Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл

Агуулга
1. Төслийн үндэслэл
1) Төслийн зорилго
2) Төслийн үндэслэл
3) Төслийн байршил
4) Төслийг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлж буй эдийн засаг, салбарын
бодлого, шийдвэр
2. Зах зээлийн шинжилгээ судалгаа
1) Маркетингийн судалгааны тойм
2) Эрэлт нийлүүлэлтийн байдал
3) Төслийн зорилтыг хангах маркетингийн стратеги
4) Маркетингийн зардлын төсөв
3. Түүхий эд материал, түүний нийлүүлэлт
1) Түүхий эдийн хэрэгцээ шаардлага
2) Туслах материал
3) Түүхий эдийн нийлүүлэлт
4) Сэлбэг хэрэгсэл
5) Материалын орц норм
4. Технологи барилга байгууламж
1) Технологийн сонголт
2) Үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжүүд
3) Иргэний ба үйлдвэрлэлийн барилга байгууламжууд
5. Зохион байгуулалт
1) Байгууллагын бүтэц зохион байгуулалт
2) Албан тушаалын үүрэг хариуцлага
6. Ажиллах хүч хүний нөөц
1) Ажиллах хүчний хэрэгцээ шаардлага
2) Удирдлагын гол хүмүүс ба нийт ажиллагсдын тоо
7. Төсөл хэрэгжүүлэх хуваарь
1) Үйлдвэрийг барих, угсрах суурилуулах ажлын хуваарь
8. Санхүүгийн шинжилгээ ба хөрөнгө оруулалтын үнэлгээ
1) Хөрөнгө оруулалтын нийт зардал
2) Эрсдлийн шинжилгээ
3) Үйлдвэрлэлийн нийт зардал
4) Хөрөнгө оруулалтын үнэлгээ

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
1. Төслийн үндэслэл
1.1. Төслийн зорилго
Хямд, чанартай экологийн цэвэр бүтээгдэхүүнээр дотоодын зах зээлийн хэрэгцээний
тодорхой хувийг хангах
Үндэсний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд өөрийн гэсэн тодорхой хувь нэмрээ оруулах
Ажлын байр бий болгох
Улсын төсөвт тодорхой хувь нэмэр оруулах
1.2. Төслийн зорилт

2015 он гэхэд зах зээлийн 50%-ийг эзлэх

Ажилчдаа байнга урамшуулж ажиллах

Жил тутамд үйлдвэрлэлээ өргөтгөж бүтээгдэхүүнийхээ чанарыг сайжруулах

1.3. Төслийн үндэслэл
Дэлхий дахинд амьтны гаралтай тосны хэрэгцээ багасаж, ургамлын гаралтай тосны
хэрэглээг нэмэгдүүлэх чиг хандлагыг баримталж байгаа хэдий ч Монгол улс хүнсэндээ
хэрэглэж дадсан, ургамлын тосны нэр төрөл хязгаарлагдмал, хэрэглээнийхээ 100
хувийг импортоор авч хэрэглэж байгаагаас үзэхэд ургамлын тосны зохих хэсгийг
дотооддоо үйлдвэрлэх, эх орны бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг дэмжих нь эрсдэлээс
хамгаалах гол хүчин зүйл болж байгааг анхааралдаа авч тодорхой арга хэмжээ авч
хэрэгжүүлэх шаардлагатай байгаа билээ.
Мөн жимс, хүнсний ногоо, ургамлын тос, загасны гаралтай бүтээгдэхүүний хэрэглээ
туйлын бага байгаа нь нийт хүн амын дунд аминдэм, бичил эрдэс бодис, тосны
ханаагүй хүчил зэрэг биологийн идэвхит бодисын дутал бодитой оршиж байна гэж
үзэх үндэслэл болж байна.
Дэлхийн ургамлын хомсдолоос үүдэн энэ төрлийн бүтээгдэхүүний олдоц муудаж
манай орны хувьд оны эхнээс ургамалын тосны үнэ 1л нь 2800-3500 болж өсөөд байгаа
энэ үед дотооддоо ургамалын тосыг хямд чанартай үйлдвэрлэх боломж байна гэж үзэн
үндэслэлээ болгосон юм.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
1.4. Төслийн байршил
Үйлдвэрийн байршлыг сонгохдоо сонголтын матрицийн аргыг ашигласан.
Шалгуур

Хувийн

Байршил

жин

Байршил 1

Байршил 2

Байршил 3

Оноо

Оноо

Оноо

Нийт

Нийт

оноо

оноо

Нийт
оноо

Хөрс

20

10

180

4

80

8

120

Зах зээлд ойр байдал

20

10

100

10

200

6

150

Агааржуулалт

5

6

30

6

30

6

20

Барилгын нийт талбай

5

5

50

5

25

4

30

Төв замд ойр байдал

10

10

80

10

100

6

80

Төвийн

шугамын

10

8

80

5

70

8

40

ахуйн

30

8

280

4

120

4

240

холболт
Эрүүл

шаардлага хангаж буй
эсэх
Нийт дүн

100

800

625

680

Байршил 1. СХД, 20-р хороо, Сонсголон, Товчооны зам 38 буюу Моносын эмийн
үйлдвэрийн баруун талд
Байршил 2. БЗД, 8-р хороо, Офицеруудын ордны урд “Тэнгэр” худалдааны төвийн
баруун талд
Байршил 3. БГД, 20-р хороо, Үйлдвэрийн баруун бүс, Эрчим хүчний гудамж 48
тоот буюу ТЭЦ-4 станцын зүүн талд зам дагуу
Сонголтын матрицаас хамгийн өндөр оноо авсан Байршил 1-ийг сонгон авсан
бөгөөд үзүүлэлтүүд нь дараах байдалтай байна.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл

Байрлал:
СХД, 20-р хороо, Сонсголон,
Товчооны зам 38 буюу
Моносын эмийн үйлдвэрийн
баруун талд

Ерөнхий мэдээлэл:

Газрын нийт талбай: 2000м2

Зориулалт: Үйлдвэрлэл

Барилгын нийт талбай: 390м2

Зориулалт: Үйлдвэрлэл

Техникийн нөхцөл:

Дулаан: байгаа

Цэвэр ус: байгаа (30м-ийн гүний худагтай)

Бохир ус: байгаа

Цахилгаан: 380Вт

Бусад:

Одоо хадаасны үйлдвэр ажиллаж байгаа

Гадуураа бетонон болон модон хашаатай

Хашаандаа үйлдвэрийн барилга болон агуулахтай

Бүх төрлийн үйлдвэр болон агуулахын зориулалтаар ашиглахад тохиромжтой

1.5. Төслийг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлж буй эдийн засаг, салбарын бодлого,
шийдвэр
Монгол улсын хүнсний бодлого эрх зүйн орчин
Хүнсний аюулгүй байдал нь үндсэн 3 тулгуураас, тухайлбал хүнсний зүйлийн
хангамж, хүрэлцээ, чанар, аюулгүй байдал, шим тэжээлийн байдлаас бүрдсэн цогц

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
асуудал болохыг Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага, НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн
байгууллага тодорхойлж, хувь хүн, өрх гэр, улс гүрэн, бүс нутаг, дэлхийн хэмжээнд
хүнс хоолны бодит үнэлгээг гаргахдаа энэ зарчмыг баримталдаг байна. (зураг1)
Монгол Улсын Хүнсний тухай анхны хуулинд (1995) олон улсын байгууллагын
тодорхойлолтыг үндэслэн “ хүнсний аюулгүй байдал гэж хүнсний зүйлийн хангамж,
бүтцийн болон чанар, эрүүл ахуйн хэмжээ хангагдсан байдлыг хэлнэ” гэж заасан
боловч уг хуулийн шинэчилсэн найруулга (1999)-д “ хүнсний аюулгүй байдал гэж
хүнсэнд чанар, эрүүл ахуйн зохистой хэм хэмжээ хангагдсан байхыг хэлнэ” гэж
хангамж,

