You are on page 1of 70

MARMARA ÜNĠVERSĠTESĠ

FEN EDEBĠYAT FAKÜLTESĠ
FĠZĠK BÖLÜMÜ
KATIHAL FĠZĠĞĠ –I
TAMAMLAMA SINAVI
23/01/2008

Soru-1 Fononların ısı kapasitesi probleminde a) Debye modelini b) Einstein modelini açıklayınız c)
Isı kapasitesi ifadelerini türeterek elde ettiğiniz sonucu tüm sıcaklık aralıklarında yorumlayınız? d) Dulong-
Petit yasasını hangi sıcaklık bölgesinde geçerli olduğunu ve elde ettiğiniz ifadelerden Dulong-Petit yasasını
türetiniz?
Soru-2 a) Termal iletkenliği tanımlayınız ve K termal iletkenlik katsayısının
Cvl
3
1
K=
ifadesiyle
verileceğini gösteriniz. Termal iletkenlik katsayısının sıcaklığa bağımlılığını tüm sıcaklık aralıklarında
yorumlayınız. b) Tek atomlu lineer bir örgü dikkate alarak, Fonon dispersiyon bağıntısının
( ) ( ) Ka/2 sin 4C/M ω
1/2
=
formunda verildiğini gösteriniz? Fononların hız ifadesini bulunuz? Birinci Brillion
Bölgesi sınırları içinde v=v(k) grafiğini çiziniz. Sonucu yorumlayınız? Burada a örgü sabiti, K fonon dalga
vektörü, C iki atom arasındaki etkileĢme sabiti, M atomun kütlesini göstermektedir.

Soru-3 a)Serbest Elektron ısı kapasitesinin F
T/T Nk π
2
1
C
B
2
el
=
ile verildiğini gösteriniz. Burada T
F
Fermi
sıcaklığını göstermektedir.
}
·
· ÷
=
+ 3
π
1) (e
e x
dx
2
2 x
x 2
b) Fermi-Dirac Parçacıkları için Fermi fonksiyonunu
yazınız ve Fermi Fonksiyonun T=0K ve orta ve çok yüksek sıcaklıklar için davranıĢını genel olarak çizerek
tartıĢınız?

Soru-4 a) Bloch Teoremini izah ediniz? Bloch Dalga fonksiyonunu yazınız ve her parametrenin ne anlama
geldiğini yazınız? b) Maddeyi elektriksel iletkenliğine göre band diyagramlarını çizerek açıklayınız?

Soru-5 a) Kristal yapı türlerini Ģekil ve grafiklerle açıklayınız? b) AĢağıda verilen miller indislerine karĢı
gelen düzlemleri çizerek gösteriniz? (100), (010), (001), (111), (110), (200) c) Basit kübik örgünün ilkel
öteleme vektörü a=ai+aj+ak olduğuna göre, ters örgü vektörünü bulunuz? d) Bragg yasasının ispatlayınız
ve fiziksel yorumunu yapınız?


Dr. MUSTAFA ÖZDEMĠR

BaĢarılar















MARMARA ÜNĠVERSĠTESĠ
FEN EDEBĠYAT FAKÜLTESĠ
FĠZĠK BÖLÜMÜ
KATIHAL FĠZĠĞĠ –I
FĠNAL SINAVI
19/01/2010
Soru-1 Fononların ısı kapasitesi probleminde, a) Debye modelini b) Einstein modelini açıklayınız c) Isı
kapasitesi ifadelerini türeterek elde ettiğiniz sonucu tüm sıcaklık aralıklarında yorumlayınız? d) Dulong-
Petit yasasını hangi sıcaklık bölgesinde geçerli olduğunu ve elde ettiğiniz ifadelerden Dulong-Petit yasasını
türetiniz?
Soru-2 Tek atomlu lineer bir örgü dikkate alarak, Fonon dispersiyon bağıntısının
( ) ( ) Ka/2 sin 4C/M ω
1/2
=

formunda verildiğini gösteriniz? Fononların hız ifadesini bulunuz? Birinci Brilliouin Bölgesi sınırları içinde
v=v(k) grafiğini çiziniz. Sonucu yorumlayınız? Burada a örgü sabiti, K fonon dalga vektörü, C iki atom
arasındaki etkileĢme sabiti, M atomun kütlesini göstermektedir.
Soru-3
a) Bloch Teoremini izah ediniz? Bloch Dalga fonksiyonunu yazınız ve her parametrenin ne anlama geldiğini
yazınız?
b) Maddeyi elektriksel iletkenliğine göre band diyagramlarını çizerek açıklayınız?
c) Elektronlarla Fononlar arasındaki Umklapp saçılmalarını açıklayınız?
d) Fermi-Dirac Parçacıkları için Fermi fonksiyonunu yazınız ve Fermi Fonksiyonun T=0K ve orta ve çok
yüksek sıcaklıklar için davranıĢını genel olarak çizerek tartıĢınız?
Soru-4
a) Metallerdeki elektriksel özdirencin sıcaklığa bağlılığını tartıĢınız? b) Serbest elektronların elektriksel
iletkenliğinin
m
τ ne
σ
2
=
ifadesi ile verildiğini gösteriniz? c) Wiedemann-Franz yasasını izah ediniz ve Lorenz
katsayısının
2
2
3
|
.
|

\
|
=
e
k
L
B
t
ifadesi ile verileceğini gösteriniz? Bu ifadenin hangi durumlarda geçerli
olduğunu tartıĢınız? d) Hall olayı nedir? Hall katsayısının serbest elektronlar için
nec
R
H
1
÷ =
ifadesi ile
verileceğini gösteriniz?
Soru-5 a) Termal iletkenliği tanımlayınız ve K termal iletkenlik katsayısının
Cvl
3
1
K=
ifadesiyle
verileceğini gösteriniz. Termal iletkenlik katsayısının sıcaklığa bağımlılığını yorumlayınız. AĢağıdaki
Ģekilde Bakır için aĢağıda verilen termal iletkenlik-sıcaklık davranıĢını, tüm sıcaklık aralıklarında tartıĢınız?


BaĢarılar Doç.Dr. Mustafa Özdemir


MARMARA ÜNĠVERSĠTESĠ
FEN EDEBĠYAT FAKÜLTESĠ
FĠZĠK BÖLÜMÜ
KATIHAL FĠZĠĞĠ –I
FĠNAL SINAVI
24/01/2011
Soru-1 Fononların ısı kapasitesi probleminde Debye modeli için ısı kapasitesi ifadesini türetiniz. Elde
ettiğiniz sonucu yorumlayınız?
Soru-2 a)Serbest Elektron ısı kapasitesinin F
T/T Nk π
2
1
C
B
2
el
=
ile verildiğini gösteriniz. Burada T
F

Fermi sıcaklığını göstermektedir. }
·
· ÷
=
+ 3
π
1) (e
e x
dx
2
2 x
x 2
b) Fermi-Dirac Parçacıkları için Fermi
fonksiyonunu yazınız ve Fermi Fonksiyonun T=0K ve orta ve çok yüksek sıcaklıklar için davranıĢını genel
olarak çizerek tartıĢınız?
Soru-3
a) Bloch Teoremini izah ediniz? Bloch Dalga fonksiyonunu yazınız ve her parametrenin ne anlama geldiğini
yazınız?
b) Maddeyi elektriksel iletkenliğine göre band diyagramlarını çizerek açıklayınız?
c) Elektronlarla Fononlar arasındaki Umklapp saçılmalarını açıklayınız?
Soru-4
a) Metallerdeki elektriksel özdirencin sıcaklığa bağlılığını tartıĢınız? Serbest elektronların elektriksel
iletkenliğinin
m
τ ne
σ
2
=
ifadesi ile verildiğini gösteriniz? Burada t elektron-elektron çarpıĢma süresi veya
elektron-elektron durulma süresidir. b) Bir katıdaki serbest elektronların ac (alternatif akım) iletkenliğinin
2
2
) ( 1
1
.
) i - m(1
τ ne
) σ(
et
et
o
et
e
+
+
= =
i
o
ifadesi ile verildiğini gösteriniz? Burada
m
τ ne
σ
2
o
=
dc
(doğru akım) iletkenliğini göstermektedir.
Soru-5 a) Isısal iletkenliği tanımlayınız ve K ısısal iletkenlik katsayısının
Cvl
3
1
K=
ifadesiyle verileceğini
gösteriniz. Isısal iletkenlik katsayısının sıcaklığa bağımlılığını yorumlayınız. AĢağıdaki Ģekilde Bakır için
verilen ısısal iletkenlik-sıcaklık davranıĢını, tüm sıcaklık aralıklarında tartıĢınız?





BaĢarılar

Doç.Dr. Mustafa ÖZDEMĠR


Doç.Dr. Mustafa Özdemir




BÖLÜM 2

TERS ÖRGÜ KAVRAMI

Ters örgü kavramı periyodik yapıların analitik olarak incelenmesinde önemli bir rol oynar. Ters örgü
denilme nedeni bu örgüye ait temel örgü vektörlerinin biriminin gerçek uzaydaki vektörlerin biriminin tersi
olmasıdır (1/uzunluk). Genel olarak bir düzlem dalga
r k i
e
,
,
· =
0
¢ ¢
Ģeklinde açıklanır. Burada
0
¢
sabit sayı
olup dalganın genliğini ifade eder.
k
,
ise dalga vektörü
ì
t 2
= k
,
, r
,
dalganın temsil ettiği yerin yer
vektörüdür.

Gerçek uzayda bir bravais örgüsü düĢünelim, bu örgü içine bir düzlem dalga yollanırsa genel olarak
düzlem dalganın periyodu ile örgünün periyodu aynı değildir. Özel
K k
, ,
=
değerleri için dalganın periyodu
ile örgünün periyodu aynı olur. ĠĢte bravais örgüsünün periyoduna uygun düzlem dalga oluĢturan K
,

vektörlerinin oluĢturduğu örgüye ters örgü denir.

t 2n R K 1 R K Cos
i.0 1 R K iSin R K Cos
dır. sağlanmalı koşulu 1 e
R K i
= ¬ =
+ = +
=
, , , ,
, , , ,
, ,


Ters Örgü de Bravais Örgü müdür?
Bravaisörgüsündetemelötelemevektörleri
3 2 1
, , a a a
, , ,
Ģeklindetarifediliyorduve
3 3 2 2 1 1
a n a n a n R
, , ,
,
+ + =
vektörüilediğerörgünoktalarınınyerleritespitediliyordu.Yani 1
a
,
ve 2
a
,
nintariflediğinoktalarbravaisörgüdeisedoğalolarak 1
a
,
+ 2
a
,
‟ninbelirlediği
noktada bu örgü içinde yer alır. Bu özellik öteleme simetrisinden kaynaklanmalıdır.


Ters örgüde eğer 1
k
,
bir noktayı 2
k
,
de baĢka bir örgü noktasını belirliyorsa 1
k
,
+ 2
k
,
de doğal olarak baĢka
bir örgü noktasını belirtir. K
,
vektörleri eğer ters örgüyü oluĢturuyorsa
1 e
R K i
=
, ,
bağıntısını sağlıyorlardır.
Eğer 2 1
K K
, ,
+
de bu örgüde bir noktayı belirliyorsa;

2 1
K K
, ,
+
bu bağıntıyı sağladığına göre ters örgüde bir örgü noktasını belirler. 2 1
K K
, ,
÷
farkı da bir örgü
noktasını temsil eder.
Kristal Yapı
1- Kristal örgü (uzunluk)
2- Ters örgü(1/uzunluk)

1-Kristal Örgü: Mikroskop altında bakıldığında gözüken örgüye denir(Gerçek uzayda).
2-Ters Örgü: K
,
uzayında (fourier uzayında) kırınım deseninden elde edilir.







ÖRNEK: Basit (sc) yapı için ters örgü vektörlerini bulunuz.


( )
( )
( )
( )
( )
( )
z
a a
z a
b
a a a
a a
b
y
a a
y a
b
a a a
a a
b
x
a a
x a
b
a a a
a a
b
ˆ
2 ˆ
2 2
ˆ
2 ˆ
2 2
ˆ
2 ˆ
2 2
3
2
3
3 2 1
2 1
3
3
2
2
3 2 1
1 3
2
3
2
1
3 2 1
3 2
1
t
t t
t
t t
t
t t
= = ¬
× ·
×
· =
= = ¬
× ·
×
· =
= = ¬
× ·
×
· =
,
, , ,
, ,
,
,
, , ,
, ,
,
,
, , ,
, ,
,



ÖRNEK: fcc yapı için ters örgü vektörlerini bulunuz.


( )
( ) z y x
a
a
y
a
x
a
z
a
a
z
a
x
a
z
a
y
a
a a a
a a
b
ˆ ˆ ˆ
2
4
ˆ
4
ˆ
4
ˆ
4
2
4
ˆ
2
ˆ
2
ˆ
2
ˆ
2
2 2
3
2 2 2
3
3 2 1
3 2
1
÷ + =
|
|
.
|

\
|
+ + ÷
=
|
.
|

\
|
+ ×
|
.
|

\
|
+
=
×
×
=
t
t
t t
, , ,
, ,
,



( )
( ) z y x
a
a
x
a
y
a
z
a
a
y
a
x
a
z
a
x
a
a a a
a a
b
ˆ ˆ ˆ
2
4
ˆ
4
ˆ
4
ˆ
4
2
4
ˆ
2
ˆ
2
ˆ
2
ˆ
2
2 2
3
2 2 2
3
3 2 1
1 3
2
+ + ÷ =
|
|
.
|

\
|
÷ +
=
|
.
|

\
|
+ ×
|
.
|

\
|
+
=
×
×
=
t
t
t t
, , ,
, ,
,

( )
( ) z y x
a
a
x
a
y
a
z
a
a
z
a
y
a
y
a
x
a
a a a
a a
b
ˆ ˆ ˆ
2
4
ˆ
4
ˆ
4
ˆ
4
2
4
ˆ
2
ˆ
2
ˆ
2
ˆ
2
2 2
3
2 2 2
3
3 2 1
2 1
3
+ ÷ =
|
|
.
|

\
|
+ ÷
=
|
.
|

\
|
+ ×
|
.
|

\
|
+
=
×
×
=
t
t
t t
, , ,
, ,
,


SONUÇ: fcc yapının ters örgüsü bcc yapıdır.


ÖDEV: Taban merkezli, cisim merkezli ve besit altıgen yapının ters örgüsünü bulunuz.

Ters Örgü Temel Hücresinin Hacmi
( )
( ) örgüde Ters b b b V
örgüde Gerçek a a a V
÷ × =
÷ × =
3 2 1
*
3 2 1
, , ,
, , ,


( )
( )
( )
( ) { }
( )
( )
( ) | |
( ) ( )
( )
( )
( )
V
b b b
b a
V
a a b a a b b
V
a a b b
V
d b b
V
b b d
V
d a a b b
a a a
a a
b b b
3
3 2 1
2
2 2
3
0
2 3 2
2
3 3 2
3 2 3 2
3 2
3 2
3 2 3 2
3 2 1
3 2
3 2 1
2
2
2
2
2
2
2
2
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
= ×
· · · =
(
(
¸
(

¸

÷ · · =
× × · · =
× · · =
× · · =
= × × ·
×
×
= ×
, , ,
¸ _ ¸
,
,
,
¸ _ ¸
,
,
,
¸ _ ¸
,
, ,
, ,
, ,
, , ,
, , ,
,
, ,
, ,
, , ,
, ,
, , ,

( )
V
V
3
*
2t
=

Kristal Doğrultuları ve Kristal Düzlemlerinin Ġndislenmesi

Atomlar düzgün olarak dizilmiĢlerdir. Her örgü noktasında bir atom varsa doğrultu meydana getirir.
Fiziksel özellik doğrultuya bağlıdır „Bu fiziksel özellikler ısısal, mekanik, optik gibi özelliklerdir.). Bu
yüzden kristal doğrultu ve düzlemlerini sayısal olarak ifade etmek gerekir.
İzotropik Yapı: Homojen bir yapı olup fiziksel özellikler her doğrultuda aynıdır.

Anizotropik Yapı: Doğrultuya göre bir fiziksel özellik farklılık gösteriyorsa o yapı anizotropik bir yapıdır.
Kristal yapılar doğrultuya göre farklı özellik gösterdiği için anizotropik yapıdadır.
Kristal Doğrultuları





Kristal Düzlemleri ve Miller Ġndisleri

Kristal yapılar her doğrultuda ve düzlemde farklı fiziksel özellikler gösterirler. Bunu ayırdedebilmek için
miller indisleri kullanılır.

Kristal düzlemleri adı geçen düzlemin kristal eksenlerini kestiği noktaların koordinat baĢlangıcı olan
uzaklıklar cinsinden ifade edilebilir. Fakat bu durumda kristal eksenlerine paralel olan önemli düzlemler
kristal eksenini sonsuzda keserler. Sonsuzda iĢlemlerin yapılmaması bu gösterimi biraz değiĢtirme ihtiyacı
doğurmuĢtur. Bunun için düzlemin kristal eksenini kestiği noktalar yerine bu noktaların terslerinden türetilen
büyüklükler kullanılarak miller indislemesi tanımlanır. Miller indisleri h,k,l ile gösterilir. Buna göre ters örgü
uzayındaki bir K
,
vektörünü;
3 2 1
b l b k b h K
, , , ,
+ + =

olarak yazabiliriz. Miller indislemesi yapabilmek için aĢağıdaki yöntem takip edilir.

1- Miller indislerini bulmak için bir atomu temel örgü vektörlerinin baĢlangıcı olarak alınız.
2- Düzlemin eksenleri kesim noktasını
3 2 1
, , a a a
, , ,
tam katları olarak ifade ediniz
3- Bu sayıların terslerini alınız ve paydadan kurtararak h,k,l ‟leri elde ediniz. (-) değer alıyor ise rakamın
üzerine çizgi
( )
koyunuz.
( ) ...... , , l k h l k h


ÖRNEK:


(2 2 3) kristal eksen kesim noktaları
) 332 ( ) (
6
2
6
3
6
3
2
1
2
1
2
1
÷ ¬ ¬ hkl



ÖRNEK:

3 2 1
a a a
, , ,
= =

üçgen için
| | | | ( ) 111 ) ( 11 11 11 ) ( 111 3 2 1 ÷ |.| \| ÷÷ hkl hkl n n n









| | | | ( ) ( ) 001 11 1 1 1 3 2 1 ÷ |.| \| · · ÷ ·· ÷ ©hkl n n n için düzlem üst

| | | | ( ) ( ) 101 11 1 11 1 1 3 2 1 ÷ |.| \| · ÷ · ÷ ©hkl n n n için yan sol


| | | | ( ) ( ) 100 1 1 11 1 3 2 1 ÷ |.| \| · · ÷ ·· ÷ ©hkl n n n için yüz ön | | | | ( ) ( ) 011 11 11 1 11 3 2 1 ÷ |.| \| · ÷ · ÷ ©hkl n n n için yüz arka


| | | | ( ) ( ) 010 1 11 1 1 3 2 1 ÷ |.| \| · · ÷ · · ÷ ©hkl n n n için yüz yan sağ | | | | ( ) ( ) 110 1 11 11 11 3 2 1 ÷ |.| \| · ÷ · ÷ ©hkl n n n için düzlem üst




Kristallerde doğrultuları göstermek için
| |
3 2 1
n n n
sembolü kullanılır. Düzlemleri göstermek için ise (hkl)
Ģeklinde sembollerle gösterilir. (hkl) lerin üzerinde eksi varsa eksiliği gösteriyordur.


-Ters Örgü Ġle Gerçek Örgü Arasındaki ĠliĢki-

Ters örgü ile gerçek örgü arasında sıkı bir iliĢki vardır.
1- Ters örgünün her vektörü gerçek örgünün bir örgü düzlemi grubuna diktir.

2- Düzlemler arası uzaklık d ise

2
2
1
1
2
,
2 2
ˆ
2
d
K
d
K
d
K n
d
K
t t t t
= = ¬ = ¬ =
, , , ,

Eğer bir düzlemin miller indisini biliyorsak birbirine paralel olan eksenlerin birbirlerini hangi aralıklarla
keseceğini biliriz.

ÖRNEK: Düzlemsel bir kristal ele alalım.


| | | | ( ) ( ) 2301 2 1 3 1 32 3 2 1 ÷ |.| \| · ÷ · ÷ hkln n n





(230) düzlemine paralel diğer düzlemleri çizmek için Ģu iĢlemler yapılır.
1
a
,
‟de her örgü noktası 2 eĢit parçaya 2
a
,
‟de ise her örgü noktası 3 eĢit
parçaya bölünür. Böylece her bir noktadan geçen düzlemler çizilir.



k
d
d
K
t
t
2
2
=
=
,







-Düzlemler Arası Dik Uzaklığın Bulunması-
n
d
K ˆ
2t
=
,
d: düzlemler arası dik uzaklık

Ortanormal olmayan kristal için d=?
( )
3 2 1
a a a
, , ,
birbirine dik değil ise ortanormal olmayan kristal olur.
n
d
K ˆ
2t
=
,

3 2 1
b l b k b h K
, , , ,
+ + =

( )( )
3 2 1 3 2 1
2
2
b l b k b h b l b k b h
d
, , , , , ,
+ + · + + =
|
.
|

\
|t


()()()()()() | |
¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ _ ¸
, , , , , , , , , , , ,
3 1 3 2 2 1 3 3
2
2 2
2
1 1
2
2
2 2 2
2
b b hl b b kl b b hk b b l b b k b b h
d
hkl
+ + + + + =
|
|
.
|

\
|t

ORTANORMAL DEĞĠLSE
(hkl) düzlemine karĢılık gelen düzlemler arası uzaklığı verir.


* Eğer kristalimiz ortanormal ise;


( ) ( ) ( )
2
3
2 2
2
2 2
1
2
2
3 3
2
2 2
2
1 1
2
2
2
2
b l b k b h
d
b b l b b k b b h
d
hkl
hkl
+ + =
|
|
.
|

\
|
+ + =
|
|
.
|

\
|
t
t
, , , , , ,

0 , 0 , 0
3 1 3 2 2 1 3 2 1
= = = ¬ ± ± b b b b b b b b b
, , , , , , , , ,

( ) u | ÷ ¬
+ + · + +
+ +
=
o
Cos
l k h l k h
l l k k h h
Cos 90
2
2
2
2
2
2
2
1
2
1
2
1
2 1 2 1 2 1

açı arasındaki düzlemler : θ


ÖDEV:
a) Sc yapı için
? , ? , ?
111 110 100
= = = d d d

b) Basit altıgen prizma için
? , ?
111 100
= = d d

c) Elmas yapı ve ZnS için
? , ?
111 100
= = d d


-BĠRĠNCĠ BRĠLLOUĠN BÖLGESĠ (1.B.B)-

Ters örgünün Wigner-Seitz temel hücresi birinci brillouin bölgesi olarak bilinmektedir. Daha yüksek
derecede brillouin bölgeleri mevcuttur ve bu bölgeler baĢka tip temel hücrelerdir. O halde Wigner-Seitz
temel hücresi ve 1.Brillouin bölgesi aynı geometriksel yapıya sahip olmasına rağmen ikincisinin ters örgü
uzayında olduğu unutulmamalıdır. Örnek olarak bu örgünün birinci brillouin bölgesi ters örgüde fcc örgünün
Wigner-Seitz temel örgüsüdür.



ġEKĠL 7

Çizgisel bir örgü bir
a
,
öteleme vektörü ile temsil edilir. Bunun bir Ģekli (k) da gösterilmiĢtir (m) de ise
ters örgü vektörü
*
a
,
olup büyüklüğü
a
a
t 2
*
=
,
dır. En küçük ters örgü vektörleri
*
a
,
ve -
*
a
,
dır. Bu
vektörlerin orta noktalarından çıkılan dikmeler 1.B.B. sınırını oluĢturmaktadır.

ÖDEV:




ġekilde a kenarlı basit kübik yapıya ait iki düzlem görülmektedir. Bu düzlemlere ait miller indisleri nedir
ve bu düzlemlere dik doğrultuların miller indisleri rotasyonu nedir?

ÖDEV: (100) ve (111) düzlemleri ile (110) ve (100) düzlemleri arasındaki açıyı bulunuz.


-KRĠSTAL YAPI KUSURLARI-

Kristallerin mükemmelliğinin bozulduğu an kusurlar ortaya çıkar.
1- Noktasal Kusurlar
2- Çizgisel Kusurlar
3- Yüzeysel Kusurlar
4- Hacimsel Kusurlar
1-) Noktasal Kusurlar: Bir kristalin beklenen noktasında olması gerekenin olmaması sonucu ortaya çıkar

a) Yabancı atomun oluĢturduğu noktasal kusurlar:
Kristal yapı oluĢurken olması gereken atomun yerinde olmaması gereken yabancı bir atomun
bulunmasıdır. Eğer yabancı atom asıl atomdan büyükse kristal atomların arasına girme Ģansı azdır. Bu tip
kusurlar maddeyi kristalleĢtirirken çalıĢtığımız ortamın kirli olması ile ortaya çıkar. Yabancı atom kristalin
yüzeyinde ya da arada bir yerde bulunabilir.

b) BoĢluk kusurları:
Bir atomun olması gereken yer boĢ ise bu tür kusurlara boĢluk kusurları denir. Bu atom araya bir yere ya
da kristalin yüzeyine gitmiĢ olabilir. Tek bir atom boĢluğu olabileceği gibi 2 ya da 3 boĢluk ta olabilir.

