767

VATANDALIK
BLGLER VE ANAYASA
BÖLÜM 1
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
VATANDALIK
BLGLER VE ANAYASA
BÖLÜM 1
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
TOPLUM HAYATI DÜZENLEYEN KURALLAR

Toplumda, bireyin hareketlerini denetleyen kural ve
yasaklar dizisi vardır. Bunlar yazılı ve yazısızdır. Bireyin,
bu kurallara uymaması, beraberinde cezalandırmayı
getirir ki, buna müeyyide (yaptırım) denilir.


A. TOPLUMSAL KURALLARIN ÖZELLKLER
• Dokunulmaz (dogmatik) olmayıp ihtiyaca göre
deiirler.
• Bireyin iradesi üzerinde olup yaptırım gücüne
sahiptirler.
• Toplumsal düzeni salamayı amaçlarlar.


B. TOPLUMSAL HAYATI DÜZENLEYEN KURALLAR
• Din kuralları: Yaptırım gücü genelde maddî deil
manevîdir.
• Ahlâk kuralları: Yaptırım gücü manevîdir.
• Örf ve âdetler (gelenek-görenek): Yaptırım gücü
manevîdir. Zaman içinde en çok deiimi bu kurallar
gösterir.
• Hukuk kuralları: Yazılıdır ve maddî yaptırım gücüne
sahiptir. Burada toplumun oto kontrolü yoktur. Artık
devlet devreye girmitir.


II. DEVLET ve DEMOKRAS
Devlet, sınırları belli olan bir ülkede örgütlenmi halk
demektir. Devlet gücü üzerinde güç bulunamaz. Devletin
var olmasını salayan temel ögeler, baımsız ve sınırları
belli bir ülke, egemen ve örgütlü toplumdur.

Bir ülkede yaayan, ortak tarih ve kültürel deerlere
sahip ve birlikte yaama amacı taıyan insan
topluluuna millet denilir.

Egemenlik, emretme ve yönetme gücünü kullanarak
baımsız yaamayı ifade eder. Egemenlik, ülkelerin
gelimilik düzeyi ve kültürel özelliklerine göre,
toplumlarda, ulusa, krala, dîni lider veya bir zümreye ait
olabilir. Türkiye’de kabûl edilmi egemenlik ekli olan
cumhuriyette, yönetim hakkı millete aittir. Atatürk’ün,
“Egemenlik kayıtsız-artsız milletindir” sözüyle
anlamlanmaktadır.


A. DEVLET EKLLER
Bir devlet, aynı anda birden fazla devlet eklini
bünyesinde barındırabilir;
• Üniter Devlet: Devlet sınırları içinde aynı hukuk
kurallarının geçerli olduu, tek bir siyasî otoritenin
egemenlii elinde tuttuu yönetim eklidir. Türkiye
Cumhuriyeti üniter devlettir.
• Federal Devlet: Devletlerin bir araya gelmesinden
oluan ve her bir devlette farklı hukuk kurallarının
uygulandıı yönetim eklidir. Federal devletler, iç
ilerinde serbest, dı ilerinde merkezî devlete
balıdırlar.
• Otokratik Devlet: Yasama – yürütme – yargı
yetkileri tek organda toplanır. Tek kiinin
egemenliine dayanıyorsa Monari, zümrenin
egemenliine dayanıyorsa Oligari adını alır.
• Teokratik Devlet: Devlet yönetiminde din kuralları
etkindir. Devlet otoritesi, gücünü dinî kaynaklardan
alır. Devlet, dinî inanç ve ibâdetlere dorudan
müdahildir.
• Kapitalist Devlet: Üretim araçlarının halka ait olması
benimsenmitir.
• Sosyalist Devlet: Üretim araçlarında devlet
mülkiyeti benimsenmitir.
• Lâik Devlet: Din ve devlet ilerinin birbirinden ayrı
olduu yönetim eklidir. Resmî bir devlet dini yoktur.
Kiiye, istedii dine inanabilme ve vicdan özgürlüü
tanınmıtır.

B. DEMOKRAS
Demokrasi, toplumun kendi kendini yönetmesi anlamına
gelmektedir. Halk iradesi esas olup, halk, yöneticilerini
seçimle belirler. Ancak, demokrasi, sadece yönetenlerin
seçimle belirlenmesiyle gerçeklemez; tam
demokrasilerde yeterli hak ve özgürlüklerin tanınmı
olması da gereklidir. Dolayısıyla, demokrasi ve insan
hakları kavramları birbirleriyle yakından ilgilidir.

Demokratik hukuk devleti aaıdaki koulları
taımak zorundadır:
• nsan haklarına saygılı ve hürriyetçi demokrasi
anlayıı olur (özgürlük).
• Siyasî sistemdeki temel siyasî karar organları, genel
oya dayanan serbest seçimlerle oluur (millî
egemenlik).
• ktidar yarıması eit artlarda yürütülür (çoulculuk).
• Bütün vatandaların temel hak ve hürriyetleri
tanınarak, hukukî güvence altına alınır (eitlik).






768
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Toplumsal Hayatı Düzenleyen Kurallar

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Toplumsal Hayatı Düzenleyen Kurallar



• Yürütme ve yasama ilemlerinde yargı denetimi
vardır.
• Hiç kimse kanunen tâbi olduu mahkemeden baka
mahkeme önüne çıkartılamaz (Kanunî Hâkim
Teminatı).
• Yargı baımsızdır.
• Kuvvetler Ayrılıı lkesi geçerlidir.

Demokrasilerin dayandıı temel ilkeler unlardır:
• Millî egemenlik: Devleti yönetme gücünün millete ait
olması demektir.
• Özgürlük: Bireyin, bakalarına zarar vermeden
davranılarında özgür olmasını ifade eden ve
doutan sahip olunan bir haktır.
• Eitlik: Her bireyin yasalar önünde eit olmasını
ifade eder.
• Çoulculuk: Farklı görü, anlayı ve tutuma saygılı
olmayı anlatır. Demokrasilerde çok sesliliin olması
arttır ve bu ancak çok partili siyasî düzenle
mümkündür.

Demokrasi uygulama biçimine göre üçe ayrılır:
• Dorudan demokrasi: Halkın tamamının, alınan
kararlara katılması demektir. Nüfusun az olduu lk
Ça Ege ehir (site) devletlerinde uygulanmıtır.
Günümüzde uygulanamaz.
• Yarı dorudan demokrasi: Seçimle i baına
gelmi meclis ve yöneticiler varsa da, bazı kararlar,
seçmenlerin dorudan katılımıyla alınır. Anayasa
kabûl veya deiiklii için halk oyuna gidilmesi bir
ölçüde yarı dorudan demokrasi anlamına gelir.
• Temsilî demokrasi: Halkın seçtii temsilcilerin, halk
adına karar alması demektir.Türkiye Cumhuriyeti bu
sistemle yönetilir.