хүрэлцээний

асуудлыг

орхиж,

хүнсний

бодлогын

цогц

байдлыг

алдагдуулжээ.
Зураг 1.Хүнсний аюулгүй байдлын бүрэлдэхүүн

хангамж
хүрэлцээ

Хүнсний
аюулгүй
байдал
шим тэжээл

чанар, эрүүл
ахуйн
шаардлага

2. Зах зээлийн шинжилгээ судалгаа
2.1. Гадаад дотоод орчны шинжилгээ
Өрсөлдөгчийн судалгаа
Монгол улсад гадаад улс орноос ургамалын тос импортолж оруулж ирдэг хэд хэдэн аж
ахуйн нэгж байдаг бөгөөд тэдгээрийг сарын импортын хэмжээ болон импортын нийт
дүнд эзлэх хувийн жингээр нь дараах хүснэгтэнд харууллаа. Хүснэгтээс харахад
ургамалын тосны импортоор тэргүүлэгч компаниудад “Тэсо” ХХК, “Бимекс – Артиар”
ХХК, “Монпальма” ХХК, “Боса Импекс” ХХК зэргийг дурьдаж болохоор байна.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Дархан хотод ОХУ –ын хөрөнгө оруулалттай Ургамалын тосны үйлдвэр байгуулагдан
энэ оны 4-р сараас үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлнэ гэж байсан боловч одоогоор
хараахан үйл ажиллагаагаа эхлээгүй байгаа тул судалгаанд оруулаагүй болно.
2008 оны 1 дүгээр сард импортоор оруулж ирсэн ургамлын тосны мэдээ, компаниар
№ Компанийн нэр

Импортлогч орон

1
2

Малайз
Тайланд,
Аргетин, Малайз
Аргентин, малайз
Малайз

Тэсо ХХК
Бимэкс-Артиар
ХХК
3 Монпальма ХХК
4 Өгөөж чихэр боов
ХХК
5 Боса Импэкс ХХК
6 Номинфүүдс ХХК
7 Камдер ХХК
8 Цолмон
9 Сатком ХХК
10 Сонгино
Хангай
ХХК
11 Бусад

Нийт
Нийт
хэмжээ /кг/ мөнгөн дүн
190.000.0
161.036.4
145.803.0
130.941.2

Эзлэх
хувийн жин
17.9
13.7

129.498.0
108.384.0

109.757.3
43.310.4

12.2
12.2

Вьетнам
Нидерланд
Сингапур
Хятад
Малайз
Бельги

97.821.4
78.627.4
77.061.2
56.280.0
40.986.0
40.513.2

81.346.2
84.563.0
76.746.0
68.200.0
48.583.3
60.371.2

9.2
7.4
7.2
5.3
3.9
3.8

ХБHГУ, ОХУ,
АНУ,

98.564.7

49.699.0

9.3

1.063.538.9

914.554.0

100%

Нийт дүн

2007.12 дугаар сард импортоор оруулж ирсэн ургамлын тосны мэдээ, компаниар
№ Компанийн нэр
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13

Хэмжих
нэгж
Баяржавхлан ХХК
кг
Бимэкс-Артиар ХХК кг
Делта фуудс ХХК
кг
Монмасло"ХХК
кг
Монпальма ХХК
кг
Бэрэнгрупп ХХК
кг
Тэнгэр ХХК
кг
Боса импэкс ХХК
кг
Эм Би Би Си ХХК
кг
Сатком ХХК
кг
Алейск-Импэкс
кг
Алтан гадас трейд кг
ХХК
Таван богд ХХК
кг

Тоо
1406516.4
1302840
799464.12
538674
476816
337961.8
215160.33
195610.92
160088
120474
117400.28
113616.51

статистик
дvн /$/
1240205.87
1039815.72
603571.83
625608
294146.38
283041.47
143513.99
134174.86
98454.12
109264.16
97501.79
87862.28

93203.43

89742.2

Суурь
ЗЗ-д
vнэлгээ/T/ эзлэх %
1450737580
13.2
1212609780
12.3
708752616.9
7.5
737802709.1
5.1
344883270.5
4,5
331859907.4
3.2
167182905
2
157684704.9
1.8
114768525.1
1.1
127982631.2
1.5
113844666.5
1.1
104157821.5
1
104499495

0.8

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Үнийн судалгаа
Манай улс ургамлын гаралтай тосны хэрэглээг 20 шахам улс орнуудаас импортлон
хангаж байна. Өнгөрсөн оны байдлаар нийт 40 гаруй аж ахуйн нэгж, 45-иад иргэд
2698.38 тн наранцэцэгийн үрийн тос, 2008 оны эхний 3 дугаар сарын байдлаар 33 аж
ахуйн нэгж, 40 орчим иргэн нийт 6315.85 тн ургамлын гаралтай тос, 610.41 тн
наранцэцэгийн үрийн тосыг тус тус импортолсон байна.
2007 оны эхний 3 сарын байдлаар нийт 108.89 тн ургамлын тос импортолж байсан бол
2008 оны эхний 3 дугаар сарын байдлаар нийт 610.41 тн ургамлын тос импортолсон нь
өмнөх оны мөн үеийнхээс 501.52-р буюу 82.2 хувиар нэмэгдсэн дүнтэй байна.
Монгол улсад өмнөх жилийнхтэй харьцуулахад импорлогдож байгаа ургамлын тосны
тоо хэмжээ нэмэгдсэн боловч үнэ нь өссөн дүнтэй байна. Энэ нь манай орон ургамлын
тосны импортын 80 гаруй хувийг ОХУ-аас хангаж байгаа, тус улсын зах зээлийн
үнэтэй уялдаж байгаатай холбоотойгоор үнэ өсөхөд нөлөөлж байна.
ОХУ-ны зах зээлийн судлахад ургамлын тосны үнэ цаашид өсөх хандлагатай байна.
Ирэх гурван сард 4,5-9 хувиар өснө гэсэн тооцоо гарсан байна. 2007 оны 9 дүгээр сард
ОХУ-д ургац хураалт 1тн нь 11 мянгаас 11,5 мянган руб байсан бол энэ жил 12 мянгаас
13 мянган руб болж өсөх төлөвтэй.
Ургамлын тосны өсөх болсон гол шалтгаан нь ургах талбай багассантай холбоотойгоор
тайлбарлаж байна. Өнгөрсөн оныхоос тариалалтын талбай 900 мянган га-р буурсан
үзүүлэлт юм. ОХУ-д 2007 онд 6,7 сая тн ургац авсан бол энэ онд энэ хэмжээ буурч 5,5
сая ургац авах төлөвлөгөөтэй байгаа аж. Харин Монгол улсад импорлогч 2 дахь том
орон болох Украйн улсад энэ жил 4 - 4,2 сая тн ургац авна тооцоололтой. Эдгээр 2
оронд тариалалтын талбай буурснаас ургамлын тосны зах зээлийн үнэ өсч байна.
Мөн түүнчлэн ОХУ-ын ургамлын тосны үнэд нөлөөлсөн хүчин зүйлс дотор ургац
хураалт бага байна гэсэн прогноз, наранцэцэгийн үрийн үнэ өснө, мөн дотоодын
хэрэглээ өснө, дэлхийн зах зээлийн ургамлын тосны эрэлт нийлүүлэлт өснө гэсэн дутуу
тооцоолол

ургамлын

тосны

үнэд

нөлөөлсөн

байна.

Дээрхи шатгаанааны улмаас цаашид монголын зах зээл дэх ургамлын тосны үнэ
өсөхөөр байна.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
2.2. Маркетингийн судалгааны тойм
Зар сурталчилгааны зах зээлийг тодорхойлох
Сонин: ихэвчлэн өдөр тутмын чөлөөт хэвлэлүүд болон бусад шар сонингуудыг
уншдаг.
Телевиз: MNB, MN25, TV5, TV9, NTV,SBN гэх мэт нийт Монгол улсын хэмжээнд 13
телевиз үйл ажиллагаа явуулж байна.
FM, Радио: Монгол улсын хэмжээнд ганцхан Монголын Үндэснийн Радио байдаг.
Харин FM-ийн хувьд Улаанбаатар хотод 20 гаруй FM үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Сэтгүүл: Монгол улсын хэмжээнд нийт 50 гаруй сэтгүүл дугаараа нийтэлж байгаа.
Нийт сэтгүүлүүдийн ихэнх хувийг манай зорилтот хэрэглэгчид хэрэглэдэг.
Интернет

сайт:

Сүүлийн

жилүүдэд

техник

технологийн

хөгжил

сайжирч

хэрэглэгчид маань интернетийг ихээр ашиглах болсон.
Самбар: Сонирхсон хэн бүхэн тогтож харах боломжтой, гудамжинд байрладаг тул
хүний нүдэнд өртөх боломж ихтэй.
Хэрэглэгчдийн мэдээллийн хэрэгслийн хэрэглээг тодорхойлох
Хэрэглэгчид
М/хэрэгсэл
Сонин
Телевиз
Радио
FM
Сэтгүүл
Гудамжны биет сурталчилгаа