O tek bir boĢluk var ise F merkezli boĢluk kusuru
OO 2 boĢluk var ise M merkezli boĢluk kusuru
OOO 3 boĢluk var ise R merkezli boĢluk kusuru

Atom arada bir yerde ise bu tip kusura Frenkel tipi kusur, eğer kristal yüzeyinde bir yerde ise Shatley tipi
kusur denir. Bir kristalde nokta kusurları olup olmaması kristalin fiziksel özelliklerini değiĢtirir. Mesela
katıların optik soğurma tayfları değiĢik olur. Elektriksel ve manyetik özellikleri değiĢir. Düzensiz kusurlu bir
kristal yapı daha yüksek enerjidedir. Çünkü kusurun oluĢması enerji gerektiren bir olaydır. Düzenli kusursuz
bir kristal ise en kararlı haldedir ve enerjisi en azdır. Bir nokta kusuru oluĢturmanın bedeli 1 eV‟dir.
Bir kristalde
0
N
tane atomda kusurlu atom sayısı:
kt E
e N N
÷
· =
0
dir.

ÖDEV:1 cm
3
kristalde kusurlu atom sayısı ne kadardır? (oda sıcaklığında N
0
=10
23
tane atom olduğunu kabul
edelim.)

2-) Çizgisel Kusurlar: Aynı çizgide bulunan atomların oluĢturduğu kusurlardır, iki tanedir.


a) Kenar çizgisel kusuru: Bu kusur genellikle malzemeyi iĢlerken ortaya çıkar. Bu tür kusurların enerji olarak
değeri 13 eV civarındadır.



b) Vida Kusuru: Kristali makaslama zoruna tabi tutarsak yani yüzeyine paralel kuvvet çifti uygularsak vida
kusuru ortaya çıkar. Bu kusurda kristalin cephesi kayar. Bu tip kusurun bulunduğu kristallerde cm
3
baĢına 10
kusur bulunur.


ÖDEV: Oda sıcaklığında (T=300 °K) vida kusurunu oluĢturmak için gerekli enerji kaç eV‟tur.
3-) Yüzeysel Kusurlar: Bir kristal küçük kristal taneciklerinden oluĢmuĢtur. Genellikle kristal metal
malzemeler bu tip kristal taneciklerinin üst üste yığılmasıyla oluĢturulmuĢtur. Küçük metal tanecikler düzgün
olmalarına rağmen birleĢme anında birbirleriyle açı yaptıklarından yüzeyde kusur oluĢtururlar. Bu kusurların
adına “pit” denir.

4-) Hacimsel Kusurlar:

a) a) Kayma Kusurları



Kristal yapı oluĢurken Ģekildeki gibi her bir parça düzgün ancak biri diğerine göre öteleme (kayma)
yapmıĢ olabilir. Bu tip kusurlara kayma kusuru denir.

b) b) Ġkizleme Kusuru


Bu tip kusurda belli bir parça döndükten sonra aynı parçanın ikizi ile birleĢmesi sonucu oluĢur.
Hacimsel kusurun oluĢması için gerekli enerji çok büyüktür.


BÖLÜM 3

X-IġINLARI KIRINIMI ĠLE KRĠSTAL YAPILARIN TAYĠNĠ

Kristal yapıların ortaya çıkarılması denince a,b,c ve
¸ | o , ,
birim hücre parametrelerini, birim hücrede
kaç tane atom veya molekül olduğunun çıkarılması anlaĢılır. Bunların dıĢında atomların konumları bağ
uzunlukları, kristal yüzlerinin indislenmesi, kristalin mükemmelliği de tespit edilebilir. Kristal yapıyı tespit
ederken atomların veya moleküllerinin yerlerinin belirlenmesi spektroskopik yöntemlerle gerçekleĢtirilir. Bu
yöntemlerden ilki x-ıĢınlarıdır bunun dıĢında nötron kırınımı ve elektron kırınımı da kullanılır.





Kırınım= GiriĢim + Saçılma

Bir kırınım için saçan ve saçılan x-ıĢınlarının dalga boyları eĢit ve sabit bir faz farkına sahip olmalıdır.
Saçılan bir x-ıĢını atomun elektron yoğunluğunun çok olduğu kısmıyla etkileĢir. Saçılan x-ıĢınının enerjisi
10-50 KeV‟tur.

değişiyor. arasında
o
o
A
A
E
hc c
h E
) 10 1 (
1
÷ =
~ = ¬ =
ì
ì
ì


Nötron Kırınımı:
Nötronların enerjisi yaklaĢık olarak 0.08 eV‟tur. Bir nötronun kütlesi yaklaĢık olarak elektronun kütlesinin
2000 katıdır. (m
n
=2000m
e
)


A 1
mE 2
h
m
h
P
h
o
~ =
0
= = ì


Nötronlar kristal maddenin çekirdeği ile etkileĢirler. EtkileĢme esnek etkileĢmedir ve dipol momenti olan
moleküllerle etkileĢirler.


Elektron Kırınımı:
Enerjileri yaklaĢık olarak 100 eV‟tur. Elektronlar katının derinliklerine giremezler. Çünkü enerjileri
düĢüktür. Bu nedenle elektron kırınımıyla sadece katılarda yüzey araĢtırması yapılır.

X-IĢınları ve Nötron Kırınımı KarĢılaĢtırılması

1- X-ıĢınları atom etrafındaki elektronlarla etkileĢir. Elektronların sayısı azsa x- ıĢınlarının etkileĢimi zordur.
Elektron sayısı az olan (atom numarası küçük) elementlerin atomlarının yerlerinin bulunmasında nötronlar
avantaja sahiptir. Çünkü nötron hafif ya da çok sayıda olan elektronlarla aynı derecede etkileĢir. X-ıĢınlarıyla
atomların yerlerinin belirlenmesi zordur.
2- Buna karĢılık nötron kaynağını yapmak oldukça pahalıdır.

Kırınım Olayı – Bragg Yasası










Yol farkı = CB + BA
= d.Sin? + d.Sin?
n? = 2d sin? › Bragg Yasası
n = 1,2,3,....
n? = 2d
hkl
sin?
hkl
hkl
hkl
Sin
n
d
u
ì
2
=
bağıntısından aynı düzlem takımı için d‟yi bularak a,b,c ve
¸ | o , ,
‟ları bulabiliriz.

ÖDEV: X-ıĢını demetinde gözlenen en kısa dalga boyu ?=1 23°A olarak verilmektedir. Hedefe çarpan en
hızlı elektronun kinetik enerjisini bulunuz.
ÖRNEK: bcc yapı için geometrik yapı faktörünü bulunuz?




Bcc yapıyı sc yapı gibi düĢünürsek

( )
( )
( ) l k h i
z y x
2
a
z
a
2
l y
a
2
k x
a
2
h i
d b l b k b h i 0
d k i d k i
3
1 j
k
e 1
e 1
e e
e e
fe S
2 3 2 1
2 1
j
d k i
+ + t
+ + |
.
|

\
| t
+
t
+
t
+ +
=
+ =
+ =
+ =
+ =
=
¿

, , , ,
, ,
, ,

( )
( ) ( )
¸ ¸¸ ¸ ¸_ ¸
0
l k h i
l k h iSin l k h Cos e + + t + + + t =
+ + t


Görüldüğü gibi bazı noktalar için Bragg yansıması yoktur. Bunun anlamı Ģudur: bu iĢlem bcc yapıyı (sc)
fcc yapıya dönüĢtürür. AĢağıdaki Ģekilde görülen noktalar için giriĢimin olduğunu söyleyebiliriz.





S
k
=2 olduğunda bragg yansıması var siyah noktalarla gösterilmiĢtir.
S
k
=0 olduğunda bragg yansıması yok boĢ yuvarlaklarla gösterilmiĢtir.





ÖDEV: fcc yapı için geometrik yapı faktörünü bulunuz ve aĢağıdaki düzlemlerin hangisinde yansımalar
vardır hangisinde yoktur yorumlayınız.
(100) , (110) , (111) , (200) , (220) , (222) , (211) , (221) , (123)
(Ġpucu: Bunu da sc yapı olarak düĢüneceksiniz)

Tek Tip Atomlu Elmas Yapı

( ) ( )
( ) ( )
( ) ( ) z y x
a
2
b z x
2
a
a
z y x
a
2
b z y
2
a
a
z y x
a
2
b y x
2
a
a
3 3
2 2
1 1

,
,

,
,

,
,
+ ÷
t
= ÷ + =
+ + ÷
t
= ÷ + =
÷ +
t
= ÷ + =



( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) l k h
2
i
z y x
4
a
z y x l z y x k z y x h
a
2
i
z y x
4
a
z y x
a
2
l z y x
a
2
k z y x
a
2
h i
z y x
4
a
b l b k b h i
d k i d k i
k
e 1
e 1
e 1
e 1
e e S
3 2 1
2 1
+ +
t
+ + + ÷ + + + ÷ + ÷ +
t
+ + |
.
|

\
|
+ ÷
t
+ + + ÷
t
+ ÷ +
t
+ + + +
+ =
+ =
+ =
+ =
+ =
, ,
, ,

, , ,
, , , ,


( ) ( ) l k h
2
Sin i l k h
2
Cos 1 S
k
+ +
t
+ + +
t
+ =

i 1 S say ı tek l k h
0 S say ı tek 2 l k h
2 S say ı çift 2 l k h
k
k
k
+ = ¬ ÷ + +
= ¬ × ÷ + +
= ¬ × ÷ + +

( ) l k h
2
i
k
e 1 S
+ +
t
+ ==
elmas yapı (fcc) için geometrik yapı çarpanı faktörü

ÇOK ATOMLU KRĠSTALLERDE GEOMETRĠK YAPI ÇARPANI FAKTÖRÜ
¿
=
=
n
1 j
d k i
j k
e ). k ( f S
, ,
,
atılır dışına toplam sbt. ) k ( f
çarpanı yapı Atomik ) k ( f
j
j
¬ =
=
,
,


Elektron Yoğunluğu: Kırınım lekelerinin Ģiddeti deneyler sonucu ölçülür. Yapı faktörü
hkl k
I S ·
ile
orantılıdır.
k
S
= enerji uzayını temsil eder.
( ) uzayında K
,


= g
elektron yoğunluğunu ifade eder.(gerçek uzayda)

Baz içindeki elektron yoğunluğu,
¿
=
=
n
1 j
d K i
j k
j
e ). k ( f S
, ,
,
‟nin Fourier dönüĢümüdür.
¹
´
¦
=
¿
t ÷
yoğunluğu elektron : g
hacim uzayda gerçek : V
j
d K i 2
k ) z , y , x (
e . S
V
1
g
, ,


¿
+ + t ÷
=
) lz ky hx ( i 2
k ) z , y , x (
e . S
V
1
g


Birim hücredeki herhangi bir (x,y,z) noktasının yoğunluğu bu fonksiyonla bulunur. Birim hücrenin
simetri bağımsız bölgesinin tamamı küçük adımlarla taranır. Elektron yoğunluğu aynı olan noktalar
birleĢtirilerek eĢ elektron yoğunluğu hesaplanır ve eĢ elektron yoğunluğu çizgileri elde edilir. Elektron
yoğunluğu en büyük olan noktalar atomların yerlerini verir.

Birim hücrenin simetrik özelliklerinden yararlanarak birim hücrenin sadece bir kısmının elektron
yoğunluk haritası çıkarılırsa diğer kısımlarında simetri özelliğiyle haritaları çıkarılmıĢ olur.



BÖLÜM 4

KRĠSTAL ÖRGÜLERĠN DĠNAMĠĞĠ

Kristal yapıları incelerken atomların örgü noktalarında hareketsiz olduğunu kabul etmiĢtik. Bu kabul,
olayların anlatılmasını ve anlaĢılmasını kolaylaĢtırmak içindir. Bu sayede matematiksel ifadeler sadelik
kazanır. Gerçekte örgü noktalarındaki atomlar hareketsiz değildirler. Yani denge konumunda sıcaklığa bağlı
olarak salınım (titreĢim) hareketi yaparlar. Örgü titreĢimleri ile bu titreĢimlerin kristalin ses ve ıĢık ile ilgili
özelliklerinin etkisi incelenmektedir. Örgü titreĢimleri soğurulan ısı miktarını katı içinde ısının iletimi ile
ilgilenir. Bu da katının ısısal özellikleri hakkında bilgi verir.



g f
g f
ortam kesikli ise a
ortam sürekli ise a
0 0 ì
0 0 ì
= ÷ (
= ÷ )


Sürekli Ortam: Katılar atomlardan oluĢur ve bu kesiklik örgü titreĢimlerinin incelenmesinde esastır. TitreĢim
hareketinin dalga boyu kristalin örgü sabitinden çok büyük ise katının atomlardan oluĢan kesikli yapısı göz
ardı edilebilir. Ve katı sürekli bir madde ortamı olarak ele alınabilir. Böyle bir ortamdaki dalgalara esnek
dalgalar denir.

Model olarak ele alınan sonsuz uzun çubuk Ģeklindeki bir cisimde yayılan esnek dalgayı inceleyelim.
TaĢıyıcı ortamın sürekli olduğunu ve çubuk boyunca ilerlediğini düĢünelim. Bu durumda hareket tek boyutta
sınırlanmıĢ olur. çubuk üzerindeki bir x noktasının yer değiĢtirmesini
( ) t x
U
,
fonksiyonu ile temsil edelim.


Sonsuz Uzun Esnek Çubuk

A: çubuğun kesiti
Buna göre birim uzunluk baĢına yer değiĢtirmeye “zorlanma” denir. (zorlanma:E)

( )
dx
U
E
t x,
=

( ) t x
U
,
:yer değiĢtirme

Birim yüzey baĢına etki eden kuvvete ise “zor” denir. S ile gösterilir. X‟in bir fonksiyonudur. Hooke
yasasına göre sonsuz küçük yer değiĢtirmeler için zor ile zorlanma doğru orantılıdır.

katsayısı elastik" " young :
.
Y
E S E Y S · =


Esnek ortamda ilerleyen dalgayı veren dalga denklemini elde edebilmek için Ģekilde dx kadar keyfi bir
yüzey elemanı seçelim. Çubuğun yapıldığı maddenin yoğunluğu
µ
ve kesit alanı da A olsun. Buna göre dx
elemanının hareketi;

( )
( )
( ) ()
| |A S S
t
U
Adx
x dx x
ivme
t x
kütle
. .
2
,
2
÷ =
c
c
+
¸¸ ¸_ ¸
¸ _ ¸
µ
Ģeklindedir.

EĢitliğin sağ tarafındaki
( )
A S
dx x
.
+ ÷
A yüzeyine +x ekseni boyunca etki eden 2
F
kuvvetini,
( )
A S
x
.
÷
-x
ekseni boyunca A yüzeyine etki eden 1
F
kuvvetini verir.

Klasik Dalga Denklemi

( )
( ) t kx i
t x
e c U
e ÷
=.
,

k: dalga vektörü
w: açısal hız

( ) ( )
( )
( )
( ) t x
t x
t x
t kx i t x
U k
x
U
ikU e c ik
x
U
,
2
2
,
2
,
,
. .
÷ =
c
c
= =
c
c
÷e

( ) ( )
( )
¦
¹
¦
´
¦
÷
= ¬ =
=
÷ = ÷
çıkar karşımıza olarak değer bir sabit
yoğunluğu cismin : ρ
sabiti young sabiti, elastik : Y
0
µ
0 0 e
µ
e
e
µ
Y
k
k
Y
U
Y
U k
t x t x
2
2 2
,
2
,
2
.

k k
sabit hıız faz
Y
k
· ÷ =
= =
e 0 e
µ
e
0
.
:


Faz Hızı
) (0
:
Ġlerleme doğrultusundaki aynı fazdaki noktaların ilerleme hızına faz hızı denir ve bu hız sabittir.



k . 0 e=
bağıntısına sürekli ortam için dispersiyon bağıntısı denir. Böyle sürekli ortamdaki dalgalara
esnek dalgalar denir.



Esnek dalga için
k . 0 e=
dağınım eğrisi çizgiseldir ve bu doğrunun eğimi
|
.
|

\
|
=
k
e
eğim
sesin o ortam
içindeki yayılma hızını verir. Benzer Ģekilde
k c. = e
ifadesi de çizgisel olup boĢlukta ilerleyen ıĢığın
dağınım eğrisini verir.

Sürekli Ortamın Modlarının Belirlenmesi

Sonsuz uzun çubuğu dikkate aldığımızda çubuk üzerinde ilerleyen dalga için çözüm ilerleyen bir dalga
çözümü idi ve
( )
t i ikx
t , x
e . e U
e ÷
=
Ģeklinde idi. Bu çözüme sınır Ģartlarını uygulayalım.

Sınır Ģartları çubuğun uçlarına uygulanan dıĢ sınırlamalar tarafından belirlenir. Sınır Ģartları çubuğun
uçlarına uygulanacağına göre artık çubuğumuz sonsuz uzunlukta değildir.



Çubuğun uçları değiĢik hareket yapmaya zorlanabilir.

1- Her iki uç aynı hareketi yapabilir.
2- Bir uç sabit diğer uç serbest olabilir.
3- Her iki uç ta hareketsiz olabilir.

Periyodik sınır Ģartımızı çubuğun her iki ucunun aynı hareketi yapmaya zorlandığı durumu dikkate alarak
uygulayalım.

Çubuğun boyu L ve koordinat baĢlangıcı olarak da çubuğun sol yanı seçilirse, periyodik sınır Ģartı:




K değerlerinin tanımladığı bu dalgalar çubuk üzerinde bulunabilir.

¬
t
= ì ¬
t
=
K
2
L
2
K
Dalga sayısı K ile sınırlandırılmıĢtır.



L
2
n K
t
=
veya Ģekildeki izinli K değerleri salınımın bir modunu verir. Her mod kendi bağımsız dalga boyu
ile salınır.

ÖDEV: Periyodik sınır Ģartını çubuğun her iki ucunun da hareketsiz kaldığı duruma uygulayarak K‟nın
aldığı değerleri bulunuz.

Sürekli Ortamın Modlarının Sayısı

Mod Yoğunluğu:
K uzayında keyfi bir dK aralığı seçelim ve bu aralıkta olan modların sayısını bulmaya çalıĢalım. L
uzunluğunun sonsuz büyük fakat sonsuz olmadığını kabul edelim. Böylece K noktalarını yarı süreklilik
durumunda olmaları sağlanmıĢ olur. Bu kabul yukarıda kullandığımız çubuk için geçerlidir. Periyodik sınır
Ģartının sağlanması sonucu elde edilmiĢ olan K noktaları arasındaki uzaklık
L
t 2
olduğunda K uzayındaki her
L
t 2
aralığına bir mod düĢer. Buna göre dK arasındaki modların sayısı;

L
dK
dN
t 2
=
olur.

K ile
e
arasındaki bağıntıdan faydalanarak
e e d +
arasındaki modların sayısı da;
( ) e ed g dN=
olur.


() () yoğunluğu mod da ya yoğunluğu durum g
d
dN
g : e
e
e=


Buna göre mod yoğunluğu birim frekans aralığına düĢen modların sayısıdır.

( )
dk
d
L
d
L
dk
d
dN
g
e
t e
t
e
e
1
2
2 2
· = = =


NOT: Durum yoğunluğunu hesaplarken +K yanında –K‟larda da bulunan modlar olduğu dikkate alınmalıdır.
Bu nedenle durum yoğunluğu ifadeleri 2 ile çarpılmalıdır.

dk
d
faz grup
e
= 0 = 0


Grup hızı duran dalgaları temsil eden bir hız ifadesi olup enerjinin taĢınma hızını verir.

ÖRGÜ TĠTREġĠMLERĠ

Elektromanyetik dalgalar katı üzerine geldiği zaman daha fazla titreĢirler yani enerjileri artar. Bir baĢka
deyiĢle örgü titreĢimleri artar. Kristal yapıda düzeni örgü ile belirlediğimiz için örgü titreĢimi adını alır.
Atomlar mutlak sıfır noktasında bile (3-boyutta)
e h
2
3
enerjisine sahiptir. Sıcaklık arttıkça atomların
enerjileri de artar.

Örgü noktalarında yer alan noktalar bir titreĢim hareketi yaparlar. Buna göre örgü titreĢimlerinin
kuantumlandırılmıĢ parçacıklarına fonon denir.




-Foton ile Fonon arasındaki Farklar-


e v h = =h E - 5
titreşir Boyuna - 4
eşittir. hızına ışık Hızları - 3
değil) şart ortam (Maddesel
. yayılırlar Boşlukta - 2
yüzünden) olması
kesikli (Enerjinin rıdır. parçacıkla dırılmış
- kuantumlan dalgaların yetik Elektroman - 1
FOTON

e e h h n 3 + =
2
3
E - 5
titreşir. enine ve Boyuna - 4
değişir. göre ortama maddesel Hızları - 3
yayılırlar ortamda Maddesel - 2
yüzünden) olması kesikli nın (K'
rıdır. parçacıkla
dırılmış kuantumlan şimlerinin Örgü titre - 1
FONON



Örgü Titreşimlerinin İncelenmesi

1- Sürekli ortam için
a >> ì
ise


µ
e e
0
µ
0
0 0
Y
dk
d
dk
d Y
g f
g f
= ¬ = =
=
,


Grup hızı faz hızına eĢit ise örgü titreĢimlerinin yayılması bakımından izotropiktir. Yani doğrultuya göre
herhangi bir fiziksel özellik değiĢmeden kalır.

2- Kesikli ortam için
a << ì
ise


grup faz
0 0 =

Örgü titreĢimlerinin yayılması bakımından anizotropiktir.


Atomik Düzlemlerin Yer DeğiĢtirmesi





n
U
n. Atomun denge konumuna uzaklığı olsun ve sadece komĢu atomların etkileĢtiğini düĢünelim.
Burada
|
kuvvet ya da yay sabitidir. Herhangi bir baĢlangıç noktası seçmek üzere;

n-1 numaralı atomun bulunduğu yer x=(n-1).a
n numaralı atomun bulunduğu yer x=n.a
n+1 numaralı atomun bulunduğu yer x=(n+1).a dır.

Bu durumda n. Atoma etki eden net kuvvet:
2 1
F F F
, , ,
+ =

( )( )
( )
1 n 1 n n
1 n n n 1 n
U U U 2
U U U U F
÷ +
÷ +
+ + ÷ | =
÷ | ÷ ÷ | =
,

( )
( )
( )
( ) ika
n
a ). 1 n ( k t i
1 n
ika
n
a ). 1 n ( k t i
1 n
kna t i
n
kx t i
e U Ae U
e U Ae U
Ae U
Ae U
+ ÷ ÷ e
÷
÷ + ÷ e
+
÷ e
÷ e
= =
= =
=
=


a . m F =



| |
| |
( )
( )
( )
| |
2 ika ika
n
2 kx t i 2
2
n
2
kx t i n
kx t i
n
n
2 ika
n
ika
n n
2
n
2
1 n 1 n n
. m e e 2
U Ae
dt
U d
Ae i
dt
dU
Ae U
U . m e U e U U 2
dt
U d
. m U U U 2
e ÷ = + + ÷ |
¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
e ÷ = e ÷ =
e =
=
e ÷ = + + ÷ |
= + + ÷ |
÷
÷ e
÷ e
÷ e
÷
÷ +


( )
( )
( )
( )
bağıntısı n Dispersiyo ¬
|
= e
|
= e
| = e
| = e
÷ | = e
÷ | = e ÷
e ÷ = ÷ |
e ÷ = ÷ + + ÷ |
2
ka
Sin
m
. 4
2
ka
Sin
m
. 4
2
ka
Sin . 4 m
2
ka
Sin 2 . 2 m
Coska 1 2 m
1 Coska 2 m
m 2 Coska 2
m 2 iSinka Coska iSinka Coska
2
2 2
2 2
2 2
2
2
2
2

e
K‟nın lineer bir fonksiyonu değildir. Ortam dispersif (dağıtıcı) bir ortamdır. Bu bağıntıya dispersiyon
bağıntısı denir.

Sürekli ortamlarda titreşimin frekansı
k .
Y
µ
= e


Sürekli ortamlarda
a >> ì

k .
Y
µ
= e


sabit
Y
k
sabit
Y
k
f g
f
÷ 0 =
µ
=
e
= 0
÷
µ
=
e
= 0






Kesikli ortam için
a << ì


..) ,......... 2 , 1 , 0 (
m
4
) 1 2 (
2
ka
..) ,......... 2 , 1 , 0 n ( 0 n
2
ka
m
+ +
+ +
=
|
= e = e ¬ t ÷ =
= = e ¬ t =
l l




2
ka
2
ka
Sin
m
4
2
a
2
a
2
a
.
k
2
ka
Sin
m
4
k
faz
|
=
|
=
e
= 0

m
4
.
a
a
k
m
4
.
2
a
0 k
faz
faz
|
t
= 0 ¬
t
=
|
= 0 ¬ =








0
a
k
0
a
k
m
4
.
2
a
0 k
2
ka
Cos .
m
4
.
2
a
dk
d
g
g
g
g
= 0 ¬
t
÷ =
= 0 ¬
t
=
|
= 0 ¬ =
|
=
e
= 0





ÖDEV:
a
K
t
=
da
0
g
= 0
olmasına rağmen neden titreĢim hareketi gösterir?

ÖDEV: Grup hızının sıfır olması durumu hangi dalga boyuna karĢılık gelir? Hangi
u
açısında yansıma
gerçekleĢir? Yansımanın 1 B.B ile ilgisi nedir?

ÖDEV: m kütleli atomların a aralıklarla dizilmesi ile oluĢan bir atomlu çizgisel örgüde ilerleyen
( ) kna t UCos U
n
÷ e =
boyuna dalgasını düĢünün,kuvvet sabiti
|
olduğunagöredalganıntoplam enerjisinin
( )
¿¿(
¸
(

¸

+ | +
|
.
|

\
|
=
+
n n
2
1 n n
2
U U
2
1
dt
dn
M
2
1
E

olduğunu gösteriniz. (Burada toplam bütün atomlar üzerinden alınmaktadır.)