Demokrasinin uygulanması
Demokrasinin dayandıı temel unsurlar vardır:

• •• • Millet egemenlii: Devletin, bütün faaliyetlerini milletin
aldıı yetki ile millet adanı yürütmesi demektir.
• •• • Özgürlük ve Eitlik: insanların, birey ve topluma zarar
vermeden istediini yapması, vatandaların kanunlar
önünde hak ve ödevler açısından eit tutulması
anlamına gelir.
Özgürlükler kiye Ayrılır:
a) Kamu Özgürlüü: Bireyin insanca yaamasına
olanak salayan özgürlüklerdir. Kiilerin temel hak ve
özgürlükleri kamu özgürlüünü oluturur. Kamu
özgürlüklerini, dokunulmaz, vazgeçilmez ve devredilmez.
b) Siyasi Özgürlük: Vatandaın devlet yönetimine
katılmasını salayan haklardır. Türk vatandalıı hakkı,
seçme ve seçilme hakkı, siyasi faaliyetlerde bulunma
hakkı, kamu hizmetine grime hakkı, vatan hizmeti en
önemli siyasi hak ve özgürlüklerdendir.
Demokrasinin gerei olarak seçme, seçilme ve siyasi
faaliyetlerde bulunma hakkının kullanılması bir takım
ilkelere dayanmaktadır.
Bunlar:
Genel Oy lkesi: Herkesin serbestçe, ırk, cins, düünce,
din ve mezhep ayrımı gözetilmeksizin oyunu
kullanabilmesi ve yönetime katılması demektir.
Çoulculuk lkesi. Seçimlere birden çok siyasi parti ve
adayın katılması demektir.
Meclis Hükümeti: Bakanların tek tek TBMM tarafından
seçilmesiyle oluturulan hükümet modelidir.
(I. TBMM’de uygulanmıtır).
Kabine Sistemi: Cumhurbakanı tarafından millet-
vekilleri arasından atanan bir babakan tarafından
oluturulan ve meclisten güvenoyu almasıyla göreve
balayan hükümet modelidir.
Azınlık Hükümeti: Milletvekili sayısı bakımından
mecliste çounluu salayamamasına ramen bir
partinin hükümeti kurması ve meclisten güvenoyu
almasıyla oluturulan hükümet biçimidir.
Çounluk lkesi: En çok milletvekillii kazanan siyasi
partinin iktidara gelmesi demektir.
Çounluk sistemi, basit, salt ve nitelikli olmak üzere üç
ekilde uygulanır.
Basit çounluk sistemi: Nisbî çounluk da denilen bu
sistemde, seçime katınla adaylar içinde en çok oyu alan
kii seçilmi sayılır.
Salt Çounluk Sistemi: Mutlak çounluk da denilen bu
sistemde adayın seçilebilmesi için geçerli oyların en az
yarısından bir fazlasını alması gerekir.
Nitelikli Çounluk Sistemi: Bu sistemde seçilebilmek
için, geçerli oyların belli bir bölümünü almı olmak
gereklidir. (bete üç, üçte iki vb.). Bu sisteme genellikle
anayasa deiikliklerinde bavurulur.
Bir de Nisbî Temsil Sistemi vardır ki, her siyasi partinin
alıı oy oranına göre mecliste temsil edilmesini salayan
sistemdir. Ancak, parlamento çok sayıda partinin
bulunmasına yol açtıından hükümetin kurulması ve
ilemesini zorlatırmaktadır. Bu bakımdan tercih
edilmemektedir.







769
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Türkiye’de Anayasanın Tarihi Geliimi

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Türkiye’de Anayasanın Tarihi Geliimi

TÜRKYE’DE ANAYASANIN TARH GELM

• Osmanlı mparatorluu’nun yönetim biçimi mutlak
monari olup, Yavuz Sultan Selim’in halîfelii
almasından sonra, teokratik yapı da kazanmıtır.
• lk anayasal gelime, 1808 Sened-i ttifak’tır
(II. Mahmut, Rumeli Âyanları ile imzalamıtır.
ngiltere’deki Magna Carta ‘ya benzer). Ancak, II.
Mahmut Hukukun Üstünlüü lkesi’ni kabûl etmi
deildir. Mutlak otorite yine kendisidir.
• Anayasal geliimin ikinci adımı, Abdülmecit’in
Hariciye Nazırı Mustafa Reit Paa’ya hazırlatıp ilan
ettii 1839 Tanzimat Fermanı’dır. Hukukun
Üstünlüü lkesi ilk kez kabûl edilmitir.
• Üçüncüsü, 1856 Islahat Fermanı‘dır. Din farkı
gözetilmeksizin bütün vatandalar eit haklara sahip
olmulardır. Tanzimat Fermanı’nı pekitirici
niteliktedir. Azınlıkların il genel meclislerine üye
olabilmeleri ve azınlık okulları açılması gibi hükümler
içerdii için, Osmanlı Devleti’nin daılmasını
hızlandırmıtır. Öte yandan, Müslüman halkın
memnuniyetsizliini arttırmıtır.
• 1876‘da, Türk tarihindeki ilk anayasa uygulamaya
konulmu, Osmanlı Devleti’nde Merûtiyet Dönemi
balamıtır. Anayasa, en temel yasadır. Ana ilevi,
halk ile devlet arasındaki ilikiyi düzenlemektir.
• Anayasa, yasaların kaynaıdır. Yasalar, anayasaya
aykırı olamaz.
• Anayasanın, deitirilme veya kaldırılması yasalara
göre daha zordur. Yasa, TBMM’de kabûl edilirken,
anayasanın kabûl edilmesi halk oylaması
(referandum) ile olur. Bu ekildeki anayasalara “Sert
Anayasa” denilir. Kabûl edilmesi yasalarla aynı
prosedüre sahip anayasaya da “Yumuak Anayasa”
denilmektedir.
• Anayasa, konuları genel hatlarıyla düzenlerken, yasa
ayrıntıları düzenler.
• Zamanla ihtiyaca cevap vermeyen anayasalarda,
deiiklie gidilir veya yeni anayasa hazırlanır.
Türkiye’de, 1876, 1921, 1924, 1961 ve 1982
yıllarında yeni anayasalar yürürlüe girmitir.

A. 1876 ANAYASASI (KANÛN-I ESÂSÎ)
Hükümet Sistemi: Merûtî Monari (yasama ve
yürütme organları, yürütmede toplanır)
• Türk tarihindeki ilk anayasadır. I. Merutiyet
Dönemi’ni balatmıtır. Heyet-i Mebusan ve Heyet-i
Âyan adı verilen iki meclisten oluan Meclis-i Umûmî
kurulmutur. Fakat, merûtî monari tam olarak
olumamıtır. Yasama görevi Âyan Meclisi ve
Meclis-i Mebusan’a verilmitir. Âyan Meclisi’nin
üyeleri padiah tarafından ölünceye kadar tayin
edilebilecektir. Mebusan Meclisi’nin üyeleri 4 yılda bir
yapılan seçimle her elli bin Osmanlı erkeinin
seçecei milletvekillerinden oluacaktır. Yürütme
yetkisi, padiahın baında bulunduu Heyet-i
Vükela’ya (Bakanlar Kurulu) bırakılmıtır. Yasa
teklifini sadece Heyet-i Vükela yapabilecektir. Heyet-i
Vükela’nın bakan ve bakanlarını padiah seçecek
ve azledecektir. Padiah, devlet güvenliini bozduu
gerekçesiyle polis aratırması yaptırabilecek ve suçlu
görülen kiileri sürgüne gönderebilecektir.
• 1877–1878 Osmanlı–Rus Savaı’nı bahane eden
II. Abdülhamit tarafından 1878 ‘de yürürlükten
kaldırılmı, böylece, I. Merûtîyet Dönemi son
bularak “stibdat Dönemi” balamıtır.
• 1908 Yılında yeniden yürürlüe girmi (II.Merutiyet),
bu kez, gerçek anlamda merutî monari anayasası
hâline getirilerek, Mebusan Meclisi’nin yetkileri
geniletilmitir.