УБ хотын
иргэд
+
+

Хөдөө орон
нутгийн иргэд
+
+
+

+
+
+

МУ-ын нийт
хүн ам
+
+
+

Гудамжны самбар

+

+

+

Бараа тараах материал
Интернет

+
+

+

+
+

2.3. Төслийн зорилтыг хангах маркетингийн стратеги
“Сурталчилгааны түрийвч” байгуулах
1. Нийт хэрэглэгчиддээ зориулан сонин дээр сурталчилгаагаа байршуулна.
2. Иргэддээ зориулан гудамж, олон нийтийн газар ялангуяа хүнсний худалдааны
төвүүдээр дамжуулан танилцуулга болон бүтээгдэхүүний талаар тодорхой
мэдээлэлтэй тараах материал тараана.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
3. Мөн хэрэглэгчиддээ зориулан борлуулалтын байран дээрх сурталчилгааг явууна.
Өөрөөр хэлбэл бүтээгдэхүүнээ зах зээл дээр гаргасны дараа хэрэглэгчдэд таниулах
зорилгоор худалдааны цэгүүд дээр сурталчилгаа явуулна
4. Өргөн хүрээг хамарч чаддаг үүнийхээ үндсэн дээр олон нийтийн мэдрэхүйд
нөлөөлж анхаарлыг нь сайн татаж чаддаг тул телевизийн сурталчилгаа явуулна.
5.

Гудамжинд самбар байрлуулна

6. Нийт зорилтот хэрэглэгчиддээ зориулан интернет сайт дээр баннер байрлуулна
Сурталчилгаа явуулах ажлын график
1 сар
Сонин

Телевиз

Тараах
материал
Гудамжны
самбар

2 сар

3 сар

4 сар

5сар

6сар

Өдөр тутмын хэвлэлд 7 хоногт 2 удаа
хэвлэгдэхээр нийт 24 удаа
Мягмар Пүрэв гарагийн дугаарт
7 хоног тутмын сонинд 3 удаагийн дугаарт
хэвлэгдэхээр
MNTV-ээр 5 секундын
сурталчилгаа 10 хоногын
турш өдөрт 5 удаа
2 өдөр

Интернет

Борлуулалтын
байран дээрх

Сөүлийн гудамж, Их
тойруу,
Энхтайвны
өргөн чөлөөнд жижиг
самбарууд байрлуулах
www.banjig.net www.yellowpage.mn
www.news.mn
дээр
баннер
байршуулах
Сар бүр 2 өдөр борлуулалтын цэгүүд дээр
сурталчилгаа явуулах

SWOT шинжилгээ
Давуу тал:
Сул тал:
 Үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжье
 Гадаад харилцаа сул
гэсэн сэтгэлгээ олон нийтийн дунд
 Зах зээлд шинээр нэвтэрч байгаа
бий болж байгаа
 Дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжсэн,
 Чадварлаг мэргэжлийн өндөр ур
дотоодын бараа бүтээгдэхүүнийг
чадвартай боловсон хүчин
гадны
импортын
бараанаас
 Чанартай харьцангуй хямд үнэтэй
хамгаалсан хууль эрх зүйн орчин
бүтээгдэхүүн
сул

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Боломж:
Аюул:
 Засгийн газраас жижиг дунд
 Эдийн засгийн уналт
үйлдвэрлэл эрхлэхийг дэмждэг
 Бүтээгдэхүүний чанарын талаар
 Ургамалын
тосны
хэрэгцээгээ
буруу ташаа мэдээлэл тарах
100% импортын бүтээгдэхүүнээр
хангадаг.
 Хүн
ам
өсч
байгаатай
холбоотойгоор ургамалын тосны
хэрэгцээ нэмэгдэж байгаа
2.4. Эрэлт нийлүүлэлтийн байдал
Ургамлын тосны мэдээ ба судалгаа
2008 оны 1 дүгээр сард импортоор оруулж ирсэн ургамлын тосны мэдээ, улс орноор
№ Импортлогч
орон

1

Малайз

2

Аргентин

3

Сингапур

4

Вьетнам

5

Хятад

6

Бельги

7

Нидерланд

8

Тайланд

9

ХБHГУ

10 БНСУ
11 Бусад
Нийт дүн

Ургамлын
тосны төрөл

Тос, дал модны,
хүнсний
Тос, шар
буурцагны
Ургамлын тос,
шар бурцгийн
Тос, шар
буурцагны
Тос, шар
буурцагны
Тос, шар
буурцагны
Тос, шар
буурцагны
Тос, шар
буурцагны
Ургамлын тос,
наранцэцэгийн
Тос, шар
буурцагийн
Тос, самрын,
шар буурцагийн

Нэгж үнэ
/ам.доллар/

Нийт
хэмжээ
/кг/

Нийт
мөнгөн
дүн

1.161

511196 488112.94

Улс орны
импортод
эзлэх
хувийн
жин
33.8

0.816

468462.16 412780.88

28.5

0.996

117291.2

131797.8

9.1

0.832

97821.36

81346.2

5.6

1.212

56280

68200

4.7

1.490

40513.2

60371.16

4.2

0.897

780367.92

55398.79

3.8

1.038

974982.48

49748

3.4

2.370 2067256.16

45496.11

3.1

1.250 3042238.64

37335.3

2.6

9699.88

15275.79

1.1

8166109 1642343.3

100%

1.063.538.9

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
2007 оны 12 дугаар сард импортоор оруулж ирсэн ургамлын тосны мэдээ, улс орноор
№ Импортлогч
орон
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11

ОХУ
Аргентин
Хятад
Турк
Украйн
Нидерланд
ХБНГУ
БНСУ
Итали
АНУ
Япон
Кувейт
Нийт дүн

Импортолсон ургамлын тосны хэмжээ
/тн/
2006
2007
1774.82
2214.78
266,73
150,15
537,23
106
0.12
94,84
147,94
75,69
20,76
33,43
20
1,48
9,45
4,43
3,29
3,67
2,47
0,01
0,2
0,25
0,75
3271.53

Зах зээлд эзлэх хувь
хэмжээ
54.25
8,15
16,42
0
4,52
1,02
0,05
0,14
0,11
0
0,01
100

82.08
5,56
3,93
3,51
2,81
0,77
0,74
0,35
0,12
0,09
0,03
0,01
100

2007 оны 12 сарын 20-ноос 2008 оны 1 сарын 15-ныг хүртэл хугацаанд
импортоор оруулсан ургамлын тосны мэдээ
№ Хилийн
гаалийн нэр

Оноосон нэр

Хэмжих Тоо
нэгж

1

Сүхбаатар

2

Замын-Үүд*

Тос,
шар
буурцагны, кг
наранцэцгийн,дал модны
Тос,
шар
буурцагны, кг
наранцэцгийн,дал модны

Нийт дүн

Нийт мөнгөн
дүн
/ам,долл/
9310.4
14071.86

1488690.64

1468934.62

1498001.04

1483006.48

Ургамлын тосны хангамж үнийн өсөлтийн судалгаа /мян.төг/
2008-1-15 байдлаар

1
2
3
4
5
6

Аймгуудын
нэр
Архангай
Баянхонгор
Баян-Өлгий
Булган
Говьсүмбэр
Говь-Алтай

Хүн
ам
93.3
83.8
100.1
60.3
12.3
60.3

хэрэгцээ

0.78
0.7
0.84
0.5
0.1
0.5

Нийт хангамж
үйлдвэрлэл
бараа татан
авалт
0.78
0.59
0.4
0.478
0.1
0.5

Нөөцийн
хэмжээ

0.012

0.02

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
73.6
0.62
0.62
7 Дорнод
54.5
0.45
0.45
8 Дорноговь
87.5
0.73
0.73
9 Дархан-Уул
49.2
0.41
0.6
0.1
10 Дундговь
80.6
0.67
0.69
0.017
11 Завхан
79.4
0.66
0.6
0.004
12 Орхон
114.9
0.96
0.96
13 Өвөрхангай
46.5
0.39
0.39
0.05
14 Өмнөговь
55.6
0.46
0.46
0.0084
15 Сүхбаатар
100.1
0.84
0.84
16 Сэлэнгэ
80.5
0.67
0.67
17 Увс
88.5
0.74
0.74
18 Ховд
122.1
1.02
1.02
0.0196
19 Хөвсгөл
71
0.59
0.59
0.0038
20 Хэнтий
86.4
0.72
0.72
21 Төв
994.3
8.35
8.35
22 УБ хот
Нийт дүн
2594.8
21.7
21.278
0.2348
Энэ хүснэгтээс харахад ургамалын тосны хэрэглээ дийлэнх аймгуудад 50 –аас дээш
хувиар нэмэгдсэн байгаа бөгөөд Улаанбаатарт бүр 8 дахин нэмэгдсэн байгаа нь эрэлт
хэрэгцээ их байгааг харуулж байна. Мөн үйлдвэрлэл огт байхгүй байгаа нь энэхүү
төслийг хэрэгжүүлэхэд зах зээлийн багтаамж боломж их байгааг илтгэж байна.
2.5. Маркетингийн зардлын төсөв

1 Сонин
Эх бэлтгэх
Нийтлэх
2 Телевиз
Бэлдэх
Цацах
3 Тараах материал
4 Гудамжны самбар
Том
Жижиг
5 Интернет
7 Бусад
Дүн

Тоо

Нэгжийн үнэ

Нийт төсөв мян.төг

2
27

80000
50000

160.0
1350.0

2
50
500

100000
30000
150

200.0
1500.0
75.0

2
18

800000
35000
130000

1600.0
630.0
130.0
300.0
5945.0

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
3. Түүхий эд материал, түүний нийлүүлэлт
3.1. Түүхий эдийн хэрэгцээ шаардлага
Өөх тосны бүтэц
Өөх тос нь тосны хүчил ба глицеринээс тогтоно. Өөх тосны шинж чанар нь түүнд
агуулагдах тосны хүчлээс шууд хамаарч байдаг. Тосны хүчлийн бие махбодод үзүүлэх
нөлөөгөөр нь орлогдох ба үл орлогдох тосны хүчлүүд гэж ангилдаг.
Өөх тосны найрлага дахь тосны хүчлийг химийн шинж чанараар нь ханасан, нэг
ханаагүй ба олон ханаагүй тосны хүчил гэж хуваана. Тэдгээрээс шалтгаалан өөх тосыг
ханасан, нэг ханаагүй ба олон ханаагүй өөх тос гэж үндсэн 3 бүлэг хуваана. Мал,
амьтны гаралтай өөх тосны найрлагад ханасан тосны хүчил, ургамалын гаралтай тосны
найрлагад ханаагүй тосны хүчлийн агууламж давамгайлж байдаг.

Өөх тосны төрөл

Ханасан өөх тос

Нэг ханаагүй тос

Олон ханаагүй
тос

Төлөв байдал

Хатуу, царцмаг

Шингэн

Шингэн

Тосны хүчил

Ханасан тосны
хүчил

Нэг ханаагүй тосны Олон ханаагүй
хүчил
тосны хүчил

Хүнсний
бүтээгдэхүүн

Мал, амьтны
гаралтай хүнс: мах,
сүү, тахиа,
шувууны махны
хальсан дор,
цөцгий, цөцгийн
тос, өөхөн тос

Ургамалын
гаралтай хүнс:
чидун жимс
(олив), газрын
самар, чидун
жимсний тос,
канолын тос,
газрын самрын тос

Загас, загасны
тос Ургамалын
гаралтай хүнс:
шар буурцгийн
тос,
эрдэнэшишийн
тос, наран
цэцгийн тос

Эрүүл мэндийн нөлөө
Хоол хүнсэн дэх өөх тос ходоод гэдэсны замд боловсорч шимэгдээд уурагтай нэгдэн
цусанд ордог. Цусан дахь өөх тосыг холестерин, триглицерид ба липопротейн буюу
уурагтай нэгдсэн өөх тос буюу липопротейн (Lipos - өөх тос, protein - уураг) гэж
нэрлэдэг.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Липопротейныг эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөөгөөр нь “Сайн холестерин” буюу их
нягтшилтай липопротейн (ИНЛ) ба “Муу холестерин” буюу бага нягтшилтай
липопротейн

(БНЛ)

гэж

ангилдаг.

- “Сайн холестерин” буюу их нягтшилтай липопротейн – цусны судаснаас өөх тосыг
эд

эс

үрүү

зөөж,

судас

хатуурахаас

хамгаална.

- “Муу холестерин” буюу бага нягтшилтай липопротейн – цусан дахь нийт
холестерины хэмжээг нэмэгдүүлэн судасны хатуурал үүсгэдэг. Цусны биохимийн
шинжилгээгээр нийт холестерин, триглицерид, бага нягтшилтай липопротейн, их
нягтшилтай липопротейны түвшинг хялбархан тодорхойлох боломжтой.
Хэрэв таны цусанд нийт холестерин, триглицеридын хэмжээ бага, “сайн холестерин”
буюу ИНЛ их байвал та өөрийгөө судасны хатуурал, зүрх судасны өвчинд өртөх
магадлал багатай гэж үнэлж болно. Харин таны цусанд нийт холестерин, “муу
холестерин” буюу БНЛ-ийн түвшин ихэссэн байвал зүрх судасны өвчин, зүрхний
шигдээс, зүрхний цус хомсдох өвчин, тархины судасны хатуурал, цус харвалтад өртөх
эрсдэлтэй байгааг илтгэнэ.

Өөх
тосны
төрөл

Ханасан өөх тос

Сөрөг нөлөө ихтэй:
Цусан дахь нийт
холестерины
Эрүүл
түвшин, ялангуяа
мэндийн судас хатууруулах
нөлөө
нөлөө бүхий бага
нягтшилтай
липопротейн (БНЛ)
ыг нэмэгдүүлнэ

Нэг ханаагүй тос

Олон ханаагүй тос

Эрүүл мэндэд тустай:
Судасны хатуурлаас
сэргийлдэг
их
нягтшилтай
липопротейны
хэмжээг
бууруулахгүйгээр
цусан
дахь
холестерины хэмжээг
багасгана.

Сөрөг
нөлөө
бага,
Цусан дахь холестерийн
хэмжээг
багасгана,
гэхдээ
судасны
хатуурлаас сэргийлдэг
их
нягтшилтай
липопротейны хэмжээг
бууруулах магадлалтай.

Ямар өөх, тосыг сонгон хэрэглэх вэ?
Өөх, тосонд агуулагдах ханаагүй тосны хүчил, ялангуяа нэг ханаагүй тосны
хүчлийн агууламжаар түүний эрүүл мэндийн ач холбогдол тодорхойлогддог. Нэг
ханаагүй тосны хүчлийн агууламж өндөртэй өөх тос нь хүний эрүүл мэндэд сөрөг
нөлөө үзүүлдэггүй.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл

үүнээс
Зэрэг
лэл

Өөх, тосны төрөл

1.

Канолын тос

2.

Ханасан Ханаагүй
Нэг
тосны
тосны
ханаагүй
хүчил
хүчил
тосны
хүчил

Олон
ханаагүй
тосны
хүчил

6

94

62

32

Наранцэцэгийн тос

12

88

19

69

3.

Эрдэнэшишийн тос

13

87

25

62

4.

Шар буурцгийн тос

15

85

24

61

5.

Чидун жимсний тос

17

83

72

11

6.

Газрын самрын тос

18

82

50

32

7.

Яргай, хулд загасны тос

20

80

55

25

8.

Хөвөнгийн үрийн тос

27

73

19

54

9.

Гахайн өөх, тос

41

59

47

12

10.

Дал модны тос

51

49

39

10

11.

Цөцгийн тос

66

34

31

3

12.

Дал модны үрийн тос

86

14

12

2

13.

Наргил модны самрын
тос

92

8

6

2

Ургамалын тос нь мал, амьтны гаралтай тостой харьцуулахад ханаагүй тосны хүчлээр
илүү баялаг боловч эрүүл мэндэд тустай нэг ханаагүй тосны хүчлийн агууламжаараа
харилцан

адилгүй

байдгийг

дээрх

хүснэгтээс

харж

болно.

Иймээс ханаагүй тосны хүчлээр баялаг, ялангуяа нэг ханаагүй тосны хүчлийн
агууламж өндөртэй чидун жимс, эрдэнэшиш, шар буурцаг, наранцэцэг зэрэг ургамалын
тосыг сонгон хэрэглэх нь илүү ач тустай байна..
3.2. Түүхий эдийн нийлүүлэлт
Орхон аймгийн Жаргалант сум 395.0 га-д тосны ургамал тариалсан нь өмнөх
жилийнхээс 4 дахин их болсон нь манай улсад тосны ургамалыг тариалах боломж
байгаа нь харагдаж байна.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл

Газрын самар

Рапс

Rice bran

Sesame seed Буурцагны үр Наранцэцэг

ийн үр
Энэ төсөлд эхэндээ зөвхөн наранцэцэгийн үрийг ашиглан тос гаргахаар төлөвлөсөн
бөгөөд цаашдаа үйл ажиллагаа тогтворжоод ирэхээр бусад төрлийн түүхий эдийг мөн
ашиглах болно. Наранцэцэгийн үрийг БНХАУ – аас импортоор оруулж ирэх ба манай
орны ургамалын тосны түүхий эдийн тариалалт нэмэгдээд үйлдвэрлэлийн хэрэгцээг
хангах чадвартай тодорхой хэмжээнд хүрсэн тохиолдолд дотоодоосоо худалдан авна.
3.3. Материалын орц норм
1кг ургамалын үрнээс тосыг нь гаргаж авахад дундажаар 15% нь үлдэгдэл болдог.
Өөрөөр хэлбэл 1кг тосны цэвэр гарц нь 85% байдаг байна. Уг үйлдвэрийн хувьд цагт
1500кг тос үйлдвэрлэх хүчин чадалтай (Энэ нь 1765*0.97=1712л тос үйлдвэрлэнэ гэсэн
үг юм) тул ийм хэмжээний тос гарган авахын тулд 1500*85/100=1765кг ургамалын үр
шаардлагатай.

Манай

орны

хувьд

ихэнхдээ

1л-р

савласан

ургамалын

тос

худалдаалагддаг бөгөөд манай үйлдвэрийн хувьд ч мөн адил бүтээгдэхүүнээ 1л –ээр
савлаж худалдаална. Иймд 1712ш сав болон шошго хэрэгтэй болж байна.
Шаардагдах материал түүхий эдийн тооцоо
ТЭМ

-

ийн Хэмжих

нэр

нэгж

Шаардагдах хэмжээ
1 цагт

Хоногт

Сард

Жилд

Ургамалын үр Кг

1765

28240

621280

7455360

Хуванцар

Ш

1712

27392

602624

7231488

Шошго

Ш

1712

27392

602624

7231488

Багцлах

м2

171.2

2739.2

60262.4

723148.8

савны бэлдэц

материал

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
4. Технологи барилга байгууламж
4.1. Технологийн сонголт

Ургамалын тосыг ургамалын үрнээс гаргаж авах ерөнхийдөө үндсэн 3 төрлийн арга
технологи байдаг байна.
1. Уусгаж гаргаж авах –Энэ ажиллагааны боловсруулалтын нэгдсэн үйл явц
болон уусгалтын үед гал түймэр, тэсрэлт дэлбэрэлтийн аюул учрах эрсдэл
ихтэй боловч үр ашиг өндөртэй арга юм.
2. Халуун процесс – Эдгээр аргын үед ашигдагдах тоног төхөөрөмж нь ахуйн
3. Хүйтэн процесс - болон үйлдвэрлэлийн хэмжээнээñ шалтгаалаад харилцан
адилгүй байдаг.
Энэхүү төслийн хүрээнд дээрх 3 аргаас эрсдэл, зардал болон хүчин чадал, чанарыг нь
харгалзан үзсэний үндсэн дээр уусгалтын процессийн аргыг ашиглахаар сонгож авлаа.
Орчин үед энэ аргыг тос гаргаж авах хамгийн тохиромжтой стандарт арга гэж үзэх
болсон. Тийм ч учраас энэ аргыг сонгож аван хэрэглэхээр боллоо.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Ургамалын тосыг боловсруулах үйл явц дараах шат дамжлагаар явагдана.
1. Тос шахах үйл ажиллагаа: шахахын өмнө эхлээд ургамалын үрийг хальсалсан
байх шаардлагатай. Ингэснээр хэрэглэгчдэд хүрэх эцсийн бүтээгдэхүүний
чанарт муугаар нөлөөлөх хүчин зүйлийг багасгадаг. Энгийнээр хэлбэл тос
шахах механизм нь үр цэвэрлэх ба бутлах хэсэг, ууранд жигнэх болон
хуурайшуулах хэсэг, шахах хэсэг, цахилгаан дамжуулагч хэсгээс бүрдэнэ.
Øàõàõ õýñýã íü òîñûã øàõàæ ãàðãàõûí òóëä õàòóóðñàí òîðîíä óðãàìàëûí ¿ðíèé
ëàâñûã õèéæ 68,950 - 20,6850 êèëîïàñêàëü äàðàëòààð øàõäàã. Ýíý á¿õýí íü
õºäºëìºð áîëîí àæèëëàõ õ¿÷èéã õýìíýæ àâòîìàòààð àæèëëàäàã òîñ øàõàõ òîíîã
òºõººðºì溺ð

ã¿éöýòãýãäýíý.

Òîñ

øàõàõ

¿éë

àæèëëàãààíààñ

äàéâàð

á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîõ ñàâàíãèéí ¿ëäýãäýë ãàðäàã. Ò¿¿íèéã íü óãààëãûí íóíòàã
áîëîí ñàâàíãèéí ò¿¿õèé ýä áîëãîí àøèãëàõ áîëîìæòîé.
2. Òîñ óóñãàõ ¿éë àæèëëàãàà: Дараагийн үйл ажиллагаа нь тосыг уусгадаг химийн
уусгагч бодис ашиглан тосыг уусгаж гаргаж авах юм. Энд ууршуулах замаар
тосыг ялгаж авдаг. Өмнөх шахах үйл ажиллагаанаас тосны үлдэгдэл 14- 18 %
ялгардаг бол энэ үе шатанд үлдэгдэл нь 1%-р багасдаг.
3. Òîñ áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãàà: Äýýð äóðüäñàí 2 àðãààð òîñûã áóòëàæ øàõàõ
áîëîí óóñãàõ ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä ÿíç á¿ðèéí ò¿âøíèé õ¿íñíèé òîñ
¿éëäâýðëýõ áîëîâñðóóëàëòûí õýñýã ð¿¿ ò¿¿õèé òîñûã øàõóóðãààð øàõäàã.
Боловсруулалт нь 40-85 хэмийн Цельсийн халуунд халаах болон содын
гидроксид

эсвэл

карбониттэй

алкалин

гэдэг

бодистой

холих

үйл

ажиллагаануудаас бүрдэнэ.
a. Эдгээрийн дараа тос нь сайн барьцалдаж зууралдаагүй байдаг. Тиймээс
Цельсийн 85-95 хэмийн халуун ус эсвэл хүчилтэй усаар жигнэж
боловсруулах хэрэгтэй.
b. Өнгийг нь арилгах үйл ажиллагаа явагдана.
c. Төгсгөлд нь үнэрийг нь арилгадаг. Үүний тулд Цельсийн 225-250 хэмийн
вакуум орчинд халуун тосыг жигнэдэг бөгөөд ингэснээр үнэр амт нь
арилдаг.
4. Тосыг савлах үйл ажиллагаа: Эцэст нь бэлэн болсон тос маань цэвэр
контейнерт юүлэгдэх бөгөөд хуванцар саванд савлаад худалдаанд гаргана.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
4.2. Үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжүүд
Энэхүү үйлдвэрт БНХАУ – ын “Anyang General International” Co.Ltd –ийн
үйлдвэрлэдэг тос шахах, уусгалтын тоног төхөөрөмжүүд болон боловсруулах
төхөөрөмжүүдийг худалдан авах болно. Энэ компани өөрийн орондоо болон олон
улсад бүтээгдэхүүнээ нийлүүлдэг нэр хүндтэй байгууллага юм.
Òîñ øàõàõ õîñîëñîí òîíîã òºõººðºìæ
Çàãâàð
YZS-100A
YZS-120A

Õ¿÷èí ÷àäàë
200кг/цаг
250кг/цаг

Ýð÷èì õ¿÷
7,5квт
11квт

Тоо ширхэг
1
2

Тос шүүх тоног төхөөрөмж
Çàãâàð
YLX – 65

Õ¿÷èí ÷àäàë
1000кг/цаг

Ýð÷èì õ¿÷
3квт

Тоо ширхэг
1

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Уусгаж боловсруулах тоног төхөөрөмжүүд
Çàãâàð
YZG
YKТ
YRC

Õ¿÷èí ÷àäàë
500кг/цаг
750кг/цаг
1500кг/цаг

Ýð÷èì õ¿÷
6,5квт
8квт
18квт

Тоо ширхэг
2
2
1

Савлах тоног төхөөрөмж
Çàãâàð
Õ¿÷èí ÷àäàë
Ýð÷èì õ¿÷
YCZ
1500ш/цаг
5квт
1л-ийн савалгаатайгаар цагт 1500ш ургамалын тос савлана.