ĠLK BRĠLLOĠN BÖLGESĠNDEKĠ MODLARIN SAYISI






Kesikli örgünün titreĢimlerine sınır Ģartlarının etkisini incelemek için 11 tane parçacığın a aralıklarla
dizildiğini gösteren L uzunluklu esnek cismi ele alalım.

n=0. ve n=10. parçacıkların hareketsiz kalacak Ģekilde tutturulmuĢ olduğunu kabul edelim.

Tek boyutta ilerleyen dalga için,

()
| | {sabit B ve A kx BSin kx ACos e U
t i
t , x
+ =
e ÷
‟tir.

0 U
) t , 0 x (
=
=
Ģartını sağlamalı (hareketsiz olduğu için).

()
| | 0 A 0 BSin 0 ACos e U
t i
t , 0 x
= ¬ + =
e ÷
=
olmalıdır.
0 kL Sin B . e U
0 U
t i
) t , L x (
) t , L x (
= =
=
e ÷
=
=



a 10
n
K
a 10 L
10 N
Na L
L
n
K n KL
0 kL Sin
t
=
¦
¹
¦
´
¦
=
=
=
t
= ÷ t =
=

÷ = ) 9 , 8 , 7 , 6 , 5 , 4 , 3 , 2 , 1 ( n
0 ve 10 olamıyor çünkü bu noktalarda zaten hareketsizdirler.
n=0. ve n=10. atomlar hareketsiz oldukları için bunların izinli K değerlerine katkısı olamaz. Dolayısıyla
izinli K değerlerini bulmakta kullanılacak n değerleri 1,2,3,4,5,6,7,8,9 olur.

a 10
9
,
a 10
8
,
a 10
7
,
a 10
6
,
a 10
5
,
a 10
4
,
a 10
3
,
a 10
2
,
a 10
K
t t t t t t t t t
=
olur.

Sistemdeki 11 parçacıktan sadece 9 tanesi hareket edebildiği için bağımsız modların sayısı ile sistem
serbestlik derecesinin sayısı aynı olmalıdır.



¦
¦
¹
¦
¦
´
¦
= ¬
t
÷ =
= ¬
t
=
= ¬ =
=
e ÷
0 U
a
k
0 U
a
k
B . B . 1
0 U 0 k
kL Sin e . B U
n
n
n
t i
n

Not: Her bir 2
t
aralığına bir mod düĢer.

ÖDEV: ġekildeki atomların tutturulmadığını düĢünerek periyodik sınır Ģartını uygulayınız ve ilk B.B deki
modları bulunuz.
BĠR ATOMLU ÖRGÜ ĠÇĠN DURUM YOĞUNLUĞU

dk
d
1
.
L
) ( g
e
t
= e
idi.
¹
´
¦
|
= e e = e
|
= e
m
4
2
ka
Sin
2
ka
Sin
m
4
0 0

2
ka
Cos
1
a
L 2
2
ka
Cos
2
a
1 L
) ( g
2
ka
Cos
2
a
dk
d
0
0
0
·
e t
=
e
·
t
= e
e =
e

· = e ¬
t
=
e t
= e ¬ =
) ( g
a
k
a
L 2
) ( g 0 k
0
+


geliyor karşılık değerine
geliyor karşılık değerine
a
k ) ( g
0 k
a
L 2
) ( g 0
1
1
a
L 2
1
2
a
1 L
) ( g
1
2
ka
Cos
2
ka
Sin
2
ka
Sin
2
ka
Sin 1
2
ka
Cos
0
0
2
0
2
0
2
0
2
0
2
0
2
0
0
2
t
= ÷ · = e ¬ e = e
= ÷
e t
= e ¬ = e
e
e
÷
·
e t
=
e
e
÷ e
·
t
= e
e
e
÷ =
e
e
= ¬ e = e
÷ =
+







ÖDEV:
}
e
e e =
0
0
d ) ( g N
eĢitliği 0‟dan
0
e
‟a kadarlık bölgedeki modların toplam sayısını verir. Buna göre bir atomlu örgü için modların toplam sayısını bulunuz.
|
.
|

\
|
= olacak
a
L
N
.

ÖDEV: tek atomlu ve iki atomlu örgü için faz ve grup hızlarını elde ediniz ve bunların grafiklerini çiziniz.
Sürekli ortam yaklaĢımı ile kesikli ortam yaklaĢımı açısından değerlendiriniz.





BÖLÜM 5



ÖDEV:
( ) ye ' nin ' f c c
bağlı değiĢim eğrisini çiziniz ve
3 2 1
T T T < <
için grafiği yorumlayınız.



( )
( )
( )
( )
kT
2
3
N
U
NkT
2
3
U
4
3
. kT . N
2
U
4
3
dx e . x
dx e . x . kT . ) kT (
kT
N 2
U
kTdx d kTx x
kT
d e . e .
kT
N 2
U
d . N . U
2 / 1
2 3
0
x 2 3
0
x 2 3 2 / 3
2 3
0
kT / 2 3
2 3
0
= ¬ =
t
t
t
=
t =
t
t
=
= c ¬ = c ¬ =
c
c
t
t
=
c c c =
}
}
}
}
·
÷
·
÷
·
c ÷
·


kT
2
3
U 1 N = ¬ =


Sabit Hacim Altında Isı Sığası
sığası ısı ÷ =
|
.
|

\
|
=
|
.
|

\
|
=
Nk
2
3
C
NkT
2
3
dT
d
C
. idi
dT
dU
C
v
v
v
v
v


Birim Hacimdeki Isınma Isısı


( ) c f
‟yi hız dağılımı fonksiyonu cinsinden yazalım,

()
kT /
2 3
2
e .
mkT 2
h
.
V 2
N
f
c ÷
|
|
.
|

\
|
t
= c
idi.


()
( )
c c
t
t
= c c
c ÷
d . e . .
kT
N 2
d . N
kT /
2 3


0 0 = c ¬ 0 = c d . m d m
2
1
2


()
kT 2 / m
2 3
2
2
e .
mkT 2
h
.
V 2
N
f
0 ÷
|
|
.
|

\
|
t
= 0


( ) ( ) ( )
( )
( )
( )
¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ ¸ _ ¸
sayısı rın parçacıkla olan aralığında d i civarındak hızı 0 0
0 ÷
0 ÷
0 0
|
.
|

\
|
t
t = 0 0
0 0 0
t
t
= 0 0
0 0 0 = 0 0
d . e .
kT 2
m
N 4 d N
d m . e
2
. m
.
kT
N 2
d N
d g f d N
kT 2 / m 2
2 3
kT 2 / m
2 3
2
2


FERMĠ-DĠRAC ĠSTATĠSTĠĞĠ

1-) Gerçek hayatta bir elektron sisteminde veya elementer parçacıklar sisteminde bir parçacığı diğerinden
ayırmak mümkün değildir.

2-) Herhangi bir kuantum durumu istenen sayıda parçacık içeremez. Bu parçacık elektron olarak düĢünülürse
bir kuantum durumunda ancak bir parçacık bulunabilir. (Pauli DıĢarlama Ġlkesi geçerlidir.)

Eğer yukarıdaki 2 kısıtlama sisteme uygulanırsa Maxwell-Boltzman sistemi için çıkardığımız dağılım
fonksiyonu kısmen değiĢikliğe uğrar ve buna da Fermi-Dirac Dağılım Fonksiyonu denir.

Fermi Enerjisi: F
o
K 0 T c =





K 0 T
o
=
de elektronların alabileceği max. enerjiye spinleri 2
1
olan elektronlar için
Fermi-Dirac Dağılımı
()
( )
÷
+
= c
c ÷ c kT
F
e 1
1
f
T sıcaklığında Fermi-Dirac Dağılımına göre
c
enerji seviyesinin
dolu olma olasılığını verir.






0 °K‟de elektron yoğunluğu n olan Fermi gazının (iletken gaz) enerjisini veren ifade

( ) c c d g
: enerjisi
c + c c d ile
aralığında olan kuantum durumlarının sayısı yani durum yoğunluğu

o
F
c
: T=0 °K‟de Fermi enerjisi

( ) c f
: dolu olma olasılığı

( ) c g
: durum yoğunluğu

( ) c f
=1 (0-
o
F
c
arasında 1 dir.)


2 3
F
2 3
3
0
2 3
2 3
3
0
2 1 2 3
3
0
2 1 2 3
3
o
o
F
o
F
o
F
m
h 3
V 2 16
N
2 3
m
h
V 2 8
d m
h
V 2 8
d m
h
V 2 8
1 N
c
t
=
(
(
¸
(

¸

c t
=
c c
t
=
c c
t
· =
c
c
c
}
}



ÖDEV: Alüminyumun fermi enerjisini hesaplayınız. (K.N=27, M=27,
µ
=2,7 g/cm
3
ve Valans değerlik
elektronları=3 tür.)

ÖDEV:
3
Cu
cm / g 95 , 8 = µ
KN=63,5 akb olan Cu
+1
için fermi enerji değerini bulunuz.

ÖRNEK: Ġki boyutlu ideal bir gaz için herhangi bir sıcaklıktaki fermi enerjisinin

(
¸
(

¸

÷ = c
c
1 e ln kT
kT /
F
o
F
) t (
olduğunu gösteriniz.


Burada
mA
N
2
F
o
h t
= c
dır.

dx
1 x
kT
d
1 x
dx
kT 0 d
) 1 x ln( kT
) 1 x ln( kT ) (
kT / ) ( ) 1 x ln(
1 x e
x 1 e
d
e 1
1 mA
N
d ) ( g ) ( f N
F
F
F
kT / ) (
kT / ) (
0
kT / ) ( 2
0
F
F
F
÷
= c ÷
÷
+ = c
÷ + c = c
÷ = c ÷ c
c ÷ c = ÷
÷ =
= +
c
+
t
=
c c c =
c ÷ c
c ÷ c
·
c ÷ c
·
}
}
h



} }
}
÷
t
+
t
=
¹
´
¦
=
÷ =
= ÷ + ¬
÷
+ =
÷
÷
t
=
2
1
2
1
2
1
x
x
2
x
x
2
x
x
2
dx
) 1 x (
1
kT
mA
dx
x
1
kT
mA
N
1 B
1 A
1 A x ) B A (
1 x
B
x
A
) 1 x ( x
1
dx
x ) 1 x (
kT mA
N
h h
h


( )
|
|
.
|

\
|
+
t
=
|
|
.
|

\
|
+
÷
t
=
(
¸
(

¸

|
.
|

\
|
+
÷ ÷
|
.
|

\
|
·
÷
t
=
|
.
|

\
| ÷
t
=
÷ + ÷
t
=
÷
t
+
t
÷ =
c ÷
c ÷
c ÷
c ÷
c ÷
kT /
kT /
2
kT /
kT /
2
kT / 2
x
x
2
x
x
2
x
x 2
x
x 2
F
F
F
F
F
2
1
2
1
2
1
2
1
e
e 1
ln kT
mA
e 1
e
ln kT
mA
e 1
1
1 ln
1
1 ln kT
mA
x
) 1 x (
ln kT
mA
) 1 x ln( x ln kT
mA
) 1 x ln( kT
mA
x ln kT
mA
N
h
h
h
h
h
h h


( )
ifadesi enerjisi Fermi
için yoğunluğu durum ikiboyutlu için K 0 T
o
> ¬ |
.
|

\
|
÷ = c
÷ =
+ =
+ =
c
c
c
c
c
c
c +
1 e ln kT
1 e e
e 1 e
1 e ln
kT
kT /
F
kT /
kT /
kT /
kT /
kT /
F
o
F
o
F
F
F o
F
F
o



T=0 °K‟deki gazın iç
enerj
. idi
V 8
N 3
m 2
h
. m
h 5
V 2 16
2 / 5
m
h
V 2 8
U
d m
h
V 2 8
d ) ( g ) ( f
N
N
. d ) ( N E U
3
2
2
F F
2 / 3
F
2 3
3
0
2 / 5
2 3
3
o
0
2 / 1 2 3
3
0
0
0
o o o
o
F
o
F
o
F
o
F
|
.
|

\
|
t ¦
¹
¦
´
¦
= c c c
t
=
c t
=
c c
t
c =
c c c c =
|
.
|

\
|
c c c >= =<
c
c
c
c
}
}
}
isi (ortalama iç enerji):



o
F
2
3
2
2 3
3
o
.
V 8
N 3
.
m 2
h
m
h 5
V 2 16
U c
t
|
|
.
|

\
|
t
=







KATIHAL FĠZĠĞĠ - 2 –

KATILARIN ISISAL (TERMAL) ÖZELLĠKLERĠ

1- 1- Isı sığası
2- 2- Isısal GenleĢme
3- 3- Isı iletkenliği

Örgü titreĢimlerinin enerji kuantumları fononlardır. Fononlar kullanarak katıların ısısal özellikleri
açıklanabilir. Belli bir sıcaklıkta katının atomları titreĢmektedir. Bu örgü titreĢimlerinin toplam enerjisi
katının toplam ısı enerjisini verir. Ortamın sıcaklığı arttıkça titreĢim kipinin, dolayısıyla katının ısı enerjisinin
nasıl arttığını inceleyelim.

Öz Isı: Bir katının mol baĢına öz ısısı, sıcaklık küçük bir ∆T kadar arttırıldığında katı tarafından
soğurulan ∆Q ölçülerek C =
T
Q
A
A
olarak bulunur. Buna göre sıcaklığı arttırmak için bir katıya verilmesi
gereken ˚K baĢına ısı miktarına öz ısı denir. Isı sığasını sabit hacim veya sabit basınç altında tanımlarız. Bir
cisim ısıtılırken onun hacmini sabit tutmak güç olduğu için genellikle sabit basınç altında öz ısı ölçülür. Sabit
basınç ve sabit hacim arasındaki öz ısılar arasında


C
p
=C
v
=
K
T a V . .
2
0


V
o
: örneğin hacmi
T: sıcaklık (˚K)
K: sıkıĢabilirlik katsayısı

Termodinamiğin 1. Kanunu:
dQ=dE
T
+ P.dV

dQ: maddenin soğurduğu ısı
dE
T
: cismin toplam enerjisindeki artıĢ
P.dV: cisim tarafından yapılan iĢ
Sabit hacim altında P.dV~ 0

C
v
= V
T
V
dT
dE
dT
dQ
|
.
|

\
|
=
|
.
|

\
|


Deneysel Sonuçlar










Bu Ģekil inorganik katıların öz ısılarının sıcaklıkla değiĢim eğrisini vermektedir. Bu deneysel bir sonuç olup
aĢağıdaki özelliklere sahiptir.
1- Hemen hemen bütün tek atomlu katıların öz ısısı;

C
v
=
( ) K mol joule
R
Nk
0 23 23
. 25 10 38 , 1 10 02 , 6 3
3
3
= × × × × =
÷


Yüksek sıcaklıklarda (300 ˚K) öz ısıda herhangi bir değiĢim olmaz, sabit kalır. (Dulong-Petit Yasası)

2- DüĢük sıcaklıklarda öz ısı anlamlı bir Ģekilde düĢer, bu düĢüĢ yalıtkanlarda T
3
ile iletkenlerde ise T ile
orantılı olarak mutlak sıfır sıcaklığına (˚K olarak, 0 ˚C) “cümle?????” Eğer metal süper iletken durumuna
geçerse düĢüĢ T den daha hızlı olur.

3- Manyetik (mıknatıssal) katılarda manyetik özelliğinin olduğu sıcaklık bölgesinde ısı sığasına manyetik
momentlerin katkısı büyüktür.

Deneysel olarak bulunan sonuçları açıklamak için 3 tane model ileri sürülmüĢtür.

1- 1- Klasik yaklaĢım
2- 2- Einstein kuramı
3- 3- Debye kuramı

1- Klasik YaklaĢım:

I. yol: E
T
= E
K
+ E
P

÷
Bir kipin enerjisi
=
kT kT
2
3
2
3
+

÷
üç boyutta (tek atomlu için)
= 3NkT
÷
N atomlu katının toplam enerjisi


mol joule R Nk
dT
dE
C
V
T
v
25 3 3 = = = |
.
|

\
|
=
.˚K

Yüksek sıcaklıklarda klasik öz ısı modeli geçerli olup düĢük sıcaklıklar için deney sonuçlarını
doğrulayacak herhangi bir bilgi vermemektedir. Bu yüzden ikinci bir yaklaĢım ileri sürülmelidir.

II. yol: <E> =
} }· ·0 0 ). ( . ). ( c c c c c d f d f


Klasik yaklaĢımda
) (c g
sabittir. Çünkü enerji süreklidir.

} }· ÷ · ÷ = 0 0 . . . . . ) ( c c c c c c d e sbt d e sbt f kT kT

kTdx d kTx x
kT
= ¬ = ¬ = c c
c

}
}
}
}
·
÷
·
÷
·
÷
·
÷
= >= <
0
0
0
0
.
dx e
xdx e kT
kTdx e
kTdx kTx e
x
x
x
x
c



kT >= <c

÷
tek atomlu

NkT >= <c

÷
N atomlu
NkT 3 >= <c

÷
N atomlu üç boyutlu durum

R Nk
dT
dE
C
V
T
v
3 3= = |
.
|

\
|
=



2- Einstein Kuramı:

Enerji kesiklidir ve katı içindeki bütün atomlar aynı frekansta titreĢir.
Bir atomun toplam enerjisi;


e e h h
2
1
+ > =< n E


e e h h N n N
2
3
3 + > < =


<n> sıcaklığa bağlı değiĢiyor
÷
fonon sayısı

Bose-Einstein istatistiğine göre fonon sayısı

1
1
÷
>= <
kT
e
n
e h
:T sıcaklığındaki fonon sayısı

e e
e
h h
h
2
3
.
1
1
3 +
÷
=
kT
e
N E

÷
Einstein modelinde N atomlu bir katının sahip olduğu
toplam enerji

Bu modelde ısı sığası Ģu Ģekilde incelenir;

Yüksek sıcaklıklarda C
v

T
÷
·
kT
e
e h
¬
(x=
) kT e h

x
÷
0‟a gider

¸¸ ¸_ ¸
ihmal
x
x
x x
e .........
! 2 ! 1
1 lim
2
0
+ + =
÷


kT x
x
e
kT
x e
e
e
h
h
= + = + =
÷
1 1 lim
0


2
3
1
3
e e
e
h h
h
N
e
N E U
kT
+
÷
= =



e
e
e
h
h
h
2
3
1 1
3
N
kT
N +
÷ +
=


e h N NkT E U
2
3
3 + = =

÷
yüksek sıcaklıklarda enerji ifadesi


R Nk
dT
dU
C
V
v
3 3= =
|
.
|

\
|
=

÷ ÷
Deneysel sonuçları doğruluyor.

Düşük sıcaklıklarda C
v

T
÷
0
¸
kT
ihmal
kT
e e
e e h h
= ÷1


e
e
e
h
h
h
N
e
N U
kT
2
3
3 + =

÷
DüĢük sıcaklıklarda enerji ifadesi

(
¸
(

¸

+ =
|
.
|

\
|
=
÷
e e
e
h h
h
N e N
dT
d
dT
dU
C
kT
V
v
2
3
3
Serbest elektronların katının ısı sığasına ve elektriksel iletkenliğe
katkısı
N tane serbest elektron içeren bir katı için toplam enerji
NkT E
e
2
3
=
‟dir.

Elektronlardan ileri gelen ısı sığası:
Nk
dT
dE
C
e
e
2
3
= =


Elektronlardan ileri gelen ısı iletkenliği:

.
3
1
ort e e
C K ì0 =

m
kT
kT m
ort ort
ort
3
2
3
2
1
2
.
2
.
.
= ¬ =
=
0 0
t 0 ì


t 0
2
.
3
1
ort e e
C K=


katsayısı) iletkenlik ısısal : (K
e
m
T Nk
K
m
kT
Nk K
e
e
t
t
2
2
3
3
.
2
3
3
1
=
=


.
2
3
2
3
2
3
.
2
2
2
2 2
sbt
e
k
m
T Ne
m
T Nk
T m
m
T Nk
L
sonuçlar Deneysel idi sbt
T
K
L
e
= = = =
÷ = =
t
t
o
t
o


2. SONUÇ: Klasik yaklaĢım Lorentz katsayısının
sabit
e
k
L = =
2
2
2
3
olduğunu göstererek deneysel sonuçları doğrulamıĢtır.




2
BT AT C
C C C
fonon e
+ =
+ =

( )kT
F
e
f
c c
c
÷
+
=
1
1
) (




3. SONUÇ: Deneysel olarak serbest elektronların ısı sığasına katkıda bulunan elektron sayısı yaklaĢık olarak
0,01ile0,03arasındadeğiĢirveelektronlardangelenkatkısıcaklıkladoğruorantılıdır.Bu
fonon e
C C C + =
,
2
BT AT C + =
kadardır.OysaklasikyaklaĢımdaserbestelektronlardanilerigelenkatkı
Nk
2
3
kadarolupsıcaklıktanbağımsızdırvedeenerjisürekliolduğundanelektronların%50‟siısısığasınakatkıdabulunur.BuisedeneyselsonuçlarlauyuĢmaz.YaniC
e
‟nindeğeri1,5NkdeğilbudeğerinyaklaĢık%1‟ikadardır.


Klasik serbest elektron kuramında
m
Net
o
2
=
idi.
µ
o
1
=


t
µ
t
µ
2
2
1
Ne
m
m
Ne
= ¬ =



t
‟yu etkileyen iki faktör vardır;

1- Elektronların kusurla etkileĢmesi: Sıcaklıktan bağımsızdır.
2- Elektronların fononlarla etkileĢmesi:Sıcaklığa bağlıdır.

fonon kusur
kusur fonon
fonon kusur
Ne
m
µ µ µ
t t
t t
µ
+ =
))
|
|
.
|

\
|
+ =
1 1
2


zamanı etkileşme fonon Elektron τ
zamanı etkileşme kusur Elektron τ
kusur
fonon
÷ =
÷ =


DüĢük sıcaklıklarda fononlardan gelen katkı büyüktür.




Na için yüksek sıcaklıklarda
µ
‟nun sıcaklıkla orantılı
arttığını gösteren grafik











.


Na için düĢük sıcaklıklarda
µ
‟nun yaklaĢık sabit olduğunu gösteren grafik


4. SONUÇ: Klasik serbest elektron modeli deneysel olarak gözlenen Ģu sonucu da açıklayamamıĢtır. Ġletim
elektronları diğer elektronlardan veya iyon merkezinden saçılmadan doğrusal bir çizgide çok uzun mesafeler
gidebilmektedir. Alçak sıcaklıklarda çok saf bir metalde ortalama serbest yol atomlar arası uzaklığın 10
8
katı
yanı 1cm‟den fazla olabilmektedir. Bu yoğun madde ortamı iletim elektronlarına nasıl bu kadar saydam
davranabilir? Bunun iki sebebi vardır.

1-) Ġletim elektronları periyodik bir örgüdeki iyon merkezlerinden saçılmaya uğramazlar. Çünkü
kuantumlanmıĢ madde dalgaları periyodik dalgalar serbestçe ilerleyebilir.

2-) Bir iletim elektronu diğer iletim elektronu tarafından çok nadir olarak saçılmaya uğratılabilir. Bu Pauli
dıĢarlama ilkesinin sonucudur.

2-) KUANTUMLANDIRILMIġ SERBEST ELEKTRON MODELĠ
(Sommerfield Modeli)

Klasik serbest elektronların hepsi ortalama aynı kinetik enerjiye sahip elektronlardır. Gerçekte
elektronlar böyle davranmazlar. Kuantum mekaniğine göre elektronların enerjisi kuantumlanmıĢtır. Pauli
dıĢarlama ilkesine göre hiçbir elektron bir diğeri ile aynı kuantum durumunda bulunamaz. Ya enerji
düzeyleri ya da spin durumları farklıdır.

Elektronların iki tanesi bir enerji düzeyinde birinin spini yukarı diğerinin spini aĢağı olacak Ģekilde
yerleĢmiĢlerdir. Kristallerin yüzeylerinin oluĢturduğu potansiyel kuyusu içine bu Ģekilde her enerji düzeyinde
iki elektron bulunur.

Tüm elektronlar en düĢük enerji düzeyinden baĢlayarak dizilirler. T=0°K‟de bu Ģekilde enerji
düzeyleri hiç boĢ düzey kalmadan doldurulduğunda en yüksek düzeye fermi enerji düzeyi denir.





Metallerde tipik fermi enerji düzeyi yaklaĢık 5 eV civarındadır. Elektronlar enerji düzeylerine Ģekildeki
gibi yerleĢmiĢlerdir. Serbest kuantumlanmıĢ elektron demek serbest olduklarından bir potansiyel enerjisi
olmayan ve dalga hareketi yapan tanecikler anlamına gelir. Bir elektronun kristal içindeki hareketi tek
boyutta;
( )
÷ =
ikx
x
Ae ¢
ilerleyen düzlem dalga denklemidir.