B. 1921 ANAYASASI (TEKLÂT-I ESÂSÎYE)
Hükümet Sistemi: Meclis Hükümeti(yasama ve
yürütme organları,yasamada toplanır)
• Meclis Hükümeti sistemi benimsenmitir. Devlet
bakanı yoktur. Çünkü, henüz devletin rejimi
kurulmamıtır.
• Millî egemenlik ilkesi kabul edilmitir.
• Kuvvetler birlii ilkesi kabul edilmitir.
• Tek yumuak anayasamızdır (kabûl edilme veya
deitirilmesi yasalarla aynı prosedüre tâbi anayasa).

C. 1924 ANAYASASI
Hükûmet Sistemi: Karma Sistem, Kabine Sistemi
(yasama ve yürütme organları yasamada toplanır)
• Karma Hükûmet sistemi, Meclis Hükûmeti
sisteminden Parlamenter Hükûmet sistemine geçi
arasındaki süreç demektir.
• Çounlukçu demokrasi anlayıı benimsenmitir [oy
çokluu ilkesinin geçerli olması (“Çoulculuk” la
karıtırmayalım)].
• 1928’de, “Devletin dini slâm’dır” hükmü çıkartılmıtır.
• 1930’da kadınlar, yerel seçimlerde seçme, 1934’de
genel seçimlerde seçme – seçilme hakkını
almılardır.
• 1931’de seçmen yaı 18’den 22’ye çıkartılmıtır.
• 1937’de, Altı lke Anayasa’ya girmitir; dolayısıyla
Lâiklik de…






770
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Türkiye’de Anayasanın Tarihi Geliimi

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Türkiye’de Anayasanın Tarihi Geliimi



• 1946’dan itibâren çok partili siyâsî hayata geçilmi
(ite bu çoulculuk), tek dereceli seçim sistemi
benimsenmitir.

D. 1961 ANAYASASI
Hükûmet Sistemi: Parlamenter Sistem, Kabine
Sistemi (yasama ve yürütme organları yasamada
toplanır)
• Yasama yetkisi, Millet Meclisi ve Cumhuriyet
Senatosu tarafından bölüülmütür.
• Temel hak ve özgürlüklerin en ayrıntılı biçimde
düzenlendii anayasadır.
• “Sosyal Hukuk Devleti” ilkesi ilk kez bu anayasada
yer almıtır.
• Anayasa Mahkemesi kurularak;
Anayasanın üstünlüü ilkesi,
Kanunların anayasaya uygunluunun yargısal
denetimi kabûl edilmitir.
• 1971 ve 1973 yıllarında, u düzenlemeler yapılmıtır:
Bakanlar Kurulu’na Kanun Hükmünde Kararname
çıkarma yetkisi verilmi,
Üniversite özerklii azaltılmı,
TRT’nin özerklii kaldırılmı,
Askeri Yüksek dare Mahkemesi ve Devlet
Güvenlik Mahkemesi kurularak yargı denetimine
sınırlama getirilmitir. (DGM’ ler 2004’ de
kaldırılmı, yerlerini, Aır Ceza Mahkemeleri
almıtır ).

E. 1982 ANAYASASI
Hükümet Sistemi: Parlamenter sistem, Kabine
Sistemi (yasama ve yürütme organları yasamada
toplanır)
• Kazuistik (her eyi kuralla çözme yöntemi, ayrıntıcı)
bir anayasadır.
• En “sert” anayasamızdır (deitirilmesi özel kurallara
balı).
• Yürütme organı güçlendirilmitir.
• Siyâsî kararlar almadaki zorlukları giderici hükümler
getirmitir; unlardır:
Cumhurbakanının TBMM seçimlerini yenileme
yetkisi vardır.
Cumhurbakanı dördüncü tur sonunda da
seçilemezse genel seçimler yenilenir.
Toplantı yeter sayısı, üye tamsayısının en az
üçte biri; karar yeter sayısı, katılanların salt
çounluudur (bu çounluk üye sayısının
1/4’ünden bir fazla olmak zorundadır).
Siyasî parti grupları en az 20 milletvekilinden
oluur.
• 1995’ de Anayasada deiiklikler yapılmıtır:
12 Eylül 1980 askeri darbesini öven cümleler
çıkartılmıtır.
Seçme ve siyasî partilere üye olma yaı 18’ e
inmitir.
Sendikaların siyaset yapma yasaı kalkmıtır.
Milletvekili sayısı 550’ ye çıkartılmıtır.
Kamu çalıanlarının sendika kurmalarına izin
verilmitir.


II. 1961 ve 1982 ANAYASALARININ
KARILATIRILMASI

A. BENZERLKLER
• ki anayasa da, askerî müdahale sonrasında
hazırlanmıtır.
• ki anayasada da, bir kanadı sivil, bir kanadı askerî
kesim oluturmutur:
Askerî Kanat Sivil Kanat
1961: Millî Birlik Komitesi Temsilciler Meclisi
1982: Millî Güvenlik Konseyi Danıma Meclisi
• ki anayasa da halk oyuna sunularak kabûl edilmitir
(1961: %61, 1982: %91 “EVET” oyuyla).
• Sivil kanadın bakanlar kurulu kurma ve düürme
yetkisi yoktur.
• Sivil kanat, seçim deil, atamayla gelmitir.

B. FARKLILIKLAR
• 1961 Anayasası’nın aksine, 1982 Anayasası’nın halk
oylamasında anayasanın kabûlü cumhurbakanı
seçimiyle birletirilmitir (Millî Güvenlik Konseyi
Bakanı Kenan Evren 7. Cumhurbakanı olmutur).
• 1982 Anayasası daha kazuistik ve daha serttir.
• 1961 Anayasası, 1982 Anayasası’na kıyasla, daha
fazla temel hak ve özgürlüklere yer vermitir.
• 1982 Anayasası’nda otorite (devlet) – özgürlük
dengesinde otoritenin aırlıı artmıtır.


III. 1982 ANAYASASI ve DEMOKRAS
A. TEMEL HÜKÜMLER
• Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir (Madde 1).
• Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına saygılı, Atatürk
Milliyetçiliine balı, demokratik, lâik ve sosyal bir
hukuk devletidir (Madde 2).





771
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Türkiye’de Anayasanın Tarihi Geliimi

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Türkiye’de Anayasanın Tarihi Geliimi

• Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir
bütündür. Dili Türkçe’dir. Bayraı kanunda belirtilen
beyaz ay yıldızlı al bayraktır. Millî marı stiklâl
Marı’dır. Bakenti Ankara’dır (Madde 3).
• Bu maddeler deitirilemez ve deitirilmeleri teklif
edilemez (Madde 4).

B. DEVLETN TEMEL AMAÇ ve GÖREVLER
• Kiinin temel hak ve özgürlüklerini, sosyal ve hukuk
devleti anlayıına aykırı olan her türlü kısıtlamaya
karı korumak.
• nsanların maddî ve manevî gelimesinin önünü
açmak.
• Toplumun rahat, huzur ve sükûnunu salamak.
• Türk Milletinin baımsızlıını ve ülkenin bölünmez
bütünlüünü korumak.
• Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, devletin
görevleri olarak Anayasa’nın 5. Maddesi’nde yerini
bulmaktadır (“Türk Milletinin baımsızlıını ve
bütünlüünü, ülkenin bölünmezliini, Cumhuriyeti ve
demokrasiyi korumak, kiilerin ve toplumun refah,
huzur ve mutluluunu salamak, kiinin temel hak ve
hürriyetlerini sınırlayan siyasal sosyal ve ekonomik
engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî
varlıının gelimesi için gerekli artları hazırlamaya
çalımaktır”).

