You are on page 1of 10

Ang Noli me Tangere[1] ay isang nobelang isinulat ni Jose Rizal, at inilathala noong 1887, sa Europa.

Hango sa Latin ang pamagat nito at "huwag mo akong salingin" ang ibig sabihin nito. Kinuha ito ni Rizal sa ebanghelyo ni Juan: 20: 13-17 sa Bibliya na tumutukoy kung paano pinagsusuot ng mga patalastas ang mga may ketong upang lubayan sila ng mga nakakasalubong nila. Mas madalas itong tinatawag na Noli; at ang salin sa Ingles nito aySocial Cancer. Sinundan ito ng El filibusterismo, isa pang nobela ni Jose Rizal.

Kasaysayan
Unang nobela ni Rizal ang Noli Me tangere. Inilathala ito noong 26 taong gulang siya. Makasaysayan ang aklat na ito at naging instrumento upang makabuo ang mga Pilipino ng pambansang pagkakakilanlan. Sa di-tuwirang paraan, nakaimpluwensiya ang aklat ni Rizal sa rebolusyon subalit si Rizal mismo ay isang nananalig sa isang mapayapang pagkilos at isang tuwirang representasyon sa pamahalaang Kastila. Sinulat sa wikang Kastila ang Noli, ang wika ng mga edukado noong panahong yaon. Sinimulan ni Rizal ang nobela sa Madrid, Espanya. Kalahati nito ay natapos bago siya umalis ng Paris, at natapos ito sa Berlin, Alemanya. Inilaan niVicente Blasco Ibáñez, isang bantog na manunulat, ang kaniyang serbisyo bilang tagapayo at tagabasa. Ang nobela ni rizal ay tumatalakay sa mga kingisnang kultura ng Pilipinas sa pagiging kolonya nito ng Espanya. Binabatikos din ng nobela ang mga bisyo na nakasanayan ng mga Pilipino at ang kapangyarihang taglay ng Simbahang Katoliko na nahihigit pa ang kapangyarihan ng mga lokal na alkalde. Bumuo ng kontrobersya ang nobelang ito kung kaya't pagkatapos lamang ng ilang araw na pagbalik ni Rizal sa Pilipinas, tinanggap ni Gobernador-Heneral Terrero sa Malacañang at inabisuhang puno ng subersibong ideya ang Noli. Pagkatapos ng usapan,napayapa ang liberal ng Gobernador Heneral ngunit nabanggit niya na wala siyang magagawa sa kapangyarihan ng simbahan na gumawa ng kilos laban sa nobela ni Rizal. Mahihinuha ang persekusyon sa kaniya sa liham ni Rizal sa Litom ice: "Gumawa ng maraming ingay ang libro ko; kahit saan, tinatanong ako ukol rito. Gusto nila akong gawing excommunicado dahil doon . . . pinagbibintangan akong espiya ng mga Aleman, ahente ni Bismarck, sinasabi nila na Protestante ako, isangMason, isang salamangkero, isang abang kaluluwa. May mga bulong na gusto ko raw gumawa ng plano, na mayroon akong dayuhang pasaporte at gumagala ako sa kalye pagkagat ng dilim ... "

Mga tauhan ng Noli Me Tangere' 
    Juan Crisostomo Ibarra - binatang nag-aral sa Europa; nangarap na makapagpatayo ng paaralan upang matiyak ang magandang kinabukasan ng mga kabataan ng San Diego. Elias - bangkero at magsasakang tumulong kay Ibarra para makilala ang kanyang bayan at ang mga suliranin nito. Don Santiago de los Santos o Kapitan Tiago - mangangalakal na tiga-Binondo; ama-amahan ni Maria Clara. Padre Damaso - isang kurang Pransiskano na napalipat ng ibang parokya matapos maglingkod ng matagal na panahon sa San Diego; tunay na ama ni Maria Clara. Padre Salvi o Bernardo Salvi- kurang pumalit kay Padre Damaso, nagkaroon ng lihim na pagtatangi kay Maria Clara.

