CHÖÔNG II NGUOÀN GOÁC, THAØNH PHAÀN, KHOÁI LÖÔÏNG VAØ ÑAËC TÍNH CUÛA CHAÁT THAÛI RAÉN

2.1 Nguoàn Goác Chaát Thaûi Raén Nguoàn goác phaùt sinh, thaønh phaàn vaø toác ñoä phaùt sinh cuûa chaát thaûi raén laø caùc cô sôû quan troïng ñeå thieát keá, löïa choïn coâng ngheä xöû lyù vaø ñeà xuaát caùc chöông trình quaûn lyù chaát thaûi raén thích hôïp. Coù nhieàu caùch phaân loaïi nguoàn goác phaùt sinh chaát thaûi raén khaùc nhau nhöng phaân loaïi theo caùch thoâng thöôøng nhaát laø: (1) khu daân cö, (2) khu thöông maïi, (3) cô quan, coâng sôû, (4) xaây döïng vaø phaù huûy caùc coâng trình xaây döïng, (5) khu coâng coäng, (6) nhaø maùy xöû lyù chaát thaûi, (7) coâng nghieäp, (8) noâng nghieäp. Chaát thaûi ñoâ thò coù theå xem nhö chaát thaûi coâng coäng, ngoaøi tröø caùc chaát thaûi trong quaù trình cheá bieán taïi caùc khu coâng nghieäp vaø chaát thaûi noâng nghieäp. Chaát thaûi raén phaùt sinh töø nhieàu nguoàn khaùc nhau, caên cöù vaøo ñaëc ñieåm chaát thaûi coù theå phaân chia thaønh 3 nhoùm lôùn : Chaát thaûi ñoâ thò, coâng nghieäp vaø nguy haïi. Nguoàn thaûi cuûa raùc thaûi ñoâ thò raát khoù quaûn lyù taïi caùc nôi ñaát troáng (open areas) , bôûi vì taïi caùc vò trí naøy söï phaùt sinh caùc nguoàn chaát thaûi laø moät quaù trình phaùt taùn. Chaát thaûi nguy haïi thöôøng phaùt sinh taïi caùc khu coâng nghieäp, do ñoù nhöõng thoâng tin veà nguoàn goác phaùt sinh vaø ñaëc tính caùc chaát thaûi nguy haïi taïi caùc loaïi hình coâng nghieäp khaùc nhau laø raát caàn thieát. Caùc hieän töôïng nhö chaûy traøn, roø ræ caùc loaïi hoaù chaát caàn phaûi ñaëc bieät chuù yù, bôûi vì caùc chaát thaûi nguy haïi bò chaûy traøn chi phí thu gom vaø xöû lyù raát toán keùm. Ví duï, chaát thaûi nguy haïi bò haáp phuï bôûi caùc vaät lieäu deã ngaäm nöôùc nhö rôm raï, vaø dung dòch bò thaám vaøo trong ñaát thì phaûi ñaøo bôùi ñaát ñeå xöû lyù. Luùc naøy caùc chaát thaûi nguy haïi coù theå xem nhö goàm caùc thaønh phaàn chaát loûng chaûy traøn, chaát haáp phuï (rôm, raï), vaø caû ñaát bò oâ nhieãm. 2.2 Thaønh Phaàn Chaát Thaûi Raén 8

Thaønh phaàn cuûa chaát thaûi raén bieåu hieän söï ñoùng goùp vaø phaân phoái cuûa caùc phaàn rieâng bieät maø töø ñoù taïo neân doøng chaát thaûi, thoâng thöôøng ñöôïc tính baèng phaàn traêm theo khoái löôïng. Thoâng tin veà thaønh phaàn chaát thaûi raén ñoùng vai troø raát quan troïng trong vieäc ñaùnh giaù vaø löïa choïn nhöõng thieát bò thích hôïp caàn thieát ñeå xöû lyù, caùc quaù trình xöû lyù cuõng nhö vieäc hoaïch ñònh caùc heä thoáng, chöông trình vaø keá hoaïch quaûn lyù chaát thaûi raén. Thoâng thöôøng trong raùc thaûi ñoâ thò, raùc thaûi töø caùc khu daân cö vaø thöông maïi chieám tæ leä cao nhaát töø 50-75%. Giaù trò phaân boá seõ thay ñoåi tuyø thuoäc vaøo söï môû roäng caùc hoaït ñoäng xaây döïng, söõa chöõa, söï môû roäng cuûa caùc dòch vuï ñoâ thò. Thaønh phaàn rieâng bieät cuûa chaát thaûi raén thay ñoåi theo vò trí ñòa lyù, thôøi gian, muøa trong naêm, ñieàu kieän kinh teá vaø tuøy thuoäc vaøo thu nhaäp cuûa töøng quoác gia. Baûng 2.1 Nguoàn goác caùc loaïi chaát thaûi Nguoàn phaùt sinh Khu daân cö Khu maïi thöông Nôi phaùt sinh Hoä gia ñình, bieät thöï, chung cö. Nhaø kho, nhaø haøng, chôï, khaùch saïn, nhaø troï, caùc traïm söõa chöõa vaø dòch vuï. Tröôøng hoïc, beänh vieän, vaên phoøng cô quan chính phuû. Khu nhaø xaây döïng môùi, söõa chöõa naâng caáp môû roäng ñöôøng phoá, cao oác, san neàn xaây döïng. Hoaït ñoäng doïn raùc veä sinh ñöôøng phoá, coâng vieân, khu vui chôi giaûi trí, baõi taém. Nhaø maùy xöû lyù nöôùc caáp, nöôùc thaûi vaø caùc quaù trình xöû lyù chaát thaûi coâng nghieäp khaùc. 9 Caùc daïng chaát thaûi raén Thöïc phaåm dö thöøa, giaáy, can nhöïa, thuyû tinh, can thieác, nhoâm. Giaáy, nhöïa, thöïc phaåm thöøa, thuûy tinh, kim loaïi, chaát thaûi nguy haïi. Giaáy, nhöïa, thöïc phaåm thöøa, thuûy tinh, kim loaïi, chaát thaûi nguy haïi. Gaïch, betong, theùp, goã, thaïch cao, buïi,... Raùc vöôøn, caønh caây caét tæa, chaát thaûi chung taïi caùc khu vui chôi, giaûi trí. Buøn, tro

Cô quan, coâng sôû Coâng trình xaây döïng vaø phaù huyû Dòch vuï coâng coäng ñoâ thò Nhaø maùy xöû lyù chaát thaûi ñoâ thò Coâng nghieäp

Chaát thaûi do quaù trình cheá bieán coâng nghieäp, pheá lieäu, vaø caùc raùc thaûi sinh hoaït.

Noâng nghieäp

Coâng nghieäp xaây döïng, cheá taïo, coâng Thöïc phaåm bò thoái röûa, nghieäp naëng, nheï, saûn phaåm noâng nghieäp loïc daàu, hoaù chaát, thöøa, raùc, chaát ñoäc haïi. nhieät ñieän. Ñoàng coû, ñoàng ruoäng, vöôøn caây aên quaû, noâng traïi.

Nguoàn : Integrated Solid Waste Management, McGRAW-HILL 1993 2.2.1Söï thay ñoåi thaønh phaàn chaát thaûi raén trong töông lai Nghieân cöùu söï thay ñoåi thaønh phaàn chaát thaûi raén trong töông lai coù yù nghóa raát quan troïng trong vieäc hoaïch ñònh keá hoaïch quaûn lyù chaát thaûi raén, ñoàng thôøi noù cuõng quyeát ñònh caùc qui ñònh, döï aùn vaø chöông trình quaûn lyù cho caùc cô quan quaûn lyù ( nhö laø söï thay ñoåi caùc thieát bò chuyeân duøng). Boán thaønh phaàn coù xu höôùng thay ñoåi lôùn laø: thöïc phaåm, giaáy vaø carton, raùc vöôøn, plastic.