C. K TEMEL HAK ve ÖDEVLER
• “Herkes, kiiliine balı, dokunulmaz, devredilmez,
vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel
hak ve hürriyetler, kiinin topluma, ailesine ve dier
kiilere karı ödev ve sorumluluklarını ihtiva eder.
Temel hak ve hürriyetler ancak kötüye
kullanıldıında ve olaanüstü durumlarda
sınırlanabilir veya durdurulabilir” (Madde 12).
• Herkes yaama, maddi ve manevi varlıını koruma
ve gelitirme hakkına sahiptir. Kimseye ikence ve
eziyet yapılamaz (Madde 17).
• Hiç kimse zorla çalıtırılamaz (Madde 18).
• Herkes, kii hürriyeti ve güvenliine sahiptir (Madde
19).
• Kimsenin özel ve aile hayatının gizliliine, konutuna
dokunulamaz (Madde 20–21).
• Herkes, haberleme, yerleme ve seyahat
hürriyetine sahiptir (Madde 22–23).
• Herkes, vicdan, dini inanç, düünce ve kanaat
hürriyetine sahiptir (Madde 24–26).
• Basın ve yayın yoluyla görüler özgürce açıklanabilir.
Basın özgürdür ve sansür edilemez. Herkes dernek
kurma, toplantı ve gösteri yürüyüü düzenleme ve
mülkiyet edinme hakkına sahiptir ( Madde 28–35 ).

D. DOKUNULAMAZ HAKLAR
• Yaama hakkı.
• Karar verilmedikçe kimse suçlu sayılamaz.
• Suç ve cezalar geçmie yürütülemez.
• Kimse, din, vicdan, düünce açıklamasına
zorlanamaz.
• Kiinin maddi ve manevi bütünlüüne dokunulamaz.

E. SOSYAL ve EKONOMK HAKLAR
• Eitim ve öretim hakkı. lköretim bütün vatandalar
için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır.
• Sosyal güvenlik hakkı.
• Ailenin korunması.
• Çalıma ve sözleme özgürlüü.
• Sendika kurma ve grev hakkı.

F. SYASÎ HAK ve ÖDEVLER
• Vatan hizmeti.
• Türk vatandalıı.
• Dilekçe hakkı.
• Seçme ve seçilme hakkı.
• Vergi ödevi.
• Kamu hizmetlerine girme hakkı.

G. SEÇMLERN BALI OLDUU LKELER
• Bütün vatandalar hiç bir ayrım ve sınırlama
olmadan oy hakkına sahiptir (genel oy).
• Her seçmen tek oya sahiptir (eit oy).
• Oy gizli kullanılır, dökümü açık sayım eklindedir.
• Seçimler yargı organlarının yönetim ve denetiminde
yapılır (Yüksek Seçim Kurulu).






772
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları



YASAMA-YÜRÜTME-YARGI FONKSYONLARI

T.C. Devleti’nin üç temel yetkisi vardır: Yasama,
Yürütme, Yargı. Bu üç kuvvet birbirinden baımsızdır.
Gerçek demokrasinin gerei de budur. Özellikle yargının
baımsız olması zorunluluktur. Buna, Kuvvetler Ayrılıı,
tersi duruma, birlii adı verilir.
• Yasama yetkisi: Düzeni salamak amacıyla kanun
koyma gücüdür. Bu yetkiyi, Türk milleti adına TBMM
kullanır. Baka hiç bir kurum ve kiiye devredilemez.
• Yürütme yetkisi: Yasalarla konulan hukuk
kurallarını uygulama makamıdır. Dier adı “dare”dir.
Ancak, kimi zaman hukuk kuralları koyan
faaliyetlerde de bulunur (Tüzük, Yönetmelik, Kanun
Hükmünde Kararname). Yürütme yetkisi,
Cumhurbakanı ve Bakanlar Kurulu’na verilmitir.
• Yargı yetkisi: Türk Milleti, dolayısıyla TBMM adına
baımsız mahkemelere aittir.


A. YASAMA (TBMM)
TBMM, genel oyla seçilen 550 milletvekilinden oluur.
Seçimler, yargı organının denetimindedir. Bu organ,
Yüksek Seçim Kurulu’dur. Kararları kesindir, itiraz
edilemez. 7 asıl 4 yedek üyeden oluur (üyeleri Yargıtay
ve Danıtay üyeleri arasından seçilir). Seçimler, 5 yılda
bir yapılır (sava durumunda TBMM seçimleri 1 yıl
erteleyebilir).

Bu süre dolmadan da genel seçimler yenilenebilir;
öyle ki:
• TBMM, seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
• Cumhurbakanının, dördüncü turda da seçilememesi
durumunda meclis fesholur ve 3 ay içinde yeni seçim
yapılır.
• Cumhurbakanı, TBMM Bakanı’na danıarak
seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
Cumhurbakanının bu kararı alabilmesi için:
Bakanlar Kurulu’nun güvenoyu alamaması (bkz.
1982 Anayasası Madde 110),
Bakanlar Kurulu’nun gensoru sonucu
düürülmesinden sonra geçen 45 günlük sürede
yeni Bakanlar Kurulu kurulamaması,
Yeni seçilen TBMM’ de Bakanlık Divanı’nın
seçiminden sonra, 45 gün içinde Bakanlar
Kurulu’nun kurulamaması gereklidir.



TBMM üyelerinin %5’ i boalırsa ara seçime gidilir; ara
seçim:
• Her seçim döneminde bir kez yapılabilir.
• Genel seçimin üzerinden 30 ay geçmedikçe ve genel
seçimlere 1 yıl kala yapılamaz.
• Bir ilde hiç üye kalmamısa boalmayı izleyen
doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim
yapılır(Siirt milletvekilleri istifa etmi, Recep Tayip
Erdoan milletvekili seçilmitir).

1- Bakanlık Divanı:
• TBMM’ni Bakanlık Divanı, Meclis üyeleri arasından
seçilen Meclis Bakanı, Bakan vekilleri, Kâtip
üyeler, ve dare amirlerinden oluur.
• Siyasî parti grupları Bakanlık için aday
gösteremezler.
• Bakanlık Divanı için, bir yasama döneminde iki
seçim yapılır. lk seçilenlerin görev süresi iki, ikinci
devre için seçilenlerin üç yıldır.
• Bakan adayları, meclis üyeleri içinden, Meclisin
toplandıı günden itibaren be gün içinde, geçici
Bakanlık Divanı’na bavurur. Bakan seçimi gizli
oyla yapılır. lk iki oylamada üye tam sayısının üçte
iki ve üçüncü oylamada üye tam sayısının salt
çounluu aranır. Üçüncü oylamada salt çounluk
salanamazsa, bu oylamada en çok oyu alan iki
aday için dördüncü oylama yapılır. Dördüncü
oylamada en çok oyu alan üye Bakan seçilir.
Bakan seçimi, aday gösterme süresinin bitiminden
itibaren be gün içinde tamamlanır.
• Bakan seçilene kadar en yalı üye geçici bakanlık
yapar. Meclis Bakan vekilleri, Kâtip üyeler ve dare
amirlerinin seçilme usulleri Meclis ç Tüzüü ile
belirlenir.