Алкалинаар боловсруулах YZG Үнэрийг арилгах YKТ

Тоо ширхэг
2

YRC

4.3. Иргэний ба үйлдвэрлэлийн барилга байгууламжууд
Барилгын нийт талбай нь 390м2 бөгөөд цахилгаан, дулаантай, төвийн шугамд
холбогдсон.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл

5. Зохион байгуулалт
5.1. Байгууллагын бүтэц зохион байгуулалт
Ерөнхий
захирал
Санхүү, хяналт
тооцооны алба

Маркетинг,
борлуулалтын алба

Үйлдвэрлэлийн
хэлтэс

Тээвэрлэлт, хадгалалт,
нийлүүлэлтийн алба

5.2. Албан тушаалын үүрэг, хариуцлага
Ерөнхий захирал: Үйлдвэрийн газрыг ерөнхийд нь удирдаж, ажилчидыг удирдлагаар
хангаж ажиллах.
Санхүү, хяналт тооцоо хариуцсан мэргэжилтэн: Байгуулагын эдийн засаг, үр
ашгийн хувьд шаардагдах санхүү, НББ-ийн мэдээллээр удирдлагыг хангах. Хүчинт
төгөлдөр мөрдөгдөж буй стандарт, хууль, дүрэм журмуудын дагуу ажиллах.
Маркетинг, борлуулалт хариуцсан менежер: Зах зээлийн талаар судалгаа шинжилгээ
хийх, бүтээгдэхүүний борлуулалт, түүнд нөлөөлөгч хүчин зүйлсийн талаар судлах,
хэрэглэгчдийн сэтгэл ханамж бүтээгдэхүүний талаарх сэтгэгдэлийн талаар болон
борлуулатыг нэмэгдүүлэх боломжийг судлан дүгнэлт гарган үйл ажиллагаа явуулах

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Үйлдвэрлэлийн менежер: үйлдвэрлэлийн нэгж хэсгүүдийг зохион байгуулах, өндөр
чанартай бүтээгдэхүүн гаргахад анхаарч үйлдвэрлэлийн ажилчдыг зүй зохистой
идэвхжүүлж удирдан ажиллах, техник технологийн ашиглалтыг сайжруулах талаар
тодорхой арга хэмжээ авч байх
Тээвэрлэлт, хадгалалт, нийлүүлэлтийн менежер: Үйлдвэрлэлийг материал, түүхий
эдээр хангах, бараа бүтээгдэхүүнийг хадгалах, тээвэрлэх зэрэг асуудлыг хариуцна.
6. Ажиллах хүч хүний нөөц
6.1. Ажиллах хүчний хэрэгцээ шаардлага
Төсөл үр ашигтай хэрэгжих эсэх нь удирдлага, боловсон хүчин ажилчдын ур чадвар
зэргээс

ихээхэн

хамаардаг.

Тиймээс

ажиллах

хүчни

хэрэгцээ

шаардлагыг

тодорхойллоо. Энэхүү үйлдвэрийн байгуулахад ажлыг оновчтой сайн удирдах ажилтан
хэрэгтэй бөгөөд хамгийн гол нь санхүү, нягтлан бодох бүртгэлийн туршлагатай өндөр
ур чадвартай ажилтнууд хэрэгтэй юм. Учир нь аливаа байгууллагын амин чухал хэсэг
нь санхүү байдаг бөгөөд тухайн байгууллагын өсөж дэвжих, бууран доройтох эсэх нь
санхүүгийн үйл ажиллагаагаа хэр зөв зохистой удирдран зохион байгуулснаас
шалтгаалж байдаг.
Мөн үйлдвэрлэлийн чадварлаг ажилтан нэн чухал хэрэгцээтэй юм. Учир нь хэр зэрэг
өндөр ур чадвартай ажилтан байна төдий чинээ үйлдвэрлэлд эерэгээр нөлөөлж
бүтээгдэхүүний чанар болоод гарцад сайнаар нөлөөлөх юм.
6.2. Удирдлагын гол хүмүүс ба нийт ажиллагсдын тоо
Д/д
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Албан тушаал
Ерөнхий захирал
Санхүүч
Нягтлан бодогч
Маркетингийн менежер
Үйлдвэрийн хэлтсийн дарга
Тээвэрлэлт, хадгалалт, нийлүүлэлтийн менежер
Үйлдвэрийн ажилчин
Жолооч
Ачигч
Харуул
Нийт

Орон тоо
1
1
1
1
1
1
8
2
4
1
21

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
7. Төсөл хэрэгжүүлэх хуваарь
7.1. Үйлдвэрийг барих, угсрах суурилуулах ажлын хуваарь
Хийгдэх ажил
2009.6 7
Барилгаа
худалдан
авч
шаардлагатай
засвар хийх
Агуулах болон
конторын
барилга барих
Ажилчдыг
сонгож авах
Ажилчдыг
сургах
Тоног
төхөөрөмжөө
худалдан
авч
суурилуулах
Бэлтгэн
нийлүүлэгчидтэй
гэрээ хийх
Түүхий
эд
материалаа татан
авах
Үйлдвэрийг үйл
ажиллагаагаа
эхлэхэд
бэлэн
болгох
Туршилтын
журмаар
үйлдвэрлэл
явуулах
Үйлдвэрлэл
явуулж эхлэх
Бүтээгдэхүүнээ
зах зээл дээр
нийлүүлэх

8

9

10

11

12

2010.1

2

3

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
8. Санхүүгийн шинжилгээ ба хөрөнгө оруулалтын үнэлгээ
8.1. Хөрөнгө оруулалтын нийт зардал
Машин тоног төхөөрөмжийн зардал
№ Тоног төхөөрөмжийн нэр

Марк

Тоо

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

YZS-100A
YZS-120A
YLX – 65
YZG
YKТ
YRC
-

1
2
1
2
2
1
2

Òîñ øàõàõ õîñîëñîí машин
Òîñ øàõàõ õîñîëñîí машин
Тос шүүх машин
Уусгаж боловсруулах
Уусгаж боловсруулах
Уусгаж боловсруулах
Савлах машин
Тээврийн зардал
Гаалийн татвар 5%
НӨАТ 10%
Дүн

Нэгжийн
Бүгд үнэ
үнэ мян.төг мян.төг
13000.0
13000.0
15000.0
30000.0
14500.0
14500.0
16300.0
32600.0
17000.0
34000.0
21000.0
21000.0
6500.0
13000.0
3800.0
3800.0
9895.0
20779.5
238489.5

Угсралт, суурилуулалт, туршилтын зардал

1
2
3

Зардал
Ажилчны тоо Хугацаа
Угсралт, суурилуулалт 10
2 сар
Туршилт
15
2сар
Сургалт
3
2
Нийт дүн
Сургалтыг БНХАУ- ын 2 мэргэжилтэн явуулна.

Зардал мян.төг

Үндсэн хөрөнгийн зардал
№ Үндсэн хөрөнгийн нэр

Тоо

1
2
3
4
5
6
7
8
9

1
1
1
4
6
6
1
2

Үйлдвэрийн барилга,газар
Конторын барилга
Агуулах
Компьютер
Ширээ
Сандал
Буйдан
Тээврийн машин
Бусад хөрөнгө
Нийт дүн

Нэгжийн үнэ
Нийт үнэ
мян.төг
мян.төг
50000.0
50000.0
15000.0
15000.0
8000.0
8000.0
650.0
2600.0
40.0
240.0
20.0
120.0
70.0
70.0
8000.0
16000.0
1130.0
93160.0

5500.0
7500.0
6000.0
19000.0

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Үндсэн хөрөнгийн элэгдлийн зардал
№ Үндсэн хөрөнгийн нэр

Өртөг мян.төг

Элэгдүүлэх
Элэгдлийн зардал
жил
мян.төг
1 Үйлдвэрийн барилга
20000.0
40
500.0
2 Конторын барилга
10000.0
40
250.0
3 Агуулах
5000.0
40
125.0
4 Компьютер
2600.0
3
867.0
5 Ширээ
240.0
10
24.0
6 Сандал
120.0
10
12.0
7 Буйдан
70.0
10
7.0
8 Бусад үндсэн хөрөнгө
1130.0
10
113.0
Нийт дүн
39160.0
1898.0
Элэгдэл тооцохдоо шулуун шугамын аргыг ашигласан бөгөөд хуулинд заасны
дагуу хувь хэмжээг тооцоолсон болно.
Төсөлд оруулах хөрөнгө оруулалт
№ Зардлын нэр
1

2

3
4

Өртөг
Тайлбар
мян.төг
Машин тоног төхөөрөмжийн
238489.5 Технологийн
тоног
зардал
төхөөрөмжийн
үндсэн
үнэ,
сэлбэг хэрэгсэл, тээврийн зардал
тооцсон болно.
Угсралт,
суурилуулалт,
19000.0 Тоног төхөөрөмжийн угсралт,
туршилтын зардал
туршилт, тохируулгын зардлыг
салгаж тусад нь авсан болно.
Эргэлтийн хөрөнгө
63000.0 Үйлдвэрлэл эхлэхтэй холбоотой
зайлшгүй зардал
Үндсэн хөрөнгийн зардал
93160.0 Үйлдвэрлэл
эрхлэхтэй
холбоотой үндсэн хөрөнгийн
зардал
Нийт дүн
413649.5 Үйлдвэрлэл
эрхлэхэд
шаардагдах хөрөнгө оруулалт

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
8.2 Эрсдлийн шинжилгээ
Òîîöîîëæ áîëîõ ýðñäë¿¿ä
ТЭМ –ийн чанар алдагдах
Өðñºë人í бий болсноор
á¿òýýãäýõ¿¿íèé борлуулалт буурах
Улс төрийн бодлогын томоохон
өөрчлөлт
Гэнэтийн санхүүгийн бэрхшээлд
орох
Чадвартай боловсон хүчнээ алдах
Òîíîã òºõººðºìæèéí ãýìòýë

Төрөл
Äààòãàë
Ýðñäëèéí ñàí

Áóóðóóëàõ àðãà çàì
ТЭМ –д øèíæèëãýý õèéлгэх, өөр бэлтгэн
нийлүүлэгчтэй холбоо тогтоох
Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàðûã нэмэгдүүлж
àæèëëàõ,áóñäààñ ÿëãàðàõ
Зохцуулагчдын зүгээс хэлэлцэж байгаа болон
хэрэгжүүлэх гэж буй асуудлыг урьдчилан мэдэхийн
тулд нягт хамтран ажилладаг байх
Үүнээс урчдилан сэргийлэхийн тулд эрсдлийг сан
байгуулах
Боловсон хүчнийг байнга дагалдантай байлгах,
тогтвортой ажиллах гэрээ байгуулах
Тоног тоөхөөрөмжийн даатгалд даатгуулах, хэрэгцээ
ихтэй сэлбэг хэрэгслийг нөөцлөх

Тайлбар
Үéëäâýðëýëèéí òîíîã òºõººðºìæèéã
äààòãóóëàõ
Урьдчилан тооцоолоогүй гэнэтийн аюул
ослоос хамгаалах зорилгоор õºðºíãº
îðóóëàëòûí 3%

Нийт дүн

Дүн мян.төг
4000.0
12000.0

16000.0

8.3 Үйлдвэрлэлийн нийт зардал
Цалин хөлс, урамшууллын зардал
Орон Цалингийн сан мян.төг
тоо
Сард
Жилд
Захиргааны ажилчид
1 Ерөнхий
1
600.0
7200.0
захирал
2 Санхүүч
1
550.0
6600.0
3 Нягтлан
1
500.0
6000.0
бодогч
4 Маркетингийн 1
450.0
5400.0
менежер
Дүн
2100.0
25200.0
Үйлдвэрийн ажилчид
5 Үйлдвэрийн
1
500.0
6000.0
хэлтсийн дарга

Шагналын сан байгуулах норматив 30%

№ Албан тушаал

Урамшууллын
сан
мян.төг
Сард
Жилд
180.0

2160.0

165.0
150.0

1980.0
1800.0

135.0

1620.0

630.0

7560.0

150.0

1800.0

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
6

Тээвэрлэлт,
хадгалалт,
нийлүүлэлтийн
менежер
7 Үйлдвэрийн
ажилчин
8 Жолооч
9 Ачигч
10 Харуул
Дүн
Нийт дүн

1

450.0

5400.0

135.0

1620.0

8

400.0

4800.0

120.0

1440.0

2
4
1

380.0
300.0
300.0
2330.0
4430.0

4560.0
3600.0
3600.0
27960.0
53160.0

114.0
90.0
90.0
699.0
1329.0

1368.0
1080.0
1080.0
8388.0
15948.0

НДШ, ЭМД –ын зардал
№ Зардлын нэр
1
2

НДШ
ЭМД
Нийт дүн

Хувь
хэмжээ
13,5%
3%

Дүн мян.төг
Сард
Жилд
4430.0*13.5% =598.05
598.05*12=7176.7
4430.0*3% =132.9
132.9*12=1594.8
730.95
8771.6

Нийт хөдөлмөрийн зардал
№ Зардал

Хувь хэмжээ

1
2
3

30% хүртэл
13,5% ба 3%

Цалингийн сан
Шагнал, урамшууллын сан
НДШ болон ЭМД шимтгэл
Нийт дүн

Дүн мян.төг
Сард
Жилд
4430.0
53160.0
1329.0
15948.0
730.95
8771.6
6489.95
77879.6

Хөдөлмөр хамгааллын зардал
№ Зардлын нэр
1 Ажлын хувцас
2 Бээлий
Нийт дүн

Тоо ширхэг
15
14

Нэгжийн үнэ
18000
150

Нийт үнэ мян.төг
270.0
2.1
272.1

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Цахилгааны зардал
№ Тоног
төхөөрөмж
Өдрийн ээлж
1 Òîñ
øàõàõ
õîñîëñîí машин
2 Òîñ
øàõàõ
õîñîëñîí машин
3 Тос шүүх машин
4 Уусгаж
боловсруулах
5 Уусгаж
боловсруулах
6 Уусгаж
боловсруулах
7 Савлах машин
Нийт дүн
Шөнийн ээлж
1 Òîñ
øàõàõ
õîñîëñîí машин
2 Òîñ
øàõàõ
õîñîëñîí машин
3 Тос шүүх машин
4 Уусгаж
боловсруулах
5 Уусгаж
боловсруулах
6 Уусгаж
боловсруулах
7 Савлах машин
8 Гэрэлтүүлэг
Нийт дүн

Марк

1 цагийн эрчим Нэгжийн
хүчний зарцуулалт үнэ

YZS-100A

7,5квт

YZS-120A

11квт*2=22 квт

YLX – 65
YZG

3квт
6,5квт*2=13

Нийт дүн

510
1496
204
884
68

YKТ

8квт*2=16

1088

YRC

18квт

1224

YCZ

5квт*2=10
89.5

680
6986

YZS-100A

7,5квт

292.5

YZS-120A

11квт*2=22

858

YLX – 65
YZG

3квт
6,5квт*2=13

117
507

YKТ

8квт*2=16

YRC

18квт

YCZ

5квт*2=10
10квт
99.5

39

624
702
390
390
3880.5

Нийт цахилгааны зардал

Өдөр
Шөнө
Нийт дүн

Хоногт
ажиллах
цаг
8
8
16

Сард
ажиллах цаг
8*22=176
8*22=176
352

Жилд
ажиллах цаг

1
цагийн
зардал
176*12=2112 6986
176*12=2112 3880.5
4224

Нийт зардал
Сард
Жилд
1229536 14754432
682968 8195616
1912504 22950048

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Шатах тослох материалын зардал
№ Зардлын нэр

Сард зарцуулах Нэгжийн үнэ
хэмжээ
264л
850
0.08л
3500

Нийт үнэ мян.төг
ñàðä
æèëä
1 Шатахуун
224.4
2688.0
2 Масло
0.28
3.5
Нийт
224.68
2691.5
Тус үйлдвэрийн газар нь тээврийн 2 машинтай бөгөөд бэлэн бүтээгдэхүүнийг
худалдааны төвүүдэд хүргэж өгөхөд өдөрт ойролцоогоор 1 машин 40км явна гэж үзвэл
2 машин 80км сард 1760км явна. 1машин 100км-т 15л шатахуун зарцуулдаг гэж үзвэл
сард 264л шатахуун зарцуулна. Маслыг жилд 1 литр хэрэглэнэ гэж үзсэн бөгөөд сард
шилжүүлэн зардлыг тооцож гаргалаа.
Материал түүхий эдийн зардал
ТЭМ - ийн
нэр
Ургамалын
үр
Хуванцар
савны
бэлдэц
Шошго
Багцлах
материал
Дүн