dating labandera na may malaswang bibig at paguugali.                           Maria Clara . napangasawa ni Donya Victorina. Linares . Don Anastacio o Pilosopo Tasyo . nuno ni Crisostomo Mang Pablo . Don Rafael Ibarra . lumakad na maalisan ng pagkaekskomunyon si Ibarra. Donya Pia Alba .babaing nagpapanggap na mestisang Kastila kung kaya abutabot ang kolorete sa mukha at maling pangangastila.napangasawa ng alperes. Alperes .magkapatid na anak ni Sisa. Padre Sibyla . ama ni Sinang Tinyente Guevarra . Victoria.ilan sa mga kapitan ng bayan sa San Diego Kapitan Tinong at Kapitan Valentin. Don Filipo .maalam na matandang tagapayo ng marurunong na mamamayan ng San Diego. Balat . Sisa . sakristan at tagatugtog ng kampana sa simbahan ng San Diego.isang pilay at bungal na Kastilang napadpad sa Pilipinas sa paghahanap ng magandang kapalaran.nuno ni Elias na naging isang tulisan Don Pedro Eibarramendia . Albino .magkapatid na ang ama ay napatay sa palo ng mga Kastila. at Andeng . .Isang masintahing ina na ang tanging kasalanan ay ang pagkakaroon ng asawang pabaya at malupit. Basilio at Crispin . Don Saturnino .mga kaibigan ni Maria Clara sa San Diego Kapitan-Heneral . Inday. nakainggitan nang labis ni Padre Damaso dahilan sa yaman kung kaya nataguriang erehe.namahala ng mga gawain sa pagpapatayo ng paaralan.tinyente mayor na mahilig magbasa na Latin Señor Nol Juan .lolo ni Crisostomo. Don Tiburcio de Espadaña . Tiya Isabel . Lucas .hipag ni Kapitan Tiago na tumulong sa pagpapalaki kay Maria Clara. Kapitana Maria .ama ni Don Saturnino. Sinang.dating seminarista na nakasama sa piknik sa lawa.paring Dominikano na lihim na sumusubaybay sa mga kilos ni Ibarra.isang matapat na tinyente ng mga guwardiya sibil na nagsalaysay kay Ibarra ng tungkol sa kasawiang sinapit ng kanyang ama. Kapitan Basilio .kapatid ng taong madilaw na gumawa ng kalong ginamit sa di-natuloy na pagpatay kay Ibarra.tanging babaing makabayan na pumapanig sa pagtatanggol ni Ibarra sa alaala ng ama.malayong pamangkin ni Don Tiburcio at pinsan ng inaanak ni Padre Damaso na napili niya para mapangasawa ni Maria Clara. Donya Consolacion .mayuming kasintahan ni Crisostomo.ama ni Crisostomo.pinuno ng mga tulisan na ibig tulungan ni Elias.pinakamakapangyarihan sa Pilipinas. naging dahilan ng kasawian ng nuno ni Elias.matalik na kaagaw ng kura sa kapangyarihan sa San Diego (itinuring ni Rizal na Hari ng Italya ng San Diego habang ang kura ang Papa ng Estado Pontipikal) Donya Victorina de de Espadaña . Tarsilo at Bruno . mutya ng San Diego na inihimatong anak ng kanyang ina na si Doña Pia Alba kay Padre Damaso.masimbahing ina ni Maria Clara na namatay matapos na kaagad na siya'y maisilang.

Inakala ng mga kamag-anak ni Kapitan Tiyago na gawa ng paglilihi sa mga santol ng asawa niyang si Donya Pia ang pagka-mestisa ni Maria Clara. Masaganang hapunan ang inihanda ni Kapitan Tiyago bilang pasasalamat sa Mahal na Birhen sa pagdating ni Crisostomo Ibarra mula sa Europa. Dahil sa pagtatanggol ni Don Rafael sa isang batang lalaki na gustong saktan ng artilyero ay naitulak niya iyon. Dumalo ang mga kaibigan at kakilala ng Don. Nainsulto si Ibarra sa ipinahayag ng dating pari sa kanyang bayang San Diego. Kaya lamang ay nauwi sa pagtatalo ang pagsasaya ng iba.Buod ng aklat na Noli Me Tangere May handaan sa bahay ni Don Santiago de los Santos. Marahil ay dahil sa pag-aakalng mabibili niya pati na ang Diyos. May humahanga at natutuwa sa kanya. Ngunit. Hindi na tuloy niya napag-ukulan ng pansin ang mga tanawing makapagpapaligaya sa puso. Dumating mula sa Europa si Crisostomo Ibarra. Samantala. Nasisiyahang pinanood ni Ibarra ang mga nadaraanan niyang mga tao¶t bagay-bagay sa mga lansangan at mga pook na binagtas ng kanyang karwahe mula sa Binondo. Sa tinuluyang silid ni Crisostomo Ibarra ay iba-ibang pangitain ang nakita niya sa kanyang isipan. Nagulat si Crisostomo Ibarra sa pagtatakwil ni Padre Damaso sa kanyang pag-aalala nang lapitan siya ni Tenyente Guevarra at purihin niyon ang kanyang ama. Ang pakikipag-usap ng ilang panauhin kay Ibarra habang naghahapunan ay humanga sa pagsasalaysay niya ng kanyang nakikinig sa kanyang pagsasalita. anak ng namatay na si Don Rafael. marami ang namasid at palagay tungkol sa kalagayan ng mga bansang nalakbay na niya. Umalis siya nang hindi pa tapos ang hapunan. Itinulad niya ang mga iyon sa mga naobserbahan niya sa kanyang paglalakbay sa mga bansa sa Europa. Sinasabi ring ang donya ang isa sa mga dahilan ng lubhang pagyaman ng Don. ay isang matandang pari sa kanilang korporasyon ang dinalaw ni Padre Sibyla. May namimintas at naiinis. Dumalaw si Crisostomo Ibarra sa kasintahan niyang sa Maria clara sa bahay ni Kapitan Tiyago sa Binondo. Hinangaan siya at binati ng maraming panauhin sa bahay ni Kapitan Tiyago. Tumagal ang paglilitis ng kanyang usapin hanggang sa namatay na siya sa loob ng bilangguan ng may sakit. Nasabi niyang . Mauuri ang mga taong naglalarawan sa pagkatao ni Kapitan Tiyago. Maraming handa. tulad ng nangyari kina Padre Damaso at sa tenyente ng guardia civil. Nasabi ng paring may sakit na kailangan nang magbago ng pamamalakad ang mga prayle sa Pilipinas sapagkat namumulat na ang isipan ng mga tao sa katotohanan kinabukasan ay Araw ng mga Patay. Kailangan niyang umuwi sa San Diego upang dalawin ang libing ng kanyang amang si Don Rafael Ibarra. Salapi ang ginagamit niya sa pagliligtas ng kanyang kaluluwa. Isinalaysay ni Tenyente Guevarra kay Crisostomo Ibarra ang naging dahilan ng pagkakabilanggo at pagkamatay ni Don Rafael. Masaya ang lahat sa nasabing pagtitipon. Ang opinyon ni Padre Damaso ay pagsasayang lamang ng salapi ang gayon. Hindi na yaon muling natauhan at tuluyan nang namatay. May mga nasusuklam dahil sa kanyang mga pandaranas at katusuhan sa negosyo. ano man ang kapintasan ni Kapitan Tiyago ay sinasabing mahal na mahal niya ang anak na si Maria Clara kahit na hindi niya ito kamukha. Nagsidalo rin pati na ang mga taong hindi inimbita. Naging abalang lubha ang kanyang pag-iisip sa malupit at malungkot na kapalarang sinapit ng kanyang ama. Hinuli ng pulisya si Don Rafael Ibarra. Talo pa nila ang mga walang pinag-aralan. Sa kanilang pag-uulayaw sa balkonahe ay sinariwa ng balisa si Kapitan Tiyago bago at pagkatapos ng pag-uusap nila ni Padre Damaso. Nabagok ang ulo ng artilyero.