2- Milletvekili seçilme artları:
• Türk vatandaı olmak.
• 30 yaını doldurmak.
• En az ilkokul mezunu olmak.
• Askerlik yapmı olmak.
• Taksirli suçlar hariç toplam 1 yıldan fazla aır hapis
cezası almamı olmak (taksirli suç, kasıtlı olmayan
fiildir; trafik kazası vb.)
• Yüz kızartıcı suç ilememi olmak.
• Kamu görevlileri için görevlerinden istifa etmi olmak.









773
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

3- TBMM’nin görev ve yetkileri:
• Kanun koymak, deitirmek, kaldırmak.
• Bakanlar Kurulu’na, Kanun Hükmünde Kararname
çıkarma yetkisi vermek.
• Bütçe ve kesin hesap kanun tasarılarını görümek ve
kabûl etmek (Cumhurbakanı sadece bütçe
kanununu veto edemez. TBMM Bütçe Komisyonu 40
kiiden oluur. Üyelerin 25’i iktidar, 15‘i muhalefete
mensuptur).
• Para basılmasına karar vermek (paradan sıfır
atılmasına da).
• Sava hali ilanı, sava ilanı ve silahlı kuvvet
kullanılmasına karar vermek (Cumhurbakanı ile
birlikte).
• Genel ve özel af ilanına karar vermek.
• Cumhurbakanı ve TBMM Bakanlık Divanı’nı
seçmek.
• ç Tüzüü hazırlamak veya deitirmek.
• Milletlerarası anlamaların onaylanmasını uygun
bulmak (bu anlamalar kanun niteliindedir; itiraz
edilemez).

4- TBMM’nin bilgi edinme ve denetim yolları:
• Soru: TBMM üyesinin, sözlü veya yazılı olarak
cevaplandırılmak üzere babakan veya bakanlardan
bilgi istemesidir.
• Genel Görüme: Toplumu ilgilendiren bir kanunun
TBMM genel kurulunda görüülmesidir.
• Meclis Soruturması: Babakan veya Bakan-ların
cezai sorumluluklarının aratırılmasıdır. TBMM üye
tam sayısının en az 1/10’unun Bakanlık Divanı’na
verecei önerge ile soruturma açılması
istenebilir.Meclis bu istemi en geç bir ay içinde
görüür ve gizli oyla karara balar. Soruturma
açılmasına karar verilmesi durumunda, Meclisteki
siyasî partilerin, güçleri oranında komisyona
verebilecekleri üye sayısının üç katı olarak
gösterecekleri adaylar arasından her parti için ayrı
ayrı ad çekme suretiyle kurulacak on be kiilik bir
komisyon tarafından soruturma yapılır. Komisyon,
soruturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde
Meclise sunar. Soruturmanın bu sürede
bitirilememesi halinde, komisyona iki aylık yeni ve
kesin bir süre verilir. Bu süre içinde raporun meclis
Bakanlıı’na sunulması zorunludur. Rapor,
Bakanlıa verildii tarihten itibaren on gün içinde
üyelere daıtılır. Daıtımdan itibaren on gün içinde
görüülür. Bir bakan, bakanlar veya Bakanlar
Kurulu’nun Yüce Divan’a sevk kararı, üye tam
sayısının salt çounluunun gizli oyuyla alınabilir.
Babakanın Yüce Divan (Anayasa Mahkemesi)’ a
sevki durumunda hükümet istifa etmi sayılır.
Cumhurbakanının atayacaı bir babakan, 45 gün
içinde hükümeti kurmak ve ardından güvenoyu
almak zorundadır.
• Meclis Aratırması: Belli bir konuda bilgi edinmek
için yapılan incelemedir.
• Gensoru: Hükümet veya bir bakanın siyasî
sorgulamasıdır. Gensoru önergesi, bir siyasî parti
grubu adına veya en az 20 milletvekili tarafından
verilebilir. Bakanlar Kurulu veya bir bakanın
düürülebilmesi, üye tam sayısının salt çounluu ile
olur. Oylamada yalnız güvensizlik oyları sayılır.

NOT:
• TBMM, bir yasama yılında en çok 3 ay tatil yapabilir.
• TBMM, Ekim ayının ilk günü Cumhurbakanının açı
konumasıyla çalımalarına balar.
• Kanun teklif etmeye, sadece Bakanlar Kurulu ve
Milletvekilleri yetkilidir ( Bakanlar Kurulu: Kanun
tasarısı. Milletvekilleri: Kanun teklif i).
• TBMM tarafından kabûl edilen kanunları
Cumhurbakanı 15 gün içerisinde yayınlar.
Yayınlanasını uygun bulmadıı kanunları tekrar
görüülmek üzere TBMM’ye iade eder (veto). TBMM
kanunu aynen gönderirse, Cumhurbakanı
yayınlamak zorundadır.Ardından 60 gün içerisinde
Anayasa Mahkemesi’ne kanunun iptali için bavuru
hakkı vardır.
• Kanun çıkabilmesi için, üye tam sayısının en az 1/3’
ü oturumda bulunmalıdır (toplantı yeter sayısı).
Toplantıya katılanların salt çounluu karar yeter
sayısıdır. Karar yeter sayısı, üye tamsayısının ¼ nün
bir fazlasından az olamaz.
• Milletvekili, meclis çalımalarına özürsüz olarak bir
ay içerisinde toplam be gün katılmazsa üyelii
düer. Yasama dokunulmazlıı veya üyelii kaldırılan
milletvekili, Meclis Genel Kurulu kararının alındıı
tarihten balayarak 7 gün içinde Anayasa
Mahkemesi’ne bavurur. Anayasa Mahkemesi de 15
gün içinde kesin karara balar.
• Anayasanın deitirilmesi, TBMM üye tam sayısının
en az 1/3 ü tarafından yazıyla teklif edilir. Teklifin
kabûlü, Meclis üye tam sayısının 3/5 çounluu ile
gerçekleir. Ayrıntı için bkz. Madde 175.











