You are on page 1of 120

ISSN 0255-6790

RM
28 VJET REVISTA MJEKESORE
Botimi i par viti 1983

9 770255 679009

REVISTA MJEKSORE

Nr. 1 - 2011

REPUBLIKA E SHQIPRIS MINISTRIA E SHENDETESISE

INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

nr. 1 -2011

REVISTA MJEKESORE

kryeredaktor Gjergji MINGA (antar kolegjiumi);


Zef SIMA Hektor OOLI EDUARD KAKARRIQI Gentian VYSHKA

Redaktor:
Besa BUDO, Kleopatra SAVA;

Prgatitja pr botim:
Genc MUSA.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

PERMBAJTJA

1-2011

HIGJIEN -EPIDEMIOLOGJI Liljana RAMASAO e bp: Organizimi i shrbimit t vaksinimit dhe mbulesa vaksinale n rrethin e Tirans pr vitet 2005-2009 ..................................................................................................................... 7 ARTIKUJ STUDIMOR Fatmir ISMAILI e bp: T dhna epidemiologjike pr faktort rrezikues n kancerin e mushkrive. ............................................................................................................... 19 Alma BARBULLUSHI e bp: Vlersimi laboratorik i anemis s smundjeve kronike ......................................................................................................................................... 33 Kujtime DURAKU e bp: Erizipela dhe karakteri recidivues i saj................................................. 43

PEDIATRI Marina NDRIO e bp: Prindrit e fmijve me aftsi t kufizuara dhe eksperiencat me t cilat ata prballen gjat procesit t rritjes dhe socializimit t fmijve t tyre. ..........................................................................51 FARMACI Laerta Kakariqi e bp. Prdorimi i barnave antidepresiv n Shrbimin Shndetsor Parsor n Shqipri, 2006-2008 .............. 63 Josif RISTO: Antioksidantt .............................................................................................................................. 71 STOMATOLOGJI Emin KUZUMI e bp: Mosha dhe dimensioned e 13/23, femra, si tregues pr thellsin e preparimit n protetikn fikse. ........ 77 KAZUISTIK Edmond PUCA e bp: Ethja hemorragjike me sindrom renale nga Dobrova virus e ndrlikuar me likid abdominal orkitis. .......................................................................................................................... 91 Besim BOI: Tumore t rralla t hapsirs parafaringeale (SCHWANOMAT) ...................................................... 99

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

TRAJTES Vuksan KOLA: T dhna t prgjithshme mbi vetvrasjet. .......................................................................................................107

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

HIGJIENE EPIDEMIOLOGJI

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

ORGANIZIMI I SHRBIMIT T VAKSINIMIT DHE MBULESA VAKSINALE N RRETHIN E TIRANS PR VITET 2005-2009
Dr. Liljana RAMASAO, Dr. Luiza KOLASI, Dr. Aurora XHIXHA. A.SH.R. Tiran , D.SH.P Tiran

SUMMARY

THE ORGANIZATION OF THE SERVICE OF IMMUNIZATION AND VACCINATION COVERAGE IN TIRANA FOR THE YEARS 2005-2009 country has 700000 inhabitants. Age group 0-14 years undergoing to the national vaccination programme is 139809 children. That age group in urban zones is 83469 children and in rural zones 56340 children. Health care workers involved in vaccination programme are well qualified, knowing very well the vaccination guideline and technical details implementation. Statistical analysis of the data of vaccination proccess for the years 20082009 concludes that the level of vaccination coverage for all types of Ag, in Tirana country, is over 95%.Vaccination coverage over 98% was in rural zones. For urbane zones health care workers must be aware to achieve 100% coverage. That needs more collaboration between ob-gyn hospitals, family physicians, municipality institutions, mass media. Not only vaccination coverage must go under estimation. It is important to estimate the technical conditions of vaccine application regarding to the cold chain, the technical conditions of vaccine application regarding to the cold chain.
Tirana

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

RSUM

ORGANISATION DE SERVICE VACCINATION ET LA COUVERTURE VACCINALE POUR TIRANA EN ANNEES 2005-2009 Pays Tirana a 700000 habitants. Groupe dge 0-14 ans en cours au programme national de vaccination est 139809 enfants. Ce groupe dge dans les zones urbaines est 83469 enfants et dans les zones rurales 56340 enfants. Les agents de sant impliqus dans le programme de vaccination sont bien qualifis, sachant trs bien la ligne directrice de vaccination et de mise en uvre technique de dtails. Lanalyse statistique des donnes de processus de vaccination pour les annes 2008-2009 conclut que le niveau de couverture vaccinale pour tous les types de Ag, dans le pays Tirana, est plus de 95%. La couverture vaccinale de plus de 98% a t dans les zones rurales. Pour les zones urbaine travailleurs de la sant doivent tre conscients pour atteindre une couverture de 100%. Ce besoin de plus de collaboration entre les hpitaux gyncologie-obsttrique, les mdecins de famille, les institutions municipalit, les mdias de masse. Non seulement la couverture vaccinale doit aller de sous-estimation. Il est important dvaluer les conditions techniques dapplication en ce qui concerne le vaccin de la chane du froid, les conditions techniques dapplication en ce qui concerne le vaccin de la chane du froid.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

HYRJE
N zbatim t ligjit 7761 dat 19.10.1993 Pr parandalimin dhe luftimin e smundjeve ngjitse dhe Udhzuesit mbi vaksinimin t vitit 1997, Shrbimet e Epidemiologjis n rrethe, organizojn, planifikojn dhe kontrollojn vaksinimin e detyrueshm t popullats (1,2). Aplikimi i vaksinave kryhet rregullisht n Qendrat Shndetsore t rrethit (konsultoret e fmijs dhe ambulancat ) si dhe n shrbimin shndetsor privat t licensuar nga Ministria e Shndetsis. N rrethin e Tirans kryejn vaksinimin e popullats 178 njsi vaksinimi, nga t cilat n qytet 19 njsi dhe n fshat 159. N strukturn organizative t Qendrave Shndetsore, kryejn funksionin e mirfillt t konsultoreve t fmijs (mjek konsultori + personel i mesm) 23 njsi vaksinimi, nga t cilat n qytet 18 dhe ne fshat 5 (3,4). Punonjsit shndetsor q merren me aplikimin e vaksinave jan punonjs t kualifikuar dhe q njohin udhzuesit pr vaksinimin si dhe prvetsimin e zbatimit t tij n praktik.Ata sigurojn ruajtjen dhe trasportimin e vaksinave, n kushtet e funksionimit normal t aparaturave t zinxhirit t ftoht, nga qendra deri te personi q do t vaksinohet si dhe zbatojn me

prpikmri t gjitha rregullat pr aplikimin e vaksinave (5,6). Punonjs shndetsor me arsim t lart q punojn n konsultoret e femijs jan 49, ndrsa punonjs shndetsor me arsim t mesm q punojn n konsultore dhe ambulancat e fshatrave, ku administrohet dhe aplikohet vaksina, jan 106. Personeli kryevaksinator q menaxhon vaksinimin pr gjithe rrethin shte 34. Dokumentacioni baz q duhet t mbahet n konsultoret e fmijve apo n njsit vaksinale : Ligji Nr. 7761 dt. 19. 10. 1993 Pr parandalimin dhe luftimin e smundjeve ngjitse dhe Udhzues mbi vaksiniminviti 1987. Urdhra dhe udhzues t tjer t Ministris s Shndetsis (7,8). Regjistr tip pr vaksinimin. Regjistri i lindjeve.Regjistri i fmijve t ardhur dhe t larguar.Regjistr pr hyrje - daljet e vaksinave.Regjistr pr k/indikacionet vaksinore dhe refuzimet. Regjistr pr reaksionet vaksinore .Regjistr pr shpimet aksidentale. Kartel personale pr vaksinat .Flet - prcjellse pr vaksinimet e fmijve q lvizin nga nj rreth n tjetrin apo brenda prbrenda rrethit.Raportimi mujor, 3 - mujor, 6 - mujor, vjetor, progresiv (statistikat), skedat e reaksioneve postvaksinale, skeda termometrimi. Informacione, proces - verbale.Analiza pune.

Popullata 0 -14 vje q i nnshtrohet vaksinimit t detyrueshm sht paraqitur n Pasqyrn 1.


Viti 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Total Shrbimi rural 4070 4013 4000 4012 4021 4158 4006 3511 3841 3691 3483 3418 3388 3363 3361 56340 Shrbimi urban 5790 6004 6135 5746 5549 5872 5842 4568 5366 5100 5117 5539 5575 5573 5693 83469 Total 9864 10017 10135 9758 9570 10030 9848 8079 9207 8791 8600 8957 8963 8936 9054 139809

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Si shihet nga pasqyra 1, n total jan 139 809 fmij q i nnshtrohen skems ose kalendarit t detyrueshm t vaksinimit. Pr t penguar prhapjen e smundjeve ngjitse, me urdhr t Ministris s Shndetsis, aplikohen vaksinime edhe pr qllime t udhtimit ndrkombetar si dhe n situata t veanta epidemiologjike, kryhen fushata vaksinimi edhe n grup - mosha t tjera t caktuara t popullats (si ishte pr vitin 2009 dhe n vazhdim vaksinimi i adoleshenteve t vitlindjeve 1992, 1993, 1994 deri n maj me vaksinn e hepatitit b ). Qendra Shndetsore / konsultore fmijsh, me numur t lart t fmijve, pr qytetin jan : konsultori i fmijes i Qendrs Shndetsore nr. 10,6,1, dhe 7, proporcionalisht me 10234,9004,8585, dhe 8206 fmij (9,10). N fshat jan Qendra Shndetsore / konsulMbulesa vaksinale ne % 2005 98 98 98 98 98 97 98 98 99 98 98 97 98 98 97 97 97 96 96

toret e Kamzs, Paskuqanit, Bathores dhe Kasharit, proporcionalisht me 11406,9109,6955 dhe 5380 fmij. D.R.S.K.SH ; ASHR; si dhe drejtorit e Qendrave Shndetsore duhet t ken parasysh edhe nj shprndarje m t mir t personelit shndetsor q punon n kto konsultore, pr nj patronazhim t mir t kontigjentit t fmijve. N mjaft qendra shndetsore, ambulanca me numur t konsiderueshm fmijesh, (Sauk, Dajt, Shkoze, Kamez, Selite etj) personeli mjek i konsultorit ose mungon ose sht mjaft i reduktuar, gjithashtu edhe personeli i mesm ( infermiert e patronazhit). Mbulesa vaksinale n vite pr rrethin e Tirans sht n shifra mjaft t larta . Kjo duket n Pasqyrn 2.
Mbulesa vaksinale ne % 2007 96 99 99 99 99 98 98 99 99 99 99 100 98 99 99 98 99 76 77 Mbulesa vaksinale ne % 2008 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 99 95 98 99 95 99 98 76 76 Mbulesa vaksinale ne % 2009 97 99 99 99 97 96 99 99 99 99 97 99 97 99 99 98 99 77 76

Nr 1

Lloji i vaksin

4 5 6

DTP doza l DTP doza ll DTP doza lll DTP rivaksinim l DT rivaksinim ll Dt rivaksinim lll Poliomielit doza l Poliomielit doza ll Poliomielit doza lll Poliomielit Riv 1 Poliomielit Riv 1l Hepatit B doza l Hepatit B doza ll Hepatit B doza lll BCG Fruth R.P.bazale Fruth R.P.rivaksin. An Tetanike doza l An Tetanike doza ll

Mbulesa vaksinale ne % 2006 98 98 98 98 98 97 98 98 98 98 98 97 98 98 97 93 93 97 97

10

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Mbulesa vaksinale e Qendrave Shndetsore.


Pr arritjen e nj gjendjeje imunitare t lart, personeli shndetsor i konsultoreve ka br nj pun me prgjegjsi, t organizuar e korrekte t gjith stafit, por n veanti t personelit t patronazhit, i cili ka vn n dukje fmijt dhe n veanti popullatat e vshtira si romet dhe popullatn e lvizshme t rrethit. Kjo situat ka br q pr vite me rradh, smundjet q mbulohen nga vaksinat t jen n shifra 0. Megjithat duhet:
Grafiku I

- Bashkpunim me konsultorin e gruas. Nnat e reja duhet t njihen me personelin qe nesr do tu ndjek fmijt, nj lidhje q sht shum pak e dukshme, pr t mos thn qe nuk ekziston. - Bashkpunim me mjekun e familjes pr raportimin e familjeve t reja. - Bashkpunim me dy Spitalet ObstetrikoGjinekologjike pr lindjet, ecurit e saj, vaksinimin dhe indekse t tjera t fmijs. Ky bashkpunim do t bj q n muajin e pare fmijt tu nnshtrohen kontrolleve 10- ditore t mjekut t konsultorit .M posht po japim grafikt e mbuless vaksinale :

Mbulesa vaksinale bazale, urban - 2008


100 98 96 94 92 90 88 86 84 82 80
Q. Sh. Nr. 1 Q. Sh. Nr. 5 Q.Sh . Nr.1 0 Q.Sh . Nr. 2 Q.Sh . Nr. 3 Q.Sh . Nr. 4 Q.Sh . Nr. 6 Q.Sh . Nr. 7 Q.Sh . Nr. 8 Q.Sh . Nr. 9 Shko ze

Hep B DTP 3 OPV 3 FRP 1

Kode r-Ka mez

Breg -Lum i

Sauk

Grafiku II
Mbulesa vaksinale bazale, rural - 2008
100 98 96 94 92 90 88 86 84 82 80 Hep B DTP 3 OPV 3 FRP 1

Zall- Herr

Zall-Basta r

Shengjerg j

Vore

Dajt

Preze

Pask uqa n

Berzhite

Bathore

Krrab e

Kash ar

Berxull

Vaqarr

Farke

Kamez

Petrele

Ndroq

Peze

Baldushk

Selite

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

11

REVISTA MJEKESORE

Grafiku III

Grafiku III

12

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

13

REVISTA MJEKESORE

N pasqyrn 3 kemi paraqitur nj gjurmim n lidhje me kt bashkpunim.

Nr

Institucioni

Lindje
n t dy mater.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Q. SH Nr 1
2

Totali

3 4 5 6 7 8 9 10

55 30 23 32 36 10 46 30 43 23 328

T evid konsul.muaji par. 29 18 12 28 22 5 24 19 31 12 200

T pa evident. 26 12 11 3 14 5 22 11 12 11 128

T rap. muajin e dyte. 40 27 28 40 40 9 47 21 41 29 322

Si shihet, vetm 61 % e fmijve kan ardhur pran konsultoreve q n muajin e par t lindjes. Kjo shkon n 98 % n fund t muajit t dyte, por po ta shikojm ka nj lvizje t fmijve npr konsultore, sepse shum nna nuk japin adresat e sakta (at t prindrve, t shtepive me qira etj). Lidhja me institucione t tjera shndetsore brenda dhe jasht vendit, me gjith prmirsimet, prsri ka mangsi. ISHP po implementon nj mnyr t re dokumentimi onlain, me t cilin do punonjs vaksinimi do t ket mundsi t marr do informacion pr do fmij. Bashkpunim me institucione shndetsore private t licensuara pr aplikimin e vaksinave, t cilt duhet t deklarojn kontigjentin e fmijve t vaksinuar pran qendrs s banimit dhe Shrbimit t Epidemiologjis

- Bashkpunim me Njsit Bashkiake/sektorin e gjendjes civile pr regjistrimin e lindjeve dhe fmijve t ardhur nga rrethe t tjera.

REKOMANDIME
Konsultori i fmijs duhet: T vlersoj mbulesn vaksinale pr t gjitha vaksinat e prdorura dhe pr do indeks t tyre. T identifikoj arsyet e mosvaksinimit t fmijve t vaksinuar pjesrisht, apo t pavaksinuar. T vlersoj regjistrimin e vaksinave n rregjistr/ kompjuter si dhe n karteln personale t fmijs. T vlersoj kushtet teknike t aplikimit t vaksinave. T vlersoj sistemin e xinxhirit t ftoht, sistem potent q shrben pr t uar vaksinn nga prodhuesi tek individi q do ta aplikoj, n kushte t tilla q t jap mbrojtjen e nevojshme. Tirane prill 2010

14

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

BIBLIOGRAFIA
1. K A DARE . I, N ELAJ E, U DHZUES 2007. 2. M.K ANN
AND M B I FORMAT E RAPORTIMIT DHE MENAXHIMIT T VAKSINAV E ,

NINTH EDITION , V O L .

W .H.G E R L I C H . H E PATITIS B 1, VIROLOGY : 745 -79.

IN : MIKROBIOLOGY AND MIKROBIAL INFEKSIONS ,

3. U DHZUES MBI VAKSINIMIN 1997. 4. M EASLES R UBELLA M ASS I MMUNIZATION C AMPAIGN IN A L BANIA , N OVEMBER 2000, S I LVIA B INO , E DUARD K AKARRIQI , M IRIAM X IBINAKU , N ICOLAE I ON -N EDELCU , M ARIANA B UKLI , N EDRET E MIROGLU , AND A MRA U ZICANIN T HE J OURNAL OF I NFECTIOUS D ISEASES . V OLUME 187, I SSUE S1: S223S29. 5. L EMES H OW S, R OBINSON D (1985): S U RVEYS T O MEASURE P ROGRAMME COVERA GE AND I M PACT : A REVIEW OF THE METHODOLOGY USED B Y T H E E X PANDED P ROGRAMME ON I MMUNIZATION . W ORLD H EALTH S TATISTICS Q UARTERLY 38(1):6575. 6. E X PANDED P ROGRAMME ON I MMUNIZATION (1991): T HE EPI C OVERAG E S URVEY : T RAINING FOR M I D L EVEL M ANAGERS . D OCUMENT WHO/EPI/MLM/91.10. G ENEVA : W ORLD H E A LT H O RGANIZATION . 7. H ENDERSON RH, S UNDARESAN T (1982): C LUSTER SAMPLING T O ASSESS IMMUNIZATION COVERA GE : A REVIEW OF EXPERIENCE WITH A SIMPLIFIED SAMPLING METHOD . B ULLETIN OF W ORLD H EALTH O RGANIZATION 60(2):25360. 8. M I L L E R MA, M C C ANN L (2000): P O L I C Y ANA LYSIS OF T H E USE OF H E PA T I T I S B, H AEMOPHILUS INFLUENZAE TYPE B -, S TREPTOCOCCUS PNEUMONIAE - CONJUGATE , AND VACCINES , IN NATIONA L IMMUNIZATION SCHEDULES . H EALTH E CONOMICS 9:1935. 9. H UTIN YJF, C HEN RT. I NJECTION SAFETY : A H EALTH O RGANIZATION , 1999, 77: 787-88. 10. C ENTERS
FOR G LOBA L CHALLENGE .

THE

ROTAV I RUS

B ULLETIN

O F THE

W ORLD

D ISEASE C ONTRO L

ON IMMUNIZATION : RECOMMENDATIONS OF THE

I MMUNIZATION P RACTICES 43(N O . RR-1): 14-5.

P REVENTION . G ENERAL RECOMMENDATIONS A DVISORY C OMMIT TEE ON (ACIP). M ORBIDITY A N D M ORTALITY W EEKLY R EPORT ,1994,
AND

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

15

REVISTA MJEKESORE

16

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

ARTIKUJ STUDIMORE

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

17

REVISTA MJEKESORE

18

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

T DHNA EPIDEMIOLOGJIKE PR FAKTORT RREZIKUES N KANCERIN E MUSHKRIVE


Fatmir ISMAILI* Tome STEFANOSKI*, Hasan HAFIZI** *Klinika Universitare, Tetov. ** Spitali Universitar i Smundjeve t Mushkrive, Tiran.

S UMMARY
EPIDEMIOLOGICAL DATA ABOUT THE RISK FACTORS OF LUNG CANCER

Introduction: Lung cancer is the most common cause of cancer mortality worldwide for both men and women. A number of environmental and life-style factors have been associated with the subsequent development of lung cancer, of which cigarette smoking is the most important. Aim: To assess the association of lung cancer with sex, age, profession, life-style, family history, residence and histological type. Method: we conducted a case control study in 167 patients with histological confirmed lung cancer and control group with 167 other patients. The study was carried out in respiratory department and reumatological department at Clinical Centre in Skopje. Results: male sex is significantly more affected by lung cancer than female; their proportion is 5, 4:1. The most affected age group for male is 55-69 years old, whereas female has a large distribution from 45 to 74 years old. Residence, profession and family history constitute other risk factors for lung cancer but the primary risk factor for developing lung cancer is cigarette smoking, which is estimated to account for approximately 90% percent of all lung cancers. The risk of developing lung cancer for a current smoker of one pack per day for 40 years is approximately 20 times that of someone who has never smoked. 67 percent of lung cancer is current smoker and if we add the former smoker and passive smoking we have 90 percent of patients associated with smoking. Squamous cell carcinoma remained the predominant histological type in men and female, its incidence is respectively 53, 2 and 41 percent. Conclusion: smoking remain the first risk factor for developing lung cancer but the incidence increased when is associated with other risk factor like age, sex, residence, profession and family history. Key word: lung cancer, risk factor, smoking, epidemiology.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

19

REVISTA MJEKESORE

RSUM

LES DONNES PIDMIOLOGIQUES SUR LES FACTEURS DE RISQUE DE CANCER DU POUMON

Introduction: Le cancer du poumon est la cause la plus frquente de mortalit par can-

cer dans le monde entier pour les hommes et les femmes. Un certain nombre de facteurs environnementaux et le style de vie ont t associs avec le dveloppement de cancer du poumon, dont le tabagisme est le plus important. Objectif: valuer lassociation de cancer du poumon avec le sexe, ge, profession, style de vie, les antcdents familiaux, la rsidence et le type histologique. Mthode: Nous avons men une tude case control chez 167 patients avec un cancer du poumon histologiquement confirm et le groupe tmoin de 167 autres patients. Ltude a t ralise dans le dpartement de la maladie respiratoire et le dpartement de rhumatologie au Centre clinique de Skopje. Rsultats: le sexe masculin est plus touches par le cancer du poumon que les femmes, leur proportion est de 5, 4:1. Le groupe dge le plus touchs pour les hommes est de 55 69 ans, alors que les femelles ont une large distribution de 45 74 ans. Rsidence, profession et les antcdents familiaux constituent des facteurs de risque de cancer du poumon, mais le principal facteur de risque de dvelopper un cancer du poumon est le tabagisme, qui est valu environ 90 pour cent de tous les cancers du poumon. Le risque de dvelopper un cancer du poumon pour un fumeur dun paquet par jour pendant 40 ans est denviron 20 fois celle de quelquun qui na jamais fum. 67 pour cent des cancers du poumon sont fumeurs actuels et si lon ajoute lex-fumeur et le tabagisme passif, nous avons 90 pour cent des patients associs au tabagisme. Le carcinome pidermode est rest le type prdominant histologique chez les hommes et les femmes, son incidence est respectivement de 53, 2 et 41 pour cent. Conclusion: le tabac reste le premier facteur de risque de dvelopper un cancer du poumon, mais lincidence accrue quand est associe dautres facteurs de risque comme lge, le sexe, rsidence, profession et les antcdents familiaux. Mots cls: cancer du poumon, facteur de risque, le tabagisme, lpidmiologie.

20

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

HYRJE
Me paraqitjen e saj t shpesht dhe vdekshmrin e lart, si dhe nga disa panjohuri etiologjike, smundjet malinje jan nj sfid pr epidemiologjin bashkkohore. do vit n bot, nga kjo smundje diagnostikohen rreth 10,9 milion raste t reja dhe nse trendi i tanishm vazhdon, deri n vitin 2050, prllogaritet q ky numr t arrije 24 milion raste t reja n vit (1). Ndrmjet ktyre formave, kanceri i mushkrive (KM) sht forma m e shpesht q shkakton rreth 1.2 milion vdekje n vit (2). Shpeshtsia e ksaj smundjeje sht rritur n mnyr dramatike, si n vler absolute dhe relative, gjat dekadave t fundit. Kshtu, n Shtetet e Bashkuara t Ameriks, kanceri i mushkrive u b shkaku kryesor i vdekjeve nga smundjet malinje, si te burrat ashtu edhe te grat, respektivisht q n vitet 1953 dhe 1985 (3). Hulumtime t realizuara n kafsh eksperimentale si dhe numri i madh i studimeve epidemiologjike t realizuara, akoma nuk kan mundur ti japin prgjigje pyetjes se cili sht shkaku i drejtprdrejt pr zhvillimin e kancerit. Nj numr faktorsh rrezikues, q prfshijn faktor ambiental dhe t mnyrs s jetess, jan par t jen t shoqruara me zhvillimin e kancerit t mushkrive, ku ndrmjet tyre pirja duhanit sht m e rndsishmja. Kjo e fundit supozohet t shkaktoj rreth 90 prqind t kancerit t mushkrive te burrat dhe 83 prqind te grat (4). Rreziku i zhvillimit t kancerit varet nga sasia, kohzgjatja dhe mosha e fillimit t pirjes s duhanit (5). Studime t shumta kan treguar se edhe ekspozimi ndaj pirjes s duhanit apo pirja pasive rrit rrezikun pr t zhvilluar kancer t mushkrive (6). Radoni konsiderohet si shkaku i dyt m i rndsishm pr zhvillimin e kancerit t mushkrive. (7) Gjithashtu ekspozimi ndaj disa substancave industriale shton rrezikun pr zhvillimin e kancerit t mushkrive si p.sh. ekspozimi ndaj arsenikut, hidrokarbureve

policiklike, metaleve joferoze, bojatisjes (8,9) siliciumit apo asbestit (10,11). Ndotja e ajrit sht tjetr faktor rrezikues pr zhvillimin e kancerit t mushkrive, ku kancerogjenet kryesore mendohet t jen oksidi i nitrogjenit, veanrisht tymrat n trafik, (12) po kshtu edhe prdorimi i produkteve t nafts pr ngrohje apo gatim (13). Trashgimia mund t luaj rol n zhvillimin e kancerit t mushkrive. Nj anamnez pr kancer t mushkrive n familje shoqrohet me nj rrezik dyfish m t madh edhe te jo duhanpirsit (14). Gjithashtu, mnyra e ushqyerjes dhe pirja e alkoolit mund t luajn rol n zhvillimin e kancerit t mushkrive. Nj diet e pasur me zarzavate dhe fruta mund t ul rrezikun pr zhvillimin e kancerit, (15) sikurse edhe aktiviteti fizik (16). Bashkshoqrimi i fort i duhanpirjes me marrjen e alkoolit sht nj faktor konfondues n studimet pr faktort rrezikues t kancerit, por nj lidhje e fort nuk sht gjetur akoma (17). Faktor t tjer, pr rrezik t shtuar pr zhvillimin e kancerit t mushkrive, jan raportuar te njerzit me HIV dhe AIDS (18). Smundjet t tjera t mushkrive, veanrisht fibrozat pulmonare dhe fibrozat post-tuberkulare jan par t ken frekuenc m t madhe t kancerit t mushkrive, por ky rrezik duket se sht i pavarur nga pirja e duhanit (19). N prfundim, por jo e fundit, terapia rrezatuese mund t rris rrezikun pr kancer t mushkrive, te pacientet q jan trajtuar pr smundje t tjera malinje (20). Rrfimi pr shfaqjen e shpesht t kancerit t mushkrive n Maqedoni Smundjet malinje n Republikn e Maqedonis zn vendin e dyt si shkak i vdekjeve, menjher pas smundjeve kardiovaskulare. T dhnat, e paraqitura n regjistrin pr kancerin, tregojn se n periudhn 1998-2005, numri mesatar i rasteve t reja, kapte shifrn 5668 raste n vit (21). Kjo v n dukje rritjen

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

21

REVISTA MJEKESORE

alarmante t smundjeve t lartprmendura n vendin ton. T dhnat jan marr nga enti pr mbrojtje t shndetsis s Republiks s Maqedonis, regjistri pr kancerin (22). Pr hulumtimin ton sht interesi i madh pr kancerin e mushkrive. Te burrat, gjendja me kancerin e mushkrive (shifra C34sipas MKB10), sht si edhe n shumicn e vendeve evropiane. Ai gjendet n vendin e par midis dhjet kancereve parsore. Kanceri i mushkrive te grat gjendet n vendin e pest me nj mesatare prej 126 rastesh t reja n vit. Numri m i madh i t smurve gjat periudhs s hulumtuar sht shnuar n vitin 2005 dhe incidenca ka qen 16,5/100 000 banor (22).

Qllimet e hulumtimit
1) T bhet ndarja e t smurve me kancer t mushkrive sipas: gjinis, moshs, profesionit, vendbanimit si dhe sipas lokalizimit dhe tipit histologjik t kancerit. 2) T prcaktohet prqindja e pirjes se duhanit, alkoolit, ekspozimit profesional e ambiental si dhe trashgimis, n paraqitjen e kancerit t mushkrive. 3) T kontrollohet lidhja ndrmjet faktorve rrezikues t prbashkt dhe paraqitjes s kancerit t mushkrive. Materiali dhe metoda Hulumtimi paraqet studim analitik t tipit case control study. N t jan t inkuadruara dy grupe t testuesve: t smur nga kanceri i mushkrive (Grupi i testuar-GT = 167), dhe Grupi i kontrollit GK=167, t realizuara n Klinikn pr pulmologji dhe alergologji, n kliniken e reumatologjis dhe n Institutin e radioterapis dhe onkologjis pran Qendrs Klinike n Shkup. N studim jan prfshir vetm pacientt t verifikuar me kancer t mushkrive. Tipizimi i pacienteve sht br sipas lokalizimit dhe histologjis. Prfaqsuesit e dy grupeve t prfshira n krkim, jan

anketuar n periudhn 01.08.2006 deri m 01.11.2008. T gjith jan banor t Republiks s Maqedonis. Q t mund t vlersohet rreziku epidemiologjik q prmbajn faktort e rrezikut, t cilt ishin qllim i studimit ton, sht prcaktuar edhe grupi i kontrollit t individve, t cilt nuk jan t smur me kancer t mushkrive. Grupin e kontrollit e prbjn t smur q jan t hospitalizuar n klinikn pr reumatologji. Zgjedhja e antarve te grupit t kontrollit sht br me metodn e bashkrendimit (matching). T gjitha grupet jan identike ose maksimalisht t ngjashme, prsa i prket disa shenjave t caktuara si gjinia dhe mosha (5 vjet). T dhnat nga studimi jan marr me ndihmn e nj pyetsori anketues t prgatitur pr kt qllim. Kriteret pr prcaktimin e historis s duhanpirsve dhe konsumimit t alkoolit, jan bazuar n pyetsorin e modifikuar pr prdorim t cigareve, i rekomanduar nga Tobacco or Healh Programme, Organizata Botrore e Shndetsis (23).

Analiza statistikore
Analiza statistikore sht e punuar me programet statistikore STATISTIKA 7.1, SPSS 13.0, Epi Info 6. N prmbledhjen e t dhnave jan prdorur metodat statistikore q vijojn: analiza me karaktere serike atributive dhe e kryer nprmjet koeficienteve t marrdhnieve, proporcioneve dhe normave. Serit numerike jan analizuar me masat e tendencs qndrore (mesatare, medijana dhe modus) si dhe masat e disperzionit (devijimit standard dhe gabimeve standarte). Verifikimi i rndsis s dallimit, i analizuar n mes serive statistikore, sht testuar me : Pearson x2 testin, Fisherov ekzakt test dhe Kolgomorow-Smirnov test pr nj dhe dy ekzemplar. Pr serit atributive statistikore: me koeficientin e Pearsonit, koeficienti i korre

22

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

lacionit sht i hetuar me raportin mes serive statistike numerike. Nprmjet llogaritjes s rreziqeve me shkall prparsie (Odds ratio OR) jan cilsuar faktort e rrezikut, t cilt luajn rol n paraqitjen e smundjes, me intervalet e besimit sht definuar rndsia statistike pr nivel t gabimit m t vogl se 0,05 (p) Analiza shumvariantsh logjistik regresion sht e prdorur pr prcaktimin e ndikimit t pavarur, n parametrat e caktuara t paraqitjes s kancerit t mushkrive t bardha.

prqindja m e madhe e meshkujve me KM jan n dekadn e gjasht dhe t shtat t jets (55-59 vje - 22.4%; 65-69 vje 24,4%), ndrsa te femrat smundja sht njllo je pranishme n katr kategori nga 17,2% (45-49 vje; 55-59 vje; 60-64 vje;70-74 vje), q do t thot se tek ato nuk ekziston mbizotrim n grupmosha t caktuara. Rasti m i ri i regjistruar, n mes t 141 meshkujve t smur, sht n mosh 34 vjeare, ndrsa m i moshuari ka 80 vjet. Te femrat intervali i moshs sht n kufi prej 44-81 vjet. Mosha mesatare e meshkujve prfaqsues t KM sht 60,09 9,76 vjet, ndrsa te femrat vlera e saj sht 58,96 11 vjet.

Rezultatet
Shprndarja e t smurve nga kanceri i mushkrive dhe antart e grupit t kontrollit sipas variablve prkats. Gjinia. Studimi i realizuar (case-control) ka gjetur mbizotrimin e gjinis mashkullore n t smurt me KM. Kshtu, nga 167 t smur, 156 ose 84.3% jan meshkuj, ndrsa 26 ose 15.7% jan femra. Raporti meshkuj/ femra, t regjistruara n studim sht 5,4:1. Mosha. N lidhje me moshn kemi konstatuar se

Vendbanimi.
Sipas studimit ton, qyteti mbizotron si vendbanim te prfaqsuesit e t dy grupeve, i prfaqsuar me 72,0% (GT-1), gjegjsisht 67,0% (GK). Rezultatet e bra nga studimi treguan se t jetuarit n qytet prmban rrezik m t madh pr paraqitjen e KM.

Pasqyra 1. Struktura e t testuarve sipas vendit ku jetojn


Vendbanimi Qytet Fshat Gjithsej 117 50 167 Grupi testues Numri % 72.0 28.0 100 Grupi i kontrollit Numri 112 55 167 % 67.0 33.0 100

Pasqyra 2. Prcaktimi i rrezikut nga smundja e KM sipas vendit ku jetojm


Vendbanimi Qytet Fshat Grupi testues 120 47 Grupi i kontrollit 112 55
OR

Odds ratio

1.26 1.00

X2=0,82 p>0,05 95% Confidence interval (0,81<OR<1,96)

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

23

REVISTA MJEKESORE

Profesioni. Sipas klasifikimit t br m par, pr llojin e profesionit dhe ekspozimit ndaj kancerogjeneve t ndryshm, antart e t dy grupeve GT dhe GK jan t ndar n tri kategori. N grupin e KM, ekspozimi profesional sht i pranishm tek 114 persona ose 68,6 % t pacientve. Pjesa m e madhe e tyre jan t ekspozuar ndaj kancerogjeneve potencial (98 ose 77,25), ndrsa 26 t tjer me kancerogjen t dyshimt. Prsa i prket ekspozimit ndaj kancerogjenit n mjedisin e puns, me rndsi t veant sht kohzgjatja e saj, pra gjatsia e stazhit t puns. Sipas t dhnave t marra nga antart e t dy grupeve, pjesa m e madhe e t ekspozuarve

jan me stazh pune mbi 20 vjet (GK potencial 72,4%; t dyshimt 69%) (GT potencial 73,1%; t dyshimt 80,6%). T ndryshme jan profesionet te personat me KM. Ekziston nj shpeshtim i regjistruar pr puntort e ndrtimit (me 18,9% nga gjith t ekspozuarit profesional), bujq (17,3%), puntort transportues (shofer, traktorist) (15%), mekanik (8,7%). Tek ata sht regjistruar rreziku m i madh n paraqitjen e KM n krahasim me ata t cilt jan m pak t ekspozuar ndaj agjentve profesional. N rolin e kancerogjeneve potencial numrohen: azbesti, pesticidet, gazrat q lirojn automjetet etj..

Pasqyraa 3. Prcaktimi i rrezikut t smundjes nga kanceri i mushkrive n baz t ekspozimit n pun. Var ijabli GT GK2 OR3 95% CI4 Ekspozimi profesional T paeksponuar 52 55 1.00 T eksponuar Puntor ndrtimor 22 20 1,15 0,58-2,27 Bujq 20 18 1,16 0,57-2,34 Puntort Transportues 17 7 2,50 1,01-6,15 Mekanik 10 5 2,31 0,76-7,07 GT1-Grupi testues, GK2-Grupi i kontrollit t ndara sipas moshs me t smurt n raport 1:1 3 OR - Odds ratio CI4- Confidence Interval

N lidhje me kohzgjatjen e ekspozimit, n katr grupet m t rrezikuara t profesioneve t prfshira n studimin ton, jan bujqit ndr m t ekspozuarit, te t cilt kohzgjatja e ekspozimit sht 36,339,04 vjet. Studimi i realizuar tregon se te puntort e transportit bie 15% e t ekspozuarve. Gjatsia mesatare e stazhit t puns tek ata arrin 28,748,70 vjet. Ekspozimi n azbest ekziston edhe tek personat t cilt punojn n prodhimin dhe riparimin e frenave t trenit. Studimi i realizuar tregoi se tek automekanikt ka rnie 8,7 % nga t smurt, pjesa m e madhe e tyre jan me stazh pune prej rreth 30 vjet.

Faktori Trashgues. Rezultatet e studimit tregojn se pothuajse i njjt sht edhe numri i t testuarve te dy grupet t cilt japin informacione pr ekzistencn e smundjeve malinje n familje (GT28,1 % ;GK -28,6 % ). Familjar t afrm me KM kan patur 10 (5,9%) prej t smurve dhe 7 (4,3%), nga antart e GK. Barts t smundjes malinje n grupin e kontrollit m s shpeshti sht i ati, n 45.4% t rasteve. N mes antarve t dy grupeve (GT dhe GK ) nuk ka dallim statistikor sinjifikativ prsa i prket faktorit trashgues.

24

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Smundje t menjhershme t mushkrive. Studimi tregoi se nj pjes e vogl e t smurve kan vuajtur nga tuberkulozi (3 ose 1,6%). Te tri pacient, tuberkulozi ishte diagnostikuar para m shum se 20 vitesh. N krkimin ton, bronkit kronik obstruktiv kan pasur 38,9% e antarve nga grupi testues dhe pjesa m e madhe e tyre (41,7%) vuanin nga kjo smundje prej 20 vitesh. Shprehia e pirjes s duhanit. Sipas rezultateve t studimit, duhanpirsit aktual dhe ish-duhanpirsit s bashku, n raport me ata q nuk pijn duhan, kan 20 her m shum rrezik (95% CI 2,44-7,93) pr tu smurur nga KM. Kur bhet fjal pr shprndarjen e t testuarve pr nga gjinia, ajo tregon se te meshkujt me KM, 71,2% jan duhanpirs aktual dhe vetm tri persona i takojn grupit q nuk pin duhan. Te meshkujt q sjan t smur, prqindja sht dukshm m e vogl 42,3%, ndrsa te femrat e t dy grupeve, numri m i madh sht i atyre q nuk pin duhan (GT- 48,3% : GK -51,8%). Sipas hulumtimeve t bra, prqindja m e madhe e t smurve kan filluar t pin duhan nga mosha 15 vjeare, ndrsa n GK, pjesa m e madhe e t testuarve kan filluar me kt shprehi dika m von (10-20 vje 38,7%). Mosha mesatare, n t ciln kane filluar t pin duhan t smurt sht 16,775,41 vje, ndrsa te antart e GK mosha sht 19,95 6,57 vje. T testuarit, t cilt kan filluar t pin duhan para moshs 20 vjeare, kan tri her m shum rrezik t smuren nga KM (p<0,05) n krahasim me ata t cilt kan filluar m von me kt shprehi. Gjysma e t smurve, pin nga nj deri dy kuti cigare n dit, ndrsa numri m i madh i atyre pa KM, pin nga 11-20 cigare n dit. Kur flitet pr kohzgjatjen e duhanpirjes, sht interesante t prmendim se numri i t

smurve sht m i madh tek ata, t cilt kohzgjatjen e duhanpirjes e kan m tepr se 45 vjet, me 26,6 %. N GK ajo prqindje sht 14,6%. Sipas rezultateve t studimit duhanpirsit aktual, stazhi i t cilve sht m tepr se 40 vjet, kan rrezik 4 her m t madh pr tu smur nga KM n raport me ato t cilt pin me pak se 40 vjet (95% CI, 1,23 12,64). Kur merret parasysh numri i cigareve t pira n dit dhe kohzgjatja e stazhit t duhanpirjes s bashku, rreziku nga smundja sht m i madh te personat t cilt pin duhan m gjat se 20 vjet, me m shume se nj pako cigare n dit, n krahasim me ata t cilt n t njjtn periudh kohore pin m pak se 20 cigare n dite. (OR=3,78,95% CI,2,04-7,01) sht testuar edhe roli i moshs s t testuarve dhe shprehia e pirjes s duhanit n paraqitjen e KM. Analiza logjistiko regresive tregoi se me plakjen, rritet rreziku nga paraqitja e KM, kshtu q te personat m t vjetr se 70 vje, ai sht dyfish m i madh se te kategoria referente, e prfaqsuar nga persona m t rinj se 39 vje. Me plakjen zmadhohet mundsia e paraqitjes s KM, dhe ajo te duhanpirsit e mparshm sht 2,83, ndrsa tek ata aktual 6,44 her, n mnyr t konsiderueshme m e madhe n krahasim me joduhanpirsit, t cilt paraqesin kategori referente. Kohzgjatja e pirjes s duhanit, si parametr i rndsishm n paraqitjen e KM, tregon se m shum se gjysma e t smurve nga duhanpirsit e mparshm (54,5%) e kan praktikuar kt shprehi 31-45 vje. N grupin e kontrollit m e madhe ishte prqindja e atyre q kishin pir 16-30 vje dhe sht 37,7. Prandaj sht e kuptueshme pse kohzgjatja mesatare e stazhit t duhanpirsve sht m e madhe n mesin e t smurve. Duhanpirja pasive. Ekspozimi n pirje pasive t duhanit sht regjistruar tek 82.4 % prej antarve t grupit

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

25

REVISTA MJEKESORE

t testuar dhe 63.2% te grupi i kontrollit, ndrsa 42.8% nga t smurit kan thithur tym nga cigaret n vendin e puns dhe n shtpi. N grupin e kontrollit, prqindja sht m e madhe tek ata q jan t ekspozuar n kushte shtpiake (52.8%). Ekspozimi n pirje pasive t duhanit ka zgjatur m shum se 16 vjet te pothuajse t gjith t smurit (92.9%) dhe te pjesa m e madhe e jo t smurve. Koha mesatare e ekspozimit n tym t cigareve sht m e gjat te t smurit e grupit testues n krahasim me
Ekspozimi n duhanpirje pasive T ekspozuar T paekspozuar Grupi testues 1 14 3

antart e grupit t kontrolit (GT-25,505.71 vjet GK 20.25 9.39 vjet ) Rreziku nga paraqitja e KM sht pothuajse tri her m i madh te t ekspozuarit n duhanpirje pasive, n raport me t paekspozuarit. Duhanpirsit pasiv t espozuar n tym duhani n vendin e puns dhe shtpi kan 14 (95% CI 2.22-88.12 ) her rrezik m t madh t smuren n krahasim me ata q nuk jan t ekspozuar. Pasqyra 4. Prcaktimi i rrezikut nga smundja e kancerit sipas t dhns pr ekspozim n pirje pasive t duhanit.
Grupi i kontrollit 36 21 OR Odds ratio 2.72 1.00

X2 =1.41 p>0.05 95% Confidence interval (0.7<OR<10.59) Lokalizimi dhe histologjia e kancerit t mushkrive t bardha. Rezultatet prej hulumtimit tregojn se gjinia mashkullore dhe

duhanpirja jan t shoqruar me kancerin planocelular, ndrsa gjinia femrore sht e shoqruar me adenokarcinom.

Pasqyra 5. Shprndarsit e testuesve sipas diagnozs histopatologjike


Diagnoza histopatologjike e kancerit-lloji Jomikrocelular Ca planocellulare Adenokarcinom Ca n qelizat e mdha(Large cell) Mikrocelular
Ca anaplasticum(Oat cell)

Meshkuj Numri % 75 53.2 23 16.7 5 35 2 3.8 25.0 2

Femra Numri % 11 41.4 8 31.0 1 6 / 3.5 24.1 /

T gjith Numri % 86 51.4 32 18.9 6 41 2 3.7 24.9 2

Jo i klasifikuar

Tek antart e gjinis mashkullore form m e shpesht histologjike sht kanceri planocelular, i pranishm tek 75 njerz, ose 53,2%. Mandej vijon kanceri ose oat cell mikrocelular, i pranishm me 25%. Shprehia pr pirjen e cigareve sht e pranishme tek 52,3% testues me kancer planocelular, ose 28% t atyre me

oat cell. Dy llojet histologjike lidhen me duhanpirjen, ka vrteton gjersin e ksaj shprehie t dmshme te ne. N vendin e tret sht adenokarcinoma, n t cilin prjashtohen 16,7%. Te femrat, adenokarcinoma, e cila deri tani mbizotronte n nj numr t madh t vendeve

26

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

t Evrops, n kt hulumtim, te ne gjendet n vend t dyt pr lajmrimin e shpesht, me 31%. N vend t par sht forma planocelulare, e pranishme tek 41,4% testues. Me kt vrtetohet supozimi se te ne, si dhe n shumicn e vendeve t Evrops lindore, n eprsi sht numri i femrave, t cilat pin cigare. Sipas t dhnave histologjike dhe shprehis s pirjes s cigareve, 38,4 prej femrave me kancer planocelular jan duhanpirse. T njjtit jan njlloj t pranishm n mes t smurve me mikrocelular (oat cell) dhe adenokarcinom (me 30,8%). N vend t tret gjendet kanceri anaplazik (oat cell), i pranishm tek 24,1% paciente t gjinis femrore.

Diskutim
Si tregon studimi yn n Republikn e Maqedonis, KM prek m shum meshkujt. Kshtu, nga gjithsej 167 t smur, 156 ose 84.3% jan meshkuj, ndrsa 26 ose 15.7% jan femra ose e thn ndryshe raporti i meshkujve dhe femrave t regjistruara n studim ton sht 5,4:1. Te meshkujt, prevalenca e shtuar lidhet me pirjen m t madhe t duhanit si edhe ekspozimit m t madh ndaj faktorve koncerogjen. Shifra t ngjashme jan prshkruar dhe n studime t tjera. Kshtu Szczuka dhe Roszkowski-Sliz vlersojn rezultatet pr incidencn dhe vdekshmrin nga KM sipas gjinis dhe moshs n Poloni, n periudhn 1970-2004, dhe kan gjetur nj raport meshkuj/femra 3,4:1 si edhe n vende t tjera t ngjashme me vendin ton, ku prija e duhanit te meshkujt sht n prqindje t prafrt (24, 25). Te gjinia femrore n Maqedoni sht interesant fakti se rreziku m i madh ekziston te disa profesione t caktuara si te mjekt, stomatologt, veterinert(OR=2,54; 1,01-6,31). Ky studim identifikon fusha t reja pr analiza t mtejshme dhe sugjeron burime t reja t

ekspozimit, si dhe faktor rrezikues pr paraqitjen e ktij lloj kanceri te femrat. Raporti n mes gjinis dhe KM ndryshon shum n vende t ndryshme t bots. Dallimet kryesore, t cilat ekzistojn n vende t ndryshme, reflektojn dallimet n pirjen e duhanit (26). Supozohet se grat jan m t ndjeshme ndaj efekteve t dmshme t pirjes s duhanit n krahasim me meshkujt. Shkaqe pr kt jan dallimi biologjik mes dy gjinive, i cili manifestohet me ekspresion t zmadhuar CYP1A1 si dhe mundsia e zvogluar e riparimit t kapacitetit t DNK. Supozohet se edhe estrogjenet luajn rol n gjenezn e tumorit dhe si duket grat jan shum m t ndjeshme n efektet e dmshme nga pirja e duhanit n krahasim me meshkujt (27). N lidhje me moshn, ajo m e prekura n studimin ton sht mosha n dekadn e gjasht dhe t shtat t jets, ndrsa te femrat smundja sht njlloj e pranishme n katr dekadat nga 40 deri 80. Pra, ndrsa te meshkujt ekzistonte nj grupmoshe m e prekur, ky nuk ishte rasti te grat. sht vrtetuar se rreziku nga paraqitja e KM rritet me moshn, kshtu q incidenca e t smurve ka vler m t madhe te grupmosha mbi 65 vje. Grupmoshat korrespondojn me trendin e prhapjes s shprehis s duhanpirjes. Mosha mesatare e pacienteve t gjinis mashkullore sht 60,4 vje, ndrsa te femrat 53,7 vje. T dhnat e gjetura n lidhje me grupmoshat prputhn me t dhnat e literaturs pr vende me struktur moshe t ngjashme, por sht m e ult se sa n vendet e zhvilluara ku grup moshat m t prekura jan grupmoshat 70-79 vje (28). N studimin ton, t moshuar me KM mbi moshn 70 vje jan 31 pacient (16.8%). Vendbanimi paraqet nj rol t rndsishm n zhvillimin e KM n vendin ton. Sipas studimit, qyteti mbizotron me 72,0% t rasteve. Ndikimi i ndotjes s ajrit n paraqitjen e KM nuk sht krejtsisht i qart, por nj numr i madh studimesh tregojn se ndotja e ambientit

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

27

REVISTA MJEKESORE

n qytete sht nj faktor rrezikues. Nuk ka ndonj ndryshim t rndsishm statistikor n mes t GT dhe GK n drejtim t profesioneve ndaj karcinogjeneve specifike. N grupin e t smurve, ka gjithsej 112 duhanpirs aktual. Prej tyre, profesionalisht t eksponuar jan 89 ose 71,8%. Pothuajse prqindja sht identike edhe tek GK, ku nga 68 duhanpirsve aktual profesionalisht t eksponuar jan 50 ose 74,7%. Rezultatet nga analiza e vetme mbi ekspozimin ndaj kancerogjeneve t caktuara profesionale (si rrezik-faktor), dhe roli i tyre n paraqitjen e KM, tregon se t ekspozuarit n koncerogjen potenciale kan 1,12 (95% CI; 0,70<OR <1,75) her rrezik m t madh t smuren nga KM, n raport me ata t cilt nuk jan t ekspozuar. Pothuajse identik sht dhe rreziku n raport me kancerogjent e dyshimt (OR =1 1,13 95% CI0,63<OR<2,01). Studimi tregoi se numri m i madh i t smurve, sipas llojit t profesionit, jan puntort e ndrtimit. (18,9%) Kohzgjatja e stazhit t puns tek ata sht 27,888,89 vjet. Rezultatet e fituara tregojn incidenc m t madhe t smundjes, lidhur me ekspozimin n azbest (duke i prfshir edhe KM) te persona t cilt kan punuar n prodhimin e imentos. Faktori trashgues s bashku me shprehin e duhanpirjes, jan faktor t rndsishm pr paraqitjen e KM n studimin ton. Kshtu q duhanpirsit me faktor trashgues, kan pothuajse katr her gjasa m shum t smuren, n krahasim me duhanpirsit q nuk kan faktor trashgues (OR=3,95 ;95% CI 1,78<OR<8.77). Rreziku sht m i madh dhe m i rndsishm ather kur t vijn n raport joduhanpirs me faktor trashgues familjar t pranishm (OR = 8,76 ;95% CI, 1,80 <OR <42,68) N lidhje me smundjet q karakterizohen nga lezione fibrotike t mushkrive, studimi tregoi se nj pjes e vogl e t smurve kan vuajtur nga tuberkulozi (3 ose 1,6%) dhe nuk u pa

ndonj lidhje statistike sinjifikative. Hulumtimi tregoi se duhanpirsit aktual, t cilt konsumojn deri m 20 cigare n dit, kan 3 her m shum gjasa pr t zhvilluar kancer (95% CI ,1,54-5,93), ndrsa ata t cilt konsumojn m tepr se 20 cigare n dit, kan gjasa deri 10,6 her m shum (95% CI ,5,2421,42), n krahasim me jo duhanpirsit. Po kshtu edhe duhanpirja pasive sht nj ndr faktort rrezikues t rndsishm pr zhvillimit e kancerit t mushkrive. Rreziku nga paraqitja e KM sht pothuajse tri her m e madhe te t ekspozuarit n duhanpirje pasive, n raport me t paekspozuarit. Duhanpirsit pasiv, t ekspozuar n tym t cigares n vendin e puns dhe shtpi kan 14 (95% CI 2.22-88.12 ) her rrezik m t madh nga smundja, n krahasim me ata q nuk jan t ekspozuar.

PRFUNDIME
Sipas rezultateve t hulumtimit, burrat smuren pes her m shpesh nga KM, n krahasim me grat dhe kjo lidhet me shprehin e pirjes s duhanit. Te meshkujt, smundja m shpesh shfaqet n dekadn e gjasht dhe t shtat t jets, ndrsa te grat, nuk ekziston mbizotrim i nj moshe t caktuar grupore. Smundja m tepr paraqitet te popullata qytetare, n krahasim me at fshatare. Ekspozimi profesional luan rol t rndsishm. Profesionet m t rrezikuara jan: punonjsit e ndrtimit, bujqit, puntort transportues, mekanikt dhe montuesit. Rreziku pr smundjen sht m i madh tek ata, t cilt njkohsisht jan edhe duhanpirs. do i smur nga kanceri i mushkrive t bardha ka anamnez pozitive pr faktor t trashguar. Bartsi i smundjes malinje n grupin e hulumtuar m shpesh ka qen babai. Mosha, n t ciln fillohet pirja e duhanit, sht shum e rndsishme pr shfaqjen e ksaj smundje, meq sa m hert t fillohet me kt shprehi , aq m i madh sht rreziku. Po kshtu sht mjaft e rndsishme edhe sasia e pirjes se

28

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

duhanit. Ekspozimi i pirjes pasive sht regjistruar tek 82,4% antar t grupit t hulumtuar. Rreziku pr shfaqjen e KB sht gati tri her m i madh te t ekspozuarit e pirjes pasive, n krahasim me ata t paekspozuar. Pirsit pasiv, t ekspozuar n tymin e cigareve n vendin e puns dhe n shtpi, kan 14 her rrezik m t madh nga smundja, krahasuar me

ata t paekspozuar. Forma m e prfaqsuar histologjike tek antart e t dy gjinive sht kanceri planocelular dhe lidhet me pirjen e duhanit. N prfundim mund t themi se kanceri mushkrive sht nj smundje multifaktoriale, ku ndrmjet tyre duhanpirja sht rreziku kryesor.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

29

REVISTA MJEKESORE

BIBLIOGRAFIA.
1. J EMAL , A, S IEGEL , R, W ARD , E, ET A L . C ANCER STATISTICS , 2009. CA C ANCER J C LIN 2009; 59:225. 2. P ARKIN , DM, B R AY , F, F ERLAY , J, P ISANI , P. G LOBA L CANCER STATISTICS , 2002. CA C ANCER J C L I N 2005; 55:74. 3. J E M A L , A, T H U N , MJ, R I E S , LA, E T A L . A NNUA L R E P O RT T O T H E NATION ON T H E STATUS OF CANCER , 1975-2005, FEATURING TRENDS I N LUNG CANCER , TOBACCO USE , AND TOBACCO CON TROL . J N A T L C ANCER I NST 2008; 100:1672. 4. DOLL , R, P ETO , R, B OREHAM, J, S UTHERLAND , I. M ORTALITY IN RELATION TO SMOKING : 50 YEARS OBSERVATIONS ON MALE B RITIS H DOCT ORS . BMJ 2004; 328:1519. 5. P ETO , R E T A L . M ORTALITY FROM SMOKING IN DEVELOPED COUNTRIES 1950-2000, 2004. 6. T AY LO R , R., F. N A JA F I , A N D A. D O B S O N , M E T A - A NA LYS I S OF S T U D I E S OF PA S S I V E S M O K I N G AND LUNG CANCER : EFFECTS OF STUDY TYPE AND CONTINENT . I NT J E P I D E M I O L , 2007. 7. F RUMKIN , H. AND J.M. S AMET , R ADON . CA C ANCER J C LIN , 2001. 51(6): 337-44, 322; QUIZ 345-48. 8. P URDUE , M.P., ET AL ., O CCUPATIONAL EXPOSURE TO ORGANOCHLORINE INSECTICIDES AND CANCER INCIDENCE I N T H E A GRICULTURAL H E A LT H S TUDY . I NT J C ANCER , 2007. 120(3): 642-9. 9. A L AVANJA , M.C., E T A L ., P ESTICIDES AND LUNG CANCER RISK IN T H E AGRICULTURAL H E A LT H STUDY COHORT . A M J E P I D E M I O L , 2004. 160(9): 876-85. 10. P E LUCCHI , C., ET A L ., O CCUPATIONA L SILICA EXPOSURE AND LUNG CANCER RISK : A REVIEW OF EPIDEMIOLOGICAL STUDIES 1996-2005. A NN O NCOL , 2006. 17(7): 1039-50. 11. L EE , P.N.R ELATION BETEEN EXPOSURE T O ASBESTOS AND SMOKING JOINTLY AND T H E RISK OF LUNG CANCER . O C C U P E NVIRON M ED , 2001. 58(3)145-53. 12. V I N E I S , P., E T A L ., A I R P O L LU T I O N A N D R I S K OF L UNG C A N C E R I N A P RO S P E C T I V E S T U DY I N E UROPE . I NT J C ANCER , 2006. 119(1): 169-74. 13. R AMANAKUMAR , A.V., M.E. P ARENT , AND J. S IEMIATYC K I , R ISK OF LUNG CANCER FROM RESI DENTIAL HEATING AND COOKING FUELS IN M ONTREAL , C ANADA . A M J E PIDEMIOL , 2007. 165(6): 634-42. 14. N I TA D O R I , J., E T A L ., A SSOCIATION BETWEEN LUNG C A N C E R I N C I D E N C E A N D FA M I LY H I S T O RY OF L UNG C A N C E R : DA T A F ROM A L A RGE - S C A L E P O P U L A T I O N - BA S E D C O H O RT S T U DY , T H E JPHC STUDY . C HEST , 2006. 130(4): 968-75. 15. G ALEONE , C., E T A L ., D I E TA RY INTA K E OF FRU I T AND VEGETABLE AND LUNG CANCER RISK : A CASE - CONTROL STUDY I N H A R B I N , NORTHEAST C H I N A . A NN O NCOL , 2007. 18(2): 388-92. 16. S T E I N D O R F , K., E T A L ., P H Y S I C A L A C T I V I T Y A N D L UNG C A N C E R R I S K I N T H E E U RO P E A N P R O SPECTIVE I NVESTIGATION INTO C ANCER AND N UTRITION C OHORT . I NT J C ANCER , 2006. 119(10): 2389-97. 17. F R E U D E N H E I M , J.L., E T A L ., A L C O H O L C O N S U M P T I O N A N D R I S K OF L U N G C A N C E R : A P O O L E D ANA LYSIS OF C O H O RT STUDIES . A M J C L I N N U T R , 2005. 82(3): 657-67. 18. E NGELS , E.A., E T A L ., E L E VATED INCIDENCE OF LUNG CANCER AMONG HIV- INFECTED INDI V I D U A L S . J C L I N O N C O L , 2006. 24(9): 1383-88. 19. H U B BA R D , R, V ENN , A, L E I S , S, B R I T T ON , J. L UNG C A N C E R A N D C RY P T O G E N I C F I B ROSING A LVEOLITIS . A POPULATION - BASED COHORT STUDY . A M J R ESPIR C R I T C ARE M ED 2000; 161:5. 20. K AUFMAN , EL, J ACOBSON , JS, HERS HMAN , DL, ET AL . E FFECT OF BREAST CANCER RADIOTHERAPY AND CIGARET TE SMOKING ON RISK OF SECOND PRIMARY LUNG CANCER . J C LIN O NCOL 2008; 26:392. 21. R E G I S T E R Z A R A K V O R E P U B L I K A M A K E D O N I JA 1994-2005. S K O P J E : R E P U B L I C K I Z AV OO Z A ZDRAVSTVENA ZASTITA ; 2005; 9-18. 22. R EGISTER ZA RAK VO R EPUBLIKA MAKEDONIJA 2006. S KOPJE : R EPUBLICKI ZAVOD ZA ZDRAVSTVENA ZASTITA ; 2006; 12-20.

30

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

23. W ORLD H EALTH O RGANIZATION 2008. T HE G LOBAL B URDEN OF D ISEASE 2004 U PDATE . W ORLD H EALT H O RGANIZATION . ISBN 978-92-4-156371-0. 24. B UNAREVIC A. P AT O LOGIJA . Z A GREB : J UGOSLAVENSKA M EDICINSKA N AKLADA 1989; 297-99. 25. P ESUT D, B A S A R A HZ. C I G A R E T T E SMOKING A N D L UNG C A N C E R TRENDS I N S E R B I A - A Y E A R ANA LYSIS . M ED P REG L 2006 M AY -J UN ;59(5-6):225-29. 26. T HOMAS , L, D OYLE , LA, E DELMAN , MJ. L UNG CANCER IN WOMEN : EMERGING DIFFERENCES IN EPIDEMIOLOGY , BIOLOGY , AND THERAPY . C HEST 2005; 128:370. 27. P AU K , N, K U B I K , A, Z A T LO U K A L , P, K R E P E L A , E. L UNG C A N C E R I N W OMEN . L UNG C A N C E R 2005; 48:1. 28. Y A N C I K R. P O P U L A T I O N AGING A N D C A N C E R : A CROSS - N A T I O N A L C O N C E R N . C A N C E R J. 2005 NOV -D EC ;

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

31

REVISTA MJEKESORE

32

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

VLERSIMI LABORATORIK I ANEMIS S SMUNDJEVE KRONIKE (ACD).


ALMA BARBULLUSHI1, ETLEVA REFATLLARI1, ANYLA BULO1, ANILA GODO2, GENTJANA QIRJAKO3, DORINA TOCI. 3
1

Departamenti i Laboratorve Biokomik-Klinik, 2Departamenti i Pediatris, 3Instituti i Shndetit Publik, Qendra Spitalore Universitare Nn Tereza, Tiran.

S UMMARY
LABORATORY EVALUATION OF ANEMIA OF CHRONIC DISEASE (ACD). OUR EXPERIENCE Objectives: Anemia of chronic disease (ACD) is a cytokinemediated anemia, most frequent anemia among hospitalized patients and characterized by hypoferremia with adequate reticuloendotelial iron stores, normal to elevated ferritin concentrations and it is a frequent complication of chronic inflammatory conditions. Methods: In our study were included 118 patients, 72 males and 46 females . Anemia was defined as hemoglobin below 12 g/dl in females and 13 g/dl in males . Anemic patients were further evaluated for the type of anemia with iron profile, peripheral blood smear, retikulocit count, prohepcidin and citokins (IL6, TNF) levels. The laboratory measurements were performed in ABX, Olympus AU 640, and Immulite 1000. DRG ELISA kits were used for sTfR and prohepcidine determinations. Independent Sample Test, Anova test, Chi-Square Tests was used for statistical analysis. Results: Anemia was observed in 57.6% anemic patients, 31.4% have ACD, 14.4.% IDA, 9.3% ACD+IDA, 2.5% talassemia minor and. Sideremia, ferritinemia, Tf, Tfs are significantly lower in IDA vs ACD vs IDA+ACD vs no anemic patients,(p=0,000, p=0,000, p=0.024,p=0.000), sTfR , sTfR/log ferritin, sTfR-F index is significantly higher in IDA vs IDA + ACD vs ACD vs no anemic patients, p=0,000. Hepcidin, IL6, TNF are significantly higher in ACD vs IDA + ACD vsIDA vs no anemic patients(p=0,000, p=0.000, p=0.012) Conclusions: ACD is the most frequent anemia among hospitalized patients. Panel iron (especially ferritina) together with hepcidin and cytokins are the best indicator to find ACD. sTfR,sTfR/logferritin and TfR-F index are good indicators to distinguishes from IDA especially in mixed type ACD+IDA.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

33

REVISTA MJEKESORE

RSUM

VALUATION EN LABORATOIRE DE LANEMIE DES MALADIES CHRONIQUES (ACD). NOTRE EXPERIENCE

Objectifs: Anmie des maladies chroniques (ACD) est une anmie cytokine-mdiate, lanmie la plus frquente chez les patients hospitaliss chez nous et se caractrise par hypo-ferromie avec les rserves de fer suffisantes en rticulo-endothlial, dun niveau normal des concentrations levs de ferritine leve et il est une complication frquente des maladies inflammatoires chroniques Mthodologies: Dans notre tude ont t inclus 118 patients, 72 hommes et 46 femmes. Lanmie a t dfinie comme dhmoglobine a des niveaux infrieurs 12 g / dl chez les femmes et de 13 g / dl chez les hommes. Les patients anmiques ont t galement valus pour le type danmie au profil de fer, signes de sang priphrique, compts le rticulocyte, vu le niveau de prohepcidine et cytokines (IL6, TNFa). Les modrations du laboratoire ont t effectues en ABX, Olympus AU 640 et Immulite 1000. Matriaux DRG ELISA ont t utiliss pour sTfR et dterminations de prohepcidine. Indpendants chantillons de Test, test Anova, Chi-Square Tests a t utilis pour lanalyse statistique. Rsultats: Lanmie a t observe chez 57,6% des patients anmiques, 31,4% ont ACD, 14,4.% IDA, 9,3% ACD + IDA, 2,5% thalassmie mineur et Sideremia, ferritinmie, Tf, TSF sont significativement plus faibles chez IDA vs ACD vs IDA+ACD vs non-anmiques patients, (p=0,000, p=0,000, p=0,024, p=0,000), sTfR, la ferritine sTfR, log, sTfR-Indice de est significativement plus leve dans ACD vs IDA+ACD vs IDA vs patients non-anmiques, p = 0.000. Lhepcidine, IL6, TNFa sont significativement plus leves dans ACD vs IDA+ACD vs IDA vs patients non-anmiques (p = 0,000, p = 0,000, p = 0,012) Conclusions: ACD est lanmie la plus frquente chez les patients hospitaliss. Le groupe du fer (en particulier ferritina) en collaboration avec lhepcidine et cytokines sont les meilleurs indicateurs pour trouver ACD. sTfR, sTfR / logferritin et lindice de TfR-F sont de bons indicateurs pour distinguer de lIDA en particulier dans les type mixte ACD + IDA.

34

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Anemia e inflamacionit (1,2,3,4,5), sot e quajtur anemia e smundjeve kronike (ACD), sht forma m e shpesht e anemis pas anemis ferrodeficitare (IDA), n pacientt me rregullime inflamatore akute (1,2,3,4,5). Patologjit q shoqrohen me ACD (6,7,8,9,10,11). Inflamacioni joinfeksioz; Artriti Reumatoid, Lupusi Eritematoz Sistemik, Koliti Uleroz, Morbus Croh Formacionet malinje; Carcinoma, Sarcoma, Lymphoma (Hodgkin) Insuficenca kongjestive kardiake . Infeksionet inflamatore; Abseset pulmonare, Tuberkulozi ,Osteomieliti. Patogjeneza; ACD sht nj loj imune, ku citokinat dhe qelizat e sistemit retikuloendothelial shkaktojn ndryshime n : Homeostazn e hekurit Proliferimin e prekursoreve eritroide Prodhimin e eritropoetins Jetgjatsin e qelizave t kuqe.

E gjith kjo kontribuon n patogjenezn e ACD. N kt ndrthurje t disa faktorve patogjenetike t ACD, sht e qart dhe e pranuar se rregullimet n homeostazn e Fe prbjne alterimin baz e me m pesh . N kt kinetike t rregulluar t homeostazs s Fe, dy jan elementet baz : Rritja e kapjes s hekurit nga makrofaget e aktivizuar. Mbajtja ose burgosja e hekurit n brendsi t qelizave t sistemit retikuloendotelial. Kjo on n nj orientim t till t kinetiks s Fe, me devijim t Fe nga qarkullimi drejt

akumulimit t tij n sistemin retikuloendotelial, pasuar kjo natyrshm me uljen e vlefshmris se hekurit pr qelizat paraardhse erytroide, dhe pr rrjedhoj erytropoese t kufizuar n kushtet e nj mungese t Fe. (10,11) Mnyra e sakt me an t s cils qelizat kriptike kuptojn rezervat e hekurit t trupit, ka qen nj mister, por rndsia e ktij komunikimi sht nxjerr n pah nga anemia e smundjes kronike dhe situata reciproke e saj HH. Nj els pr zgjidhjen e ktij misteri mund t gjendet n proteinn e identifikuar s fundmi, hepcidina, nj protein e plazms e prodhuar nga hepatocytet si reagim ndaj inflamacionit. Krkimet n kto vitet e fundit kan rritur njohurit rreth hepcidins dhe rolit t saj n absorbimin e hekurit si dhe lvizjen e saj n organizm, nj zbulim ky i cili ka siguruar nj tabllo t plot e fuksionale t metabolizmit t hekurit. Kto krkime kan br nj revolucion n t kuptuarit e metabolizmit t hekurit dhe kontrollit t tij.( Dr. Joshua Zaritsky ). Ndrsa m par n dinim vetm se sa hekur kishte n qarkullim, tani n njohim proceset m t komplikuara q jan t prfshira n metabolizmin e tij. Zbulimi i hepcidins n 2001 ndihmoi klinicistt pr t br nj vlersim m t mir e funksional t stausit t hekurit t pacientit, duke ndihmuar kshtu n nj trajtim m efektiv dhe m eficient t ACD. (12) Hepcidina sht hormoni kryesor i cili rregullon hemostazn e hekurit (1).Ajo bllokon aktivitetin fuksional t ferroportins duke e frenuar drejtprdrejt at. Identifikimi i hepcidines si nj protein e fazs akute, ndihmoi t hidhej drit mbi marrdhnien q ekziston ndrmjet prgjigjes imune dhe homeostazs s hekurit n ACD (13).

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

35

REVISTA MJEKESORE

Fig. 1 Hepcidina dhe metabolizmi i hekurit Nprmjet ktyre efekteve Hepcidina lejon trupin t kontrolloj n mnyr t sakt nivelin e hekurit n trup ashtu si termostati kontrollon n mnyr t sakt temperaturn e shtpis ( Dr. Zaritsky). Hepcidina sht nj polipeptid i prbr nga 25 aminoacide. N fillim ajo u identifikua n urin dhe pastaj n plazm gjat nj krkimi pr peptidet antimikrobiale. Analiza strukturore, me an t spektroskopit NMR t hepcidins sintetike humane, vlersoi se hepcidina sht nj molekul kationike e cila prmban 8 cysteina n 25 amino acide (12,13).Studimet e kryera te kto peptide sintetike , raportojn q t gjitha mbetjet e cysteinave jan t angazhuara n katr ura (struktura) disulfide (7). Aktort e tjer po kaq t rndsishm sa hepcidina n metabolizmin e hekurit jan citokinat. Citokinat ,Interferon g, lipopolisaharidet dhe TNF Shkaktojn nj rritje t aktivitetit t DMT1, i cili shprehet nga nj kapje e shtuar e hekurit nga makrofaget e aktivizuar. Po kto stimuj pro-inflamator shkaktojn mbajtjen e hekurit n brendsi t makrofageve, t sistemit retikuloendotelial ,duke bllokuar aktivitetin e ferroportins dhe duke mos lejuar kshtu daljen e hekurit n qarkullim. Frenimi i proliferimit t prekursoreve eritroide. Frenimi i prgjigjes s erythropoietins.

36

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Materiali dhe metoda.


N kt studim jan prfshir 118 pacient, t shtruar dhe trajtuar n Qendrn Spitalore Universitare Nn Tereza, Tiran. T gjith pacientt jan seleksionuar, sipas nj protokolli t aprovuar nga Departamenti i laboratorve Biokimik Klinik n bashkpunim me klinikat prkatse. Pr secilin pacient sht plotsuar pran klinikave nj kartel tip . U klasifikuan me anemi pacientt me Hb <12 g/dl pr grat dhe Hb < 13g/dl pr burrat. Pacientt e prfshir n studim n prputhje me t dhnat e gjakut komplet, statusit t hekurit dhe biomarkuesve t inflamacionit u klasikuan n 3 grupe: Grupi i par me sideremi t ult, ferritine m t vogl 30 ng/ml u klasifikuan si IDA. Grupi i dyt me sideremi t ult, me ferritin >100 ng/ml , me raportin sTfR/log ferritin <1 u klasifikuan si ACD. Grupi i tret me sideremi t ult, me ferritin nga 30 ng/ml 100 ng/ml, me raportin sTfR/ log ferritin >2 u klasifikuan si ACD me anemi IDA shoqruese . N studim nuk jan prfshir pacientt t cilt kan patologji malinje hematologjike, anemi hemolitike, referojn pranin e hemorragjive akute, hemoglobinopati. Prpunimi i mostrave t gjakut .Gjaku venoz sht mbledhur n mngjes, n gjendje esll ,n tuba 5ml me litium heparin pr dozimet biokimike , n tuba me K3 EDTA pr vlersimin e hemograms dhe n tuba pa antikoagulant pr dozimin e parametrave specifik t punimit. Prftimi i serumit sht realizuar pas centrifugimit t gjakut ,brenda nj periudhe m pak se dy or nga grumbullimi, pr 15 min me 3000 rrotullime/minut. Menjher sht realizuar ndarja e serumit nga masa eritrocitare. Matja e gjakut komplet u b

cellcounter ABX 80. Eksplorimi i sideremis, trasferrins,dhe parametrave biokimik rutin sht realizuar n analizatorin automatik OLYMPUS 640. Eksplorimi i interleukina 6, TNF , ferritins sht realizuar n sistemin e automatizuar IMMULITE 1000. Dozimi i sTfR dhe i prohepcidins u me kitet e DRG . Independent Sample Test, Anova test, ChiSquare Testsu prdoren pr analizn statistikore.

Qllimi i studimit.
T vlersoj prevalencn e ACD dhe llojeve t tjera t anemis n pacientt e marr n studim. T vlersoj rolin e testeve laboratorike (MCV, Ret,sid, ferr, Tf, Tfs, sTfR, sTfR/log ferr, prohep, IL6, TNf ) n diagnozn e ACD. T vlersoj rolin e sTfR ne diagnozn diferenciale midis ACD dhe IDA.

Rezultatet dhe diskutimi.


Pacientt e marr n studimin ton, 72 males dhe 46 females. Anemia u gjet n 57.6% t pacientve, nga t cilt 31.4% kan ACD, 14.4.% kan IDA, 9.3% kan ACD+IDAdhe 2.5% talasemi minore. Graf.I Shprndarja e mostrave sipas llojit t anemis

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

37

REVISTA MJEKESORE

Pasqyra 1: Shprndarja e vlerave t mesatares ,devijacionit standart, dhe P- s pr sid, ferr ,Tf, Tfs, MCV sipas llojit t anemis.

Sideremia, ferritinemia dhe Tfs kan prqndrime n serum m t ult n IDA vs ACD vs IDA+ACD vs t pacientev joanemik, (p=0,000, p=0,000, p=0.000).

Grafiku II-III : Shprndarja e vlerav t Tfs dhe Tf sipas llojit t anemis.

N t dyja anemit, si n anemin e smundjeve kronike ashtu dhe n at ferrodeficitare, vihet re nj ulje e prqndrimit t hekurit dhe transferrins s saturuar n serum , duke

reflektuar kshtu mungesn absolute t hekurit tek anemia e mungess s hekurit dhe hyposideremin pr shkak t prvetsimit t hekurit nga sistemi reticuloendotelial tek anemia e

38

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

smundjes kronike (2,3,4,5).Vlera e ferritins 5060 ng shrben si kufiri ndars ndrmjet ACD e IDA. Pr pacientt me anemi t smundjes kronike, nivelet e ferritins jan normale apo t rritura, duke reflektuar akumulim t rritur dhe ruajtje t hekurit n brendsi t sistemit reticuloendotelial, m tej me nivele t rritura t ferritins pr shkak te aktivizimit imun.
Graf. IV: Shprndarja e vlerave t prohepcidins sipas llojit t anemis

Statusi i hekurit ndihmon t vendossh diagnozn e anemis s smundjes kronike por prqndrimi n serum i prohepcidins sht parametric i zgjedhur pr t vendosur diagnozn e ACD dhe pr t br diagnozn diferenciale t saj me IDA. Ne kalkuluam mesataren dhe devijacinin standart t sTfR, sTfR/log ferritin, n IDA (4.499.55 g/mL),(3.920.82 g/mL),(0.3640.109 g/mL)vs.ACD(1.20.75 g/ mL),(0.590.64 g/mL),(0.0120.086 g/ mL)vs.normal(0.660.55 g/mL),(0.340.47

g/mL),(0.0090.63 g/mL) vs ACD+IDA(4,121.5 g/mL),(2.241.29 g/mL),(0.060.172 g/mL). Kshtu sTfR , sTfR/log ferritin, jan sinjifikativisht m t larta n IDA vs IDA + ACD vs ACD vs t pacientve joanemik, p=0,000. Gjithashtu, meqense ferritina reflekton nivelin e depove t hekurit ndrsa sTfR nivelin e hekurit funksional ,indeksi i llogaritur sTfR/ logferr sht zgjedhur si treguesi m i mir pr t vlersuar depot e hekurit. Prqndrimi n serum i pro-hepcidins paraqet nj korrelacion t fuqishm (pearson correlacion) me prqndrimin n serum t ferritins dhe IL6 (r= 0.226, p=0.041 r= 0.309 p=0.006 respectively) (14,15) dhe prqndrimi n serum i IL6 ka nje korrelacion t fort me prqndrimin n serum t ferritis dhe TNF (r=0.215 p=0.031, r= 0.507 p=0.000 respektivisht) (pasqyra 2).

Pasqyra 2: Korrelacioni Pearson ndrmjet Sid. Ferr, IL6, TNF dhe prohepcidin

Prfundime:
ACD sht forma m e shpesht e anemive ndrmjet pacientve t (31.4%). Statusi i hekurit (veanrisht ferritina) s bashku me nivelin e prohepcidin dhe cytokins jan indikatort m t mir n diagnostikimin e ACD.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

39

REVISTA MJEKESORE

sTfR, sTfR/logferritin jan parametrat e zgjedhur pr t br diagnozn diferenciale midis ACD dhe IDA, veanrisht n format mikse ACD+IDA. T dhnat tona raportojn se hepcidina, hormon

rregullator kryesor i metabolizmit t hekurit ACD, dhe prodhimi i tij stimulohet nga citokina IL6. Prqndrimi n serum i prohepcidins sht treguesi m i mir n diagnozn e ACD.

40

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

BIBLOGRAFI:
1.W EISS G, G OODNOUGH LT. A NEMIA 2.C ARTWRIGHT GE. T H E
OF C H RONIC DISEASE .

N E N G L J M E D 2005;352:1011-12

ANEMIA OF CHRONIC DISORDERS .

S EMIN H EMATOL 1966;3:35, 75.


C AUSES OF

3. M ATZNER Y, L EVY S, G ROSSOWICZ N, I ZAK G, H ERS H KO C. P R E VA L E N C E AND ANEMIA IN ELDERLY HOSPITALIZED PATIENTS . G E RONT O LOGY 1979;25:113-19. 4.W EISS G. P ATHOGENESIS 2002;16:87-96. 5. M EANS RT J R . R ECENT 2003;2:116-21.
AND TREATMENT OF ANAEMIA OF CHRONIC DISEASE .

B LOO R E V

DEVELOPMENTS IN THE ANEMIA OF CHRONIC DISEASE .

C URR H EMATOL R EP

6. M AU RY CP, L I L J E S T RO M M, L A I H O K, T I I T I N E N S, K A A R E L A K, H U R M E M. T U M O N E C ROSIS FACT OR ALPHA , ITS SOLUBLE RECEPT OR I, AND -308 GENE P ROMOTE POLYMORPHISM IN PATIENTS WITH RHEUMATOID ARTHRITIS WITH OR WITHOUT AMYLOIDOSIS : IMPLICATIONS FOR THE PATHOGENESIS OF NEPHROPATHY AND ANEMIA OF CHRONIC DISEASE IN REACTIVE AMYLOIDOSIS . A RTHRITIS R HEUM 2003;48:3068-76. 7. D ENZ H, H U B E R P, L ANDMANN R, O RT H B, W A C H T E R H, F U C H S D. A S S O C I A T I O N THE ACTIVATION OF MACROPHA GES , CHANGES OF I RON METABOLISM AND THE DEGREE MIA I N PATIENTS WITH MALIGNANT DISORDERS . E U R J H AEMAT O L 1992;48:244-48.
BETWEEN OF ANAE -

8. G U R A L N I K JM, E ISENST AEDT RS, F E R RU C C I L, K L E I N HG, W OODMAN RC. T H E P R E VALENCE OF A N E M I A I N P E R S O N S A G E 65 A N D O L D E R I N T H E U N I T E D S T A T E S : E V I D E N C E F O R A H I G H RATE OF UNEXPLAINED ANEMIA . B LOOD 2004;104:2263-268. 9. S U L L I VA N PS, H ANSON DL, C H U SY, J ONES JL, W A R D JW. E P I D E M I O L OGY OF A N E M I A I N HUMAN IMMUNODEFICIENCY VIRUS (HIV)- INFECTED PERSONS : RESULTS FROM THE MULTISTATE ADULT AND ADOLESCENT SPECTRUM OF HIV DISEASE SURVEILLANCE P ROJECT . B LOOD 1998;91:301-8. 10. Y OUNG B, Z ARITSKY J. H E P C I D I N 2009 J U N 25. L I N K . .
FOR

CLINICIANS. CLIN J AM SOC NEPHROL.

11. N ANCY C. A NDREWS , M.D., P H .D.. 12 U NDERSTANDING H EME T RANSPORT N ENGL J MED 353;23 WWW . NEJM . ORG DECEMBER 8, 2005. 12. L OCKE , A, M AIN , ER, R OSBACH , DO. T H E COPPER AND NON - HEMOGLOBINOUS OF T H E B LOOD SERUM I N DISEASE . J. C L I N . I NVEST . 1932. 11:527-42. 13. C A RTWRIGHT , GE, W INTROBE , MM. T H E TERN . M E D . 1952. 5:165-226.
ANEMIA OF INFECTION . IRON CONTENTS

XVII. A

REVIEW .

A DV . I N -

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

41

REVISTA MJEKESORE

42

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

ERIZIPELA DHE KARAKTERI RECIDIVUES I SAJ


*Kujtime DURAKU,** Dhimitr KRAJA. *Klinika e Smundjeve Infektive, Spitali Ushtarak Qndror Universitar, Tiran **Shrbimi Infektiv, Spitali Qndror Nn Tereza Tiran

S UMMARY
Erysipelas is a dermohypodermatitis caused by streptococci associated with deep toxicosis, that can give serious complications and has recidivant caracter. Our purpose is to recognize the clinical factors and the recidivity of the disease among the adults. We have followed 110 patients of the age 16-78 years old, recovered at the Infectious Diseases Clinic, during the period 1991-2005. We have analysed the two clinical syndromes of the disease: localized erysipelas and sindrome of sistemic streptococci toxicosis. We have also evidented that the recidivity in our cases was very high, 33 %. Erysipelas remains a problematical disease at the adults for its recidivity , severity and complications. Key words: erysipelas, clinical factors, complications, recidivity.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

43

REVISTA MJEKESORE

RSUM
ERYSIPELE ET SON CARACTERE RECIDIVANTE. Erysipele est un dermohypodermatitis cause par le streptocoques, accompagne par une contamination profonde, laquelle peut donner des complications serieuses et elle a un caractere recidivante. Notre intention est de connaitre les cotes cliniques et recidivantes de la maladie chez les adultes. Nous avons suirei de pres 110 cas de lage 16-78 ans qui etaient a lhopital pendant les annees 1991-2005. Nous avons analyse les deux syndromes cliniques : la forme localisee et la syndrome de la contamination systemique du streptocoques. Nous avons mis en evidence aussi que la rechute dans nos cas etait assez haute, 33 %. Erysipele reste toujours une maladie problematique pour les adultes, en se qui conserne a la rechute, gravite et les complications. Les mots cles : facteur clinique, les complications, rechute.

Hyrje
Erizipela sht nj patologji infektive sa e vjetr aq edhe bashkkohore. Ajo sht nj nga smundjet e shkaktuara nga streptokoku betahemolitik i grupit A. N periudhn para antibakterore ajo ishte m e shpesht dhe her her paraqitej me shprthime n repartet kirurgjike apo shtpit e lindjes, duke shkaktuar ndrlikime edhe vdekjeprurse. Aktualisht ajo vazhdon t jet e pranishme duke u hasu r n t gjith vendet e bots , qofshin shum t zhvilluara apo jo. Nse nga njera an sot erizipela nuk takohet n ato prmasa prhapjeje , nga ana tjetr ajo po shtrin kthetrat e saj n subjekte t rinj si pr shembull tek ata q i nnshtrohen ndrhyrjeve t thella diagnostike apo kirurgjike, operacioneve plastike, vazale etj; t kateterizuarit, personat nn radioterapi apo mjekime imunosupresive etj. Erizipela sht nj streptokoksi jo nekrotike e dermo-hipoderms, e cila karakterizohet nga nj toksikoz e prgjithshme e rnd dhe pllaka erizipeloze , me ecuri akute-recidivuese, q mund t shkaktoj ndrlikime t rnda dhe vdekjeprurse, por e trajtueshme. Incidenca e erizipels luhatet nga 10 deri n 100 90 raste pr 100 000 banor n vit (1,2,3). Erizipela sht nj antroponoz dhe njeriu sht i vetmi rezervuar i infeksionit. Ai e bart streptokokun zakonisht n nazofarinks.

Qllimi i studimit
Studimi yn synon marrjen e nj informacioni sa m real n lidhje me erizipeln, q sht nj bakterioz serioze me karakterin recidivues te saj.

Materiali
N studim prfshihen 110 raste me erizipel t shtruar n Repartin Infektiv t SQU Tiran dhe Shrbimin e Smundjeve t QSU , Tiran.

44

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Periudha e studimit prfshin kohn mars 1991 pran ports s hyrjes s streptokokut me nj njoll n ngjyr t kuqe t ndezur, t nxeht, t deri nntor 2005. shklqyeshme, t dhimbshme e t that, e cila sht e kufizuar mir me lkurn e shndosh Metodika dhe pr m tepr sht m e ngritur se ajo. Karakteri i studimit ton sht i dyfisht: Format klinike t erizipels sipas topografis s - Retrospektiv shfaqjes: - Rast- seri 1- Kok (ball, qepall, hund, vesh, mjekr) Pr realizimin e studimit ne morrm n shqyrtim 2- Qaf t gjitha kartelat e t smurve t diagnostikuar 3- Thoraks (sidomos glandula mame) me diagnozn Erizipel, t trajtuar dhe t 4- Gjymtyrt e siprme (krah, parakrah, dor , ndjekur n t dy spitalet qndrore t pr- gishta) menduara t Tirans. 5- Gjymtyrt e poshtme (kruris, kmb, gishta) 6- Gryk Klinika 7- Vulve, vagin Klinika e erizipels sht n vartsi t disa 8- Anus faktorve , ndr t cilt ne mendojm se dy jan 9- Umbilikus (te t porsalindurit) Erizipela mund t jet e lvizshme, dmth t filloj m prcaktuesit: n nj zon t dhn dhe pastaj t prek zona t - vendi i lokalizimit t streptokoksis tjera t lkurs. - reaktiviteti i t smurit Erizipela sht nj smundje sistemike e Format klinike t erizipels sipas semiotiks klinike organizmit, q prbhet nga dy sindroma: Sipas aspektit t sindroms lokale Erizipela eritematoze 1- Sindroma e prgjithshme, apo toksikoza si cilsohet sot statusi infektiv Erizipela fliktenore Forma buloze 2- Sindroma lokale, pllaka erizipeloze. Erizipela hemoragjike N shumicn e rasteve, smundja fillon me Forma flegmonoze sindromn e prgjithshme n t ciln prfshihen Forma gangrenoze Erizipela migruese (gjarpruese) nj sr simptomash dhe shenjash si: - Temperatur e lart 39-40 grad C , e Diagnoza e Erizipels shoqruar shpesh me t dridhura. Diagnoza bazohet praktikisht n t dhnat klinike. - Dhimbje t forta t koks Pr vrtetim t mtejshm t diagnozs bhet - Kputje e theksuar analiza e antisteptolizinave n erizipel. - Diskonfort i prgjithshm - Anoreksi Ndrlikimet e Erizipels - Marramendje Erizipela mund te nderlikohet me (2,3,4,5,- T prziera dhe t vjella - Prgjumje q mund t rndohet me sopor dhe 6,7,8,9) : 1- Limfangit halucinacione 2- Limfore Si rregull, pas nj kohe q mund t jet m pak 3- Celulit ose m shum or e gjat, fillon t shfaqet 4- Fascit nekrotik sindroma lokale. Zakonisht kjo sindrom nis

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

45

REVISTA MJEKESORE

5- Tromboflebit 6- Flebotromboze 7- Sepsis stafilokoksik 8- Encefalopati toksike 9- Prekje pulnomare 10- Elefantiaz 11- Mbi-infeksion t eritems 12- IAM-tromboembolik 13- Hypotension 14- Streptokoksi respiratore 15- Infeksione streptokoksike osteoartikulare 16- Dekompensime n organe dhe sisteme t ndryshme, t njohura apo t panjohura para eventit streptokoksik 17- Vdekje

Recidiviteti i erizipels
N studimin ton, shihet qart se nj pjes e madhe e pacientve paraqisnin for m recidivuese t erizipels. N kontigjentin ton format recidivuese t ksaj streptokoksie prbnin 33% t rasteve t studiuara. Kjo shifr sht mjaft e lart dhe dshmon se erizipela sht nj smundje me mundsi shum t larta recidiviteti. Autor t ndryshm, kur flasin pr kt aspekt t smundjes, raportojn gjithashtu shifra t konsiderueshme q luhaten nga 2167.3 % t rasteve (3,6).
Burimi i infeksionit Dora Fyti 2.7% Gishtat 5.4%
Gryk t

Jo 3 2.7% 3

Po 0 0% 3 2.7% 6 1.8% 3 1 9% 0 0% 26 23.4% 0 2

Total 3 2.7% 6 5.4% 8 7.2% 4 3.6% 8 7.2% 63 56.8% 1

2.7% Hunda 7.2% Kmba 38 34.2% 1 8

Grafiku I. Prevalenca e recidivave n subjektet e marra n studim.

Pasqyra 1. Lidhja midis burimit t infeksionit dhe recidivave.

Prfundime
1- Vum n dukje 2 sindroma t smundjes: lokale dhe toksikozn e gjeneralizuar. 2- Dalluam 8 forma klinike t erizipels. 3- Erizipela recidivuese u takua n 33% t rasteve. 4- Konstatuam 14 lloj ndrlikimesh t ndryshme. 5- Letaliteti rezultoi 0.9%.

46

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

BIBLIOGRAFI
1. B ISNO AL, S TEVENS DL. S TREPTOCOCCAL INFECTIONS OF SKIN AND SOFT TISSUES . N E NG J M E D 1996;334: 240-45. 2. B RAT T ON RL, N ESSE RE. S T A NTHYNY S F IRE : DIA GNOSIS AND MAMA GEMENT OF E RYSIPELAS . A M . F AM . P HYS . 1995;51: 401-4. 3. C A RO FA, G OMES -F ARPON A. C E LU L I T I S Y E R I S I P E L A EN L A INFANZIA . B O L P E D R I A T R 2007; 47:125-32. 4. C ONFRENCE D E C ONSENSUS . E RYSIPELE E T FASCITE NECROSANTE : PRISE EN C H A RGE . M E D M A L I NFECT 2000; 30 S U P P L 4: 252-725 5. E S P O S I T O R, A N T I N O R I S . E R I S I P E L A . I N M O RONI . M, E SPOSIT O R, D E L A L L A F. M A L A T T I E I NFET TIVE , SIXTH E D M ASSON E D , M ILANO 2003; 306. 6. F I C A CA. C E L U L I T I S Y ERISIPELA : M ANEJO EN ATENCION P R I M A R I A R E V C H I L I NFECT 2003;20 (2): 104-10. 7. G O R BA C H S H . L. E RYS I P E L A S , I N G O R BA C H S H . L, B A RT L E T T J.G, B L A C LOW N.R ( E D S ) I N FECTIOUS D ISEASE ,T HIRD EDITION . L IPPINCOTT W ILLIAMS AND W ILKING , P HILADELPHIA 2004; 837. 8. H ENRY F, S A LOMON N EIRA MD. C OMMENT J E PREVIENS UNE E RYSIPELE , SES COMPLICATIONS E T SES R ECIDIVES R E V M E D L IEGE 2004; 59 (7-8): 423-25. 9. J ORUP -R ONSTROM C E PIDEMIOLOGICAL , CACTEROLOGICAL AND COMPLICATING FEATURES OF ERY SIPELAS S CAN J I NFECT D IS 1986;18:519.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

47

REVISTA MJEKESORE

48

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

P E D I AT R I

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

49

REVISTA MJEKESORE

50

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

PRINDRIT E FMIJVE ME AFTSI T KUFIZUARA DHE EKSPERIENCAT ME T CILAT ATA PRBALLEN GJAT PROCESIT T RRITJES DHE SOCIALIZIMIT T FMIJVE T TYRE.
MA. Marina NDRIO, MA. Rudina RAMA Qendra psiko-sociale Ndihmoni jetn Tiran

SUMMARY
T HE
E X P E R I E N C E S OF PA R E N T S W H O H AV E C H I L D R E N W I T H OF T H E I R C H I L D R E N W I L L BE D E A L T W I T H . DISABILITIES DURING BIRTH, GROWTH, AND SOCIALIZATION

In this article experiences, dilemmas, and challenges of parents who have children with disabilities during birth, growth, and socialization of their children will be dealt with. The purpose of this study is to explore and analyze the dilemmas and experiences of parents and other members of their families who care for a child with disabilities. The study involved thirty parents and their families who have children with disabilities. They have followed up and were treated at the center of psycho/ social Help the Life in the city of Tirana. The results of this study show that the birth and growth of a child with disabilities for parents can be described as a process of loss and sorrow too great. Their families often suffer from severe economic crisis, social, and emotional problems. Having a child with disabilities often increases the stress on parents. The side effects after birth are many health problems that are both physical and mental. In these circumstances, parents find it difficult to pay attention to their other children, family members and relatives. These families, in most cases, have highlighted the economic problems due to the financial cost of health services for their children with disabilities. Despite all the obstacles, dilemmas and doubtful feelings that these parents have, they remain committed and faithful to the process of raising and caring for their children with disabilities.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

51

REVISTA MJEKESORE

RSUM
LES
E X P R I E N C E S D E S PA R E N T S QUI ONT D E S ENFA N T S

H A N D I C A P S L A N A I S S A N C E , L A C R O I S S A N C E ET L A S O C I A L I S A T I O N D E L E U R S ENFA N T S

Dans cet article seront traits les expriences, les dilemmes et les dfis des parents qui ont des enfants handicaps la naissance, la croissance et la socialisation de leurs enfants. Le but de cette tude est dexplorer et danalyser les dilemmes et les expriences des parents et autres membres de leur famille qui prennent soin dun enfant handicap. Dans cette tude se sont trait une trentaine de parents et de membres de la famille qui ont des enfants handicaps, lesquels sont suivi et trait au centre psycho-social Ndihmoni Jeten (Aider la Vie) Tirana. Les rsultats de cette tude montrent que la naissance et la croissance dun enfant handicap pour les parents peut tre dcrite comme un processus de perte et de grande tristesse. Leurs familles souffrent souvent de grave crise conomique, sociale et des problmes affectifs. Avoir un enfant handicap augmente souvent le stress chez les parents et aussi se prsentent des problmes la fois physiques et mentales. Dans ces circonstances, les parents trouvent difficile de prter attention aux autres enfants. Ces familles, dans la plupart des cas, ont des problmes conomiques en raison du cot financier des services de sant pour leurs enfants handicaps. Malgr tous les obstacles, les dilemmes et les sentiments douteux que ces parents ont, ils restent attachs et fidles au processus de croissance et de bien-tre de leurs enfants handicap

52

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Hyrja T jesh prind i nj fmije me aftsi t kufizuara, do t thot t prballesh me vshtirsi, t cilat fillojn nga rritja, edukimi, arsimimi e deri te problemet e adoleshencs apo t prkujdesjes pr fmijn edhe n moshn e von. T jetosh me nj fmij me aftsi t kufizuara pr prindrit dhe antart e tjer t familjes do t thot q jeta e tyr t tronditet shpesh nga kriza t forta (1), t cilat mund t ken efekte t thella n t gjith kompleksitein e jets familjare pr prindrit, vllezrit e motrat si dhe antart e tjer t familjes s zgjeruar. Kjo sht nj eksperienc unike, gati e prbashkt pr t gjitha familjet dhe pa dyshim q mund t ndikoj n t gjitha aspektet e funksionimit t dinamikave familjare (2). Procesi i rritjes s nj fmije me aftsi t kufizuara sht nj proces i gjat dhe i vshtir pr t gjith familjen. Lindja dhe rritja e nj fmije me aftsi t kufizuara pr familjen dhe prindrit, shpesh shikohet nga dy kndvshtrime. Nga njra an: familjet q prkujdesen pr nj fmij me aftsi t kufizuara jan m t ndrgjegjsuara e t sensibilizuara rreth nevojave, karakteristikave e zhvillimeve n kt fush. Ato kan nj nivel m t lart kohezioni, dallohen pr forcn e brendshme emocionale n prballimin vshtirsive t jets, jan m t inkurajuara pr t vendosur lidhje e marrdhnie me komunitetin, grupet dhe institucionet fetare, por nga ana tjetr: koha dhe prkushtimi q antart e familjes duhet t vn n dispozicion t nevojave fizike, shndetsore, sociale e emocionale pr mirrritjen e nj fmije me aftsi t kufizuara, rrisin kostot financiare, konsumimin e t gjith antarve t familjes, veanrisht t nnave t ktyre fmijve (2,3,4).Pesha e ktyre pasojave varet shum nga shkalla dhe niveli i aftsis s kufizuar q fmija paraqet, si dhe nga mundsit financiare dhe kushtet psiko- sociale t familjes, pa harruar dhe burimet e mundshme q familja ka n

dispozicion (4). T pasurit e nj fmije me aftsi t kufizuara shpesh ndikon n rritjen e nivelit t stresit te prindrit, kryesisht te nnat si dhe n lindjen e shum problemeve n shndetin fizik e mendor t tyre (4). N kto kushte, prindrit e kan t vshtir tu kushtojn fmijve t tjer t familjes kujdesin dhe vmndjen e duhur.Ata hasin shum pengesa n marrjen e vendimeve t duhura pr shtje t rndsishme q kan t bjn me arsimimin, punsimin e trajnimin e antarve t tjer t familjes (5). Shpesh kta prindr provojn ndjenja t theksuara faji apo shfaqin nj vetrespekt t ult.Kjo mund t oj n largimin e vmendjes nga aspekte t tjera t funksionimit t familjes (6,7). Kostoja e shrbimeve shndetsore dhe e shum shrbimeve t tjera q krkon fmija me aftsi t kufizuara ndikon n mundsit e prindrve pr t pasur nj jet aktive, n cilsin e marrdhnies mes tyre si dhe n jetn e ardhshme t familjes dhe n gjith strukturn e saj (6). T pasurit e nj fmije me aftsi t kufizuara n familje mund t ndikoj edhe n kufizimin e kohs dhe t burimeve finaciare t nevojshme pr fmijt e tjer t familjes, mund t sjell praktika jo t mira prindrimi ndaj tyre, kufizimin e shrbimeve prkundrejt gjyshrve t familjes, si dhe t ngushtoj marrdhniet e prindrve me familjet e tyre t origjins (4,5). Pa dyshim q t gjitha kto efekte ndjehen edhe n mirqnien dhe shndetin e fmijve me aftsi t kufizuara. Fmijt e tjer t familjes, shpesh ndjehen jasht kujdesit dhe vmendjes prindrore pr shkak se rritja dhe prkujdesja ndaj fmijve me aftsi t kufizuara krkon gjith kohn dhe prkushtimin e prindrve (3). Pavarsisht t gjitha ktyre, kta fmij zhvillojn shum cilsi t vyera njerzore. Ata vlersojn familjet dhe jan besnik ndaj tyre, jan t ndjeshm, human dhe me kalimin e viteve bhen njerz pozitiv, t veant, shum t pjekur dhe pa ndihmn e askujt n jet (5,6.7).

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

53

REVISTA MJEKESORE

Studimet e kryera n vende t tjera kan treguar se kur nj fmij paraqet probleme serioze n zhvillimin e tij, familja ka shum pasoja. Mund t ndodh q prindrit t shkojn dhe drejt divorcit, nnat t mos punojn kurr jasht shtpis dhe baballart t reduktojn ort e tyre t puns. Prfshirja sociale e prindrve mund t jet n nivele tepr t ulta, krahasuar me prindrit e tjer q nuk kan fmij me aftsi t kufizuara. Gjithashtu ata privohen nga mundsia pr t pasur nj familje t madhe, me shum fmij (5,6). Studime t karakterit psikologjik kan treguar se kushtet specifike q diktojn shndetin e fmijs me aftsi t kufizuara, lidhen edhe me shfaqjen e shum probleme t shndetit mendor te prindrit e ktyre fmijve, gjyshrit, vllezrit e motrat e tyre. Nj nga studimet m t fundit tregon se rezultatet e vllezrve dhe motrave t fmijve q kan smundje t rnda kronike, n fushn shkollore apo dhe at konjitive, si dhe n aktivitetet e tjera, jan m t dobta krahasuar me fmijt e tjer (5). N Shqipri, nuk sht kryer ndonj studim i mirfillt n kt fush, pr t par n thellsi efektet q ka lindja dhe rritja e nj fmije me aftsi t kufizuara n jetn e t gjith antarve t familjes..N kt kuadr, ky studim ka rndsi pr t paraqitur disa nga efektet ekonomike dhe psiko- sociale q ka mbi familjen lindja dhe rritja e nj fmije me aftsi t kufizuara n vendin ton. Studimi synon t jap nj tablo t qart t dilemave, prjetimeve, eksperiencave dhe sfidave me t cilat prballen prindrit e fmijve me aftsi t kufizuara, gjat procesit t rritjes dhe socializimit t fmijve t tyre Metodologjia Qllimi i ktij studimi sht t eksploroj dhe analizoj eksperiencat dhe prjetimet e prindrve dhe antarve t tjer t familijes, t cilt

prkujdesen pr nj fmij me aftsi t kufizuara. N studim jan prfshir 30 prindr t fmijve me aftsi t kufizuara, t cilt ndiqen dhe trajtohen n qndrn psiko sociale Ndihmoni Jetn n qytetin e Tirans. Intervistat jan realizuar n ambientet e ksaj qndre, prgjat nj periudhe tri mujore. Jan realizuar gjithsej 30 intervista me prindr dhe vllezr e motra t fmijve me aftsi t kufizuara. Kta prindr/vllezr e motra t fmijve me aftsi t kufizuara jan vzhguar edhe n marrdhniet me njri tjetrin, me fmijt dhe antart e tjer t familjes si dhe me stafin e qndrs, gjat kohs q fmijt zhvillonin seanca terapie apo merrnin shrbime t tjera t nevojshme pr ta. Instrumenti i studimit ishte intervista gjysm e strukturuar. Npmjet nj pyetsori sht marr infor macioni i nevojshm pr situatat e prjetuara nga prindrit n momentet e para kur jan prballur me lindjen dhe ekzistencn e nj fmije me aftsi t kufizuara, pr reagimet dhe mnyrat e prballimit t ktij problemi ndr vite, marrdhnien dhe funksionimin e jets s tyre n ift, raportet dhe lidhjen e tyre me fmijt dhe antart e tjer t familjes, situatn social ekonomike t familjes, statusin arsimor dhe at t punsimit t prindrve si dhe qndrimet e antarve t familjes prballe fmijs me aftsi t kufizuara. Reagimet dhe prjetimet e prindrve kur ballafaqohen me lindjen dhe ekzistencn e nj fmije me aftsi t kufizuara. Kur nj fmij vjen n jet, prindrit dhe familja prfshihen n role t reja. Ata prgatiten t presin fmijn, angazhohen t kryejn m s miri detyrat dhe prgjegjsit familjare.. Prindrit prballen njherazi me gzimin pr ardhjen n jet t fmijs, por edhe me shqetsimin se sa dhe si do t prbushin rolet e reja dhe prgjegjsit q do t marrin.Prindrit e prfshir n studim jan shprehur se prpara se fmija i tyre t vinte n jet dhe ata sikurse t gjith prindrit e tjer, i kan drejtuar vetes

54

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

shum pyetje lidhur me fmijn e tyre: Si do t jet fmija yn, do t jet djal apo vajz, a do t jet nj fmij i bukur, i zgjuar, ashtu sikurse ne e kemi ndrruar, a do ti prmbush shpresat dhe pritshmrit tona, do jet dikushi neser? etj pyetje si kto. Dhe kur e gjith kjo periudhe ankthi, shpresash e prjetimesh ka prfunduar me lindjen e nj fmij me probleme zhvillimi, prindrit jan zhgnjyer, jan zemruar me fatin, kan rn n pesimizm. Reagimet e prindrve kur kan konstatuar se fmija i tyre sht nj fmij me aftsi t kufizuara kan qn t tmerrshme dhe t paimagjinueshme. Veanrisht nnat e ktyre fmijve kan shfaqur probleme me shndetin e tyre dhe e kan pasur t vshtir t besojne dhe pranojn realitetin ... Nj nn e cila ka lindur nj fmij trizomik tregon: Sapo e linda fmijn tim t dshiruar prej shum kohsh, krkova t ma jepnin ndr duar ta shikoja, ta prekja, ta puthja... Por, reagimet e mjekve dhe stafit tjetr shndetsor, m bn q t shqetsohesha, m dukej sikur ata dika pshprisnin me njri tjetrin, ua krkova me forc t m jepnin fmijn tim dhe sapo e pash, i kuptova t gjitha. Kisha lindur nj djal, i cili ndryshonte nga bebet e tjera, kishte nj kok m t vogl, fytyra e tij dukej shum karakteristike, kishte nj hund t shesht, paksa t shtypur, syt si t trhequr, goja m dukej sikur ishte m e vogl se e fmijve t tjer, qafa m e shkurtr, duart m t vogla, me gishta m t shkurtr se gishtrinjt e fmijve t tjer. I krkova mjekut t m shpjegonte se far kishte fmija im. Ai m tha se kisha lindur nj fmij trizomik, kjo ishte diagnoza, ose ndryshe: Fmij me Sindrom Daun, kisha lindur nj fmij me aftsi t kufizuara. Shum nna t tjera kan treguar se bashkshortt e tyre kan filluar t jepen pas pijeve

alkoolike apo tu drejtohen lojrave t fatit menjher pas lindjes s fmijve t tyre me aftsi t kufizuara, duke mos u prballur dot me realitetin. Shum prej pritshmrive t ktyre prindrve nuk jan realizuar dhe ata jan ballafaquar me nj realitet pr t cilin nuk kan qn t prgatitur. Humbja q kan prjetuar prindrit shpesh prshkruhet prej tyre si nj proces helmimi dhe pikllimi shum i madh.Prindrit vazhdimisht kan ndrruar dhe fantazuar sesi do ta rrisin fmijn e tyre, sesi do tia shprehin dashurin atij dhe sa shum knaqsi do tu dhuronte ai fmij, q ata kishin ndrruar ta shihnin teksa rritej si nj fmij i bukur, i shndetshm, i zgjuar etj si kto.Por zhgnjimi i tyre ka qn i madh kur kan konstatuar se fmija i tyre nuk do t ishte si fmijt e tjer.Prindrit dhe familja kan humbur ekulibrin familjar. Ata kan qen t shqetsuar lidhur me mundsit e tyre pr t prballuar rritjen e prkujdesjen e fmijs s tyre. Prindrit jan shqetsuar gjithashtu edhe pr faktin se shoqria dhe komuniteti i ka paragjykuar dhe stigmatizuar fmijt e tyre.Ata kan humbur rehatin dhe qetsin e mparshme si dhe stabilitetin emocional n jetn e tyre. Marrdhniet e tyre bashkshortore jan tronditur shpesh nga kriza t forta familjare. Pesimizmi dhe demoralizimi jan br bashkudhtar t jets s tyre t prditshme.. Nna e nj fmije autik shprehet se: Jam ndjer shum keq kur konstatova se dika nuk shkonte si duhet n zhvillimin e fmijs tim, por jam ndjer edhe m keq, kur bashkshorti im nuk e pranonte kt fakt, por m fajsonte mua se nuk kisha punuar aq sa duhej me djalin. Prpiqesha ta kuptoja dhe justifikoja reagimin e tij. Ai e kishte ndrruar m shum se do gj tjetr kt fmij, q i ngjante shum atij dhe kjo gj e bnte t lumtur. Por un vuaja sepse ai nuk e besonte t vrteten e hidhur, djali yn nuk po fliste , ai sillej n mnyr t uditshme dhe bashkshorti nuk pranonte q ta ekzaminonim te mjeku apo ndonj specialist tjetr.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

55

REVISTA MJEKESORE

Prindrit e fmijve me aftsi t kufizuara shprehen se shpesh provojn ndjenja t shumta e komplekse: Shqetsim pr t ardhmen. Ndjenj faji se jan ata shkaktar pr gjndjen e fmijs s tyre. Probleme t theksuara ekonomike. Kan kujdes t shtuar pr fmijen me aftsi t kufizuar. Prjetojn mosmarrveshje midis tyre pr rritjen e fmijs. Kan munges interesi dhe nivel me t ulet kujdesi pr fmijt e tjer t familjes, pasi gjith vmendja prqndrohet te fmija me aftsi t kufizuara. Humbasin interesin pr gjrat e bukura dhe interesante t jets. Shkputen nga rrethi social i miqve dhe shokve. Ndjehen t paragjykuar e t stigmatizuar nga komuniteti ku jetojn. Humbasin besimin dhe bhen pesimist pr t ardhmen e tyre dhe t fmijve. Pavarsisht gjith ktyre prjetimeve, dilemave e ndjenjave ambivalente q prindrit provojn, ata prkushtohen dhe angazhohen maksimalisht n procesin e rritjes dhe prkujdesjes s fmijve t tyre me aftsi t kufizuara.Ata bjn gjithka munden q kta fmij t rriten dhe edukohen si t gjith fmijt e tjer.T gjith prindrit q shoqrojn fmijt n seancat e terapive n ambientet e qndrs, tregojn se: pavarsisht kushteve shndetsore dhe nivelit t zhvillimit q fmijt e tyre paraqesin, ata prpiqen q do dit t jen pran tyre pr tu ofruar shrbimet pr t cilat ata kan nevoj, duke shpresuar se prmirsimi dhe rehabilitimi i tyre do t jet i afrt. Prballja me realitetin dhe sfidat me t cilat ndeshen prindrit Shumica e prindrve ndihen t lodhur dhe t pashpres gjat procesit t vshtir t rritjes s fmijve s tyre me aftsi t kufizuara.

Ndryshimet, prmirsimet dhe progreset ne zhvillimin e ktyre fmijve, kan ndodhur ngadale dhe shpesh kan qen t pakonsiderueshme. Prindrve iu sht dashur t presin gjat pr t marr nje knaqsi minimale, apo nj rezultat t vogl t puns s tyre disa mujore dhe ndonjher disa vjeare me fmijt.e tyre. Nj nn shprehet se: Provova pr muaj me rradh ti msoja djalit tim sesi duhet t prdorte lugn, si t ushqehej vet, t prdorte gotn, por nuk ia dola. Ai e msoi kt shprehi vetshrbimi, vetm pas dy vjetsh pune dhe prpjekjesh t mdha. Nj tjetr nn pohon se: Iu deshn disa vite dhe nj pun shum e madhe q vajza e saj t ecte pa mbshtetje dhe pa ndihmn e askujt, q t mund t ngjiste e zbriste shkallt, n mnyr t pavarur. T tjera nna apo t tjer baballar, shprehen se kan pritur gjat dhe kan punuar shum me fmijt e tyre pr ti msuar qoft edhe nj fjal t vetme, apo pr ti msuar prdorimin e lapsit, njohjen e nj numri, apo msimin e nj vjershe t shkurtr. Nna e nj fmije shprehet se: ndrsa prpiqej shum pr ti msuar djali t saj 5 vjear me aftsi t kufizuara, nj vjersh t shkurtr, pr festn e fundvitit n kopsht, u habit kur vuri re se vajza tjetr e saj, e cila ishte vetm dy vje e recitoi vjershn shum bukur edhe pse ajo asnjher nuk kishte provuar tia msonte asaj. Disa nga prindrit u shprehn se kishte qen shum e vshtir t prballeshin me zhgnjimet e fmijve t tyre, t shikonin arritje shum t vogla e jashtzakonisht t ngadalta, veanrisht t atyre fmijve q kishin aftsi t kufizuara serioze. Babai i nj djali me aftsi t kufizuara shprehet

56

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

se pr shum vite ai e kishte mohuar faktin se djali i tij kishte probleme zhvillimi, por tashm nuk kishte zgjidhje tjetr. Fmija i tij nuk mund t shkont n kopsht si t gjith shokt, kjo qndr ishte kopshti dhe shkolla e tij. Prindrit dhe fmijt e tjer n familje. Shpesh prindrit e fmijv me aftsi t kufizuara, duke e prqndruar t gjith vmendjen te problemet e fmijs q i ka ato, ln disi n harres krkesat, nevojat dhe dshirat e fmijve t tjer t familjes. N kt mnyr padashur krijohet nj lloj diferencimi ndrmjet fmijve ne familje e q m pas n vitet q vijn, kur fmijt e tjer rriten, prindrit ndjejn dhe provojn ndjenja faji, brerje ndrgjegje, q nuk iu kushtuan sa duhet ktyre fmijve, q nuk e lan veten t lir t merrnin knaqsit q mund tiu falnin ata. Prjetimet e vllezrve dhe motrave t fmijve me aftsi t kufizuara Ata shpesh e perceptojn veten ndyshe nga bashkmoshatart e tyre. Ndjehen t pafuqishm, pr t ndryshuar situatn e vllait apo motrs s tyre me aftsi t kufizuara. Marrin prgjegjsira t mdha, n varsi t moshs. Ndjehen prgjegjs dhe shpesh t turpruar. Ndonjher, ata jan preh e friks pr faktin se edhe ata mund t jen me aftsi t kufizuara, apo mund t bhen n t ardhmen. Ndjehen t neglizhuar apo jasht vmendjes s prindrve t tyre. Ndonjher, ata ndjehen t paprgatitur pr t bashkvepruar dhe ndihmuar vllezrit apo motrat e tyre me aftsi t kufizuara. Shpesh, provojn ndjenja ambivalente n lidhje me motrat apo vllezrit e tyre. Motrat dhe vllezrit e fmijve me aftsi t kufizuara, shpesh nuk marrin informacionin e duhur pr ta. Ndonjher ata ndihen t izoluar,

fajtor dhe u vjen keq pr motrn apo vllain e tyre, por kto ndjenja jan t prkohshme. Ata vihen nn presionin e vetshkaktuar, si edhe nn presionin e prindrve t tyre pr tu kujdesur pr motrn apo vllain dhe shqetsohen pr t ardhmen e tyre. Ja si shprehet motra e nj vajze me aftsi t kufizuara q frekuenton qendrn: do mngjes mami m kujton se nuk duhet ta mrzis apo shqetsoj motrn e vogl, duhet tia jap ato q ajo m krkon, ti plotsoj dshirat, t luaj me t gjithmon, ta marr me vete sa her dal, ti tregoj shum prralla dhe lexoj shum libra, si dhe t bj shum gjra si kto. Kto fjal jan br refreni i jets sime, pyes veten a do t jetoj ndonj dit pa i dgjuar t gjitha kto. Dua t thrras me z t fort e tu them prindrve t mi se edhe un kam dshira e ndrra q dua ti dgjojn e plotsojn prindrit e mi. Un i dua shum prindrit dhe motrn time, por kam nevoj q t m konsiderojn edhe mua se kam shum nevoj pr ta.

PRFUNDIME Prindrit duhet t marrin prgjegjsite e tyre lidhur me rritjen, socializimin, arsimimin dhe integrimin e fmijs s tyre me aftsi t kufizuara, duke mnjanuar stresin dhe ngarkesat emocionale. Ata duhet t prpiqen dhe t ndihmojn n procesin e edukimit, sensibilizimit dhe ndrgjegjsimit t fqinjve, t afrmve, motrave dhe vllezrve, si dhe komunitetit ku jetojn per zgjidhjen e problemeve t fmijs s tyre Ata duhet t krkojn mbshtetje dhe prkrahje nga strukturat prkatse, nga t afrmit dhe nga shoqria. Prindrit q rrisin nj fmij me aftsi t kufizuara, duhet t respektojne dhe konsiderojn njlloj edhe fmijt e tjer t familjes. Ata

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

57

REVISTA MJEKESORE

duhet t prpiqen t kuptojn do dshir t tyre, t jen t kujdesshm pr tju krijuar atyre nj ambient t ngroht dhe t kndshm familjar. Ambienti i familjes, duhet t prgatitet pr rritjen e fmijs me aftsi t kufizuara. Fmijt e tjer duhet t jen t qart se vllai apo motra e tyre kan nevoja specifike, t cilat krkojn m shum prkushtim dhe vmendje nga prindrit dhe antart e tjer t familjes.

Prindrit duhet t prgatisin integrimin e fmijs s tyre pikspari brenda ambientit familjar, duke ndrgjegjsuar fmijt e tjer pr nevojat dhe trajtimin e fmijs me aftsi t kuifizuara, por edhe duke respektuar privatsin, dshirat dhe jetn e fmijve t tjer. Shoqria duhet t mbshtes dhe inkurajoj prindrit e fmijve me aftsi t kufizuara, duke qen m pranuese, m e hapur dhe m tolerante

58

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

BIBLIOGRAFIA 1. S TEIN , R. (2005) T RENDS I N D I S A B I L I T Y I N E A R LY L I F E . I N M. J. F I E L D S , A. M. J E R R E , & L. M A R I N (E DS .), ORKS H O P ON D I S A B I L I T Y I N A M E R I C A : A NE L OOK . AS HINGT ON , DC: T H E N ATIONAL A CADEMIES P RESS . 2. C ORMAN , H., & K AESTNER , R. T HE EFFECTS OF CHILD STRUCTURE . D EMOGRAPHY , 1992; 29: 389408. 3. M A U L D O N , J. C H I L D R E N S
HEALTH ON MARITAL STATUS AND FAMILY

RISKS OF E X P E R I E N C I N G D I V O R C E A N D R E M A R R I A G E :

DO

DISABLED

C H I L D R E N DESTABILIZE MARRIAGES ?

P OPULATION S TUDIES , 1992; 46: 34962.

4. S AMINATHAN , S., A LEXANDER , G., B OULET , S. D ELIVERING A VERY LO BIRTH EIGHT INFANT AND THE SUBSEQUENT RISK OF DIV ORCE OR SEPARATION . M ATERNA L AND C HILD H EALT H J OUR NAL , 2006;10: 47379. 5. R E I C H M A N , N. E., C O R M A N , H., & N OONA N , K. E F F E C T S OF C H I L D H E A LT H ON PA R E N T S RELATIONS H I P STATUS . D EMOGRAPHY , 2004; 41 56984. 6. P O E R S , E. T. C H I L D R E N S 38 52256. 7. C O R M A N , H., N OONA N , K., & R E I C H M A N , N. E. M O T H E R S L A B O R S U P P LY I N F R A G I L E LIES : T H E ROLE OF C H I L D H E A LT H . E ASTERN E CONOMIC J OURNA L , 2005; 31 60116.
FA M I H E A LT H A N D M A T E R NA L O R K A C T I V I T Y : S TA T I C A N D DYNA M I C

ESTIMATES UNDER ALTERNATIVE DISABILITY DEFINITIONS .

J OURNAL

OF

H UMAN R ESOURCES , 2001;

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

59

REVISTA MJEKESORE

60

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

FA R M A KO LO G J I

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

61

REVISTA MJEKESORE

62

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

PRDORIMI I BARNAVE ANTIDEPRESIV N SHRBIMIN SHNDETSOR PARSOR N SHQIPRI, 2006-2008


Laerta KAKARIQI*, Leonard DEDA*, Edi GRABOCKA*, Gzim BOARI* *Departamenti i Lndve Biomjeksore dhe Eksperimentale, Seksioni i Farmakologjis, Fakulteti i Mjeksis, Universiteti i Tirans

S UMMARY
TRENDS
IN U T I L I Z A T I O N OF A N T I D E P R E S S A N T D R U G S

IN P R I M A R Y H E A L T H C A R E IN

A L B A N I A 2006-2008

Laerta Kakariqi*, Leonard Deda*, Edi Grabocka*, Gzim Boari* *Department of Biomedical and Experimental Sciences, Section of Pharmacology, Faculty of Medicine, University of Tirana

Depression constitutes a common and treatable condition. If not appropriately treated, depression and other psychiatric disorders can have significant consequences. Antidepressant medications benefit many patients, but it is important that doctors and patients are aware of the benefits and risks. The aim of this study was to describe trends in out-of-hospital utilization and prescribing of antidepressant drugs in Albania using the ATC/DDD methodology. The study was retrospective and we analyzed the prescription and consumption of these drug classes in primary health care in Albania during 2006-2008. The data were obtained from the Institute of Health Care Insurance and the results are expressed in DDDs/1000habitants/day. The consumption of antidepressant were 7.43, 7.25, 8.09 DDD/1000 inhabitants/day (respectively2006-2008). The most prescribed antidepressant drug was Amitriptilina 4.13-4.05 DDD/1000 inhabitants/day (2006-2008) showing a great difference to the other antidepressant drugs. The second drug of the list is Clomipramina 1.37, 1.26, 1.35 DDD/1000 inhabitants/day (20062008). The next comes Fluoksetina with values of 1.09, 1.37, 1.92 DDD/1000 inhabitants/day (20062008), which is the only drug with a slight consumption increase, but the values are marginal in comparison with other countries. The last two drugs are Imipramina and Maprotilina with very low prescription values. Imipramina: 0.35, 0.30, 0.29 DDD/1000 habitants/jour, 2006, 2007, 2008. Maprotilina: 0.49-0.48 DDD/ 1000 inhabitants/day, 2006-2008. Key words: Drug utilization, DDD, antidepressant drug

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

63

REVISTA MJEKESORE

RSUM
TENDANCES
DANS LUTILISATION DES DROGUES A N T I D P R E S S E U R S D A N S L A S A N T P R I M A I R E EN

ALBANIE

2006-2008
Laerta Kakariqi*, Leonard Deda*, Edi Grabocka*, Gzim Boari* * Dpartement des Sciences Biomdicales et Exprimentales, Section de la Pharmacologie, Facult de Mdecine, Universit de Tirana

La dpression constitue un tat commun et traitable. Si pas convenablement trait, la dpression et dautres dsordres psychiatriques peuvent avoir des consquences significatives. Les mdicaments antidpresseurs bnficient beaucoup de patients, mais il est important que les mdecins et les patients se rendent compte des avantages et des risques. Le but de cette tude tait de dcrire des tendances dans lutilisation au dehors-de-lhpital et la prescription des drogues antidpresseurs en Albanie en utilisant la mthodologie ATC/DDD. Ltude tait rtrospective et nous avons analys la prescription et la consommation de ces classes de drogues dans la sant primaire en Albanie pendant le priode 20062008. Les donnes ont t obtenues partir de lInstitut de lAssurance de Sant et les rsultats sont exprims en DDDs/1000habitants/jour La consommation de lantidpresseur tait 7,43, 7,25, 8,09 DDD/ 1000 habitants/jour (period 2006-2008). Le mdicament le plus prescrit antidpresseur tait Amitriptilina 4,13-4,05 DDD/1000 habitants/jour (2006-2008) montrant une grande diffrence aux autres drogues antidpresseur. La deuxime drogue de la liste est DDD/1000 habitants/jour (2006-2008) de Clomipramina 1,37, 1,26, 1,35. Le prochain etait Fluoksetina avec des valeurs de 1,09, 1,37, 1,92 DDD/1000 habitants/jour (2006-2008), qui est la seule drogue avec une lgre augmentation de consommation, mais les valeurs sont marginales en comparaison avec des autres pays. Les deux dernires drogues sont Imipramina et Maprotilina, avec des valeurs trs basses de prescription. Imipramina: 0,35, 0,30, 0,29 DDD/1000 habitants/jour, 2006, 2007, 2008. Maprotilina: 0,49-0,48 DDD/1000 habitants/jour, 20062008. Mot-cls: utilisation des mdicaments, DDD, mdicaments antidpresseurs

64

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

ABSTRAKT
Depresioni prbn nj smundje t shpesht dhe t trajtueshme. N rast se nuk bhet trajtimi duhur medikamentoz, depresioni dhe rregullime t e tjera t natyrs psikiatrike mund t ken pasoja t rnda mbi shndetin e popullats n trsi. Prdorimi i barnave antidepresiv sjell prmirsim t dukshm klinik n shum pacient, por sht e rndsishme q mjekt dhe pacientt t jen t ndrgjegjshm rreth prfitimeve dhe rreziqeve terapeutike nga prdorimi i tyre. Qllimi i studimit sht t prshkruaj trendet e prdorimit jo-spitalor dhe prshkrimit t barnave antidepresiv n Shqipri duke prdorur metodologjin e sistemit ATC/DDD. Studimi sht retrospektiv: u analizuan prshkrimet dhe konsumi i ktyre grupeve t barnave n Shrbimin Shndetsor Parsor n Shqipri gjat periudhs 2006-2008. T dhnat u prftuan nga Instituti i Sigurimeve dhe Kujdesit Shndetsor dhe rezultatet jan shprehur n numr t DDD/1000 capita/dit. Konsumi i antidepresivve ishte 7.43, 7.25, 8.09 DDD/1000 capita/dit (prkatsisht 2006-2008). Bari antidepresiv m shum i prshkruar ishte amitriptilina 4.13-4.05 DDD/1000 capita/dit(2006-2008) me diferenc t dukshme n krahasim me antidepresivt e tjer. Bar i dyt i prfshir n list sht Clomipramina me vlera 1.37-1.35 DDD/1000 capita/dit(2006-2008). Rritje e konsumit ndonse n vlera shum t ulta n krahasim me vendet e tjera vrehet pr Fluoksetinn 1.09, 1.37, 1.92 DDD/1000 capita/dit prkatsisht n vitet 2006, 2007, 2008. N vijim bari i tret i prshkruar sht Maprotilina por n vlera m t ulta n krahasim me barnat e msiprm: 0.49-0.48 DDD/1000 capita/dit (2006-2008). Bari antidepresiv me vlerat m t vogla t konsumit rezulton Imipramina: 0.35-0.29 DDD/1000 capita/dit ne prtiudhn 2006-2008.

Fjalt ky: Prdorimi i barnave, DDD, barna antidepresiv.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

65

REVISTA MJEKESORE

Hyrje
Raportimet e Organizats Botrore t Shndetsis mbi smundshmrit e ndyshme dhe pasojat e tyre mbi shndetin global e vendosin Smundjen Depresive Madhore n vendin e katrt ndrmjet diagnozave kryesore n vitin 1990, duke parashikuar q do t kaloj n vend t dyt n vitin 2020 (1) . Njkohsisht me rritjen e ndrgjegjsimit mbi rndsin dhe impaktin q ushtron depresioni mbi shndetin n prgjithsi, n dekadn e fundit sht vrejtur nj rritje n mundsit farmakoterapeutike pr trajtimin e depresionit me futjen n treg t barnave t rinj antidepresiv. N rast se nuk bhet trajtimi duhur medikamentoz depresioni dhe rregullimet e tjera t natyrs psikiatrike mund t ken pasoja t rnda mbi shndetin e popullats n trsi. Prdorimi i barnave antidepresiv sjell prmirsim t dukshm klinik n shum pacient, por sht e rndsishme q mjekt dhe pacientt t jen t ndrgjegjshm rrreth prfitimeve dhe rreziqeve terapeutike nga prdorimi i tyre. Prmirsimi i prdorimit t barnave antidepresiv mendohet se prbn nj ndrhyrje t rndsishme n parandalimin e vetvrasjeve dhe prmirsimin e shndetit mendor. Promovimi i prdorimit efektiv dhe efikas t barnave t duhura prbn nj shtje me interes t veant pr politikat shndetsore shtetrore, sektorin shndetsor, konsumatort dhe kompanit farmaceutike(2).

Analiza prfshin numrin e prgjithshm t prshkrimeve dhe sasit totale t do bari t prshkruar. T dhnat mbi popullatn jan marr nga Instituti i Statistikave (INSTAT). T dhnat mbi konsumin e barnave jan shprehur si numri i dozave mesatare ditore t konsumuara (DDD)/1000 capita/dit. DDD sht doza mesatare mbajtse ditore e barit e prdorur pr indikimin kryesor t tij tek t rriturit. T dhnat mbi prshkrimin, t shprehura si DDD/1000 capita/dit sigurojn nj vlersim t prafrt mbi prqindjen e popullats n studim, q sht trajtuar me barna t caktuara si terapi mbajtse. T gjith barnat jan klasifikuar n grupe sipas Klasifikimit Anatomik, Terapeutik, Kimik (ATC). N klasifikimin ATC barnat ndahen n grupe t ndryshme n baz t sistemeve dhe organeve n t cilat prdoren dhe n baz t veorive kimike, farmakologjike dhe terapeutike t tyre.

Rezultatet
T dhnat jan shprehur si numri total i dozave mesatare ditore t konsumuara pr 1000 banor n dit dhe si numri i prshkrimeve n total t klass s antidepresivve n raport me t dhnat e smundshmris depresive. Smundshmria depresive sht shprehur si numr pacientsh pr 1000 banor gjat periudhs 2006-2008. Ka vetm katr barna antidepresiv t prfshir n listn e rimbursimit gjat ktyre tre viteve (2006, 2007, 2008). Konsumi i prgjithshm vjetor i barnave antidepresiv sht 7.43, 7.25, 8.09 DDD/1000 capita/dit, prkatsisht m 2006, 2007, 2008, konsum ky, q karakterizohet nga nj rritje e leht. Bari m shum i prshkruar rezulton Amitriptilina 4.13, 3.83, 4.05 DDD/1000 capita/dit, prkatsisht m 2006, 2007, 2008, me nj diferenc t dukshme n krahasim me konsumet e antidepresivve t tjer. Bari i dyt n list sht Clomipramina 1.37,

Objektivi i studimit:
T vlersohet prdorimi jo-spitalor (n Shrbimin Shndetsor Parsor) i barnave antidepresiv n Shqipri n periudhn 20062008. Materialet dhe Metodat T dhnat jan prftuar nga Instituti i Sigurimit dhe Kujdesit Shndetsor (ISKSH). T dhnat jan mbledhur dhe analizuar pr periudhn 2006-2008.

66

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

1.26, 1.35 DDD/1000 banor/dit (20062008). M pas vjen Fluoksetina me vlera 1.09, 1.37, 1.92 DDD/1000 capita/dit (2006-2008), i cili prbn barin e vetm me rritje n konsum gjat ktyre viteve, por konsumi ne total sht megjithat shum i ult n krahasim me vendet e tjera. Barnat e fundit t lists jan Imipramina dhe Maprotilina me vlera shum t ulta t pr-

shkrimeve. Imipramina: 0.35, 0.30, 0.29 DDD/ 1000 banor/dit (2006, 2007, 2008), Maprotilina: 0.49-0.48 DDD/1000 banor/ dit (2006-2008). Grafikt e mposhtme prfaqsojn konsumin e secilit bar antidepresiv i shprehur n (DDD/ 1000capita/dit. do pik prfaqson vlern mesatare mujore pr do gjasht muaj pr periudhn 2006-2008.

Grafiku 1
0.40 0.35
DDD/1000 capita/dit e

Konsumi i antidepresivve (DDD/1000capita/dit)

0.30 0.25 0.20 0.15 0.10 0.05 0.00


-II 07 20 08 20 -II 08 20 -I 06 20 -II 06 20 -I 07 20

Amitriptyline

Clomipramine

Fluoxetine Hydrochloride

Imipramine

Grafiku 2 Konsumi vjetor i prgjithshm i barnave antiderpesiv (DDD/1000capita/dit)


4.50 4.00
DDD/1000capita/dite

3.50 3.00 2.50 2.00 1.50 1.00 0.50 0.00 2006 Amitriptyline Clomipramine 2007 Fluoxetine Hydrochloride 2008 Imipramine Maprotiline

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

67

REVISTA MJEKESORE

Grafiku 3 Smundshmria depresive /1000 banor dhe konsumi i barnave antidepresiv (DDD/ 1000banor/dit)
9.00 8.00 7.00 6.00 5.00 4.00 3.00 2.00 1.00 0.00 2006 semundshmeria 1000 banore 2007 2008 antidepresivet DDD/1000capita/dite

Diskutim
Qllimi kryesor i analizs s prdorimit t barnave sht pr t lehtsur prdorimin racional t terapis farmakologjike n praktikn klinike. Kto analiza mundsojn gjithashtu t vlersohet efikasiteti i prdorimit t barnave, mundsojn vlersimin e masave dhe ndryrjeve t kryera n sistemin shndetsor pr prmirsimin e prdorimit t barnave. Sipas OBSH, depresioni prbn shkakun kryesor t Viteve t Humbura nga Paaftsia (Years Lost due to Disability) n Europ (3). N t gjitha vendet europiane rritja e konsumit t barnave antidepresiv dhe veanrisht i barnave frenues selektiv t rikapjes s serotonins (SSRI) ngre si probleme t sfers ekonomike ashtu dhe probleme t shndetit publik (4). Fakti se SSRI karakterizohen nga nj shkall m e mir e tolerancs klinike prej pacientve, ka inkurajuar shum mjek ti prshkruajn gjersisht ato. Studimi aktual tregon se prdorimi i barnave antidepresiv n Shqipri ka psuar rritje t leht gjat periudhs 2006-2008. Bari i cili z vendin kryesor n konsum sht Amitriptilina me diferenc t dukshme n krahasim me tre t tjert, por karakterizohet nga nj tendenc e leht rnie (4.13-4.05 DDD/1000 capita/dit prkatsisht 2006-2008). Bari i vetm q ka psur rritje t dukshme konsumi sht Fluoksetina, por prsri konsumi mbetet i ult (1.09-1.92 DDD/1000 capita/dit prkatsisht 2006-2008). Raportimet mbi smundshmrin depresive tregojn se vlerat e ksaj smundshmrie n kta tre vjet nuk kan psur ndryshime t rndsishme: 1.77-1.81 smundshmri/1000 banor. Megjithat n krahasim me raportimet nga vendet e tjera, konsumi i antidepresivve n Shqipri sht ende i ult. N Estoni konsumi total i barnave antidepresiv n vitin 2006 ishte 13.17 DDD/1000 capita/dit (12), nga t cilt konsumi i amitriptilins ishte vetm 1.81 DDD/1000 capita/dit, ndrsa konsumi i barnave frenues t rikapjes s serotonins 9.16 DDD/1000 capita/dit (12). N Norvegji konsumi i barnave antidepresiv ishte 52.74, 54.84, 55.15 DDD/1000 capita/ dit prkatsisht n vitet 2006, 2007, 2008, nga

68

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

t cilt konsumi i antidepresivve triciklik ishte 3.71-3.63 DDD/1000 capita/dit (2006-2008), ndrsa konsumi i frenuesve selektiv t rikapjes s serotonins 35.17-36.97 DDD/1000 capita/ dit (2006-2008) (13). Vlerat e ulta t konsumit t barnave antidepresive mund t shpjegohen me faktin se antidepresivt jan prshkruar vetm pr format e rnda t smundjes depresive madhore. Kshtu, mund t pohohet tendenca se shum rregullime depresive jan nndiagnostikuar dhe pr pasoj nntrajtuar. N praktikn e prgjithshme klinike vetm nj prqindje e vogl e pacientve depresiv diagnostikohet qart, ndrkoh q shum raste t tjera humbasin pa vnie t diagnozs pr arsye t ndryshme (5). Momenti m i rndsishm pr njohjen dhe trajtimin adekuat t depresionit sht q shenjat dhe simptomat t mbahen nn kontroll n mnyr efikase. Pavarsisht ksaj, shum pacient shpesh nuk njihen, nuk diagnostikohen si t till dhe nuk trajtohen n mnyrn e duhur. Nndiagnostikimi dhe nntrajtimi i smundjes depresive mund t shpjegohet me faktor q lidhen me pacientt, mjekt e tyre, apo me sistemin shndetsor q siguron kujdesin ndaj shndetit (6). Hedhja aktive n treg i SSRI-ve dhe barnave t rinj antidepresiv prbn nj faktor t rndsishm q ndikon konsumin e tyre n rritje. Arsye tjetr mund t jet dhe profili i tyre m i lart i siguris apo numri m i ult e efekteve t padshiruara t shkaktuara prej tyre. Nga ana tjetr Amitriptilina prbn akoma barin e zgjedhur n rastet kur nevojitet efikasitet maksimal (7) . Duke vlersuar trajtimin e depresionit, antidepresivt tricklik mund t ken prparsi n krahasim me SSRI n rastet e trajtimit t formave t rnda t depresionit(8), ndrsa nga evidenca t tjera, antidepresivt triciklik mund t ken superioritet ndaj SSRI

pr trajtimin e melankolis (9). Nga ana tjetr SSRI dhe antidepresivt e rinj kan prparsi n krahasim me triciklikt lidhur me profilin e efekteve t padshiruara si dhe lidhur me shkalln m t lart t tolerancs ndaj tyre nga pacientt depresiv (10, 11). Megjithat zgjedhja e barit antidepresiv duhet t bhet n mnyr individuale, bazuar n karakteristikat e pacientit, si jan shkalla e tij e e tolerancs, shkalla e rrezikut pr t kryer vetvrasje si dhe prgjigjet e mparshme ndaj trajtimit antidepresiv. Lidhur me studimin ton duhet t themi se t dhnat mbi t cilat sht kryer analiza jan nga baza e t dhnave t ISKSH ka do t thot se ato nuk reflektojn t gjitha shitjet dhe konsumin e barnave antidepresiv. Jasht analizs kan mbetur gjithsesi pjesa e barnave antidepresiv q qarkullojn n treg jasht sistemit t rimbursimit.

Prfundime
1. Konsumi i prgjithshm i barnave antidepresiv ka psuar rrritje n vlern 8.91% n nj periudh tre-vjeare (20062008), duke arritur vlern prej 8.09 DDDs/1000 capita/dit. 2. Gjetjet tona sugjerojn se pjesn m t madhe t konsumit t barnave antidepresiv e prbjn antidepresivt triciklik, ndrsa konsumi i frenuesve selektiv t rikapjes s serotonins dhe konsumi i antidepresivve t rinj sht shum m i ult. I vetmi bar q pson rritje n konsum sht fluoksetina me rritje t konsumit n vlern 76.15% n kta tre vjet. 3. N krahasim me t dhnat nga studime t ngjashme t ktij lloji n vende t tjera rezulton se konsumi i barnave antidepresiv n Shqipri sht shum i ult.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

69

REVISTA MJEKESORE

BIBLIOGRAFIA 1. M U R R AY CJ, L O P E Z AD. T H E G LO BA L B U R D E N OF D I S E A S E : S U M M A RY . C A M B R I D G E , M ASS : H ARVARD S CHOOL OF P UBLIC H EALTH , H ARVARD U NIVERSITY P RESS ( ON BEHALF OF THE W ORLD H E A LT H O RGANIZATION AND T H E W O R L D B ANK ), 1996. 2. P ATTERNS OF A NTIDEPRESSANT D RUG P RESCRIBING AND I NTENTIONAL S ELF - H A R M O UTCOMES IN N EW Z EALAND : A N ECOLOGICAL STUDY . W ELLINGT ON : M INISTRY OF H EALT H ., 2007. ISBN 978-0-478-19117-2 ( ONLINE ). 3. M A T H E R S CD, S T E I N C, M A F A T D E T A L . G L O BA L B U R D E N OF D I S E A S E 2000: V E R S I O N 2 METHODS AND RESULTS . W O R L D H E A LT H O R GANIZATION . G LO BA L P ROGRAMME ON E VIDENCE FOR H E A LT H P OLICY D ISCUSSION PA P E R N 50, 2007. 4. G RANDFILS N, S ERMET C. E VOLUTION 1998-2002 OF T H E ANTIDEPRESSANT CONSUMPTION I N F RANCE , G ERMANY AND THE U NITED K INGDOM . IRDES, F E B RUA RY 2009. ISSN:2102-6386. 5. M C M ANUS P, M ANT A, M I T C H E L L PB, M ONT GOMERY WS, M ARLEY J, A ULAND ME. R ECENT TRENDS IN THE USE OF ANTIDEPRESSANT DRUGS IN A USTRALIA , 19901998. M ED J A UST 2000; 173(9):458-61. 6. D AV I D S O N JR, M E LT Z E R -B R O DY SE. T H E U N D E R R E C O G N I T I O N A N D U N D E RT R E A T M E N T O F DEPRESSION : W H A T I S T H E B R E A D T H AND D E P T H OF T H E P RO B L E M ? J C L I N P SYC H I A T RY 1999; 60 S U P P L 7:4-9. 7. A NDERSON IM. SSRI S VERSUS TRICYCLIC ANTIDEPRESSANTS IN DEPRESSED INPATIENTS : A META ANA LYSIS OF EFFICACY AND T O L E R A B I L I T Y . D EPRESS A NXIETY 1998; 7 S U P P L 1:11-7. 8. A NDERSON IM, T OMENSON BM. T HE EFFICACY OF SELECTIVE SEROTONIN RE - UPTAKE INHIBITORS I N DEPRESSION : A MET A - ANA LYSIS OF STUDIES A GAINST T R I C YC L I C ANTIDEPRESSANTS . J P SYCHOPHARMACOL 1994; 8:238-49. 9. N OBLER MS, R OOSE SP. D IFFERENTIAL RESPONSE T O ANTIDEPRESSANTS IN MELANCHOLIC AND SEVERE DEPRESSION . P S Y C H I A T R I C A NNALS 1998; 28:84-8. 10. M ARTIN RM, H I LTON SR, K ERRY SM, R ICHARDS NM. G ENERAL PRACTITIONERS PERCEPTIONS OF T H E T O L E R A B I L I T Y OF A N T I D E P R E S S A N T D RUGS : A C O M PA R I S O N OF S E L E C T I V E S E RO T O N I N REUPTAKE INHIBITORS AND T R I C Y C L I C ANTIDEPRESSANTS . BMJ 1997; 314(7081):646-51. 11. F ERGUSON JM. SSRI A NTIDEPRESSANT MEDICATIONS : ADVERSEEFFECTS AND TOLERABILITY . P RIM C ARE C OMPANION J C L I N P SYC H I A T RY 2001; 3(1):22-7. 12. A NONYM . E ST ONIAN S TATISTICS ON M EDICINES 2002-2006. R AVIMIAMET S TATE A GENCY OF M EDICINES C OPYRIGHT : R AVIMIAMET 2007. ISSN 1406-0957. 13. WWW . WHOCC . NO : WHO C OLLABORATING C ENTRE FOR D RUG S TATISTICS M ETHODOLOGY N ORWEGIAN I NSTITUTE OF P UBLIC H EALT H ; D RUG CONSUMPTION IN N ORWAY .

70

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

ANTIOKSIDANTT
Josif RISTO Farmacist

S UMMARY
ANTIOXYDANTS Our body constantly faces (and circulating blood cells) with some very harmful substances called free radicals, which are inevitable, as in most, they are final products of metabolism of nutrients , protein, fat or carbohydrates, etc. .. Currently is adding one other risks even greater for our body, which deals with environmental pollution (water, air and food), and this has been due to rapid industrial development and urban and our country. In this article we want to you sensitize however-less, to protect against these dangers that threaten us daily in our lives.

RSUM
ANTIOXYDANTS Notre corps fait face en permanence (des cellules et du sang circulant) avec des substances trs dangereuses appeles radicaux libres, qui sont invitables, comme dans la plupart, ils sont les produits finaux du mtabolisme des nutriments, protines, matires grasses ou hydrates de carbone, etc .. En train dajouter est un autre risques encore plus grands pour notre corps, qui traite de pollution de lenvironnement (eau, air et la nourriture), et ce a t due au dveloppement industriel rapide et urbaines et notre pays. Dans cet article, nous voulons vous sensibiliser. toutefois, moins, pour se protger contre ces dangers que nous menacent tous les jours dans nos vies.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

71

REVISTA MJEKESORE

Organizmi yn prballet vazhdimisht ( n gjakun qarkullues dhe n qeliza ) me disa lnd mjaft t dmshme, t ashtuquajturat radikale t lira, t cilat jan t pashmangshme pasi n pjesn m t madhe ato jan produkte prfundimtare t metabolizmit t lndve ushqyese, proteinave, yndyrnave, karbohidrateve etj.. Aktualisht sht shtuar edhe nj rrezik tjetr edhe m i madh pr organizmin ton, i cili ka t bj me ndotjen e mjedisit ( ujit, ajrit dhe ushqimit ), kjo si pasoj e zhvillimit t vrullshm industrial e urban edhe n vndin ton. N kt shkrim duam t`ju sensibilizojm sado pak, pr tu mbrojtur nga kto rreziqe q krcnojn do dit jetn ton. Dihet se pr kryerjen normalisht t aktivitetit t prditshm, organizmit t njeriut i nevojiten lnd t shumta natyrore, kryesisht karbohidratet, proteinat, yndyrnat etj., t cilat i shrbejn atij pr riprtritjen e qelizave si edhe pr t siguruar energjin e nevojshme pr jetn. Kto lnd shprbhen n organizmin ton nprmjet reaksioneve biokimike, n lnd m t thjeshta q prthithen nga organizmi dhe jan mse t nevojshme prsa tham edhe m lart. Por jo t gjitha lndt q prftohen nga shprbrja e tyre jan t nevojshme pr qelizat e organizmit ton. Pjest e panevojshme t strukturs kimike t lndve ushqyese, jan radikalet e lira. Ato jan produkte prfundimtare q dalin nga metabolizmi i lndve ushqyese. Radikalet e lira jan mjaft t dmshme, e megjithat prderisa ato jan n qarkullimin e gjakut s bashku me lndt e nevojshme (glikogjenin, aminoacidet etj.) shprndahen n t gjith organet, nga ku nuk prjashtohet mundsia q t deprtojn edhe n brendsi t qelizave, duke shkaktuar dmtime serioze t tyre. Pra, si produkte dytsore t metabolizmit qelizor, n organizmin ton krijohen radikalet e lira. Kto lnd dmtojn membranat

qelizore, shkatrrojn molekulat e AND-s dhe n kt mnyr ato jan shkaktaret kryesor t plakjes fiziologjike t qelizave e pr pasoj edhe t organizmit n trsi [ 1]. Radikalet e lira, duke u prqndruar n disa organe jetsore, luajn nj rol t madh edhe n shfaqjen e disa smundjeve serioze si n zemr, mushkri e mlci.Gjithashtu ato jan edhe shkaktaret kryesor t kancerit [1,2]. Mbrojtja e organizmit nga radikalet e lira arrihet nprmjet disa lndve q prodhohen nga vet organizmi, q njihen si antioksidant. Gjithashtu ato mund t merren edhe m ann e ushqimit t prditshm ose nprmjet suplementeve. Antioksidantet kryesor jan vitamina C, vitamina E, beta-karoteni dhe seleni. Aftsi t tilla kan edhe disa lnd t tjera si koenzima Q10, zinku, acidi gama-linoleik, l-cistina dhe lglutina [1,3]. N baz t analizave shkencore q jan br, antioksidantt kan si funksion tu kundrvihen radikaleve t lira duke i neutralizuar ato [2]. Prball ktyre agjentve t rrezikshm dhe t pashmangshm, organizmi yn ka luftuar e lufton vet, por kjo jo gjithmon sht e mjaftueshme. Organizmi i shndosh prodhon sasi t mjaftueshme antioksidantsh pr neutralizimin e veprimit shkatrrues t radikaleve t lira, q lirohen do dit n organizmin ton. Por aftsia e qelizave pr krijimin e antioksidantve varet nga: faktort gjenetik, nga mosha dhe nga ushqimi. Organizmi i njerzve m t dobt dhe t moshuar, apo i atyre q han ushqim t njjt dhe jo t shndetshm, prodhon shum pak antioksidant, kjo bn q tu lihet hapsir radikaleve t lira pr veprimin e tyre t dmshm, pra shfaqjen e smundjeve.

72

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Nj rrezik potencial prej radikaleve t lira paraqesin moshat e vjetra, te t cilat mundsia e prodhimit nga vet organizmi i antioksidantve si e tham ulet ndjeshm. Gjendja sht edhe m e rnde te t smurt kronik, t cilve ju shtohen edhe radikalet e lira q lirohen nga shprbrja e medikamenteve q marrin pr mjekim. Faktort e jashtm, q lidhen me jetn bashkkohore, si ndotja e mjedisit ( tymi i cigares, gazrat industriale dhe t makinave, lndt toksike q lirohen prej tyre n ambient e q hyjn n organizm nprmjet rrugve t frymmarjes dhe lkurs ), ushqimi dhe uji i papastr nga ndotjet kimike, stresi, rrezatimi nga kompjuteri dhe televizori etj., jan gjithashtu nj rrezik tjetr i madh, pr shndetin ton. Pr shkak t t gjitha ktyre rreziqeve t theksuara m sipr, lufta q bn vet organizmi nuk sht e mjaftueshme, prandaj prdorimi i antioksidantve shtes, do t jet nj ndihmes e madhe pr organizmin ton, n luften kundr radikaleve t lire [4]. Antioksidantt q prmendm m lart, ndikojn n prmirsimin e shndetit ton, madje edhe nse prdoren vetm. Megjithat n baz t hulumtimeve bashkkohore, veprimi i tyre zmadhohet mjaft, kur merren t gjitha menjher ( sinergjizm ) [2,4,5,6]. Vitamina C, ve t tjerash, e prforcon sistemin imunitar dhe rrit rezistencn ndaj smundjeve ngjitse, shton prodhimin e interferonit dhe prmirson mbrojtjen kundr lndve kancerogjene [3]. Kjo vitamin mundson mbrojtjen kundr stresit dhe ndihmon n absorbimin e hekurit, zvoglon dhimbjen dhe kontrollon gjakrrjedhjen si dhe simptomat e shkaktuara nga niveli i ult i kalciumit. Pr her t par vitamina C sht zbuluar nga

shkenctari Hungarez, Albert Sent Gjergji i cili e ka ekstraktuar nga speci. Vitamina C haset edhe n mjaft bim t tjera si frutat e tharta. Burimi m i madh i saj sht kacja, meqnse acidi askorbinik n t gjndet bashk me flavonoidet, kjo e shton edhe m shum ndikimin pozitiv t ksaj vitamine. Vitamina E, rregullon oksidimin e vitamins A, t vitamins C dhe t selenit, kshtu q kto veprojn n organizm pr nj koh m t gjat. Hulumtimet e bra n Kanada flasin se shfaqja e kataraktit sht 50% m e vogl te personat q kan marr doza t konsiderueshme t vitamins C dhe E [4]. N baz t hulumtimeve t bra, vitamina E ndikon n shtimin e aftsis seksuale, prforcon sistemin imunologjik dhe mbron membranat qelizore nga dmtimet e ndryshme. Vitamina E sht vazodilatator dhe antikoagulant i mrekullueshm si dhe mjet i mir pr uljen e tensionit t lart. Te pacientt q vuajn nga Parkinsoni ajo pakson faqjen e dridhjeve, lehtson paralizn dhe humbjen e drejtpeshimit. Nevojat ditore pr vitamin E arrijn 10 30 mg n dit, me qllim q niveli plazmatik t mbahet n kufijt normal [1,2]. Beta-karoteni sht provitamin e vitamins A, q do t thot se nprmjet saj organizmi e prodhon vitaminn A, sipas nevojave t tij n mli dhe n traktin gastrointestinal. N disa hulumtime t bra n Amerik, q zgjaten mbi dhjet vjet, ka rezultuar se n grupet e kontrollit q vazhdimisht kan marr beta-karoten, numri i meshkujve me smundje t zemrs apo t prostats, ka qn shum her m i vogl n krahasim me ata t grupit q nuk kan prdorur beta-karoten. Japonezt dhe Norvegjezt, t cilt konsumojn shum ushqime t pasura me beta-karoten, smuren shum rrall nga kanceri n mushkri, gji,

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

73

REVISTA MJEKESORE

prostat, apo n zorren e trash [5]. Vitamina A ndikon n mjekimin e shum smundjeve t syrit dhe n infeksionet e rrugve t frymmarrjes. Ajo sht nj mjet i mir pr nj lkur, flok dhe dhmb t shndetshm. Edhe seleni pengon apo ngadalson plakjen e qelizave. N mnyr t ngjashme me vitaminat e msiprme, edhe ai neutralizon radikalet e lira. T prdorura bashk, ato kan nj efekt shum m t madh, ndaj edhe quhen komponent sinergjik. Seleni qetson valt e ngrohta dhe ndjenjn e rnd te grat, q shfaqen n periudhn e menopauzs. Meshkujt kan edhe m shum nevoj pr selenium, sepse tek ata ai koncentrohet kryesisht n teste, kshtu q nj sasi e madhe e selenit del nga organizmi nprmjet sperms. Shum smundje t zemrs q u konstatuan n rajonin Kashen t Kins, ishin t shkaktuara nga

mungesa e selenit. Prandaj kjo smundje u quajt smundja Kashen. Toka e Zelands s Re sht e varfr me selen, prandaj atje bagtia e trash vuan nga dobsia e muskulit t zemrs. Kjo munges, plotsohet duke importuar drithra nga Australia. Burimet natyrore t selenit jan, bisqet e grurit, krundet, brokola, mishi i tonit etj. Organizmi yn ka nevoj pr 20 200 mikrogram selen n dit [1,2]. Nuk ka asnj dyshim se prdorimi i antioksidantve, pr njerzit e moshuar dhe sidomos pr personat q prdorin mjekime mbajtse pr smundje kronike dhe sidomos diabetikt, sht shum i nevojshm, sikurse sht i nevojshm edhe pr ata q jetojn n qytet, si edhe pr sportistt, pasi ato ofrojn mbrojtje t shndetit nga veprimet e dmshme t radikaleve t lira.

BIBLIOGRAFIA 1. M I C H A E L T. M U R R AY , N.D.: E NCYC LOPEDIA OF N URITIONA L S UPLEMENTS , P RIMA P UBLIS HING , R OCKLIN , 1996. 2. L OUISE T ENNEY : E N C I C LOPEDIA OF N ATURAL R EMEDIES , ODLAND P UBLIS HING INC ., P LEASANT G ROV E , U TA H , 1995. 3. E A R L M INDELL : V I TAMIN B I B L I A ESTINVEST L T D , 1991. 4. R OBERT H. G ARISON , J R ., M.A.., R.P H ., E L I Z A B E T H S OMER , M.A.,R.D. T H E N UTRITION D ESK R EFERENCE , N E C ANAAN , C ONNECTICUT , 1990. 5. D R . J AMES F. B A LC H : P RESKRIPTION FOR N UTRITIONA L H EALING . A V E RY P U B L I S HING , G A R DEN C ITY P A R K , N E Y ORK , 1990 6. D R . M I C H A E L C OLGAN : O P T I M U M S P O RTS N U T R I T I O N , A DVANCED R ESEARC H P RESS , N E Y ORK , 1993.

74

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

S TO M ATO L O G J I

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

75

REVISTA MJEKESORE

76

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

MOSHA DHE PRMASAT E 13/23, FEMRA, SI TREGUES PR THELLSINE E PREPARIMIT N PROTETIKN FIKSE

Msc. EMIN KUZUMI, RUDINA BERANI , Prof.Dr. ENVER ROSHI KLINIKA STOMATOLOGJIKE UNIVERSITARE, REPARTI I PROTETIKS STOMATOLOGJIKE QSU Nn Tereza, Tiran

SUMMARY

PATIENTS AGE AND TOOTH DIMENSIONS AS PREPARATIONS DEPTH INDICATION FOR FIXED PROSTHODONTIC, IN TOOTH 13/ 23, FEMALE POPULATION

The purpose of this study is to find possible correlations between Dentin deposition in enamel cement junction level and age Dentin deposition in mesial, distal, facial, lingual dentin walls in enamel-cement junction level If any correlation would be present, than we would be able to predict dentin wall thickness in enamel-cement junction level, in tooth 13/23 prior to crown preparation. From a small sample of 22 upper canines, females we found Two medium significant correlations (p<0.05) between age and dentin deposition One strong significant correlation between dentin deposition in mesial-distal and faciallingual dentin walls. Regression analyze reveals an equation that covers 89% of the population We can exploit dentin deposition to determine dentin wall thickness in enamel-cement junction level prior to preparation for fixed prosthetic restorations.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

77

REVISTA MJEKESORE

RSUM
COMME UN INDICATEUR DE LA PROFONDEUR DE LA PREPARATION EN PROTHESE AGE ET DIMENSIONS DES DENTS 13/23, CHEZ LES FEMMES, FIXE Le but de cette tude tait danalyser le processus du dpt de la dentine secondaires sur les murs pulpaires au niveau de la jonction mail-cment pour trouver lpaisseur des murs dentinaires autour de la pulpe avant de prparer les dents pour des prothses fixes. On a analyse 22 dents extraites, 13/23 par des femmes et on a eu ces rsultats : - deux corrlations significatives entre lge et le taux de dpt de dentine secondaire - une forte corrlation significative entre les taux de dpt de dentine secondaire aux murs proximales, vestibulaires et orales. Lanalyse de rgression sur les donnes nous donne une quation qui explique 89% de la variation. On peut utiliser les taux des dpts de dentine secondaire sur les murs pulpaires, pour dduire lpaisseur des murs dentinaires avant la prparation des dents. Mots-cls: diamtre bicervicale, mur mdial dentinaire, mur vestibulaire dentinaire, mur palatine dentinaire, dpt de la dentine secondaire.

78

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

HYRJE Pr t parandaluar dmtimet e pulps s dhmbve gjat procedurave klinike t protetiks fikse, sidomos gjat preparimit, duhet treguar shum kujdes (1). Kjo shtron si kusht njohjen e shtrirjes s dhoms pulpare (1). Madhsia e dhoms pulpare zvoglohet me kalimin e moshs (1), si rezultat i depozitimit t dentins (2,3,4). Edhe pse nuk sht prcaktuar ekzaktsisht nse ritmet e ktij depozitimi varen kryesisht nga mosha, kariese t pranishme apo abrazioni, mbetet fakt q t dhna si trashsia e indeve t forta dentare n nivelin e lidhjes zmalt-cement apo raportet midis gjersis s pulps dhe gjersis s rrnjs prkatse, po prdoren n arkeologjin dhe n stomatologjin ligjore pr prcaktimin e moshs (2,3,4,5). Gjithashtu ka t dhna pr ndryshime domethnse midis gjinive n depozitimin e dentins (6) dhe prmasat e dhmbve (7). N protetikn fikse do t ishim t interesuar pr t kundrtn, do t donim t prcaktonim trashsin e indeve t forta dentare prpara preparimit, duke prdorur prmasat e dhmbit, moshn dhe gjinin. Do t ishte e dobishme t dinim prpara preparimit, trashsin e murit vestibular dhe palatinal t dentins, n nivel t lidhjes zmalt-cement te kanint prpara preparimit. Pyetjet q ngrihen jan: 1. N nivelin e lidhjes zmalt-cement n dhmbin 13/23 a ka ndonj korrelacion midis: a. raportit gjersi e mureve aksiale t dentins/ gjersi e rrnjs (ritmi i depozitimit t dentins) dhe moshs n gjinit prkatse? b. ritmeve t depozitimit t dentins n mure t ndryshme t pulps n nivelin e lidhjes zmalt-cement? 2. A jan kto lidhje t nj fortsie t atill sa t na ofrojn trashsin e murit vestibular dhe lingual t dentins prpara preparimit?

QLLIMI I STUDIMIT Qllimi i ktij studimi ishte t gjente n dhmbt 13/23 femra, n nivelin e lidhjes zmalt-cement (2,3,8,9,10,11) ndonj korrelacion t mundshm midis: Raportit mur mezial i dentins/diametri bicervikal prkats dhe Moshs Raportit muri distal i dentins/diametri bicervikal prkats dhe Moshs Raportit muri palatinal i dentins/ diametri bi-cervikal prkats dhe Moshs Raportit muri vestibular i dentines/diametri bi-cervikal prkats dhe Moshs Raportit muri mezial i dentines/ diametri bi-cervikal prkats dhe Raportit muri palatinal i dentins/ diametri bi-cervikal prkats Raportit muri distal i dentins/diametri bicervikal prkats dhe Raportit muri vestibular i dentins/diametri bicervikal prkats Raportit muri distal i dentins/diametri bicervikal prkats dhe Raportit muri palatinal i dentins/diametri bi-cervikal prkats Raportit muri mezial i dentins/ diametri bi-cervikal prkats dhe Raportit muri vestibular i dentins/diametri bicervikal prkats MATERIALI DHE METODA N nje studim radiologjik (2,3,4,5,6,8,9,10,11,12) u mblodhn 22 kanin t hequr nga pacient t gjinis femrore, me lidhje zmaltcement dhe me dhom pulpare t padmtuar. Pr seciln paciente u regjistrua mosha. Dhmbt nga pozicionet simetrike 13 ose 23 u grumbulluan s bashku dhe u ruajten n solucion 10% formalin. Secilit dhmb iu bn dy grafi, nj n projeksionin mezio-distal(PMD) dhe nj n projeksionin vestibulo-oral(PVL). Dhmbt u fiksuan te filmi i grafis vetm n pjesen apikale duke e ln t lir pjesn midis filmit t grafis dhe lidhjes zmalt-cement. N

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

79

REVISTA MJEKESORE

t dyja projeksionet, boshti gjatsor i dhmbit u pozicionua paralel me filmin e grafis. Koni i rrezeve u vendos n mnyr t atill q rrezja qndrore t ishte pingul mbi lidhjen zmaltcement dhe me filmin e grafis. N seciln grafi t prftuar, m pas ne shnuam shenjat dhe vijat anatomike t mposhtme

bpika ku diametri bicervikal pret murin pulpar palatinal ab diametri bi-cervikal

SHENJAT ANATOMIKE N PROJEKSIONIN EZIODISTAL


(Fig.1)

SHENJAT ANATOMIKE NE PROJEKSIONIN VESTIBULOORAL (Fig.2)


a lidhja zmalt-cement mezial b lidhja zmalt-cement distal a pika ku diametri bi-cervikal pret murin pulpar mezialisht bpika ku diametri bi-cervikal pret murin pulpar distalisht ab diametri bi-cervikal

a lidhja zmalt-cement vestibular b lidhja zmalt-cement palatinal a pika ku diametri bicervikal pret murin pulpar vestibular

Fig.1. Shenja anatomike n grafi, projeksioni mezio-distal

80

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Fig.2 Shenja anatomike n grafi, projeksioni vestibulo-oral M pas n secilin projeksion u kryen matjet dhe raportet e mposhtme (Pasqyra 1):

PROJEKSIONI MEZIO-DISTAL
MATJE

ab -diametri bi-cervikal aa-muri vestibular i dentins bb- muri palatinal i dentins RAPORTE FMD=aa/ab GMD=bb/ab PROJEKSIONI VESTIBULO-ORAL

MATJE ab-diametri bi-cervikal aa-muri mezial i dentins bb- muri distal i dentins RAPORTE FVL=aa/ab GVL=bb/ab

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

81

REVISTA MJEKESORE

Pasqyra 1. T dhnat 13/23, paciente femra


Nr Mosha Dhembi ab 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 15 13/23 15 13/23 18 13/23 18 13/23 25 13/23 25 13/23 25 13/23 35 13/23 55 13/23 55 13/23 55 13/23 55 13/23 55 13/23 55 13/23 55 13/23 55 13/23 55 13/23 58 13/23 63 13/23 65 13/23 70 13/23 75 13/23 5,74 5,59 6,63 5,7 5,54 4,86 4,63 5,74 5,33 5,92 5,17 5,2 6,24 4,45 5,48 5,29 5,03 5,97 5,31 5,1 5,71 5,7 Aa 2,4 2,09 2,43 2,34 2,24 2,14 2,14 2,3 2,22 2,29 2,1 2,19 2,79 2,04 2,31 2,51 1,6 2,78 2,18 2,08 2,55 2,85 bb 2,31 2,14 2,64 2,31 2,52 1,99 2,12 2,42 2,37 2,63 2,12 2,21 2,5 2,15 2,68 2,52 2,33 3,45 2,53 2,25 2,35 2,85 cc 9 9,2 9,4 8,5 9,1 9,1 8,5 8,8 6,6 6,5 7,8 7,4 6,8 5,1 6,5 9,3 7,1 3 7,4 5 2,4 PVL Cd 5,59 4,98 5,84 5,22 5,84 5,14 5,33 5,03 5,53 3,24 4,63 3,78 3,22 5,06 4,95 4,15 4,52 3,02 4,85 2,54 1,63 FBL 0,418118 GBL 0,402439 ab 6,85 7,9 8,65 8,17 8,12 6,21 6,92 7,82 7,9 8,4 7,73 8,05 8,57 5,69 8,21 7,97 6,84 8,5 7,85 7,8 7,53 7,27 aa bb cc 2,24 2,71 2,57 2,93 3,26 3,34 2,81 3,49 2,75 3,37 2,26 2,33 2,32 2,45 2,91 3,43 2,73 3,23 2,9 3,28 2,55 3,03 2,91 2,98 3,1 3,19 2,06 2,53 2,75 3 PMD cd FMD 0,327007 0,325316 0,376879 0,343941 0,33867 0,363929 0,33526 0,372123 0,34557 0,345238 0,329884 0,361491 0,361727 0,362039 0,334957 0,387704 0,486842 0,341176 0,408917 0,353846 0,419655 0,5 GMD 0,39562 0,370886 0,386127 0,427173 0,415025 0,375201 0,354046 0,438619 0,408861 0,390476 0,391979 0,370186 0,372229 0,44464 0,365408 0,308657 0,491228 0,291765 0,430573 0,355128 0,36919 0,5

11,1 5,96 10,7 5,13 10,8 4,99 9,94 5,28 11 5,67 10,4 5,37 9,23 5,62 10,2 5,55 8,34 4,92 7,96 2,7

0,373882 0,382826 0,366516 0,39819

0,410526 0,405263 0,404332 0,454874 0,440329 0,409465 0,462203 0,457883 0,400697 0,421603 0,41651 0,444653 0,386824 0,444257 0,40619 0,410058 0,421154 0,447115 0,425 0,400641

9,32 4,83 10,1 5,1

7 2,67 7,96 6,11 7,73 5,27 10,2 5,01 7,51 3,85 5,33 3,17 9,74 4,95 7,03 2,58 3,75 1,81 7,74 11,22

0,458427 0,483146 0,421533 0,489051 0,47448 0,476371 0,318091 0,463221 0,465662 0,577889 0,410546 0,47646

3,09 2,46 3,33 3,36 2,9 2,48 3,21 3,38 2,76 2,77 3,16 2,78 3,635 3,64

0,407843 0,441176 0,446585 0,411559 0,5 0,5

6,3 10,49

Legjenda e pasqyrs 1 PVL-t dhnat e matura n projeksionin vestibulo-oral PMD- t dhnat e matura n projeksionin mezio-distal Si instrument mats u prdor nj kalibr dixhital Mitutoyo (7) (Fig.3) me nj saktsi prej 0.01mm. Pacientt u ndan sipas grup-moshave t mposhtme me nga dhjet vjet (2): 6-10 vje 11-20 vje 21-30 vje 31-40 vjec 41-50 vje 51-60 vje 61-70 vje 71-80 vje

82

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Fig. 3 Instrumenti mats

Analiza statistikore
T gjitha matjet u regjistruan n kompjuter HP, llogaritjet statistikore u kryen me paketn statistikore t indos 2003, Microsoft Excel. U kryen teste korrelacioni (Pasqyra 2) midis: 1. Moshs dhe raporteve 2. Moshs mesatare pr secilin grup-mosh dhe vlers mesatare t raporteve pr grupmoshat prkatse 3. Vlerave t raporteve n projeksionin meziodistal dhe vlerave t raporteve n projeksionin vestibulo-oral 4. Vlerave mesatare t raporteve n projeksionin vestibulo-oral dhe vlerave mesatare t raporteve n projeksionin mezio-distal

Pasqyra 2. Prmbledhje e korrelacioneve t kryera


P RMBLEDHJE E KORR ELACIONEVE

MOSH-VLER RAPORTESH 1 2 MOSH-FMD 3 MOSH-GFL 4 MOSH-GMD MIDIS VLERAVE T RAPORTEVE 5 FFL-GMD 6 FFL-FMD 7 GFL-GMD 8 GFL-FMD
MOSH FFL

MOSH MESATARE -VLER MESATARE RAPORTESH MOSH-FFL MOSH-FMD MOSHS-GFL MOSH-GMD MIDIS VLERAVE MESATARE T RAPORTEVE PR GRUP-MOSHA T NDRYSHME FFL-GMD FFL-FMD GFL-GMD GFL-FMD

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

83

REVISTA MJEKESORE

M pas u krye analiza e regresionit vetm midis variablave, ku u gjetn korrelacione t mesme ose t forta (p<0.05) duke prdorur prkatsisht: Moshn si variabl i pavarur, pr analizat e regresionit midis moshs dhe vlers s

raporteve Vlerat e raporteve t marra n projeksionin vestibulo-oral si variabla t pavarur, n analizat e regresionit midis vlerave t raporteve n projeksione t ndryshme.

REZULTATE
Pasqyra 3. Prmbledhje e rezultateve t gjetura nga testet e korrelacioneve
PRMBLEDHJE E REZULTATEVE 13/23 MOSH-VLER RAPORTESH 1 MOSH-FFL 0.3252, p>0.1 2 MOSH-FMD 0.4981,p<0.05 3 MOSH-GFL 4 MOSH-GMD MIDIS VLERAVE T RAPORTEVE 5 6 7 8 FFL-GMD FFL-FMD GFL-GMD GFL-FMD 0.5089,p<0.05 0.0327, p>0.1 MOSH MESATARE -VLER MESATARE RAPORTESH MOSH-FFL 0.3786, p>0.1 MOSH-FMD 0.9412, 0.1>p>0.05 MOSH-GFL 0.8696, p>0.1 MOSH-GMD 0.5583, p>0.1 MIDIS VLERAVE MESATARE T RAPORTEVE PR GRUP-MOSHA T NDRYSHME FFL-GMD 0.2566, p>0.1 FFL-FMD 0.8109, p>0.1 GFL-GMD 0.8156, p>0.1 GFL-FMD 0.9998, p<0.01

0.0262, p>0.1 -0.277, p>0.1 0.2339, p>0.1 -0.1881, p>0.1

Legjenda e pasqyrs 3 Numrat t cilt jan t nxir paraqesin korrelacione t mesme dhe t forta, t cilat plotsonin kushtin e sinjifikancs. Testet e korrelacioneve midis moshs dhe Grafiku I
MOSHE-FMD, 13/23; 22 DHEMBE, FEMRA
0.6000000 0.5000000 0.4000000 FMD 0.3000000 0.2000000 0.1000000 0.0000000 0 10 20 30

raporteve prkatese dhan vetm dy korrelacione t mesme, t cilat plotsonin kushtin e sinjifikancs (pasqyra 3). Nga analiza e regresionit, vlera m e lart (Grafiku I-II) e gjetur e koeficientit te percaktimit ishte r2=0.2591.
y = 0.0012x + 0.3138 R2 = 0.2482

40 MOSHE

50

60

70

80

X-MOSHE Y -FMD

Linear (X-MOISHE Y -FMD)

Linear (X-MOSHE; Y -FMD)

84

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Grafiku II
MOSHE-GFL;13/23; 22 DHEMBE, FEMRA
0.700000 0.600000 0.500000 GFL 0.400000 0.300000 0.200000 0.100000 0.000000 0
X- MOSHE; Y-GFL

y = 0.0012x + 0.3904 R2 = 0.2591

10

20

30

40 50 MOSHE

60

70

80

Linear (X-MOSHE; Y-GFL)

Nga testimet statistikore midis raporteve dhe vlerave mesatare t raporteve pr grup-moshat prkatse (pasqyra 3) u gjet nj korrelacion Grafiku III

shum i fort midis GFL-s mesatare dhe FMD-s mesatare, i cili plotsonte kushtin e sinjifikancs.

MESATARE GFL-MESATARE FMD; DHEMB 13/23; FEMRA; 22 DHEMBEy = 0.0172x + 0.3192 2 R = 0.8972
0.4000000000 0.3900000000 0.3800000000

FMD

0.3700000000 0.3600000000 0.3500000000 0.3400000000 0.3300000000 0.0000 0.5000 1.0000 1.5000 2.0000 2.5000 3.0000 3.5000 4.0000 4.5000 000000 000000 000000 000000 000000 000000 000000 000000 000000 000000
GFL

X-GFL;Y-FMD

Linear (X-GFL;Y-FMD)

Linear (X-GFL;Y-FMD)

DISKUTIMI
Ka autor t cilt vrtetojn se kemi t njjtn shkall depozitimi t dentins n dhmb n pozicione simetrike (3), prandaj t dhnat e mbledhura nga dhmb n pozicione simetrike t s njjts nofull u grupuan n t njjtn kategori. Meq ka artikuj t cilt vrtetojn depozitimin

e dentins si nj proces i pavarur nga lezione te ndryshme si kariesi apo abrazioni (13), ritmet e t cilit jane kryesisht nn ndikimin e moshs, shkalla e abrazionit nuk u morr parasysh si faktor studimor. Midis kufizimeve t ktij studimi mund t prmendim: Kishte vetm nj vzhgues, i cili vendoste pr

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

85

REVISTA MJEKESORE

tiparet morfologjike t dhmbve dhe mnyrn e vendosjes s dhmbve n grafi Gabime t mundshme t grafis

PRFUNDIME
Nga testimet statistikore midis moshs nga njra an dhe ritmit t depozitimit t dentins nga ana tjetr, ose e thn ndryshe midis moshs nga njera an dhe raporteve t prmendura m sipr nga ana tjetr, edhe n ato raste kur gjetm korrelacione t cilat plotsonin kushtin e sinjifikancs, koeficienti i prcaktimit ishte n vlera shum t ulta. Nga ana tjetr, u gjet nj korrelacion i fort sinjifikant midis vlerave mesatare t raporteve

pr grup-moshat prkatse, n projeksione t ndryshme. Analiza e regresionit tregon se ekuacioni FMD=0.0172GVL+0.3192 pr kanint e siprm femra shpjegon 89,72% t variacionit midis vlerave. T dhnat statistikore pohojn se n 89,72% t rasteve mund t gjejm vlern e raportit FMD, duke u nisur nga vlera e raportit GFL. M pas, duke prdorur ekuacionin prkates; me vlern e gjetur traportit FMD dhe diametrin bi-cervikal mezio-distal t matur n goj t nj kanini fardo n paciente femra, jemi n gjendje t gjejm trashsine e murit palatinal t dentins n nivelin e lidhjes zmalt-cement, para preparimit pr kurora totale.

86

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

BIBLIOGRAFIA
1. R OSENSTIL ,S.F., LAND ,M.F. AND F UJIMOTO, J. CONTEMPORARY F IXED P ROSTHODONTIC , 4TH EDN .S T L OUIS : C.V. M OSBY , 2006; 210-11. 2. P HILIPPAS G. I NFLUENCE OF O C C LUSSAL EAR AND A GE ON F ORMATION OF D ENTIN AND S IZE OF P U L P C H A M B E R , J. DENT. RES. 1961; 40; 1186-197. 3. K VA A L S IGRID I., K O L LT V E I T K RISTIN M., T HOMSEN I B O. AND S OLHEIM , T. A GE ESTIMATION OF ADULTS FROM DENTA L RADIOGRAPHS , F ORENSIC S CIENCE I NTERNATIONAL ,1995; 74: 175-85. 4. S TAVRIANOS , C H ., M ASTA GAS , D., S TAVRIANOU , I. AND K ARAISKOU O. D ENTA L A GE E STIMA TION O F A DULTS : A R EVIE O F P RINCIPALS , R ESEARC H J OURNAL OF M EDICAL S CIENCE , 2008: 2(5):258-68. 5. B R K I C H., M I L I C E V I C , M. AND P E T ROV E C K I , M. A GE ESTIMATION METHODS USING ANTHROPO LOGICAL PARAMETERS ON HUMAN TEETH , F ORENSIC S C I E N C E I NTERNATIONAL , 2006; 162: 13 6. 6. Z I L B E R M A N U. A N D S M I T H P. S E X A N D A GE - R E L A T E D D IFFERENCES I N P R I M A RY A N D S E C ONDA RY D ENTIN F ORMATION , A DV . D E N T . R E S . 2001; 15: 42-5. 7. A S HITH , B., A CHARYA , M. AND S NEEDHA , M. S EX DISCRIMINATION P OTENTIAL OF B UCCOLINGUAL AND M ESIODISTA L T OOTH D IMENSIONS , J. F O R E N S I C S C I ., 2008; 53: 790-92. 8. D EUTSCH , A. S. AND M USIKANT , B. L. M ORPHOLOGICAL M EASUREMENTS O F A NATOMIC L AND MARKS I N H UMAN M A X I L L A RY A ND M A N D I BU L A R M O L A R P U L P C HAMBERS , J OURN AL O F E N DODONTICS , 2004; 30: 388-90. 9. D EUTSCH , A. S., M USIKANT , B. L., G U , S. AND I SIDRO , M., M O R P H O L O G I C A L MEASUREMENTS OF ANATOMIC LANDMARKS IN PULP CHAMBERS OF HUMAN MAXILLARY FURCATED BICUSPIDS , 2005;35: 570-73. 10. V ELMURUNGAN N., V ENKATES H BA BU N., A BARAJITHAN , M. AND K ANDASAMY , D. E VA LUA T I O N OF T H E P U L P C H A M B E R S I Z E O F H UMAN M A X I L L A RY F I R S T M O L A R S : A N I N S T I T U T I O N B ASED I N V I T RO S T U DY . I N D I A N J D E N T R E S , 2008; 19: 92-4. 11. M YONG M. L E E , B R I A N J R A S I M I C K , A U R A M. T U R N E R , E T A L . M O R P H O L O G I C A L M E A S U R E MENTS OF A NATOMIC L ANDMARKS IN P U L P C HAMBERS OF H UMAN A NTERIOR T EETH , J OURNAL OF E NDODONTICS , 2007; 33:129-31. 12. S COTI , R., V ILLA ,L. AND C AROSSA , S. A RADIOLOGIC M ETHOD F OR D ETERMINING T HE T HICKNESS O F T H E H ARD C RON T ISSUES , T HE J OURNAL O F P ROSTHETIC D ENTISTRY , 1989; 62: 633-41. 13. BLACK, C. V. O PERATIVE D ENTISTRY, 1:319-20. 7 TH ED . CHICAGO : M EDICO -D ENTAL P UBLIS HING C O ., 1936.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

87

REVISTA MJEKESORE

88

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

KAZUISTIKE

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

89

REVISTA MJEKESORE

ETHJA HEMORRAGJIKE ME SINDROM RENALE NGA DOBRAVA VIRUS E NDRLIKUAR ME LIKID ABDOMINAL DHE ORKITIS
Edmond PUCA, Arben PILACA, Pllumb PIPERO, Tritan KALO, Majlinda KOTE, Elton ROGOZi,Entela PUCA, Dhimitr KRAJA.

Shrbimi i Smundjeve Infektive, QSUT Nn Tereza Tiran. Instituti i Shndetit Publik, Tiran. Klinika Neo-Style, Tiran.

SUMMARY

H E M O R R H AGIC

F E V E R W I T H RENA L S Y N D ROME A N D S H O RT R E V I E W .

BY

D O B R AVA

V I R U S INFECTION C O M P L I C A T E D W I T H O R C H I T I S : A CASE R E P O R T

Hemorrhagic fever with renal syndrome (HFRS) is a disease caused by viruses of the family Bunyaviridae, genus Hantavirus. HFRS from Dobrava virus (DOBV) is a seldom reported disease in Albania. In Albania Apodemus flavicollis serve as reservoir for Dobrava/Belgrade virus which is a predominant type in Balkan Peninsula. Clinically HFRS is manifests as mild, moderate, or severe. Therefore, Hantavirus infection may be underestimated, and should be included in the differential diagnosis of many acute infection, hematologic disease, acute abdominal disease and renal diseases complicated with acute renal failure. Hantavirus infections are often diagnosed by serology. We report a serologically documented case of HFRS by Dobrava virus from Macukullis village, Burrel, Albania, complicated with orchitis and acute abdomen. Key worlds: Hemorrhagic fever with renal syndrome (HFRS), Dobrava virus, orchitis. Labstract :

90

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

RSUM
L A F I V R E H M O R R A GIQUE AV E C S Y N D ROME R NA L CAUS D O B R AVA ET C O M P L I Q U DU L I Q U I D E A B D O M I NA L ET ORCHITES.

PA R L E V I R U S

La fivre hmorragique avec syndrome rnale (FHSR), cest une maladie caus aux virus qui font parties de la famille Bynyaviridae, gens Hantanvirus. La FHSR caus du Dobrava virus (DOBV), cest une maladie rarement rapport en Albanie. LApodemus flavicollis sert en Albanie come le rservoir pour le virus Dobrava/Belgrade, le virus qui prdomine dans le Balkan pninsule. Cliniquement le FHSR se manifeste avec le forme douce, modr ou svre de celle ci. Cest pour a que linfection caus par Hantanvirus est sous-estim, est cest pour a que cette maladie doit tre inclus dans le diagnostic diffrentielle de beaucoup de maladies infectieuse, maladie hmatologiques, maladies abdominal aigue et le maladies rnale qui sont compliques avec une insuffisance rnale aigue. Les infections causes du Hantanvirus se sont diagnostiqu frquemment par la srologie. Nous rapportons un cas de FHSR au virus Dobrava bien document srologuiquement, qui vient du village de Macukull de la rgion de Burrel, Albanie est qui cest compliqu dune orchite et abdomen aigue. Mots cls : Fivre hmorragique avec syndrome rnale (FHSR), virus de Dobrava, orchite.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

91

REVISTA MJEKESORE

Hyrje
Ethja hemorragjike me sindrom renale (EHSR) sht nj zoonoz, e cila ka nj fillim t shpejt dhe q karakterizohet me: temperature, mialgji, insuficience renale akute dhe hemorragji. EHSR shkaktohet nga nj sr virusesh si Hantaan virus (HTNV), Seoul Virus (SEOV), Puumala virus (PUUV) Dobrava virus (DOBV), Saaremaa virus (SAAV) dhe Amur dhe Far East virus, ndrsa Sin Nombre virus dhe viruse t tjer t ngjashm me t jan agjent shkaktar t sindroms pulmonare nga hantavirus (1, 2, 3). EHSR m par njiheshin me emra t tjer ku prfshiheshin Ethja Hemorragjike e Kores apo Ethet Epidemike Hemorragjike. Termi Nefropatia epidemike sht prdorur kryesisht pr format me klinik t mesme t EHSR, e cila m shpesh sht e shkaktuar nga Puumala virus ose Saaremaa virus (4). Smundja e cila shkaktohet nga viruse t gjinis Hantanvirus, familja Bunyaviridae, vrehet n dy patologji madhore: a) Ethja hemorragjike me sindrom renale (EHSR) e cila m s shumti gjendet n Evrop e Azi, dhe b) Ethja hemorragjike me sindrom pulmonare n Amerik. Hantaviruset jan patogjene me origjin nga brejtsit, dhe normalisht i transmetohen organizmave humane me an t aerosoleve nga pluhuri i feeve t ktyre brejtsve, urina si dhe saliva e brejtsve t infektuar (2). N Shqipri gjasht rastet e para me EHSR jan konstatuar n vitin 1985. Q nga ai vit jan raportuar edhe raste t tjera, por n 10 vjearin e fundit raste t EHSR jan raportuar gjithnj e m rrall (5,6,7). Infeksioni nga Dobrava virus sht endemik n Gadishullin Ballkanik (1,8,9).

Ne raportojm nj rast me EHSR nga Dobrava virus i ndrlikuar me orkit dhe abdomen akut, i cili u paraqit me nj fillim akut t smundjes dhe klinik jopatognomonike. Dekursi i saj klinik evoluoi n simptomatologji me: temperatur, hypotension, oliguri t vijuar m pas nga poliuria. Infeksioni nga Dobrava virus u vrtetua serologjikisht n javn e dyt t fillimit t smundjes. Pacient u trajtua me terapi suportive dhe pati ecuri t mir klinike.

Raportim rasti
Pacienti mashkull 25 vje me banim n Macukull t Burrelit, punonte si druvar dhe strehohej n nj stan t asaj zone. Macukulli karakterizohet nga nj terren kodrinoro-malor n brezin nga 608-1191 m lartsi mbi nivelin e detit, me nj siprfaqe prej rreth 9 km2. N verilindje t Macukullit, rreth 2 km larg ndodhet mali i Dejs me nj lartsi 2245 m. Zona sht e veshur me bimsi tipike t klims kontinentale ku siprfaqe m t madhe zen lisi, ahu dhe pisha. Fillimi i smundjes ishte i menjhershm me temperatur, djersitje, dhimbje koke, t prziera dhe t vjella, dhimbje abdominale dhe mialgji. Pamvarsisht nga prania e simptomave t msiprme, pacienti paraqitet pr ndihm mjeksore vetm n ditn e pest t fillimit t smundjes, ku prve ankesave t msiprme, vihet n dukje edhe prania e nj enjtjeje t leht t fytyrs, temperatur 38.8-39.2C, tendenc per hypotension TA 80/50 mmHg, injektim i konjuktivave si dhe dhimbje testikulare. N ekzaminimin e prgjithshm pacienti ishte me fytyr t toksikuar, palpebrat edematoze si dhe konjuktivat t injektuara. Ndrgjegja e qart, qafa e lir dhe pa rigiditet. Zemra dhe pulmonet pa zhurma patologjike, presioni arterial 80/50 mmHg, frekuenca kardiake 105/min, frekuenca respiratore 24-25/min. Abdomeni i but por

92

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

sensibl n t gjitha kuadrantet sidomos n ato inferiore. Lkura pa fenomene hemorragjike. Testi i djathte i zmadhuar, pothuajse sa dyfishi i ans s majt dhe i dhimbshm n palpacion. Gjithashtu u vu n dukje oliguria, por pa edem n ekstremitete. Nga t dhnat e hemograms vrehej: leukocitet 9200/mm, eritrocitet 5.94x10 6 /mm 3 , hemoglobina 16.4mg/dl, sedimenti eritrocitar 30/h, formula leukocitare: limfocitet 15.6%, granulocite 79.1%, monocitet 5.3%. Ekzaminimet laboratorike: kreatinemia 2.57 mg/dl (norma), azotemia 85 mg/dl (norma), AST 163 UI/L (norma), ALT 111 UI/L (norma), bilirubina 1.1 mg/dl, natremia 129 mmol/L, kalemia 4.2 mmol/L, kloremia 93.7 mmol/L, albuminemia 2.8 g/l, dhe oximetria 97%. Urina pas kateterizimit n volum prej 250 ml, me prani t albuminuris 6.6 gr, t leukociteve 2-3 pr fush si dhe t eritrociteve me shumic dhe t reja. Rasti u ndoq n spital me trajtim empirik t tij me Doxycykline 100 mg dy her n dit, pr mundsin hipotetike, pr leptospiroz, riketcioze apo t patologjive t tjera infektive me klinik t ngjashme. Terapia suportive konsistonte n likide, plazm dhe elektrolitike. N ekzaminimet radiologjike nuk u vun re ndryshime t imazhit pulmonar radiologjik, por u konstatua prania e likidit t lir abdominal. U monitorizua diureza e tij dhe pacienti u konsultua me kirurgt dhe ekipin e radiologjise pr t sqaruar nj abdomen akut si pasoj e likidit abdominal t vrtetuar nga ekzaminimi ekografik. Dy dit pas shtrimit n spital pacienti nuk ka temperatur, normalizohet presioni arterial, diureza fillon t rritet progresivisht edhe nn stimulimin fillestar t diuretikve. Gjat qndrimit n spital pacienti u ndoq rregullisht me hemogram, ekzaminimet laboratorike dhe diurezn Fig1, dhe Fig 2.

Fig. 1 Ecuria e diurezs dhe nivelit t kreatinins.

Fig 2. Ecuria e trombociteve Ekzaminimet serologjike t pacientit u realizuan n laboratorin e virologjis pran Institutit t Shndetit Publik, Tiran. Mostrat u drguan duke respektuar rregullat e transportit t substancave infektuese, ku iu nnshtruan testimit serologjik me kitin Hanta Profile 1 (EUROLINE), pr zbulimin e antitrupave t klass IgM dhe IgG kundrejt tri serotipeve t ndryshme Hanta virus: Puumala (PUUV), Dobrava (BOBV) dhe Hantaan (HTNV). Mostra e par e cila u morr n fazn akute t smundjes rezultoi pozitive pr Hanta virus IgM, IgG serotipi Dobrava virus. Pacienti u testua serologjikisht pr leptospiroz dhe bruceloz t cilat rezultuan negative. Gjithashtu edhe mostra e dyt e cila u morr nj jav pas marrjes s t pars, prsri rezultoi pozitive pr IgM dhe IgG, pr Hanta virus serotipi Dobrava. Pacienti rezultoi pozitiv edhe pr

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

93

REVISTA MJEKESORE

antigjenin HBs. Ai u testua edhe pr patologji t tjera infektive si: ethe hemorragjike e KongoKrimes, leptospiroz, bruceloz dhe smundje seksualisht t transmetueshme q mund t spiegonin orkitin. T gjitha kto ekzaminime serologjike rezultuan negative. Pacienti nuk kishte t dhna klinike t nj parotiti epidemik dhe doli i stabilizuar nga spitali pa ndonj terapi simptomatike mbajtse si dhe u ndoq ambulatorisht evolucioni i parametrave klinikobiologjike t tij, edhe pr 2.5 muaj pas daljes nga spitali.

tjera n lartsi t medha mbi nivelin e detit n Veri t vendit (Tropoj dhe Mat) si dhe nj tjetr rast n lartsi t ult n Jug-Lindje (Lushnj). N vitet 2008 dhe 2009, jan diagnostikuar edhe dy raste t tjera n Dhjetor, respektivisht n zonat Kuks dhe Mat. T gjitha mostrat jan testuar serologjikisht (IFA dhe ELISA) si dhe me metodat molekulare pr infeksion nga Hantavirus. Shfaqja e rasteve t fundit n periudhn e dimrit ndoshta lidhet edhe me ngrohjen globale.

Diskutimi
B r ej te s i t m e i n fek s i o n kr o n i k

Rasti i prshkruajtur m sipr n aspektin klinik mundet t jet i rrall, por sht nj shembull i mir pr t ilustruar domosdoshmrin e brjes s diagnozs diferenciale me mjaft patologji t ngjashme, sidomos n ato zona ku EHSR nuk jan endemike dhe rastet jan sporadike. Raste t infeksionit nga Dobrava virus jan raportuar jo vetm n rajonin e Ballkanit por edhe n mjaft rajone te tjera t Evrops (1,2,4,7,8,9,10,11,12,13,14,15,16). Afrsisht 150000 deri 200000 raste me HFRS shtrohen n spital do vit n bote, ku shumica e tyre ndodh n vendet n zhvillim (17). Historiku i EHSR n Shqipri flet se rasti i par sht diagnostikuar m 1985 n Veri t Shqipris. Midis viteve 1985 -1987, jan diagnostikuar 31 raste n t gjith vendin. Njzet prqind e rasteve t vrojtuara kryesisht n Veri, paraqisnin sindrom klinike me pranin e nj insufiience t rnde renale me ndryshim t funksioneve hepatike, prve shenjave t rnda hemorragjike. Rastet jan diagnostikuar n periudhn MarsGusht n 6 rajone t vendit n nj lartsi mbi 700 m nga niveli i detit, n Veri (Tropoj), n Jug dhe Jug-Lindje (Librazhd, Gramsh, Kolonj, Gjirokastr, Berat dhe Gramsh). N periudhen kohore 2003 2006 (Maj-Gusht) jan diagnostikuar tri raste t

Tr an s m e ti m i h or i z on t al i in f ek s i o n it n ep e r m jet ko n ta kt it te k s p ec jet e n j ejt a

V ir u s i e s h te p r e z e n t n e j as h te qi tj en e br e jt es v e s i do m o s n e u r i n e K o n ta kt i m e m e m b ra n at m u ko z e, d em ti m e t e le k u re s g jit h as h tu d u h e t t e ki h e n n e k on s id e ra te

Transmetimi i virusit ndikohet nga sezonaliteti, ambienti rrethues, profesioni dhe nga rezervuari i tij (18,19). Infeksioni i njeriut m s shumti ndodh nprmjet inhalacionit t aerozoleve t pshtyms ose jashtqitjeve t brejtsve n terren, marrja e ushqimeve dhe ujit t ndotur, si dhe nga kontakti i drejtprdrejt me brejtsit (2,3,11,12,14,18). Raste t transmetimit t smundjes nga njeriu te njeriu nuk jan prshkruar deri m tani (3).

Fig 4. Apodemus flavicollis

94

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Periudha e inkubacionit t smundjes pas ekspozimeve t msiprme, shkon nga 2 dit deri n 6 jav (11,14,16,18,22). Burim infeksioni pr njeriun si n Ballkan ashtu edhe n vendin ton sht miu Apodemus flavicolis pjestar i gjinis Apodemus, rendi Rodentia.

Individt e Apodemus flavicollis q kan rezultuar pozitiv pr pranin e virusit Hantaan (shtami Dobrava/Belgrade) jan kapur n rrethin e Dibrs, Librazhdit, Vlors dhe Kors (21).

LEGEND
2600 m 2000 m 1200 m 800 m 200 m 50 m Human Habitat State Border District Border

10

0 Scale

10

20

30 40

Kilometre

Hydrography

1 : 400.000

Harta. Numri i individeve pozitiv pr Dobrava/Belgrade pr vitin 2006 HFRS ka klinik t leht, t moderuar apo dhe t rnd n varsi t agjentit shkaktar. Vdekshmria e HFRS varion nga 3-12%, ndrsa nga infeksionet me Dobrava virus rastet fatale shkojn deri n 10% t rasteve. Zakonisht, pas infeksionit me DOBV, sht nj periudh 2-3 javore inkubacioni (17) e cila shoqrohet me nj evolucion klinik n 5 stade: 1. stadi febril, i cili zgjat nga 3-7 dit dhe shoqrohet me dhimbje koke, dhimbje

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

95

REVISTA MJEKESORE

abdominale dhe shpine si dhe n fund me shfaqjen e proteinurise; 2. stadi hipotensiv, i cili zgjat nga pak or n disa dit, dhe q mundet t evoluoj n shok letal; 3. stadi oligurik, i cili zgjat nga 3-7 dit dhe shoqrohet me t prziera, t vjella dhe insuficience renale; 4. stadi i poliurise, i cili zgjat nga disa dit n disa jav dhe sht tregues i nj prognoze t mir; 5.konvaleshenca, e cila zgjat deri n 2-3 muaj. N aspektin fispatologjik, n EHSR kemi nj disfunksion vaskular t manifestuar nga ulja e tonusit dhe rritje e permeabilitetit vaskular (5,12,17,22). Dmtimi i endotelit dhe i qelizave tubulare sht me natyr imunologjike, dmtim i cili sht prgjegjs si pr insuficiencen renale po ashtu edhe pr trombocitopenin. Komplekset imune gjenden t depozituara jo vetm n indin renal, por edhe n qelizat dhe indet e tjera t organizmit si trombocitet, eritrocitet, endotelin renal, vaskular etj duke shkaktuar dmtimin e trombociteve dhe t enve t gjakut (5). Vnia n dukje e insuficiencs renale shihet n ditn e 5-6 t smundjes, ku sht dhe piku i saj, dhe me pas fillon rikuperimi, por n rastin ton pacienti erdhi me insuficience renale t instaluar. Enzimat hepatike zakonisht jan t rritura por nuk arrijn nivele shum t larta. Ekzaminimet serologjike prjashuan mundsin e infeksioni nga virusi i hepatiti B, gj q do t spjegonte pranin e likidit abdominal. Prania e orkitit ishte nj manifestim tepr i rrall i smundjes i cili deri m tani nuk sht prshkruar n literatur. N rastet klasike, trombocitopenia rndohet n ditn e 9 t fillimit t smundjes dhe m pas fillon t rikuperohet, ndrsa pr pacientin ton ishte dita e dyt e shtrimit apo dita e shtat e fillimit t smundjes me vlerat me t ulta t trombociteve. Simptomat gastrointestinale me lemz, dhimbje abdominale, t perziera, t vjella, etj jan gjithashtu t shpeshta. Duke u nisur nga

parametrat biokimike dhe aspektet klinike mendojm se kemi t bjm me shfaqje klinike t rnduar prsa i prket aspektit klinik. Aktualisht nuk ka ndonj terapi specifike pr trajtimin e infeksionit nga Hanta viruset. Megjithat menaxhimi i pacientve me terapi suportive sht mjaft i rndsishm dhe i nevojshm (17). Infeksioni nga DOBV duket t ket nj prognoz jo shpesh t favorshme. Rastet fatale nga raportimet n literatur shkojn nga 12-20% (2,16,25). Numri i rasteve t EHSR t raportuara nga Instituti i Shndetit Publik gjat ktyre 10 viteve, ka qen relativisht i vogl. Faktort e mundshm q kontribuojn n mosdiagnostikomin e ktij infeksioni, shte mungesa e rasteve me klinike t rnduar, paraqitja atipike e smundjes, mungesa ose pamundsia laboratorike pr t vrtetuar diagnosn (mungesa e kiteve diagnostikuese n vazhdueshmeri), konfuzioni kliniko-biologjik me smundjet e tjera si dhe mungesa e bashkpunimit midis mjekve t specialiteteve t ndryshme apo edhe t t njjtit specialitet. N zonat joendemike, mjekt nuk jan t familjarizuar me t dhnat klinike dhe laboratorike t infeksionit nga hantan viruset, pr arsye se t dhnat klinike t smundjes nuk jan patognomonike. Por nga ana tjeter, infeksioni nga DOBV n format e lehta ose jo t saj, mundet t ngatrrohet me patologji t tjera si tifon, ethen dengue, leptospirozen apo malarjen. Gjithashtu kjo smundje duhet diferencuar me smundjet hematologjike, smundjet renale dhe semundjet akute kirurgjike (si dhe rasti yne), sepse ka patur raste q i jan nnshtruar procedurave kirurgjike si abdomen akut. Tashm mund t themi se n diagnozn diferenciale t orkitit duhet t prfshihet dhe infeksioni nga Dobrava virus. Diagnoza e infektimit nga Dobrava virus bazohet n evidentimin serologjik t antikorpeve specifike t klass IgM dhe IgG. Serologjija mbetet zgjedhja e par ne diagnostikimin e infeksioneve nga Hantanviruset.

96

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Prfundime
Ne mendojm se rasti i prshkruar me sipr sht i pari ku HFRS ndrlikohet me likid abdominal dhe orkit. Infeksioni nga hantan viruset duhet t dyshohet n pacientet t cilt paraqesin ethe, dhimbje koke, mialgji t shoqruar me proteinuri, trombocitopeni, alterim t funksionit renal, hepatik, me tendenc hemorragjish, t cilet i jan ekspozuar mundsis s infektimit nga hantaviruset n zonat rurale malore. Gjithashtu mjekt e zonave kodrinoro-malore duhet t trajnohen her pas here n lidhje me patologji t tilla infektive.

B I B L I O G R A F I A:
1. A NNA P, K IRIL N, H EIKKI H, J UKKA N ET A L . I SOLATION OF D OBRAVA V I RUS FROM A PODEMUS FLAVICOLLIS IN G REECE . J OURNA L OF C LINICAL M I C ROBIOLOGY , J UNE 2001; 2291-293. 2. B ORIS K, E V GENIY A. T, T AMARA K. D, Y ULIA V Y ET A L . H EMORA GJIC F EVER WITH R ENA L S YNDROME BY 2 L INEAGES OF DOBRAVA H ANTAVIRUS , R USSIA . E MERGINING I NFECTIOUS D ISEASES , A P R I L 2008; V O L .14, N O . 4. 3. D OMINC W, W ERNER S, P ETER A, S TEPHAN B, H EINZ F. H EMORRHA G I C F E V E R W I T H RENA L S YNDROME : D IAGNOSTIC PROBLEMS WITH A K NOUN DISEASE . JOURNAL OF C LINICAL M ICROBIOLOGY , S EPT . 2001; 3414-416. 4. S C H U T T M, G E R K E P, M E I S E L H, U L R I C H R, K RU G E R DH. C L I N I C A L C H A R A C T E R I Z A T I O N OF D OBRAVA HANTAV I RUS INFECTIONS IN G ERMANY . C LIN N E P H RO L . 2001; 55: 37174. 5. E LTA R I E, K R A JA D H . E THET HEMORRAGJIKE VIRALE . S EMUNDJET INFEKTIVE : 2009; 273-2. 6. S I LVA B, D HIMTER K, A RBEN N, E DMOND P, E UGENA T. H EMORRHA GIC F E V E R WITH R ENA L S YNDROM IN A LBANIA . A BSTRACT BOOK OF VIII I NTERNATIONAL C ONFERENCE ON HFRS, HPS & H ANTAV I RUSES , 20-22 M AY 2010, A THENS , G REECE . 7. S I B O L D C, U L R I C H R, L A BU DA M, L U N D K V I S T A, M A RTENS H, S C H U T T M, E T A L . D O B R AVA HANTAV I RUS CAUSES HEMORRHA GIC FEVER WITH RENA L SYNDROME IN CENTRAL E UROPE AND IS C A R R I E D B Y TWO DIFFERENT A PODEMUS M I C E SPECIES . J M E D V I R O L . 2001; 63:15867. 8. A KRITIDIS N, B OBOYIANNI C, P A P PAS G. R EAPPEARANCE OF VIRAL HEMORRHA GIC FEVER WITH RENAL SYNDROME I N NORTHWESTERN G REECE . J I NFECT D IS . J AN 2010;14(1):13-5. 9. G L E D OV I C Z, J E K N I C A, G RG U R E V I C A, R A KO C E V I C B, B OZOV I C B, M UGOSA B. H E M O R A G J I C F EVER WITH R ENAL S YNDROME IN M ONTENEGRO . J I NFECT D IS . 2008; 61, 386-87, 10. A NA S, D ARJA D, M ISA K, T ATJANA A. D OBRAVA V I RUS RNA L OAD IN P ATIENS W HO H AV E H EMORRHAGIC F EVER WITH R ENAL SYNDROME . T H E J OURNAL OF I NFECTIOUS D ISEASES 2008; 197: 681-85. 11. M A T H I A S S, B ORIS K, B R I TA A, M A RG R I T B, J ONAS S . D O B R AVA -B ELGADE V I RUS S P I L LOV E R I NFECTIONS , G ERMANY . E MERGINING I NFECTIOUS D ISEASES , D ECEMBRE 2009; V O L . 15, N O . 12, 12. M I C H A E L F, D I R K S, P E T E R K, J E R RO L D S . R E NA L FA I L U R E A N D H A N T AV I RUS I N F E C T I O N I N E U ROPE . N E P H RO LOGY D I A LYSIS T RANSPLANTATION . V O L 15. N O 6: 751-53. 13. N E M I ROV K, V A PA L A H T I O, L U N D K V I S T A, V A S I L E N KO V, G O LOV L J OVA I, P LY U S N I NA A, N I E M I M A A J, L A A K K O N E N J, H E N T T O N E N H, V A H E R I A, P LY U S N I N A. I S O L A T I O N A N D CHARACTERIZATION OF D OBRAVA HANTAVIRUS CARRIED BY THE STRIPED FIELD MOUSE (A PODEMUS A GRARIUS ) I N E ST ONIA . J OURNA L OF G ENERAL V I RO LOGY . 1999; 2: 371-79.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

97

REVISTA MJEKESORE

14. G OLOVLJOVA I, V ASILENKO V, P RUKK T, B RUS S. K, P LYUSNIM A, L UNKVIST A. P UUMALA AND D OBRAVA H ANTAV I RUSES C AUSING H EMORRHA GIC F EVER WITH RENA L SYNDROME IN E STONIA . E UROPIAN J OURNAL OF I NFECTION D ISEASES 2000;19: 968-69. 15. J OACHIM J, T ANIA M, M A RTIN Z, G HOLAMREZA D. H ANTAV I RUS I NFECTION - HEMORRHA GIC FE V E R I N B A L K A N S P O T E N T I A L NEFRO LO G I C A L H A Z A R D I N T H E K OSOV O WA R . N E P H RO L OGY D I A LYSIS T RANSPLANTATION . V O L 14;8:1843-851. 16. H E Y M A N P, C O C H E Z C, D U C F F R E G, M A I L L E S A, Z E L L E R H, S I N A E T A L . H E M O R R H A G I C F EVER WITH R ENAL S YNDROME : A N ANALYSIS OF OUTBREAKS IN B ELKGIUM , F RANCE , G ERMANY , THE N ETHERLANDS AND L UXEMBOURG IN 2005. E UROSURVEILLANCE 2007;12:167-74. 17. Z H E N Q I A N G B, P I E R R E B. F, C A T H Y E. R. H A N T AV I RUS I N F E C T I O N : A R E V I E W A N D G LO BA L UPDATE . J I NFECT D EVELOPING C OUNTRIES 2008;2:3-20. 18. TAI P, C HEN L, H UANG C. H ANTA HEMORRHAGIC FEVER WITH RENAL SYNDROME : A CASE REPORT BI P, T ONG S, DONALD K, P ARTON AND REVIEW . J M ICRO I MMUN I NFECT . 2005;38:221-22.19. K, N I J. C LIMATIC , RESERVOIR AND OCCUPATIONAL VARIABLES AND TRANSMISSION OF HEMORRHAGIC FEVER WITH RENAL SYNDROME IN C HINA . I NTER J OURN OF E PIDEMIOL 2002:31:189-94. 20. C OUROUBLE P, V ANPEE D, D ELGRANGE E, D ONCKIER J, P OCHET JM, G ILLET JB. H ANTAV I RUS INFECTIONS : C L I N I C A L PRESENTATION IN T H E EMERGENCY ROOM . E U R J E MERG M E D . 2001;8:17-24. 21. B EGO F, K RYS T U F E K B, P A S PA L I G, R O G O Z I E. S M A L L T E R R E S T R I A L M A M M A L S OF A L BA N I A : ANNOTATED LIST AND DISTRIBUTION . HYSTRIX: I TALIAN J OUR OF M AMMAL 2008;19:83-104. 22. K ANERVA M, M UST ONEN J, V E H E R I A. PATHOGENESIS OF P UUMALA AND OTHER HANTAV I RUS INFECTIONS . R E V M ED V IROL 1998; 8:67-72. 23. F ANG L, Z H A O W, V L A S S, Z HANG W, L IANG S,. L OOMAN C, E T A L . S PA T I O T E M P O R A L D Y NAMICS OF H E M O R R H A G I C F E V E R W I T H R ENAL S YNDROME , B EIJING , P E O P L E S R E P U B L I C OF CH I N A. E M E R G I N F E C T D I S 2009;12:2043-53. 24. A V S I C -Z U PANC T, P E T ROV E C M, F URLAN P, K APS R, E L G H F, L UNDKVIST A. H E M O R R H A G I C F E V E R W I T H R E NA L SYNDROME I N T H E D O L E N J S K A REGION OF S L OV E N I A - A 10- Y E A R S U RV E Y . C LIN I NFECT D IS 1999:28:860-65. 25. ANNA P, A NTINIADIS A. H ANTAVIRUS INFECTION IN G REECE - UPDATE. E UR J E PIDEMIOL . 2001;17: 189-95.

98

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

TUMORE T RRALLA T HAPSIRS PARAFARINGEALE (SCHWANOMAT ).

DR.SH.M. Besim BOI Shrbimi i Otorinolaringologjis, QSUT

SUMMARY
SCHWANOMAS Schwanomas are rare tumors that are localized in the parapharingeal space that clinically manifest in the neck and often are misinterpreted as cervical adenopathy . Their accurate diagnosis is of great clinical importance because surgical interventions not based in proper clinical examination and findings can cause vascular accidents, this in spite of the close anatomical interrelation of the mass with the large vessels of the neck. The best kind of treatment is the surgical extraction of the mass in healthy boundaries

RSUM
SCHWANOMAS Schwanomas sont des tumeurs rares qui sont localiss dans lespace parapharingeal qui se manifeste cliniquement dans le cou et sont souvent interprts tort comme une adnopathie cervicale. Leur diagnostic prcis est dune grande importance clinique parce que les interventions chirurgicales ne se fonde pas dans lexamen clinique approprie et les rsultats peuvent causer des accidents vasculaires, ce en dpit de ltroite corrlation anatomique de la masse avec les gros vaisseaux du cou. Le meilleur type de traitement est lextraction chirurgicale de la masse dans des limites saines

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

99

REVISTA MJEKESORE

HYRJE
N zonn e koks dhe t qafs jan t shumta patologjit tumorale q shfaqen si masa parsore ne qaf. N kt zon tumoret m t shpeshta jan paragangliomat e trupit karotid, ato jugulo-timpanike dhe paragangliomat vagale e glosofaringeale. Ne kt punim do t paraqesim tumoret beninje q e marrin origjinn nga qelizat nervore duke paraqitur edhe nj rast klinik t diagnostikuar dhe trajtuar n shrbimin ton. Tumoret m t shpeshta beninje q e marrin origjinn nga nervat periferike jan schannomat dhe neurofibromat (1,2). Schannomat, t quajtura ndryshe dhe neurilemomat, jan tumore t mirkapsuluara, q rriten ngadal dhe q e marrin origjinn nga qelizat Schann t nervave periferike (1,3). Kto tumore mund t shfaqen n qaf si nj mas e vetme ose si masa multiple. Schannomat mund ta marrin origjinn nga nervat kraniale si n. statoakustik, n. vag, n. glosofaring, zinxhiri simpatik, rrnjt e nervave cervikale dhe pleksi brakial (4). Nga ana klinike, schannomat shfaqen n pjesn laterale t qafs, si nj mas jo e dhembshme q rritet ngadale. Nga ana radiologjike kto tumore paraqiten si masa t mirkufizuara q

prforcojne kontrast. Nga ana histopatologjike paraqiten n dy forma: nj form qelizore karakteristike me zona t alternuara q prmbajne qeliza boshtore kompakte t quajtura Antoni tip A, dhe forma tjetr me zona hipoqelizore t quajtura Antoni tip B. Trajtimi prfshin heqjen kirurgjike. Transformimi malinj sht i rrall (4,5,6).

RAPORTIMI I RASTIT
Meqense ky tumor sht shum i rrall, mendojme se paraqet interes klinik raportimi i ktij rasti, nisur edhe nga pozicioni n t cilin ishte vendosur tumori. E smura M.V. 43 vje u paraqit n spital n 14.04.2010 me nj mas shum t madhe n ann e majt t qafs. Masa ishte e mirkufizuar, e lvizshme dhe me nje madhsi sa nj kokrr protokalle. E smura ankohej pr vshtirsi n glltitje, shqetsim i cili kishte filluar gati nj vit para se ajo t paraqitej n shrbimin tone. Pr shkak se masa rritej n madhsi dhe shtrihej drejt murit ansor t faringut ( prapa tosilles palatine t majt ), vshtiresia n glltitje sa vinte dhe theksohej s bashku edhe me vshtirsi n t folur. Disa her e smura ishte trajtuar n rreth pr tonsillit akut me antibiotik por pa rezultat.

Fig. 1. Pamje e mass tumorale n salln e operacionit gjat ndrhyrjes.

100

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Vihet re arteria karotis majtas ( e kapur me pinc ) e cila sht e ngjitur me masn tumorale dhe djathtas vihet re muskuli sternokleidomastoid. N ekzaminimin e qafs vihej re nj mas e lvizshme, me kufij t rregullt q vendosej n trikndshin lateral t ans s majt t qafes. N orofaringoskopi vihej re masa e cila kishte bllokuar pothuaj t gjith hapsirn e isthmus faucium, sa ndonjeher t smurs i shkaktonte edhe vshtirsi n frymmarrje. N CT-Scan rezultoi: formacion solid hipodens parafaringeal i majt q fillon nga vertebra cervikale e I-VI. Deformim dhe spostim djathtas i nazofaringut dhe spostim para dhe lateralisht i arteries karotis. Ndrkoh t smurs iu morr material pr biopsi e cila rezultoi schannoma e hapsirs parafaringeale. Pas kryerjes s ekzaminimeve t domosdoshme, e smura iu nnshtrua ndrhyrjes kirurgjike nprmjet qafs. Gjat ndrhyrjes u pa q masa kishte rrethuar a. karotis interna por nuk e infiltronte at. Pas ekspozimit t arteries karotis, u vendosen ligature t cilat u lan gati pr tu lidhur, me qllim mnjanimin e ndonj hemoragjie t mundshme, q n kt rast do t ishte fatale pr t smurn ( fig. 1 ). Masa u disektua plotsisht duke e ndar me kujdes nga arteria karotis deri n hapsirn parafaringeale pa u dmtuar mukoza e faringut. Njkohsisht u ruajtn t gjitha strukturat nervore pr rreth mass dhe mbas ndrhyrjes e smura nuk pati asnj shenje paralize. Tumori u hoq n kufij t shndosh n bllok pa demtuar asnj strukture nervore apo vaskulare. E emura sht paraqitur er kontroll dhe nuk ka asnj shenj t rikthimit t smundjes.

DISKUTIM
Masat n qafe prbjn nj patologji jo shum t rrall pr mjekt ORL. Diferencimi i tyre nse kemi t bejm me nj formacion benij apo

malinj, shpesh her sht i vshtir, aq m tepr kur kto tumore vendosen n zona t tilla si n rastin ton, kur masa lokalizohej n hapsirn parafaringeale (1,2,6).. Shpesh kto masa, pr shkak t afrsis q kan me tonsillat palatine, interpretohen si absese peritonsillare apo si tonsillit akut. Ekzaminimi i kujdesshm n tumoret parafaringeale do t mnjanonte shum aksidente gjat ndrhyrjes kirurgjike, si mund t jet dmtimi i arteries karotis, pasi n disa raste, veanrisht kur tentohet heqja nprmjet gojs, kjo vaz e madhe mund t hapet nse nuk jemi t vmendshm dhe kur vlersimi preoperator ka qen jokorrekt. Masat n hapsirn parafaringeale krkojne nj ekzaminim radiologjik me CT-Scan dhe angioskaner pr t par raportin e ktyre masave me ent e mdha t qafs dhe shtrirjen e mass. Megjithse schanomat jan formacione beninje, ato mund t prekin indet fqinje duke u shtrir dhe ushtruar presion mbi to (4,5). Ndrhyrja transcervikale n hapsirn parafaringeale krijon nj fush kirurgjike t gjer duke br t mundur ekspozimin e enve t gjakut dhe mnjanimin e tyre nga formacioni tumoral. Prcaktimi i origjins se schanomes, nse kjo e merr origjinn nga nervi vag. apo glosofaring, mbshtetur vetm te shenjat klinike sht i vshtir (3,5,7). Mbizotrimi i simptomave vagale si bradikardia, dobsia e prgjithshme dhe hipotensioni mbshtesin origjinn vagale t schvanomes, ndrsa mungesa e ktyre shenjave do ta vshtirsonte kte fakt. Pavarsisht ktyre fakteve MRI mund t ndihmoj n zbulimin e origjins s ktij tumori. Kur kto tumore vendosen n trikndshin e pasm t qafs, prapa muskulit sternkleidomastoid ka shum mundsi q masa ta marri origjinn nga pleksi cervical (8,9). Trajtimi i zgjedhur pr schanomat shte heqja kirurgjike e tyre n kufij t shndosh, dhe nse realizohet kjo recidivat ndodhin shum rrall. Pr shkak t natyrs s tyre beninje, kto tumore jan radiorezistente.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

101

REVISTA MJEKESORE

PRFUNDIME
Prania e masave tumorale n qaf, pa tumor primar n organet ORL, krkon nj ekzaminim t kujdesshm klinik, radiologjik dhe histopatologjik. Masat e rregullta t cilat n ekzaminimet imazherike nuk prmbajne likid

n brendsi t tyre mund t sugjerojne pr schanoma. CT-Scan dhe MRI ndihmojn shum n vlersimin para ndrhyrjes, pr t mnjanuar aksidentet me ent e mdha t qafes. Komprimimi i ktyre enve pa u vn re gjat ndrhyrjes kirurgjike nga kirurgu mund t jetme pasoja pr t smurin.

102

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

BIBLIOGRAFIA
1. EVANS DGR, MORAN A, KING A, SAEED S, RAMSDEN R. INCIDENCE OF NECK SCHWANNOMA AND NEUROFIBROMATOSIS 2 IN NORTH WEST OF ENGLAND OVER A 10 YEAR PERIOD. OTOLOGY AND NEUROOTOLOGY, 2005;26:93-7. 2. GARDNER WJ, FRAZIER CH. BILATERAL ACOUSTIC NEUROFIBROMAS: A CLINICAL STUDY AND FIELD SURVEY OF A FAMILY OF FIVE GENERATIONS WITH BILATERAL DEAFNESS IN THIRTY EIGHT MEMBERS. ARCHIVES OF NEUROLOGY AND PSYCHIATRY. 1930; 23:266-302. 3. MC GAUGHRAN JM, HARRIS DI, DONNAI D, TEARE D, MC LEOD R, WESTERBEEK R. A CLINICAL STUDY OF SCHWANNOMA IN NORTH WEST ENGLAND. JOURNAL OF MEDICAL GENETICS.1999 ; 36: 197-203. 4. SOBEL RA, WANG Y. VESTIBULAR SCHVANNOMA: HISTOLOGICAL FEATURES IN NEUROFIBROMATOSIS 2 AND IN UNILATERAL CASES. JOURNAL OF NEUROPATHLOLOGY AND EXPERIMENTAL NEUROLOGY. 1993; 52:106-13. 5. EVANS DGR, HUSON SM, DONNAI D, NEARY W, BLAIR V. A CLINICAL STUDY OF TYPE 2 NUROFIBROMATOSIS. QUARTERLY JOURNAL OF MEDICINE. 1992; 84:603-18. 6. SCHULZE KMM, HANEMANN CO, MULLER HW, HANEBERG H. TRANSDUCTION OF WILD-TYPE MERLIN INTO HUMAN SCHWANNOMA CELLS DECREASES SCHWANNOMA CELL GRO U RG AND INDUCES APOPT OSIS . HUMAN MOLECULAR GENETICS, 2002; 11:69-76. 7. ANTINHEIMO J, SANKILA R, CARPEN O, PUKKALA E, SAINIO M. POPULATIONBASED ANALYSIS OF SPORADIC NF3-ASSOCIATED MENINGEOMAS AND SCHWANNOMAS . JOURNAL OF NEUROLOGY. 2000; 54:71-6. 8. KANTER WR, ELDRIGE R, FABRICANT R, ALLEN JC, KOPERBER T. CENTRAL NEUROFIBROMATOSIS WITH BILATERAL ACOUSTIC NEUROMA. GENETIC, CLINICAL AND BIOCHEMICAL DISTINCTIONS FROM PERIPHERAL NEUROFIBROMATOSIS. NEUROLOGY.1980; 30:851-59. 9. WIS HART JH. CASE OF TUMORS IN THE SKULL, DURA MATER AND BRAIN. EDINBURGH MEDICAL AND SURGICAL JOURNAL. 1822; 18:393-97.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

103

REVISTA MJEKESORE

104

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

TRAJTESE

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

105

REVISTA MJEKESORE

106

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

T DHNA T PRGJITHSHME MBI VETVRASJET


Prof. Asc. Dr. Vuksan KOLA, Fakulteti i Mjeksis, Universiteti i Tirans, Shrbimi i Psikiatris, QSU Nn Tereza, Tiran

SUMMARY
GENERAL DATA ON THE SUICIDES Suicide has occurred since the beginning of recorded history. Suicide is derived from the latin word for eslf-murder. If successful, it is a fatal act that represents the personss wish to die. There is a range, however, between thinking about suicide and acting it out. Some persons have ideas of suicide that they will never act upon; some plan for days, weeks, or even years before acting; and others take their lives seemingly on impulse, without premeditation. Each year more than 1milion person die by suicide in the world. Internationally, suicide rates range from highs of more than 25 per 100.000 persons in Scandinavia, Switzerland, Germany, Austria, the Eastern Europian countries (the so-called suicide belt), and Japan, to fewer than 10 per 100.000 in Spain, Italy, Ireland, Egypt and the Nethetlands. Men commit suicide more than four times as often as women, but they are four times more likely to attempt suicide than men. A state-by-state analysis of suicide in the last decade among persons between the ages of 15 and 44 revealed that New Jersey had the nations lowest suicide rates for both sexes. Nevada and New Mexico had the highest rates for men, and Nevada and Wyoming had the highest rates for women. The prime suicide site of the world is the Golden Gate Bridge in San Francisco, with more than 800 suicides since bridge is opened in 1937. In this article widely are described: definition and types of suicides, epidemiology, risk factors, etiology, prediction etc

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

107

REVISTA MJEKESORE

RSUM
INFORMATIONS GNRALES SUR LE SUICIDE Le suicide est dcrit depuis le dbut de lhistoire humaine. Le mot suicide vient du mot latin suicide. Si le suicide est ralis, il est un geste fatal qui reprsente le dsir dune personne mourir. Il y a une limite entre la pense et la mise en uvre du suicide. Certaines personnes ont des ides suicides, qui ne sapplique jamais, des autres font des plans, des jours, des semaines ou des annes avant le suicide, et des autres font le suicide impulsivement, sans prmditation. Chaque anne dans le monde meurent de suicide plus dun million des personnes. Sur la scne internationale taux de suicide varient de la plus haute avec plus de 25 pour 100.000 habitants en Scandinavie, Suisse, Allemagne, Autriche, pays dEurope orientale (la zone soi-disant suicide) et le Japon, moins de 10 pour 100.000 habitants en Espagne, lItalie, lIrlande, lEgypte et les Pays-Bas. Les hommes se suicident quatre fois plus que les femmes, mais elles tentent le suicide quatre fois plus que les hommes. Lanalyse de la frquence du suicide chez les diffrents Etats, pour la dernire dcennie, parmi les personnes de 15-44 ans, a rvl que New Jersey a taux national de suicide le plus faible pour les deux sexes. Mais Nevada et Nouveau-Mexique ont le taux le plus lev pour les hommes. Nevada et le Wyoming ont le pourcentage le plus lev de suicide chez les femmes. Cest Golden Gate Bridge San Francisco le place avec le plus grand nombre de suicides au monde: 800 suicides de louverture du pont en 1937. Larticle dcrit des donnes trs diffrentes sur le suicide en tant que: la dfinition et les types de suicide, lpidmiologie, les facteurs de risque, ltiologie, la prvision etc

Suicidet jan ndeshur q n fillimet e historis s shkruar. Termi suicid rrjedh nga fjala latine suicidium dhe ka kuptimin e kryerjes s vetvrasjes. Ndrprerja e qllimshme e jets nga vet personi, q prfundon me vdekjen e tij quhet suicid ose vetvrasje. Edwin Shneidman (1897) e prcakton suicidin si vdekje t qllimshme, t vetshkaktuar, n t ciln nj person bn prpjekje t qllimshme, t

drejtprdrejta dhe t vetdijshme pr ti dhn fund jets. Sipas tij suicidi lidhet me nevoja t penguara ose t paplotsuara, me ndjenjat e mungess s shpress dhe t ndihms, me konfliktet ambivalente midis stresit t t mbijetuarit dhe t paaftsis pr t prballuar jetn, me ngushtimin e opsioneve t t perceptuarit t saj dhe t nevojs pr shptim. Ekziston nj kufi midis t menduarit pr suicid

108

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

dhe veprimit suicidal. Disa persona kan mendime pr suicid, por kurr nuk veprojn; disa bjn plane pr suicid me dit e jav ose edhe me vite prpara kryerjes s veprimit; t tjert i japin fund jets s tyre pa paramendim Prandaj mund t dallohen disa kategori t sjelljes suicidale (2,3,4,5): 1) Tentativat suicidale jan veprime pr suicid q nuk prfundojn me vdekje. Shumica e tyre bhen n mnyr impulsive, pra jan t paplanifikuara mir. Shpesh tentativat suicidale jan shkarkime emocionale, prandaj mund t shoqrohen me nj ndjenj lehtsimi. Tentativat t tilla nganjher bhen pr t trhequr vmendjen e t tjerve, duke ngjallur keqardhje, ose si form presioni pr prfitime t pamerituara. Por prgjithsisht ato kan karakter recidivues dhe prbjn gjithnj rrezik t madh pr jetn, mbasi 1-2 % e personave q bjn tentativa suicidale, pas nj viti prfundojn me vdekje nga suicidi. 2) Tentativat suicidale t dshtuara konsiderohen rastet kur nj individ bn nj tentativ pr suicid, por nuk e plotson aktin e suicidit, prandaj nuk pson dmtime. N momentin e fundit ndyshon mendje dhe heq dor nga vetvrasja. P.sh., nj person mbshtet tyten e revolverit n kok me mendimin pr t vrar veten, por menjher ndryshon mendim dhe e ul armn. Tentativa suicidale e dshtuar sht nj kategori e re, q z vend midis ideve suicidale dhe tentativs suicidale. 3) Suicid i arsyetuar ose racional quhet vetvrasja e kryer nga nj person i shndetshm nga ana mendore. Pra ai nuk manifeston asnj lloj rregullimi psikik, por vlerson n mnyr reale se vdekja sht m e preferuar se jeta, mbasi ajo sht br e padurueshme pr shkak t problemeve t paprballueshme ose t disa smundjeve t pashrueshme, q i privojn autonomin dhe lirin e tij. Mendohet se vetm

rreth 5-10 % e suicideve t arsyetuara, rezultojn me t vrtet t tilla, mbasi jo t gjitha t raportuarat nuk kan t dhna pr pranin e smundjeve mendore. Prgjithsisht, madje edhe n smundjet somatike (p.sh., kaceri), n baz t vetvrasjeve racionale mendohet se qndron depresioni, i cili sh shkaktari i veprimit suicidal. 4) Suicidet e asistuara kan t bjn me pacient q vuajn nga smundje t rnda e t pakurueshme, t cilt autorizojn nj personkudestar pr t marr vendim pr jetn e tyre, kur ata vet nuk jan n gjendje ta bjn nj gj t till. 5) Pakt suicidal konsiderohet rnia dakord e dy ose m shum personave pr t vdekur n t njjtn koh, duke kryer suicid. Njerz t till kan marrdhnie t ngushta midis tyre ose i bashkon i njjti ideal (p.sh. dy t dashur, besimi fetar i njjt). 6) Parasuicidi sht nj term, i cili prdoret pr t prshkruar pacientt q dmtojn veten e tyre, por q zakonisht nuk dshirojn t vdesin. Nj veprim i till sht quajtur vetmutilim (vetgjymtim ose vetsakatim). Studimet tregojn se rreth 4 % e t gjith pacientve t spitaleve psikiatrike dmtojn veten dhe raporti femra-meshkuj sht 3:1. Shpeshtsia e vetdmtimit t pacientve psikiatrik sht 50 her m e madhe se e popullsis s prgjithshme. Vetdmtim sht gjetur n rreth 30 % t t gjith abuzuesve me substanca orale dhe n 10 % t prdoruesve t tyre intravenoz t shtruar n pavionet e abuzimit me substanca. Shumica e tyre jan me rregullime personaliteti (personat e introvertuar, neurotik dhe armiqsor) dhe me abuzim substancash. Vetdmtimi sht trajtuar si vetdestruksion i lokalizuar nga prdorimi i pakontrolluar i impulseve agresive subkortikortkale.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

109

REVISTA MJEKESORE

7) Pacientt suicidal mund t kyejn edhe homocide, duke vrar pr mshir fmijt ose gruan, q ti liroj nga vuajtjet e padurueshme, sepse jan t bindur se edhe ata vuajn si ata. M pas vrasin edhe veten (suicidi i ndrlikuar ose altruist). M rrall ndeshen rastet kur i smuri vret nj person tjetr, q ta dnojn me vdekje, mbasi i mungon guximi pr t vrar veten (suicidet paradoksale).

Epidemiologjia e suicideve
Suicidi sht problem shndetsor madhor n t gjith botn. Ai renditet n 10 shkaqet q ojn n vdekje. sht e vshtir t nxjerrsh shifra t sakta mbi shpeshtsin e suicideve, sepse shum vdekje aksidentale n t vertet jan vetvrasje t qllimshme por raportohen m pak sesa ndodhin pr shkak t prmimit social (stigms). Nga ana tjetr vet familjart i fshehin vetvrasjet sepse kompanit e sigurimeve nuk paguajn n t tilla raste. N bot vdesin nga suicidet 1 milion njerz do vit, mesatarisht 15/100,000 banor. Shpeshtsia ndrkombtare e suicideve sht prej m t lartave, mbi 25/100,000 persona, n Skandinavi, Zvicer, Gjermani, Austri, n vendet e Europs Lindore (t ashtuquajturat zona suicidesh) dhe Japoni, deri n m pak se 10/ 100,000 banor n Spanj, Itali, Irland, Egjypt dhe Holland. Suicidet prgjithsisht jan m t shpeshta se sa mesatarja kombtare n shtetet e perndimit dhe m t ulta n shtetet e lindjes. Mesatarja pr Evropn sht 27/100,000 banor. Nga analiza e suicideve t dekads s fundit midis personave t moshave 15-44 vje rezulton se Ne Jersey ka prqindjen m t ult t suicidve si popull pr t dyja sekset, kurse Nevada e New Mexico ka prqindjen m t lart pr burrat dhe Nevada e Wyoming pr grat. Vendi kryesor i suicideve n bot sht Golden Grate Bridge n San Francisco, me m shum se 800 suicide, q kur u hap ura n vitin 1937 (1,6,7). N SHBA ka m shum prpjekje pr suicid

se sa suicide t realizuara. Atje vdesin do vit m shum se 31,000 njerz nga suicidi, ndrsa numri i tentativave suicidale rezuton 650,000/ vit. N kt vend ndodhin 85 suicide n dit, pra rreth 1 suicid n do 20 minuta. Shpeshtsia e suicideve n SHBA n shekullin e 20-t ka qn mesatarisht 12,5/100,000, por m a larta sht ndeshur gjat vitit 1930 nga depresioni madhor (17,4/100,0000). Prej 1983-1998 shpeshtsia e suicideve mbetet relativisht e pandryshueshme, ndrsa pr 15-24 vjeart sht rritur 2-3 her. Suicidet radhiten tani n shkakun e 8-t t vdekjeve n SHBA, pas smundjeve t zemrs, kancerit, vdekjeve cerebrovaskulare, smundjeve pulmonare obstruktive kronike, aksidenteve, pneumonive e gripit dhe dibetit melitus (8,9,10). Etiologjia e suicideve Dihet tashm se 90 % e suicideve shkaktohen nga rregullmet mendore, por etiologjia dhe mekanizmat patogjenetik, q i ojn njerzit n vetvrasje, ende nuk jan sqaruar plotsisht. Studimet e shumta n kt fush kan arritur t prcaktojn faktort e ndryshm q ndikojn n kryerjen e suicideve (10,11,12,13,14,15). Ata ndahen n: 1) faktor sociologjik, 2) faktor psikologjik, 3) faktor biologjik dhe 4) faktor gjenetik. 1) Faktort sociologjik. Teoria Durkheim. N fund t shek. 19 (1897, n Le Suicide) sociologu francez Emile Durkheim studioi gjrsisht ndikimin e faktorve social dhe kulturor mbi suicidin (1). N prpjekje pr t shpjeguar modelet statistikore t suicideve, Durkheim i ndau ato n tri kategori sociale: egoistike, altruiste dhe anomike. Suicidin egoistik e aplikonte pr ata persona, q nuk jan t integruar n ndonj grup social. Kshtu me mungesn e integrimit n familje, Durkheim shpjegonte se prse personat e pamartuar jan m vulnerabl ndaj suicideve se sa t martuarit dhe prse iftet me fmij jan

110

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

grupi m i mbrojtur prej tyre. Gjithashtu, meqnse personat n komunitetet rurale (periferike) jan m t integruar n shoqri se sa ata n zonat urbane, rezultojn me m pak vetvrasje. Sipas Durkheim, duke qen se protestianizmi sht nj fe me integrim m t pakt se katolicizmi romak, n popullsin protestane ka nj prqindje m t lart suicidesh se sa te katolikt. Ndrsa suicidin altruist Durkheim e aplikonte pr individt me integrim t tepruar n nj grup social, me t cilin lidhet edhe prirja e tyre pr suicid. Pr shmbul, nj ushtar duke qen produkt i integrimit t tepruar sakrifikon jetn e tij n betej. Kur integrimi n shoqri sht i rregulluar, njerzit nuk mund t zbatojn normat e zakonshme t sjelljes dhe vetvrasjet e tyre Durkheim i konsideronte suicide anomike. Me rregullimin e integrimit social spjegohet prse ndryshimet e vrullshme n gjendjen ekonomike i bjn personat m t ndjeshm se m par. N teorin Durkheim, rregullimi i integrimit gjithashtu shfaqet edhe gjat paqndrueshmris sociale dhe rnieve t prgjithshme t standardeve dhe vlerave t shoqris. 2) Faktort psikologjik Teoria e Frojdit. Zigmund Frojd propozoi konceptimin e par t rndsishm psikologjik pr suicidin. Ai prshkroi vetm nj pacient q kishte br tentativ suicidale, por vizitoi shum pacient t deprimuar. N artikullin Zia dhe melankolia Frojdi pohoi bindjen e tij se suicidi prfaqson nj agresion t drejtuar nga brenda kundr nj objekti t dashur. Ai dyshonte n ekzistencn e ndonj suicidi pa nj dshir t mparshme pr t vrar dik tjetr, t represuar n subkorteks. Sipas Frojdit njerzit kan instiktin e vdekjes (thanatos), i cili funksionon n kundrshtim me instiktin e jets dhe ndrsa shumica e njerzve msojn ta drejtojn instiktin e vdekjes te t tjert, personat suicidal e drejtojn at te vetja e tyre.

Teoria Meninnger. N punimin e tij Burri kundr vetes Karl Meninger u mbshtet n idet e Frojdit. Ai e konceptonte suicidin si homocid i invertuar, i kryer pr shkak t inatit t pacientit kundr nj personi tjetr. Kjo vrasje e invertuar drejtohet nga vetvetja. Meninger gjithashtu prshkroi instinktin e vdekjes s vetdrejtuar (koncepti i vdekjes sipas Frojdit) dhe shtoi tri komponentt e armiqsis n suicid: dshirn pr t vrar, dshirn pr tu vrar dhe dshirn pr t vdekur. Teorit e kohve t fundit. Sociologt e sotm nuk jan t bindur se suicidi lidhet me strukturn e veant psikodinamike ose t personalitetit. Ata mendojn se mund t msohet shum mbi psikodinamikn e pacientve suicidal, nga fantazit e tyre rreth asaj q do t ndodh dhe pasojave q rrjedhin nse kryhet suicidi. Fantazi t tilla shpesh prfshijn dshirat pr hakmarrje, fuqi, kontroll ose ndshkim; shlyerje faji, sakrific ose dmshprblim; shptim ose vrasje; lirim, rilindje, lidhje me vdekjen ose me nj jet t re. Mundet q pacientt suicidal t nxjerrin n pah fantazit suicidale, pasi kan humbur nj objekt t dashur ose t ken pranuar dmtim narcistik, mund t prjetojn ndjenja drmuese zemrimi dhe faji ose mund t identifikohen me viktimat e suicidit. Pacientt depresiv mund t bjn tentativ suicidale vetm se u duket sikur do t shrohen nga depresioni. Nj depresion i gjat dhe i maskuar mund t shkaktoj tentativ suicidale, sidomos n qoft se plotsohet nevoja e pacientit pr ndshkim. N mnyr t njjt, shum persona suicidal e prdorin preokupimin me suicidin si mnyr lufte kundr depresionit t patolerueshm dhe t qenies i pashpres. N nj studim t tij, Aaron Beck tregoi se mungesa e shpress sht nj prej treguesve m t sakt t rrezikut t gjat pr suicid.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

111

REVISTA MJEKESORE

3) Faktort biologjik. Teoria biologjike q prpiqet t shpjegoj mekanizmin e veprimeve suicidale sht hipoteza e uljes s nivelit t serotonins n SNQ. Nj grup studiuesish t Institutit Karolinska t Suedis ishin t part q zbuluan se prqendrimi i ulur i metabolitit t serotonins (acidi 5-hidroksi-indolacetik ose 5-HIAA) n likuorin cerebrospinal (LCS) lidhet me sjelljen suicidale t njerzve. Nj prfundim i till u arrit mbi bazn e studimeve neurokimike pas vdekjes, t cilat zbuluan ulje t vogl t vet serotonins n trungujt e trurit ose n korteksin frontal t viktimave t suicidit. Ata ekzaiminuan suicidet komplete te 92 pacient depresiv, q kishin tentuar pr suicid dhe gjetn se 11 prej tyre bn suicid brenda 1 viti dhe nga kta 8 pacient rezultuan me prqendrime nn mesatare t 5-HIAA-s n LCS. Rreziku pr suicid n kt nngrup ishte 17 %, kurse n nngrupin me prqendrime mbi mesatrae t 5HIAA-s n LCS vetm 7 %. Gjithashtu koha e mbijetess gjat vitit t par pas tentativs suicidale ishte rndsishm m e ulur n nngrupin me prqendrime t ulura t 5-HIAA. Grupi Karolinska arriti n prfundimin se prqendrimet e ulura t 5-HIAA n LCS parashikojn rrezik pr suicid n grupin e pacientve depresiv me rrezik t lart, t cilt kan tentuar m par pr suicid. Prqendrime t ulura t 5-HIAA n LCS u demonstruan gjithashtu edhe n adolenshtt q kishin vrar veten. Edhe studimet receptore pas vdekjes raportuan ndryshime t rndsishme n lidhjen e serotonins presinaptike dhe postsinaptike te viktimat e suicidit. Kto fakte t marra s bashku (studimet e LCS, neurokimike dhe receptore) mbshtesin hipotezn se paksimi i serotonins centrale lidhet me suicidin. Studimet e kohve t fundit japin t dhna gjithashtu edhe pr ndryshime n sistemin noradrenergjik t viktimave t suicidit.

4) Faktort gjenetik. Koht e fundit i sht dhn nj rndsi shum e madhe studimit t faktorve gjenetik q mund t predispozojn njerzit pr t manifestuar sjellje suicidale, e cila ashtu si edhe rregullimet e tjera psikiatrike, priret t ket nj shpeshtsi me t madhe brenda familjeve ose t afrmve t ndryshm biologjik. P.sh., suicidi i Margaux Hemingway-it n 1997 ishte suicidi i pest brenda katr gjeneratave t familjes s Ernest Hemingway-it. N pacientt psikiatrik, anamneza me t dhna pr suicid n t kaluarn rrit rrezikun pr tentativ suicidale, madje suicidi komplet sht grupi m i diagnostikuar. N mjeksi, t dhna m domethnse pr prfshirjen e faktorve gjenetik n smundjet e ndryshme japin studimet e binjakve, t adoptuarve dhe studimet e gjenetiks molekulare. Studimet e binjakve. Nj studim pilot n vitin 1991 analizoi 176 ifte binjaksh (62 monozigot; 114 dizigot) n t cilt njri nga binjakt kishte kryer suicid. N nnt prej ktyre ifteve binjaksh, kishin kryer suicid t dy binjakt. Shtat (11.5%) prej ktyre 9 ifteve (konkordant pr suicid) u gjetn midis 62 ifteve monozigot, ndrsa vetm dy ifte (1.8%) (konkordant pr suicid) u gjetn midis 114 ifteve binjaksh dizigot. Kjo diferenc n grupin e binjakve pr konkordanc pr suicid (11.3 kundr 1.8 %) rezultoi statitikisht e rndsishme (P< .01). Pra sucidet rezultojn m t shpesht n binjakt monozigot, q kan material gjenetik t njjt. Gjat nj studimi tjetr u grumbulluan 35 ifte binjaksh (26 monozigot, 9 dizigot), 1/3 e t cilve kishin kryer suicid. M pas u intervistuan binjakt q ishin gjall. Dhjet prej 26 binjakve monozogot gjall rezultoi se kishin br tentativa pr suicid, kurse asnj prej 9 binjakve dizigot gjall nuk kisht br tentativ suicidale (P< .01). Megjithse binjakt monozigot dhe dizigot

112

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

mund t ken disa diferenca eksperiencash gjat zhvillimit, kto rezultate tregojn se iftet e binjakve monozigot kan konkordanc pr suicid dhe tentativ suicidale rndsishm m t lart, far sugjeron se faktort gjenetik mund t luajn rol n sjelljen suicidale. Studimet Amerikano-Daneze t t adoptuarve. T dhnat m domethnse, q sugjerojn pranin e faktorve gjenetik n suicid vijn prej studimit t t adoptuarve n Danimark. Verifikimi i rregjistrave t shkaqeve t vdekjeve zbuloi se 57 prej 5483 t adoptuarish n Kopenhag kryen suicid. Studimi i shkaqeve t vdekjes zbuloi se 12 prej 269 kushrinjve biologjik t 57 t viktimave suicidale t adoptuarve kishin kryer vet suicid, krahasuar me vetm me 2 prej 269 kushrinjve biologjik t 57 t adoptuarve t kontrollit. Kjo sht nj diferenc rndsishm e lart pr suicid midis farefiseve t dy grupeve, q flet prsri pr rolin e rndsishm t faktorve gjenetik n shkaktimim e vetrasjeve. N nj studim tjetr t 71 t adoptuarve me rregullime humori, viktimat e suicidit t adoptuarve me kriz rrethanore ose me prpjekje suicidale impulsive ose me t dyja, patn m shum t afrm biologjik q kishin kryer suicid sesa t grupit t kontrollit. Kjo oi te sugjerimi se faktort gjenetik, duke ulur pragun pr sjellje suicidale mund t ojn te paaftsi pr t kontrolluar sjelljen impulsive. rregullimet psikiatrike ose stresi mjedisor mund t shrbejn si mekanizma fuqizimi, t cilt ushqejn ose nxitin sjelljen impulsive, duke e drejtuar at drejt prfundimit suicidal. Studimet gjenetike molekulare. Triptofan hidroksilaza (TPH) sht nj enzim, q prfshihet n biosintezn e serotonins. sht identifikuar nj polimorfizm n gjenin e TPH humane, i cili ka alelet U dhe L. Meqnse prqendrimet e ulura t 5-HIAA-s n LCS lidhen me sjelljen suicidale, sht hedhur

hipoteza se personat me sjellje t till mund t ken ndryshime n gjenet q kontrollojn sintezn dhe metabolizimin e serotonins. sht zbuluar se alkoolistt impulsiv, t cilt kan prqendrime t ulura t 5-HIAA-s n LCS, kan m shum gjenotipe LL dhe UL. Gjithashtu, anamneza me t dhna pr tentativa suicidale lidhet rndsishm me gjenotipin e TPH-s n t gjith alkoolistt e dhunshm, ku 34 prej 36 subjekteve t dhunshm q u prpoqn pr suicid patn gjenotipe LL dhe UL. Kshtu u arrit n prfundimin se prania e alelit L lidhet me rrezik t rritur pr tentativa suicidale. Gjithashtu, t dhna anamnestike pr tentativa t shumta suicidale jan ndeshur m shpesh n subjektet me gjenotipin LL dhe m rrall midis atyre me gjenotip UL. Kjo oi n sugjerimin se aleli L lidhet me sjellje suicidale t prsritura. Prania e nj aleli L te triptofan hidroxalaza mund t shkaktoj kapacitet t ulur t saj pr t kaluar n 5-hidroksitriptofan gjat procesit t sintezs s serotonins, pra sintetizim t reduktuar, duke shkaktuar kshtu qarkullim t ulur qendror t serotonins, pr rrjedhim edhe prqendrime t ulura t saj n LCS. Edhe kto studime mbshtesin hipotezn e uljes s niveleve t serotonins n personat suicidal Faktort e rrezikut pr suicid Njohja dhe trajtimi me kompetenc profesionale dhe me seriozitetin e duhur, i faktorve q mund t rrisin rrezikun pr suicid te personat e ndryshm, prbn nj nga detyrat m t rndsishme n praktikn klinike t mjekut psikiatr si edhe t pjess tjetr t stafit psikiatrik. Rreziqet e kryerjes s nj vetvrasjeje ose t nj homocidi prbjn dy nga urgjencat m madhore n psikiatri, mbasi ashtu si infarkti akut i miokardit ose hemoragjia cerebrale apo ndonj patologji organike tjetr vdekjeprurse, marrin jet njerzish. Hapi i par n parandalimin e suicidit sht njohja dhe identifikimi i faktorve t rrezikut, domethn i atyre

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

113

REVISTA MJEKESORE

faktorve q rrisin mundsin pr t br vetvrasje, megjithse nuk jan shkaqe t domosdoshme. M posht paraqitet lista e faktorve t rrezikut pr suicid dhe nj diskutim mbi pjesn kryesore t tyre (15, 16, 17, 18, 19).
Pasqyra 1: Faktort q rrisin rrezikun pr suicid Adoleshenca dhe mosha e von Identiteti gjinor biseksual ose homoseksual Sjellja kriminale Miratimi kulturor i suicidit Deluzionet Gatishmria pr suicid e veorive personale Gjendjet martesore: i divorcuar, i ve ose beqar Humbja ose ndarja e hershme prej prindrve Anamneza familjare pr suicid Halucinacionet Homocidi Mungesa e shpress Hipkondria Impulsiviteti Axhitimi i rritur Stresi i theksuar Pagjumsia Mungesa e planeve pr t ardhmen Mungesa e gjumit (pr arsye t ndryshme jo patologjike) Letaliteti i tentativave t mparshme T jetuarit vetm Vetvlersimi i ulur Seksi mashkull Smundjet dhe dmtimi fizik Statusi fetar protestan ose qenia pa besim fetar Lindje fmije koht e fundit Humbjet e kohve t fundit (e t afrmve, sociale, profesion. ose financ.) Fitimi sekondar nga suicidi Patologjit familjare t rnda Smundjet psikiatrike t rnda (veanarisht depresionet) Abuzimi seksual Abuzimi me alkool ose substanca t tjera Sinjale me qllimim pr t vdekur Epidemit lokale t suicideve Papunsia Rraca e bardh Pengesat pr t marr trajtim pr shndetin mendor Lehtsi pr t siguruar mjete vdekjeprurse Hezitimi pr t krkuar ndihm pr shak t stigms

Seksi. Vlersimi i suicideve n meshkujt dhe femrat e t t gjitha moshave ka treguar se burrat kryejn vetvrasje 4 her m shpesh se grat, ndrsa grat bjn 4 her m shum se burrat tentativa suicidale. Nj nga shpjegimet pr kt ndryshim, lidhet me qenien m kurajoz t burrave si edhe me mundsit m t mdha fizike t tyre pr t ndrtuar skemn e suicidit. Mosha. Shpeshtsia e suicideve rritet me kalimin e moshs. Piku i suicideve pr burrat sht pas moshs 45 vje, kurse pr grat numri m i madh i suicideve komplete ndeshet pas moshs 55 vje. T moshuarit kryejn m pak tentativa suicidale se m t rinjt, por t rinjt jan m t suksesshm n realizimin e suicideve. Megjithse t moshuarit prbjn vetm 10% t popullsis totale, ata shpjegojn 25 % t suicideve. Prqindja e atyre mbi moshn 75 vje sht 3 her m e madhe se e t rinjve. sht konstatuar se shpeshtsia e suicideve midis t rinjve rritet shum shpejt, veanarisht n meshkujt 15-24 vje, ndrsa te femrat e t njjts grup-mosh rritet m ngadal se sa te meshkujt. Adoleshentt dhe adultt e rinj shpesh prjetojn strese, konfuzion dhe depresion pr shkak t rrethanave q ndeshen n familjet, shkollat dhe n komunitetet e tyre. Ndjenja t tilla mund ti trondisin ata dhe ti ojn n vlersimin e suicidit si zgjidhje. N dekadn e fundit shpeshtsia e suicideve te burrat e moshs 25-34 vje sht rritur rreth 30 %. Suicidi renditet n vendin e tret t shkaqeve t vdekjeve n grup-moshat 15-24 vje (pas aksidenteve dhe homocideve) dhe numri i tentativave suicidale n kt grup-mosh shkon 1-2 milion n vit. Aktualisht m shum suicide ndeshen midis moshave 15-44 vjeare. Rraca. Nj ndikim t veant n shpeshtsin e vetvrasjeve ushtron edhe rraca njerzore. Dy prej tri suicideve kryhen nga meshkujt e bardh. Prqindja e suicideve midis t bardhve ka qen rreth dy her m e lart se te t gjitha grupet e

114

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

tjera, por shpeshtsia e suicideve midis rracs s zes sht n rritje e sipr Feja. Shpeshtesia e suicideve ndryshon edhe sipas besimeve fetare t ndryshme. Historikisht prqindjet e suicideve midis popullsis katolike ka qen m e ult se midis protestanve dhe ifutve. Bindjet kulturore ose fetare si sht, p.sh., besimi se suicidi sht nj zgjidhje e mrekullueshme e dilems personale, ndikojn n rritjen e shpeshtsis s vetvrasjeve. Statusi martesor. Martesat e fuqizuara nga lindja e fmijve duket se paksojn rndsishm rrezikun pr suicid. Shpeshtsia e suicideve te t martuarit sht 11/100,000, kurse pr beqart kjo shifr gadi dyfishohet, m e madhe sht n personat e ve (24/100,000), kurse te t divorcuarit sht 40/100,000. Burrat e divorcuar (69/100,000) bjn shum m tepr suicide n krahasim me grat e divorcuara (18/100,000). Nj variant i suicideve n familje jan t ashtuquajtuarit suicidet prvjetor, kur personat q kryejn suicid e ralizojn at n ditn kur kan lindur. Profesioni. Thuhet se prgjithsisht puna i mbron njerzit nga suicidi. Profesionistt, veanarisht mjekt, tradicionalisht konsiderohen n rrezik m t lart pr suicid, por studimet e fundit nuk zbuluan rrezik t rritur pr suicid te mjekt meshkuj mbi 25 vje n SHBA. Shpeshtsia vjetore e suicideve t tyre rezulton rreth 36/100.000. Ndrsa t dhna t fundit pr Mbretrin e Bashkuar dhe Skandinavin tregojn se prqindja e suicideve pr mjekt meshkuj sht 2-3 her m e madhe se te meshkujt e popullsis s prgjithshme t s njjts mosh. Edhe mjeket femra n SHBA kan rrezik m t lart pr suicid (41/100.000) se grat e tjera mbi 25 vje (12/100,000). Studimet tregojn se mjekt q kryejn suicid vuajn nga nj rregullim mendor dhe m t zakonshme jan rregullimet depresive dhe varsia nga substancat. Mjekt femra dhe

meshkuj e kryejn m shpesh vetvrasjen me mbidozim substancash dhe m rrall me arm zjarri se sa popullsia e prgjithshme. Barnat q i gjejn me lehtsi, dhe njohurit shkencore mbi toksicitetin e tyre, jan faktor t rndsishm n realizimin e suicideve. Mjekt psikiatr konsiderohen me rrezik m t lart pr suicid, pasuar nga oftalmologt dhe anesteziologt. Gjithashtu popullsi e veant n rrezik jan muzikantt, dentistt, oficert e zbatimit t ligjeve, juristt dhe agjentt e sigurimeve. N t vrtet vihet re prirja drejt nj barazimi t rrezikut pr vetvrasje midis t gjitha specialiteteve. Prqindja e suicideve rritet gjat rnieve ekonomike, kohve me papunsi t lart, rnieve n nivelin e punsimit dhe gjat luftrave. Mnyrat. Shumica e burrave prdorin si mnyr vetvrasjeje armt e zjarrit, varjen n litar ose hedhjen nga lartsit, kurse grat marrin m shpesh substanca psikoaktive me mbidozim ose helme, por edhe prdorimi i armve t zjarrit sht n rritje. Nga 24,672 vdekje nga suicidi t burrave n vitin 2001, 60% ishin realizuar me arm zjarri (Anderson and Smith 2003). N shtetet me ligje t rrepta kontrolli t armatimeve, prdorimi i armve t zjarrit si metod suicidesh sht ulur. Prgjithsisht metoda m e zakonshme e kryerjes s suicideve sht varja. Klima. Nuk sht zbuluar ndonj lidhje e rndsishme stinore me suicidet. Sjellja suicidale e mparshme. Tentativat suicidale t kryera n t kaluarn jan ndoshta treguesi m i mir q pacienti sht n rrezik t rritur pr suicid. Rreth 40 % e pacientve depresiv, q kryejn suicid, kan br m par tentativa suicidale. Rreziku pr nj tentativ t dyt suicidale sht m i lart brenda tri muajve nga prpjekja e par. Depresioni sht shkak jo vetm i suicideve, por edhe i prpjekjeve serioze pr suicid. Studimet tregojn se sa m serioze ose t rrezikshme t jen tentativat pr vetvrasje t t smurve, aq m i madh sht

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

115

REVISTA MJEKESORE

numri dhe rndesa e simptomave depresive. Si rrjedhoj rreziku pr t kryer suicid sht shum m i madh. Mnyrat. Shndeti fizik. Prania e nj smundje fizike te personat suicidal ndikon shum n kryerjen e suicidit. Studimet pas vdekjes tregojn se smundjet fizike jan t pranishme n 25-75 % t t gjitha viktimave t suicidit dhe se jan faktor kontribues t rndsishm n 11-51 % t suicideve t kryera. Kanceri i gjirit ose i organeve gjenitale u zbulua n 70 % t grave q kryejn suicid. Smundjet e prgjithshme, q rrisin rrezikun pr suicid jan epilepsia, skleroza multiple, traumat e koks, smundjet kardiovaskulare, smundja Huntington, demenca dhe AIDS-i. Po kshtu disa patologji endokrine, ku futen smundja Cushing, sindroma Klinefelter dhe porfiria, lidhen me rrezik t rritur pr suicid. T gjitha kto smundje lidhen me rregullimet e humorit. Dy smundje gastrointestinale, ulera peptike dhe ciroza hepatike, kan rrezik t rritur pr suicid dhe t dyja ndeshen m shpesh midis personave me varsi nga alkooli. T njjtin efekt n kt drejtim japin edhe hipertrofia e prostats, e trajtuar me prostatektomi dhe insuficienca renale, e trajtuar me hemodializ. Edhe te kto dy smundje mund t ndeshen ndryshime humori. Efektet e drejtprdrejta t smundjeve organike, q kontribuojn n shpeshtsin e suicideve dhe n tentativat suicidale, jan mungesa lvizshmris, veanarisht kur aktiviteti fizik sht i rndsishm pr profesionin ose argtimin; shmtimi fizik, sidomos i grave, dhe dhimbjet kronike t rnda. Prve ktyre, efektet sekondare, si ndrprerja e marrdhnieve me t tjert dhe humbja e statusit profesional, jan faktor prognostik. Nga ana tjetr, disa barna si rezerpina, kortikosteroidet, antihipertensivt dhe disa antikanceroz q prdoren pr mjekimin e smundjeve t tilla,mund t shkaktojn depresion, i cili nganjher ka mundsi t oj deri n suicid.

Shndeti mendor. Pothuajse 95 % e personave q kryejn suicid ose bjn tentativa suicidale kan nj rregullim mendor t diagnostikuar. Rreziku pr suicid i pacientve psikiatrik sht 3-12 her m i lart se i njerzve normal. Faktort psikiatrik me rndsi t madhe pr shkaktimin e suicideve jan rregullimet depresive, skizofrenia, abuzimi me substanca dhe rregullimet e tjera mendore. rregullimet depresive prbjn 80 % t tyre, skizofrenia mbi 10 % dhe demenca me deliriumin 5 %. Rreth 25 % pacientve me rregullime mendore jan gjithashtu me varsi alkoolike, pra kan diagnoz t dyfisht. Shkalla e rrezikut pr vetvrasje ndryshon n varsi t moshs, seksit, diagnozs dhe t qenies shtruar n spital ose n kushte ambulatore. Pacientt psikiatrik, femra dhe meshkuj, q kan qen disa koh shtruar n spital, kan 510 her rrezik m t lart pr suicid se popullsia e prgjithshme. Kjo reflekton faktin se pacientt me rregullime t rnda mendore kan prirje t hospitalizohen m shum. Nj prqindje e vogl, por e rndsishme e pacientve psikiatrik e kryejn suicidin ndrsa jan t shtruar n spital. Midis pacientve psikiatrik ambulator, periudha pas daljes sht koha kur rritet rreziku pr suicid. Ekzistojn diferenca t rndsishme n shpeshtsin e suicideve midis t rinjve dhe t vjetrve me diagnoza psikiatrike dhe ngjarje stresante t mparshme. Nj studim i kryer n San Diego t Kalifornis tregoi se abuzimit me substanca dhe rregullimi antisocial i personalitetit jan diagnozat m t shpeshta midis personave q kryejn suicid nn moshn 30 vje, kurse mbi moshn 30 vje jan rregullimet e humorit dhe rregullimet kognitive. Studimet gjithnj e m shum raportojn se pacientt psikiatrik q kryejn suicid priren t jen relativisht t rinj. Sipas nj studimi mosha mesatare e suicideve n meshkuj rezultoi 29.5 vjet dhe n gra 38.4 vjet. Kjo rnie relative shpjegohet pjesrish me shprthimin n mosh

116

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

t re t skizofrenis dhe t rregullimit depresiv madhor, t cilat shkaktojn mbi gjysmn e ktyre suicideve. rregullimet depresive jan diagnozat m t zakonshme q shoqrohen me suicide, megjithse prparimet psikofarmakologjike gjat 25 viteve t fundit mund t ken reduktuar rrezikun pr suicid midis pacientve depresiv. Afrsisht 10-15 % e t smurve me depresione madhore vrasin veten gjat jets, kurse 20-25 % e tyre bjn tentativa suicidale. Shpeshtsia e suicideve e pacientve me rregullime humori sht 400/100,000 n pacientt meshkuj dhe 180/100,000 n femrat. Mendohet se 60 % e vetvrasjeve kryhen nga t smur t till. Studimet tregojn mbi 1/3 e pacientve depresiv q kryejn suicid e realizojn at brenda 6 muajve pas daljes nga spitali, me sa duket n kushte recidive t smundjes. Rreziku pr suicid sht i lart edhe midis pacientve me skizofreni. Mbi 10 % e tyre vdesin nga suicidi. N SHBA 4000 pacient skizofrenik n vit kryejn vetvrasje. Shumica e tyre e realizojn at gjat 5 viteve t para t smundjes, pra n mosh t re. Studimet e bazuara n spitale tregojn se simptomat depresive, pasoj e humorit depresiv ose edhe e depresionit postskizofrenik, jan t pranishme n t paktn e 2/3 t pacientve me skizofreni q kryejn suicid. Vetm nj prqindje e vogl e suicideve kryhen pr shkak t zrave halucinatore ose pr ti shptuar deluzioneve t persekutimit. Edhe ndrgjegjsimi i mir i smundjes, i kombinuar me ndjenat e humbjes s shpresave e t aftsive t mparshme dhe t dhnat pr funksionim t mir premorbid, rrisin rrezikun pr vetvrasje. Pas daljes nga spitali skizofrent mund t prjetojn ndjenj fatkeqsie ose kthimin n vshtirsit e vazhdueshme. Si rezultat ata bhen t trishtuar, kan mungesn e shpress pr t ardhmen, bien n gjendje mrzitjeje, prandaj i kryejn m shpesh suicidet.

Deri n 15 % e t gjith personave me varsi alkoolike kryejn suicid dhe 40 % bjn tentativa suicidale. Shpeshtsia e suicideve t tyre mund t shkoj deri n 270/100,000 n vit. Rreth 80 % e viktimave suicidale t varsis alkoolike jan meshkuj. Mendohet se 50-75 % e ktyre pacientve vuajn nga depresioni madhor, madje mund t ndeshen edhe rregullime ankthi, t personalitetit, etj. Grupi m i madh i personave me varsi alkoolike jan pacientt me rregullim antisocial t personalitetit. Studimet tregon se pacient t till mund t kryejn suicid, t abuzojn me substanca t ndryshme dhe t shfaqin sjellje impulsive, agresive e kriminale.Rrezik i rritur pr suicid sht zbuluar edhe midis abuzuesve me substanca t tjera, sidomos me heroin dhe kokain. Shpeshtsia e suicidit n persona me varsi nga heroina sht rreth 20 her m e lart se e popullsis s prgjithshme. Mundsia e sigurimit t substancave, prdorimi intravenoz, rregullimi i antisocial i personalitetit shoqrues, stili kaotik i jets dhe impulsiviteti jan disa prej faktorve q i predispozojn personat me varsi nga substancat pr sjellje suicidale, sidomos kur ata jan disforik, depresiv ose t intoksikuar. Afrsisht 3- 9 % e personave me rregullime personaliteti kryejn vetvrasje, domethn 7 her m shpesh se sa popullsia e prgjithshme. rregullimet e personalitetit mund t ndikojn n shtimin e sjelljeve suicidale duke shrbyer si faktor predispozues pr rregullime mendore t rnda (rregullime agresive ose varsi nga alkooli), duke shkaktuar vshtirsi marrdhniesh dhe prshtatjeje sociale si dhe precipituar ngjarje jetsore t padshirueshme, duke dmtuar aftsin pr tu prballur me rregullimet fizike e mendore si dhe krijuar konflikte me personat q i rrethojn (antart e familjes, mjekt, etj). N vetvrasje prfundojn m shpesh personat me rregullime personaliteti t tipit kufitar, shmangs, antisocoial (5 %) dhe skizoid.

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

117

REVISTA MJEKESORE

Tentativa suicidale t pasuksesshme bhen afrsisht nga 20 % e pacientve me rregullime paniku ose fobi sociale. Kur pacientt t till vuajn njkohsisht edhe nga depresioni rreziku pr t realizuar vetvrasjen rritet. Faktort mbrojts Jan identifikuar disa faktor mbrojts t njerzve nga rreziku pr suicid, t cilt jan: 1) kujdesi klinik efektiv pr rregullimet mendore, fizike dhe pr abuzimin me substanca. 2) lehtsia pr t siguruar nj sr ndrhyrjesh dhe mbshtetjesh klinike t nevojshme. 3) mbshtetja familjare dhe komunitare. 4) mbshtetje t vazhdueshme nga kujdesi shndetsor dhe mendor. 5) aftsit n zgjidhjen e problemeve, konflikteve dhe reagimi jo i dhunshm ndaj debateve. 6) bindjet kulturore dhe fetare q dekurajojn vetvrasjet dhe mbshtesin instinktin e vetPasqyra 2: Vlersimi i rrezikut pr suicid
Variablet Profili demografik e social Mosha Seksi Statusi martesor Punsimi Marrdh. me njerzit Sfondi familjar Shendeti Fizik Mbi 45 vje Mashkull I divorcuar ose i ve I papun Konfliktuale Kaotik ose konfliktual Rrezik i lart

mbrojtjes (20,21). Parashikimi i suicideve Parashikimi sa t jet e mundur i rrezikut pr t kryer vetvrasje nga njerz t ndryshm ka nj rndsi t veant, sepse mundsit e parandalimit jan m t mdha. N kt mnyr stafi psikiatrik mund t ndodhet nj hap prpara veprimeve t personave suicidal. Klinicistt duhet t vlersojn rrezikun e pacientve pr vetvrasje mbi bazn e ekzaminimit klinik. Faktort q ndikojn n kryerjen e suicideve ndahen n faktor me rrezik t lart dhe faktor me rrezik t ulur. Me rrezik t lart jan mosha mbi 45 vje, seksi mashkull, varsia alkoolike, sjellja e dhunshme, tentativa suicidale e mparshme dhe shtrimet n spitale psikiatrike. Parashikuesit q lidhen me rrezikun pr suicid (22) paraqiten n pasqyrn e mposhtme.

Rrezik i ulur

Nn 45 vje Femr I martuar I punsuar T qndrueshme I qndrueshm

Smundje kronike Hipokondriak Marrje e teprt e barnave Depresion i rnd Psikoz rreg. i rnd personal. Abuzim me substanca I pashpres

Shndet i mir Ndjehet i shndetshm Marrje e pakt e barnave Depresion i but Neuroz Personalitet normal Prdorues i zakonshm Optimist

Mendor

Aktiviteti suicidal Ideacion suicidal kalimtar Tentativa suicidale e par

I shpesht, intensiv, i zgjatur

Jo i shpesht, intesitet i ulur, suicidale t shumta Impulsive Shptimi i mundur

E planifikuar Shptimi i vshtir

118

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

REVISTA MJEKESORE

Dshir e qart pr t vdekur Komunikimi i brendshm ( vetfajsim) Metoda vdekjeprurse dhe e mundshme

Dshir kryesore pr ndryshim Komunikim i jashtm (zemrim) Metoda me letalitet t vogl dhe me mundsi t pakt

Rezervat personale

Arritje t pakta Autoskopia e dobt Afekti i kontrolluar keq Marrdhnie t varfra I izoluar socialisht

Arritje t mira Autoskopia e plot Afekti i kontrolluar mir Marrdhnie t mira Socialisht i integruar

Sjellja parasuicidale
Disa persona, q jan duke planifikuar kryerjen e vetvrasjes, kan nj sjellje t veant, e cila po t analizohet me kujdes mund t oj n zbulimin e disa tipareve q t bjn t dyshosh pr rrezikun e afrt t veprimeve suicidale. Nj sjellje e till konsiderohet presuicidale dhe ka kto shnja: 1) t prmendurit e shpesht t aktit t vetvrasjes; 2) prpjekjet e mparshme pr suicid; 3) ndryshimet e menjhershme dhe t theksuara t sjelljes; 4) t braktisurit pa shkak i shkolls, i puns, i shokve ose miqve, i aktiviteteve dhe shprndarja e pasuris personale si dhe 5) lnia me shkrim e amaneteve ose arsyeve t vetvrasjes (1,4).

Qndrimi ndaj vetvrasjeve


Qndrimi ndaj vetvrasjeve, n varsi nga koha dhe kulturat, varion nga dnimi deri n toleranc, madje deri n ligjrimin e tyre. Ka rryma t ndryshme n bot q mbrojn iden se suicidi sht nj veprim i arsyeshm, nj e

drejt e njeriut pr t vendosur se kur duhet t vdes. Kundrshtart e t drejts pr t kryer vetvrasje, sidomos teologt kristian e argumentojn qndrimin e tyre me bindjen se vetvrasja sht n kundrshtim me prirjen e natyrshme t njerzve pr t jetuar, se nj njeri nuk ka t drejt ta privoj shoqrin nga prania dhe veprimtaria e tij dhe se njeriu i prket Zotit, prandaj vetm ai mund t vendos se kur sht koha pr t vdekur. Akoma m e papranueshme sht vetvrasja pr nj pacient, t cilin e shtyn smundja mendore drejt suicidit. Pra ai nuk ka logjikn normale pr t gjykuar mbi jetn e tij. Me gjith kto n vitin 1993, n 47 shtete t SHBA-s, u vu n zbatim ligji n mbrojtje t dshirs pr t vdekur t personave q vuajn nga smundje t pakurueshme ose duke autorizuar nj person-kujdestar pr t marr vendim pr jetn e tyre, kur ata vet nuk jan n gjendje ta bjn (suicidet e asistuara). Kurse n vitin 1998, n Holland u aprovua ligji i eutanazis (1,9,18).

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK

119

REVISTA MJEKESORE

BIBLIOGRAFIA
1. K A P L A N & S A D O C K S : S U I C I D E . S YNOPSIS OF PSYC H I A T RY : B E H AV I O R A L S C I E N C E S , C L I N I C A L PSYC H I A T RY . 9- T H EDITION , 2003, P H I L A D E L P H I A , USA, 913-22. 2. H A W T O N K. E T A L .: S U I C I D E A N D A T T E M P T E D S U I C I D E I N B I P O L A R D I S O R E D R :A S Y S T E M A T I C REVIEW OF RISK FA C T ORS .J. C L I N P SYC H I A T RY 2005;66:693-704. 3. OC ARROLL ET AL .S UICIDE CONTAGION AND THE REPORTING OF SUICIDE :R ECOMMENDATIONS FROM A NATIONA L WORKS HOPP -MMWR R ECOMM R E P .1994;43 (RR-9):9-17. 4. S IMEONN D.: S ELF - INJURIOUS B EHAVIOR -I N : C LINICAL M ANUAL OF I MPULSE C ONTROL D ISORDERS (H O L L A N D E R E., E T A L EDS ),2006;63-87. 5. S ZANTO K. ERT AL .: I NDIRECT SELF - DESTRUCTIVE BEHAVIOR AND OVERT SUICIDALITY IN PATIENTS WITH COMPLICATED GRIEF . J. C L I N . P SYCHIATRY 2006-67:233-34. 6. M ANN J.J.: A CURRENT PERSPECTIVE OF SUICIDE AND AT TEMPTED SUICIDE . A NN I NTERN . M ED . 2002; 136:302-11. 7. T ONDO L., ET AL .: S UICIDE RATES IN RELATION TO HEALTH CARE ACCESS IN THE U NITED S TATES ; A N E C O LO G I C A L STUDY . J. C L I N P SYC H I A T RY 2006;67:517-23. 8. B ECK A.T. ET A L .: H OPELESSNESS AND EVENTUA L SUICIDE : A 10- YEAR P ROSPECTIOV E STUDY OF PATIENTS HOSPITALIZED W I T H SUICIDA L IDEATION . A M . J. P SYC H I A T RY 1985;142:559-63. 9. M ILLER A. ET AL .: H OUSEHOLD FIREARM OWNERS HIP AND SUICIDE RATES IN THE U NITED S TATES . E PIDEMIOLOGY 2002;13:517-24. 10. B E R T O L O T O J.M. E T A L .: S U I C I D E A N D M E N T A L D I S O R D E R S : D O W E K N O W E N O U G H ? B R . J. P SYCHIATRY 2003;183:382-83. 11. C H I S T I E T A L .: S U I C I D E M O RTA L I T Y I N T H E E U R O P E A N U N I O N . E U R . J. P U B L I C H E A LT H 2003;13:108-114. 12. R OY A E T A L .: T H E G E N E T I C S OF S U I C I DA L B E H AV I O R . I N : H AW T ON K. E T A L . E D S . T H E I N T E R N A T I O N A L H A N D B O O K OF S U I C I D E A N D A T T E M P T E D S U I C I D E . C H I C H E S T E R , UK, W I L E Y ; 2000:209-21. 13. V ALTONEN ET AL .S UICIDAL IDEATION AND AT TEMPTS IN B IPOLAR I AND II D ISORDERS . J. C LIN . P SYCHIATRY 2005;66:1456-462. 14. S LABY AE.: O UTPATIENT MANAGEMENT OF SUICIDA L PATIENTS IN THE ERA OF MANAGED CARE . P R I M . P SYC H I A T RY : 1995: A P R . 43, W I T H PERMISSION . 15. D A LT ON E.J. E T A L .: S U I C I D E R I S K I N B I P O L A R PATIENTS : T H E R O L E OF C O M O R B I D SUBSTANCE USE DISORDERS . B I P O L A R D ISORDER 2003;5:58-63. 16. D E H ERT ET AL .: R ISK FACTORS FOR SUICIDE IN YOUNG PEOPLE SUFFERING FROM SCHIZOPHRENIA : A LONG - TERM FOLLOW U P STUDY . S CHIZOPHRENIA R ES . 2001;47:127-34. 17. I SOMETSA E.T. ET AL .: S UICIDE AMONG SUBJECTS WITH PERSONALITY DISORDERS . A M . J. PSYCHIATRY 1996;153:667-73. 18. J AMISON K.R.: S U I C I D E A N D B E H AV I O R D I S O R D E R . J. C L I N . P SYC H I A T RY 2000; 61 ( S U P P L 9): 47-51. 19. L EVERICH G.S. ET A L .: F A C T ORS ASSOCIATED WITH SUICIDE A T TEMPTS IN 648 PATIENTS WITH BIPOLAR DISORDER IN THE S TANLEY F OUNDATION B IPOLAR N ETWORK . J. C LIN . P SYCHIATRY 2003; 64:506-15. 20-G O L D S M I T H S.K. E T A L .: R EDUCING S U I C I D E : A N ATIONALE I M P E R A T I V E . W AS HINGT ON DC: N ATIONAL A CADEMIES P RESS ; 2002. 21. M ANN J.J. E T A L .: S UICIDE PREVENTION STRATEGIES . JAMA, 2005;294.N16. 22. A DAM K: A TEMPTED SUICIDE , P SYC H I A T R . C L I N . N O RT H . A M ., 1985; 8:183.

120

REVISTA MJEKESORE 1-2011 - INSTITUTI I SHENDETIT PUBLIK