Dahil sa matamis nilang pag-uulayaw ay muntik nang malimutan ni Ibarra na. Hindi maitatanggi na ang masasamang kaangkinan ay nagbubunga rin ng masama. Isinalaysay ng guro ang iba¶t ibang problema pa rin ang kahirapan ng mag-aaral at kakulangan sa mga kagamitan sa pagtuturo. Sa mga ipinahayag niyang kaisipan ay mapupunang maka-siyensya. Hinananap nila ng kasamang katulong ang puntod ng kanyang amang si Don Rafael. Binalak niyang iwan ang pagsasakristan at pumasok na lamang bilang pastol kay Crisostomo Ibarra. agkasuyo ang masasaya at malulungkot nilang karanasan. Sila¶y ang kura ng kinatawan ng Papa sa Batikano. Isinalaysay ng sepulturero ang kahilahilakbot na nangyari sa bangkay ng Don dahil sa utos ng ³Malaking Kura¶. Samantala. Diniian niya sa balikat ang nakasalubong ang kura sa pag-aakalng iyon ang humamak sa bangkay ng kanyang ama. Sa pag-uwi ni Basilio mula sa kumbento ay sinita siya ng guardia civil. Isa na rito ang kwento ukol sa mga ninuno ni Crisostomo Ibarra. Nakabibigat pa sa lahat ng ito ang kawalan ng kalagayan ng guro sa kanyang pagtuturo at ang wikang gamit sa panturo. Dumalaw si Crisostomo Ibarra sa libingan. Ayaw silang pauwiin ng sakristan mayor hangga¶t hindi nila naililitaw ang salaping (tatlumpu't dalawang piso) ibinibintang sa kanila na ninakaw ni Crispin. at prutas na naipagbibili sa iba pang mga bayan. Kinausap ni Padre Damaso si Kapitan Tiyago tungkol sa isang mahalagang bagay na sila pa lamang ang nakakaalam. napabilang si Sisa sa mga nagdurusang kaluluwa nang malamang wala sa kumbento ang susunduin sana niyang anak na si Crispin. Naipayak siya sa kusina ng kumbento kaya¶t ipinagtabuyan siya ng kusinero. . at maka-Diyos ang kanyang mga paniniwala sa buhay. Kinaladkad niyang pababa si Crispin at pinagsabihan si Basilio na huwag munang umuwi. ngunit hindi nila iyon natagpuan. lampas alas diyes na daw sya ng gabi makakauwi. Ang sinasabing curfew ay alas nueve lang ng gabi. asukal. Pinag-uusapan ng magkapatid ang nararapat na gawin para makauwi na sila sa kanilang ina nang dumating sa kampanaryo ang sakristan mayor. Kakaiba sa karaniwan ang mga kilos at paniniwala ni Pilosopong Tasyo. Nagtatakbo siya nang takot lalo pa nga¶t hindi niya naintindihan ang itinanong ng Kastila. makatao. Gayon na lamang ang pagkabahala ni Sisa. Dating isang maliit na nayon lamang ang bayan ng San Diego. Ang mga makapangyarihan. Mayaman ito sa anking mga bukirin at lupaing pinag-aanihan ng palay. at ang alperes na kumakatawan sa mga tauhang sa halip na mag-utos ay siyang inuutusan. Pinaputukan siya at nadaplisan ng bala sa noo. Mga sakristan sa simbahan ng San Diego sina Basilio at Crispin. Ipinagtaka ng mga namamahala sa pista ang hindi pagpapahalik sa kanila ng kamay ng pari. Maraming katangian si Sisa« mabuti at masasama. Nakaimpluwensya nang malaki sa asawa ni Sisa ang nasasabing mga katangian. Todos los Santos. Kaya may mga nagbabansag sa kanyang pilosopo at may nag-aakala ring siya ay isang baliw. Sa pamamagitan ni Sisa ay nailantad ni Dr. Bukod sa ilog na parang ahas gubat sa gitna ng luntiang bukid ay angkin pa rin ng San diego ang isang gubat na nagtatago ng maraming alamat. Gabi na¶y nasa kampanaryo pa ang magkapatid. Nagtanong si Crisostomo Ibarra sa guro ng paaralan sa San Diego ng tungkol sa problema sa edukasyon. kape. Rizal ang mabubuti at masasamang katangian ng babaing Pilipina. Dadalawa ang talagang makapangyarihan sa bayan ng San Diego.higit na mauunlad ang mga bansa sa ibayong dagat kaysa sa sarili niyang bayan. Nilisan ni Ibarra ang libingan na gulong-gulo ang isp.

Abala ang lahat sa paghahanda para sa pista ng . Ikinatwiran niyang mabuti ang kanyang layunin kaya¶t tiyak na magtatagumpay sa tulong ng ilang matitinong tao sa bayan. Unang ipinayo ni Pilosopong Tasyo ang paglapit ni Ibarra sa kura upang isanguni ang plano. Halos magkapasabay na pumunta sa bahay ng dalaga sina Ibarra at padre Salvi. Namagitan sa kanila si Ibarra nang hindi na lumala pa ang pagkakakitan ng dalawa. pagpanggaling niya sa piknik. ang naninirahang mag-isa sa nasabing kubo. ipinayo ni Pilosopong Tasyo na isaisantabi na muna iyon ang balak sa pagpapatayo ng paaralan. Ipinaalaala ni Pilosopong Tasyo kay Ibarra na hindi maaaring makibagay sa pari at iba pang makapangyarihan ang binata. Dalawang bangkang malaki ang pinangayan ni Ibarra. Pinalaya naman siya ng alperes pagka't pakana lamang daw ng kura ang pagsusuplong kay Sisa. Bukod ditto kailangan paring sumangguni ang binata sa iba pang makapangyarihan sa bayan. Sa nasabing sitwasyon ay iniligtas sa kapahamakan ni Ibarra ang pilotong sumasagwan ng bangka ng kanilang sinasakyan. Nagturu-turuan sa pananagutan ang dalawang batang sakristan. lalo na ang ukol sa balak na iminungkahi ni Don Filipo. Nabahiran din iyon ng pangamba nang pumasok sa baklad na unang pinangisdaan ang isang buwaya. Sa gubat idinaos ang masaganang pananghalian na inihanda ni Crisostomo Ibarra para sa mga panauhing inanyayahan. Tinanggap ng pari ang paanyaya. sina Padre Salvi at ang alperes o tenyente ng guardia civil. Hindi malubos ang pag-iibigan ng dalawa dahil sa kahirapan nila ni Salome ang kanilang magiging anak. o piloto. Dumating na sa San Diego sina Maria Clara at Tiya Isabel. Hinanap nila ang piloto na Elias ang pangalan dahil sa pagkakagulpi niyon kay Padre Damaso at dahil din sa pagkakahulog ng tenyente sa luba na puno ng putik. Sinadya ni Crisostomo Ibarra ang bahay ni Pilosopong Tasyo upang humingi ng payo tungkol sa balak niyang pagtatayo ng paaralan sa San Diego. Inanyayahan ni Ibarra si Salvi sa piknik na gagawin sa gubat ng mga magkakaibigang binata at dalaga sa San Diego. Sa daan ay isang lalaki ang kumausap sa kanya. Binalak ni Ibarra na ipagamot si Sisa at ipahanap ang dalawang anak niyon. Gayunam¶y pinagtibay ang mungkahi ng isang karaniwang kasapi. Ang kasayahan ng magkakaibigan ay pinalungkot sandali ng inawit ni Maria Clara. Ang kaibigan niyang dalaga. Sa pagtatapos ng piknik ay dumating naman ang sarhento ng mg guardia civil. Mga namumuno sa mga nayon at bayan ang nagmimiting. kaya¶t hindi niya pinigilan ang dalaga sa balak niyang paglayo upang manirahan sa mga kamag-anak niya sa Mindoro. Natupad ang kahilingan ni Maria Clara kay Ibarra na magpapiknik sa kanilang mga kaibigan. Maraming pangyayaring pinatindi ng pagkakakita ni Sisa sa duguang kapirasong damit ni Basilio ± ang siyang nagging dahilan ng kanyang tuluyang pagkabaliw. Gayunpaman ay nagbatian ang dalawa. Gayon lamang ang hiya ni Sisa nang dalawang oras siyang makulong sa kwartel ng mga sundalo.May pulong sa tribunal ng San Diego. Naging mainitan ang pagtatalo sa mga mungkahing iniharap. Sa simula¶y tinutulan ni Ibarra ang gayong mga payo. Ang mga ito ang ginamit nilang magkasama sa pangingisda ng kanilang pananghalian at sa pagtawid sa lawa patungo sa gubat na pagpipiknikan. Si Sisa ay hinuli ng dalawang guardia civil dahil sa hindi natagpuan ang dalawa niyang anak na pinagbintangang magnanakaw. Isang kubo sa tabi ng batis ang tinungo ni Elias. Kinaawaan ng mga nagsisipagpiknik si Sisa na nakarating sa gubat sa pagpapalabuy-laboy. Nagmamadaling nagpaalam si Ibarra sa kasintahan upang ihanda ang mga kailangan sa piknik. Adyenda ng miting ang mga gagawing pagdidiriwang para sa pista ng San diego. Nang nagkakasundo na ang lahat tungkol sa idaraos na mga pagdiriwang ay saka ipinaalam ng kapitan na hindi maisasagawa ang pinagkasunduan ng dalawang partido sapagkat iba ang gusto ang kura para sa pista. si Salome.

Dalawa sa nasabing sulat ang nagbabalita at naglalarawan ng maulay na selebrasyon para sa pista ng San Diego gayong bispeas pa lamang. Tila tampok ng pista ang pagsisimula ng paggawa para sa ipinatayong paaralan ni Crisostomo Ibarra. Masikip sa loob ng simbahan kaya¶t sarisaring dama sa buhay ng tao ang mapapanood. Mukhang namang matibay at matatag ang itinayo niyang paghugos. Mga bagay na sa palagay ni Pilosopong tasyo ang mga pagmamalabis na lalo lamang nagpapahirap sa bayan. Galit nag alit na hinarap ng binata ang pari. Sa pag-uusap nina Elias at Ibarra ay pinagtakpan nitong huli. Ni walang naipasok na pagbabago ang isang pinunong Pilipino ng tulad ni Don Filipo. Tanging si pilosopong tasyo ang hindi malubos ang kasiyahan gawa ng kung anong pangitain niya. Maganda ang simula ng sermon ni Padre Damaso. Lumalabas na tila nasang ang buong umaga ni Padre Damaso sa pagsesermon. Ang isa ang isa pang sulat para kay Ibarra na mula kay Maria Clara. subalit muling nauntol sa pagdating ni Padre Damaso. Masigla ang lahat. Kataka-taka in gang lalaking nagtayo nh panghugos ang nabagsakan niyon. Hinangaan ng marami ang sermon lalo na ng mga paring naunang nagsermon. Jose Rizal ang kanyang humor sa pagsulat. Isang lalaking may maputlang mukha ang nagprisenta sa namamahala ng pagpapatayo ng paaralan. . Tungol sa sulat ng kabanata 29. Nang banggitin niyang muli ang tunkol sa alaala ni Don Rafael Ibarra ay hindi na nakapagpigil si Cisostomo Ibara. Punongpuno ng mga tao ang simbahan ng San Diego. ang pinunong bayan at magbubukid. Dinugtungan niyon ang mga pagpaparungit na sinimulan sa anyang sermon sa simbahan. Dumalaw sa tahanan si Ibarra si Elias. athindi si Ibarra. Muli niyang pinaalalahanan ang binatang mag-ingat sa mga kaaway niyon. Makikita ang mga kapintasan ng mga Pilipino sa gayong paglalarawan. Natatangiang mga pagkain ang inihanda sa malalaki at maliliit mang bahay. Bukod sa paghahanda ng mga pagkain ay naghahanda rin pa sa isang malakasang sugalan ang mayayaman. Masasasihan ang iba-ibang bagay na ginanap bilang selebrasyon sa pista. Sa Maraming pangyayari ay naipamalas ni Dr. Naga-alaala ang mga iyon na mahigitan ni Padre Damaso sa pagsesermon. Subalit ninais niyang maligtas sa kapahamakan si Ibarra para sa kapakanan ng bayan. ngunit taun-taon ay pilit na ipinagagawa sa mga Pilipino para mapagtakpan ang paghihirap ng bayan. Pinasuan ng munting pag-aalala ang ilang makapangyarihan sa pagdating ng telegramang mula sa gobernadoheneral. Ngunit sa hinda malamang dahilan ay bigla iyong nagiba at bumagsak nang si Ibarra na ang nasa huay sa katapat ng panghugos. Pinaunayan ito ng iba¶t ibang mga pangyayaring naganap sa kanilang pamamasyal. Tumingkad ang gayong kagandahan dahil sa anyang taglay na kabaitan at kagandahang-loob. Naprisinta siyang magtayo ng panghugos na gagamitin sa sermonya sa paglalagay ng pulok na bato sa itatayong paaalan sa San Diego. Sagana sa pagkain. pagkat halimbawa siya ng mga pinunong dinidiktahan ng mga dayuhan. Si padre Salvia ng nagmisa at naging kapuna-puna ang madalas sa pagkawala niya sa tono ng kanyang binigkas at kinakanta. Araw ng pista sa San Diego. Nasa loob na nga simbahan ang mga mamamayan ng San Diego«ang mayayaman at mahihirap. Gayon pa man ay nagpatuloy ang kasiglahan. Maayos ang simula ng handaan. Ang kasiglahan ay higit na kapansin-pansi sa mga lansangan sinabitan ng mga papel na iba-iba ang kulay at pinaparadahan ng mga banda ng musiko. Ang matatayog ng mga aisipang ipinahayag ng kahaap. Punong ng pag-aalaala at hinampo ang sulat ng dalaga. Gayon na lamang ang paghanga ng marami sa binata dahil sa kapakipakinabang na proyekto niyon. Ngunit mga ³barbaro´ tuloy sila sa paningin niyon. Naunawaan ni Ibarra na lalong tumindi ang pananalig ni Elias sa Diyos nang mawalan iyon ng tiwala sa tao. Kagabihan ng bisperas ng pista sa San Diego ang kagandahan ng dalaga. Saisari rin ang maraamdaman.San Diego.

Naeksumulgado si Ibarra. Tila nalibang lamang siay nang aunti nang ipakilala sa kanya ni Donya Victorina ang binatang Kastilang si Alfonso Linares. Nabiant si Maria Claa pagkatapos . Pinopoblema naman ni Kapitan Tiyago ang malaking halagang utang niya kay Ibarra na kailangang bayaran niya kaagad kung puputulinniya nag elasyon sa sana¶y mamanugangin niya. Iniluluha ni Maria Clara ang nanganganib na pag-iibigan nila ng binat. Hindi makatulog si Ibarra dahil sa iba-ibang isipinag gumugulo sa kanya kaya¶t inumaga siya sa pagtitimpla ng kung anu-anong kemikal sa kanyang aklatan. na asawa ni Donya Victorina. Naabala siya sa pagdating ni Elias na nagbabalita sa kanya ng patungo nito sa Batangas at pagkakasait ni Maria Clara. Malungkot noon sa bahay ni Kapitan Tiyago sapagkat may sakit si Maria Clara. Ang mahihiap na magbubukid ang higit na nalulungot at nag-aalaala dahil sa maaaring hindi na matuloy ang pagpapatayo ng paaralan. Kaya¶t ang magarbong pagdiriwang ay nagwakas sa kaguluhan. kaya¶t si Sisa ang napagbalingan niya at pinaglupitan. Sarisaring kilos at katangian ng iba-ibang uri ng tao ang maoobserbahan sa dulaan. Isa na rito si Ibara na sadya niyang bayan at sa mga makabgong ideya nito sa pamamalakad sa bayan. Dumating ang goberndor-heneral sa San Diego. Kabaligtaran ng gayong kilos ang ipinamalas niya sa ikalawang panauhin dahil sa nahalata niyang pangunguwarta niyon. Hindi naipagsaya sa araw ng kapistahan ng San Diego si Donya Consolacion. Pati sina Kapitan tiyago at Maria Claa ay napasama o naapektuhan sa nangyai kina Padre Damaso at Ibarra. upang siyang tumingin kay may Maria Clara. Waring nag-iisip si Pade Damaso nang makilala niya ang inaanak ng kanyang bayaw na ipinagbilin sa kanya sa sulat nito. Bawat grupo ng mamamayan ng San Diego ay iba ang nagging palagay sa dapat o hinda dapat ginawa ni Ibarra at ng pari. Nag-iisa sa kanilang bahay si Donya Consolacion habang nagsasaya ang karamihan sa mga mamamayan. Mahuhulaan nang hindi kasiya-siya ang kanilang pagsasama dahil sa nasabing dahilan ng pagkakasal nila sa isa¶t isa. Pinagbawalan siyang magsimba ng kanyang asawa dsa ikinahihiya siya niyon. Buong pusong pinasalamatan ni Ibarra si Elias sa pagiging maalalahanin niyon. Pinagbilin naman si Kapitan tiyago na putulin ang relasyon niyon kay Ibara at iurong na ang kasal nina Maria Clara at Ibarra. Maraming humarap sa kanya upang magbigaygalang. Naging magasawa ni Don Tibucio at Donya Victorina pagkat natugunan ng bawat isa sa kanila ang magkaiba nilang mahigpit na pangngailangan. Dahil dito ay naipatawag si Dr. ngunit sinabi niyang maaaring hindi niya iyon laging magagawa. Hinangad niyang matulungan ang binat. Naging administrado sana siya ng mga ari-arian ni Donya Victorina ung totoo lamnag ang inamalita niyong pagdadalantao. Bawat isa¶y humuhula rin sa iba pang mangyayari dahil sa naganap sa dalawa. Tibucio de Espadaña. Isa pang pagdidiriwang para sa kapistahan ng San Diego ang ginanap sa plasa.Kumalat ang balita tungkol sa nangyari kina Ibarra at Padre Damaso sa handaan. Hindi na rin maaaring makapag-aaaral ang anilang mga anak. takangtaka si Lucas nang sigawan siya at ipagtabuyan ni Padre Salvi nang ibinalita niya rito ang pagbibigay sa kanya ni Ibara ng limadaang pisong bayad-pinsala. Maaming tao ang naligalig ngunit iba-iba ang dahilan ng kanilang pagkakabalisa. Isang bagong tauhan ang nakilala sa kabanatang ito« si Alfonso Linares na inaanak ng bayaw ni Padre Damaso. Inakit niyang manirahan si Ibarra sa Espanya sapagkat nanghihinayang siya sa binata. Nahalata ng mga taong nakapaligid sa kanyang pagkabalisa. Labis na ikinalungkot ni Padre Damaso ang pagkakasakit ni Maria Clara. Ito¶y ang pagtatahanghal ng stage show. Samantala.

Nag-away sila ni Donya Consolacion nang mapatapat silang mag-asawa sa bahay ng komandante.iba ang hatol ng mga taong nakapaligid sa kanya inihanda ni Tiya Isaabel si Maria Clara sa isang mabuting pangungumpisal na muli. Ipinasya ni Elias na tupain ang ipinangao niya ay Kapitan Pablo. Tumanggi si Ibarra sa pag-aakalang hindi pa napapanahon ang gayong kahilingan. Kay. May mga nagbagong-kilos sa ilan sa mga tauhan sa nobelang ito. Namasyal sina Donya Victorina at Don Tiburcio sa mga hayag na lansangan ng San Diego. Kaagad niyang dinalaw si Maria upang ibailta iyon. nagtaka si Ibarra nang Makita niyang nagtatrabaho si elias kay Maestor Juan gayong wala iyon sa talaan ng mga manggagawa. Hiniling ni Elias kay Ibarra na manguna iyon sa pagpapaating ng mga karaingan ng mamamayan sa pamahalaang Kastila sa Espanya upnag magkaroon ng pagbabago sa pamamalakad ng pamahalaang sa Pilipinas. Natagpuan siya ni Elias sa kanyang pinagtataguan at pinakiusapang magbagong-buhay. Pinagbilinan ni Lucas ang mga iyon sa dapat isigaw sa paglusob sa kuwartel at sa kumbento. Isang matandang lalaking dating kumupkop kay Elias ang kasalukuyang nagtatago sa mga abundukan sapagkat siya ay nagging rebelde laban sa pamahalaang Kastila. Para itong baying kaikitaan ng mga taong nagsasamantala at pinagsamantalahan. Sinundan ni Elias si Lucas. Nagulumihan si Ibarra sa kanyang nairinig na alupitan ng tao sa kapwa tao. Ngunit tila may namagitang hindi pagkakaunawaan sa dalawa dahil sa dinatnan ni Ibarra si Linares sa bahay ni Kapitan Tiyago. Ipinaliwanag ni Elias na may mapakikiusapan siyang isang mayamang binata para maging tagpagsalita nila sa Cortes sa Espanya tungkol sa mga karaingan ng mga mamamayang naaapi sa Pilipinas tulad ng matandang lalai. Sa sugal na ito ay makiita ang katangain at kapintasan ng mamamayang Pilipino. Ang sabong ay bahagi na ng kultura ng mga Pilipino. at ang mga mayayaman ay walang hangarin kundi ang lalong magpayaman. Tandang Pablo. Siyang-siya si Tiya Isabel sa naitang pagluha ng dalaga pangkat nangangahulugan iyon ng pagsisisi ayon sa kanya. Ngunit kapu-punang hindi nakabubuti para kay Maria Clara ang mahiwagang nangyari sa kanya. at inalam niya ang dahilan ng pagtatapu-tagpo sa sementeryo. gayon na lamang ang kanyang pagkainis nang hindi siya pansinin ng mga taong nakasalubong. Pinagduduhan ni Tandang Pablo kung papanigan ang mga naapi ng binata sapagkat iyon ay mayaman. lalo na ang may kinalaman kina Maria Clara at Padre Salvi. Nagyaya na tuloy siyang umuwi. Matapos na maibulalas ni Elias ang kasaysayan ng kanyang angkan. Hindi lang paglilibangan ang nagaganap sa sabungan. Nakakahawak pa ang donya sa asawa at may pagyayabang na mababakas sa kanyang anyo. Dumating na muli sa San Diego si Ibarra pagkatapos ng ilang araw na pag-aasikaso sa kanyang kaso. Hindi pa matukoy ang dahilan ng ilan din sa mga pagbabagong ito. Makikita rin na isang pook tiong panangyayarihan ng iba-ibang klase ng pandaraya at pakana. . Inakala ni Elias na makatulong si Ibaa sa pagpapaating sa nasbing mga kanilang palagay ni Ibara tungol sa guardia civil at oporasyong ng mga prayle. lalo na nga ng omandante. Samantala. Napatawad siya sa pagkaeskandalo ng mismong arsobispo.makapangumpisal at iba. Ngunit napilitan siyang iwang mag-isa doon si Lucas nang makaharap na sila sapagkat natalo siya sa suhal sa baraha. Habang namamangang patungo sa kabilang bayan ay sinabi ni Elias kay Ibara ang mga karaingan ng mga manghihimagsik. Dumating si Ibarra sa tipanan nila ni Elias. Palihim na nagtungo si Lucas sa sementeryo upang katagpuin ang ilan pang lalaki. Dahil sa nangyayaring pagkampi ng komandante kay Donya Consolacion ay pinagbantaan ni Donya Victorina si Linaes na ibubunyag niya ang lihim ng binat apag hindi niyon hinamon ng duwelo ang komandante.

Naghiwalay ang dalawang makapangyarihan na kapwa umaasa sa tatamuhing pag-asenso sa tungkulin at parangal. upang makatiyak siya ng tahimik na pamumuhay. Inilantad ng gayong pangyayari ang kalikasan ng pagkatao ng mamamayan. Pinuntahan ng kura ang komandante at isinumbong niya ang kanyang natuklasan. Sa halip ay inulan siya ng mga bato¶t dumi ng kaanak ng mga bilanggo. Wala nang ano mang pahayag na nakuha si tarsilio kahit na nang timbain siya hanggang sa mamatay. Pati si Tenyente Guevarra ay naghinala sa kanya. Walang malamang gawin ang kaanak ng bilanggo para makalya ang mga iyon. matangi kay Ibarra. Inilabas sa kulungan ng munisipyo ang mga bilanggo upang dalhin sa ulumbuyan. Isang nag-anyong magbubukid ang napansing nangingilala sa nagbigting lalaki. Tanging kay Ibarra lamng walang nagmalasakit nang nang gayon. Dahil dito¶y nagging paksa ng tsimis ang dalga. Nangunguna rito sina padre Salvi at Ibarra. Mahuhulaang inggit sa kapwa at hindi lagging ang tunay na dahilan ang ikinapapahamak ng tao. Sinikap ng komandante/alperes na imbestigahin sina tarsilio at Andong. Siya si Elias na nagtungo rin sa kumbento at nagpamisa. Ngunit papasok pa lamang siya sa bulwagan ay umalingawngaw na ang sunod-sunod ng mga putukan mula sa kabayanan. Takot at kalituhan ang naghari sa mga nasa tahanan ni Kapitan Tiyago. Isinisisi sa kanya ang lahat ng nangyaring mga kapahamakan. Nais niyang makpaghihiganti sa mga taong nagsadlak sa kanya sa bilangguan at sa mga humamak sa kanyang kapitan. natuklasan naman ni Elias ang pangalan ng taong siyang ugat ng lahat ng kasawian ng kanyang mga kaanak. bagama¶t tatlong ±daan taon na itong luma sa mga bansa sa Europa. Ngunit may ibang balak si Ibarra. Hindi sinag-ayunan ni Elias ang gayong balak sapagkat . Nanaog siyang natitigilan. Hindi iilang pala-palgay o sabi sabi tungkol sa naganap na tungkol sa putukan ang kumalat sa kabayanan kinaumagahan.Pinagtatalunan ng mga manang sa San Diego ang bilang ng kandilang may sinding kanilang nakita o kunwari¶y nakita nagdaang gabi. Ayon kay padre Salvi ay natuklasan niya sa pamamagitan ng isang babaeng nangumpisal sa kanya ang isang malaking sanwatan laban sa pamahalaan at simbahan. Ipinayo ni Elias sa kasama na mangibang bansa na. Nagpatuloy sa pagtakas si Ibarra sa tulong ni Elias. Mapupunanag walang nagging mabuting palagay sa nangyari. Dalawa sa mga lumusob sa kwartel ang nahuli nang buhay. Nang makabalik siya sa kanyang bahay ay naghanda siyang para sa pag-alis. Kadalsan ding ang inaakalang walang magagawang pinsala ay siyang nakapagpapahamak sa kapwa. Samantala ay hindi ang mga kaluluwa sa purgatoryo ang paksa ng usapan nina pilosopong Tasyo at Don Filipo. Iba-iba rin pakuhulugan ang kanilang ibinigay sa gayong pangyayari. kundi ang pag-unlad na sinasang-ayunan ng mga Heswita at hinahangaan sa Pilipinas. Sinabi niya sa sacristan mayor na ang nasabing pamisa ay para sa isang malapit nang mamatay. Samantala. Ang isa pang napapabalita ay tungkol sa nagbigting lalaking may pilat sa bakurang malapit kina Sister Pute. Naging tampulan ng pamumuna ang mga tauhan sa pangyayari. isang kamag-anak ni Padre Damaso. subalit inabutan siya ng mga papeles ni Ibarra. Dumalaw si Ibarra kay Maria Clara kinagabihan. Pinagpayuhan niyang magiangat at mahinahon sa pamaraan ang puno ng guardia civil para madakip at mapagsalita ang mga maypakana. Ipaliwanag ni Maria Clara kay Ibarra ang tunay na mga pangyayari na siyang dahilan ng paglalayo nilang magkasintahan. Nakarating sa Maynila ang nangyaring kaguluhan sa San Diego na marami at iba-iba na ang bersyon. Marami ring ipinaaalam na kalagayan sa mamamayang Pilipino noon ang nangyari kay kapitan Tinong. Si Andong na nagkataong nanabihan sa bakuran ng kwartel dahil sa inabot ng sakit na tiyan ay pinalo at ipinakulong na muli ng komandante. Ipakakasal ni Kapitan Tiyago si Maria Clara kay Liñares. Ipinaghihigante lamang ni tarsilio ang kanyang amang pinatay sa palo ng gwardia civil. pagkat sinunog ni Elias ang kanyang bahay.

Clara. pero natuklasan na ang kanyang pagtakas at itinugis sila ng patruya at isa pang bangkang lulan ang mga guardia civil. Nagpahatid siya sa bundok. . Hinanap niya iyon at nang magkita sila¶y hindi siya kaagad nakilala ni Sisa kaya¶t muli iyong tumakas. Napasalamat ang batang si Basilio sa mag-anak na kumupkop sa kanya sa kabundukan. Sarisaring balita ang kumalat kay Maria Clara ± mga balitang hindi napatunayan pagkat nilukuban ng maykapal na pader ng monasteryo ng Sta. Iba-ibang klase ng kasawiang-palad ang naganap sa buhay ng mga tauhan ng nobelang ito. Nadama ni Padre Damaso ang bigat ng pakakasalang nagawa niya sa pakikialam sa pag-iibigan nina Ibarra¶t Maria Clara. Bisperas ng Pasko. Nagpaalam na rin siya upang umuwi sa kanila. Nagpag-alaman niyang nabaliw ang kanyang ina at nagpagala-gala sa bayan ng San Diego. Ipinagtapat niya sa dalaga ang tunay na dahilan ng gayon niyang panghihimasok. Tanging ang alperes/komandante ng guardia civil sa San diego ang matagumpay na nagbalik sa Espanya at gayon din naman si Padre Salvi na nataas ng tungkulin. Tumalon sa lawa si Elias at nagpahabol sa mga tumutugis upang makalayo ang bangkang kinahihigaan ni Ibarra. Nang noche buenang iyon ay isa pang wari¶y takas din ang dapat gawin ni Basilio. Nabasa ni Maria Clara sa pahayagan ang balitang napatay si Ibarra sa tungisan sa lawa. Ipinasya niyang huwag nang pakasal kay Liñares ito¶y ipinaalam niya kay Padre Damaso. Minabuti pa ng dalagang magmongha pagkat wala na siyang pag-asang mangunita man lamang si Ibarra.maraming walang-malay ang maaaring madamay. Ipinasiya ni Ibarra ng ituloy ang nasabing balak na hindi kasama si Elias. Nakarating ang kanyang ina sa gubat.