774
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları



B. YÜRÜTME
(BAKANLAR KURULU – CUMHURBAKANI )

1- Bakanlar Kurulu
• Bakanlar Kurulu, Babakan ve bakanlardan oluur.
Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri,
yetkileri ve örgütlenmesi kanunla olur.
• TBMM üyeleri arasından Çounluk lkesi gerei
TBMM’ye en fazla üyeyi sokmu partinin genel
bakanı Babakan olarak Cumhurbakanınca atanır.
Ancak bu bir zorunluluk deildir. Azınlıktaki bir parti
genel bakanını da atayabilir. Babakan, 45 gün
içinde hükümeti kurmak zorundadır. Bakanlar
babakan tarafından seçilir, Cumhurbakanınca
atanır. Liste TBMM’ye sunulur. Tatilde ise, toplantıya
çaırılır. Hükümetin programı, kuruluundan en geç
bir hafta içinde Babakan veya bir bakan tarafından
TBMM’de okunur ve güvenoyuna bavurulur.
Güvenoyu için görümeler, programın okunmasından
iki tam gün geçtikten sonra balar ve görümelerin
bitiminden bir tam gün geçtikten sonra oylama
yapılır. Güven istemi ancak, tam üye sayısının salt
çounluuyla reddedilebilir.
• Bakanlar, milletvekilleri veya milletvekili seçilme
artlarını taıyanlar arasından babakan tarafından
seçilir, Cumhurbakanınca atanır (milletvekili
olmayanlar da bakan olabilir).
• Cumhurbakanı, babakanın önerisi üzerine
bakanların görevlerine son verebilir (ilk kez 1982
Anayasası’nda yer almıtır).
• Bakanlar Kurulu’nun bakanı Babakandır.
Olaanüstü dönemlerde Cumhurbakanıdır.
• Babakan, bakanların hiyerarik âmiri deildir.
• Boalan bir bakanlıa 15 gün içinde atama yapılması
zorunludur. Bir bakan, birden fazla bakanlıa vekâlet
edemez.
• TBMM genel seçimlerinden önce, Adalet, ç leri ve
Ulatırma bakanları görevlerinden çekilir. Seçimin
balangıç tarihinden üç gün önce; seçim dönemi
bitmeden seçimin yenilenmesine karar verilmesi
halinde ise, bu karardan balayarak be gün içinde,
bu bakanlıklara TBMM içinden veya dıarıdan
baımsızlar Babakan tarafından atanır. Seçimlerin
yenilenmesine karar verildiinde, Bakanlar Kurulu
çekilir ve Cumhurbakanı geçici Bakanlar Kurulu’nu
oluturması için bir Babakan atar. Geçici Bakanlar
Kurulu, seçimin yenilenme kararının Resmî
Gazete’de ilanından itibaren be gün içinde kurulur.
Geçici Bakanlar Kurulu için güvenoyuna
bavurulmaz. Geçici Bakanlar Kurulu, seçim
süresince ve yeni meclis toplanıncaya kadar görev
yapar.

NOT:
Olaanüstü Hâl ve Sıkıyönetim:
1982 Anayasası’na göre, olaanüstü hâl ilân yetkisi,
Cumhurbakanı bakanlıında toplanan Bakanlar
Kurulu’na aittir. 1982 Anayasası üç tür olaanüstü hâl
rejimine yer vermitir. ki durumda olaanüstü hâl, dier
durumda sıkıyönetim ilân edilir. Doal afet, tehlikeli
salgın hastalıklar, aır ekonomik bunalım olaanüstü
hâle birinci sebeptir. iddet olaylarının yaygınlaarak
kamu düzenini ciddi ekilde bozması olaanüstü hâl
ilânına ikinci sebeptir. Sıkıyönetim, sava hâli
durumunda ilân edilir. Olaanüstü hâli, Cumhurbakanı
bakanlıında toplanan Bakanlar Kurulu ilân eder.
Sıkıyönetimi, Cumhurbakanı bakanlıında toplanan
Bakanlar Kurulu, Milî Güvenlik Kurulu’nun görüünü
aldıktan sonra ilân eder. Olaanüstü hâl veya
sıkıyönetim ilân edildikten sonra Resmî Gazete’de
yayınlanır ve TBMM’ye sunulur. Olaanüstü hâl ve
sıkıyönetim 6 ay için ilân edilir. Gerekli artlar
olutuunda 4 ay uzatılabilir (TBMM uzatır).

Sıkıyönetim ilân edildikten sonra:
• Kolluk görev ve yetkileri askerî makamlara geçer.
• Temel hak ve hürriyetler sınırlanabilir veya
durdurulabilir.
• Bazı davâlara Askerî Mahkemelerde bakılır.

Cumhurbakanının, Bakanlar Kurulu ile birlikte yaptıı
ilemlerden Babakan ve ilgili bakanlar sorumludur.
Buna, Karı mza Kuralı denilir.

Kavramlar
Kanun Hükmünde Kararnâme (KHK):
• Anayasamıza 1971 yılında girmitir.
• Olaan dönemde Bakanlar Kurulu tarafından
çıkarılır.
• Olaanüstü dönemde Cumhurbakanı bakanlıında
toplanan Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılır.
• KHK çıkarmak için TBMM tarafından Bakanlar
Kurulu’na Yetki Kanunu ile izin verilmesi gerekir.
Olaanüstü dönemde çıkarılan KHK’de yetki
kanununa ihtiyaç yoktur.
• KHK’lerde, kii hak ve ödevleri ile ilgili düzenleme
yapılamaz.





775
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

• KHK’ler, bir târih belirlenmemise, Resmî Gazete’de
yayınlandıkları gün yürürlüe girer ve aynı gün
TBMM’ye sunulurlar.

Tüzük: Kanunların uygulanmasını göstermek ve
emrettii ileri belirlemek amacıyla Bakanlar Kurulu
tarafından çıkarılır ve Danıtay’ın incelemesinden
geçirilir.Tüzükler Cumhurbakanınca onaylanır ve
kanunlar gibi Resmî Gazete’de yayınlanır.

Yönetmelikler: Babakan, Bakanlıklar ve kamu kurum
ve kurulularının kendi iç yapılarını ve çalıma
sistemlerini belirlemek amacıyla çıkarılır.

2- Cumhurbakanı
Cumhurbakanı TBMM tarafından seçilir. 1961
Anayasası’ndan farklı olarak 1982 Anayasası
Cumhurbakanının TBMM dıından da seçilmesine izin
verir. Ancak, Cumhurbakanının TBMM dıından aday
gösterilmesi Meclis üye tam sayısının en az 1/5’nin yazılı
önerisiyle olur. Cumhurbakanının tarafsızlıını salama
amacına dönük olarak da:
• görev süresinin 7 yıl olması,
• seçimde nitelikli çounluk (oy birlii veya oy birliine
yakın sonuç) aranması,
• iki kez seçilememesi,
• üye olduu siyasî partiden istifa etmesi artları
getirilmitir.
NOT:
Cumhurbakanı, siyâsî ve hukukî sorumsuzdur. TBMM
üye tam sayısının 4/3’nün verecei kararla, sadece
vatana ihânetle suçlanabilir.

a) Cumhurbakanı seçilme artları:
• Türk vatandaı olmak.
• 40 yaını doldurmak.
• Yüksek örenim yapmı olmak.
• Milletvekili seçilme yeterliliini taımak.

b) Cumhurbakanı seçimi dört turla yapılır :
• 1. tur – Üye tam sayısının üçte iki çounluu.
• 2. tur – Üye tam sayısının üçte iki çounluu.
• 3. tur – Üye tam sayısının salt çounluu (yarıdan
bir fazla).
• 4. tur – Üçüncü oylamada en çok oyu alan iki aday
arasından salt çounluk.
• Dördüncü oylamada seçilemezse, Meclis seçimleri
yenilenir (ilk kez 1982 Anayasası’nda yer almıtır).
• Cumhurbakanı seçimi, Cumhurbakanının görev
süresinin dolmasından 30 gün önce veya makamın
boalmasından 10 gün sonra yapılır. Seçim, balama
tarihinden itibaren 30 gün içinde sonuçlandırılmak
zorundadır. Bu süre içerisinde Cumhurbakanı
görevini sürdürür.

c) Cumhurbakanının görev ve yetkileri
Yasama ile ilgili olanlar:
• Yasama yılının ilk gününde, TBMM açılı konuması
yapmak.
• TBMM’ yi toplantıya çaırmak.
• Kanunları 15 gün içinde yayınlamak veya tekrar
görüülmek üzere TBMM’ye iade etmek.
• Anayasa deiiklikleri ile ilgili kanunları, gerekli
gördüü durumda halk oyuna sunmak (referandum).
• TBMM seçimlerinin yenilenmesine karar vermek.
• Kanunların, Kanun Hükmünde Kararnamelerin ve ç
Tüzüklerin anayasaya aykırılıı iddiası ile Anayasa
Mahkemesi’ne 60 gün içinde iptal davası açmak.