10

Baûng 2.2 Söï phaân phoái caùc thaønh phaàn trong caùc khu daân cö ñoâ thò ôû caùc nöôùc coù thu nhaäp thaáp, trung bình vaø cao Thaønh phaàn (%) Chaát Höõu Cô Thöïc Phaåm Thöøa Giaáy Giaáy Carton Nhöïa Vaûi Vuïn Cao Su Da Chaát voâ cô Thuyû tinh Can thieát Kim loaïi khaùc Nöôùc thu Nöôùc nhaäp thaáp nhaäp TB 40-85 1-10 1-5 1-5 1-5 1-10 1-5 1-40 20-65 8-30 2-6 2-10 1-4 1-10 1-5 1-30 thu Nöôùc thu nhaäp cao 6-30 20-45 5-15 2-8 2-6 0-2 10-20 4-12 2-8 1-4

Nguoàn : Integrated Solid Waste Management, McGRAW-HILL 1993 Ghi chuù: -Nöôùc coù thu nhaäp thaáp < 750 $USD/naêm (1990) -Nöôùc coù thu nhaäp trung bình: $750 < Thu nhaäp < $5000 USD/naêm -Nöôùc coù thu nhaäp cao > $5000 USD/naêm Nhìn vaøo baûng soá lieäu 2.2 ta coù nhaän xeùt: thöïc phaåm thöøa chieám tæ leä phaàn traêm troïng löôïng raát cao taïi caùc nöôùc coù thu nhaäp thaáp. Ñieàu naøy coù theå do caùc loaïi rau quaû, thöùc aên khoâng ñöôïc sô cheá tröôùc khi ñöa vaøo söû duïng. 2.2.2.Caùch xaùc ñònh thaønh phaàn raùc thaûi ñoâ thò taïi hieän tröôøng Thaønh phaàn cuûa chaát thaûi raén khoâng mang tính chaát ñoàng nhaát. Do ñoù vieäc xaùc ñònh thaønh phaàn cuûa caùc chaát thaûi khoâng phaûi laø coâng vieäc ñôn giaûn. Coâng vieäc khoù khaên nhaát maø moïi ngöôøi quan taâm trong vieäc thieát keá vaø vaän haønh heä thoáng quaûn lyù chaát thaûi raén laø döï ñoaùn ñöôïc thaønh phaàn cuûa chaát thaûi trong hieän taïi vaø töông lai. Moät caùch xaùc ñònh ñôn giaûn nhaát hieän nay vaãn aùp duïng laø phöông phaùp moät phaàn tö. 11

Trình töï tieán haønh nhö sau: -Maãu chaát thaûi raén ban ñaàu ñöôïc laáy töø khu vöïc nghieân cöùu coù khoái löôïng khoaûng 100-250kg. Ñoå ñoùng raùc taïi moät nôi ñoäc laäp rieâng bieät, xaùo troän ñeàu baèng caùch vun thaønh ñoáng hình coân nhieàu laàn. Khi maãu ñaõ troän ñeàu ñoàng nhaát chia hình coân laøm 4 phaàn baèng nhau. -Keát hôïp 2 phaàn cheùo nhau vaø tieáp tuïc troän ñeàu thaønh 1 ñoáng hình coân. Tieáp tuïc thöïc hieän böôùc treân cho ñeán khi ñaït ñöôïc maãu thí nghieäm coù khoái löôïng khoaûng 20-30kg ñeå phaân tích thaønh phaàn. -Maãu raùc seõ ñöôïc phaân loaïi thuû coâng, baèng tay. Moãi thaønh phaàn seõ ñöôïc ñaët vaøo moãi khay töông öùng. Sau ñoù ñem caân caùc khay vaø ghi khoái löôïng cuûa caùc thaønh phaàn. Ñeå coù soá lieäu caùc thaønh phaàn chính xaùc, caùc maãu thu thaäp neân theo töøng muøa trong naêm. 2.3. Khoái Löôïng Chaát Thaûi Raén 2.3.1.Taàm quan troïng cuûa vieäc xaùc ñònh khoái löôïng chaát thaûi raén Xaùc ñònh khoái löôïng chaát thaûi raén phaùt sinh vaø thu gom chaát thaûi laø moät trong nhöõng ñieåm quan troïng cuûa quaûn lyù chaát thaûi raén. Nhöõng soá lieäu veà toång khoái löôïng phaùt sinh cuõng nhö khoái löôïng chaát thaûi raén thu hoài ñeå taùi tuaàn hoaøn ñöôïc söû duïng ñeå: - Hoaïch ñònh hoaëc ñaùnh giaù keát quaû cuûa chöông trình thu hoài, taùi cheá, tuaàn hoaøn vaät lieäu. - Thieát keá caùc phöông tieän, thieát bò vaän chuyeån vaø xöû lyù chaát thaûi raén. Ví duï: Vieäc thieát keá caùc xe chuyeân duøng ñeå thu gom caùc chaát thaûi ñaõ ñöôïc phaân loaïi taïi nguoàn phuï thuoäc vaøo khoái löôïng cuûa caùc thaønh phaàn chaát thaûi rieâng bieät. Kích thöôùc cuûa caùc phöông tieän phuï thuoäc vaøo löôïng chaát thaûi thu gom cuõng nhö söï thay ñoåi cuûa chuùng theo töøng giôø, töøng ngaøy, haøng tuaàn, haøng thaùng. Töông töï, kích thöôùc cuûa baõi raùc

12

cuõng phuï thuoäc vaøo löôïng chaát thaûi raén coøn laïi phaûi ñem ñoå boû sau khi taùisinh hoaøn toaøn. 2.3.2.Caùc phöông phaùp söû duïng ñeå tính toaùn khoái löôïng chaát thaûi raén Caùc phöông phaùp thöôøng ñöôïc söû duïng ñeå öôùc löôïng khoái löôïng chaát thaûi raén laø: - Phöông phaùp phaân tích theå tích khoái löôïng - Phöông phaùp ñeám taûi - Phöông phaùp caân baèng vaät lieäu Caùc phöông phaùp naøy khoâng tieâu bieåu cho taát caû caùc tröôøng hôïp maø phaûi aùp duïng noù tuyø thuoäc vaøo nhöõng tröôøng hôïp cuï theå. Caùc ñôn vò thöôøng ñöôïc söû duïng ñeå bieåu dieãn chaát thaûi raén: - Khu vöïc daân cö vaø thöông maïi: Kg/(ngöôøi.ngaøy ñeâm) - Khu vöïc coâng nghieäp: Ñôn vò khoái löôïng/ñôn vò saûn phaåm (kg/taán saûn phaåm) Ñôn vò troïng löôïng/ca (kg/ca) - Khu vöïc noâng nghieäp: Kg/taán saûn phaåm thoâ; a. Phöông phaùp khoái löôïng vaø theå tích: Trong phöông phaùp naøy khoái löôïng hoaëc theå tích (hoaëc caû khoái löôïng vaø theå tích) cuûa chaát thaûi raén ñöôïc xaùc ñònh ñeå tính toaùn khoái löôïng chaát thaûi raén. Phöông phaùp ño theå tích thöôøng coù ñoä sai soá cao. Ví duï: 1 m3 chaát thaûi raén xoáp (khoâng neùn) seõ coù khoái löôïng nhoû hôn 1 m3 chaát thaûi raén ñöôïc neùn chaët trong xe thu gom vaø cuõng coù khoái löôïng khaùc so vôùi chaát thaûi raén ñöôïc neùn raát chaët ôû baõi choân laáp. Vì vaäy neáu ño baèng theå tích thì keát quaû phaûi ñöôïc baùo caùo keøm theo möùc ñoä neùn chaët cuûa chaát thaûi hay laø khoái löôïng rieâng cuûa chaát thaûi raén ôû ñieàu kieän nghieân cöùu.

13

Ñeå traùnh nhaàm laãn vaø roõ raøng, khoái löôïng chaát thaûi raén phaûi ñöôïc bieåu dieãn baèng phöông phaùp xaùc ñònh khoái löôïng. Khoái löôïng laø cô sôû nghieân cöùu chính xaùc nhaát bôûi vì troïng taûi cuûa xe chôû raùc coù theå caân tröïc tieáp vôùi baát kyø möùc ñoä neùn chaët naøo ñoù chaát thaûi raén. Nhöõng soá lieäu veà khoái löôïng raát caàn thieát trong tính toaùn vaän chuyeån bôûi vì khoái löôïng chaát thaûi raén vaän chuyeån bò haïn cheá bôûi maät ñoä cho pheùp cuûa truïc loä giao thoâng. Maëc khaùc phöông phaùp xaùc ñònh caû theå tích vaø khoái löôïng raát quan troïng trong tính toaùn thieát keá coâng suaát baõi choân laáp raùc, trong ñoù caùc soá lieäu ñöôïc thu thaäp trong khoaûng thôøi gian daøi baèng caùch caân vaø ño theå tích xe thu gom. b. Phöông phaùp ñeám taûi Trong phöông phaùp naøy soá löôïng xe thu gom, ñaëc ñieåm vaø tính chaát cuûa chaát thaûi töông öùng (loaïi chaát thaûi, theå tích öôùc löôïng) ñöôïc ghi nhaän trong suoát moät khoaûng thôøi gian xaùc ñònh. Khoái löôïng chaát thaûi phaùt sinh trong thôøi gian khaûo saùt (goïi laø khoái löôïng ñôn vò) seõ ñöôïc tính toaùn baèng caùch söû duïng caùc soá lieäu thu thaäp taïi khu vöïc nghieân cöùu treân vaø caùc soá lieäu ñaõ bieát tröôùc.

