You are on page 1of 38

ELEKTRK DEVRE TEMELLER LAB.

DENEY FY

EYLL 2010

DENEY 1: OSLOSKOP, AVOMETRE ve ARET RETEC KULLANIMI


Deneyin Amac: Bu deneyde elektrik devrelerindeki akm, gerilim, diren gibi fiziksel byklklerin llmesi konusu incelenecektir. ncelikle bu byklklerin llmesinde kullanlan l aletlerini tantlacak, ardndan basit bir elektrik devresi deney setinde kurularak devredeki akm ve gerilim deerleri llecektir. Bu deerlerin Kirchhoffun akm ve gerilim yasalarna uyup uymad kontrol edilecektir. Ayrca elektriksel byklklerin zamana gre deiim biimlerini incelemede ok byk nemi olan osiloskopta gerilim, akm, zaman ve frekans lmelerinin nasl yaplabilecei gsterilecektir. nbilgi: Bir elektrik devresindeki temel byklkler devre elemanlar zerindeki akm ve gerilim deerleridir. Bu byklkleri lmek iin, aslnda kendileri de elektrik devreleri olan l aletlerini kullanrz. Yani, akm lmek istiyorsak leceimiz akm, zerinden geen akmn deerini bize bildirecek olan bir devreden (l aletinden) geirmemiz gerekir. Yani; l aletini devreye seri olarak balamalyz. Gerilim lmek istiyorsak, ularna uygulanan gerilim deerini gsteren bir devreye (l aletine) llmesini istediimiz gerilimi uygulamamz lazmdr. Yani; l aletini devreye paralel olarak balamalyz. Bu l aletleri aada tantacamz avometre ve osiloskoptur. Avometre zerindeki anahtar deitirmek suretiyle istee gre bir ampermetre ya da voltmetre olarak kullanlabilen bir lme aletidir. Ayrca elemanlarn diren deerlerini de lebildiinden A(mper)V(olt)O(hm)METRE ismini almtr. Osiloskop ise yalnzca gerilim ler; ancak buna karn devredeki bir gerilimin zamana gre deiimi ayrntlaryla gsterir. Genel olarak lme eylemindeki temel problem lme aletinin lm yaptmz sistemi etkilememesini salamaktr. Halbuki her l aletinin bir i direnci olacandan, akm lerken bu i diren akmn leceimiz elemana seri, gerilim lerken ise elemana paralel balanarak devredeki elektriksel byklkleri deitirir. Bu kanlmaz sorunu etkisizletirmenin yolu ampermetre iin i direncin ok kk, voltmetre iin ise ok byk olmasn salamaktr. Bunu daha net grebilmek iin l aletinin sistemden ektii enerjiye bakabiliriz. Enerji

v i dt ile ifade edilir. O halde; l aletinin sistemden az enerji

ekmesini istiyorsak ya geriliminin ya da akmnn ok kk olmas gerekir. Voltmetre iin aksini yapmak leceimiz bykl deitirmek olacandan akm azaltmay tercih ederiz.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

1-2 Bunun iin de i =


V bants gerei i direnci byk tutarz. Ampermetre iin ise gerilimi R

azaltmak amacyla V = iR bants gerei i direnci kk tutmalyz. Bylece lmedeki hatay azaltabiliriz. Bu sebeple avometrelerin i direnleri akm girilerinde ok kk, gerilim girilerinde ise ok byktr. Avometre:

ekil 1.1

Deneyler boyunca analog ve dijital olmak zere iki tr avometre kullanacaz. ekil 1.1de analog bir avometrenin grnts verilmitir. Analog avometrenin sol ve sa tarafndaki anahtar ile llecek iaretin zellikleri belirtilir ve lek ayarlanr. rnein doru akm llecekse sol taraftaki anahtar DCye, sa taraftaki anahtar ise avometrenin ibresi gsterge zerinde bir deer gsterecek ekilde en alttaki yedi kademeden birine getirilir. Bylece lek ayarlanm olur. llecek byklk rnein 3 mA civarnda ise sa taraftaki anahtar 5 mADCye ayarland mddete ibre lek zerinde bir deer gsterir. Bu durumda llen doru akm deeri 0-50 DC gstergesinden 50 deeri 5 mAe kar gelecek ekilde oranlanarak okunur. Yani ibre gsterge zerinde 27yi gsterirse sa taraftaki anahtar 5mAe ayarl olduundan
5 27 = 2,7 (2,7 mA) olarak okunmaldr. (AC yaplan lmlerde 50

okunan deerler etkin deerlerdir). Kullanacamz bir dijital avometrenin grnts de ekil 1.2de verilmitir. Grld gibi yine bir ayar dmesi ile ne leceimizi belirtmemiz gerekir. Daha sonra gerilim ya da diren leceksek kullandmz probelardan (probe: l aleti ile devre arasnda elektriksel

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

1-3 balanty salayan para) birini l aletinin COM giriine dierini ise V giriine takmalyz. Akm lmek iin ise problardan birini yine COM giriine dierini ise 10A giriine takmalyz. Akm girii 10 ampere sigortalanmtr. Deney boyunca bu giriten 10 amperden yksek akmlar geirmememiz gerekir.

ekil 1.2

Kirchhoffun akm ve gerilim yasalarnn snanmas: Bildiiniz gibi elektrik devre teorisindeki iki temel yasa bulunur. Kirchhoffun akm yasas (KAY) dediimiz yasaya gre bir elektrik devresinde belirlediimiz bir kapal yzeyden dar doru kan akmlarn toplam sfrdr. Bu yasaya edeer bir yasa bir dmden kan akmlarn toplam sfrdr eklinde ifade edilebilir. Kirchhoffun gerilim yasas (KGY) olarak adlandrlan dier bir yasa ise bir devre eleman zerindeki gerilimin, elemann ular arasndaki mutlak gerilimlerin fark olduunu sylemektedir. Burada mutlak gerilim devrede belirlenen herhangi bir referans noktasna gre belirlenir. Bu yasaya edeer olarak devrede bir evre boyunca gerilimlerin toplamnn sfr olaca sylenebilir. Deneyin Yapl: ekil 1.3teki devreyi deney setinizde kurunuz. 5 V deerindeki doru gerilimi deney setinin zerindeki kaynaktan alnz. Kirchhoffun gerilim yasasnn doruluunu snamak iin avometre ile V1-V2 ve V2-V3 gerilimlerini lnz ve KGYnin 1 evresi iin geerli olduunu gsteriniz.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

1-4 100 I1 V1 47 I2 1 5V V2 I3 47 V3

ekil 1.3 Kirchhoffun akm yasasnn doruluunu snamak iin avometre ile I1, I2 ve I3 akmlarn lnz. KAYnin V2 dm iin geerli olduunu gsteriniz. Osiloskop: Osiloskoplarn en nemli ksm, televizyon tplerinin benzeri olan ekil 1.4te evre elemanlaryla birlikte gsterilen katot nl tptr. Katot nl tp, havas boaltlm cam bir tptr. Ekrannn i yzeyine fluoresan bir madde srlmtr.

ekil 1.4 Osiloskoptaki elektron tabancas ve evre elemanlaryla balantlar Katot nl tpn balca ksmlar: Elektron Tabancas Dey (Y) ve Yatay (X) saptrclar (levhalar) Ekran