Yürütme ile ilgili olanlar:
• Babakanı atamak veya istifâsını kabûl etmek.
• Babakanın teklifi üzerine bakanları atamak veya
görevlerine son vermek.
• Gerekli gördüünde Bakanlar Kurulu’na bakanlık
etmek (bakanlıında toplanan Bakanlar Kurulu
kararıyla sıkıyönetim veya olaanüstü hâl ilân edilip
Kanun Hükmünde Kararnâme çıkarılır).
• Yabancı devletlere temsilci göndermek, yabancı
temsilcileri kabul etmek.
• Genel Kurmay Bakanı’nı atamak.
• TBMM adına Türk Silâhlı Kuvvetlerinin Ba
Komutanlıını temsil etmek.
• Milletler arası antlamaları onaylamak ve
yayınlamak.
• Türk Silâhlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar
vermek (TBMM ile birlikte kullanır).
• YÖK üyeleri ve üniversite rektörlerini seçmek.
• Millî Güvenlik Kurulu’nu toplantıya çaırmak ve
bakanlık etmek.
• Devlet Denetleme Kurulu üyeleri ve bakanını
atamak (Kurul, 1982 Anayasası ile kurulmutur.
Silâhlı Kuvvetler ve yargı organları denetim alanı
dıındadır).
• Sürekli hastalık, sakatlık veya kocama sebebiyle
belirli kiilerin cezalarını hafifletmek veya kaldırmak.








776
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları



Yargı ile ilgili olanlar:
• Anayasa Mahkemesi üyelerini seçmek.
• Danıtay üyelerinin 1/4 ünü seçmek.
• Yargıtay Cumhuriyet Ba Savcısı ve Yargıtay
Cumhuriyet Ba Savcı Vekilini seçmek.
• Askerî Yargıtay üyelerini seçmek.
• Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu üyelerini
seçmek (bu Kurul da, Yargıtay üyelerinin tamamı,
Danıtay üyelerinin 3/4 ünü seçer).
• Askerî Yüksek dare Mahkemesi üyelerini seçmek.

NOT:
• Cumhurbakanının, Bakanlar Kurulu ile birlikte
yaptıı ilemlerden Babakan ve ilgili bakanlar
sorumludur. Buna, Karı mza Kuralı denilir.
• Cumhurbakanının tek baına yapacaı ilemlere
karı yargı organlarına bavurulamaz.
• Cumhurbakanına TBMM bakanı vekâlet eder.
• Cumhurbakanlıı Genel Sekreterlii,
Cumhurbakanlıı Kararnamesi ile düzenlenmitir
(bu hakkı ilk kez 1982 Anayasası vermitir).
Sekreterlik, Cumhurbakanlıı adına inceleme ve
aratırma yapar.

C. YARGI
Hâkimlik Teminatı: 1982 Anayasası bu teminatın
içerisine savcıları da almıtır. Buna göre, hâkim ve
savcılar azlolunamaz (suç unsuru hariç), kendileri
istemedikçe, anayasada gösterilen yatan ( 65 ) önce
emekliye ayrılamazlar (olumsuz salık koulları hariç).

1- Yüksek Mahkemeler
a) Anayasa Mahkemesi
• 11 asıl 4 yedek üyeden oluur.
• Üyelerini Cumhurbakanı seçer.
• Salt çounlukla karar verir (Anayasa deiiklii iptali
ve siyasî parti kapatılması kararlarında ise, bete üç
oy çokluu aranır).

Görevleri:
• Kanunlar, Kanun Hükmünde Kararnameler ve TBMM
ç Tüzüü’ nün Anayasaya ekil ve esas bakımından
uygunluunu denetler. Olaanüstü hallerde,
sıkıyönetim ve sava hallerinde çıkarılan kanun
Hükmünde Kararnamelerin iptali için Anayasa
mahkemesi’ne dava açılamaz. ekil bakımından
denetleme, Cumhurbakanı veya TBMM üyelerinin
bete biri tarafından istenebilir. Kanunun yayınlandıı
tarihten itibaren on gün geçtikten sonra ekil
bozukluuna dayalı iptal davası açılamaz.
Kanunların, Kanun Hükmünde Kararnamelerin ve
TBMM ç Tüzüü’nün veya bunların belirli madde ve
hükümlerinin ekil ve esas bakımından anayasaya
aykırılıı iddiasıyla Anayasa Mahkemesi’ne iptal
davası açma hakkı, Cumhurbakanı, ktidar ve ana
muhalefet partisi Meclis grupları ile TBMM üye tam
sayısının en az bete biri tutarındaki üyelere aittir.
ktidarda birden fazla siyasî partinin bulunması
halinde, dava açma hakkını en fazla üyeye sahip
olan parti kullanır. ptal davası açma hakkı, iptali
istenen kanunun Resmî Gazete’de
yayınlanmasından balayarak altmı gün sonra
düer. Anayasa Mahkemesi, iin kendisine
geliinden balamak üzere be ay içinde kararını
verir ve açıklar. Bu süre içinde karara balamazsa,
yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandırır.
Anayasa Mahkemesi kararları kesindir. ptal
kararları, gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Kanun,
Kanun Hükmünde Kararname ve Meclis ç Tüzüü
veya bunların hükümleri, iptal kararının Resmî
Gazete’de yayınlandıı tarihte yürürlükten kalkar.
Gerekli görürse Anayasa Mahkemesi, iptal
hükmünün yürürlüe girecei tarihi ayrıca
kararlatırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazete’de
yayınlandıı günden balayarak bir yılı geçemez.
Anayasa Mahkemesi’nin, iin esasına girerek verdii
red kararının Resmî Gazete’de yayınlanmasından
sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün
Anayasaya aykırılıı iddiasıyla tekrar bavuruda
bulunulamaz.
• Cumhurbakanı, Bakanlar Kurulu üyeleri, Anayasa
Mahkemesi, Yargıtay, Danıtay, Askerî Yargıtay,
Askerî Yüksek dare Mahkemesi bakan ve üyelerini,
basavcılarını, Cumhuriyet Basavcı vekilini,
Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ve Sayıtay
Bakan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı
Yüce Divan sıfatıyla yargılar; kararları kesindir.
• Yasama dokunulmazlıklarının iptali davalarına bakar.
• Siyasî partilerin kapatılma davalarına bakar
(kapatmaya karar verilebilmesi için bete üç oy
çokluu arttır. Siyasî partilerin malî denetimini
Anayasa Mahkemesi yapar. Ancak Anayasada,
Anayasa Mahkemesi’nin Görevleri balıı altında
deil, Siyasi Partilerle lgili Hükümlerin 69.
Maddesi’nde yer almakta ve “Anayasa Mahkemesi
bu denetim görevini yerine getirirken Sayıtay’dan





777
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

yardım salar. Anayasa Mahkemesi’nin bu denetim
sonunda verecei kararlar kesindir.” denilmektedir).
• Uyumazlık Mahkemesi üyelerini, kendi üyeleri
arasından seçer.

b) Yargıtay
Adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son
inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da
ilk ve son mahkeme olarak bakar. Üyeleri, Hakimler ve
Savcılar Yüksek Kurulu üyeleri tarafından seçilir.

c) Danıtay
darî mahkemelerce verilen karar ve hükümlerin son
inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da
ilk ve son mahkeme olarak bakar. Üyelerinin 3/4’ü
Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, 1/4’ü
Cumhurbakanı tarafından seçilir.