Kristalin boyu L ise periyodiklik sınır Ģartından;

( ) ( )
( )
ikL ikx ikx
L x ik ikx
L x x
e Ae Ae
Ae Ae
. =
=
=
+
+
¢ ¢

.
2
. .. ,.........
2
, 0
2 .
1 1
alıyor değerleri bu vektörü dalga ÷ =
=
= + ¬ =
L
n
L
k
n kL
iSinkL CoskL e
ikL
t t
t


Schödinger Dalga Denklemi

() ()
¸
m
p
E H E E H
x E x H
k p k
idi
2
2
0
= = ÷ + =
=¢ ¢


p:momentum iĢlemcisi
2
2
2 2
ˆ
x
p
x
i p
c
c
÷ = ÷
c
c
÷ = h h

2
2
2 x m
H
c
c
÷ =
h


() () x n x
E
x m
¢ ¢=
c
c
2
2
2
h



( )
( )
( ) ( ) x n x n
x ik
x
E k
m
olmal ı Ae
n
¢ ¢
¢
= ÷ ÷
=
2
2
2
h

m
k
E
n
n
2
2 2
h
=
L
n
L L
k
n
t t t 2
.. ..........
4
,
2
, 0 =








0°K‟de tüm enerji düzeyi elektronlarla dolu ise bu düzeye fermi enerji düzeyi deniliyordu. Fermi enerji
düzeyinin üzerinde boĢ enerji düzeyleri vardır. T > 0°K olduğunda bazı elektronlar F
c
‟nin üstündeki
düzeylere geçerler. Bir elektronun bir E enerji düzeyinde bulunma olasılığı (veya E düzeyinin dolu olma
olasılığı) Fermi-Dirac enerji fonksiyonu ile verilir.

()
( )kT
F
e
f
c c
c
÷
+
=
1
1



()
()
()
2
1
0
0 0
1 0
= = )
= ) =
= ( =
c c c
c c c
c c c
f için K T
f için K T
f için K T
F
o
F
o
F
o








Pauli dıĢarlama ilkesine göre bir elektronun dıĢ alanlar (elektrik alan, manyetik alan ve termal enerji) ile
etkileĢmesi bu etkileĢme sonucunda gideceği enerji düzeyinin boĢ olması durumunda mümkündür. Aksi
takdirde uygulanan dıĢ alan elektrona enerji aktarmaz ve elektronun enerjisi değiĢmez. DıĢ alan etkisi ile
elektronun enerjisi E A kadar değiĢmiĢse F
c
‟nin E A kadar altında olan elektronlar F
c
‟nin üstündeki boĢ
enerji düzeylerine geçebilirler, daha aĢağıda olan elektronların enerjileri F
c
‟nin üstüne geçmeye yetmez.
Eğer F
c c(( A
ise boĢ düzeylere geçen elektron sayısı:
F
N N
c
c A
= A
‟dir.
c A
‟yi üç şekilde sağlayabiliriz;

1- Metale bir E
,
elektrik alan uygulansın. L serbest yolu boyunca elektronun enerjisindeki değiĢme:
6 4
10 10
÷ ÷
÷ × = AeEL c
eV değerindedir.

2- Manyetik alan içindeki elektronun enerjisinin kuantumlanması halinde;
F c
c e c
3
10
÷
~ = A h

frekans ı siklatron
c m
eH
c c
:
0
e e ÷ =


3- Termal yolla elektron oda sıcaklığında ısısal yolla enejisini değiĢtirdiğinde;

025 , 0 ~ = A kT c
eV olur.

Demek ki normal koĢullarda bu üç çeĢit uyarma ile serbest elektronların sadece F
c
düzeyine yakın olan
küçük bir oranı dıĢ uyarmalardan etkilenerek enerjisini değiĢtirir. Bu elektronlar katının fiziksel özelliklerini
belirler. F
c
‟nin çok altında olan elektronlar fiziksel özelliklere etki etmezler.

Oda sıcaklığında kT enerji bölgesindeki elektronlar F
c
‟nin üstüne uyarılırlar. Dolayısıyla F
c
düzeyi
boĢaltılmıĢolarakgörülür.Birolasılıkladoluolanyenifermiseviyebirazgeriyesolakayar.AncakT
F
K) 300 (T kT c (( ° =
olduğundanyenifermidüzeyiileT=0°KfermidüzeyibirazfarklıolsalardaçokyakınveyaklaĢıkçaeĢitsayılabilirler.BunedenlefermidüzeyiyaklaĢıkça
sıcaklıktan bağımsız bir enerji düzeyi olarak kabul edilebilir. T
F F
c c ~
0 olur.

k‟nın olası değerleri için
k h
momentum uzayında enerji düzeyleri bir hacim oluĢtururlar. Fermi yüzeyi bu
hacmi çevreleyen dolu enerji düzeyleri ile boĢ enerji düzeylerini ayıran düĢünsel bir yüzeydir. Yani F
c

bağıntısı momentum uzayında bir eĢ enerji yüzeyi belirler. Bu yüzeye fermi yüzeyi denir. F
c c =
enerjili
elektronların özellikleri, davranıĢları tümü ile fermi yüzeyinin Ģekli tarafından belirlenir.


Fermi Yüzeyi

Örneğin sadece yüzeyindeki elektronlar elektriksel ve ısısal uyarmalardan etkilendiklerinden bu olaylar
fermi yüzeyinin Ģekline bağlıdır.


. kesiklidir enerji olduğundan kesikli k
m
k
2
2 2
h
= c


Üç boyutlu enerji ifadesi
( )
2 2 2
2
2
z y x
k k k
m
k
+ + =
h
c


{ yarıçapı Yüzeyi Fermi : k
f
m
k
f
2
2 2
h
= c
olduğu için fermi yüzeyi küreseldir.

Her elektron k uzayında bir nokta ile gösterilirse bir serbest elektronun enerjisi momentum uzayında;
m
p
E
2
2
=


h
h
h
,
h
, c
c
m
k
m
k
k p idi k p
F
F
F
2
2
2 2
= ¬ = ¬ = =


Fermi enerji seviyesindeki hız fermi hızı olur.

m
m
m
k m
F
F
F F F
c
c
0 0
2
2
= = ¬ =
h
h
h


F
c
’nin elektron yoğunluğuna bağlılığı:
F
c
fermi küresi içindeki elektronların sayısı:
3
3
2
3
4
2
|
.
|

\
|
=
L
k
N
F
t
t

( )
( )
3
1
3
3
1
2
3
L
N
k
F
t
=


()
3
2
2
2
3
3
3
2
3
2 2
2
2
3
2
3
2 2
n
m L
N
V
N
n V L
L
N
m
k
m
F F F
t c
t
c
h h h
= ¬
)
`
¹
¹
´
¦
= = ÷ = ÷
|
|
.
|

\
|
= =


Mesela;
eV
F
5 = c
ise;

bağımsız n sıcaklıkta yaklaşıkça
F
0 0
0
0
÷ =
× × = × ·
=
÷ ÷
s m
eV m
F
F
F
/ 10
10 6 , 1 5 10 11 , 9
2
1
5
2
1
6
19 2 31
2


SONUÇ: Fermi enerjisi sıcaklıktan bağımsız olup elektron yoğunluğuna bağlıdır.



Durum Yoğunluğu Fonksiyonu
( ) ε g
:

Örgü titreĢim frekanslarındaki kip yoğunluğuna benzer biçimde birim enerji aralığı baĢına düĢen yörünge
sayısı durum (enerji seviyeleri) yoğunluğu fonksiyonu
( ) c g
‟yi türetelim.
( )
c
c
d
dN
g
'
=
Ģeklinde tanımlanır.
' N
: dolu veya boĢ olan enerji düzeylerinin (yörünge) sayısı.

Bir
c
enerji düzeyine kadar olan momentum uzayında bulunan durumların sayısı;
.
2
3
4
. 2 '
3
3
idi
L
k
N
|
.
|

\
|
=
t
t


{ }
3 3
2
3
' L V k
V
N = =
t

Her yörünge bir enerji düzeyi ile gösterilir. Bu düzeylere de, enerji durumları denir.

m
k
E
2
2 2
h
=


2
2
2
h
mE
k =


( )
2
3
2
2
3
2
2
|
.
|

\
|
=
h
mE
k


2
3
2 2
2
3
'
|
.
|

\
|
=
h
mE V
N
t


()
2
1
2
3
2 2
2
2
'
E
m V
d
dN
g |
.
|

\
|
= =
h t c
c
Kuantum Durumları Yoğunluğu Fonksiyonu



Serbest elektronların ısı sığasına katkısı:


2
BT AT C
C C C
fonon e
+ =
+ =


1-C=AT midir?
2- Elektronlardan gelen katkı 0,01-0,03 arasında mıdır?
Bu iki soruya cevap arayalım.

F
ε kT((
için
e
C
‟yi bulmaya çalıĢalım:
Elektron gazının sıcaklığı 0°K‟den T°K‟e çıkarıldığı zaman elektronlardan ileri gelen ısı enerjisi artıĢı;
()() ()()
} }
÷ =
·
0
0 0
. .
F
d f g d f g U
c
c c c c c c c c

1.
K T
o
0 )
‟de
()
( )
1
1
1
=
+
=
÷ kT
F
e
e f
c c
olduğu için F
c
‟nin üzerine çıkan elektronların enerjisini verir.
2.
K T
o
0 =
de sadece F
c
‟ye kadar olan elektronların enerjisidir.

()
()
0 .
0
÷ = =
}
·
c
c
c c d
dT
df
g
dT
dU
C
e
(1)

2. terimin 0 olması T‟ye bağlı bir fonksiyon olmadığı içindir.
T=0°K‟den itibaren
( ) 1 = e f
‟den farklı olan dolu enerji durumlarının sayısı:
()()
}
·
=
0
c c c d g f N

()
() sayısı durum düşen aralığına enerji Birim : ε g
olasılığı bulunma e seviyesind enerji ε Bir : ε f

ifadenin her iki tarafını F
c
ile çarpalım;
()()
}
·
=
0
c c c c c d g f N
F F

sıcaklığa göre türevini alalım;
()
()
}
·
=
0
. 0 c
c
c c d
dT
df
g
F
(2)

(2)‟yi (1)‟de yerine yazalım;

()
()
()
()
} }
· ·
÷ =
0 0
. . c
c
c c c
c
c c d
dT
df
g d
dT
df
g C
F e



( )()
()
}
·
÷ =
0
. c
c
c c c d
dT
df
g C
F e


Tüm E bölgesi ile ilgilenmek yerine F
ε kT((
ye karĢılık gelen Fermi bölgesi ile ilgilenirsek E yerine F
c
;

( ) ( )
F
g g c c =


()( )
()
}
·
÷ =
0
. c
c
c c c d
dT
df
g C
F F e



Ara işlem:
()
( )kT
F
e
f
c c
c
÷
+
=
1
1
idi.
()
()
( )
( )
( )
2 2
1
.
kT
kT
F
F
F
e
e
kT
dT
df
c c
c c
c c c
÷
÷
+
÷
=


()
( )
( )
( )
}
·
÷
÷
+
|
.
|

\

=
0
2
2
1
. . c
c c
c
c c
c c
d
e
e
kT
k g C
kT
kT
F
F e
F
F


kT
x
F
c c÷
=
dönüĢümünü uygulayalım.

¦
¹
¦
´
¦
· = ¬ · =
÷
= ¬ =
=
x
kT
x
kTdx d
F
c
c
c
c
0


( ) ()
( )
¸ ¸ ¸¸ ¸ ¸ ¸_ ¸
2
3
1
2
2
2
1
. .
t
c
c
}
·
÷ +
=
kT
x
x
F e
F
dx
e
e
x T k g C

( ) T
k
g C
A
F e
.
3
.
2 2
¸¸ ¸_ ¸
t
c =


T C T A C
e e
· ¬ =.


( ) T
k
g C
A
F e
.
3
.
2 2
¸¸ ¸_ ¸
t
c =
idi ,
3
BT AT
C C C
fonon e
+ =
+ =



( )
¸¸ ¸_ ¸
A
F
k
g
3
.
2 2
t
c
ise A katsayısını bulalım; bunun için
( )
F
g c
nedir?


2
3
2 2
2
3
(
¸
(

¸

=
h
F
mE V
N
t
idi. (1)

( )
c
c
d
dN
g =
idi. (2)

()
2
1
2
3
2 2
2
2
F
m V
g c
t
c
(
¸
(

¸

=
h
(3)

(1)-(2)-(3)‟ün sonunda;

( )
F
F
N
g
c
c
2
3
=
dir.

() T
k N
C T
k
g C
F
e F e
.
3
.
2
3
.
3
.
2 2 2 2
t
c
t
c = ¬ =


F F e kT Nk T k N C c t t c2 2 2 2 1 . 3 . 2 3 = =

¹
´
¦
|
|
.
|

\
|
= katkısı rın elektronla sığasına ısı : . 5
F F
e
NkT
k
NkT
C
c c


T C T
Nk
C
e
A
F
e
· ¬ = .
2
2 2
¸¸ ¸_ ¸
c
t


10eV 5eV ÷ ~ s ¬ ((
F F F
kT c c c , 025 , 0

3
10 . 5
5
025 , 0
÷
= s
F
kT
c
ısı sığasına katkıda bulunurlar.



SONUÇ: Isı sığasına tüm elektronların
F
kT
c
kadarlık oranı bir katkıda bulunur ve bu katkı
F
kT c ((
olduğundan 0,001-0,003 civarında olup deneysel sonuçları doğrulamaktadır. Sıcaklıkla ısı sığası
orantılı olarak değiĢmektedir.


Elektronlardan Ġleri Gelen Isı Ġletkenliği:

Bir katıda ısı iletkenliğine katkı elektronlardan ve fononlardan ileri gelir;
fonon e K K K + =
dur.

Metallerde;
e
fonon e
K K
K K
~
=100

ì V C K
e e
3
1
=
idi.

DüĢük Sıcaklıklarda F
kT c s

F
e
T
Nk C
c
t
2 2
2
1
=

Sadece Fermi düzeyindeki elektronlarla ilgileniyorsak;
F
F
ì ì
0 0
=
=

Isıyı Fermi yüzeyine yakın olan elektronlar iletir.
2
2
1
F F
m0 c =
alınırsa,

F e
F
F
F
m
T Nk
K t
t
0
ì
t
3
2 2
= ¬ =

F e
m
Ne
t o
2
=
idi.

Lorentz sabiti:
¹
´
¦
× =
|
.
|

\
|
= = =
÷
sonuç bulunan
modelden Teorik
2
9
2
2
2 2
.
.
10 8 , 5
3
1
3
K s
ohm cal
e
k
T
m
Ne
m
T Nk
T
K
L
o
F
F
e
t
t
t
t
o



İrdeleme: Deneysel Sonuç
Na Au Fe
L : 5,2x10
-9
5,9x10
-9
5,5x10
-9


Yüksek sıcaklıklarda elektron-fonon etkileĢmesi baskındır. Fonon sayısı T ile arttığından ortalama serbest
zaman da
T
1
ile değiĢecektir. Bu nedenle
e
K
sabit çıkar.

sabit
m
Nk
T m
T Nk
K
e
= = =
3
1
.
3
2 2 2 2
t t


Yüksek sıcaklıklarda
e
K
sabit çıkar.

DüĢük sıcaklıklarda elektron-kusur ve elektron-kristal boyutu etkileĢmeleri baskındır. F
t
sıcaklıktan
bağımsızdır ve bu nedenle
e
K
;

{sabit T K T
m
Nk
K
F e
F
e
= · ¬ = t
t t
3
2 2


Eğimin pik noktası, fonon sayısı artarken, fonon-elektron etkileĢmesinin süresi azalır. Belli bir sıcaklıktan
sonra da iletkenlik sabit kalır.
Elektriksel Ġletkenlik:

Dalga hareketi yapan elektronların momentumu:
k P
,
h
,
=


Bu alana etki eden kuvvet:
eE F ÷ =

()
dt
dk
k
dT
d
dT
dP
F h h= = =

{ . olur değişimi momentum dt
F
dk
h
=


( ) eEdt m dt F m dk md k m s ÷ == ÷ == 0 0 00 h h hh 0


{
F
dt dt
m
eE
t 0 = ÷ =


ı
m
eE
F
hız sürüklenme ÷ ÷ =t 0



sabit
F
F
F
F
=
=
0
0
ì
t
(1)
Yüksek sıcaklıklarda:
T
F
1
· ì
idi. (2)

|
.
|

\
|
÷ ÷ =
÷ =
F
s
m
eE
Ne
Ne J
t
0


F
m
E Ne
J t
2
=
(3)

E J o =
(4)
(3) ve (4) ten:

m
Ne
F
t
o
2
=
(5)
(1)-(2) ve(5) dikkate alınırsa:

Yüksek sıcaklıklarda;
T
1
· o
olur.
T
direnç öz
direnç öz
· ¬ = µ
µ
o
1
olur.

Bu sonuçlar, deneysel sonuçlarla uyum içindedir.



MAGNETĠK ALAN ĠÇĠNDE HAREKET

1- Siklotron Rezonansı
2- Hall Olayı

1- Siklotron Frekansı: Bir metale bir magnetik alan uygulanırsa iletim elektronları tarafından birçok önemli
olaylar sergilenir. Bunlardan ikisi, siklotron rezonansı ve Hall olayıdır. Böyle bir iletkene bir dıĢ kuvvet
uygulanırsa, bu kuvvet iki farklı iĢe yarar:

a-)
t
ortalama serbest süreli çarpıĢmalardaki kuvveti,
b-) Elektronun yerdeğiĢtirme ivmesini veren kuvveti, oluĢturur.

Eğer elektronların oluĢturduğu Fermi küresi
k o
kadar yerdeğiĢtirirse kuvvetler arasındaki iliĢki:
k
dt
d k d
F
,
h
,
h
,
o
t
+ =
-1-
Serbest elektronlar hem E
,
alanı, hem de B
,
alanı etkisinde ise:

| | B V E e F
, , , ,
× + ÷ =

{ kuvveti Lorentz
-2-
k m
,
h
,
o 0=
(Fermi yüzeyi
k
,
o
kadar yerdeğiĢtirirse)
h
,
0
o
m
k =
-3-

-2- ve –3- ü –1- de yerine yazarsak:
| |
|
|
.
|

\
|
÷ × + ÷ =
|
|
.
|

\
|
|
|
.
|

\
|
÷ =
|
|
.
|

\
|
h
,
h
, , ,
h
,
h
h
,
h
,
h
,
h
0
t
0
0
0
t
0
m
B E e
m
dt
d
m
F
m
dt
d

| | B E e
dt
d
m
, , ,
× + ÷ =
|
.
|

\
|
+ 0 0
t
1
-4-

k E j E i E E
z y x
, , , ,
+ + =

k j i
z y x
, , , ,
0 0 0 0 + + =

z B B
z
,
,
=

B
,
manyetik alanı z doğrultusunda seçilirse –4- nolu denklemin çözümü aĢağıdaki gibi olur.

| |
z y x x
B E e
dt
d
m · + ÷ =
|
.
|

\
|
+ 0 0
t
1



| |
z x y y
B E e
dt
d
m · ÷ ÷ =
|
.
|

\
|
+ 0 0
t
1


0
1
+ ÷ =
|
.
|

\
|
+
z z
eE
dt
d
m 0
t


Sabit bir E
,
alanı ve B
,
alanı olduğu zaman Fermi küresi kararlı bir durum aldığından sabit hızla gider.
Yüklerin yörüngeleri
B
, ,
× 0
‟ye uygun olarak devamlı değiĢir. Kararlı hal kurulduktan sonra elektrik yükleri
düzenli dairesel hareketlerini sürdürürler. Bunun için, sabit hızla hareketten dolayı;

0 = = =
dt
d
m
dt
d
m
dt
d
m
z
y
x
0
0
0
olarak karĢımıza çıkar.

mE e m eB mE e m eB mE e z x z y y z x x t 0 t0 t 0 t0 t 0 ÷ = + ÷ = ÷ ÷ =


c
W
m
eB
=
ise,

Frekans ı Siklotron
CGS
c m
eB
W
SI
m
eB
W
m
eB
W
z
c
z
c
z
c
¦
¦
¦
)
¦
¦
¦
`
¹
=
=
=
) (
) (
*
*


Siklotron Rezonansı deneyi ile elektronların kütleleri (etkin kütle) ölçülür.


2- Hall Olayı:






ġEKĠL 2






Hareketli elektrik yüklerine bir magnetik alan uygulandığı zaman Hall olayı meydana gelir. Bir metale
yoğunluğu
J
,
olan bir elektrik alan uygularsak ve aynı zamanda sabit bir B
,
magnetik alan içinden geçirilirse
B J
, ,
×
doğrultusunda yeni bir elektrik alanı meydana gelir. Bu elektrik alanı elde etmek için
y
E
,
elektrik alan
etkisinde elektronların bir magnetik alan içinde hareketlerini dikkate alırsak, magnetik alandan dolayı
elektronlara
( ) B e F
, , ,
× ÷ = 0
kuvveti etkir.

( )
( )
z B e
x B y e
B e F
x y
x y
ˆ
ˆ ˆ
0
0
0
÷ =
× ÷ ÷ =
× ÷ =
÷
, , ,
(1)
{ gösterir olduğunu yönünde z )lik ( ÷ ÷


F
,
ifadesinde de görüldüğü gibi y-z düzleminde, -z yönünde saptırır. Sapan elektronlar iletkenin alt
kenarından kaçamayacağı için basitĢe (b) de görüldüğü gibi, altta (-) ve üstte (+) yüzey yükü tabakası oluĢur.
Bu yüzey yükünün oluĢumu sırasında, yeni bir alan oluĢur. Bu alana;

z E E
z H
ˆ ÷ =
,


Hall alanı denir. Sonuçta –y yönünde ilerleyerek magnetik alan içine giren iletim elektronlarına ;

birincisi –z yönünde etki eden Lorentz Kuvveti,

ikincisi de


( )
z eE F
z E e F
E e F
z H
z H
H H
ˆ
ˆ
=
÷ ÷ =
÷ =
,
,
, ,
(2)
olarak hesaplanan Hall Kuvveti etkir.


(1)=(2) dersek,
H x
H L
eE eVB
F F
=
=
, ,

) SI ( Alan ı Hall VB E
x H
¬ =


V ) e ( n J
, ,
÷ =
idi.

. olur
ne
J
V
y
÷
=

Alan ı Hall
ne
B J
E
. idi VB E
x y
H
x H
¬ ÷ =
=


x y H HH B JE ne 1 R ne 1 R = ÷ = ÷ =
R
H
: Hall sabiti

Bu sonuç deneysel değerlerle karĢılaĢtırılırsa Ģu sonuçlar çıkabilir.

1-) Basit metaller için H
R
Hall sabiti hem iĢaretçe hem değerce uyuĢur.
2-) GeçiĢ metalleri için iĢaretçe uyuĢur değerce uyuĢmaz.
3-) Yarı metaller için hem iĢaretçe hem de sayıca uyuĢmaz.
Termoiyonik Olay:




Metaller ısıtıldıklarında elektron yaymaya baĢlarlar. Bu olaya termoiyonik olay denir. Kuantumsal serbest
elektron modeline göre, metallerde yayınlanan bu elektronlar , serbest elektronlardır. ġekildeki gibi bir
elektronu bir potansiyel kuyusu içinde olduğunu düĢünelim. ġekle göre elektronları bağlayan bir potansiyel
söz konusudur. Bu nedenle madde dıĢına çıkamazlar. DıĢarıdan bir uyarma ile Fermi enerji seviyesine yakın
olan elektronlar;
F
c c | ÷ =

kadarlık enerji alarak dıĢarı çıkabilirler. Burada
|
‟ye iĢ fonksiyonu denir. Klasik olarak iĢ fonksiyonunu alan
her elektron bu kuyudun kurtulabilir. Oysa kuantum mekaniksel olarak elektronun sahip olduğu enerjiler,
kesikli enerji değerleri olduğu için, her elektron kuyu içinden rahatlıkla çıkamaz. Bu demektir ki; dipteki
elektronların çıkabilmesi için
c
kadarlık bir enerji gerekirken, fermi seviyesine yakın bir elektronu
sökebilmek için F
c c | ÷ =
kadarlık enerji gerekir. Çünkü, dıĢ yörüngedeki elektronlar, dipteki elektronlara
kıyasla daha zayıf bağlıdır. Bu olayın modelimizle bağlantısı Ģudur:

1-Enerjinin kesekli olması,
2- Ġletime katkıda bulunan elektronların serbest elektronlar olması.

Fotoelektrik Olay:

Metalden elektron sökme olayıdır. Foton enerjisinin bir kısmını elektronu sökmekte, bir kısmını da
elektronu fırlatmakta kullanır.
Fotonun enerjisi:
v h
ise,
¹
´
¦
+ =
enerji gerekli için fırlatmak elektronu : W
enerji gerekli için sökmek elektronu : h
0
v
v vW h h
0

klasik olarak, gelen bütün fotonların elektronlar tarafından soğurulduğunu kabul ederiz. Oysa kuantum
mekaniksel olarak, her foton metalden elektron sökemez. Sökülen elektronlar, metalin içinden veya metalin
yüzeyinden ileri gelir. Bu olayın modelimizle bağlantısı elektronların serbest elektronlar olduğu ile iliĢkilidir.



Serbest Elektronların Paramagnetik Alınganlığa Katkısı:

Klasik serbest elektron modeline göre, tüm serbest elektronlar magnetik alınganlığa katkıda bulunurlar ve
genel olarak magnetik alınganlığı:
¹
´
¦
=
alan Magnetik : H
nma Mıknatısla : M
H
M
χ
e


ve klasik yaklaĢımda ;

{ magnetonu Bohr
B B
:
2
µ µ
kT
N
χ
e
=

olarak ifade edilir. Klasik yaklaĢımın neticesi olarak paramagnetik alınganlığa katkısı (T=0°K‟de) tüm
serbest elektronlardan ileri gelir ve magnetik alınganlık sıcaklıkla ters orantılı olarak değiĢir.

Kuantum mekaniksel olarak, serbest elektronların T=0°K‟de paramagnetik alınganlığa katkısı:
2
2
3
B
µ
c
0
F
e
N
χ=
olarak verilir.
enerjisi Fermi
F
:
0
c
(T=0°K‟de)
Fermi enerji seviyesi, sıcaklıktan yaklaĢıkça bağımsız olduğu için
( )
F
kT c ((
magnetik alınganlık ta
sıcaklıktan bağımsız olarak incelenir.

T=T °K ,
0 = T
°K:


(
(
¸
(

¸

|
|
.
|

\
|
÷ =
2
2
2
12
1
2
3
F
B
kT
c
t
µ
c
0
F
e
N
χ


T °K için elektronların paramagnetik alınganlığa katkısı sıcaklıkla değiĢimi çok küçük olduğundan,
yaklaĢıkça sıcaklıktan bağımsız olduğu kabul edilebilir. Kuantumsal serbest elektron modeli, deney
sonuçlarını desteklemektedir. (Deneysel sonuçların 7. maddesi ile tutarlıdır).


Serbest Elektron Modelinin BaĢarısız Olduğu Durumlar

Serbest elektron modeli metallerin gözlenen özelliklerini açıklamakta baĢarılı olmakla birlikte aĢağıdaki
sonuçları açıklamakta yetersiz kalmıĢtır.

1- 1- Model elektriksel iletkenliğin, elektron yoğunluğu ile doğru orantılı olduğunu kabul eder. Be, Cd
ve Zn gibi iki değerlikli ve Al, In gibi üç değerlikli metaller; Cu, Ag, Au gibi bir değerlikli
metallerden daha düĢük iletkenlik gösterir.

2- 2- Serbest elektron modeli her zaman (-) iĢaretli Hall sabitini tahmin ettiği halde; Be, Zr, Cd gibi
metallerin Hall sabitleri (+) iĢaretlidir.

3- 3- Serbest elektron modeli, küresel Fermi yüzeyini tahmin ettiği halde, ölçümler sık sık küresel
olmayan Fermi yüzeyleri ortaya çıkarmıĢtır.

4- 4- Maddeleri; metal, yarı iletken ya da yalıtkandır diye ayırabileceğimiz bir sonuç vermemiĢtir.

5- 5- Hemen hemen mükemmel kristallerde serbest elektronların ortalama serbest yolunun çok uzun
olmasının sebebini açıklayamamıĢtır.


Bu ve benzeri güçlükler, ancak periyodik kristal potansiyeli dikkate alınarak aĢılabilir. Çünkü, eğer
deneysel sonuçların sayısal olarak açıklanması isteniyorsa, o zaman kristal potansiyeli tamamen göz ardı
edilemez. Bu yüzden yeni bir kuram olan Enerji Band Kuramını açıklayacağız.


ENERJİ BAND KURAMI

Periyodik Örgü Ġçindeki Elektronların Kuantum Teorisi:

Metaller içindeki elektronlar serbest elektronlardı ve bu elektronları incelerken serbest parçacıklar veya
ideal gaz gibi ele almıĢtık. Bu elektronların klasik parçacıklardan farkı Fermi-Dirac Ġstatistiğine uymalarıdır.
Bunun neden böyle olduğunu açık bir Ģekilde ifade etmemiĢtik ve bazı metallerde serbest elektronların çok
bulunmasını yani iyi bir iletken olmasını, bazılarında hiç serbest elektron bulunmayıĢını yani yalıtkan
olduğunu açıklamamıĢtır.

Kristal içinde en basit kuantum mekaniksel model Ģöyledir:
Elektron mükemmel bir Ģekilde periyodik bir potansiyel etkisi altındadır ve bu potansiyelin periyodu örgü
potansiyeli ile aynıdır.
Bir kristalin bu tek elektron modelinde periyodik potansiyelin Ģu Ģekilde olduğu düĢünülmektedir:

Bu potansiyel örgü noktalarına yerleĢtirilmiĢ iyonların periyodik yükleri ile bütün kristal içine yayılmıĢ
serbest yük taĢıyıcılarının oluĢturduğu ortak potansiyelden oluĢmaktadır. Bu toplam potansiyele Kristal
Potansiyeli denir.


Kristal Potansiyeli




ġEKĠL 3


Elektronun içinde hareket ettiği
( ) r V
,
kristal potansiyeli iki terimden oluĢur.
Bunlar örgüyü oluĢturan iyon korları (merkezleri) ile iletim elektronlarının etkileĢmesinden doğan
( ) r V
i
,

potansiyeli ve iletim elektronunun öteki iletim elektronu ile etkileĢmesinden doğan
( ) r V
e
,
potansiyelidir. Bu
potansiyellerin toplamı:

( ) r V
,
=
( ) r V
i
,
+
( ) r V
e
,
= Kristal Potansiyeli

Örnek olarak Na kristalini dikkate alırsak, 3s bandındaki bir elektron diğer Na atomundaki diğer
elektronlarla etkileĢtiği gibi, örgüyü oluĢturan Na
+
iyonları ile de etkileĢir. 3s bandındaki bir elektronun iyon
korlarıyla etkileĢmesinden doğan potansiyel;


() ( )
¿
÷ =
j
j i i
T r V r V
,
, ,

{ ()değişir de r V değiştikçe yeri korunun iyon j
i
,


j
T
,
: Öteleme vektörü olup, herhangi bir iyon korunun yeri temel örgü vektörleri ile verilir.
2 2 1 1
a n a n T
, ,
,
+ =



( ) r V
i
,
‟nin potansiyeli
j
T
,
öteleme vektörüne bağlı olduğu için periyodik bir potansiyeldir.
Oysa elektron-elektron etkileĢmesini temsil eden
( ) r V
e
,
potansiyelinin tayininde aĢağıda sıralanan
güçlükler vardır.

1. Bu terim, verilen bir elektronla etkileĢen öteki bütün elektronların durumları bilinirse, ancak o zaman
hesaplanabilir.
2. Elektron örgü içinde sabit bir hareket sürdürdüğünden
( ) r V
e
,
potansiyeli daima sabittir. Dolayısıyla,
bu potansiyelin periyodik olduğu düĢünülemez.
3.
( ) r V
e
,
hesaplanırken bütün elektronların durumunu aynı anda düĢünmek gerekir. Bu ise çok parçacık
problemi olarak bilinir.

Yukarıda sıralanan güçlüklerin yanında elektron-elektron etkileĢmesinin zayıf oluĢu bir çıkıĢ yolu
göstermektedir. Bu da kristal potansiyelinde
( ) r V
e
,
‟nin dikkate alınmayacağını gösterir.


Sonuç olarak; sabit ve periyodik değiĢkenlerin toplamı yine bir değiĢkendir ve periyodiktir.




( ) r V
,
=
( ) r V
i
,

( ) r V
,
=
( )
¿
÷
j
j i
T r V
,
,

÷
Kristal Potansiyeli


Kristal Potansiyelinin OluĢumu:

Elektronların iyon korları ile ve diğer elektronlarla etkileĢmesi periyodik bir potansiyel doğurmuĢtur.
Yukarıda bahsettiğimiz periyodik bir potansiyel içinde bir elektronun Schrodinger denkleminin çözümü, bize
bu tek elektrona ait kuantum durumunun bir takımını verir. Bu kuantum durumları elektronlar tarafından
iĢgal edilebilir veya Pauli DıĢarlama Ġlkesine uygun olarak diğer elektronlar tarafından doldurulabilir.















“ġEKĠL 4”



























Band yapılarının oluĢumunu incelerken, bu Ģekildeki bir potansiyeli ele alacağız ve kristal içinde enerji-
band yapılarının nasıl oluĢtuğunu inceleyeceğiz. Ġlk olarak çözüme tek elektron dalga fonksiyonu ile
baĢlayacağız. Tek elektron modeli aynı zamanda Bloch Teoremi (Bloch elektron modeli) olarak ta bilinir. Bu
dalga fonksiyonu örgü periyodu ile ilgili bazı önemli özellikler taĢır. Bu fonksiyonlar yardımı ile elektronun
alabileceği enerji seviyeleri bulunur, elektron bu enerji seviyelerinin bazılarında bulunabilir, bazılarında
bulunamaz. Bu Ģekilde periyodik potansiyele sahip bir sistemde elektronun alabileceği enerji seviyelerinin
oluĢturduğu yapıya izinli ya da müsadeli enerji bandı denir. Bu bantlar elektronlar için izinli olmayan ve
yasak bölge denen (yasak enerji aralığı, enerji gapı) elektronların bulunamadığı bölgelerle birbirinden
ayrılmıĢlardır.



Enerji seviyelerinin yarılmasının çekirdekler arası uzaklığa bağlı olduğunu söyleyebiliriz. Tek atomun
enerji düzeyleri Schrodinger dalga denkleminin çözümünden elde edilebilir. Molekül oluĢturan iki atom yan
yana geldiğinde bir atomun elektronu diğerinin potansiyelinden etkilenerek eski düzeyinin bir altında ve bir
üstünde yeni enerji düzeylerine sahip olurlar. Böylece kuantum durumlarında yozlaĢma gözlenmez.



Katıyı oluĢturmak için yan yana gelen N atom halinde tek atom halindeki her enerji düzeyi N tane enerji
düzeyine yarılır. Enerji seviyelerinin yarılması çekirdekler arasındaki uzaklığa bağlıdır. Çekirdekler arası
mesafe büyükse yarılma küçük olur. Ayrıca bir atomun enerji seviyelerinin yarılması halinde çekirdeğe
yakın olan yörüngelerdeki elektronlar atoma sıkı bağlandığından diğer atomlar tarafından daha az rahatsız

edilirler ve bunun sonucunda enerji yarılması az olur. DıĢ yörüngelerdeki elektronlar ise diğer atomun
potansiyelinden daha fazla etkilendiğinden bunların enerjilerindeki yarılmalar da geniĢ olur. (Ġçten dıĢa
doğru enerji yarılması geniĢler, enrji gapı daralır.)

Her bandın katıdaki atom sayısına yarıldığını söylemiĢtik. Katının cm
3
‟ünde yaklaĢık 10
23
tane atom varsa
ve tipik bir bant geniĢliğini 5 eV alırsak iki enerji seviyesi arasındaki fark
23
23
10 . 5
10
5
÷
=
olur. bu kadar yakın enerji seviyelerine kesikli diye bakmak zor olduğundan sürekliymiĢ gibi kabul edilir.

Bloch Teoremi:

Ġzinli enerji bandı içinde olan elektronların dinamik davranıĢı pek çok açıdan serbest elektronun
davranıĢına benzemektedir. Kristalin iletken veya yalıtkan oluĢu sorusuna cevap; tamamen bant içinde
bulunan kuantum durumlarının tamammen veya kısmen dolu oluĢuna bağlıdır. Kristalin tek elektron modeli
(Bloch Teoremi) kristaller için geçerli olan serbest elektron modelinin uygunluğunu bir çok açıdan
göstermektedir. Bloch teoremi periyodik kristal potansiyeli altında tek elektron dalga fonksiyonu ile ilgili
matematiksel bir ifadedir.

¢ = ¢ . E . H


) x (
2
2 2
V
x
m 2
H +
c
c
÷ =
h


( ) ( )
( )
0 . ) V E (
m 2
x
. E . V
x
m 2
x
f
) x (
2 2
) x (
2
x x ) x (
2
) x (
2
2
) x (
= ¢ ÷ +
c
¢ c
¢ = ¢ +
c
¢ c
÷
¸ ¸¸ ¸ ¸_ ¸
h
h



Serbest elektron durumunda
0 V
) x (
=
idi o zaman f
(x)
= k
2
= sabit olur.

()
()
; çözümü in ' ise f f f Eğğe
. idi Ae
x ) na x ( ) a x ( ) x (
ikx
x
¢ = =
= ¢
+ +
+


()
{ . fonk Bloch : U U . e
) x ( k ) x ( k
ikx
x
= ¢




()
) ir periyodikt ( . fonk Bloch : U
ir periyodikt :
) x ( k
x
¢



() ¬ ¢ = ¢+ x
ikna
) na x ( e

Tek elektron modelinde kristal içindeki bir elektronun dalga
fonksiyonu





KRĠSTAL MOMENTUMU VE ETKĠN KÜTLE

Elektronlar için R
H
(-) olması etkin kütle ile açıklanabiliyor.

kütle etkin m
F F
F
. m m
F F
m
F
m
m
F
dt
d
a
F F
dt
d
m F
a . m F
*
. örgü . uy
. uy
0
*
. örgü . uy
*
. uy
0
*
. uy
. örgü . uy top
= ¬
+
= ¬
+ = ¬
=
0
=
+ =
0
=
=
, ,
,
, ,
,
,
,
, , ,
¸
,




Örgü kuvveti: Kristal potansiyeli ile elektronun etkileĢmesi sonucu örgü tarafından uygulanan kuvvettir.

0
*
örgü
0
*
örgü
0
*
örgü
m m F
m m F
m m 0 F
> ¬ ÷ =
< ¬ + =
= ¬ =
,
,
,



Etkin Kütle: Kristal potansiyeli etkisi altında grup halinde hareket eden elektronların sahip olmuĢ olduğu
kütleye denir.


Kristal Momentumu: Serbest parçacığa etki eden kuvvet sıfırdır. Bu netice bizi elektronun kütlesinin sabit
olduğu sonucuna götürür.

Oysa kristal içinde hareket eden elektron kristal potansiyelinin etkisindedir. Ve bu nedenle elektrona etki
eden bir kuvvet vardır. Bu durumda elektronun momentumu sabit değildir. Öyle bir momentum tarifleyelim
ki kristal içindeki elektron için sabit olsun. Buna kristal momentumu denir.

m
k
k m
h
P ,
m 2
P
2
h
h = 0 ¬ = 0 =
ì
= = c


m
k
dk
d
m 2
k
2 2 2
h h
=
c
¬ = c


÷
c
= 0
dk
d 1
h
Serbest parçacık için hız ifadesi

m
k
dk
d 1 h
h
=
c



÷
c
= ¬
2
2
2
dk
d
m
h
Serbest parçacık için kütle ifadesi






Kristal Ġçindeki Elektronun Enerji ve Etkin Kütle Ġfadesi


Kristal içindeki bir elektronun dıĢ bir kuvvet etkisi altında olduğunu söyleyelim.Kristal içindeki
elektronlar için grup hızından bahsedilir.

Grup hızı:
dk
d 1
g
c
= 0 ¬
h



Momentumu:
dt
dk
F
dt
P d
F , k P h
,
,
, ,
h
,
= ÷ = =



F m .
dk
d 1
dt
d
dt
d
m
*
g
*
=
(
¸
(

¸
c
=
0
h



¬
c
=
2
2
2
*
dk
d
m
h
etkin kütlenin ?‟ye bağlı değiĢimi







MARMARA ÜNĠVERSĠTESĠ FEN EDEBĠYAT FAKÜLTESĠ FĠZĠK BÖLÜMÜ KATIHAL FĠZĠĞĠ –I FĠNAL SINAVI 19/01/2010

Soru-1 Fononların ısı kapasitesi probleminde, a) Debye modelini b) Einstein modelini açıklayınız c) Isı kapasitesi ifadelerini türeterek elde ettiğiniz sonucu tüm sıcaklık aralıklarında yorumlayınız? d) DulongPetit yasasını hangi sıcaklık bölgesinde geçerli olduğunu ve elde ettiğiniz ifadelerden Dulong-Petit yasasını türetiniz? 1/2   sin   Ka/2 Soru-2 Tek atomlu lineer bir örgü dikkate alarak, Fonon dispersiyon bağıntısının ω4C/M formunda verildiğini gösteriniz? Fononların hız ifadesini bulunuz? Birinci Brilliouin Bölgesi sınırları içinde v=v(k) grafiğini çiziniz. Sonucu yorumlayınız? Burada a örgü sabiti, K fonon dalga vektörü, C iki atom arasındaki etkileĢme sabiti, M atomun kütlesini göstermektedir. Soru-3 a) Bloch Teoremini izah ediniz? Bloch Dalga fonksiyonunu yazınız ve her parametrenin ne anlama geldiğini yazınız? b) Maddeyi elektriksel iletkenliğine göre band diyagramlarını çizerek açıklayınız? c) Elektronlarla Fononlar arasındaki Umklapp saçılmalarını açıklayınız? d) Fermi-Dirac Parçacıkları için Fermi fonksiyonunu yazınız ve Fermi Fonksiyonun T=0K ve orta ve çok yüksek sıcaklıklar için davranıĢını genel olarak çizerek tartıĢınız? Soru-4 a) Metallerdeki elektriksel özdirencin sıcaklığa bağlılığını tartıĢınız? b) Serbest elektronların elektriksel ne2 τ iletkenliğinin σ  ifadesi ile verildiğini gösteriniz? c) Wiedemann-Franz yasasını izah ediniz ve Lorenz m 2 2 k  L  B ifadesi ile verileceğini gösteriniz? Bu ifadenin hangi durumlarda geçerli katsayısının 3 e 1 olduğunu tartıĢınız? d) Hall olayı nedir? Hall katsayısının serbest elektronlar için R  ifadesi ile H nec verileceğini gösteriniz? 1 Soru-5 a) Termal iletkenliği tanımlayınız ve K termal iletkenlik katsayısının K Cvl ifadesiyle 3 verileceğini gösteriniz. Termal iletkenlik katsayısının sıcaklığa bağımlılığını yorumlayınız. AĢağıdaki Ģekilde Bakır için aĢağıda verilen termal iletkenlik-sıcaklık davranıĢını, tüm sıcaklık aralıklarında tartıĢınız?

BaĢarılar

Doç.Dr. Mustafa Özdemir

Burada TF fonksiyonunu yazınız ve Fermi Fonksiyonun T=0K ve orta ve çok yüksek sıcaklıklar için davranıĢını genel olarak çizerek tartıĢınız? Soru-3 a) Bloch Teoremini izah ediniz? Bloch Dalga fonksiyonunu yazınız ve her parametrenin ne anlama geldiğini yazınız? b) Maddeyi elektriksel iletkenliğine göre band diyagramlarını çizerek açıklayınız? c) Elektronlarla Fononlar arasındaki Umklapp saçılmalarını açıklayınız? Soru-4 a) Metallerdeki elektriksel özdirencin sıcaklığa bağlılığını tartıĢınız? Serbest elektronların elektriksel iletkenliğinin ne2 τ σ m ifadesi ile verildiğini gösteriniz? Burada  elektron-elektron çarpıĢma süresi veya elektron-elektron durulma süresidir. ifadesi ile verildiğini gösteriniz? Burada σ o  ne 2 τ dc m 1 Soru-5 a) Isısal iletkenliği tanımlayınız ve K ısısal iletkenlik katsayısının K Cvlifadesiyle verileceğini 3 gösteriniz. Mustafa ÖZDEMĠR Doç. Mustafa Özdemir .i ) 1  ( ) 2 (doğru akım) iletkenliğini göstermektedir.Dr. Elde ettiğiniz sonucu yorumlayınız? 12 2  2x 2 x e π dx  x Fermi sıcaklığını göstermektedir. b) Bir katıdaki serbest elektronların ac (alternatif akım) iletkenliğinin ne 2 τ 1  i σ( )    o. AĢağıdaki Ģekilde Bakır için verilen ısısal iletkenlik-sıcaklık davranıĢını. Isısal iletkenlik katsayısının sıcaklığa bağımlılığını yorumlayınız.  (e 1) 3 b) Fermi-Dirac Parçacıkları için Fermi 2   Nk T/T el Soru-2 a)Serbest Elektron ısı kapasitesinin C π B F ile verildiğini gösteriniz. tüm sıcaklık aralıklarında tartıĢınız? BaĢarılar Doç.Dr.MARMARA ÜNĠVERSĠTESĠ FEN EDEBĠYAT FAKÜLTESĠ FĠZĠK BÖLÜMÜ KATIHAL FĠZĠĞĠ –I FĠNAL SINAVI 24/01/2011 Soru-1 Fononların ısı kapasitesi probleminde Debye modeli için ısı kapasitesi ifadesini türetiniz. m(1 .

bir örgü noktasını belirtir. ĠĢte bravais örgüsünün periyoduna uygun düzlem dalga oluĢturan K vektörlerinin oluĢturduğu örgüye ters örgü denir. Genel olarak bir düzlem dalga   e Ģeklinde açıklanır. k ise dalga vektörü vektörüdür. bu örgü içine bir düzlem dalga yollanırsa genel olarak   düzlem dalganın periyodu ile örgünün periyodu aynı değildir.BÖLÜM 2 TERS ÖRGÜ KAVRAMI Ters örgü kavramı periyodik yapıların analitik olarak incelenmesinde önemli bir rol oynar. . Bu özellik öteleme simetrisinden kaynaklanmalıdır. a2 .0 R  R      Cos K 1  K 2n R  R     Ters Örgü de Bravais Örgü müdür?         Baaögsnetmlöemvkölra1 . K1  K 2 farkı da bir örgü noktasını temsil eder. Ters örgü denilme nedeni bu örgüye ait temel örgü vektörlerinin biriminin gerçek uzaydaki vektörlerin biriminin tersi ikr 0 olmasıdır (1/uzunluk).     Cos K 1 K iSin i. K vektörleri eğer ters örgüyü oluĢturuyorsa   Eğer K1  K 2 de bu örgüde bir noktayı belirliyorsa. Gerçek uzayda bir bravais örgüsü düĢünelim. iR K e  1 koşulu sağlanmalı dır. a3 Ģkidtreiyruv Rn1a23 vköüiedğrög nkar ı yrrtsieiyruYna1 v a 2 nntrfdğnkarbaaögd ied ğloaa a1 +a 2 ‟i blrd i rvi rüüd e e tl e etr i s e e elneai dl od e etr l ie rü o tl ı n el ieptdl od.     k1 bir noktayı k 2 de baĢka bir örgü noktasını belirliyorsa k1 + k 2 de doğal olarak baĢka Ters örgüde eğer   e iKR 1 bağıntısını sağlıyorlardır.Kristal örgü (uzunluk) 2.Ters örgü(1/uzunluk) 1-Kristal Örgü: Mikroskop altında bakıldığında gözüken örgüye denir(Gerçek uzayda). Burada  0 sabit sayı   2  k    . Kristal Yapı 1.     K1  K 2 bu bağıntıyı sağladığına göre ters örgüde bir örgü noktasını belirler. r dalganın temsil ettiği yerin yer olup dalganın genliğini ifade eder.  2-Ters Örgü: K uzayında (fourier uzayında) kırınım deseninden elde edilir. ai e i ail ii otl rvi rü es oa lrk f an e e a s nn el i ie ğ noktada bu örgü içinde yer alır. Özel k  K değerleri için dalganın periyodu  ile örgünün periyodu aynı olur.

.

.ÖRNEK: Basit (sc) yapı için ters örgü vektörlerini bulunuz.  2   ˆ    3   ax2 x a a 2 ˆ b     2 b 2 3 1 1 a 2 3 a a 1 a a  2   ˆ     a a ay 2 ˆ b  3 1   3  y 2 b 2   2 2 a 2 3 a a a a 1  2   ˆ   2   az2 z a a 1 ˆ b     b 2 3 3 2  3 a 2 3 a a a a 1 ÖRNEK: fcc yapı için ters örgü vektörlerini bulunuz.

Ters Örgü Temel Hücresinin Hacmi    V  örgüde  2a Gerçek a 3 a  1    * V1  2b Ters b 3 b örgüde   . ÖDEV: Taban merkezli.a  a a  a ˆ ˆ ˆ ˆ    y z x z  a2 a3 2  2 2  2 b 2    2   1 a a2 a3 a3 1 4 2 2 2  a a a   z  x y  4 ˆ 4 ˆ 4 ˆ  2   3 a 4 2  ˆ ˆ ˆ  x yz a a a  a a  ˆ ˆ ˆ ˆ    x z x y  a3 a 2 2  2 2  1 b 2    2   2 a a2 a3 a3 1 4 2 2 2 a a a   z  y x  4 ˆ 4 ˆ 4 ˆ  2   3 a 4 2  ˆ ˆ ˆ  x yz a a  a a  a ˆ ˆ ˆ ˆ    x y y z  a a2 2  2 2  2 1 b 2    2   3 a a2 a  a3 1 3 4  a2 a2 a2  ˆ ˆ  z  y x ˆ 4 4 4    2  3 a 4 2  ˆ ˆ ˆ  xyz a SONUÇ: fcc yapının ters örgüsü bcc yapıdır. cisim merkezli ve besit altıgen yapının ters örgüsünü bulunuz.

optik gibi özelliklerdir. Bu yüzden kristal doğrultu ve düzlemlerini sayısal olarak ifade etmek gerekir.     2 a2  a3    b1 b2 b3      b2 b3 a1a2  a3  2      d  b2 b3 V 2      b2  b3  d V 2       b2  b3 a2  a3  V   2        b2   b3a3 a2  b3a2 a3      V  0  2    2   2  a2  b2    V       a a 2  d 3             2     2  b1 b2 b3  V   3 V * V Kristal Doğrultuları ve Kristal Düzlemlerinin Ġndislenmesi 2 3   Atomlar düzgün olarak dizilmiĢlerdir. Kristal Doğrultuları . Her örgü noktasında bir atom varsa doğrultu meydana getirir. Anizotropik Yapı: Doğrultuya göre bir fiziksel özellik farklılık gösteriyorsa o yapı anizotropik bir yapıdır. Fiziksel özellik doğrultuya bağlıdır „Bu fiziksel özellikler ısısal.). Kristal yapılar doğrultuya göre farklı özellik gösterdiği için anizotropik yapıdadır. İzotropik Yapı: Homojen bir yapı olup fiziksel özellikler her doğrultuda aynıdır. mekanik.

Buna göre ters örgü  uzayındaki bir K vektörünü.k.  Khb1k2l3 olarak yazabiliriz. a3 tam katları olarak ifade ediniz 3. 1. Miller indisleri h.Bu sayıların terslerini alınız ve paydadan kurtararak h. Kristal düzlemleri adı geçen düzlemin kristal eksenlerini kestiği noktaların koordinat baĢlangıcı olan uzaklıklar cinsinden ifade edilebilir.l ile gösterilir.Miller indislerini bulmak için bir atomu temel örgü vektörlerinin baĢlangıcı olarak alınız.Kristal Düzlemleri ve Miller Ġndisleri Kristal yapılar her doğrultuda ve düzlemde farklı fiziksel özellikler gösterirler.k. Miller indislemesi yapabilmek için aĢağıdaki yöntem takip edilir. Sonsuzda iĢlemlerin yapılmaması bu gösterimi biraz değiĢtirme ihtiyacı doğurmuĢtur.. hkl. Bunu ayırdedebilmek için miller indisleri kullanılır.l ‟leri elde ediniz. a2 .    2. (-) değer alıyor ise rakamın üzerine çizgi koyunuz. Bunun için düzlemin kristal eksenini kestiği noktalar yerine bu noktaların terslerinden türetilen büyüklükler kullanılarak miller indislemesi tanımlanır. Fakat bu durumda kristal eksenlerine paralel olan önemli düzlemler kristal eksenini sonsuzda keserler.Düzlemin eksenleri kesim noktasını a1 .   ÖRNEK: .

(hkl) lerin üzerinde eksi varsa eksiliği gösteriyordur. 2.Ters örgünün her vektörü gerçek örgünün bir örgü düzlemi grubuna diktir.(2 2 3) kristal eksen kesim noktaları 1 1 3 1 3 2  ( ) () 332 hkl  2 2 6 2 6 6 ÖRNEK:  a123 üçgen için n1n2 n3  (hkl)    111  1 1 1    1 1 1  (hkl)  111  n1n2 n3  hkl   üst düzlemiçin  1 n1n2 n3   11 hkl  1 1 1    1  1  101  sol yan için   1 1 1       1 001 n1n2 n3  hkl   ön yüz için  arka yüz için    n1 n2 n3   11 1 1 1 1   1 11    hkl     1      11  100  011 n1n2 n3  hkl   sağ yan yüz için  üst düzlem için  1 n1 n2 n3   11 1 1 1 11 1     hkl     1 11   010  110  Kristallerde doğrultuları göstermek için n1n2 n3  sembolü kullanılır. Düzlemleri göstermek için ise (hkl) Ģeklinde sembollerle gösterilir. 1.Düzlemler arası uzaklık d ise . -Ters Örgü Ġle Gerçek Örgü Arasındaki ĠliĢkiTers örgü ile gerçek örgü arasında sıkı bir iliĢki vardır.

   ÖRNEK: Düzlemsel bir kristal ele alalım.   2  2 2 2 ˆ K K  n  .  K2  K 1 d d d d 1 2 Eğer bir düzlemin miller indisini biliyorsak birbirine paralel olan eksenlerin birbirlerini hangi aralıklarla keseceğini biliriz.        . n1n2 3  32 hkln 1 1     3 2    2301 (230) düzlemine paralel diğer düzlemleri çizmek için Ģu iĢlemler yapılır. Böylece her bir noktadan geçen düzlemler çizilir.   a1 ‟de her örgü noktası 2 eĢit parçaya a 2 ‟de ise her örgü noktası 3 eĢit parçaya bölünür. * Eğer kristalimiz ortanormal ise.  2  ˆ K n d  Khb1k2l3 2       kl b 2l b2 b 1     b k  h b3h b3 1 d  2  2                  2 2  1 2 2 23 hk2 2  b b b b kl b h   2 b hl b 2 l b 1 2 3 k b 3 2 3 b b 1 b   1 d hkl                      ORTANORMAL DEĞĠLSE (hkl) düzlemine karĢılık gelen düzlemler arası uzaklığı verir.  2 K  d 2 d  k -Düzlemler Arası Dik Uzaklığın Bulunması 2  ˆ K n d d: düzlemler arası dik uzaklık Ortanormal olmayan kristal için d=?   a1a2 a3  birbirine dik değil ise ortanormal olmayan kristal olur.

B. sınırını oluĢturmaktadır. O halde Wigner-Seitz temel hücresi ve 1.B)Ters örgünün Wigner-Seitz temel hücresi birinci brillouin bölgesi olarak bilinmektedir. -BĠRĠNCĠ BRĠLLOUĠN BÖLGESĠ (1. ? ? 100 a) Sc yapı için d d. Örnek olarak bu örgünün birinci brillouin bölgesi ters örgüde fcc örgünün Wigner-Seitz temel örgüsüdür. ÖDEV: .B.B. Daha yüksek derecede brillouin bölgeleri mevcuttur ve bu bölgeler baĢka tip temel hücrelerdir. Bunun bir Ģekli (k) da gösterilmiĢtir (m) de ise  2 a*  *   a dır. ġEKĠL 7  Çizgisel bir örgü bir a öteleme vektörü ile temsil edilir. Bu ters örgü vektörü a olup büyüklüğü vektörlerin orta noktalarından çıkılan dikmeler 1. b b b b b . En küçük ters örgü vektörleri a * ve .a * dır.1 0 b 203 3  1  2 3 1 0 b 2 hk h l k l o 2 2   Cos 1 1 1 2  Cos 90  22 2 22 2 h lh l 22 k  k  11 1 2   θ:düzalremsıçnki ÖDEV: ? 110 111 .2 2   2  2  2     b1  b 2  b 3 h 1 b k 2 b l 3 b  d   hkl 2       2   2 2 2    2 1  2 2 2 3 b kb l b   h d   hkl          bb  .d b) Basit altıgen prizma için d10?. c) Elmas yapı ve ZnS için d10?.Brillouin bölgesi aynı geometriksel yapıya sahip olmasına rağmen ikincisinin ters örgü uzayında olduğu unutulmamalıdır.

ġekilde a kenarlı basit kübik yapıya ait iki düzlem görülmektedir.Çizgisel Kusurlar 3. Düzenli kusursuz bir kristal ise en kararlı haldedir ve enerjisi en azdır. Tek bir atom boĢluğu olabileceği gibi 2 ya da 3 boĢluk ta olabilir. Bir kristalde N 0 tane atomda kusurlu atom sayısı: N0eEkt dir. Bu tip kusurlar maddeyi kristalleĢtirirken çalıĢtığımız ortamın kirli olması ile ortaya çıkar.) 2-) Çizgisel Kusurlar: Aynı çizgide bulunan atomların oluĢturduğu kusurlardır. ÖDEV:1 cm3 kristalde kusurlu atom sayısı ne kadardır? (oda sıcaklığında N0=1023 tane atom olduğunu kabul edelim. eğer kristal yüzeyinde bir yerde ise Shatley tipi kusur denir.Hacimsel Kusurlar 1-) Noktasal Kusurlar: Bir kristalin beklenen noktasında olması gerekenin olmaması sonucu ortaya çıkar a) Yabancı atomun oluĢturduğu noktasal kusurlar: Kristal yapı oluĢurken olması gereken atomun yerinde olmaması gereken yabancı bir atomun bulunmasıdır. Mesela katıların optik soğurma tayfları değiĢik olur. Eğer yabancı atom asıl atomdan büyükse kristal atomların arasına girme Ģansı azdır. -KRĠSTAL YAPI KUSURLARIKristallerin mükemmelliğinin bozulduğu an kusurlar ortaya çıkar. 1. b) BoĢluk kusurları: Bir atomun olması gereken yer boĢ ise bu tür kusurlara boĢluk kusurları denir. . O tek bir boĢluk var ise F merkezli boĢluk kusuru OO 2 boĢluk var ise M merkezli boĢluk kusuru OOO 3 boĢluk var ise R merkezli boĢluk kusuru Atom arada bir yerde ise bu tip kusura Frenkel tipi kusur. Bir kristalde nokta kusurları olup olmaması kristalin fiziksel özelliklerini değiĢtirir.Yüzeysel Kusurlar 4. Yabancı atom kristalin yüzeyinde ya da arada bir yerde bulunabilir. Düzensiz kusurlu bir kristal yapı daha yüksek enerjidedir. Elektriksel ve manyetik özellikleri değiĢir. iki tanedir. Bir nokta kusuru oluĢturmanın bedeli 1 eV‟dir. Bu atom araya bir yere ya da kristalin yüzeyine gitmiĢ olabilir.Noktasal Kusurlar 2. Çünkü kusurun oluĢması enerji gerektiren bir olaydır. Bu düzlemlere ait miller indisleri nedir ve bu düzlemlere dik doğrultuların miller indisleri rotasyonu nedir? ÖDEV: (100) ve (111) düzlemleri ile (110) ve (100) düzlemleri arasındaki açıyı bulunuz.

Bu kusurda kristalin cephesi kayar. Bu tip kusurun bulunduğu kristallerde cm 3 baĢına 10 kusur bulunur. 4-) Hacimsel Kusurlar: a) a) Kayma Kusurları Kristal yapı oluĢurken Ģekildeki gibi her bir parça düzgün ancak biri diğerine göre öteleme (kayma) yapmıĢ olabilir. b) b) Ġkizleme Kusuru Bu tip kusurda belli bir parça döndükten sonra aynı parçanın ikizi ile birleĢmesi sonucu oluĢur. Genellikle kristal metal malzemeler bu tip kristal taneciklerinin üst üste yığılmasıyla oluĢturulmuĢtur. Bu tür kusurların enerji olarak değeri 13 eV civarındadır. b) Vida Kusuru: Kristali makaslama zoruna tabi tutarsak yani yüzeyine paralel kuvvet çifti uygularsak vida kusuru ortaya çıkar.a) Kenar çizgisel kusuru: Bu kusur genellikle malzemeyi iĢlerken ortaya çıkar. Hacimsel kusurun oluĢması için gerekli enerji çok büyüktür. Bu tip kusurlara kayma kusuru denir. . ÖDEV: Oda sıcaklığında (T=300 °K) vida kusurunu oluĢturmak için gerekli enerji kaç eV‟tur. Bu kusurların adına “pit” denir. 3-) Yüzeysel Kusurlar: Bir kristal küçük kristal taneciklerinden oluĢmuĢtur. Küçük metal tanecikler düzgün olmalarına rağmen birleĢme anında birbirleriyle açı yaptıklarından yüzeyde kusur oluĢtururlar.

(mn=2000me) hh h o     A 1 P 2 m mE Nötronlar kristal maddenin çekirdeği ile etkileĢirler.  birim hücre parametrelerini. Bu yöntemlerden ilki x-ıĢınlarıdır bunun dıĢında nötron kırınımı ve elektron kırınımı da kullanılır. Kristal yapıyı tespit ederken atomların veya moleküllerinin yerlerinin belirlenmesi spektroskopik yöntemlerle gerçekleĢtirilir.c ve  . Kırınım= GiriĢim + Saçılma Bir kırınım için saçan ve saçılan x-ıĢınlarının dalga boyları eĢit ve sabit bir faz farkına sahip olmalıdır. Bir nötronun kütlesi yaklaĢık olarak elektronun kütlesinin 2000 katıdır. . c hc o E    h 1 A E  )arasında ( A değişiyor. birim hücrede kaç tane atom veya molekül olduğunun çıkarılması anlaĢılır.  . kristalin mükemmelliği de tespit edilebilir. Bunların dıĢında atomların konumları bağ uzunlukları. Saçılan x-ıĢınının enerjisi 10-50 KeV‟tur. Saçılan bir x-ıĢını atomun elektron yoğunluğunun çok olduğu kısmıyla etkileĢir. 1 o  10    Nötron Kırınımı: Nötronların enerjisi yaklaĢık olarak 0.08 eV‟tur.BÖLÜM 3 X-IġINLARI KIRINIMI ĠLE KRĠSTAL YAPILARIN TAYĠNĠ Kristal yapıların ortaya çıkarılması denince a. kristal yüzlerinin indislenmesi.b. EtkileĢme esnek etkileĢmedir ve dipol momenti olan moleküllerle etkileĢirler.

2. X-IĢınları ve Nötron Kırınımı KarĢılaĢtırılması 1. Elektron sayısı az olan (atom numarası küçük) elementlerin atomlarının yerlerinin bulunmasında nötronlar avantaja sahiptir. ÖDEV: X-ıĢını demetinde gözlenen en kısa dalga boyu ?=1 23°A olarak verilmektedir. Hedefe çarpan en hızlı elektronun kinetik enerjisini bulunuz. 2.ıĢınlarının etkileĢimi zordur.Elektron Kırınımı: Enerjileri yaklaĢık olarak 100 eV‟tur.Sin? n? = 2d sin? n = 1. ÖRNEK: bcc yapı için geometrik yapı faktörünü bulunuz? .X-ıĢınları atom etrafındaki elektronlarla etkileĢir.Sin? + d.  . Çünkü nötron hafif ya da çok sayıda olan elektronlarla aynı derecede etkileĢir. Çünkü enerjileri düĢüktür.. Kırınım Olayı – Bragg Yasası Yol farkı = CB + BA = d.c ve  .  ‟ları bulabiliriz. n? = 2dhkl sin?hkl n dhkl 2Sinhkl › Bragg Yasası bağıntısından aynı düzlem takımı için d‟yi bularak a. Elektronların sayısı azsa x. Elektronlar katının derinliklerine giremezler.. Bu nedenle elektron kırınımıyla sadece katılarda yüzey araĢtırması yapılır.Buna karĢılık nötron kaynağını yapmak oldukça pahalıdır.. X-ıĢınlarıyla atomların yerlerinin belirlenmesi zordur.b..3.

Bcc yapıyı sc yapı gibi düĢünürsek

Sk  fe e
j1  ikd1 0

3

 ikd j

 e e 

e

 ikd2

    i hb1kb2lb3 d2

 2  2  2 a    i h xk yl z  xyz a a 2 1 e  a

1 eihkl
ih l           ek k k Cos iSin h l  h l     0

Görüldüğü gibi bazı noktalar için Bragg yansıması yoktur. Bunun anlamı Ģudur: bu iĢlem bcc yapıyı (sc) fcc yapıya dönüĢtürür. AĢağıdaki Ģekilde görülen noktalar için giriĢimin olduğunu söyleyebiliriz.

Sk=2 olduğunda bragg yansıması var siyah noktalarla gösterilmiĢtir. Sk=0 olduğunda bragg yansıması yok boĢ yuvarlaklarla gösterilmiĢtir.

ÖDEV: fcc yapı için geometrik yapı faktörünü bulunuz ve aĢağıdaki düzlemlerin hangisinde yansımalar vardır hangisinde yoktur yorumlayınız. (100) , (110) , (111) , (200) , (220) , (222) , (211) , (221) , (123) (Ġpucu: Bunu da sc yapı olarak düĢüneceksiniz) Tek Tip Atomlu Elmas Yapı

 a  a    xy 1 2  a  a    yz 2 2  a  a    xz 3 2

 2      b    xyz 1 a  2      b  x y z    2 a  2      b     xyz 3 a

id id S ek 1 ek 2 k    a   i h 1 b b     b k2 l 3 x y z 4  e 1     2    2    2    a    ih     k  x y z          x y z     l x y z x y z a a 4  e a 1 2           a   i      k     l        hx y z  x y z x y z x y z a 4  e 1  i    hkl  e 2 1

 

 

    S Cos  1 h l Sin  k  hl  k  k i 2 2

h  l sayk 2 k 2  ı çift S  h  l sayk 0 k 2  ı tek S  h  l sayk1 k tek S  ı i
 ihkl Sk1e2

elmas yapı (fcc) için geometrik yapı çarpanı faktörü

ÇOK ATOMLU KRĠSTALLERDE GEOMETRĠK YAPI ÇARPANI FAKTÖRÜ  n fk Atomik ( yapı çarpanı j ) Skfj(k)e.ikd  (  toplam atılır j1 fksbt. dışına j )
k Elektron Yoğunluğu: Kırınım lekelerinin Ģiddeti deneyler sonucu ölçülür. Yapı faktörü S  Ihkl ile orantılıdır.  S k = enerji uzayını temsil eder. Kuzayında

g  elektron yoğunluğunu ifade eder.(gerçek uzayda)

Baz içindeki elektron yoğunluğu, n  iKd Skfj(k)e.j j1‟nin Fourier dönüĢümüdür.

 gerçek uzayda hacim 1 2   i K : d V g  . j S e () x , y , z k g yoğunluğu : elektron V 

1  hx) g,  S2 lz .   e( i ky (y x) ,z k V

Birim hücredeki herhangi bir (x,y,z) noktasının yoğunluğu bu fonksiyonla bulunur. Birim hücrenin simetri bağımsız bölgesinin tamamı küçük adımlarla taranır. Elektron yoğunluğu aynı olan noktalar birleĢtirilerek eĢ elektron yoğunluğu hesaplanır ve eĢ elektron yoğunluğu çizgileri elde edilir. Elektron yoğunluğu en büyük olan noktalar atomların yerlerini verir. Birim hücrenin simetrik özelliklerinden yararlanarak birim hücrenin sadece bir kısmının elektron yoğunluk haritası çıkarılırsa diğer kısımlarında simetri özelliğiyle haritaları çıkarılmıĢ olur.

Model olarak ele alınan sonsuz uzun çubuk Ģeklindeki bir cisimde yayılan esnek dalgayı inceleyelim. X‟in bir fonksiyonudur. (zorlanma:E) E Ux. S ile gösterilir. Bu durumda hareket tek boyutta sınırlanmıĢ olur.t  :yer değiĢtirme Birim yüzey baĢına etki eden kuvvete ise “zor” denir.t  fonksiyonu ile temsil edelim. çubuk üzerindeki bir x noktasının yer değiĢtirmesini U  x . Yani denge konumunda sıcaklığa bağlı olarak salınım (titreĢim) hareketi yaparlar. TitreĢim hareketinin dalga boyu kristalin örgü sabitinden çok büyük ise katının atomlardan oluĢan kesikli yapısı göz ardı edilebilir. Sonsuz Uzun Esnek Çubuk A: çubuğun kesiti Buna göre birim uzunluk baĢına yer değiĢtirmeye “zorlanma” denir. olayların anlatılmasını ve anlaĢılmasını kolaylaĢtırmak içindir. . TaĢıyıcı ortamın sürekli olduğunu ve çubuk boyunca ilerlediğini düĢünelim. Bu kabul. Gerçekte örgü noktalarındaki atomlar hareketsiz değildirler. Böyle bir ortamdaki dalgalara esnek dalgalar denir. Örgü titreĢimleri ile bu titreĢimlerin kristalin ses ve ıĢık ile ilgili özelliklerinin etkisi incelenmektedir. Bu da katının ısısal özellikleri hakkında bilgi verir. Hooke yasasına göre sonsuz küçük yer değiĢtirmeler için zor ile zorlanma doğru orantılıdır.t  dx U  x . Ve katı sürekli bir madde ortamı olarak ele alınabilir.  sürekli ise a ortam      kesikli ise a ortam     f g f g Sürekli Ortam: Katılar atomlardan oluĢur ve bu kesiklik örgü titreĢimlerinin incelenmesinde esastır.BÖLÜM 4 KRĠSTAL ÖRGÜLERĠN DĠNAMĠĞĠ Kristal yapıları incelerken atomların örgü noktalarında hareketsiz olduğunu kabul etmiĢtik. Örgü titreĢimleri soğurulan ısı miktarını katı içinde ısının iletimi ile ilgilenir. Bu sayede matematiksel ifadeler sadelik kazanır.

Buna göre dx elemanının hareketi. Çubuğun yapıldığı maddenin yoğunluğu  ve kesit alanı da A olsun.A  A yüzeyine +x ekseni boyunca etki eden F2 kuvvetini.   k  Y 2   Y fazsabit  h: ıız k   k k .  Faz Hızı ( ) : Ġlerleme doğrultusundaki aynı fazdaki noktaların ilerleme hızına faz hızı denir ve bu hız sabittir. Klasik Dalga Denklemi Ux. . EĢitliğin sağ tarafındaki S xdx . 2 .  Y E SE  Y : young " elastik" katsayısı Esnek ortamda ilerleyen dalgayı veren dalga denklemini elde edebilmek için Ģekilde dx kadar keyfi bir yüzey elemanı seçelim.eikxt k: dalga vektörü w: açısal hız  xt U . . S  x  .  kUt 2 x . i  t  xt ik ekx c ikU .  A x    t      kütle ivme Ģeklindedir. U t  2 xdxS.   x   Adx S .t x t x Y 2  Y2 k    Y elastik sabiti sabiti.S. young :  ρ : yoğunluğu  cismin  bir olarak  değer karşımıza çıkar  sabit  . 2 x   . A  -x ekseni boyunca A yüzeyine etki eden F1 kuvvetini verir.tc. 2 2 U  U k . 2  x  xt U . .

Çubuğun boyu L ve koordinat baĢlangıcı olarak da çubuğun sol yanı seçilirse. Çubuğun uçları değiĢik hareket yapmaya zorlanabilir.k ifadesi de çizgisel olup boĢlukta ilerleyen ıĢığın dağınım eğrisini verir.k bağıntısına sürekli ortam için dispersiyon bağıntısı denir.Her iki uç ta hareketsiz olabilir.  .te. 2. Bu çözüme sınır Ģartlarını uygulayalım. Sınır Ģartları çubuğun uçlarına uygulanan dıĢ sınırlamalar tarafından belirlenir. Ģeklinde idi. periyodik sınır Ģartı: . Böyle sürekli ortamdaki dalgalara esnek dalgalar denir.Bir uç sabit diğer uç serbest olabilir. Sürekli Ortamın Modlarının Belirlenmesi Sonsuz uzun çubuğu dikkate aldığımızda çubuk üzerinde ilerleyen dalga için çözüm ilerleyen bir dalga ikxt çözümü idi ve Ux.    eğim  k  sesin o ortam Esnek dalga için   .Her iki uç aynı hareketi yapabilir. Benzer Ģekilde   c. 1.k dağınım eğrisi çizgiseldir ve bu doğrunun eğimi  içindeki yayılma hızını verir. Periyodik sınır Ģartımızı çubuğun her iki ucunun aynı hareketi yapmaya zorlandığı durumu dikkate alarak uygulayalım. Sınır Ģartları çubuğun uçlarına uygulanacağına göre artık çubuğumuz sonsuz uzunlukta değildir. 3.

dN  dK 2 L olur. Periyodik sınır 2 Ģartının sağlanması sonucu elde edilmiĢ olan K noktaları arasındaki uzaklık L olduğunda K uzayındaki her 2 L aralığına bir mod düĢer. Her mod kendi bağımsız dalga boyu ile salınır. 2 L veya Ģekildeki izinli K değerleri salınımın bir modunu verir. K ile  arasındaki bağıntıdan faydalanarak   d arasındaki modların sayısı da.  dNgolur. 2  2  K      L K Dalga sayısı K ile sınırlandırılmıĢtır. Buna göre dK arasındaki modların sayısı. L uzunluğunun sonsuz büyük fakat sonsuz olmadığını kabul edelim. Sürekli Ortamın Modlarının Sayısı Mod Yoğunluğu: K uzayında keyfi bir dK aralığı seçelim ve bu aralıkta olan modların sayısını bulmaya çalıĢalım. Kn ÖDEV: Periyodik sınır Ģartını çubuğun her iki ucunun da hareketsiz kaldığı duruma uygulayarak K‟nın aldığı değerleri bulunuz. Bu kabul yukarıda kullandığımız çubuk için geçerlidir. .K değerlerinin tanımladığı bu dalgalar çubuk üzerinde bulunabilir. Böylece K noktalarını yarı süreklilik durumunda olmaları sağlanmıĢ olur.

dk L1 2    L 2 d g  dN  d  d 2    dk NOT: Durum yoğunluğunu hesaplarken +K yanında –K‟larda da bulunan modlar olduğu dikkate alınmalıdır. Sıcaklık arttıkça atomların enerjileri de artar. Bu nedenle durum yoğunluğu ifadeleri 2 ile çarpılmalıdır. Kristal yapıda düzeni örgü ile belirlediğimiz için örgü titreĢimi adını alır. Bir baĢka deyiĢle örgü titreĢimleri artar. 3  Atomlar mutlak sıfır noktasında bile (3-boyutta) 2 enerjisine sahiptir. ÖRGÜ TĠTREġĠMLERĠ Elektromanyetik dalgalar katı üzerine geldiği zaman daha fazla titreĢirler yani enerjileri artar.dN     g  g yoğunluğ : durum ya da mod yoğun d    Buna göre mod yoğunluğu birim frekans aralığına düĢen modların sayısıdır. d grupfaz dk Grup hızı duran dalgaları temsil eden bir hız ifadesi olup enerjinin taĢınma hızını verir. Örgü noktalarında yer alan noktalar bir titreĢim hareketi yaparlar. Buna göre örgü titreĢimlerinin kuantumlandırılmıĢ parçacıklarına fonon denir. -Foton ile Fonon arasındaki Farklar- .

Örgü titre şimlerinin kuantumlan dırılmış dırılmış parçacıkla (Enerjinin rıdır.E h   2 Örgü Titreşimlerinin İncelenmesi 1.Elektroman dalgaların yetik kuantumlan 1. göre 3.FOTON FONON 1. 2. Atomik Düzlemlerin Yer DeğiĢtirmesi .Hızları maddesel ortama değişir. 4.Kesikli ortam için   a ise faz  grup Örgü titreĢimlerinin yayılması bakımından anizotropiktir.Sürekli ortam için   a ise    d dY  Y .Boyuna enine ve titreşir. Yani doğrultuya göre herhangi bir fiziksel özellik değiĢmeden kalır.Boşlukta yayılırlar .Hızları hızına ışık eşittir. 2. 4.Boyuna titreşir 3 5.      dk dk  f g f g Grup hızı faz hızına eĢit ise örgü titreĢimlerinin yayılması bakımından izotropiktir. kesikli parçacıkla rıdır.Maddesel ortamda yayılırlar (Maddesel şart ortam değil) 3. olması yüzünden) (K' kesikli nın olması yüzünden) 2.E   3n 5.