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

1-5 Elektron tabancas elektronlarn meydana gelmesini ve kontroln salamaktadr. Elektron tabancasnn katodu, yksek scaklktadr ve elektron yayar. Izgara gerilimlerinin kontrolyle ekrana den elektron demetinin k iddeti (intensity) ayar yaplabilmektedir. Bu ise zgaraya negatif gerilim uygulayarak salanmaktadr. Anotlar pozitif gerilimdedir. Bu nedenle elektron demetinin odak ayar ve hzlandrlmalar, anot ile salanmaktadr. Elektron tabancasndan, iddeti ayarlanm, odaklanm ve hzlandrlm olarak kan elektronlar, dey ve yatay saptrma levhalarnn arasndan geerek ekrann i yzeyine ularlar. Ekrann i yzeyindeki fluoresan madde nedeniyle, i yzeye arpan elekron demeti ekrann dnda yeil bir k noktas (spot) olarak grnr. Dey ve yatay levhalara hibir gerilim uygulanmamken kl nokta ekrann tam ortasna gelir. Bu levhalara 20-50 V aras gerilimler uygulayarak kl nokta ekrann istenilen bir noktasna getirilebilir. Dey ve Yatay Kuvvetlendiriciler Osiloskopta llmek istenen byklkler ok kkse, bu taktirde ekranda ok kk bir ekil grlmektedir. llmek istenen iaretin ekranda uygun bir byklkte grlebilmesi iin, iaret nce kuvvetlendirilir; daha sonra levhalara uygulanr. Bylece osiloskopla kk genlikli iaretlerin llmesi de salanm olmaktadr; daha akas, osiloskobun duyarll artrlmtr. Osiloskopta dey ve yatay kuvvetlendiricilerin kuvvetlendirme katsaylar VOLTS/DIV, TIME/DIV dmeleriyle ayarlanabilmektedir. Gerilim ve zaman okumasnda hata olmamas iin bunlarla ilgili dmelerin kalibrasyon konumunda olmasna dikkat edilmelidir. Yatay Sprme (Tarama) Devresi Osiloskobun nemli ksmlarndan birisi de yatay sprme devresidir. Bu ksm zamanla testere dii bir iaret (gerilim) reten bir osilatr olup, bu gerilim osiloskobun yatay saptrma levhalarna uygulandnda, dey levhalarda bir gerilim yokken kl nokta ekranda orta ksmda dz bir yatay izgi (zaman ekseni) olarak grlr. Dey levhalarda zamanla deien bir iaret olup yatay levhalara iaret uygulanmamken ekranda dey bir izgi grlmektedir. Yatay levhalara testere dii gerilim, dey levhalara da zamanla periyodik olarak deien bir gerilim: sinsoidal, gen, kare dalga, vb uygulandnda ekranda dey levhalara uygulanan gerilim grlmektedir. Deye ve yataya uygulanan iaretler birlikte senkron olurlarsa, ekrandaki iaret duruyormu gibi grnr. Aksi halde ekrandaki iaret srekli olarak saa ya da sola doru kayar.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

1-6 V(t) sprme geri dn t ekil 1.5 Yatay sprme iareti Yatay sprme devresinin rettii geriliminin biimi ekil 1.5teki gibi olup, gerilim (0, T) aralnda zamanla orantl olarak deiir. G Kayna Osiloskopun almasn salayan iki tr DC (doru akm) gerilim kayna vardr. Bunlardan biri 10 kV un zerinde gerilim verir ve katot tpnn almasnda kullanlr. tekisi ise, alak gerilim kayna olup, osiloskop kuvvetlendiricileri ile sprme gerilimi devreleri iin kullanlr.

ekil 1.6 Bir Osiloskobun n paneli Osiloskobun altrlmas 1. Osiloskobun ama-kapama (ON-OFF) anahtar kapal konumdayken , odaklama (FOCUS) ve k iddeti (INTENSITY) dmeleri en kk konumlarda olmal. 2. Dey ve yatay konumu kontrol dmeleri yaklak olarak ortalarda olmal.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

1-7 3. Baka bir iaretle senkronizasyon salamak amal (EXT) dmesi, dardan alnan herhangi bir iarete gre senkron olunmak istenmedii srece kapal konumunda olmal. 4. Yukarda belirtilen hususlara dikkat ettikten sonra osiloskobun fiini ehir ebekesine balaynz. 5. Ama-kapama (ON-OFF) anahtarn ON konumuna alnz. 6. Osiloskop snncaya kadar bekleyiniz. Daha sonra k izgisi ekranda grlebilecek kadar INTENSITY dmesiyle k iddetini ayarlaynz. Eer izgi ekranda grlmyorsa, X-Y POSITION diye belirtilen konum kontrol dmeleri yardmyla, k izgisini bulmaya alnz. Daima, INTENSITY yi maddesi yanabilir. 7. Odaklama (FOCUS) dmesi ile kl izginin netliini salaynz. 8. Konum kontrollerini X-Y POSITION kullanarak izgiyi ortalaynz. 9. AT/NORM dmesini kapal konuma getirerek tetiklemenin otomatik olarak yaplmasn salaynz. 10. TIME/DIV dmesini 10 ms (yada daha az) konuma alnz. Btn bu ilemlerden sonra osiloskop, lmeler iin kullanlmaya hazrdr. Gerilim lme Osiloskop bir voltmetre gibidir. Sprme gerilimi varken dey girii uygulanan, rnein sinsoidal bir gerilimin zamana gre deiimi ekran zerinde grlr. Dey sapmann uzunluu okunarak giri iaretinin tepeden tepeye deeri okunabilir. Burada istenirse iaretin efektif deeri de hesaplanabilir. Test Direnci Kullanarak Akm lme Osiloskoplar genellikle gerilim lmeye yararlar. Dolayl olarak akm llebilir. Akm lmenin bir yolu, deeri bilinen lineer bir diren kullanarak bunun ularndaki gerilimi lp, Ohm yasasndan yararlanarak iinden geen akm hesaplamaktr. Endktans zellii gstermeyen, 1 Ohm deerinde diren seilir. Bu durumda gzlenen gerilim, llmek istenen akmla ayn biimde olur ve ayn saysal deere sahip olur. Zaman lme Sprme gerilimi varken osiloskobun zaman devresinin TIME/DIV anahtaryla dalga ekli ekranda elde edilir. ekil, yatay blmeler okunabilecek uygun bir yere getirilir. Bu durumda, zaman = yatay uzunluk * (time/div) olmaktadr. T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal mmkn olduu kadar kk seviyelerde tutunuz. nk, kl izgi ok parlak olursa ekrann fluoresan

1-8 Frekans lme Periyodik bir dalgann frekansn lme, sprme geriliminin peryodundan yararlanarak mmkn olur. Periyodik dalgann peryodu T ise, frekans f = 1/T olur. Periyot, zaman lmesinde anlatlan yolla bulunduktan sonra; frekans, periyodun arpmaya gre tersi alnarak hesaplanr. aret reteci (Fonksiyon Jenaratr)

ekil 1.7 aret reteci aret reteci, belirli st ve alt snrlar iinde, istenilen genlik ve frekans deerinde sins, kare, gen gibi dalga ekillerini retebilir. Frekans ayarlarken nce allacak alan seilir (RANGE); sonra da FREQUENCY dmesiyle hassas ayar yaplarak istenilen frekans elde edilir. 1 2 3 4 5 Ama kapama dmesi aret retecinin alr durumda olup olmadn gsteren dme Frekans kademesi dmeleri Dalga ekli dmeleri arpan katsay (Frekans kademesindeki deeri 0,2 ile 2,0 arasndaki bir say ile arparak almay istediimiz frekans deerine ulamamz salar)

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

1-9 6 7 8 9 Dalga eklinin zaman simetrisini kontrol eden dme (dme CAL durumundaysa dalga ekli %100 simetriktir.) Zaman simetrisini eviren dme k iaretinin DC dzeyini ayarlamaya yarayan anahtar k iaretinin genliini kontrol eden dme

10 Bu dmeye basldnda k iaretinde 20 dBlik bir zayflama meydana gelir. 11 Kare, gen, sins dalga ekillerinin alnabildii k 12 Frekans araln dardan taramak (VCF: voltage-controlled frequency) iin kullanlan giri 13 TTL lojik devrelerini srmek iin kullanlan k Deneyin Yapl 1. Osiloskop altrlr ve daha sonra iaret reteci ile balants yaplr. 2. aret retecinden elde edilecek sinsoidal ve kare dalga iaretleri iin gerilimleri 1V frekanslar da f = 800 Hz ve 10 kHz olarak ayarlaynz. Osiloloskop ile iaret reteci arasndaki balanty salayarak osiloskop ekrannda grlen iareti dey ve yatay kuvvetlendirme katsaylarn gz nne alarak iziniz. 3. ekil 1.8deki dzenei kullanarak 1Vluk f = 1kHz frekansnda sinsoidal gerilim iin devreden geen akm osiloskop kullanarak bulunuz. Bulduunuz akm deerini ve devrede kullanlan diren deerleri kullanarak sinyal retecinden elde edilen gerilim deerine ulamaya alnz.

ekil 1.8 Devreden geen akmn osiloskop kullanlarak llmesi

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

DENEY 2: OK-ULU DEVRE ELEMANLARININ MATEMATKSEL MODELLER


Deneyin Amac ok-ulu bir devre elemannn matematiksel modelinin ne ekilde ifade edildiinin kavranmasdr. nbilgi Bu blmde, bir ok-ulunun matematiksel modelinin elde edilmesine ilikin ksa bilgiler verilmitir. Bu bilgiler verilirken deneyde kullanlacak 4-ulu devre eleman gznnde tutulmutur. n-ulu bir devre elemannn btn zellikleri, bu eleman iin seilen bir u-graf ile tanmlanan (n-1) tane akm ve (n-1) tane gerilim byklkleri arasnda var olan (n-1) tane matematiksel bant (denklem) ile tam olarak bellidir. Says (n-1) olan bu matematiksel bantya n-ulunun u-denklemleri ad verilir. Bir n-ulunun matematiksel modeli u-graf u-denklemleri ikilisiyle gsterilmektedir. U-graf tek olarak seilemediinden ayn ok-ulu eleman iin birden fazla birbirine edeer matematiksel model sz konusu olmaktadr. Bu deneyde, direnlerden oluan 4-ulu devre elemannn seilen bir T u-grafna ilikin udenklemleri lme yoluyla elde edilecektir. 4-ulunun T u-grafna ilikin u denklemleri elde edildikten sonra, bu 4-uluyu oluturan 2-ulu direnlerin deerleri, 4-ulunun i yaps (2ulu direnlerin balan biimleri) bilindii takdirde, lme yoluyla elde edilen udenklemlerinden yararlanlarak hesaplanabilir. a
A B

b 2 3 b c

1 d

4-Ulu
D C

a ekil 2.1

ekil 2.1ada verilen 4-ulunun matematiksel modelini lme yoluyla elde etmek iin, bir u graf seilmesi ve bu u grafa ilikin u denklemlerinin, yaplan lme sonularndan yararlanarak, elde edilmesi gerekmektedir. T u graf ekil 2.1bdeki biimde seildiinde l aletleri (ampermetreler ve voltmetreler) ve kaynaklar (gerilim ya da akm kaynaklar) ekil 2.2adaki gibi balanacaktr.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

2-2

A A1 V1 K1* D

a
A2

b 2* 2 3 c

4-Ulu

V2 K2*

1*

1 d

V3 A3 K3*

3* b ekil 2.2

Genel halde, ok-ulu bir devre elemann uyarmak amacyla ularna balanacak kaynaklarn tr, ok ulunun i yapsna bal olup, keyfi seilememektedir. (rnein, 3-ulu ideal transformatrn matematiksel modelinin elde edilmesinde, uyarc kaynaklardan biri, gerilim kayna olarak seilmise; tekini kesinlikle akm kayna seme zorunluluu vardr.) Burada uyarc olarak kullanlan kaynaklarn hepsi, gerilim ya da akm kaynaklar olabilir. te yandan, uyarc kaynaklarn bir ksmnn gerilim ve bir ksmnn akm kayna olmas da mmkndr. Devre elemanlarnn ular arasna balanan akm ya da gerilim kaynaklarna ilikin gerilim ve akmlar, ekil 2.2adaki biimde llerek bu elemann u denklemleri kurulabilir. 4uluyu uyarmada kullanlan kaynaklarn hepsi gerilim kayna ise, 4-uluya ilikin u denklemleri (1)deki gibi yazlabilir.
i1 (t ) G11 i (t ) = G 2 21 i3 (t ) G31 G12 G22 G32 G13 v1 (t ) G23 v 2 (t ) G33 v3 (t )

(1)

(1)de grlen u-deikenleri ile kaynaklara ilikin deikenler arasnda ekil 2.2bdeki graftan kolaylkla yazlabilecek olan aadaki bantlar bulunmaktadr:
* v1 (t ) v1 (t ) v (t ) = v * (t ) 2 2* v3 (t ) v3 (t )

i1* (t ) i1 (t ) i (t ) = i * (t ) 2 2 i3 * (t ) i3 (t )

(2)

(1) ile ifade edilen u denklemlerinde,

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

2-3 a) v2(t)=0 ve v3(t)=0 alnmas 4-uluya ilikin B ile D ve C ile D ularnn ksa devre edilmesine kar der. Bu durumda 4-uluyu yalnz K1*=v1*(t) gerilim kaynayla uyarmak yeterlidir.i1(t), i2(t) ve i3(t) akmlar llerek, (1)deki katsaylar matrisinin, G11 = i1/v1 = -i1*/v1*, G21 = i2/v1 = -i2*/v1*, G31 = i3/v1 = -i3*/v1* elemanlar bulunur. b) v1(t)=0 ve v3(t)=0 alnarak, a)ya benzer biimde, G12, G22, G32 katsaylar elde edilir. (Bu durumda, 4-ulu yalnz K2*=v2*(t) gerilim kaynayla uyarlmaktadr.) c) v1(t)=0 ve v2(t)=0 alnarak da G13, G23, G33 katsaylar hesaplanr. (Bu durumda, 4-ulu yalnz K3*=v3*(t) gerilim kaynayla uyarlmaktadr.) Deneyin Yapl A) Laboratuvarda verilecek olan 4-ulunun ekil 2.3teki gibi seilmi olan T1 u grafna ilikin u denklemleri (1)deki biimde elde edilecektir. Bunun iin ekil 2.4te gsterilen lme dzenleri srasyla kurduktan sonra, lme sonularn tablo 2.1e yaznz. a 1 d 2 ekil 2.3
A A1 D V1* B A3 C A1 D A B A3 C A1 D A B

b 3 c

4-Ulu

4-Ulu

4-Ulu

A3 C V3*

V2* A2 A2 A2

ekil 2.4

v2=0, v3=0 v1=10V

v1=0, v3=0 v2=10V

v1=0, v2=0 v3=10V

i1= i2= i3=

G11= G21= G31=

i1= i2= i3=

G12= G22= G32=

i1= i2= i3=

G13= G23= G33=

Tablo 2.1 T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

2-4 B) Ayn deneyi 4-ulunun u grafnn ekil 2.5teki gibi seilmesi halinde tekrarlaynz. Bunun iin ekil 2.6da verilen lme dzenini kurunuz. tablo 2.2den yararlanarak 4-ulunun T2ye ilikin u denklemlerini elde ediniz. a 1 d 2 3 ekil 2.5
A A1 D V1* B A2 C A1 D A B A2 C V2* A1 D A B A2 C

4-Ulu

4-Ulu

4-Ulu

A3

A3

A3 V3*

ekil 2.6

v2=0, v3=0 v1=10V

v1=0, v3=0 v2=10V

v1=0, v2=0 v3=10V

i1= i2= i3=

G11= G21= G31=

i1= i2= i3=

G12= G22= G32=

i1= i2= i3=

G13= G23= G33=

Tablo 2.2 C) 4-ulunun u denklemleri , ekil 2.7de gsterilen T3 u grafna ilikin olarak elde edilecektir. Bu graftan anlalaca gibi, yalnz iki akm ve iki gerilim lmesi yapmak gerekmektedir. Bu amala ekil 2.8de gsterilen lme dzenlerini kurarak tablo 2.3teki hesaplamalar yapnz. Buradan T3 u grafna ilikin u denklemlerini aadaki biimde yaznz.
i1 (t ) G11 i (t ) = G 2 21 G12 v1 (t ) G22 v 2 (t )

(3)

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

2-5 a 1 d c b 2

ekil 2.7

A A1 D

A A2 A1 D

4-Ulu
C

4-Ulu
C

A2

V1*

V2*

ekil 2.8

v2=0, v1=10V

v1=0, v2=10V

i1= i2=

G11= G21=

i1= i2=

G12= G22=

Tablo 2.3

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

DENEY 3: ARPIMSALLIK-TOPLAMSALLIK ve KARILILIK (RESPROSTE) TEOREMLERNN NCELENMES


Deneyin Amac Bu deneyin amac arpmsallk-toplamsallk ve karllk (resiprosite) teoremlerinin kavranmasn salamaktr. Bir devrede arpmsallk-toplamsallk teoreminin geerli olduunu gstermek, o devrenin lineer olduunu gstermeye denktir. Baz fiziksel sistemlerin arpmsallk-toplamsallk zelliini mutlaka salamas istenir ve bu sistemlerin tasarm bu zellik gznne alnarak yaplr. Haberleme sistemleri, ses kuvvetlendiricileri, eitli l aletleri ve daha bir ok sistem lineer almas istenen sistemlere rnek olarak verilebilir. Karllk, eitli fiziksel sistemlerde grlen bir zelliktir. Karllk, elektrik devreleri, mekanik, srekli ortamlar mekanii (elastik ve piezoelektrik ortamlar vb.) gibi konularda zerinde zenle durulan bir konudur. Bir devrede bu zelliin olduunun bilinmesi, o devrenin analizi ve yapm bakmndan nemli kolaylk salar. n Bilgi arpmsallk Teoremi: Lineer diren, endktans, kapasite, lineer ok ulular, gerilim ve akm kaynaklarndan oluan bir devrenin elemanlarnn akm ve gerilimlerine ilikin zorlanm zm y zor (t ) ile, zel zm de y (t ) ile gsterilsin. Eer devredeki btn kaynaklara ilikin fonksiyonlar (ya da deerler) k (sabit bir say) katna kartlrsa, bu durumda devrenin zorlanm zm k . y zor (t ) , zel zm de k . y (t ) olur. arpmsallk teoremi ksaca yle de sylenebilir: Lineer elemanlardan oluan devrede kaynaklar k katna kartlrsa, devredeki btn akm ve gerilimlere ilikin zorlanm zm k katna kar. Toplamsallk Teoremi: Lineer diren, endktans, kapasite, lineer ok ulular, gerilim ve akm kaynaklarndan oluan bir devrenin elemanlarnn akm ve gerilimlerine ilikin zorlanm zm y zor (t ) ile, zel zm de y (t ) ile gsterilsin. indeki kaynak says rye eit olan devredeki kaynaklardan birinin, rnein i. kaynan dndaki btn kaynaklarn deeri sfr yaplm (gerilim kaynaklar ksa devre, akm kaynaklar ak devre) olsun. Bu biimde iinde sadece i. kaynan bulunduu devrenin elemanlarnn akm ve gerilimlerine ilikin zorlanm zm y zi (t ) , zel zm de y i (t ) oluyorsa,
y zor (t ) = y zi (t ) ,
i =1 r

y (t ) = y i (t )
i =1

olur.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

3-2 Toplamsallk teoremi ksaca yle de sylenebilir: Lineer elemanlardan olumu bir devrenin zorlanm zm, devredeki her bir kaynaktan dolay ortaya kan zorlanm zmlerin toplam biiminde yazlabilir. arpmsallk-Toplamsallk teoremlerinin geerlilii RLC devreleri iin ele alnacaktr. Bilindii gibi RLC devresinin durum denklmeleri,
d x(t ) = Ax(t ) + Bu (t ) dt

(1)

biimindedir. Bu denklemlerde x(t), durum deikenlerinin; u(t), devredeki gerilim ve akm kaynaklarnn ve kaynaklarn trevlerinin oluturduu stun matrisleridir. Bir devrede durum deikenleri bilinirse, devrenin btn elemanlarnn akm ve gerilimleri, temel evre ve temel kesitleme denklemleri ve u denklemleri yardmyla bulunabilir. O halde, devrede ilgilenilen elemanlarn akm ya da gerilimlerinin oluturduu stun vektr, y (t ) ,
y (t ) = Cx (t ) + Du (t )

(2)

olarak yazlabilir. C ve D, elemanlar reel saylar olan matrislerdir. Burada y (t ) ye k vektr denilmektedir. (1) denkleminin zorlanm zm, x zor (t ) = x (t ) (t ) x (0) (3)

biimindedir. Burada (t ) , durum gei matrisi olup, A matrisine baldr. x (t ) ise, (1) denkleminin zel zmdr. Bilindii gibi zel zm,
d x (t ) = Ax (t ) + Bu (t ) dt

(4)

denklemini salamaktadr. Ele alnan devredeki btn kaynaklar k katna kartlrsa, devrenin durum denklemlerini yazmak iin (1) denkleminde u(t) yerine ku(t) koymak yeterlidir. Bu durumda, diferansiyel denklemin zel zm x y (t ) ile gsterilirse, x y (t )
d x y (t ) = Ax y (t ) + Bku (t ) dt

(5)

denklemini salamaldr. x y (t ) = kx (t ) alnp, (5) denkleminde yerine konursa ve (4) denklemi de gz nne alnrsa, kx (t ) nin, kaynaklarn k katna kartlmas halindeki devrenin zel zm iin arpmsallk zelliinin gsterilmesi tamamlanr. Toplamsallk teoremini ispatlamak iin, (1) denklemindeki kaynaklardan olumu u(t) vektrn

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

3-3

0 u1 (t ) u1 (t ) 0 0 u (t ) 0 u (t ) 2 2 0 u 3 (t ) 0 0 = + ..... + + : : : : : : : : u r (t ) u r (t ) 0 0

(7)

biiminde yazmak gerekir. Yukardaki ifadede, stun vektrlerini u1 (t ), u 2 (t ), u 3 (t ), ....,

u r (t ), eklinde ifade edebiliriz. Bu durumda (1) denklemi,


d x(t ) = Ax(t ) + Bu1 (t ) + Bu 2 (t ) + ........ + Bu r (t ) dt

(8)

biiminde olacaktr.
d x (t ) = Ax (t ) + Bu i (t ) dt

(9)

denkleminin zel zm xi (t ) olsun. Bu durumda xi (t ) , (9) denklemini salayacandan aadaki ifadeyi yazabiliriz.
d x i (t ) = Ax i (t ) + Bu i (t ) dt

(10)

elde edilir. Bu denkem, inin 1den rye kadar olan deerleri iin tek tek yazlp toplanrsa,
r d r xi (t ) = A xi (t ) + Bu1 (t ) + Bu 2 (t ) + ...... + Bu r (t ) dt i =1 i =1

(11)

denklemi elde edilir. Buradan gzkecei zere, (9) denkleminin zel zm,
x (t ) = x i (t )
i =1 r

(12)

olarak ifade edilebilir. Bylece toplamsallk zellii zel zm iin gsterilmi olur. (12)deki ifadeyi (3)te yerine koyarak, toplamsallk zelliinin gsterilmesi tamamlanm olur.
Karllk (Resiprosite) Teoremi: Bir devrede karllk zelliinden ne anlaldn

belirtmek iin ekil 3.1.adaki devreyi ele alalm.

(a)

(b)
ekil 3.1

(c)

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

3-4 Bu devrenin 2-2 ular, ekil 3.1.bde gsterildii gibi ksa devre edilip, 1-1 ularna v(t) gerilim kayna balandnda, 2-2 ksa devresinden geen akm i(t) olsun. Eer 1kapsndaki kaynak ekil 3.1.cdeki gibi 2-kapsna alndnda, ksa devre edilen 1-kapsndan geen akm i(t)ye eit oluyorsa, bu devrede karllk (resiprosite) zellii vardr denir. Bu kavram ok ulu devreler iin de genelletirilmitir. Bunun iin ekil 3.2deki devreyi gznne alalm ve devrenin kaplarna kaynaklar balayalm.
3 .. . . . . . .

n-kapl devre 1
ekil 3.2

Bu kaplarda oluan gerilim ve akmlar, v1 (t ) , v 2 (t ) ,..., v n (t ) ve i1 (t ) , i2 (t ) ,..., in (t ) olsun. Daha sonra bu kaynaklar kararak onlarn yerine yeni kaynaklar balansn ve oluan yeni gerilim ve akmlar v1 ' (t ) , v 2 ' (t ) ,..., v n ' (t ) ve i1 ' (t ) , i2 ' (t ) ,..., in ' (t ) olsun.
i1 ' (t ) v1 (t ) i1 (t ) v1 ' (t ) ' v (t ) i (t ) v ' (t ) 2 2 2 , i = , v = , i = i2 (t ) va = a b : : : b : ' in (t ) v n (t ) in (t ) v n ' (t ) olmak zere,
T T v a ib = v b i a

(13)

(14)

oluyorsa bu ok kapl devrede karllk zellii vardr denir. Karllk iin verilen ikinci tanm, 2-kapl iin verilen tanm da iermektedir. ekil 3.1.bdeki durumu ele alrsak,
v1 (t ) = v(t ) ,
v1 ' (t ) = 0 ,

v 2 (t ) = 0 ;
v 2 ' (t ) = v(t ) ;

i1 (t ) = i1 (t ) ,
i1 ' (t ) = i (t ) ,

i2 (t ) = i(t ) ;
i2 ' (t ) = i2 ' (t ) ; elde edilir. Dolaysyla,

ekil 1.cdeki durumu ele alrsak,

i (t ) 0 i (t ) v(t ) , i a = 1 , vb = , ib = ' olur ve (14) denkleminin saland va = v(t ) i (t ) 0 i2 (t )

kolayca grlebilir.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

3-5 2-kapl devre iin karlln tanm, fiziksel olarak, birinci kapnn ikinci kapya etkisiyle ikinci kapnn birinci kapya etkisinin ayn oluudur.
Toplamsallk Teoreminin Bir Uygulamas: Toplamsallk teoremi, iinde farkl frekanslarda

sinsoidal kaynaklar bulunan lineer elemanl devrelerin analizinde byk kolaylk getirmektedir. Her bir sinsoidal kaynak iin devrenin kalc (srekli) zm bulunup bu zmler toplanrsa, devrenin kalc zm bulunur. Ayrca, periyodu T olan bir x(t) fonksiyonu, sinsoidal fonksiyonlar cinsinden,
x(t ) = b0 + (a k sin wt + bk cos wt )
k =1

(15)

biiminde bir seriye alabilir. Fourier serisi denilen bu serideki katsaylar,


b0 = ak = 1 x(t )dt T 0 1 x(t ) sin( kwt )dt T 0
T

(16)

1 bk = x(t ) cos(kwt )dt T 0

bantsyla hesaplanr. Elektrik mhendisliinde Fourier serisi almndan oka yararlanlmaktadr. rnek olarak, ekil 3.3te verilen kare dalgay ele alalm. Bu iarete ait Fourier serisini bulmak iin, x(t) bants (16)da yerine konur ve ilk olarak katsaylar tespit edilir. Daha sonra bulunan katsaylar (15) denkleminde yerine konursa (17) elde edilir.

x(t ) =

4A

1 1 (sin t + sin 3t + sin t + ...) 3 5

(17)

x(t)

A 0 t T /2 x(t)=
t

-A T / 2 t T

-A

ekil 3.3

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

3-6

Denklem (17)de grld gibi, sinsoidal terimler gitgide kldnden toplamada yksek frekans terimleri ihmal edebiliriz. Denklem (17)de ilk terimin toplamn alrsak ekil 3.4teki gibi bir iaret elde ederiz.

-A

ekil 3.4

Fourier serisi ifadesinden, periyodik bir kayna, asal frekanslar w, 2w, 3w, ..., gibi olan bir ok sinsoidal kaynak ile modellemenin mmkn olduu gzkmektedir. Bu durumda periyodik kaynak bulunduran lineer devrelerin zel zmleri, toplamsallk teoremi uygulanarak bulunabilir. Kare dalga iin uygun modelleme ekil 3.5te gzkmektedir.

....

4A

sin wt

4A 4A sin 3wt sin 5wt 3 5


ekil 3.5

4A sin nwt n

Deneyin Yapl arpmsallk ve Toplamsallk: Bu teoremin deneysel incelenmesi iin ekil 3.6daki

devreden yararlanlacaktr.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

3-7
A R1 R4 R2 R3 C R5 D F E B R6

+ e(t)

ekil 3.6 A) ekil 3.6daki devreyi kurunuz. C-D ksa devre akmn ve A-B ular arasndaki gerilimi

lnz. Kaynan gerilimini deitirerek, C-D ksa devre akmn lnz ve deerleri tablo haline getiriniz.
B-1) ekil 3.6daki devrede E-F ular arasna gerilim kayna balaynz. Devrede iki kaynak

varken C-D ksa devre akmn lnz.


B-2) E-F ularn tekrar ksa devre ediniz ve tek kaynakl hale gelen devredeki C-D ksa devre

akmn lnz.
B-3) E-F ular arasna b-1deki gerilim kaynan tekrar balaynz ve A-B ularn ksa

devre ediniz. C-D ksa devre akmn lnz. b-2 ve b-3te llen deerleri toplayp b1deki deerle karlatrnz.
C-1) ekil 3.7deki devreyi kurunuz. Gerilim kayna olarak periyodu T=RC/10 olan bir kare

dalga iareti alnz. C kondansatrnn ular arasndaki gerilimi oskilopla inceleyiniz. Kare dalgann tepe deerini kaydediniz. R + e(t) C

ekil 3.7 C-2) Kare dalgann denklem (17)deki Fourier serisi almn kullanp toplpamsallk

teoreminden yararlanarak C kondansatrnn ular arasndaki gerilimi hesaplaynz. (ipucu:

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

3-8 kaynak
en (t ) =

deeri
En 1 + (nRC ) 2

en (t ) = E n sin t

iken

Cnin

ular

arasndaki

gerilimin

sin( nt arctan(nRC ))

olduunu gsteriniz. Ayrca w =

2 RC olduu iin nCR >>1 olduunu gznne ,T = T 10

alarak gerekli yaklakl yapnz.)


Karllk Teoremi: bu teoremin deneysel incelenmesi iin ekil 3.6daki devreden

yararlanlacaktr.
A) ekil 3.6daki devreyi kurunuz. C-D ksa devre akmn kaydediniz. A-B ularndaki

gerilim kaynan (deerini deitirmeden) C-D ular arasna balaynz ve A-B ksa devre akmn lnz. Elde edilen sonular yorumlayp devrede karllk olup olmadn belirleyiniz.
B) Karll, (14)te verilen denklemi salayarak gstermek iin ekil 3.8deki devreyi

kurunuz.
A C

A1
R1 R4 R2 R3 R5

A2

+ E1
F E B D

+ E2

ekil 3.8 a) E1 ve E2 kaynaklarnn gerilimlerini belirli V1 ve V2 deerlerine ayarlaynz; A1 ve A2

ampermetrelerinden akan i1 ve i2 akmlarn lnz.


b) E1 ve E2 kaynaklarnn gerilimlerini V1 ve V2 olacak ekilde deitiriniz. A1 ve A2

ampermetrelerinden akan i1 ve i2 akmlarn lnz.


c) a ve bde yaptnz lmlere dayanarak devrede karllk zelliinin olup olamdna

karar veriniz.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

DENEY 4: THVENN ve NORTON TEOREMLER


Deneyin Amac Bu deneyin amac, Thvenin ve Norton Teoremlerinin daha iyi anlalmasn salamaktr. n Bilgi Devre analizinde kullanlan balca yntemlerden ikisi, evre akmlar ve dm gerilimleri yntemidir. Bu yntemler kullanlarak ilgilenilen devredeki elemanlara ait tm akm-gerilim iftleri bulunabilir. Devre analizinde ve baz devre uygulamalarnda, analizi daha nceden yaplm bir (lineer-zamanla deimeyen) 2-kapl, herhangi 2-kapl bir devreyle balanarak yeni devreler oluturulmaktadr. Bu durumda elde ettiimiz yeni devreyi tekrar analiz etmek yerine, daha nce analizi yaplm 2-kaplya ait bilgiyi kullanarak son durumun analizini kolaylatrmak iin, Thvenin ve Norton teoremlerine bavurulur. Lineer bir NA devresinin herhangi baka bir NB devresine, ekil 4.1 de gsterildii gibi A ve B ularndan balansn. A-B ularndaki v(t) gerilimi ile NB devresinin ektii i(t) akm, NA devresinin yerine Thvenin veya Norton edeer devresinin konulmasyla deimeyecektir. Karmak yapdaki NA devresinin yerine daha basit bir edeer devre konulmas, sz konusu akm ve gerilimlerin hesabn kolaylatracaktr. A
i(t)

NA B ekil 4.1

NB

Thvenin edeer devresi, ekil 4.2bde olduu gibi, bir gerilim kayna ve bir diren 2-ulusu ile gsterilmektedir. Edeer devredeki Vth gerilim kayna, ekil 4.2ada gsterilen NA devresinin A-B ular arasnda llen ak devre gerilimine eittir. Thvenin edeer devresindeki Vth gerilimini, NA devresindeki bamsz gerilim ve akm kaynaklar belirlemektedir. Thvenin edeer devresindeki Rth direnci ise, NA devresindeki bamsz gerilim kaynaklar ksa devre, bamsz akm kaynaklar da ak devre iken A-B ularndan grlen dirence eittir.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

4-2

Rth

A NA B a) ekil 4.2 b)
Vth

Norton edeer devresi ekil 4.3bde olduu gibi, bir akm kayna ve bir diren 2-ulusu ile gsterilmektedir. A
In Gn

NA B a) ekil 4.3 Norton edeer devresindeki In akm, ekil 4.3adaki NA iki ulusunun A-B ular ksa devre edildiinde bu ulardan akacak olan akma eittir. Gn iletkenlii ise, Thvenin edeer devresindeki gibi, bamsz kaynaklar sfrlandnda A-B ularndan gzken iletkenlie eittir. Deneyin Yapl :
R1

b)

A
R3 R2

R4

B
R5

Vk

ekil 4.4

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

4-3

ekil 4.4teki devreyi kurunuz. (R1 =10k,R2 =1.8k,R3 =1.2k,R4 =33k,R5 = 4.7k, V=10V) 1) Thvenin ve Norton edeerinin bulunmas. a) ekil 4.2bdeki edeer devreye ait Vth gerilimini bulmak iin A-B ular arasndaki ak devre gerilimini lnz. b) ekil 4.2bdeki edeer devreye ait Rth direncini bulmak iin, Vk gerilim kaynan ksa devre ediniz ve A-B ular arasndaki direnci lnz. c) ekil 4.2bdeki edeer devreye ait In akmn bulmak iin, A-B ular arasna bir ampermetre balayarak ksa devre akmn lnz. d) Gn = 1/Rth ifasdesini hesaplaynz ve Thvenin ve Norton edeer deverlerini iziniz. 2) Edeer devrelerin snanmas. a) ekil 4.4teki devrenin A-B ularna R= 1 k deerinde bir diren balaynz ve bu dirence ait akm ve gerilimi lnz. b) ekil 4.4teki devreye ait Thvenin edeer devresini kurunuz ve A-B ularna R= 1 k deerinde bir diren balayarak bu dirence ait akm ve gerilimi lnz. c) ekil 4.4teki devreye ait Thvenin edeerini, devre analizi yntemlerinden (Dm gerlimleri/ evre akmlar) birini kullanarak hesaplaynz. d) b ve cdeki sonularnz (a)daki lmlerle karlatrnz. 3) ekil 4.4teki devreye ait Thvenin edeer devresini kurunuz ve A-B ular arasna RL direncini balaynz. Tablo 4.1'i doldurunuz. Bulduunuz deerlere bakarak devreden RL'ye maksimum g aktarmak iin RL ile RT arasnda nasl bir iliki olmas gerektiini belirtiniz.

Yk Direnci

Hesap IRL

Hesap VRL

Hesap PRL

lme IRL

lme VRL

Hesap PRL

RL = 0.1 Rth RL = Rth RL = 10 Rth

Tablo 4.1

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

DENEY 5:

RL, RC ve RLC DEN OLUMU DEVRELERDE GEC REJMLERN NCELENMES

Deneyin Amac 1. ve 2. dereceden elektrik devrelerinin davranlaryla ilgili bilgilerinin artrlmas amalanmaktadr. n Bilgi Bir elektrik devresinin zamana gre davrannn belirlenebilmesi iin devreye ilikin denklemler elde edilmeli ve zlmelidir. Devre denklemleri, en genel halde integral, trev ve cebrik ilikiler ierir. Byle bir denklem takmnn zlmesi zor olduu iin elde edilen denklemlerin integral iermedii durum deikenleri yntemi elektrik devrelerinin analizinde tercih edilmektedir. Sadece bamsz kaynaklar, direnler, kapasiteler ve endktanslar ieren bir devreyi ele alalm. Byle bir devrede bamsz kaynaklar ve direnlere ait tanm bantlar cebrik denklemler iken kapasite ve endktanslara ait tanm bantlar diferansiyel denklemlerdir. Durum deikenleri ynteminde kapasite gerilimleri ve endktans akmlar ierisinden lineer bamsz bir grup durum deikenleri olarak seilir. Dier byklklerin bu byklkler cinsinden yazlmas sayesinde devre denklemleri integral iermez. Bu gerilim ve akmlar biliniyor ise dier devre byklkleri sadece cebrik denklemler kullanlarak bulunabilir. Dolaysyla durum deikenlerinin davrannn belirlenmesi, devrenin davrannn belirlenmesi anlamna gelir. Durum deikenleri ynteminde devre elemanlarna ait tanm bantlar ile evre ve kesitleme denklemleri kullanlarak (1) yapsnda bir diferansiyel denklem takm elde edilir. Denklemde gzken x(t) durum deikenleri, e(t) ise devredeki bamsz kaynaklardr.
d x(t) = A x(t) + Be(t) dt

(1)

Bu diferansiyel denklem takmnn zm iki admda yaplr. lk olarak (1) denkleminde


A x(t) teriminin belirledii zm,

d x(t) = A x(t) dt

(2)

homojen diferansiyel denklemi zlerek bulunur. (2) denkleminin matematiksel zm keyfi sabitler ierecektir. Durum deikenlerinin devrenin almaya balad t = 0 anndaki deerleri ilk koullar olarak adlandrlmaktadr. Elektrik devresinde bu ilk koullarn da

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

5-2 salanmas gerekliliinden hareketle matematik zmdeki bilinmeyen sabitler belirlenir. Bu devreye ait z zmdr. z zm, kaynaklar sfr iken devrenin davrann (sadece ilk koullarn etkisi altndaki davran) belirler. Bylece (2) homojen diferansiyel denkleminin zlmesi ile (1) denkleminde A x(t) teriminin zme katks bulunmu oldu. (1) denkleminin zlebilmesi iin Be(t) teriminin de zme katks bulunmaldr. Bu aamada diferansiyel denklem analiz yntemlerinden herhangi biri kullanlarak bu zm bulunur. Homojen zmde olduu gibi burada da bulunan bir matematik denkleminin zmdr ve baz keyfi sabitler ierecektir. Bu zmn de devrenin ilk koullarn salamas gerekliliinden hareketle zmdeki sabitlerin deerleri bulunur. Bu da devreye ait zorlanm zmdr. Zorlanm zm, ilk koullar sfr iken devrenin davrann (sadece kaynak etkisi altndaki davran) belirler. Zorlanm zmn daha nce bulunan z zm ile toplam (1) denkleminin zmdr. Bu toplam tam zm olarak adlandrlr. z zmn t iin sfr olduu devreler asimptotik kararl devreler olarak adlandrlr. Asimptotik kararl bir devrede pratik olarak devrenin incelenmesine balanlmasndan belirli bir zaman sonra, tam zm byk bir yaklaklkla zorlanm zme eit olur. Geici zm, balangta ok byk olsa bile, devre almaya baladktan belirli bir zaman sonra klr, sfra yaklar. Kalc zm, devrede kaynaklar olduu srece devam edecek zmdr. Bu deneyde RC, RL ve RLC devreleri ele alnarak, bu devrelerin kare dalga ile uyarlmalar halinde geici zmlerinin ne olduu incelenecektir. RC Devresi: ekil 1adaki RC devresini ele alalm. Bu devrenin durum denklemleri,

(a) ekil 5.1


d 1 1 v C (t) = v C (t) + e (t) dt RC RC

(b)

(3)

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

5-3 eklindedir. Devredeki gerilim kayna e(t) ekil 5.1bde verildii gibi birim basamak seilsin. Bu durumda RC devresi e(t) = E ( t < zaman) ve e(t) = 0 ( t zaman) iin ayr ayr analiz edilmelidir. (3) diferansiyel denkleminin zm e(t) = E iin,

v C TAM (t) = v C (0) e -t/RC + E(1 - e -t/RC ) 4 3 14 4 2 3 1 24


v C Z (t) v C ZOR (t)

(4)

ve e(t) = 0 iin,

v C TAM (t) = v C () e -t/RC 14 4 2 3


v C Z (t)

(5)

eklindedir. (4) ve (5) denklemlerinde stel terimleri belirleyen RC arpm zaman sabiti olarak adlandrlr ve ile gsterilir. Direncin birimi ohm, kapasitenin birimi farad olarak alndnda zaman sabitinin birimi saniye olur. Zaman sabiti z zmn ne kadar sre geerli olacan belirler. z zm belirleyen terimler v C (0) e -t/RC ve v C ( ) e -t/RC dir. t nin 5RCden byk deerleri iin e -t/ < 0.01 olduu iin z zmn sfr olduu kabul edilir. (4) denkleminde zorlanm zm E(1 - e -t/RC ) olduu iin 5RC sreden sonra kapasite gerilimi yaklak olarak E olur. Bu kapasitenin dolmasdr. (5) denkleminde ise kaynak olmad iin zorlanm zm sfrdr. Dolaysyla 5 sreden sonra kapasitenin gerilimi sfr olur. Bu da kapasitenin boalmasdr. Kapasitenin dolma ve boalma grafikleri aadaki gibidir.

(a) ekil 5.2

(b)

ekil 5.1de gerilim kayna, kapasite ve diren bir evre oluturmaktadr. Dolaysyla v C (t) bilindiinde v R (t) bulunabilir. Aada kaynak, kapasite ve direncin gerilimlerin deiimi gzkmektedir.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

5-4

(a)

(b) ekil 5.3

(c)

ekil 5.1de gerilim kayna, T1 = T2 olmak zere ekil 5.4adaki gibi kare dalga seilsin. Bu durumda devrede Tnin deerine bal olarak 3 farkl davran gzlenecektir. (a) << T ise, kapasite darbe sresince ( T1 ) dolar ve darbe aral sresince ( T2 ) de boalr. Zaman sabiti kk olduu iin, kapasite tam olarak dolmakta ve boalmaktadr. Bu gerilimin deiimi,

E(1 - e -t/RC ) ; 0 t < T1 v C (t) = - t/RC ; t T1 v C (T1 ) e


ve direncin gerilimlerinin deiimi gzkmektedir.

(6)

denklemi ile ifade edilebilir. ekil 5.4ada << T iin, ekil 4bde ise 5 = T/2 iin kapasite

(a) ekil 5.4

(b)

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

5-5 (b) 5 > T/2 ise, v C (t) nin deiimi ekil 5.5ada gsterildii gibi olacaktr. lk darbe ile kapasite dolacak, darbe aralnda ( T2 sresince) kapasite tamamen boalmadan ikinci darbe gelecek ve kapasite yeniden dolmaya balayacaktr. Kapasitenin zerindeki gerilim bir periyot sonra balangtakinden daha fazla olduu iin kapasite her defasnda daha fazla dolacaktr. Benzer olarak her defasnda kapasite, zerinde daha fazla gerilim var iken boalmaya balayaca iin boalma sonunda zerinde kalan gerilim de git gide artacaktr. Bu durum balangtaki darbeler iin bu ekilde devam edecektir. Bir sre sonra kapasitenin ularndaki gerilimin deiimi periyodik hale gelecektir. ekil 5.5bde bu durum gsterilmitir.

(a) ekil 5.5

(b)

(c) >> T ise, (4) ve (5) denklemlerindeki stel terimler, dorusala olduka yakn davranacaktr. Bu sebeple ekil 5.5b aadaki ekli alacaktr.

ekil 5.6 RL Devresi: ekil 5.7deki RL devresini ele alalm. Bu devrenin durum denklemleri,

ekil 5.7 T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

5-6
d i L (t) dt R 1 i L (t) e (t) L L

(7)

eklindedir. (7) denklemi ile (3) denklemi ayn yapda olduundan RC devresi iin yaplan incelemeler, RL devresi iin de geerlidir. Ancak zaman sabiti RC devresinde RL devresinde RLC Devresi: ekil 5.8deki RLC devresini ele alalm. Bu devrenin durum denklemleri,

RC iken

L/R dir.

ekil 5.8

d v C (t) dt i L (t)

0 1/C - 1/L - R/L

v C (t) i L (t)

0 e (t) 1/L

(8)

eklindedir. Bu denklem (1) denklemi yapsndadr; ancak bu denklemdeki A, (3) denklemindeki gibi bir skaler deil bir matristir. (4) ve (5) denklemleri incelendiinde, (3) denkleminin zmnn e A t terimi ierdii grlr. Benzer olarak (8) denkleminin zm de e A t terimi ierecektir. Bu diferansiyel denklemin zmndeki temel glk e A t nin hesaplanmasdr. Bu denklem sisteminin karakteristik denklemi zmn yapsn belirleyecektir. (8) denklem sisteminin karakteristik denklemi,
2 p2 2 w 0 p w 0

(9)

denklemidir. Burada,
2 w0

1 , LC

R 2

C L

(10) nn deerine gre (9) denkleminin kkleri aadaki 3 halden biri

bantlaryla belirlenir. olabilir. (a)


1 ise R

L ve kkler reeldir. C L ve kkler reel, eittir. C

(b)

1 ise R

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

5-7 (c) 0
1 ise 0 R

L ve kkler kompleks eleniktir. C

vC (0) 0 , i L (0) 0 iin her halde v C ( t ) nin zamanla deiimi aada kabaca izilmitir.

ekil 5.9 (a), (b) ve (c) hallerinde zmn yaps aadaki gibi olacaktr. (a) x(t) (b) x(t) (c) x(t)
K1e
1t

K 2e

2t

K1e-

K 2 t e-

e- t (K1cos t K 2sin t )

Deneyin Yapl

(a) ekil 5.10 (1) ekil 5.10adaki lm dzeneini diren deerini 100

(b)

, kondansatr deerini 1 F

alarak kurunuz. Devrenin giriine 0-5 V simetrik bir kare dalga uygulaynz. Kare dalga osilatrnn frekansn deitirerek vC (t) yi gzlemleyiniz. ekil 5.4bye en yakn ekli elde ettiiniz (tam dolma, tam boalma durumu) frekans belirleyiniz. Hesap ile bu deeri dorulaynz. Kare dalga osilatrn periyodunu T=10RC, T=RC ve T=RC/10 alarak, vC (t) ve
v R (t) iin osilaskopta grdnz ekilleri, tepe deerlerini kaydederek iziniz.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

5-8 (2) Kare dalgann genliini yarya drerek (1) kkndaki lmleri tekrarlaynz ve sonular yorumlaynz. (3) ekil 5.10bdeki lm dzeneini diren deerini 600 , endktans deerini 60 mH alarak kurunuz. Devrenin giriine 0-5 V simetrik bir kare dalga uygulaynz. Kare dalga osilatrnn frekansn deitirerek v R (t) yi gzlemleyiniz. ekil 5.4bye en yakn ekli elde ettiiniz (tam dolma, tam boalma durumu) frekans belirleyiniz. Hesap ile elde ettiiniz deer ile lm ile elde ettiiniz deer arasndaki fark yorumlaynz. Kare dalga osilatrn periyodunu T=10L/R, T=L/R ve T=L/10R alarak, her hal iin osilaskopta grdnz ekilleri, tepe deerlerini kaydederek iziniz.

ekil 5.11 (4) ekil 5.11deki lm dzeneini endktans deerini 60 mH , kondansatr deerini 1 F alarak kurunuz. Devrenin giriine 100 Hz frekansnda 0-5 V simetrik bir kare dalga uygulaynz. lme dzeneinde, R
20 L , R C 2 L ve R C 20 L alarak, her bir hal C

iin osilaskopta grdnz dalga ekillerini iziniz. Elde ettiiniz sonular yorumlaynz.
R 20 L C

iin kondansatrn deerini deitirmenin dalga eklini nasl etkilediini

belirtiniz.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

DENEY 6 : SNSODAL SREKL HALDE KALICI ZMN NCELENMES


Deneyin Amac Sinsoidal kaynaklar ile uyarlan RL, RC ve RLC devrelerinin kalc zmn bulmak iin fazr kavramndan nasl yararlanlaca ortaya konacaktr. Sinsoidal Srekli Hal (SSH) de Kalc zmn Bulunmas Kararl dinamik devrelerin analizi sonucu elde edilen durum denklemlerinin tam zm, geici ve kalc zmlerin toplam olarak ifade edilebilir. Tam zmde, etkisi zamanla azalan ve en sonunda sfra inen ksma geici zm, kaynaklar var olduu srece tam zme katks olan ksma ise kalc zm ad verilmektedir.
Tam zm

x (t ) {

= (t ) (x 0 x (0)) + 144 44 2 3
Geici zm

Kal c zm

x (t ) {

(1) (2)

x (t ) = xtam (t ) t
edilen kalc zme SSH zm denir. Bir sinsoidal iaret denklem (3) teki gibi ifade edilebilir. A(t) = Amcos(t + ) =

Bir veya ayn frekansl birden fazla sinusoidal kaynakla uyarlm bir RLC devresinden elde

2 Aeff cos(t + )

(3)

Burada Am genlii, Aeff etkin deeri, asal frekans ve de faz temsil etmektedir. A(t) iaretine karlk den ve fazr olarak adlandrlan A kompleks bykl aadaki ekilde tanmlanr. (Laboratuarda kullanlan lm aletleri etkin deeri gsterdiinden fazr ifadesinde etkin deer kullanlmtr.) A= Aeff e
j

(4)

(3) ve (4) bantsndan yararlanarak, Aeffcos(t + ) = Re[A ejt] ifadesi elde edilir. (5) denkleminde eitliin iki taraf tretilip, Re ve faydalanarak, Aeff d A(t) = Re[j*A ejt ] Am dt (6)
d operatrlerinin lineerlik zelliinden dt

(5)

elde edilir. Buradan hareketle, x(t) sinsoidine karlk X fazr varsa, dx/dt sinsoidine karlk j*X fazr vardr denir. Bylece trev operatrnden cebrik bir ifadeye dnm T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

6-2 yaplm olur. Bu durumda, zaman domeninde diferansiyel denklemlerin zm, fazr domeninde karmak saylar cebrine dnmektedir. te yandan, SSHdeki devrelerin analizini kolaylatrmak amacyla fazr dnmnden faydalanabilmek iin, devre teoremlerinin fazr domeninde de geerli olduu kolayca gsterilebilir. Fazr dnmnden yararlanarak, SSHdeki bir devrenin kalc zmn bulmak iin zaman domeninde durum denklemlerini elde ederek diferansiyel denklem zmek yerine devreleri dorudan fazr domeninde analiz ederek cebrik ilem yapmann daha kolay olaca gzkmektedir. RLC Devrelerinde Empedans ve Admitans Kavram Fazr domeninde devre analizi yaparken empedans/admitans kavramndan yararlanlmaktadr. Empedans, bir 2-ulunun, fazr domeninde, geriliminin akmna orandr. (6) dan yararlanarak, L ve C elemanlarna ait fazr domenindeki tanm bantlar aada verilmitir. VL = jL*IL , IC = jC*VC (7) Bylece, L ve C iki ulularna ait empedanslar,

VL = Z L = jL IL

VC 1 = ZC = IC jC

(8)

eklinde tanmlanmaktadr. Admitans ise Y = 1/Z eklinde tanmlanmaktadr. L ve C eleman fazr domeninde karmak deerli diren gibi tanmlandndan, SSHdeki bir RLC devresinin kalc zmn bulmaya ynelik yaplan devre analizi, fazr domeninde direnli devre analizine dnmektedir. Karmak Saylarla lgili Hatrlatma
V = a + jb karmak saysnn genlii V = a 2 + b 2

ve as (V ) = arctan(b / a ) ile

tanmldr. Bylece V = V e j eklinde de ifade edilebilir.. Bu ifade ekli, baz hesaplamalarda kolaylk salar. rnein,

V1 V V1 = ve 1 = (V1 ) (V2 ) yazlabilir. V V2 V2 2

Deney boyunca avometrelerin lt gerilim bykl, V fazrnn genlii V dir.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

6-3 Deneyin Yapl 1. ekil 6.1 deki devreyi kurunuz. aret retecini kullanarak, e(t) giri gerilimini, tepe deeri 5V, frekans 1 kHz olan sinsoidal bir iaret olarak elde ediniz. R = 1k ve C = 100nF seiniz.
R

e(t)

ekil 6.1 a) VC ve V R genliklerini lnz. V R ifadesinden I C deerini elde ediniz. C deerini hesaplaynz. b) VC fazrnn parametrik (E, R,C ve cinsinden) ifadesini yaznz. Ayn ekilde VC ifadesini yazp eleman deerlerini kullanarak hesaplaynz ve llen deerle karlatrnz. c) VC , V R ve E arasndaki ilikiyi ifade ediniz. 2. ekil 6.2 deki devreyi kurunuz ve 1de kapasite iin yaplanlar endktans iin tekrarlaynz.
R

IC VC

oranndan

e(t)

ekil 6.2 3. ekil 6.2 deki devre iin, e(t) ve vL(t) gerilimlerini osiloskop ekrannda ayn anda gzlemleyiniz. a) Osiloskobun lekleri yardmyla bu iki iaret arasndaki faz fark iin yaklak bir deer hesaplaynz. b)

VL ifadesinden yararlanarak, e(t) ve vL(t) iaretleri arasndaki faz farkn analitik olarak E

ifade edip eleman deerlerini yerine koyarak hesaplaynz. c) vR(t) ve e(t) ile vR(t) ve vL(t) arasndaki faz farklar ne kadardr?

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal

6-4 4. ekil 6.3 teki devreyi kurunuz.


R

e(t)

ekil 6.3 a) e(t) giri geriliminin frekansn deitirerek, paralel bal L//C iki ulusunun geriliminin maksimum olduu frekans tespit ediniz ve belli frekans deerleri iin llen gerilimin tahmini grafiini iziniz. b) ZL//C empedansnn ya bal ifadesini yaznz ve bu ifadeyi maksimum yapan frekans eitliini bulunuz. Eleman deerlerini kullanarak hesapladnz frekans deerini ltnz deerle karlatrnz.

T Elektrik-Elektronik Fakltesi Devreler ve Sistemler Anabilim Dal