d) Askerî Yargıtay
Askerî mahkemelerde verilen karar ve hükümlerin son
inceleme merciidir. Ayrıca asker kiilerin kanunla
gösterilen belli davalarına ilk ve son mahkeme olarak
bakar. Üyeleri Cumhurbakanı tarafından seçilir.

e) Askerî Yüksek dare Mahkemesi
Asker kiileri ilgilendiren ve askerî hizmete ilikin idarî
ilem ve eylemlerden doan uyumazlıkların yargı
denetimini yapan ilk ve son mahkemedir. Ancak, askerlik
yükümlülüünden doan uyumazlıklarda, ilgilinin asker
kii olması artı aranmaz. Üyelerini Cumhurbakanı
seçer.

f) Uyumazlık Mahkemesi
Adlî, idarî ve askerî yargı merciileri arasındaki görev ve
hüküm uyumazlıklarını kesin olarak çözmeye yetkilidir.
Mahkeme bakanlıını, Anayasa Mahkemesi tarafından
kendi üyeleri arasından görevlendirilen üye yapar. Dier
mahkemelerle Anayasa Mahkemesi arasındaki görev
uyumazlıklarında, Anayasa Mahkemesi’nin kararı esas
alınır.

g) Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu
Adlî ve idarî hâkim ve savcıları meslee kabûl etme,
atama, nakletme ve terfî ilemlerini yapar. Bakanı
Adalet Bakanıdır.

h) Sayıtay
Genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve
giderlerini inceleyen yüksek hesap mahkemesidir.
Sayıtay’ın kesin hükümleri hakkında, ilgililer, yazılı
bildirim tarihinden itibaren 15 gün içinde, bir kereye
mahsus olmak üzere karar düzeltilmesi isteminde
bulunabilirler. Bu kararlar dolayısıyla idârî yargı yoluna
bavurulamaz. Vergi, benzeri mâlî yükümlülük ve
ödevler hakkında Danıtay ile Sayıtay kararları
arasındaki uyumazlıklarda, Danıtay kararları esas
alınır.

NOT:
Sayıtay ile Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu, Yüksek
Mahkeme deildir; o statüde sayılırlar.

Mof AIini;






778




I. BÖLÜM: HUKUK BLGLER VE ANAYASA


1. Toplum ilikilerini düzenleyen aaıdaki
kurallardan hangisi kiileri balar ve karılıklı
sözleme esasına dayanır?

A) Hukuk kuralları B) Ahlâk kuralları
C) Gelenekler D) Din kuralları
E) Örf ve âdetler



2. Aaıdakilerden hangisi, toplumsal hayatı
düzenleyen kuralların ortaya çıkmasında etkili
olmamıtır?

A) Zayıfların güçlü olanlara karı korunması
ihtiyâcı
B) Ticaret yapma gerei
C) Toplum ilikilerinin salıklı yürütülmesi
zorunluluu
D) Toplumda i bölümü ve dayanıma gibi
zorunlulukların olması
E) Toplumun ortak deerlerinin zamanla
deimesi gerektii inancı



3. Toplumsal hayatı düzenleyen aaıdaki
kurallardan hangisine uyulmaması durumunda
devlet devreye girer?

A) Din kuralları B) Ahlâk kuralları
C) Gelenekler D) Hukuk kuralları
E) Örf ve âdetler

4. Türk toplumunun günlük yaantısında uymaya
çalıtıı;
• Büyüklerin ellerini öpmek,
• Yemek yerken azını apırdatmamak,
• Karılatıı kiilere selâm vermek
gibi davranılar toplum ilikilerini düzenleyen
kurallardan hangisiyle ilgilidir?

A) Hukuk kuralları B) Din kuralları
C) Örf-âdet D) Ahlâk kuralları
E) Anayasa kuralları









5. Devlet, siyasî bakımdan örgütlenmi millet veya
milletler topluluunun oluturduu hukukî bir
varlıktır.
Buna göre, aaıdakilerden hangisi devletin
temel özellikleri arasında sayılamaz?

A) Devlette vatandalar arasındaki ilikileri
düzenleyen hukuk kurallarının var olması
B) Toplumun aynı dini inanıa sahip olması
C) Milletin üzerinde yaadıı belli bir toprak
parçasının olması
D) Yönetimle ilgili kuralların olması
E) Bir arada yaama düüncesine sahip belli bir
toplumun olması









6. Aaıdaki devlet ekillerinin hangisinde
egemenlik bir zümreye aittir?

A) Merûtî devlet B) Oligarik devlet
C) Otokratik devlet D) Monarik devlet
E) Mutlakiyetçi devlet






779
HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

HUKUK BLGLER VE ANAYASA
Yasama-Yürütme-Yargı Fonksiyonları

7. Toplumda zaman içinde kendiliinden oluan, iyi ve
kötü kavramlarından iyinin yapılmasını, kötünün
yapılmamasını emreden davranı kurallarına ahlâk
kuralları denilir.
Buna göre, aaıdaki davranılardan hangisi
ahlâk kurallarına aykırıdır?

A) Borç vermek
B) ilikilerini yazılı sözlemelere dayandırmak
C) Yöntemini dikkate almadan baarılı kiileri her
zaman örnek almak
D) Arkada seçiminde özenli olmak
E) Birine söz vermek




8. Aaıdakilerden hangisi, demokrasilerin
dayandıı temel ilkelerden deildir?

A) Çoulculuk B) Özgürlük
C) Çounlukçuluk D) Eitlik
E) Millî egemenlik





9. Devletlerin bir araya gelmesiyle oluan ve her
bir devlette farklı hukuk kurallarının uygulandıı
devlet ekli hangisidir?

A) Kapitalist devlet B) Sosyalist devlet
C) Üniter devlet D) Teokratik devlet
E) Federal devlet






10. Devlet sınırları içinde aynı hukuk kurallarının
geçerli olduu, tek bir siyâsî otoritenin
egemenlii elinde tuttuu devlet ekli
aaıdakilerden hangisidir?

A) Lâik devlet B) Otokratik devlet
C) Kapitalist devlet D) Federal devlet
E) Üniter devlet

11. Yönetimde din kurallarının etkin olduu devlet
ekli aaıdakilerden hangisidir?

A) Lâik devlet B) Federal devlet
C) Üniter devlet D) Oligarik devlet
E) Teokratik devlet






12. Aaıdakilerden hangisi, devletin var olmasını
salayan unsurlar arasında yer almaz?

A) Örgütlü toplum
B) Sınırları belli bir vatan
C) Baımsız bir ülke
D) Ortak tarih ve kültürel deerler
E) Devletin gücü üzerinde güç bulunmaması






13. Demokratik yönetimlerde birden fazla siyasî
partinin bulunması aaıdakilerden hangisinin
gerçeklemesi açısından önemlidir?

A) Seçimlere katılım oranının artması
B) Deiik düüncedeki halkın temsilcilerinin
meclise girebilmesi
C) Koalisyonların kurulması
D) Birlik ve dayanımanın güçlenmesi
E) Temsilci seçiminin kolaylaması





14. Ülkemizde aaıdaki demokrasi yönetimlerinden
hangisi uygulanmaktadır?

A) Merûtiyet
B) Temsilî demokrasi
C) Dorudan demokrasi
D) Yarı dorudan demokrasi
E) Sosyal demokrasi







780


1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
Test 1 A E D C B B C C E E E D B B

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful