“Βούλγαροι κι Αρβανίτες και Σέρβοι και Ρωμιοί, Νησιώτες και Ηπειρώτες, με μια

κοινή
ορμή
για
την
ελευθερία
να
ζώσουμε
σπαθί,
ν' ανάψουμε μια φλόγα εις όλην την Τουρκιά, να τρέξει απ' την Μπόννα έως την
Αραπιά… …να σφάξουμε τους λύκους που τον ζυγόν βαστούν
και Χριστιανούς και Τούρκους σκληρά τους τυραννούν”1.

Ξεσήκωμα όλων των βαλκανικών υποδουλωμένων εθνών κατά του
ιμπεριαλιστικού κατακτητή ή απλά τόσο μεγάλη φλόγα για εθνική απελευθέρωση
που ωθούσε σε υπερεθνικές ρητορείες? Τι προέτασσε η φράση του μεγάλου
διανοητή Ρήγα Φεραίου στον περίφημο Θούριό του? Πολλές είναι οι πηγές της
εποχής
που έχουν δημιουργήσει διχογνωμίες:
Εθνική ή κοινωνική η
επανάσταση του 1821?
Η γνωστή και αναπαραχθείσα στα σχολικά βιβλία Ιστορίας και μάλλον
κρατούσα άποψη μιλάει για έναν ολοένα εντεινόμενο από τα τέλη του 18ου αι.
εθνικό ξεσηκωμό εκφραζόμενο μέσω κυρίως της τεράστιας ελληνικής παροικίας
στο εξωτερικό και φωτισμένους κλεφταρματωλους των βουνών, όπως ο
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. «Η Επανάστασις η ιδική μας δεν ομοιάζει με καμμίαν,
από όσας γίνονται σήμερον εις την Ευρώπην. Της Ευρώπης οι επαναστάσεις
εναντίον των διοικήσεών των είναι εμφύλιοι πόλεμοι. Ο ιδικός μας πόλεμος ήταν ο
πλέον δίκαιος, ήταν Έθνος με άλλο Έθνος, ήταν με ένα λαό…»2. Ασπαζόμενοι
την αρχαία ελληνική διανόηση και επηρεαζόμενοι βαθύτατα από τις αρχές του
Διαφωτισμού,
πολλοί
Έλληνες
του
εξωτερικού
οραματίζονταν
τη
επαναδημιουργία ενός Ελληνικού κράτους, την αναβίωση του αρχαίου
ελληνισμού.
Ιστορικοί όμως του παρελθόντος, όπως ο Γιάννης Σκαρίμπας, με βαθύτατη
γνώση του αντικειμένου αλλά και συγκεκριμένη ιδεολογική στόχευση
υποστήριξαν πως ο χαρακτήρας της επαναστάσεως ήταν ιδιαιτέρως κοινωνικός.
«Οι Τούρκοι δεν ήσαν οι χειρότεροι…Ο ελληνικός λαός δε θα κανε την
επανάσταση για ν’ αποκαταστήσει και πολιτικά τους κοτζαμπάσηδες.Οι λέγοντες
ότι η Επανάσταση ήταν μόνον Εθνική, ή είναι αδιάβαστοι, ή δε μας λένε την
αλήθεια. Σκοτώνοντας τους Τούρκους ήξερε ότι σκοτώνει το σύμμαχο των
κοτζαμπάσηδων. Χωρίς τον αφανισμό πρώτα αφτουνού, δεν μπόραε να
ξεπάτωνε τους άλλους. Το ότι σ’ αυτό η Επανάσταση γελάστηκε, δεν πάει να πεί
διόλου ότι τους εφείσθη.
Θα τους πέρναε εν στόματι μαχαίρας,
Το ότι νόμισε ότι για τούτο είχε καιρό, αυτό την έφαγε… Η Επανάσταση …
απότυχε»3. Ακόμα και ξένος τύπος της εποχής έκανε λόγο για μία τέτοια
βαθύτατα κοινωνική διάσταση. «Φαίνεται ότι η επανάστασις έγινε από τις
κατώτερες τάξεις του λαού με σκοπό να επιβάλουν την αρχή τής ίσης διανομής
του πλούτου»4. Μια αντίδραση ουσιαστικά των γηγενών ακτημόνων στην
ιδιαιτέρως σκληρή φεουδαρχική πραγματικότητα της εποχής που καθρεφτιζόταν

Να επαναδιαπραγματευτούμε μορφές δράσης και αγώνων. πέρα από την ιστορική αξία του. στις κρίσιμες εκείνες συνθήκες.. Οφείλουμε. σε μία κοινωνική αντίληψη που θα βοηθήσει να μετατραπεί σε αναγκαίο όρο ύπαρξης η ολική αναδόμηση και ανατροπή του κοινωνικού στάτους. με έναν συνεχή αντιδογματισμο. που μπορούν να αφυπνίσουν ή ακόμα και να ξεσηκώσουν μαζικά τους ανθρώπους. Σήμερα. Πρέπει να επανεφεύρουμε και να αμφισβητήσουμε την αυθεντία και αποστεωμένη λογική των κοινωνικών αγώνων. Μία πραγματικότητα που τους είχε οδηγήσει στην εξαθλίωση με μία αβάσταχτη φορολογία και έλλειψη οποιασδήποτε ιδιοκτησίας. να επανέλθουμε σε μία ζωή αναζήτησης και αμφισβήτησης. ουδείς μπορεί να αρνηθεί ότι συνυπάρχουν σε ευρύ πλαίσιο εθνικά και κοινωνικά ζητήματα. Μία λογική παιδείας που θα οδηγεί σε μία εθνική συνείδηση με ξεκάθαρα ανθρωπιστικό και συλλογικό προσανατολισμό. Η ιστορική γνώση ουσιαστικά υπάρχει ως συναγερμός για αποτροπή ίδιων σφαλμάτων ή ως φόρμα που πάνω της θα προσαρμόσεις με αμφισβήτηση τα σημερινά δεδομένα. Μακριά από κληρονομικές λογικές της μορφής «είμαστε συνεχιστές της αρχαίας ελληνικής διανόησης» ή από μία βαθύτατα τραμπούκικη τόνωση εθνικών φρονημάτων στηριζόμενη στην ιστορική γνώση με σαφείς προσανατολισμούς. Η σύγκρουση των δύο απόψεων και το ερώτημα το ίδιο καθίσταται μάλλον άστοχο και χωρίς.ταράξουν τις κοινωνικές ισορροπίες. να επανεφεύρουμε τους εαυτούς μας. ένα νέο πνεύμα διαποτισμένο με μία συνεχή αμφισβήτηση. νόημα.σε δύο πρόσωπα: του Τούρκου κατακτητή και του Έλληνα προεστού – προύχοντα. Η συνύπαρξη όμως αυτή οδηγεί μάλλον στην απομόνωση κάθε κατηγορίας ζητημάτων και στην επιλογή στρατοπέδων. Μακριά από ιδεολογικούς αυτοπεριορισμούς και μακριά από την επιλογή στρατοπέδων που χρωματίζει. Μήπως οφείλουμε να προωθήσουμε την σκέψη μας πέρα από το εμφανές? Μήπως αύτη είναι η βαθύτερη ερμηνεία που απαιτεί η ιστορία? Μήπως δεν αρκεί απλά να απαντήσεις? 1. Χρειάζεται μία νέα προσέγγιση. Η ουσία είναι τι μπορούμε να εξάγουμε από αυτήν την εποχή και πως μπορεί να χρησιμοποιηθεί με αμφισβήτηση και αναζήτηση αυτή η γνώση. Μία πραγματικότητα που τους ώθησε να ξεσηκωθούν για να μεταλλάξουν . μονοσήμαντων ερμηνειών και εν γένει διλημματικών αδιεξόδων. Δεν αρκεί να απαντήσουμε στο ερώτημα αλλά απαιτείται να βρούμε γιατί γίνεται το ερώτημα. όπως εύστοχα σημείωσε σε πρόσφατη συνέντευξη του στο Παρίσι ο συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης. Κάτι περισσότερο ζητά η ιστορική ερμηνεία από μας στη σημερινή πραγματικότητα. «Θούριος» . περιθωριοποιεί και ενισχύει τον δογματισμό. Ρήγας Φεραίος.

5. Ιωάννη Σκαρίμπα. «Το ’21 και η αλήθεια» 4.1821 της βρετανικής εφημερίδας «Morning Chronicle» . Φύλλο της 26.2. Θεόδωρος Κολοκοτρώνης 3.