You are on page 1of 8

Induksioni elektromagnetik (EM

)
MENYRAT E PERFITIMIT TE INDUKSIONIT ELEKTROMAGNETIK Meqë rryma elektrike përreth përcjellësve shkakton fushën magnetike, kemi arsye të interesohemi edhe për mundësinë e përfitimit të rrymës elektrike nga fusha magnetike.Përvoja këtu jep përgjigjje positive,sepse një gjë e tillë është e mundshme siç tregojnë edhe eksperimentet.Rrymat elektrike të fituara nga fusha magnetike quhen rryma të indukuara dhe e zbuloi Faradei më 1831. Bashkësia e të gjitha dukurive të cilat paraqiten me rastin e përfitimit të rrymave dhe të tensioneve të indukuara,paraqesim fushë studimin në kuadër të induksionit elektromagnetik. Në zbatimin e këtyre dukurive mbështetet elektroteknika bashkëkohore,sepse tërë energjia elektrike,të cilën e shfrytëzojmë,përftohet duke u mbështetur në parimet e induksionit elektromagnetik. Ekzistojnë shumë mënyra të përfitimit të rrymës së induktuar dhe për të gjitha vlen i njëjti parim; në një mënyrë apo tjetër duhet të sigurohet ndërrimi i fluksit magnetik, meqë nga ky ndërrim i fluksit mund të përftohet rryma e induktuar.Ndërrimi i fluksit mund të arrihet në shumë mënyra: * duke kyçur dhe shkyçur burimin në përcjellës; * duke rrotulluar bobinën në fushën magnetike të magnetit të përhershëm; * duke ndryshuar intensitetin e rrymës në qark parësor me ndihmën e rezistencës së ndërrueshme; * duke vendosur dhe duke nxjerrë magnetin e përhershëm nga brendia e bobinës; * duke lëvizur përcjellësin në fushën magnetike; * duke lëvizur përcjellësin nëpër kornizë e cila gjendet në fushën magnetike dhe me mënyra të tjera. Në këtë kapitull do të përqëndrohemi në përshkrimin e disa prej këtyre metodave të përftimit të ndërrimit tëfluksit magnetik,përkatësisht të tensionit të induktuar dhe të rrymës së induktuar si pasojë e këtij tensioni.
Kyçja dhe shkyçja e burimit në përcjellës

Nga shumë eksperimente që bëri Faradei për përftimin e rrymës elektrike me ndihmën e fushës magnetike duhet veçuar të parin i cili tregohet në fig. 5.1. në të cilën sustat 1 dhe 2 janë të mbështjella rreth bërthamës unazore të hekurit. Susta mbështjellëse 1 është e lidhur me burimin (akumulatorin)m kurse susta mbështjellëse 2 është e lidhur me ampermetrin e ndjeshëm.Meqë zeroja e ampermetrit është ndërmjet shkallës,në vartësi të kahut të rrymës,treguesi do të zhvendoset majtas apo djathtas.Bërthama e hekurit e zmadhon fushën magnetike që krijohet nga susta mbështjellëse 1 dhe i përqëndron vijat e induksionit magnetik të cilat kalojnë dhe nëpër mbështjellësin 2.Pa marrë parasysh se susta 2 gjendet në fushë të fuqishme magnetike të sustës 1,nëpër të nuk induktohet rrymë dhe treguesi i ampermetrit qëndron në zero,përderisa nuk ndërron rryma në sustën 1.Faradei diktoi se treguesi i ampermetrit do të zhvendoset furishëm në një kah vetëm gjatë kyçjes së ndërprerësit N apo

Edhe në këtë rast gjatë rrotullimit tëbobinës treguesi në galvanometer do të tregojë rrymë.të cilin do ta quajmë parësor.Rryma e induktuar në vartësi nga lëvizja e magnetit alternativisht e ndërron kahun.e cila është e lidhur me burimin e rrymës dhe me njërezistor të ndryshueshëm siç e tregon fig.Një kah paraqitet kur magneti futet në brendi të bobinës dhe kah tjetër kur magneti nxirret nga brendia qëdiktohet nga zhvendosja e treguesit të galvanometrit.pra vetëm gjatë kohës së kyçjes së rrymës në sustën 1 apo ndërprerjes së saj.Përfitimi i rrymës në këtë mënyrë është i lidhur me ndërrimin e fluksit magnetik.përkatësisht tensioni i induktuar paraqitet në një qark të mbyllur kurdoherë që atë e përshkon fluksi i ndryshueshëm magnetik.paraqitet si rrjedhojë e këtij tensioni.shkyçjes.Me ndërrimin e kontakteve në akumulator treguesi i ampermetrit do të zhvendoset në kah të kundërt.tensioni i induktuar shfaqet në bobinë atëherë.por rryma krijohet vetëm gjatë ndërrimit të fushës.treguesi nëgalvanometër do të tregojë paraqitjen e rrymës në qarkun dytësor.Kjo mund të arrihet me vendosjen.ndërrimi i fluksit magnetik shkakton paraqitjen e tensionit të induktuar kurse rryma e induktuar.aq më intensive është rryma e induktuar.Pra.përkatësisht ndërrimi i fluksit magnetik.4.Pranë këtij qarku. Në të vërtet. Vendosja dhe nxjerrja e magnetit të përhershëm nga brendia e bobinës Si shembull tjetër të përftimit të tensionit të induktuar mund të përmendim rastin e bobinës së palëvizshme.përkatësisht lëvizjen.siç tregon edhe fig.pra vetëm gjatë zmadhimit të fushës magnetike në moment tëkyçjes apo zvogëlimit të saj në moment të shkyçjes së burimit. do të vendosim një bobinë tjetër po ashtu me numër të madh dredhash të telit tëizoluar të bakrit të lidhur me galvanometer G.por që në një mënyrë dhe në të bëhet prerja e vijave të forces së fushës magnetike. 5.Faradei erdhi nëpërfundim se fusha konstante magnetike nuk shkakton rrymë në sustën mbështjellëse 2. Ndërrimi i intesitetit të rrymës në qark parësor Të mendojmë një bobinë me shumë dredha nga teli i izoluar i bakrit.kur përcjellësi i bobinës i prêt vijat e forces së fushës magnetike.2. Rrotullimi i bobinës në fushën magnetike Të mendojmë një bobinë me shumë dredha nga teli i izoluar të vendosura ndërmjet fushës së magnetit në formë patkoi.Do ta quajm qark dytësor. 5.Duke ndërruar intensitetin e rrymës në qarkun parësor.Bobina është e lidhur me galvanometer dhe ka mundësi të rrotullohet në fushë.siç e tregon fig. 5.3. Lëvizja e përcjellësit në fushë magnetike .Sa më shpejt që futet apo nxirret magneti i përhershëm nga brendia e bobinës.që arrihet me kontaktin rrëshqitës të rezistorit.e ndonjë magneti të përhershëm në brendinë e ndonjë bobine.

5.forca e Lorencit e shkakton lëvizjen e elektroneve nga njëri skaj i përcjellësit nëskajin tjetër në të cilin kryhet grumbullimi i tyre.të gjitha elektronet e lira do të lëvizin me këtë shpejtësi në fushën magnetike. Në fig.Përcjellësi e ka gjatësinë l dhe vijat e forces sëfushës magnetike i prêt normal me shpejtësi në v.nëse përcjellësin e lëvizim me shpejtësi v në këtë fushë magnetike B.5.Skaji i përcjellësit nga i cili lëvizin elektronet do të varfërohet me elektrone. siç e tregon fig.5.Grumbullimi i mëtejmë i ngarkesave ndërpritet me baraspeshimin ndërmjet fushës vetjake elektrike të krijuar në përgjithësi dhe forces së Lorencit.prandaj ngarkohet me elektricitet pozitiv.Forca elektrolëvizore e induktuar lind edhe në përcjellës i cili lëviz në fushën magnetike. fig. Paraqitja e ngarkesave të kundërta ka pasojë krijimin e fushës vetjake elektrike E të përcjellësit. është paraqitur fusha magnetike me kah normal ndaj rrafshit të vizatimit.5. E shënojmë me ∆x largësinë nga këto dy pozita.Në këtë mënyrë në skajet e përcjellësit fitohet tensioni i induktuar.Nëse kujtojmë se fusha elektrike vetjake E dhe tensioni i induktuar Ui në skaje të përcjellësit me gjatësi l shprehet me formulën: XXXXXXXX do të kemi për tension të induktuar: Ui = Bvl Lëvizja e përcjellësit nëpër kornizë Supozojmë se përcjellësin e kemi vendosur në njëkornizë në të cilën është i kyçur një galvanometer.E dime se forca e cila vepron në përcjellës është: .Prandaj.qëdo të thotë se energjia mekanike shndërrohet në energji elektrike.Por.Të supozojmë se përcjellësi zhvendoset gjatë kohës ∆t.Puna që kryhet në këtë gjatësi kalon në punë elektrike të ngarkesave në lëvizje.arrihet një gjendje kur këto dy forma baraspeshohen mes veti: evB=eE nga fitojmë: E=vB Shprehja e fundit tregon se gjatë lëvizjes së përcjellësit në fushën magnetike intensiteti i fushës vetjake elektrike të tij E është i barabartë me prodhimin e shpejtësisë së përcjellësit v dhe induksionit magnetik B.6.Në çdo electron të lire vepron forca e Lorencit: F= evB Pra.Kur përcjellësi nuk lëviz nuk diktohet asgjë e veçantë.Elektronet e lira të tij do të kryejnë lëvizje termike që janë të orientuara në të gjitha haket.5.

kur nuk ka lëvizje të përcjellësit.Mirëpo.prandaj kemi: XXXXXXXXX Siç shihet nga (5.5.Pra .forca elektrolëvizore paraqet herësin e punës së kryer ndaj ngarkesave në lëvizje. i cili lëviz normalisht ndaj vijave të forces nëpër kornizë me shpejtësi v pa fërkim.Këtë ligj do ta përcaktojmë duke iu referuar shembullit të mëparshëm dhe fig..2).6.Pas njëkohe ∆t fluksi do të zvogëlohet për -∆Φ. forca elektrolëvizore është e barabartë me zero.Ky ndërrim i fluksit njehsohet sipas shprehjes: ∆Φ=-B∆S=-Bl∆x=-Blv∆t E pjestojmë këtë shprehje me kohën ∆t dhe fitojmë: XXXXXXXX .kërkesë parësore është sigurimi i mundësisë sëndërrimit të fluksit magnetik.Fusha magnetike e ka kahun normal ndaj rrafshit të vizatimit. ende nuk e kemi paraqitur në mënyrë sasiore raportin e ndërrimit të fluksit magnetik dhe tensionit të induktuar apo të forces elektrolëvizore. Ligji i Faradeit për induksion EM Shembujt e paraqitur të ndërrimit të fluksit magnetik tregojnëmundësinë e krijimit të forces elektrolëvizore të induktuar. në të cilën tregohet përcjellësi me gjatësi l.F=Bll Kurse puna gjatë zhvendosjes ∆x është: ∆A=F∆x=Bll∆x Meqë vlen: ∆x=v ∆t kemi: ∆A=Bl lv∆t= Blv ∆q (sepse l∆t=∆q) Sipas përkufizimit.

forca elektrolëvizore prej 1 V fitohet kur në qark kryhet ndërrimi i fluksit magnetik prej 1 Wb në sekondë. .për magnet më të fuqishëm zhvendosja e treguesit në galvanometer është më e madhe.2) se ana e djathtë paraqet forcën elektrolëvizore të induktuar. Ligji i Faradeit (5.prandaj është e barabartë me: XXXXXX Mund të përfundojmë se forca elektrolëvizore e induktuar paraqitet si shpejtësi e ndërrimit të fluksit magnetik.Prandaj vlen: Ui ~ ∆Φ Pastaj mund të vërtetojmë të dhënën: sa më shpejt tëfutim apo nxjerrim magnetin nga bobina tensioni i induktuar do të jetë më i madh.3) për induksion EM më së lehti mund të arsyetojmë nga shembulli 4.Kuptojmë nga shprehja (5.pra: XXXXXXXX që tregon se tensioni i induktuar është përpjesëtimisht i zhdrejtë me kohën e ndërrimit të fluksit magnetik.Kjo shprehje vlen për çfarëdo rrethanash në të cilat përftohet forca elektrolëvizore e induktuar dhe si e tillë është përpiluar në formë të ligjit që quhet ligji i Faradeit për induksion.Nëse përdorim disa magnete të përhershme. (bobina) atëherë shprehja për induksion ka formën: XXXXXXXXX Njësia për forcën elektrovizore të induktuar është volti: XXXXXXXXX Prandaj. Nëse qarku përbëhet nga N dredha.

rryma e induktuar në unazë tenton të ruaj numrin e mëparshëm të vijave të .Me fjalë të tjera.janë të të njëjtit kah.a do të rritet numri i vijave të induksionit që kalojnë nëpër unazë.a. Kur magneti i afrohet unazës metalike në fig.apo duke lidhur me një resistor me kontakt rrëshqitës. Ky është përkufizimi i rregullës së Lencit.5.e pastaj zvogëlohet fluksi magnetik në qarkun parësor që arrihet duke kyçur apo shkyçur qarkun parësor me burim.janë të kahut të kundërt. Rregullën e Lencit do të arsyjetojmë me dy shembuj të paraqitur në fig. Gjatë largimit të magnetit nga unaza (fig.5.Kjo është arsyeja pse në shprehjen për ligjin e Faradeit (5.e me këtë edhe këtë edhe rryma qëkjo fushë ka prodhuar.Mundësinë e përcaktimit të kahut të rrymës sëinduktuar e dha Emil Lenci në formë të përgjithshme dhe mban emrin e tij.ka kah të atillë që tenton të kundërshtojë shkakun prej të cilit është prodhuar.5.8.por edhe kahun e saj.7.4.që do të thotë se paraqitet dëbimi reciprok.ka kah të atillë që tenton të pengojë zmadhimin ose zvogëlimin e fushës magnetike që e ka shkaktuar atë induksion.Në unazë do të induktohet rryma e cila me fushën e vet do t’i kundërvehet fushës së magnetit që e ka krijuar.Sipas rregullës së Lencit. Pra. i referohemi fig.33c.Kur rritet fulksi.unaza e aluminit largohet nga bobina parësore.Së pari rritet.Rregulla e Lencit Për tension të induktuar duhet ditur.rryma e induktuar.3) duhet të merret parasysh parashenja minus. Që të përcaktojmë kahun e tensionit i cili induktohet në ndonjë qark nga ndërrimi i fluksit magnetik.Do të vërejmë siç vijon.jo vetëm vlerën sasiore. FIG.Mirëpo. Dëbimi do të thotë se fusha magnetike.b) do të zvogëlohen vijat e induksionit që kalojnë nëpër unazë.përkatësisht tensioni.vijat e fushës magnetike të tensionit të induktuar në unazë kanë kah të kundërt me vijat e fushës së magnetit të përhershëm.Pranë saj me dy fije peri është varur një unazë alumini vetëm prej një dredhe qëparaqet qark elektrik dytësor. Në figure është paraqitur bobina e lidhur me burim të rrymës me kontaktin k si qark elektrik parësor.b. FIG.Prandaj.kurse tërheqje do të thotë se fusha magnetik.8.rregulla e Lencit mund të formulohet edhe në formën: rryma e induktuar.qëdo të thotë se paraqitet tërheqja reciproke.8.5.e me këtë edhe rymma që kjo fushë ka prodhuar.Kahu i rrymës së induktuar në unazë përcaktohet sipas rregullës së dorës së djathtë të treguar në fig.unaza i afrohet bobinës.kur fluksi zvogëlohet.

33c.prandaj i kundërshton këtij zvogëlimi. Do të supozojmë se fluksi mund të ndërrojë për çfarëdo arsye.8a).Për këtë arsye vijat e induksionit të rrymës së induktuar kanë të njejtin kah sikurse vijat e induksionit të magnetit.Prandaj.8b) ka kah të kundërt me rrymën e induktuar në rastin e afrimit të magnetit (fig.5.Kahu i rrymës së induktuar në qarkun unazor po ashtu përcaktohet me rregullën e dorës së djathtë sikurse në fig.puna e kryer që është e barabartë me energjinë e shpenzuar është: W= F s = (Bll) s = Bl (l s) = Bl S=l(BS)=IΦ ku fluksi Φ është fluksi magnetik.5.vlera e së cilës është: ∆Wi = Uil∆t Në pajtim me ligjin e ruajtjes së energjisë.5).7) vlen: ∆Wi + ∆Wi = 0 ose .induksionit të magnetit.Siç kemi treguar më pare. PERFITIMI I LIGJIT TE FARADEIT NGA LIGJI I RUAJTJES SE ENERGJISE Ligji i Faradeit për induksion elektromagnetik mund të përfitohet edhe nga aspekti energjetik.Prandaj vlera e energjisë së shpenzuar për ndërrim të fluksit është: ∆W = I∆Φ Sipas ligjit të ruajtjes së energjisë në llogari të kësaj energjie të shpenzuar për ndërrimin e fluksit magnetik ∆Φ duhet të fitojmë të njejtën vlerë të energjisë të cilën do ta jep tensioni i induktuar Ui.6 zhvendoset për ∆x në fushën magnetike me induksion B.shuma e këtyre dy energjive duhet të jetë e barabrtë me zero.Nëse përcjellësi me gjatësi l në fig.ndërrimi i fluksit ∆Φ mund të kryhet me disa mënyra dhe në ato raste do të shpenzojmë energji për vlerën që është në pajtim me shprehjen (5.nga (5.Prandaj.4.rryma e induktuar në rastin e largimit të magnetit nga qarku unazor (fig.5.6) dhe (5.

Sipas përkufizimit të fuqisë mekanike.I∆Φ Pjestojmë me l∆t shprehjen e fundit dhe fitojmë ligjin e Faradeit për tension të induktuar: XXXXXXXXXXX Kuptimi i kësaj mënyre të përfitimit të ligjit të Faradeit është më i thellë.prandaj fitojmë: P = lE .e cila shpenzohet gjatë ndërrimit të fluksit në procesin e induksionit.fitohet në formë të energjisë elektrike.që është në pajtim me ligjin për ruajtjen e energjisë.kemi: XXXXXXXXX Nga formula (5.sepse tregon se energjia mekanike.Uil∆t = . Më në fund shkruajmë edhe shprehjen për lidhshmëri ndërmjet fuqisë mekanike dhe forces së induktuar elektrolëvizore.2) dihet se vlen E=Blv.