14

c. Phöông phaùp caân baèng vaät lieäu Ñaây laø phöông phaùp cho keát quaû chính xaùc nhaát, thöïc hieän cho töøng nguoàn phaùt sinh rieâng leû nhö caùc hoä daân cö, nhaø maùy cuõng nhö cho khu coâng nghieäp vaø khu thöông maïi. Phöông phaùp naøy seõ cho nhöõng döõ lieäu ñaùng tin caäy cho chöông trình quaûn lyù. Caùc böôùc thöïc hieän caân baèng vaät lieäu thöïc hieän nhhö sau: Böôùc 1: Hình thaønh moät hoäp giôùi haïn nghieân cöùu. Ñaây laø moät böôùc quan troïng bôûi vì trong nhieàu tröôøng hôïp khi löïa choïn giôùi haïn cuûa heä thoáng phaùt sinh chaát thaûi raén thích hôïp seõ ñöa ñeán caùch tính toaùn ñôn giaûn. Böôùc 2: Nhaän dieän taát caû caùc hoaït ñoäng xaûy ra beân trong heä thoáng nghieân cöùu maø noù aûnh höôûng ñeán khoái löôïng chaát thaûi raén. Böôùc 3: Xaùc ñònh toác ñoä phaùt sinh chaát thaûi raén lieân quan ñeán caùc hoaït ñoäng nhaän dieän ôû böôùc 2. Böôùc 4: Söû duïng caùc moái quan heä toaùn hoïc ñeå xaùc ñònh chaát thaûi raén phaùt sinh, thu gom vaø löu tröõ. Caân baèng khoái löôïng vaät lieäu ñöôïc bieåu hieän baèng caùc coâng thöùc sau: a. Daïng toång quaùt:

Khoái löôïng vaät lieäu tích luõy beân trong heä thoáng (tích luyõ)

=

Khoái löôïng vaät lieäu ñi vaøo heä thoáng (nguyeân + vaät lieäu)

_

Khoái löôïng vaät lieäu ñi ra khoûi heä thoáng (saûn phaåm)

_

Khoái löôïng chaát thaûi phaùt sinh beân trong heä thoáng (chaát thaûi raén + khí + nöôùc thaûi)

b. Daïng ñôn giaûn Tích luõy = vaøo - ra - phaùt sinh c. Bieåu dieãn döôùi daïng toaùn hoïc

15

dΜ = ΣMvaøo - ΣMra dt
Trong ñoù: dM/dt

rw x t

::Toác ñoä thay ñoåi khoái löôïng vaät lieäu tích luõy beân trong heä thoáng nghieân cöùu (kg/ngaøy, T/ngaøy)

∑ Mvaøo : Toång coäng khoái löôïng vaät lieäu ñi vaøo heä thoáng nghieân cöùu (kg/ngaøy) ∑ Mra :Toång coäng caùc khoái löôïng vaät lieäu ñi ra heä thoáng nghieân cöùu (kg/ngaøy) rw t :Toác ñoä phaùt sinh chaát thaûi (kg/ngaøy) : Thôøi gian (ngaøy)

Trong moät soá hoaù trình chuyeån hoaù sinh hoïc , ví duï: saûn xuaát phaân compost khoái löôïng cuûa chaát höõu cô seõ giaûm xuoáng, neân soá haïng rw seõ laø giaù trò aâm. Khi vieát phöông trình caân baèng khoái löôïng thì toác ñoä phaùt sinh luoân luoân ñöôïc vieát laø soá haïng döông. Trong thöïc teá, khhoù khaên gaëp phaûi khi aùp duïng phöông trình caân baèng vaät lieäu laø phaûi xaùc ñònh taát caû caùc khoái löôïng vaät lieäu ñi vaøo vaø ñi ra heä thoáng nghieân cöùu. Baøi taäp ví duï 2.1: Öôùc tính löôïng chaát thaûi phaùt sinh bình quaân treân ñaàu ngöôøi töø khu daân cö döïa vaøo caùc döõ lieäu sau: - Khu daân cö goàm 1.500 hoä daân - Moãi hoä daân goàm 6 nhaân khaåu - Thôøi gian tieán haønh giaùm saùt laø 7 ngaøy - Toång soá xe eùp raùc: 9 - Theå tích xe eùp raùc: 15m3 - Toång soá xe tö nhaân: 20 - Theå tích xe tö nhaân: 0,75m3 Giaûi ñaùp: 1 Laäp baûng tính: Theå (m3) tích Khoái löôïng (kg/m3) 16 rieâng Toång khoái löôïng (kg)

Phöông tieän

- Xe eùp 15 0,75 raùc - Xe tö nhaân Toång soá, kg/tuaàn 2

300 100

40.500 1.500 42.000

Xaùc ñònh löôïng raùc phaùt sinh tính treân ñaàu ngöôøi töø khu daân cö: = 42.000kg / tuaàn 1.500 × 6 × 7 ngaøy/tuaà n

Löôïng raùc phaùt sinh haøng ngaøy

= 0,67 kg/(ngöôøi.ngaøy)

Baøi taäp ví duï 2.2: Öôùc tính löôïng chaát thaûi phaùt sinh döïa vaøo caân baèng vaät lieäu: Moät nhaø maùy cheá bieán ñoà hoäp nhaän 12 taán nguyeân lieäu thoâ ñeå saûn xuaát, 5 taán can ñeå ñöïng caùc saûn phaåm cheá bieán, 0,5 taán giaáy carton ñeå laøm thuøng ñöïng caùc saûn phaåm, vaø 0,3 taán caùc loaïi nguyeân lieäu khaùc. Trong soá 12 taán nguyeân lieäu thoâ thì löôïng saûn phaåm ñöôïc cheá bieán laø 10 taán; 1,2 taán pheá thaûi ñöôïc söû duïng laøm thöùc aên gia suùc vaø 0,8 taán ñöôïc thaûi boû vaøo heä thoáng xöû lyù nöôùc thaûi. Trong soá 5 taán can ñöôïc nhaäp vaøo nhaø maùy thì 4 taán ñöôïc löu tröõ trong kho ñeå söû duïng trong töông lai, phaàn coùn laïi ñöôïc söû duïng ñeå ñoùng hoäp; soá löôïng can ñöôïc söû duïng coù 3% bò hoûng vaø ñöôïc taùch rieâng ñeå taùi cheá. Löôïng giaáy carton nhaäp vaøo nhaø maùy ñöôïc söû duïng heát, trong soá ñoù coù 5% bò hoûng vaø ñöôïc taùch rieâng ñeå taùi cheá. Trong toång soá caùc loaïi vaät lieäu khaùc ñöôïc nhaäp vaøo nhaø maùy thì 25% ñöôïc löu tröõ vaø söû duïng trong töông lai; 25% thaûi boû nhö chaát thaûi raén, 50% coøn laïi laø hoãn hôïp caùc loaïi chaát thaûi vaø trong soá ñoù thì 35% ñöôïc duøng ñeå taùi cheá, phaàn coøn laïi ñöôïc xem nhö chaát thaûi raén ñem ñi thaûi boû. - Thieát laäp sô ñoà caân baèng vaät lieäu döïa vaøo caùc döõ kieän treân? - Xaùc ñònh löôïng chaát thaûi phaùt sinh khi saûn xuaát 1 taán saûn phaåm? Giaûi ñaùp: 17

1. Nhaø maùy saûn xuaát ñoà hoäp: - 12 taán nguyeân lieäu thoâ - 5 taán can - 0,5 taán giaáy carton - 0,3 taán caùc loaïi nguyeân lieäu khaùc. 2. Caùc doøng luaân chuyeån trong quaù trình saûn xuaát: a. 10 taán saûn phaåm ñöôïc saûn xuaát; 1,2 taán ñöôïc laøm thöùc aên gia suùc; 0,8 taán ñöôïc thaûi vaøo heä thoáng xöû lyù nöôùc thaûi. b. 4 taán can ñöôïc löu tröõ trong kho; 1 taán ñöïôc söû duïng ñeå ñoùng hoäp; 3% trong soá ñöôïc söû duïng bò hoûng vaø ñöôïc duøng ñeå taùi cheá. c. 0,5 taán carton ñöôïc söû duïng, 5% trong soá ñoù bò hoûng vaø ñem ñi taùi cheá. d. 25% caùc loaïi vaät lieäu ñöôïc löu tröõ; 25% thaûi boû nhö laø chaát thaûi raén; 50% coøn laïi laø hoãn hôïp caùc loaïi chaát thaûi vaø trong soá ñoù thì 35% ñöôïc duøng ñeå taùi cheá, phaàn coøn laïi ñöôïc xem nhö chaát thaûi raén ñem ñi thaûi boû.

18

3. Xaùc ñònh soá löôïng caùc doøng vaät chaát a. Chaát thaûi phaùt sinh töø nguyeân lieäu thoâ + Chaát thaûi ñöôïc söû duïng laøm thuùc aên gia suùc 1,2 taán Chaát thaûi ñöôïc ñöa vaøo heä thoáng xöû lyù nöôùc thaûi: 12 10 -1.2 = 0,8 taán. b. Can + Can bò hoûng vaø söû duïng ñeå taùi cheá: 0,03 (5-4) = 0,03 taán + Söû duïng ñeå ñoùng hoäp: 1 - 0,03 = 0,97 taán c. Giaáy carton + Giaáy bò hö hoûng vaø söû duïng ñeå taùi cheá: 0,05(0,5) = 0,025taán + Giaáy ñöôïc söû duïng ñeå ñoùng thuøng: 0,5 - 0,025 = 0,475taán d. Caùc loaïi vaät lieäu khaùc + Soá löôïng löu tröõ: 0,25 x 0,3 = 0,075 taán + + Giaáy ñöôïc taùi cheá: 0,5 x 0,35 x 0,3 = 0,053 taán Hoãn hôïp chaát thaûi: (0,3 -0,075 - 0,053) = 0,172 taán e. Toång troïng löôïng saûn phaåm: 10 + 0,97 + 0,475 = 11,445 taán f. Toång troïng löôïng vaät lieäu löu tröõ: 4 + 0,075 = 4,075 taán 4 Chuaån bò baûng caân baèng vaät lieäu a. T oång khoái löôïng caùc vaät lieäu löu tröõ = Vaät lieäu vaøo - vaät lieäu ra - chaát thaûi phaùt sinh b. Caân baèng vaät lieäu - Vaät lieäu löu tröõ = (4 + 0,075) taán = 4,075 taán - Vaät lieäu ñaàu vaøo = (12 + 5,0 + 0,5 + 0,3) taán = 17,8 taán - Vaät lieäu ñaàu ra = (10 + 1,2 + 0,97 + 0,03 + 0,475 + 0,025 + 0,053) = 12,753 taán - Chaát thaûi phaùt sinh = (0,8 + 0,172) taán = 0,972 taán - Kieåm tra caân baèng vaät chaát: 17,8 - 12,753 - 0,972 = 4,075 c. Thieát laäp sô ñoà caân baèng vaät lieäu +

19

12 taán nguyeân lieäu thoâ 5 taán can 0,5 taán giaáy carton 0,3 taán caùc loaïi vaät lieäu khaùc

Vaät chaát löu tröõ trong heä thoáng 4,075 taán

11,445 taán saûn phaåm 1,2 taán pheá thaûi laøm TAGS 0,03 taán can taùi cheá 0,025 taán carton taùi cheá 0,053 taán caùc loaïi vaät lieäu khaùc taùi cheá

0,8 taán chaát thaûi ñöa vaøo HTXLNT

0,172 taán hoãn hôïp chaát thaûi raén

5

Xaùc ñònh löôïng chaát thaûi phaùt sinh khi saûn xuaát 1 taán saûn phaåm a. Vaät lieäu taùi cheá = (1,2 + 0,03 + 0,025 + 0,053) taán/11,445 taán = 0,11 b. Hoãn hôïp chaát thaûi raén = (0,8 + 0,172) taán/11,445 taán = 0,08

2.3.3.Khoái löôïng chaát thaûi raén ñoâ thò taïi Thaønh phoá Hoà Chí Minh Khoái löôïng raùc thoáng keâ ngaøy caøng taêng, do löôïng raùc thu gom ñöôïc ngaøy caøng trieät ñeå hôn vaø vieäc söû duïng haønh hoaù trong daân ngaøy caøng taêng. Theo soá lieäu khaûo saùt naêm 1998, löôïng raùc Coâng ty Moâi tröôøng ñoâ thò khoâng thu gom ñöôïc maø thaûi thaúng xuoáng keânh raïch laø 180.000 taán/naêm. Naêm 1999, Coâng ty Dòch vuï Coâng coäng thu gom ñöôïc 1.300.000 kg raùc y teá (goàm chaát thaûi laâm saøng, chaát phoùng xaï, chaát thaûi hoaù hoïc…) vaø 4.860.000 kg raùc thaûi sinh hoaït ôû caùc beänh vieän. Khoái löôïng chaát thaûi raén ñoâ thò taïi Thaønh Phoá Hoà Chí Minh khoù ñöôïc thoáng keâ chính xaùc. Chæ xaùc ñònh ñöôïc löôïng raùc sinh hoaït thu gom do Coâng ty Moâi tröôøng Ñoâ thò thöïc hieän. Löôïng raùc cuûa Thaønh Phoá Hoà Chí Minh qua töøng naêm nhö sau: Baûng 2.3 Soá löôïng raùc thaûi ôû Thaønh Phoá Hoà Chí Minh Naêm Löôïng raùc naêm Phaàn traêm khoái löôïng (%) taêng

taán/naêm taán/ngaø y Löôïng raùc thoáng keâ töø nguoàn Coâng ty Dòch vuï Coâng coäng Thaønh Phoá Hoà Chí Minh 1983 181.802 498 100,00 1984 180.484 494 99,27 20

1985 202.905 556 111,61 1986 202.483 555 111,37 1987 198.012 542 108,91 1988 236.982 649 130,35 1989 310.214 850 170,63 1990 390.610 1.070 170,30 1991 491.182 1.346 270,17 1992 616.406 1.812 339,05 1993 838.834 2.298 451,39 1994 1.005.417 2.755 553,02 1995 1.307.618 3.583 719,25 1996 1.405.331 3.850 773,00 1997 1.173.933 3.216 642,72 1998 1.186.628 3.251 652,70 Döï baùo löôïng raùc cuûa Thaønh Phoá Hoà Chí Minh 2000 1.533.000 4.200 843 2005 1.825.000 5.000 1.003 2010 2.263.000 6.200 1.244 2015 2.738.000 7.500 1.506 2020 3.285.000 9.000 1.807 Nguoàn: Coâng ty Moâi tröôøng ñoâ thò TP.HCM (CITENCO), 2000 2.3 Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán khoái löôïng chaát thaûi raén Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán khoái löôïng chaát thaûi raén bao goàm : Caùc hoaït ñoäng taùi sinh vaø giaûm thieåu khoái löôïng chaát thaûi raén taïi nguoàn Luaät phaùp vaø thaùi ñoä chaáp haønh luaät phaùp cuûa ngöôøi daân Caùc yeáu toá ñòa lyù töï nhieân 2.3.1 Aûnh höôûng caùc hoaït ñoäng taùi sinh vaø giaûm thieåu khoái löôïng chaát thaûi raén taïi nguoàn: Giaûm thieåu chaát thaûi taïi nguoàn coù theå thöïc hieän baèng caùch thieát keá, saûn xuaát vaø ñoùng goùi caùc saûn phaåm baèng caùc loaïi vaät lieäu hay bao bì vôùi theå tích nhoû nhaát, haøm löôïng ñoäc toá thaáp nhaát, hay söû duïng caùc loaïi vaät lieäu coù thôøi gian söû duïng laâu daøi hôn. Sau ñaây laø moät vaøi caùch coù theå aùp duïng nhaèm muïc ñích laøm giaûm chaát thaûi taïi nguoàn: 21

Giaûm phaàn bao bì khoâng caàn thieát hay thöøa Thay theá caùc saûn phaåm chæ söû duïng moät laàn baèng caùc saûn phaåm coù theå taùi söû duïng (ví duï caùc loaïi dao, nóa, dóa coù theå taùi söû duïng, caùc loaïi thuøng chöùa coù theå söû duïng laïi,…) Söû duïng tieát kieäm nguyeân lieäu (ví duï: giaáy photocopy 2 maët) Gia taêng caùc vaät lieäu taùi sinh chöùa trong caùc saûn phaåm Phaùt trieån cô caáu, toå chöùc khuyeán khích caùc nhaø saûn xuaát thaûi ra ít chaát thaûi hôn. 2.3.2 Aûnh höôûng cuûa luaät phaùp vaø thaùi ñoä cuûa coâng chuùng - Thaùi ñoä, quan ñieåm cuûa quaàn chuùng Khoái löôïng chaát thaûi raén phaùt sinh ra seõ giaûm ñaùng keå neáu ngöôøi daân baèng loøng vaø saün saøng thay ñoåi yù muoán caù nhaân, taäp quaùn vaø caùch soáng cuûa hoï ñeå duy trì vaø baûo veä taøi nguyeân thieân nhieân ñoàng thôøi giaûm gaùnh naëng kinh teá coù lieân quan ñeán vaán ñeà quaûn lyù chaát thaûi raén. Chöông trình giaùo duïc thöôøngxuyeân laø cô sôû ñeå daãn ñeán söï thay ñoåi thay ñoä cuûa coâng chuùng. - Luaät phaùp ban haønh Yeáu toá quan troïng nhaát aûnh höôûng ñeán söï phaùt sinh vaø khoái löôïng chaát thaûi raén laø söï ban haønh caùc luaät leä, qui ñònh coù lieân quan ñeán vieäc söû duïng caùc vaät lieäu vaø ñoà boû pheá thaûi,… Ví duï nhö: qui ñònh veà caùc loaïi vaät lieäu laøm thuøng chöùa vaø bao bì,… chính nhöõng qui ñònh naøy noù khhuyeán khích vieäc mua vaø söû duïng laïi caùc loaïi chai, loï chöùa… 2.3.4 Aûnh höôûng cuûa caùc yeáu toá ñòa lyù vaø töï nhieân Caùc yeáu toá töï nhieân aûnh höôûng ñeán chaát thaûi raén bao goàm: - Vò trí ñòa lyù - Muøa trong naêm 22

- Taàn xuaát thu gom chaát thaûi - Ñaëc ñieåm cuûa khu vöïc phuïc vuï 2.4Tính Chaát Cuûa Chaát Thaûi Raén 2.4.1Tính chaát vaät lyù cuûa chaát thaûi raén Nhöõng tính chaát vaät lyù quan troïng nhaát cuûa chaát thaûi raén ñoâ thò laø khoái löôïng rieâng, ñoä aåm, kích thöôùc, söï caáp phoái haït, khaû naêng giöõ aåm taïi thöïc ñòa (hieän tröôøng) vaø ñoä xoáp cuûa raùc neùn trong thaønh phaàn chaát thaûi raén. a. Khoái löôïng rieâng Khoái löôïng rieâng cuûa chaát thaûi raén ñöôïc ñònh nghóa laø troïng löôïng cuûa moät ñôn vò vaät chaát tính treân 1 ñôm vò theå tích (kg/m3). Bôûi vì chaát thaûi raén coù theå ôû nhhöõng traïng thaùi nhö: xoáp, chöùa trong caùc thuøng chöùa container, khoâng neùn, neùn,… neân khi baùo caùo giaù trò khoái löôïng rieâng phaûi chuù thích traïng thaùi cuûa caùc maãu raùc moät caùch roõ raøng. Döõ lieäu khoái löôïng rieâng raát caàn thieát ñöôïc söû duïng ñeå öôùc löôïng toång khoái löôïng vaø theå tích raùc caàn phaûi quaûn lyù. Khoái löôïng rieâng thay ñoåi phuï thuoäc vaøo nhieàu yeáu toá nhö: Vò trí ñòa lyù, muøa trong naêm, thôøi gian löu giöõ chaát thaûi. Do ñoù caàn phaûi thaän troïng khi choïn giaù trò thieát keá. Khoái löôïng rieâng cuûa moät chaát thaûi ñoâ thò bieán ñoåi töø 180 – 400 kg/m3, ñieån hình khoaûng 300 kg/m3. Phöông phaùp xaùc ñònh khoái löôïng rieâng cuûa chaát thaûi raén Maãu chaát thaûi raén söû duïng ñeå xaùc ñònh khoái löôïng rieâng coù theå tích khoaûng 500 lít sau khi xaùo troän ñeàu baèng kyõ thuaät “moät phaàn tö”. Caùc böôùc tieán haønh nhö sau: 1. Ñoå nheï maãu chaát thaûi raén vaøo thuøng thí nghieäm coù theå tích ñaõ bieát ( toát nhaát laø thuøng coù theå tích 100 lít) cho ñeán khi chaát thaûi ñaày ñeán mieäng thuøng. 2. Naâng thuøng leân caùch maët saøn khoaûng 30 cm vaø thaû rôi töï do xuoáng 4 laàn. 3. Ñoå nheï maãu chaát thaûi raén vaøo thuøng thí nghieäm ñeå buø vaøo chaát thaûi ñaõ leøn xuoáng.

23

4. Caân vaø ghi khoái löôïng cuûa caû thuøng thí nghieäm vaø chaát thaûi raén. 5. Tröø khoái löôïng caân ñöôïc ôû treân cho khoái löôïngcuûa caû thuøng thí nghieäm ta ñöôïc khoái löôïng cuûa phaàn chaát thaûi raén thí nghieäm. 6. Chia khoái löôïng tính töø böôùc treân cho theå tích cuûa thuøng thí nghieäm ta ñöôïc khoái löôïng cuûa phaàn chaát thaûi raén thí nghieäm. 7. Laäp laïi thí nghieäm ít nhaát 2 laàn ñeå coù giaù trò khoái löôïng rieâng trung bình. b. Ñoä aåm Ñoä aåm cuûa chaát thaûi raén ñöôïc bieåu dieãn baèng 2 phöông phaùp: Phöông phaùp khoái löôïng öôùt vaø phöông phaùp khoái löôïng khoâ. Phöông phaùp khoái löôïng öôùt ñoä aåm trong moät maãu ñöôïc theå hieän nhö laø phaàn traêm khoái löôïng öôùt cuûa vaät lieäu. Phöông phaùp khoái löôïng khoâ ñoä aåm trong moät maãu ñöôïc theå hieän nhö phaàn traêm khoái löôïng khoâ vaät lieäu. Phöông phaùp khoái löôïng öôùt ñöôïc söû duïng phoå bieán trong lónh vöïc quaûn lyù chaát thaûi raén bôûi vì phöông phaùp coù theå laáy maãu tröïc tieáp ngoaøi thöïc ñòa. Ñoä aåm theo phöông phaùp khoái löôïng öôùt ñöôïc tính nhö sau: M = ( w – d )/ w x 100 Trong ñoù: M laø ñoä aåm, % W laø khoái löôïng maãu luùc laáy taïi hieân tröôøng, kg (g) D laøkhoái löôïng maãu laáy sau khi saáy khoâ ôû 105 oC, kg (g)

24

Baûng 2.4 Thaønh phaàn vaät lyù trong raùc thaûi ñoâ thò
Thaønh phaàn Chaát höõu cô Thöïc phaåm thöøa Giaáy Giaáy carton Nhöïa Vaûi vuïn Cao su Da Chaát thaûi trong vöôøn Goã Chaát voâ cô Thuûy tinh Can thieác Nhoâm Vaät lieäu khaùc Buïi, tro Phaàn löôïng 9,0 34,0 6,0 7,0 2,0 0,5 0,5 18,5 2,0 8,0 6,0 0,5 3,0 3,0 100,0 traêm khoái Ñoä aåm % 70 6 5 2 10 2 10 60 20 2 3 2 3 8

Nguoàn : Integrated Solid Waste Management, McGRAW-HILL 1993 Baøi taäp ví duï 2.3: Öôùc tính ñoä aåm cuûa 100 kg raùc thaûi khu daân cö ñoâ thò khi bieát caùc phaàn traêm khoái löôïng cuûa caùc thaønh phaàn, ñoä aåm % Giaûi ñaùp: 1. Thieát laäp baûng tính döïa vaøo döõ lieäu vaø coâng thöùc 2-1
Thaønh phaàn Chaát höõu cô Thöïc phaåm thöøa Giaáy Giaáy carton Nhöïa Vaûi vuïn Cao su Da Chaát thaûi trong vöôøn Goã Chaát voâ cô Thuûy tinh Can thieác Nhoâm Vaät lieäu khaùc Buïi, tro Phaàn traêm khoái Ñoä aåm % löôïng 9,0 34,0 6,0 7,0 2,0 0,5 0,5 18,5 2,0 8,0 6,0 0,5 3,0 3,0 100,0 70 6 5 2 10 2 10 60 20 2 3 2 3 8 Khoái löôïng khoâ (kg) 2,7 32,0 5,7 6,9 1,8 0,5 0,4 7,4 1,6 7,8 5,8 0,5 2,9 2,8 78,8

25

2. Xaùc ñònh ñoä aåm cuûa chaát thaûi söû duïng coâng thöùc 2-1 Ñoä aåm cuûa maãu chaát thaûi raén (%) = (100 – 78,8)/100 x 100 = 21,2% c. Kích thöôùc vaø caáp phoái haït Kích thöôùc vaø caáp phoái haït cuûa vaät lieäu thaønh phaàn trong chaát thaûi raén ñoùng vai troø raát quan troïng trong vieäc tính toaùn vaø thieát keá caùc phöông tieän cô khí nhö: thu hoài vaät lieäu, ñaëc bieät laø söû duïng caùc saøng loïc phaân loaïi baèng maùy hoaëc phaân chia baèng phöông phaùp töø tính. Kích thöôùc cuûa töøng thaønh phaàn chaát thaûi coù theå xaùc ñònh baèng moät hoaëc nhhieàu phöông phaùp nhö sau: SC = l SC = (l + w)/2 SC = (l + w + h)/3 SC = ( l x w)1/2 SC = (l x w x h)1/3 Trong ñoù: SC laø kích thöôùc cuûa caùc thaønh phaàn L laø chieàu daøi, (mm) w laø chieàu roäng, (mm) h laø chieàu cao, (mm) (2-2) (2-3) (2-4) (2-5) (2-6)

Khi söû duïng caùc phöông phaùp khaùc nhau thì keát quaû seõ coù söï sai leäch. Do ñoù tuyø thuoäc vaøo hình daùng kích thöôùc cuûa chaát thaûi maø chuùng ta choïn phöông phaùp ño löôøng cho phuø hôïp. d. Khaû naêng giöõ nöôùc thöïc teá Khaû naêng giöõ nöôùc thöïc teá cuûa chaát thaûi raén laø toaøn boä löôïng nöôùc maø noù coù theå giöõ laïi trong maãu chaát thaûi döôùi taùc duïng keùo xuoáng cuûa troïng löïc. Khaû naêng giöõ nöôùc cuûa chaát thaûi raén laø moät chæ tieâu quan troïng trong vieäc tính toaùn xaùc ñònh löôïng nöôùc roø ræ töø baõi raùc. Nöôùc ñi vaøo maãu chaát thaûi raén vöôït quaù khaû naêng giöõ nöôùc seõ thoaùt ra taïo thaønh nöôùc roø ræ. Khaû naêng giöõ nöôùc thöïc teá thay ñoåi phuï thuoäc vaøo aùp löïc neùn vaø traïng thaùi phaân huyû cuûa chaát thaûi. Khaû naêng giöõ nöôùc cuûa hoãn hôïp chaát thaûi raén (khoâng neùn) töø caùc khu daân cö vaø thöông maïi dao ñoäng trong khoaûng 50-60%.

26

e. Ñoä thaám (tính thaám) cuûa chaát thaûi ñaõ ñöôïc neùn Tính daãn nöôùc cuûa chaát thaûi ñaõ ñöôïc neùn laø moät tính chaát vaät lyù quan troïng, noù seõ chi phoái vaø ñieàu khieån söï di chuyeån cuûa caùc chaát loûng (nöôùc roø ræ, nuôùc ngaàm, nöôùc thaám) vaø caùc khí beân trong baõi raùc. Heä soá thaám ñöôïc tính nhö sau:

K = Cd2 µ = k µ
Trong ñoù: K: heä soá thaám C: haèng soá khoâng thöù nguyeân d: kích thöôùc trung bình cuûa caùc loã roãng trong raùc γ: khoái löôïng rieâng cuûa nöôùc µ: ñoä nhôùt vaän ñoäng cuûa nöôùc k: ñoä thaám rieâng Soá haïng Cd2 ñöôïc bieát nhö ñoä thaám rieâng. Ñoä thaám rieâng k = Cd2 phuï thuoäc chuû yeáu vaøo tính chaát cuûa chaát thaûi raén bao goàm: söï phaân boá kích thöôùc caùc loã roãng, beà maët rieâng, tính goùc caïnh, ñoä roãng. Giaù trò ñieån hình cho ñoä thaám rieâng ñoái vôùi chaát thaûi raén ñöôïc neùn trong baõi raùc naèm trong khoaûng 10-11 ÷ 10-12 m2 theo phöông ñöùng vaø khoaûng 10-10 theo phöông ngang. 2.4.2Tính chaát hoaù hoïc cuûa chaát thaûi raén Caùc thoâng tin veà thaønh phaàn hoaù hoïc cuûa caùc vaät chaát caáu taïo neân chaát thaûi raén ñoùng vai troø raát quan troïng trong vieäc ñaùnh giaù caùc phöông phaùp; löïa choïn phöông thöùc xöû lyù vaø taùi sinh chaát thaûi. Ví duï nhö, khaû naêng ñoát chaùy vaät lieäu raùc tuøy thuoäc vaøo thaønh phaàn hoaù hoïc cuûa chaát thaûi raén. Neáu chaát thaûi raén ñöôïc söû duïng laøm nhieân lieäu cho quaù trình ñoát thì 4 tieâu chí phanâ tích hoaù hoïc quan troïng nhaát laø: Phaân tích gaàn ñuùng sô boä Ñieåm noùng chaûy cuûa tro Phaân tích cuoái cuøng (caùc nhuyeân toá chính) Nhieät trò cuûa chaát thaûi raén. a. Phaân tích sô boä 27

γ

γ

Phaân tích sô boä ñoái vôùi caùc thaønh phaàn coù theå chaùy ñöôïc trong chaát thaûi raén bao goàm caùc thí nghieäm sau: Ñoä aåm (löôïng nöôùc maát ñi sau khi saáy ôû 105oC trong 1 giôø) Chaát deã chaùy bay hôi ( khoái löôïng maát ñi theâm vaøo khi ñem maãu chaát thaûi raén ñaõ saáy ôû 105oC trong 1 giôø ñoát chaùy ôû nhieät ñoä 950oC trong loø nung kín) Carbon coá ñònh ( phaàn vaät lieäu coøn laïi deã chaùy sau khi loaïi boû caùc chaát bay hôi) Tro (khoái löôïng coøn laïi sau khi ñoát chaùy ôû loø hôû)

28

b. Ñieåm noùng chaûy cuûa tro Ñieåm noùng chaûy cuûa tro ñöôïc ñònh nghóa laø nhieät ñoä ñoát chaùy chaát thaûi ñeå ro seõ hình thaønh moät khoái chaát raén (goïi laø clinker) do söï naáy chaûy vaø keát tuï. Nhieät ñoä noùng chaûy ñeå hình thaønh clinker töø chaát thaûi raén trong khoaûng 2000 ÷ 2200oF (1100 ÷ 1200oC). c. Phaân tích cuoái cuøng caùc thaønh phaàn taïo thaønh chaát thaûi raén Phaân tích cuoái cuøng caùc thaønh phaàn chaát thaûi chuû yeáu xaùc ñònh phaàn traêm (%) cuûa caùc nguyeân toá C,H.O.N.S, vaø tro. Trong suoát quaù trình ñoát chaát thaûi raén seõ phaùt sinh caùc hôïp chaát Clor hoaù neân phaân tích cuoái cuøng thöôøng bao goàm phaân tích xaùc ñònh caùc halogen. Keát quaû phaân tích cuoái cuøng ñöôïc söû duïng ñeå moâ taû cac thaønh phaàn hoaù hoïc cuûa chaát höõu cô trong chaát thaûi raén. Keát quaû phaân tích coøn ñoùng vai troø raát quan troïng trong vieäc xaùc ñònh tæ soá C/N cuûa chaát thaûi coù thích hôïp cho quaù trình chuyeån hoaù sinh hoïc hay khoâng. Baûng 2.5 Giaù trò phaân tích cuoái cuøng caùc thaønh phaàn coù trong raùc thaûi ñoâ thò
Phaàn traêm khoái löôïng (khoái löôïng khoâ) Thaønh phaàn Carbon Hydro Chaát höõu cô Thöïc phaåm thöøa Giaáy Giaáy carton Nhöïa Vaûi vuïn Cao su Da Chaát thaûi trong vöôøn Goã Chaát voâ cô Thuyû tinh Kim loaïi Buïi, tro 48,0 43,5 44,0 60,0 55,0 78,0 60,0 47,8 49,5 0,5 4,5 26,3 6,4 6,0 5,9 7,2 6,6 10,0 8,0 6,0 6,0 0,1 0,6 3,0 Oxy 37,6 44,0 44,6 22,8 31,2 11,6 38,0 42,7 0,4 4,3 2,0 Nitô 2,6 0,3 0,3 4,6 2,0 10,0 3,4 0,2 < 0,1 < 0,1 0,5 Sulfu r 0,4 0,2 0,2 0,15 0,4 0,3 0,2 0,2 Tro 5,0 6,0 5,0 10,0 2,5 10,0 10,0 4,5 1,5 98,9 90,5 68,0

Baøi taäp ví duï: Xaùc ñònh thaønh phaàn hoaù hoïc cuûa moät maãu raùc ñoâ thò döïa vaøo caùc thoâng tin nhö sau: Khoái löôïng öôùt, khoái löôïng khoâ, vaø khoái löôïng cuûa caùc nguyeân toá hoaù hoïc chöùa trong maãu chaát thaûi döïa vaøo baûng soá lieäu 2.4 vaø 2.5.

29

Thaønh phaàn Thöïc phaåm Giaáy Giaáy carton Nhöïa Vaûi vuïn Cao su Da Raùc vöôøn Goã Toång coäng

KL öôùt 9,0 34,0 6,0 7,0 2,0 0,5 0,5 18,5 2,0 79,5

KL khoâ 2,7 32,0 5,7 6,9 1,8 0,5 0,4 6,5 1,6 58,1

C 1,30 13,92 2,51 4,14 0,99 039 0,24 3,11 0,79 27,39

Thaønh phaàn hoaù hoïc, g H O N S Tro 0,17 1,92 0,34 0,50 0,12 0,05 0,03 0,39 0,10 3,62 1,02 14,08 2,54 1,57 0,56 0,05 2,47 0,68 22,97 0,07 0,10 0,02 0,08 0,01 0,04 0,22 0,54 0,01 0,06 0,01 0,02 0,10 0,14 1,92 0,28 0,69 0,05 0,05 0,04 0,29 0,02 3,48

Ñoä aåm: 21.4 g (79.5 – 58.1 g) Giaûi ñaùp: 1. Chuaån bò baûng toùm taét phaàn traêm phaân phoái cuûa caùc nguyeân toá hoaù hoïc vôùi thaønh phaàn coù nöôùc vaø khoâng coù nöôùc trong chaát thaûi
Thaønh phaàn C H O N S Tro Khoái löôïng, g Khoâng coù Coù nöôùc nöôùc 27,39 27,39 3,62 6,00 22,97 41,99 0,54 0,54 0,10 0,10 3,48 3,48

2. Tính soá mol cuûa caùc nguyeân toá boû qua phaàn tro Thaønh phaàn C H O N S Khoái löôïng nguyeân töû g/mol 12,01 1,01 16,00 14,01 32,07 Soá mol Khoâng coù Coù nöôùc nöôùc 2,280 2,280 3,584 5,940 1,436 2,624 0,038 0,038 0,003 0,003

30

3. Xaùc ñònh coâng thöùc hoaù hoïc cuûa CTR coù vaø khoâng coù S, coù vaø khoâng coù nöôùc. Xaùc ñònh tæ soá mol. Thaønh phaàn C H O N S Tæ soá mol (N =1) Khoâng Coù nöôùc coù nöôùc 60,0 60,0 94,3 156,3 37,8 69,1 1,0 1,0 0,1 0,1 Tæ soá mol (S = 1) Khoâng Coù nöôùc coù nöôùc 760,0 760,0 1194,7 1980,0 478,7 874,7 12,7 12,7 1,0 1,0

Coâng höùc hoaù hoïc khoâng coù söï hieän dieän cuûa S laø: Khoâng coù nöôùc: C60.0H94. 3O37.8N Coù nöôùc: C60.0H156.3O69.1N Coâng höùc hoaù hoïc coù söï hieän dieän cuûa S laø: Khoâng coù nöôùc: C760.0H 1194.7O478.7N12.7S Coù nöôùc: C760.0H1980.0O874.7N12.7S Ghi chuù: Coâng thöùc hoaù hoïc sau khi tính xong keát quaû thì tieán haønh laøm troøn soá. d. Nhieät trò cuûa caùc thaønh phaàn chaát thaûi raén Nhieät trò cuûa caùc thaønh phaàn höõu cô trong thaønh phaàn chaát thaûi raén ñoâ thò coù theå ñöôïc xaùc ñònh baèng moät trong caùc caùch sau: Söû duïng noài hay loø chöng caát qui moâ lôùn Söû duïng bình ño nhieät trò trong phoøng thí nghieäm Baèng caùch tính toaùn neáu thaønh phaàn cuûa caùc nguyeân toá hoaùhoïc ñöôïc xaùc ñònh Do khoù khaên trong vieäc trang bò loø chöng caát qui moâ lôùn, neân haàu heát caùc soá lieäu veà nhieät trò cuûa caùc thaønh phaàn höõu cô trong chaát thaûi raén ñoâ thò ñeàu döïa treân keát quaû thí nghieäm söû duïng bình ño nhieät trò trong phoøng thí nghieäm.

31

Baøi taäp ví duï 2.5: Öôùc tính giaù trò cuûa raùc thaûi khhu daân cö ñoâ thò döïa vaøo caùc soá lieäu veà phaàn traêm khoái löôïng vaø giaù trò nhieät trò cuûa töøng thaønh phaàn chaát thaûi. Giaûi ñaùp: 1. Xaùc ñònh giaù trò nhhieät trò toång coäng döïa vaøo ñaëc tính thaønh phaàn chaát thaûi. Thaønh phaàn Chaát höuõ cô Thöïc phaåm thöøa Giaáy Giaáy carton Nhöïa Vaûi vuïn Cao su Da Chaát thaûi trong vöôøn Goã Chaát voâ cô Thuûy tinh Can thieác Nhoâm Kim loaïi khaùc Buïi, tro 9,0 34,0 6,0 7,0 2,0 0,5 0,5 18,5 2,0 8,0 6,0 0,5 3,0 3,0 100,0 2.000 7.200 7.000 14.000 7.500 10.000 7.500 2.800 8.000 60 300 300 3.000 18.000 244.800 42.000 98.000 15.000 5.000 3.750 51.800 16.000 480 1.800 900 9.000 506.530 Phaàn traêm khoái löôïng, lb Nhieät trò Btu/lb Toång nhieät trò Btu

2. Xaùc ñònh nhieät trò cuûa chaát thaûi Nhieät trò cuûa chaát thaûi =

Neáu giaù trò Btu khoâng coù saün, coù theå tính giaù trò gaàn ñuùng baèng coâng thöùc Duloâng caûi tieán: Btu/lb = 145C + 610 (H2 – 1/8 O2) + 40S + 10N Trong ñoù: C: % khoái löôïng cuûa carbon H: % khoái löôïng cuûa hydro O2: % khoái löôïng cuûa oxy S: % khoái löôïng cuûa Sulfua N: % khoái löôïng cuûa N 32

Baøi taäp ví duï 2.6: Öôùc tính giaù trò nhieät trò cuûa moät loaïi chaât thaûi ñieån hình khu daân cö döïa vaøo coâng thöùc hoaù hoïc. Giaû söû coâng thöùc hoaù hoïc laø C760H1980O875N13S Giaûi ñaùp: 1. Xaùc ñònh phaàn ttraêm phaân phoái theo khoái löôïng cuûa töøng nguyeân toá Thaønh phaàn Soá löôïng nguyeân töû / mol Khoái löôïng nguyeân töû 12 1 16 14 32 Khoái löôïng phaân phoái töøng nguyeân toá 9.120 1.980 14.000 182 32 25.314

%

C H O N S Toång coäng

760 1980 875 12 1

36,03 7,82 55,30 0,72 0,13 100

2. Xaùc ñònh giaù trò nhieät trò cuûa chaát thaûi söû duïng phöông trình 2-8 Btu/lb = 145(36,0) + 610(7,8 – 55,3/8) + 40(0,1) + 10(0,7) Btu.lb = 3204 Kcal/kg 2.2.2Tính chaát sinh hoïc cuûa chaát thaûi raén Caùc thaønh phaàn höõu cô (khoâng keå caùc thaønh phaàn nhö plastic, cao su, da) cuûa haàu heát chaát thaûi raén coù theå ñöôïc phaânloaïi veà phöông dieän sinh hoïc nhö sau: Caùc phaân töû coù theå hoaø tan trong nöôùc nhö: ñöôøng, tinh boät, amino acid vaø nhieàu acid höõu cô Baùn cellulose: caùc saûn phaåm ngöng tuï cuûa 2 ñöôøng 5 vaø 6 carbon Cellulose: saûn phaåm ngöng tuï cuûa ñöôøng glucose 6 carbon Daàu, môõ, vaø saùp: laø nhöõng ester cuûa alcohols vaø acid beùo maïch daøi Lignin: moät polymer chöùa caùc voøng thôm vôùi nhoùm methoxyl (-OCH3)

33

Lignocelluloza: hôïp chaát do lignin vaø celluloza keát hôïp vôùi nhau Protein: chaát taïo thaønh töø söï keát hôïp chuoãi caùc amino acid Tính chaát quan troïng nhaát trong thaønh phaàn höõu cô cuûa phaàn chaát thaûi raén ñoâ thò laø haàu heát caùc thaønnh phaàn höõu cô coù theå ñöôïc chuyeån hoaù sinh hoïc thaønh khí, caùc chaát voâ cô vaø caùc chaát trô khaùc. Söï taïo muøi hoâi vaø phaùt sinh ruoài cuõng lieân quan ñeán tính deã phaân huûy cuûa caùc vaät lieäu höõu cô trong chaát thaûi raén ñoâ thò chaúng haïn nhö raùc thöïc phaåm.

