You are on page 1of 9
Türkiye ve Azerbaycan bitkisel gen kaynaklar ı aç ı s ı ndan en zengin olan
Türkiye ve Azerbaycan bitkisel gen kaynaklar ı aç ı s ı ndan en zengin olan
Türkiye ve Azerbaycan bitkisel gen kaynaklar ı aç ı s ı ndan en zengin olan
Türkiye ve Azerbaycan bitkisel gen kaynaklar ı aç ı s ı ndan en zengin olan
Türkiye ve Azerbaycan bitkisel gen kaynaklar ı aç ı s ı ndan en zengin olan
Türkiye ve Azerbaycan bitkisel gen kaynaklar ı aç ı s ı ndan en zengin olan

Türkiye ve Azerbaycan bitkisel gen kaynakları ıs ından en zengin olan ülkeler arasında yer almaktadır. Türkiye ve Azerbaycan dünyanın g ıda ihtiyacın ın karş ılanmasına katk ı veren yaklaşık 3000 er adet farklı endemik bitki türüne ev sahipliği yapmaktadır ki bunlar aras ında buğday, arpa, mercimek, nohut, mera ve bahçe bitkileri bulunmaktadır. Türkiye ve Azerbaycan’da tıbbi ve aromatik bitkiler ile orman varlığ ı da dahil olmak üzere mevcut olan endemik türler eşsiz genetik biyoçeşitlilikleri nedeniyle küresel bir öneme sahiptirler.

Bu tarımsal biyoçeşitlilik kı rsal alanda yaşayan topluluklar tarafından geleneksel ekolojik tarımsal yöntemler ve uygulamalarla sürekli korunmakta ve sürdürülebilir kılınmaktadır. Ancak günümüzde, küresel öneme sahip bu tür birçok doğa ve insan dostu ekolojik tarımsal

üretim ve bilgi sistemleri ile biyoçeşitlilik ve bunların yarattığ ı hizmet ve ürünler çiftçi aileleri tarafından artık önemsenmeme, pazara ulaşamama, yerel tarım tekniklerinin modern teknikler ile yer değiştirmesi, örgütlenme ve kurumsal finansman desteği yetersizlikleri gibi faktörler nedeniyle ciddi tehdit altındadır. Bu nedenle sürdürülebilir kalkınma süreci sekteye uğrama tehlikesi ile karş ı karş ıya kalmakta, bölgeler ve topluluklar arasında gelişmişlik farkı ortaya

ç ıkmaktadır.

Doğal kaynakların bütünsel yönetimine sistematik bir destek sağlamak amac ıyla FAO, 2002

y ılında “Küresel Öneme Sahip Tar ımsal Miras Sistemleri’nin (GIAHS) Korunmas ı ve

Yönetimi” çalışmas ını başlatmıştır. GIAHS girişimi bu tür sistemlerin ve bu sistemlerle doğrudan ilişkili arazi biçimleri, biyoçeşitlilik, bilgi sistemleri ve kültürlerin teşhisi, kabul görmesi, korunmas ı ve sürdürülebilir şekilde yönetilmesi için bir altyapı ve temel oluşturulmas ın ı hedeflemektedir.

Bu tür sistemlere bağımlı toplulukların gıda ve geçim güvenliği, yerel toplulukların ve örgütlelerinin güçlendirilmesi, pazarlama olanakların ın artırılmas ı ve yenilikçi teşvik mekanizmaların ın tanıtılmas ı yoluyla sağlanabilmektedir. Bu çerçevede FAO - Türkiye Ortaklık Programı (FTPP) ile desteklenen “Türkiye ve Azerbaycan’da Küresel Öneme Sahip Tar ımsal Miras Sistemlerinin Teşhisi, Değerlendirilmesi ve Uygulamasıprojesi hayata geçirilmiştir.

Söz konusu projenin, pilot alanda doğal kaynakların bütünsel bir yaklaş ım ile yönetilmesi sayesinde yerel toplulukların ihtiyaçların ın karş ılanmasına ve sürdürülebilir bir şekilde geçinmelerine katkı vermesi beklenmektedir.