Хэмжих Шаардагдах хэмжээ Нэгжий
нэгж
н үнэ
Сард
Жилд
Кг
621280
7455360
190

Нийт үнэ мян.төг
Сард
Жилд
118032.2
1416518.4

Ш

602624

7231488

15

9039.36

108472.32

Ш
м2

602624
60262.4

7231488
723148.8

11
100

6628.854
6026.24

79546.368
72314.88

139726.654

1676719.848

Захиргааны зардал

1
2
3

Зардлын нэр
Сарын зардал мян.төг Жилийн зардал мян.төг
Албан томилолт
800.0
800.0*2=1600.0
Маркетинг
5945.0
5945.0+3210.0*6=25205.0
Бичиг хэрэг
300.0
3600.0
Нийт дүн
7045.0
30405.0
Маркетингийн зардлыг тооцоолохдоо сонин болон телевизийн сурталчилгааг 2 сар
тутамд буюу жилд 6 сар цацахаар тооцооллоо.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
Нийт зардал
№ Зардлын нэр
Сарын зардал мян.төг
Жилийн зардал мян.төг
Тогтмол зардал
1
Удирдлагын цалин
3076.5
36918.0
2
Хөдөлмөр хамгааллын
272.1
3265.2
зардал
Дүн
3348.6
40183.2
Хувьсах зардал
1
Ажилчдын цалин
3413.45
40961.6
2
Öàõèëãààíû çàðäàë
1912.504
22950.048
3
Äóëààíû çàðäàë
132.5
1590.0
4
Ýëýãäëèéí çàðäàë
158.0
1898.0
5
ØÒÌ çàðäàë
224.68
2691.5
6
ÒÝÌ –èéí çàðäàë
139726.654
1676719.848
7
Çàõèðãààíû çàðäàë
7045.0
30405.0
8
Ä¿í
152612.788
1831353.456
9
Íèéò çàðäàë
155961.388
1871536.656
Борлуулалтын төлөвлөгөө
Зах зээл дээрх ургамалын тосны үнэ 2800 – 3500 төгрөгний үнэтэй байгаа бол манай
үйлдвэр бүтээгдэхүүнээ 1500 төгрөгөөр зах зээл дээр борлуулахаар төлөвлөөд байна.

Үйлдвэрлэл

Он
2010
2011
2012
2913
2014

Хүчин чадал
ашиглалт
55%
75%
90%
100%
100%

Тоо

Орлого мян.төг

Зарлага мян.төг

3977318
5423616
6508339
7231488
7231488

5965977.0
8135424.0
9762508.5
10847232.0
10847232.0

1029345.0
1403652.0
1684383.0
1871536.0
1871536.0

Үр ашгийн тайлан

1
2
2.1

Үзүүлэлт

Орлого
Зардлууд
Үндсэн үйл ажиллагааны
зардал
2.2 Үндсэн бус үйл
ажиллагааны зардал
Татварын өмнөх ашиг (1-2)
3
Татвар
4
Цэвэр ашиг (3-4)
5
Хуримтлагдсан ашиг
6

2010
2011
2012
2013
5965977.0
8135424.0
9762508.5 10847232.0
1047427.2
1443835.2
1688401.2
1871536.7
1007244.0
1373515.0
1648218.0
1831353.5
40183.2

40183.2

40183.2

40183.2

4918550.0
779637.5
4138912.5
40183.2

6691589.3
1222898.0
5468692.0
5508875.2

8074107.3
1568527.0
6505580.3
12014455,5

8975695.3
1793924.0
7181771.3
19196226,8

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл
ААНОАТ-ын тухай хуулинд зааснаар 3тэрбумаас давсан орлогод 25 хувиар татвар
ногдуулдаг.
Зээл ба хүү төлөлт
Шаардлагатай санхүүжилтийг банкнаас 414 сая төгрөгний зээл авах замаар татах ба
зээлийн хүү 22% гэж тооцлоо. Зээлийн үндсэн төлбөрийг 2011 оноос эхлэн тогтмол
хэмжээгээр жил бүрийн 6.28- нд хүүгийн хамт төлнө.

1
2
5
6
7
8

Үзүүлэлт
Орлого
Зардлууд
Цэвэр ашиг (3-4)
Үндсэн зээл төлөлт
Зээлийн үлдэгдэл
Хүү төлөлт
Үлдэх ашиг

2010
2011
2012
2013
5965977.0
8135424.0
9762508.5 10847232.0
1047427.2
1443835.2
1688401.2
1871536.7
4138912.5
5468692.0
6505580.3
7181771.3
138000.0
138000.0
138000.0
414000.0
276000.0
138000.0
91080.0
60720.0
30360.0
15180.0
4047832.5
5269972.0
6337220.3
7028591.3

8.4 Хөрөнгө оруулалтын үнэлгээ
Тус үйлдвэрийн зардал,үйлдвэрлэлийн хэмжээ,ашгийн шинжилгээ хийхэд бэлэн байгаа
мөнгөний эх үүсвэр болох ашгийн хүрсэн түвшинд шаардагдах борлуулалтын болон
үйлдвэрлэлийн зохистой хэмжээг үйлдвэрийн хүчин чадлаар тодорхойлон тооцсон.
Үүгээрээ удирдлагын зардал,ашиг,үйлдвэрлэл,бүтээгдэхүүний бүтэц,борлуулалтын
хэмжээний хоорондын харилцан хамаарлыг харуулж чадсан гэж үзэж болно. Тухайн
ТЭЗҮ-гийн эдийн засгийн үзүүлэлтэд шинжилгээ хийж үзвэл:
1. Борлуулалтын ашигт үйл ажиллагаа
Бор.аш.аж =ЦА/БО= 7181771.3/ 10847232.0=0.66 Энэ харьцаа нь уг үйлдвэр
борлуулалтын 1 төгрөг тутамд хүлээн авах ашгийн түвшин нилээд өндөр байгааг
илэрхийлж байна.
2. Зардлын ашигт ажиллагаа
Зардлын .аш.аж =ЦА/Зардал= 7181771.3/ 1871536.7=3.83
1 төгрөгний зардал гаргаад олох ашиг маш өндөр байна.
3. Ашигт ажиллагааны тооцоо
Ашигт ажиллагаа буурч эхлэх үеийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн хамгийн бага
хэмжээг тодорхойлохын тулд ашигт ажиллагааны босго гэсэн үзүүлэлтийг тооцдог.

Ургамалын тосны үйлдвэрийн төсөл

А. а босго =

Тогтмол зардал
БО−Хувьсах зардал(харьцангуй хэмжигдэхүүнээр)

=

40183200
1−0,17

= 48413494

төгрөг
Бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ = 48413494 / 1500 = 32276 ширхэг ургамалын тос
Төсөлд тооцоолсноор 48413494 төгрөгний 32276 ширхэг ургамалын тос үйлдвэрлэж
байж ашигтай ажиллана гэсэн үг юм.

4. Хөрөнгийн өгөөжийн түвшин
Хөр.өгөөжийн түвшин= 𝑛𝑒𝑡

𝑝𝑟𝑜𝑓𝑖𝑡 𝑖𝑛𝑣𝑒𝑠𝑡𝑚𝑒𝑛𝑡

=7181771.3/ 413649.5=17.4%

Энэ нь тус үйлдвэрийн борлуулалтын ашигт ажиллагаа харьцангуй өндөр байгааг
харуулж байна.
5. Хүү төлөх чадвар
Хүү ба татварын өмнөх орлогыг хүүгийн зардалд харьцуулж хүү төлөх чадварын
харьцааг төсөлд тооцсоноор харахад
Хүү төлөх чадвар= 8975695.3/ 182160.0 = 49.2
Энэ нь хүү төлөх чадвар зохистой хэмжээнээс илүү сайн байна.
6. Зээл төлөх хугацаа
хөрөнгө оруулалт

Эргүүлж төлөх хугацаа= жилийн цэвэр ашиг =

413649 .5
7181771 .3

= 0,06

Хөрөнгө оруулалтын зардлаа 0,06 *360 = 22 хоногын дотор нөхнө гэдгийг харуулж
байна.
Дээрх эдийн засгийн гол үзүүлэлтийн шинжилгээнээс үзэхэд ТЭЗҮ-ээр уг үйлдвэрийг
барьж байгуулан ажиллуулах бүрэн боломжтой гэж үзэж байна.