34

a. Khaû naêng phaân huûy sinh hoïc cuûa caùc thaønh phaàn höõu cô trong chaát thaûi raén Haøm löôïng chaát raén bay hôi (VS), xaùc ñònh baèng caùch ñoát chaùy chaát thaûi raén ôû nhieät ñoä 550oC, thöôøng ñöôïc söû duïng ñeå ñaùnh giaù khaû naêng phaân huûy sinh hoïc cuûa phaàn höõu cô trong chaát thaûi raén. Tuy nhieân söû duïng giaù trò VS ñeå moâ taû khaû naêng phaân huûy sinh hoïc cuûa phaàn höõu cô trong chaát thaûi raén thì khoâng ñuùng bôûi vì moät vaøi thaønh phaàn höõu cô cuûa chaát thaûi raén raát deã bay hôi nhöng laïi keùm khaû naêng phaân huyû sinh hoïc nhö laø giaáy in. Thay vaøo ñoù haøm löôïng lignin cuûa chaát thaûi raén coù theå ñöïôc söû duïng ñeå öôùc löôïng tæ leä phaàn deã phaân huûy sinh hoïc cuûa chaát thaûi raén, vaø ñöôïc tính toaùn baèng coâng thöùc sau: BF = 0,83 – 0,028LC Trong ñoù: BF : tæ leä phaân huûy sinh hoïc bieåu dieãn treân cô sôû VS 0,83 vaø 0,028 laø haèng soá thöïc nghieäm LC: haøm löôïng lignin cuûa VS bieåu dieãn baèng % khoái löôïng khoâ Caùc chaát thaûi raén vôùi haøm löôïng lignin cao nhö: giaáy in coù khaû naêng phaân huûy sinh hoïc keùm hôn ñaùng keå so vôùi caùc chaát thaûi höõu cô khaùc trong chaát thaûi raén ñoâ thò. Trong thöïc teá caùc thaønh phaàn höõu cô trong chaát thaûi raén thöôøng ñöôïc phaân loaïi theo thaønh phaàn phaân huûy chaäm vaø phaân huyû nhanh. b. Söï phaùt sinh muøi hoâi Muøi hoâi coù theå phaùt sinh khi chaát thaûi raén ñöôïc löu giöõ trong khoaûng thôøi gian daøi ôû moät nôi giöõa thu gom, traïm trung chuyeån, vaø nôi choân laáp. Söï phaùt sinh muøi taïi nôi löu tröõ coù yù nghóa raát lôùn, khi taïi nôi ñoù coù khí haäu noùng aåm. Noùi moät caùch cô baûn laø söï hình thaønh cuûa muøi hoâi laø keát quaû cuûa quaù trình phaân huyû yeám khí vôùi söï phaân huyû caùc thaønh phaàn hôïp chaát höõu cô tìm thaáy trong raùc ñoâ thò. Ví duï, trong ñieàu kieän yeám khí (khöû), sunphat SO42- coù theå phaân huyû thaønh sunfur S2-, vaø keát quaû laø S2- seõ keát hôïp vôùi H2 taïo thaønh hôïp chaát coù muøi tröùng thoái laø H2S. Söï hình thaønh H2S laø do keát quaû cuûa 2 chuoãi phaûn öùng hoaù hoïc. 35

2CH3CHOHCOOH + SO42(2-10) Lactate 4H2 S2-

2CH3COOH + S2- + 2 H2O + 2CO2 Sulfide ion

Sulfate Acid Acetic 22+ SO4 → S + 4H2O + 2H+ → H2S

36

Ion sulfide (S2-) coù theå cuõng keát hôïp vôùi muoái kim loaïi nhö saét, taïo thaønh caùc sulfide kim loaïi. S2- + Fe2+ → FeS Nöôùc raùc taïi baõi raùc coù maøu ñen laø do keát quaû hình thaønh caùc muoái sulfide trong ñieàu kieän yeám khí. Do ñoù neáu khoâng coù söï hình thaønh caùc muoái sulfide thì vieäc hình thaøanh muøi hoâi taïi baõi choân laáp laø moät vaán ñeà oâ nhieãm moâi tröôøng coù tính chaát nghieâm troïng. CH3SCH2CH2CH(NH2)COOH Methionine CH3SH CH3SH + CH3CH2CH2(NH2)COOH Aminobutyric acid + H2O +2H

Metyl mercaptan + H2O → CH4OH

c. Söï phaùt trieån cuûa ruoài Trong thôøi ñieåm muøa heø hay laø trong khu vöïc khí haäu noùng aåm, söï nhaân gioáng vaø sinh saûn cuûa ruoài laø vaán ñeà quan troïng caàn quan taâm taïi nôi löu tröõ chaát thaûi raén. Ruoài coù theå phaùt trieån trong thôøi gian 2 tuaàn sau khi tröùng ñöôïc sinh ra. Ñôøi soáng cuûa ruoài nhaën töø khi coøn trong tröùng cho ñeán khi tröôûng thaønh coù theå ñöôïc moâ taû nhö sau: Tröùng phaùt trieån Giai ñoaïn I cuûa aáu truøng (gioøi) Giai ñoaïn II cuûa aáu truøng Giai ñoaïn III cuûa aáu truøng Giai ñoaïn nhoäng Toång coäng 8-12 giôø 20 giôø 24 giôø 3 ngaøy 4-5 ngaøy 9-11 ngaøy

Giai ñoaïn phaùt trieån cuûa aáu truøng trong caùc thuøng chöùa raùc ñoùng vai troø raát quan troïng vaø chieám khoaûng 5 ngaøy trong söï phaùt trieån cuûa ruoài. Ñeå haïn cheá söï phaùt trieån cuûa ruoài thì caùc thuøng löu tröõ raùc neân ñoå boû ñeå thuønng roãng trong thôøi gian naøy ñeå haïn cheá söï di chuyeån cuûa caùc loaïi aáu truøng. 2.4.4Söï bieán ñoåi ñaëc tính lyù, hoaù, vaø sinh hoïc cuûa chaát thaûi raén Chaát thaûi raén coù theå bieán ñoåi baèng caùc phöông phaùp lyù, hoaù, vaø sinh hoïc. Khi thöïc hieän hoaù trình bieán ñoåi thì muïc ñích quan troïng nhaát laø phaûi coù hieäu quaû bôûi vì söï bieán ñoåi caùc 37

ñaëc tính cuûa chaát thaûi raén coù aûnh höôûng raát lôùn ñeán keá hoaïch phaùt trieån chöông trình quaûn lyù chaát thaûi raén toång hôïp. a.Bieán ñoåi vaät lyù: Bao goàm caùc phöông phaùp: taùch loaïi caùc thaønh phaàn; giaûm theå tích baèng cô khí; giaûm kích thöôùc baèng cô khí. Bieán ñoåi vaät lyù khoâng aûnh höôûng ñeán söï thay ñoåi giöõa caùc pha (ví duï töø raén sang loûng). b.Bieán ñoåi hoaù hoïc: Bieán ñoåi hoaù hoïc aûnh höôûng ñeán söï bieán ñoåi giöõa caùc pha (ví duï: raén sang loûng hoaëc raén sang khí). Muïc ñích laø laøm giaûm theå tích vaø thu hoài caùc saûn phaåm bieán ñoåi. Bao goàm caùc phöông phaùp: Ñoáy (oxy hoaù hoaù hoïc); vaø söï nhieät phaân. Caùc phöông phaùp naøy xem nhö laø quaù trình nhieät. c.Bieán ñoåi sinh hoïc: Bieán ñoåi sinh hoïc caùc thaønh phaàn hôïp chaát höõu cô trong chaát thaûi muïc ñích laø laøm giaûm theå tích vaø troïng löôïng cuûa caùc vaät chaát, saûn xuaát phaân compost, caùc chaát muøn laøm oån ñònh ñaát, khí metan. Caùc loaïi vi khhuaån, naám, vaø men ñoùng vai troø raát quan troïng trong vieäc bieán ñoåi caùc hôïp chaát höõu cô. Quaù trình bieán ñoåi naøy xaûy ra trong ñieàu kieän hieáu khí vaø yeám khí tuøy thuoäc vaøo söï hieän dieän cuûa oxy. Bao goàm 2 phöông phaùp: Phaân huyû hieáu khí vaø phaân huyû kò khí. Baûng 2.6 Caùc quaù trình bieán ñoåi aùp duïng trong quaûn lyù chaát thaûi raén Quaù trình Phöông phaùp bieán Bieán ñoåi hoaëc thay bieán ñoåi ñoåi ñoåi cô baûn saûn phaåm Lyù hoïc − Taùch loaïi Taùch loaïi baèng tay Caùc thaønh phaàn trong hoãn hôïp chaát thaûi ñoâ theo thaønh hoaëc maùy thò phaàn Söû duïng löïc hoaëc aùp Giaûm theà tích ban ñaàu − Giaûm theå suaát Bieán ñoåi hình daùng ban tích Söû duïng löïc caét, ñaàu − Giaûm kích nghieàn hoaëc xay nhoû thöôùc Hoaù hoïc Oxy hoaù baèng nhieät CO2, SO2, sp oxy hoaù Ñoát Söï chöng caát, phaân khaùc, tro Söï nhieät huyû Khí goàm hoãn hôïp khí, phaân caën daàu vaø than 38

Ñoát thieáu khí Khí hoaù Sinh hoïc Hieáu khí compost Kî khí phaâ huyû Kî khí compost Bieán ñoåi sinh hoïc hieáu khí Bieán ñoåi sinh hoïc kî khí Bieán ñoåi sinh hoïc kî khí Phaân compost CH4, CO, SP phaân huyû coøn laïi muøn hoaëc buøn CH4, CO2, raùc coøn laïi

39