Eski uygarlıklar doğaya ve onun bahşettiklerine özenle baktılar.

Bitkileri ıslah ettiler ve hayvanları evcilleştirdiler, yeni bitki çeşitleri ve hayvan ırkları geliştirdiler, doğayla uyumlu tarım sistemleri kurdular ve büyük bir ustal ıkla arazileri işlediler.

Bir yandan bal ık tutma yöntemlerini, ürün yetiştirme ve hayvancılık tekniklerini deneme yanılma yoluyla sürekli geliştirirken bir yandan da çevreyi korudular ve kazanımlarını paylaştılar. Bu tarımsal miras onikibin yıl boyunca bir nesilden diğerine aktarıldı ve ekosistemler, toplumlar ve kültürler birlikte evrim geçirerek geliştiler.

Geleneksel tarım sistemleri, günümüzde hala iki milyar kadar insan için gıda üretmektedir. Bunlar aynı zamanda biyo-çeşitliliği, geçim yolların ı, pratik bilgiyi ve kültürü de muhafaza etmektedirler.

Bu küresel tarım mirasın ın, evrim geçirmesine ve gelecek nesillerin rızkın ı sağlamas ına izin verecek şekilde bilinmesi ve desteklenmesi gerekmektedir.

Dünyadan Örnekler:

1. Ifugao Çeltik Terasları

Filipinlerdeki Ifugao yamaçlarından aşağı uzanan çeltik terasları, çarpıc ı bir görünüm sunmaktadır. Bu sistem, bin metreden daha fazla rakımda yetişebilen çeltik çeşitleri geliştirilmesine ve suyun paylaş ılmas ına olanak sağlayan dahiyane bir sulama sistemi geliştirmiş olup, say ılamayacak kadar çok çiftçi neslinin ortak bir çabasın ı temsil etmektedir.

2. And Dağlar ı Tar ımı

Peru’da yüksek And dağlarındaki çiftçiler, tarlaların ın etrafına çukurlar kazmaktadır. Su, bu çukurları doldurmakta ve güneş ış ığ ıyla ıs ınmaktadır. Gece ıs ı şğünde, su ılık su buhar ı ç ıkarmakta ve bu da çeşitli patates türleri için dona karş ı koruma sağlamaktad ır. Bu patates türlerinin hepsi de yerel olarak geliştirilir ve saklanır. Bu, 4000 metredeki sert koşullara ideal bir şekilde uyan, yüzyıllar içerisinde geliştirilmiş bir tarım sistemidir.

içerisinde geli ş tirilmi ş bir tar ı m sistemidir. 1 2 3. Çeltik Bal ı

1

içerisinde geli ş tirilmi ş bir tar ı m sistemidir. 1 2 3. Çeltik Bal ı

2

3. Çeltik Bal ık Sistemi 2000 y ıl önceki Han Hanedan ından kalan bir kil tabak, havuzundan bir pirinç tarlasın ın içine doğru yüzmekte olan bir balığ ı göstermektedir. Zhejiang Vilayetindeki bu pirinç-balık sistemi kombinasyonunda balık sadece g ıda kaynağ ı olmakla kalmaz, aynı zamanda gübreleme ve zararlı kontrolü için gereken masraf ve emeği azaltarak suyla kaplı tarlalardaki larvaları ve ayrık otların ı temizlemektedirler.

4. Magrip’in Vahalar ı

Cezayir, Fas ve Tunus’un sert ikliminde gelişen yeşil bir ada olan Magrip’in Vahaları, kökleri Mezolitik dönemde olan çeşitli ve son derece üretken bir sisteme ev sahipliği yapmaktadır. Hurma başta olmak üzere, çok çeşitli ağaç ve ürünlerle örülü ve gelişmiş sulama yapılarıyla desteklenen bu tarihi sistemde, şaş ırtıc ı derecede çeşitlilikte meyve ve sebzeler üretilmektedir.

3 4 5. Maasai Pastoral Sistemi Tanzanya’daki Maasai pastoral sistemi, Kuzey Tanzanya’da ve Güney Kenya’da
3 4 5. Maasai Pastoral Sistemi Tanzanya’daki Maasai pastoral sistemi, Kuzey Tanzanya’da ve Güney Kenya’da

3

4

5.

Maasai Pastoral Sistemi

Tanzanya’daki Maasai pastoral sistemi, Kuzey Tanzanya’da ve Güney Kenya’da yer almaktadır. Bin y ıldan fazla zaman öncesine dayanan pastoral bir sistemdir. Bu istem, Maasai’nin doğal kaynak kullanımın ı düzenleyen, mera döngüsünü devam ettiren ve muhafazayı geliştiren bir sistem olup kültürel kuruluşları ve dahiyane bilgi sistemleri yoluyla k ırılgan bir çevrede sosyal ve çevresel dengeyi korumaya devam etmektedir. Maasai pastoralizmi, Afrika’nın vahşi yaşamın ın korunması için önemli olan arazileri ve yaşam alanların ı, habitatları korumakta ve Afrika’nın en ikonik, en görüntüsel kültürlerinden birini temsil etmektedir.

6. Chilo Tar ımı

Şili’nin güneyindeki Chilo Takımadalar Bölgesi, patatesin kökeninin merkezlerinden biridir ve olağanüstü bir biyo-çeşitlilik kaynağ ıd ır. Bu bölgenin ılıman yağmur ormanları, soyu tehlikede olan çok çeşitli bitki ve hayvan türlerini barınd ırmaktadır. Yerel Chilotes – Huilliche toplulukları ve Mestize’ler, - çoğunluğu kad ın olan çiftçi nesilleriyle ağ ızdan aktarılan atalara ait uygulamaları izleyerek halâ yerel patatesin yaklaş ık 200 çeşidini yetiştirmektedir. Yeryüzünde çeşitli yerlerde, insanl ığ ın ortak mirası olan, kendi bölgesinde geliştirilmiş sayıs ız tarımsal sistem vardır. Bu sistemler, milyonlarca yerel topluluk üyesi ve yerli halk ve

s ın ırların ın hayli ötesindeki insanlar için temel eko-sistem ürünleri, hizmetleri ve de gıda güvenliği sağlamaktadır.

ötesindeki insanlar için temel eko-sistem ürünleri, hizmetleri ve de g ı da güvenli ğ i sa
ötesindeki insanlar için temel eko-sistem ürünleri, hizmetleri ve de g ı da güvenli ğ i sa

Küresel bir Ortaklık Girişimi:

Aile tarımı ve geleneksel tarım sistemlerinin yok olmasına neden olan küresel eğilimlere yanıt olarak, 2002’de Johannesburg, Güney Afrika’da yapılan Sürdürülebilir Gelişim Konulu Dünya Zirvesi (WSSD) s ıras ında, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarı m Örgütü (FAO), “Dünyaca Önemli Tarımsal Miras Sistemleri”nin korunması ve uyarlanabilir yönetimi konusunda Küresel bir Ortakl ık Girişimi başlatmıştır. Ortaklığ ın genel amac ı, GIAHS ve onlarla ilişkili toprak kaynakları, tarımsal biyoçeşitliliği ve bilgi sistemlerinin belirlenmesi, korunması ve desteklenmesidir. Bununla birlikte dinamik muhafaza, sürdürülebilir yönetim ve iyileştirilmiş yaşama kabiliyeti yoluyla elde edilen küresel, ulusal ve yerel kazanımların yayg ınlaştırılmas ı için uzun dönemli bir program geliştirip harekete geçmek de genel amaç aras ında yer alır.

Küresel Çevre Fon’undan (GEF), Alman Federal Gıda Tarım ve Tüketici Koruma Bakanlığ ı (BMELV), Uluslar aras ı Tarımsal Kalkınma Fonu (IFAD)’dan alınan destekle ve UNU, UNDP, UNESCO, devlet kuruluşları ve diğer ortaklarla yapılan ortaklıkla, FAO GIAHS Girişimi;

Çifçilerin, göçebe çobanların hayatların ı kazanırken geliştirdikleri sistemlerle biyo- çeşitliliğe özenle bakmalarına, uyarlamalarına izin veren;

Biyo-çeşitlilik ve geleneksel bilginin yerinde korunması için çalış ırken, koruyucu devlet politikaların ı ve teşviklerini destekleyen;

Biyo-çeşitlilik yönetimi için karar verirken yerel ve yöresel toplulukların aktif katılımın ı destekleyen;

Kültürel çeşitliliği ve yerel toplum üyelerinin ve yöre halkın ın başarıların ı tanıyan;

Tarım türlerinin içinde evrimleştikleri tarımsal-ekolojik bölgelerde ve insanların yaşadıkları ortamlarda evrimsel dinamiklerini devam ettiren

İnsan bask ısı ve değişen çevreye adaptasyonunun sürekli kıl ınması için bir araç olan yerel teknolojiler ile geleneksel bilgi ile alakalı gen kaynakların ın yerinde korumasın ı entegre eden

“dinamik bir koruma” yaklaşımın ı tanıtmakta ve geliştirmektedir.

FAO’daki GIAHS Girişimi hakkında daha fazla bilgi almak için:

Toprak ve Su Dairesi (NRL) Doğal Kaynaklar Yönetimi ve Çevre Dairesi Birleşmiş Milletlerin Gıda ve Tarım Örgütü Viale dele Terme di Caracalla 00153 Roma, İtalya e-mail: GIAHS-Secretariat@fao.org www.fao.org/nr/giahs

FAO – Türkiye Ortakl ı k Program ı Küresel Öneme Sahip Tar ı msal Miras
FAO – Türkiye Ortakl ı k Program ı Küresel Öneme Sahip Tar ı msal Miras

FAO – Türkiye Ortaklı k Program ı

Küresel Öneme Sahip Tarımsal Miras Sistemlerinin Teşhisi, Değerlendirilmesi ve Uygulamas ı GIAHS

Geleneksel Tarı m Bilgi Formu

Önerilen geleneksel tarım hakkı nda bilgi:

İsmi

:

 

Öneren kuruluş

:

 

Ülke/Bölge/Yer (lütfen bir harita ekleyerek önerilen alanın tam yerini haritada işaretleyiniz)

:

 

Önerilen yerin en yakın büyük yerleşim yerine olan uzaklığ ı

:

 

Tahmini yüzey alanı

:

 

Agro-ekolojik zon

:

 

Topografik özellikler

:

 

Hakim iklim özellikleri

:

 

Önerilen yöredeki tahmini nüfus

 

Ana geçim kaynakları

 

Önerilen geleneksel tarım sistemi hakk ında özet bilgi (200-300 kelime):

AÇIKLAMALAR:

I. GIAHS karakteristik özellikleri:

(Bu bölüme önerilen GIAHS projesinin ulusal ya da küresel anlamda neden önemli olduğu yaz ı lacakt ı r. Bu önem, sosyal-çevresel dengeye hizmet etmesi, kalkınmada tarihsel bir pay ı olmas ı , eşi benzeri olmayan tarımsal bir sistem oluşu, sürdürülebilir kalk ı nmada ve ekosistemlerin korunması nda ve yönetiminde katk ı sı vurgulanmal ıd ı r.)

Gıda ve geçim güvenliği

(Önerilen tarım sistemi yerel (çoğunlukla o yöreye özgü) toplulukları n özellikle marjinal alanlarda ve yerleşim yerlerinden uzak bölgelerde g ıda ve geçim güvenliğine katkı da bulunmal ı , gı da ve geçim risklerini azaltmalı d ır. Bu ayn ı zamanda stabil ve bir o kadar da esnek bir g ı da ve geçim sistemi yaratmak için yerel topluluklar arası nda gıda değiş tokuşu ve tedariğini de içerir.)

Biyoçeşitlilik ve ekosistem

(Seçilecek GIAHS, g ı da ve tar ı m için küresel açı dan (ya da ulusal açı dan) önemli biyoçeşitlilik ve genetik kaynaklara sahip olmas ı gerekir (örneğin, ürün ve hayvanlar ın endemik, yani yerel ve kalı c ı , nadir ve soyu tehlikede olan türleri gibi). Bunlar ın yanı nda tar ımsal biyoçeşitlilik ve genetik kaynaklar (türler, çeşitler & cinsler), ve ayr ı ca bunlar ı n yanı nda tarımsal sistem ve araziyle ilişkili yabani akrabalar, polen taş ıy ı c ı lar ve yabani yaşam gibi diğer biyo-çeşitlilik de söz konusu olabilir.)

Bilgi sistemleri ve teknoloji uyarlamaları

(Bu çerçevede;

İçinde k ı ymetli geleneksel bilgileri muhafaza eden

Yaşam ortamı , toprak, su da dahil olmak üzere doğal kaynaklar ın yönetimi ve yaratı cı teknikler ile kullan ı mı n ı sağlayan

Tar ı msal ekoloji yönetimi için kurulmuş al ı şı lagelmiş kurumlar da dahil olmak üzere sosyal kurum ve kuruluşlar ve

Kar paylaş ı mı ve kaynaklara ulaşım için düzenlemeleri

İçinde bar ınd ıran sistemler.)

Kültürler değer sistemleri ve sosyal kuruluşlar (Tar ım – Tar ım kültürü)

(Bu çerçevede yaşanı lan çevre ve tarı m takvimi ile ilişkili yerel inan ışlar, örf ve adetler, yöresel ya da bölgesel kültür, törenler, şenlikler, festival ve sergiler ele al ınmaktad ır. Bununla birlikte yörede mevcut yerel kuruluşlar, çevresel ve sosyo-ekonomik hedefleri dengelemede, esneklik yaratmada ve tarımsal sistemin işleyişinde önemli olan tüm unsurlar ın ve işlemlerin yeniden üretilmesinde kritik bir rol oynarlar. Bunlardan baz ılar ı doğal kaynaklar ı n saklanmas ı nı garanti alt ı na al ı r ve onlar ın kullan ımı nda ve erişiminde eşitliği desteklerler; bazıları biyo-çeşitliliğin, toprağ ın ve suyun korunmas ı nı destekleyen geleneksel bilgi sistemlerini ve kritik değerleri aktarı rlar; bazı ları planlamaya, işbirliğine ve yeniliğe/adaptasyona olanak sağlay ıp kolaylaştı r ırlar. Bu gibi kuruluşlar tabular, törenler ve şenlikler dâhil olmak üzere törensel ve inanış ve uygulamalar; kaynak kullanı m hakk ı konusu da dâhil olmak üzere gelenek hukuku ve uyuşmazl ı k çözümü; akrabal ı k, evlilik ve miras sistemleri; liderlik, karar verme ve işbirliği şekilleri; sözlü ve yaz ı lı gelenekler; oyunlar ve diğer eğitim ve öğretim şekilleri; cinsiyet rolleri ve özelleşmiş fonksiyonlar; vs. (soyut varl ıklar) şeklinde ortaya çı kabilir.)

Dikkat çekici araziler, toprak ve su kaynaklar ının yönetim özellikleri

(Özellikle aşağ ı daki faaliyetler sonucunda ortaya çı kan dikkat çekici ve örnek olabilecek uygulamalar;

Kaynak korunmas ı /etkinliği oluşturabilecek ya da kıymetli biyo-çeşitlilik, dinlence-eğlence değerleri,

şterek veya ticari olmayan kı ymetli kullanı mlar (ekosistemlerin estetik, sanatsal, eğitimsel, manevi ve/veya bilimsel değerleri) için habitatlar sağlayabilecek arazi kullan ımı ,

sulama/su yönetimi sistemleri,

teraslar,

özel ekosisteme uyarlanabilir mimari gibi çevre ve toplum sorunları na özellikle yaratı cı ve pratik çözümler sağlayan arazi uygulamaları .)

II. Tar ım sisteminin yönetimi ile ilişkili diğer sosyal ve kültürel özellikler

(İlgili yapı lar: bu somut değerler, bölgenin yönetiminde belirli sosyal ve ekolojik fonksiyonlara sahip olabilir. Tar ı msal sistemin yönetimine çevresel anlamda sürdürülebilen ve kaynak etkili, törensel/sosyal öneme sahip konut yap ı mı n ı, mimariyi dâhil edebilirler ya da tohum saklanması, değişmez sabitler ya da başkaları (somutlar) gibi belirli fonksiyonlara sahip olabilirler

Kutsal/törensel sahalar (somut/somut olmayan)

Aletler ve teknolojiler (maddi kültür – somut)

Kültürel ifadenin ilgili şekilleri: mutfak ve yemek pişirme kültürü, şenlikler, sanat ve müzik, vs (somut olanlar/somut olmayanlar))

III.Tarihi ilgi

(Tar ı msal sistemin/alan ı n, tar ı msal biyo-çeşitliliğin ehlileştirilmesine ve gelişimine, değerli arazilerin oluşturulmas ına, tarımsal bilgi ve teknolojilerin kuşaklar boyunca gelişimine ve genel olarak insanı n, toplumun gelişimine ve kültürel gelişime olan katkı sı , onun tarihi ilgisini oluşturur. Buna ek olarak tarihi ilgi, sistemin/alan ın zaman içerisinde çevre değişiklikleri ve sosyo-ekonomik değişiklikler karş ıs ında sürdürülebilir bir şekilde kal ıp kalmamı ş olmas ı na ve esnekliğini gösterip göstermemiş olmas ına göre belirlenir.)

IV. Çağdaş ilgi

(Sistemlerin/bölgelerin çağdaş ilgisi, onlar ı n şu andaki ve gelecekteki g ı da ve geçim güvenliğini sağlama, insan ı n esenliğine ve yaşam kalitesine katkıda bulunma ve kendi topluluğu ile daha geniş düzeyde topluma diğer yerel, ulusal ve küresel ekonomik ve çevre katkılar ı ve hizmetleri yapma kapasitesiyle belirlenir. Böylece bu ölçüt, yani kriter, tar ı msal sistemin/bölgenin küresel ve ulusal politikaya ve sürdürülebilir gelişim zorluklar ı na, en önemlisi de g ı da güvenliğine, insanı n refahı na, esenliğine ve iklim adaptasyonu, karbon ay ı rmas ı, su, toprak ve biyo-çeşitliliğin korunmas ı gibi çevre hedeflerine olan ilgisi ile ilişkilidir. Bu kriter altı nda kişinin öğrenilmiş olan belirli dersleri ya da başka yerlerde uygulanabilen, sistem bölgesinden çı kar ılabilecek ilkeleri vurgulaması , onlara dikkat çekmesi gerekir)

V.

Tehditler ve zorluklar

(Sosyal-ekonomik baskı lar ve sistemlerin devam eden varl ığ ı na ve/veya sürdürülebilirliklerine ve canl ıl ı k kapasitelerine olan çevresel değişiklikler dâhil olmak üzere tehditleri ve zorlukları belirleyin ve analiz edin. Özellikle ekonomik, sosyal, çevre ile ilgili ya da politik yap ı daki olaylara ve trendlere (eğilimlere) dikkat ederek bu tehditlerin yerel, ulusal ve/veya küresel yapı s ı nı belirleyin ve analiz edin. Sistemin insan ve ekolojik dinamiklerindeki değişiklikleri ve bu değişikliklerin ekosistem sağl ı ğı, kaynak sağlanması ve insan ın refahı ve esenliği üzerindeki etkilerini örneklerle anlatın.)

VI. Uygulamaya yönelik özellikler:

a) GIAHS’yi geliştirmek ve tan ıtmak için devam etmekte olan çabalar

b) GIAHS’nin sürdürülebilirliği ve yönetimi için olanaklar ve f ı rsatlar

c) GIAHS’nin toplum ve ekoloji üzerindeki beklenen etkileri

d) Yerel

toplumun,

yerel/ulusal

yetkililerin

ve

diğer

ilgili

kişilerin

motivasyonu

ilgisi,

sahiplenmesi

ve

VII.

Ekler

a) Önerilen alanın yerini/lokasyonunu gösteren harita

b) Fotoğraflar

c) Biyo çeşitlilik listesi (endemik türler vs)

d) eğer varsa, sistemin ya da bölgenin tarihi ve arkeolojik tan ı mı