Herhangi bir baĢlangıç noktası seçmek üzere.  n  Ue ika n 1 Ae  U  i t ( ).a dır.a . Burada  kuvvet ya da yay sabitidir.  e ika Ae kn 1a U  n1  n F  m.n.a Bu durumda n. Atomun denge konumuna uzaklığı olsun ve sadece komĢu atomların etkileĢtiğini düĢünelim. n+1 numaralı atomun bulunduğu yer x=(n+1).a n numaralı atomun bulunduğu yer x=n. n-1 numaralı atomun bulunduğu yer x=(n-1). Atoma etki eden net kuvvet:    F F F 1 2    n   F UU 1  n U n 1 n U Un  U n1  2 1U  nU n    n  U Aet   i kx  U  i t  Ae kna  kn 1a U  i t ( ).

Sin 2 2 4.2 d n  U U n  mU  2 n n1 U1 . 2 n U U ikaU e e m U      2 eika ika . Ortam dispersif (dağıtıcı) bir ortamdır. ka 2  Sin 2 m 2 4.2Sin 2   t   ikx  U Ae  n  n dU   Ae kx i i   t  dt 2 n dU t  2 ikx 2 n Ae  U  2  dt  Dispersiyon bağıntısı  K‟nın lineer bir fonksiyonu değildir. 2    dt  2 n n   n ika .k   Y    sabit f k   Y    f   sabit g k  . 2     m e  Coska  iSinka  Coska  iSinka  2  m2 2Coska  2  m2  m2  2Coska  1 m2  21  Coska ka 2 ka m2  4. ka 2  Sin m 2 m2  2. Sürekli ortamlarda titreşimin frekansı  Y .k  Sürekli ortamlarda   a  Y . Bu bağıntıya dispersiyon bağıntısı denir.

1 l ..Kesikli ortam için   a ka   n    0 ( 0  ..) n... faz 2 m  k  a a 4    ..  . .........1 2 ka 4  1  m ( ) 2 l       ( .2 ..2 ....... faz  m .) 0 2 m 4 ka a Sin  m 2 faz   . 2 a k k 2 a 4 ka Sin 2 m 2  ka 2 a 4  k0    .

.B ile ilgisi nedir? ÖDEV:mkütleliatomlarınaaralıklarladizilmesiileoluĢanbiratomluçizgiselörgüdeilerleyenUnCtoksna boyunadalgasınıdüĢünün.) 2 ĠLK BRĠLLOĠN BÖLGESĠNDEKĠ MODLARIN SAYISI .g  d  a 4 ka  .kuvvetsabiti olduğunagöredalganıntoplamenerjisinin   1 dn 1 2 E  n n       M U  U 1 2 dt  n 2 n  olduğunu gösteriniz. (Burada toplam bütün atomlar üzerinden alınmaktadır. Cos dk 2 m 2 a 4 . 2 m k0 k  a     a g  g  0 g  0 k ÖDEV: K  a da  g  0 olmasına rağmen neden titreĢim hareketi gösterir? ÖDEV: Grup hızının sıfır olması durumu hangi dalga boyuna karĢılık gelir? Hangi  açısında yansıma gerçekleĢir? Yansımanın 1 B.

5. Dolayısıyla izinli K değerlerini bulmakta kullanılacak n değerleri 1.Kesikli örgünün titreĢimlerine sınır Ģartlarının etkisini incelemek için 11 tane parçacığın a aralıklarla dizildiğini gösteren L uzunluklu esnek cismi ele alalım.  i   kx sabit Ut ACos ‟tir. Tek boyutta ilerleyen dalga için.9 olur.4.8.  .2. . . n=0. 10 10 10olur. a 10 10 10 10 10 10 a a a a a a a a Sistemdeki 11 parçacıktan sadece 9 tanesi hareket edebildiği için bağımsız modların sayısı ile sistem serbestlik derecesinin sayısı aynı olmalıdır. parçacıkların hareketsiz kalacak Ģekilde tutturulmuĢ olduğunu kabul edelim. U. 2 0 ve n=0.9  10 olamıyor çünkü bu noktalarda zaten hareketsizdirler.4. ( 0 i  t  00 A U ACos  BSin   0 .3.t) 0 Ģartını sağlamalı (hareketsiz olduğu için). atomlar hareketsiz oldukları için bunların izinli K değerlerine katkısı olamaz.6. .6.  x e  0 t olmalıdır.  3 5 7 9 2 4 6 8         K . . .5.7. . ve n=10.) 0 (  xt L  i  U. .  . .8 ( 3. Sin xt L Sin  kL0 KL    n n  K  L L Na   N 10    a L  10 n  K  10 a n1. e t Ux .  A BSin kxB ve   x .7) .) e tBkL  0 (  . ve n=10.

  4  ka Sin m 2  4    0 m  ka  Sin 0 2 d a  ka  Cos 0 dk2 2 L 1 2 L 1 g) (      ka  0 ka a a   Cos Cos 0 2 2 2 2 L k0   g) (   0 a   k  a  g)  (   ka ka Cos  1 Sin  2 2 2 ka   Sin  0  2 2 ka  Cos  1 2  2  0 ka  Sin  2  0 L 1 2 L 1 g   ( )   2 2 a  a 0    1 2  1 2  0 2   0 0  0     0   2 L g  ( )  a 0 g   ( )   k0değerine geliyor karşılık  k değerine geliyor karşılık a . d dk idi. kL k  0  Un  0   k  a  Un  0  1. BĠR ATOMLU ÖRGÜ ĠÇĠN DURUM YOĞUNLUĞU L1 g().B deki modları bulunuz. k     U  0 n  a   Not: Her bir 2 aralığına bir mod düĢer.Un  Beit Sin . ÖDEV: ġekildeki atomların tutturulmadığını düĢünerek periyodik sınır Ģartını uygulayınız ve ilk B.BB  .

0 ÖDEV: tek atomlu ve iki atomlu örgü için faz ve grup hızlarını elde ediniz ve bunların grafiklerini çiziniz.L  Ng()d Nolack ÖDEV: 0eĢitliği 0‟dan 0 ‟a kadarlık bölgedeki modların toplam sayısını verir. Buna göre bir atomlu örgü için modların toplam sayısını bulunuz. . Sürekli ortam yaklaĢımı ile kesikli ortam yaklaĢımı açısından değerlendiriniz.a.

BÖLÜM 5 '  bağlı değiĢim eğrisini çiziniz ve T T T için grafiği yorumlayınız.kT . v dT v  C  v d 3   NkT  dT 2  v ısı sığası 3 C  Nk  v 2 Birim Hacimdeki Isınma Isısı f   ‟yi hız dağılımı fonksiyonu cinsinden yazalım.  e 3 2 .kT f  e/  mkT  2 V 2   idi.d  U  2N   kT  3 2 .kT . U   N  1 3  U kT 2 Sabit Hacim Altında Isı Sığası dU  C   idi . h  .  x 3 2 . N   .  N 2     .e   / kT d  0   x kT 2N    kTx  0  d   kTdx U    kT  3 2 ( kT ) 3/2 .e  x dx  0 x 3 2 . 3 2 . 1 2 3 ÖDEV: f nin'ye  0 U    .e  x dx  2 3  4 31/ 2 4 U 3  kT N 2 U   3 2 3 NkT 2 N .

 N  . /kT f   e  22  VmkT    Nd  f gd Nd  2N m. (Pauli DıĢarlama Ġlkesi geçerlidir. / d ekT  3    kT 1  m   2  d . h  .) Eğer yukarıdaki 2 kısıtlama sisteme uygulanırsa Maxwell-Boltzman sistemi için çıkardığımız dağılım fonksiyonu kısmen değiĢikliğe uğrar ve buna da Fermi-Dirac Dağılım Fonksiyonu denir.em 2 / 2kT .m d   m  Nd  4N    2kT 32 2. 2 em 2 3 2 kT  32 .d                  hızı civarındak aralığında parçacıkla sayısı id olan rın FERMĠ-DĠRAC ĠSTATĠSTĠĞĠ 1-) Gerçek hayatta bir elektron sisteminde veya elementer parçacıklar sisteminde bir parçacığı diğerinden ayırmak mümkün değildir. 2-) Herhangi bir kuantum durumu istenen sayıda parçacık içeremez. / 2kT . o Fermi Enerjisi: T0KF .  . Bu parçacık elektron olarak düĢünülürse bir kuantum durumunda ancak bir parçacık bulunabilir..  m d 2  2 N 2 m 2   . N  d 22 .

o 0 °K‟de elektron yoğunluğu n olan Fermi gazının (iletken gaz) enerjisini veren ifade g d : enerjisi  iled aralığında olan kuantum durumlarının sayısı yani durum yoğunluğu   Fo : T=0 °K‟de Fermi enerjisi f   : dolu olma olasılığı g  : durum yoğunluğu f   =1 (0-  Fo arasında 1 dir. enerjiye spinleri 2 olan elektronlar için Fermi-Dirac Dağılımı 1 fkT 1eF T sıcaklığında Fermi-Dirac Dağılımına göre  enerji seviyesinin dolu olma olasılığını verir.) .1 T  0 K de elektronların alabileceği max.

N   f () g() d N mA  2   1 (F ) / kT 0 1 e d e (F ) / kT  1  x e (F ) / kT  x  1 ln(x  1)  (   F ) / kT (   F )  kT ln(x  1)    F  kT ln(x  1) d  0  kT dx x 1  d  kT dx x 1 .) ÖDEV: Cu8.7 g/cm3 ve Valans değerlik elektronları=3 tür. /kT Burada  0 F  o N 2 mAdır.95g/cm KN=63. (K.N   Fo  0 1 8 2 V h 3 m 3 2 1 2  d  8 2 V h 3 m 3 2  Fo 0  1 2 d  N  8 2 V h3 16 3 m 3 2 3 2  3 2  3 F 2 o  Fo  0   2 V 3h m 3 2 ÖDEV: Alüminyumun fermi enerjisini hesaplayınız.N=27.  =2.5 akb olan Cu+1 için fermi enerji değerini bulunuz. M=27. 3 ÖRNEK: Ġki boyutlu ideal bir gaz için herhangi bir sıcaklıktaki fermi enerjisinin F(t)klTneFo1  olduğunu gösteriniz.

F F 53 h 2  h 3  N 3  o .N   0   f( )g  d   ()  8 2 V 32 1 2   m / d  3 h 0 5 8 2 V 32  /2 o  U  m o 3 52 / h 0  F 0 o F o F o F enerj 162 V 32  /  m  o3 2  o .2 mA kT N 2  dx x  x( )  x1 1 x 1 A B   xx 1 x x 1 ( )  x  ( )   AB A1 x A  1  B1  mA 2 1 mA 2 1 N 2kT dx 2 kT   x  ( )dx x1    x x 1 1 x N  mA 2  mA 2 kT ln x x 2  1 x mA  2 kT ln( x  1) x 2 1 x  kT  ln x  ln( x  1) x 2 x 1  ( x  1)  2  2 kT  ln  x  x1   mA mA 2 x     1 1  kT ln 1    ln 1    F / kT   1 e    mA         e  F / kT kT   ln  2  1  e  F / kT  mA  1  e  F / kT    2 kT  ln   e  F / kT     F  kT  o  eF  ln / 1 kT F o e   / kT  e/ 1  kT F / kT  kT o F e/ F e  1  T o için durum  K ikiboyutlu 0 yoğunluğu için Fermi enerjisi ifadesi /  okT   lnF  e 1   F kT   T=0 °K‟deki gazın iç N  U    ( )d  E  0  N  .   idi F  2 8 V m     isi 2 (ortalama iç enerji): .

dolayısıyla katının ısı enerjisinin nasıl arttığını inceleyelim. Sabit basınç ve sabit hacim arasındaki öz ısılar arasında V0 . Buna göre sıcaklığı arttırmak için bir katıya verilmesi gereken ˚K baĢına ısı miktarına öz ısı denir.Isı iletkenliği Örgü titreĢimlerinin enerji kuantumları fononlardır. Bu örgü titreĢimlerinin toplam enerjisi katının toplam ısı enerjisini verir.2.3. Isı sığasını sabit hacim veya sabit basınç altında tanımlarız.Isı sığası 2. Kanunu: dQ=dET + P.o  o  8 F 2 m V 5 h    3 KATIHAL FĠZĠĞĠ . sıcaklık küçük bir ∆T kadar arttırıldığında katı tarafından Q soğurulan ∆Q ölçülerek C = T olarak bulunur. .dV dQ: maddenin soğurduğu ısı dET: cismin toplam enerjisindeki artıĢ P.dV  0 dQTE   Cv= dTV Deneysel Sonuçlar . Ortamın sıcaklığı arttıkça titreĢim kipinin. Öz Isı: Bir katının mol baĢına öz ısısı. Belli bir sıcaklıkta katının atomları titreĢmektedir.T Cp=Cv= K Vo: örneğin hacmi T: sıcaklık (˚K) K: sıkıĢabilirlik katsayısı Termodinamiğin 1. Fononlar kullanarak katıların ısısal özellikleri açıklanabilir.dV: cisim tarafından yapılan iĢ Sabit hacim altında P.1.2 – KATILARIN ISISAL (TERMAL) ÖZELLĠKLERĠ 1.16 3 h 2 N 2  22 3 V   U  3m  .Isısal GenleĢme 3. Bir cisim ısıtılırken onun hacmini sabit tutmak güç olduğu için genellikle sabit basınç altında öz ısı ölçülür.a 2 .

Bu yüzden ikinci bir yaklaĢım ileri sürülmelidir.e  kT  sbt . sabit kalır. (Dulong-Petit Yasası) 2. K R Cv= 3   Yüksek sıcaklıklarda (300 ˚K) öz ısıda herhangi bir değiĢim olmaz.3. kTdx e  kTx kT xdx   x  kT  tek atomlu . 1. bu düĢüĢ yalıtkanlarda T3 ile iletkenlerde ise T ile orantılı olarak mutlak sıfır sıcaklığına (˚K olarak.2.DüĢük sıcaklıklarda öz ısı anlamlı bir Ģekilde düĢer. 3. d d  Klasik yaklaĢımda g ( ) sabittir.Debye kuramı 1.. 3 Nk 0  . Bu deneysel bir sonuç olup aĢağıdaki özelliklere sahiptir. Deneysel olarak bulunan sonuçları açıklamak için 3 tane model ileri sürülmüĢtür.d f ( )0    .d 0   xkTx    d kTdx     x  0    0     ex ex  kTdx  dx 0 0 e . 02 1 38  joule .Manyetik (mıknatıssal) katılarda manyetik özelliğinin olduğu sıcaklık bölgesinde ısı sığasına manyetik momentlerin katkısı büyüktür.˚K Yüksek sıcaklıklarda klasik öz ısı modeli geçerli olup düĢük sıcaklıklar için deney sonuçlarını doğrulayacak herhangi bir bilgi vermemektedir. Çünkü enerji süreklidir.Bu Ģekil inorganik katıların öz ısılarının sıcaklıkla değiĢim eğrisini vermektedir. 1.  .Einstein kuramı 3. ). yol: ET = EK + EP  Bir kipin enerjisi 3 3 kT kT   üç boyutta (tek atomlu için) 2 = 2 = 3NkT  N atomlu katının toplam enerjisi dE  C T  25  Nk R  mol v  3 3 joule dT  V .Klasik yaklaĢım 2.e  kT  sbt . yol: <E> =   0  f ( f  0  ( ). 10 mol 3 10   23 25 6  23 . kT  .Klasik YaklaĢım: I.Hemen hemen bütün tek atomlu katıların öz ısısı. 0 ˚C) “cümle?????” Eğer metal süper iletken durumuna geçerse düĢüĢ T den daha hızlı olur.1. II.

Yüksek sıcaklıklarda Cv  kT T  e x  0‟a gider (x=  kT ) x2 liem1.     3     e  1 2  Einstein modelinde N atomlu bir katının sahip olduğu toplam enerji Bu modelde ısı sığası Ģu Ģekilde incelenir.  NkT  N atomlu   NkT N atomlu üç boyutlu durum 3 dE CvT3NkR dTV 2. x01!2  x ihmal   x  lim  e 1 1  kT x  e  x0  kT   U kT 3 E N 3 N e  1 2 3N 3N  12 kT    3 UE3NkT 2  yüksek sıcaklıklarda enerji ifadesi . 1 En 2 3 3Nn 2 <n> sıcaklığa bağlı değiĢiyor  fonon sayısı Bose-Einstein istatistiğine göre fonon sayısı 1 nkT e1 :T sıcaklığındaki fonon sayısı 1 3 ENkT . Bir atomun toplam enerjisi.Einstein Kuramı: Enerji kesiklidir ve katı içindeki bütün atomlar aynı frekansta titreĢir.

L 2 m  2  sbt m  T Ne  22 T e m 3k2 L2sabit 2. 2 2 ort . e 3 m 2 32 Nk T K  (K iletkenlik : katsayısı) e e ısısal 2m   K L e .t 3     1 3 kT m 3   kT  ort .t 3 1 KeCo2r. 2 2 ort .dU Cv3NkR dTV   Deneysel sonuçları doğruluyor. .   dE 3 CeeNk Elektronlardan ileri gelen ısı sığası: dT2 Elektronlardan ileri gelen ısı iletkenliği: 1 KeCor. SONUÇ: Klasik yaklaĢım Lorentz katsayısının 2e olduğunu göstererek deneysel sonuçları doğrulamıĢtır. Düşük sıcaklıklarda Cv T0 3 U3NkT e2 ekT1 ihmal  DüĢük sıcaklıklarda enerji ifadesi dU  d   3  N C   e    N kT  3   v dT dT 2   V Serbest elektronların katının ısı sığasına ve elektriksel iletkenliğe katkısı 3 E  NkT e 2 N tane serbest elektron içeren bir katı için toplam enerji ‟dir.  sbt idi  Deneysel sonuçlar  T 3 2T 3 2T Nk  Nk  32 2 m  k . m 1 3 3 kT K Nk  .

Cefon CATB2 1 f() 1eFkT 3. aı aeii e t ldne ktskaor r tr .Elektronların fononlarla etkileĢmesi:Sıcaklığa bağlıdır. SONUÇ: Deneysel olarak serbest elektronların ısı sığasına katkıda bulunan elektron sayısı yaklaĢık olarak 3 Nk Cefon CATB2 0103rsddğrelknraglnaııalldğonı uaaı yksylĢ dsrelknrairenaı2 .kdrr s li aa abset ldni l kt 0l 0 a Ģ er a e kc ı uaı.Elektronların kusurla etkileĢmesi: Sıcaklıktan bağımsızdır.    1. k m e o e d O kdrlpaltnaı sdeenrrkluudnlknr%0ııaaaıaunr udnyloulruu a. d aa kı e t r a lge k e n vo k lB .NdğueeykĢ%‟aaı aauskabğ ı ı deeüldğnaet lı 5‟ğs ktdbl u ieeessnçl yĢ z n ‟nee5 kei dğr alı 1 drr o ı ı m r j ei ck zv i o er a s ı k u . s e a mY C i l i a i d s on i n s B a n 1 b n k k. ai eidğr. Na için yüksek sıcaklıklarda  ‟nun arttığını gösteren grafik sıcaklıkla orantılı . i .  1 1  m       Ne          2    fonon kusur kusur fonon kusur fonon τ Elektron  etkileşme kusur zamanı fonon τ Elektron  etkileşme zamanı kusur fonon DüĢük sıcaklıklarda fononlardan gelen katkı büyüktür. 2 Ne   m idi. 2. Klasik serbest elektron kuramında  1    1 2 Ne m   2 m Ne ‟yu etkileyen iki faktör vardır.

. 1-) Ġletim elektronları periyodik bir örgüdeki iyon merkezlerinden saçılmaya uğramazlar. Alçak sıcaklıklarda çok saf bir metalde ortalama serbest yol atomlar arası uzaklığın 108 katı yanı 1cm‟den fazla olabilmektedir. Kristallerin yüzeylerinin oluĢturduğu potansiyel kuyusu içine bu Ģekilde her enerji düzeyinde iki elektron bulunur. Gerçekte elektronlar böyle davranmazlar. . 2-) Bir iletim elektronu diğer iletim elektronu tarafından çok nadir olarak saçılmaya uğratılabilir. Na için düĢük sıcaklıklarda  ‟nun yaklaĢık sabit olduğunu gösteren grafik 4. T=0°K‟de bu Ģekilde enerji düzeyleri hiç boĢ düzey kalmadan doldurulduğunda en yüksek düzeye fermi enerji düzeyi denir. Bu Pauli dıĢarlama ilkesinin sonucudur. Tüm elektronlar en düĢük enerji düzeyinden baĢlayarak dizilirler. SONUÇ: Klasik serbest elektron modeli deneysel olarak gözlenen Ģu sonucu da açıklayamamıĢtır. Çünkü kuantumlanmıĢ madde dalgaları periyodik dalgalar serbestçe ilerleyebilir. Pauli dıĢarlama ilkesine göre hiçbir elektron bir diğeri ile aynı kuantum durumunda bulunamaz. Ya enerji düzeyleri ya da spin durumları farklıdır. Bu yoğun madde ortamı iletim elektronlarına nasıl bu kadar saydam davranabilir? Bunun iki sebebi vardır. Elektronların iki tanesi bir enerji düzeyinde birinin spini yukarı diğerinin spini aĢağı olacak Ģekilde yerleĢmiĢlerdir. Ġletim elektronları diğer elektronlardan veya iyon merkezinden saçılmadan doğrusal bir çizgide çok uzun mesafeler gidebilmektedir. Kuantum mekaniğine göre elektronların enerjisi kuantumlanmıĢtır. 2-) KUANTUMLANDIRILMIġ SERBEST ELEKTRON MODELĠ (Sommerfield Modeli) Klasik serbest elektronların hepsi ortalama aynı kinetik enerjiye sahip elektronlardır.

Metallerde tipik fermi enerji düzeyi yaklaĢık 5 eV civarındadır. xAiekx ilerleyen düzlem dalga denklemidir....L ikL e 1 CoskL    iSinkL 1 kL  n . Elektronlar enerji düzeylerine Ģekildeki gibi yerleĢmiĢlerdir. 2  2  ... L L Schödinger Dalga Denklemi   H E    x x 2 p Hk E  E p H k  E  2 m 0 idi p:momentum iĢlemcisi 2   2 2 ˆ p  i  2 p   x  x 2 H2 2mx . .. Serbest kuantumlanmıĢ elektron demek serbest olduklarından bir potansiyel enerjisi olmayan ve dalga hareketi yapan tanecikler anlamına gelir..  0 n . Bir elektronun kristal içindeki hareketi tek boyutta... Kristalin boyu L ise periyodiklik sınır Ģartından. vektörü bu değerleri .  2  dalga alıyor k . xL AeikxL Aeikx..

. Bir elektronun bir E enerji düzeyinde bulunma olasılığı (veya E düzeyinin dolu olma olasılığı) Fermi-Dirac enerji fonksiyonu ile verilir. T > 0°K olduğunda bazı elektronlar  F ‟nin üstündeki düzeylere geçerler..2 xEn 2mx2 xAieknxolmıa 2 kn2xE 2m 2  k2 n E n 2 m  2 4 2 k .. Fermi enerji düzeyinin üzerinde boĢ enerji düzeyleri vardır. n n0 L L L    0°K‟de tüm enerji düzeyi elektronlarla dolu ise bu düzeye fermi enerji düzeyi deniliyordu.. . ....  . 1 fFkT 1e o T0 K T0 K o  için 1 F f   için 0 F f  1   için F f 2 To  K 0 ....

manyetik alan ve termal enerji) ile etkileĢmesi bu etkileĢme sonucunda gideceği enerji düzeyinin boĢ olması durumunda mümkündür.Manyetik alan içindeki elektronun enerjisinin kuantumlanması halinde.Pauli dıĢarlama ilkesine göre bir elektronun dıĢ alanlar (elektrik alan. Eğer   F ise boĢ düzeylere geçen elektron sayısı:    N N F ‟dir.  ‟yi üç şekilde sağlayabiliriz. daha aĢağıda olan elektronların enerjileri  F ‟nin üstüne geçmeye yetmez. DıĢ alan etkisi ile elektronun enerjisi E kadar değiĢmiĢse  F ‟nin E kadar altında olan elektronlar  F ‟nin üstündeki boĢ enerji düzeylerine geçebilirler.Termal yolla elektron oda sıcaklığında ısısal yolla enejisini değiĢtirdiğinde. 2. Aksi takdirde uygulanan dıĢ alan elektrona enerji aktarmaz ve elektronun enerjisi değiĢmez. . L serbest yolu boyunca elektronun enerjisindeki değiĢme: eE1L0 eV değerindedir.  46 1.Metale bir E elektrik alan uygulansın. c103F eH   frekans   : siklatron ı m c c c 0 3.

 F ‟nin çok altında olan elektronlar fiziksel özelliklere etki etmezler.  k2 kx2yz 2m 2 2  k  k kesikli olduğundan enerji kesiklidir . Bu elektronlar katının fiziksel özelliklerini belirler. i lslka ou ln e iem e i e ia ei eoa a a. Oda sıcaklığında kT enerji bölgesindeki elektronlar  F ‟nin üstüne uyarılırlar. 2 m Üç boyutlu enerji ifadesi  . Bu yüzeye fermi yüzeyi denir. Fermi yüzeyi bu hacmi çevreleyen dolu enerji düzeyleri ile boĢ enerji düzeylerini ayıran düĢünsel bir yüzeydir. Yani  F bağıntısı momentum uzayında bir eĢ enerji yüzeyi belirler.B ndneemd zyykaı ç oatl ı lrk öüü.keV olur. na )FT l u u dn e iemd zye = ° fr i üei iafr loslr ao a ı v a lĢkaĢtaıa iilr u e e lfr i üei a lĢka sıcaklıktan bağımsız bir enerji düzeyi olarak kabul edilebilir. Fermi Yüzeyi Örneğin sadece yüzeyindeki elektronlar elektriksel ve ısısal uyarmalardan etkilendiklerinden bu olaylar fermi yüzeyinin Ģekline bağlıdır. T0. davranıĢları tümü ile fermi yüzeyinin Ģekli tarafından belirlenir.  F0   FT olur.    F enerjili elektronların özellikleri.25 Demek ki normal koĢullarda bu üç çeĢit uyarma ile serbest elektronların sadece  F düzeyine yakın olan küçük bir oranı dıĢ uyarmalardan etkilenerek enerjisini değiĢtirir. Dolayısıyla  F düzeyi b ĢlımĢoaa g r l rBroaıı l d l oa ynfr isvybrzgrys l kyrA ckk(T30Kod ğ n a ynfr i üeilT 0Kemd zybrzakı laadç kykn eykaı çeisylblre. k‟nın olası değerleri için k momentum uzayında enerji düzeyleri bir hacim oluĢtururlar.

 9 10  1 10 1131  6 19 F 2  10syaklaşıkça 6 / m  sıcaklıkta n bağımsız F F SONUÇ: Fermi enerjisi sıcaklıktan bağımsız olup elektron yoğunluğuna bağlıdır. 2 Her elektron k uzayında bir nokta ile gösterilirse bir serbest elektronun enerjisi momentum uzayında. . 2 2 m F  mF    F  Fk F m  m      F ’nin elektron yoğunluğuna bağlılığı: 43 kF 3N2 3 2  L  F fermi küresi içindeki elektronların sayısı: 3N k L F1 3 1 23  2 2 2   3   N3 N N2 2   2 3 2   k 3  3 F3  n  L   3 V    n FF   2 m   2 m V L L 2  m  2    Mesela. 2  k f  Yüzeyi  k : yarıçapı fFermi 2 m olduğu için fermi yüzeyi küreseldir. F  5eV ise.  5 . 1 2 m 5 eV F 2 1 2  . E p2 2m 2 2   k  2 m pidi F F k   p k    k    F 2 m    Fermi enerji seviyesindeki hız fermi hızı olur.

g   dN ' d Ģeklinde tanımlanır.Durum Yoğunluğu Fonksiyonu gε  : Örgü titreĢim frekanslarındaki kip yoğunluğuna benzer biçimde birim enerji aralığı baĢına düĢen yörünge sayısı durum (enerji seviyeleri) yoğunluğu fonksiyonu g   ‟yi türetelim. E 2k2 2m 2mE 2 k2  k2mE   V2mE2 N'2 3 3 3 32 2 2 2 21  dN  2  ' Vm g 2 2 E   d 2     3 Kuantum Durumları Yoğunluğu Fonksiyonu Serbest elektronların ısı sığasına katkısı: .  N ' : dolu veya boĢ olan enerji düzeylerinin (yörünge) sayısı. Bu düzeylere de. enerji durumları denir. Bir  enerji düzeyine kadar olan momentum uzayında bulunan durumların sayısı. 43 k N'2.33id 2   L V N'2k3VL 3  Her yörünge bir enerji düzeyi ile gösterilir.

dF  d g e  . FNfgd 0  df 0Fg. T  0 K ‟de 1e olduğu için  F ‟nin üzerine çıkan elektronların enerjisini verir. Ug   f   f    d .    dU df C g   . T 0 K de sadece  F ‟ye kadar olan elektronların enerjisidir. g   d .Elektronlardan gelen katkı 0. T=0°K‟den itibaren f e  1‟den farklı olan dolu enerji durumlarının sayısı: Nfgd 0   ε seviyesind  f Bir e ε enerji : bulunma olasılığı   g ε enerji : Birim sayısı aralığına düşen durum ifadenin her iki tarafını  F ile çarpalım. dT dT 0 0          .d sıcaklığa göre türevini alalım.03 arasında mıdır? Bu iki soruya cevap arayalım.  d0 e dT dT 0    (1) 2.  0 0 o      F 0  1 feFkT1 1.   df df     Cg  . o 2.01-0. kT ε F için C e ‟yi bulmaya çalıĢalım: Elektron gazının sıcaklığı 0°K‟den T°K‟e çıkarıldığı zaman elektronlardan ileri gelen ısı enerjisi artıĢı. 0dT  (2) (2)‟yi (1)‟de yerine yazalım.Cefon CATB2 1-C=AT midir? 2. terimin 0 olması T‟ye bağlı bir fonksiyon olmadığı içindir.

  kT x e   2   F kT  2 x e   e 1 x 12  3 2 dx        k2 CegF.   ggF  df  d C   .   0 x  F  d  kTdx kT       x C g F.   e  2 C F F    gk .T 3 A CeA. df  C    F  d .  F F e g  dT 0     Ara işlem: 1 fFkT 1e idi.  dT  1 2  2  kT kT eF        kT F  . d e   kT   kT 1 F e 0  2       x  F kT dönüĢümünü uygulayalım.  e  g dT 0  Tüm E bölgesi ile ilgilenmek yerine kT ε F ye karĢılık gelen Fermi bölgesi ile ilgilenirsek E yerine  F . .T .     F   df  eFkT .

253 5. 0255eV  10eV F F     kT0. .  F   F   2 F A  . k2 2 gF  . T C  T e F e 3 23 F    C  e 3 N k22 . (1) 3 g    dN d idi. .  (2) V2m21 g2F2 2 3 (3) (1)-(2)-(3)‟ün sonunda.k2 CegF. 2 2 2 32 N k k C .   . T 2 F 3 1 kT  2Nk 2 F NkT  NkT  C   5k : ısı elektronla rın katkısı  sığasına e.  g . 3N gF 2F dir.  3    A ATB3 ise A katsayısını bulalım. . bunun için g  F  nedir? V2mE2 N2F 3 idi.10 F5 ısı sığasına katkıda bulunurlar.T 3 A Cefon idi .  Nk C  T CT 2       2 e e kT0F .  .

  F   F Isıyı Fermi yüzeyine yakın olan elektronlar iletir. DüĢük Sıcaklıklarda kT   F 1T Ce2Nk 2F Sadece Fermi düzeyindeki elektronlarla ilgileniyorsak.10 8 ohm    cal s .kT SONUÇ: Isı sığasına tüm elektronların  F kadarlık oranı bir katkıda bulunur ve bu katkı kT F olduğundan 0.  Nk T Teorik Km   mode 1 5 . Metallerde. k  L  3 . 1 2 F  m F 2 alınırsa.001-0.  T Nk  m  K  3 22 F F F e F N2e eF m idi. Kefon dur. Ke10fon Ke 1 K C  V e e 3 idi. Sıcaklıkla ısı sığası orantılı olarak değiĢmektedir. Elektronlardan Ġleri Gelen Isı Ġletkenliği: Bir katıda ısı iletkenliğine katkı elektronlardan ve fononlardan ileri gelir.003 civarında olup deneysel sonuçları doğrulamaktadır. K bulun  3 T Nee    sonu T m Lorentz sabiti: 2 2 F 2 e  9 2 o 2 F .

Bu nedenle K e sabit çıkar.  m  k md  dk ms  0   F dt  m  eEdt eE  dt  m F  dt  F eE    hız   sürüklenme ı m .2x10-9 Au 5.İrdeleme: Deneysel Sonuç Na L : 5.5x10-9 Yüksek sıcaklıklarda elektron-fonon etkileĢmesi baskındır. Elektriksel Ġletkenlik:   Dalga hareketi yapan elektronların momentumu: P  k Bu alana etki eden kuvvet: F  eE dPk Fk dTt F dk   momentum dt değişimi olur . Fonon sayısı T ile arttığından ortalama serbest 1 zaman da T ile değiĢecektir. fonon sayısı artarken. fonon-elektron etkileĢmesinin süresi azalır.  F sıcaklıktan bağımsızdır ve bu nedenle K e .9x10-9 Fe 5. 2 2 Nk K F  T   KF sabit T  e e 3 m    Eğimin pik noktası.  sabit e 3 T3 m m   Yüksek sıcaklıklarda K e sabit çıkar. Belli bir sıcaklıktan sonra da iletkenlik sabit kalır. DüĢük sıcaklıklarda elektron-kusur ve elektron-kristal boyutu etkileĢmeleri baskındır. 2 2 Nk 2 2 T 1 Nk K  .

 1 T olur.F  F F (1) 1 T idi. . Bu sonuçlar. (2) F  sabit Yüksek sıcaklıklarda: JNes eE NeF m 2 Ne E J F m F  (3) J  E (3) ve (4) ten: 2 Ne F  m (4)  (5) (1)-(2) ve(5) dikkate alınırsa: Yüksek sıcaklıklarda. deneysel sonuçlarla uyum içindedir. 1    öz direnç öz direnç  T olur.

Eğer elektronların oluĢturduğu Fermi küresi k kadar yerdeğiĢtirirse kuvvetler arasındaki iliĢki:  dk Fk dt -1  Serbest elektronlar hem E alanı.ve –3. bu kuvvet iki farklı iĢe yarar: a-)  ortalama serbest süreli çarpıĢmalardaki kuvveti.nolu denklemin çözümü aĢağıdaki gibi olur.Hall Olayı 1. siklotron rezonansı ve Hall olayıdır.ü –1.de yerine yazarsak:       d m   m    F       dt             m     d m    E  B   e       dt         d   1 m e B     E  dt   -4-      Exiyjzk  xiyjzk   B  Bz z  B manyetik alanı z doğrultusunda seçilirse –4. b-) Elektronun yerdeğiĢtirme ivmesini veren kuvveti. Bunlardan ikisi. d   1 m  E yB e   x   z x dt       . Böyle bir iletkene bir dıĢ kuvvet uygulanırsa.MAGNETĠK ALAN ĠÇĠNDE HAREKET 1.Siklotron Frekansı: Bir metale bir magnetik alan uygulanırsa iletim elektronları tarafından birçok önemli olaylar sergilenir.Siklotron Rezonansı 2. hem de B alanı etkisinde ise:  FeEVB  k   Loreknutvzi   m  k  m  -2-  (Fermi yüzeyi k kadar yerdeğiĢtirirse) -3- -2. oluĢturur.

  Yüklerin yörüngeleri   B ‟ye uygun olarak devamlı değiĢir.     d m 0 d m d   y x z m dt dt dt olarak karĢımıza çıkar. 2.Hall Olayı: . Kararlı hal kurulduktan sonra elektrik yükleri düzenli dairesel hareketlerini sürdürürler. Bunun için. x   y     m eEz m eEx eBz  y m m eE eBz  x m eB m  Wc ise. eB  z W c  m  eB  z W ( ) SI Siklotron Frekans ı  c * m  eB  z W * ( CGS  ) c m c  Siklotron Rezonansı deneyi ile elektronların kütleleri (etkin kütle) ölçülür. sabit hızla hareketten dolayı.d   1 m  E xB e   y   z y dt   d1 mzeE0 dt   Sabit bir E alanı ve B alanı olduğu zaman Fermi küresi kararlı bir durum aldığından sabit hızla gider.

Bu yüzey yükünün oluĢumu sırasında. ikincisi de . Sonuçta –y yönünde ilerleyerek magnetik alan içine giren iletim elektronlarına . -z yönünde saptırır. Bu alana. Bu elektrik alanı elde etmek için E y elektrik alan etkisinde elektronların bir magnetik alan içinde hareketlerini dikkate alırsak. birincisi –z yönünde etki eden Lorentz Kuvveti. Sapan elektronlar iletkenin alt kenarından kaçamayacağı için basitĢe (b) de görüldüğü gibi. Bir metale   yoğunluğu J olan bir elektrik alan uygularsak ve aynı zamanda sabit bir B magnetik alan içinden geçirilirse    J  B doğrultusunda yeni bir elektrik alanı meydana gelir. altta (-) ve üstte (+) yüzey yükü tabakası oluĢur.ġEKĠL 2 Hareketli elektrik yüklerine bir magnetik alan uygulandığı zaman Hall olayı meydana gelir.  E  z z Eˆ H Hall alanı denir.   FeB eyyˆBxx eyBxzˆ  (1)   ( z )lik olduğunu yönünde gösterir  F ifadesinde de görüldüğü gibi y-z düzleminde. magnetik alandan dolayı  elektronlara FeB kuvveti etkir. yeni bir alan oluĢur.

JB y x E  Alan Hall ı H  ne RH   1 ne 1 RH    H ne JEBx y RH: Hall sabiti Bu sonuç deneysel değerlerle karĢılaĢtırılırsa Ģu sonuçlar çıkabilir.   F F L H eVBeE x H EVB Alan  Hall ı ) ( SI H x    J n  )V idi. FHeE  FHeEzzˆ  FHeEzzˆ (2) olarak hesaplanan Hall Kuvveti etkir. 2-) GeçiĢ metalleri için iĢaretçe uyuĢur değerce uyuĢmaz. ( e Jy Volu. 1-) Basit metaller için R H Hall sabiti hem iĢaretçe hem değerce uyuĢur.r ne E  x idi H VB . (1)=(2) dersek. Termoiyonik Olay: . 3-) Yarı metaller için hem iĢaretçe hem de sayıca uyuĢmaz.

ġekildeki gibi bir elektronu bir potansiyel kuyusu içinde olduğunu düĢünelim.  Kuantum mekaniksel olarak. Bu demektir ki. Sökülen elektronlar. gelen bütün fotonların elektronlar tarafından soğurulduğunu kabul ederiz. dipteki elektronların çıkabilmesi için  kadarlık bir enerji gerekirken. her elektron kuyu içinden rahatlıkla çıkamaz. Burada  ‟ye iĢ fonksiyonu denir. metalin içinden veya metalin yüzeyinden ileri gelir. Bu olaya termoiyonik olay denir. Fotonun enerjisi: h ise. T  0 °K: olarak verilir. ġekle göre elektronları bağlayan bir potansiyel söz konusudur. Klasik yaklaĢımın neticesi olarak paramagnetik alınganlığa katkısı (T=0°K‟de) tüm serbest elektronlardan ileri gelir ve magnetik alınganlık sıcaklıkla ters orantılı olarak değiĢir. Fotoelektrik Olay: Metalden elektron sökme olayıdır. her foton metalden elektron sökemez. tüm serbest elektronlar magnetik alınganlığa katkıda bulunurlar ve genel olarak magnetik alınganlığı: M nma  Mıknatısla M: χ   e : alan HH Magnetik ve klasik yaklaĢımda .   F    Serbest Elektronların Paramagnetik Alınganlığa Katkısı: Klasik serbest elektron modeline göre. F0:Fer(T=0°K‟de) mnijs . h : elektronu sökmek için gerekli enerji  h 0  h  W 0 W : elektronu fırlatmak için gerekli enerji  klasik olarak. Kuantumsal serbest elektron modeline göre. Bu nedenle madde dıĢına çıkamazlar. bir kısmını da elektronu fırlatmakta kullanır. 2. Oysa kuantum mekaniksel olarak. Klasik olarak iĢ fonksiyonunu alan her elektron bu kuyudun kurtulabilir. Oysa kuantum mekaniksel olarak elektronun sahip olduğu enerjiler. dipteki elektronlara kıyasla daha zayıf bağlıdır. Bu olayın modelimizle bağlantısı Ģudur: 1-Enerjinin kesekli olması. serbest elektronların T=0°K‟de paramagnetik alınganlığa katkısı: 3N χeB2 2F0 Fermi enerji seviyesi. kesikli enerji değerleri olduğu için. kadarlık enerji alarak dıĢarı çıkabilirler. N 2 χ B  : magnetonu Bohr e B kT olarak ifade edilir. DıĢarıdan bir uyarma ile Fermi enerji seviyesine yakın olan elektronlar. metallerde yayınlanan bu elektronlar . dıĢ yörüngedeki elektronlar.Metaller ısıtıldıklarında elektron yaymaya baĢlarlar.Ġletime katkıda bulunan elektronların serbest elektronlar olması. Bu olayın modelimizle bağlantısı elektronların serbest elektronlar olduğu ile iliĢkilidir. T=T °K . fermi seviyesine yakın bir elektronu sökebilmek için   F kadarlık enerji gerekir. serbest elektronlardır. sıcaklıktan yaklaĢıkça bağımsız olduğu için kT F  magnetik alınganlık ta sıcaklıktan bağımsız olarak incelenir. Foton enerjisinin bir kısmını elektronu sökmekte. Çünkü.

Hemen hemen mükemmel kristallerde serbest elektronların ortalama serbest yolunun çok uzun olmasının sebebini açıklayamamıĢtır. küresel Fermi yüzeyini tahmin ettiği halde. yaklaĢıkça sıcaklıktan bağımsız olduğu kabul edilebilir. Cd gibi metallerin Hall sabitleri (+) iĢaretlidir. Cu. deney sonuçlarını desteklemektedir. Zr. Bu yüzden yeni bir kuram olan Enerji Band Kuramını açıklayacağız. Be. Ag.Model elektriksel iletkenliğin. 1.2. Serbest Elektron Modelinin BaĢarısız Olduğu Durumlar Serbest elektron modeli metallerin gözlenen özelliklerini açıklamakta baĢarılı olmakla birlikte aĢağıdaki sonuçları açıklamakta yetersiz kalmıĢtır. 2.3. metal. 3. Bu toplam potansiyele Kristal Potansiyeli denir. Be.Serbest elektron modeli. Cd ve Zn gibi iki değerlikli ve Al. 4. Çünkü. ölçümler sık sık küresel olmayan Fermi yüzeyleri ortaya çıkarmıĢtır. maddesi ile tutarlıdır).4.Serbest elektron modeli her zaman (-) iĢaretli Hall sabitini tahmin ettiği halde. elektron yoğunluğu ile doğru orantılı olduğunu kabul eder. Bir kristalin bu tek elektron modelinde periyodik potansiyelin Ģu Ģekilde olduğu düĢünülmektedir: Bu potansiyel örgü noktalarına yerleĢtirilmiĢ iyonların periyodik yükleri ile bütün kristal içine yayılmıĢ serbest yük taĢıyıcılarının oluĢturduğu ortak potansiyelden oluĢmaktadır. (Deneysel sonuçların 7. Kristal içinde en basit kuantum mekaniksel model Ģöyledir: Elektron mükemmel bir Ģekilde periyodik bir potansiyel etkisi altındadır ve bu potansiyelin periyodu örgü potansiyeli ile aynıdır. . In gibi üç değerlikli metaller. 5.5. eğer deneysel sonuçların sayısal olarak açıklanması isteniyorsa. Bu elektronların klasik parçacıklardan farkı Fermi-Dirac Ġstatistiğine uymalarıdır. ancak periyodik kristal potansiyeli dikkate alınarak aĢılabilir. Bunun neden böyle olduğunu açık bir Ģekilde ifade etmemiĢtik ve bazı metallerde serbest elektronların çok bulunmasını yani iyi bir iletken olmasını.1. o zaman kristal potansiyeli tamamen göz ardı edilemez.Maddeleri. ENERJİ BAND KURAMI Periyodik Örgü Ġçindeki Elektronların Kuantum Teorisi: Metaller içindeki elektronlar serbest elektronlardı ve bu elektronları incelerken serbest parçacıklar veya ideal gaz gibi ele almıĢtık. Au gibi bir değerlikli metallerden daha düĢük iletkenlik gösterir. yarı iletken ya da yalıtkandır diye ayırabileceğimiz bir sonuç vermemiĢtir. Kuantumsal serbest elektron modeli. Bu ve benzeri güçlükler. bazılarında hiç serbest elektron bulunmayıĢını yani yalıtkan olduğunu açıklamamıĢtır.2  2kT   3 2 N    χ  B  1 e 2  12 F  F  0    T °K için elektronların paramagnetik alınganlığa katkısı sıcaklıkla değiĢimi çok küçük olduğundan.

 2.  3.  VirTj j    korunun  j iyon V yeri değişir değiştikçe r de i  Tn1a2  T j : Öteleme vektörü olup.  Oysa elektron-elektron etkileĢmesini temsil eden Ve r  potansiyelinin tayininde aĢağıda sıralanan güçlükler vardır. Dolayısıyla. Ve r  hesaplanırken bütün elektronların durumunu aynı anda düĢünmek gerekir. Bu potansiyellerin toplamı:    V r  = Vi r  + Ve r  = Kristal Potansiyeli Örnek olarak Na kristalini dikkate alırsak. ancak o zaman hesaplanabilir. Bu da kristal potansiyelinde Ve r  ‟nin dikkate alınmayacağını gösterir. bu potansiyelin periyodik olduğu düĢünülemez.   Vi r  ‟nin potansiyeli T j öteleme vektörüne bağlı olduğu için periyodik bir potansiyeldir. herhangi bir iyon korunun yeri temel örgü vektörleri ile verilir. Elektron örgü içinde sabit bir hareket sürdürdüğünden Ve r  potansiyeli daima sabittir. . Yukarıda sıralanan güçlüklerin yanında elektron-elektron etkileĢmesinin zayıf oluĢu bir çıkıĢ yolu  göstermektedir. 3s bandındaki bir elektronun iyon korlarıyla etkileĢmesinden doğan potansiyel. verilen bir elektronla etkileĢen öteki bütün elektronların durumları bilinirse. Bu ise çok parçacık problemi olarak bilinir. örgüyü oluĢturan Na+ iyonları ile de etkileĢir.  Bunlar örgüyü oluĢturan iyon korları (merkezleri) ile iletim elektronlarının etkileĢmesinden doğan Vi r   potansiyeli ve iletim elektronunun öteki iletim elektronu ile etkileĢmesinden doğan Ve r  potansiyelidir. 3s bandındaki bir elektron diğer Na atomundaki diğer elektronlarla etkileĢtiği gibi. Bu terim.Kristal Potansiyeli ġEKĠL 3  Elektronun içinde hareket ettiği V r  kristal potansiyeli iki terimden oluĢur. 1.

bize bu tek elektrona ait kuantum durumunun bir takımını verir. “ġEKĠL 4” . sabit ve periyodik değiĢkenlerin toplamı yine bir değiĢkendir ve periyodiktir. Bu kuantum durumları elektronlar tarafından iĢgal edilebilir veya Pauli DıĢarlama Ġlkesine uygun olarak diğer elektronlar tarafından doldurulabilir.   V r  = Vi r    V T  i r  j V r  = j    Kristal Potansiyeli Kristal Potansiyelinin OluĢumu: Elektronların iyon korları ile ve diğer elektronlarla etkileĢmesi periyodik bir potansiyel doğurmuĢtur. Yukarıda bahsettiğimiz periyodik bir potansiyel içinde bir elektronun Schrodinger denkleminin çözümü.Sonuç olarak.

Ġlk olarak çözüme tek elektron dalga fonksiyonu ile baĢlayacağız. Bu Ģekilde periyodik potansiyele sahip bir sistemde elektronun alabileceği enerji seviyelerinin oluĢturduğu yapıya izinli ya da müsadeli enerji bandı denir. bazılarında bulunamaz. Bu dalga fonksiyonu örgü periyodu ile ilgili bazı önemli özellikler taĢır. Molekül oluĢturan iki atom yan yana geldiğinde bir atomun elektronu diğerinin potansiyelinden etkilenerek eski düzeyinin bir altında ve bir üstünde yeni enerji düzeylerine sahip olurlar. Bu bantlar elektronlar için izinli olmayan ve yasak bölge denen (yasak enerji aralığı. Tek atomun enerji düzeyleri Schrodinger dalga denkleminin çözümünden elde edilebilir. Katıyı oluĢturmak için yan yana gelen N atom halinde tek atom halindeki her enerji düzeyi N tane enerji düzeyine yarılır. Çekirdekler arası mesafe büyükse yarılma küçük olur. Ayrıca bir atomun enerji seviyelerinin yarılması halinde çekirdeğe yakın olan yörüngelerdeki elektronlar atoma sıkı bağlandığından diğer atomlar tarafından daha az rahatsız . Enerji seviyelerinin yarılması çekirdekler arasındaki uzaklığa bağlıdır.Band yapılarının oluĢumunu incelerken. enerji gapı) elektronların bulunamadığı bölgelerle birbirinden ayrılmıĢlardır. elektron bu enerji seviyelerinin bazılarında bulunabilir. Böylece kuantum durumlarında yozlaĢma gözlenmez. Enerji seviyelerinin yarılmasının çekirdekler arası uzaklığa bağlı olduğunu söyleyebiliriz. Tek elektron modeli aynı zamanda Bloch Teoremi (Bloch elektron modeli) olarak ta bilinir. Bu fonksiyonlar yardımı ile elektronun alabileceği enerji seviyeleri bulunur. bu Ģekildeki bir potansiyeli ele alacağız ve kristal içinde enerjiband yapılarının nasıl oluĢtuğunu inceleyeceğiz.

10 23 vetipikbirbantgeniĢliğini5eValırsakikienerjiseviyesiarasındakifark10 olur. k (Bloch x ) . ikx  .) Her bandın katıdaki atom sayısına yarıldığını söylemiĢtik. Bloch teoremi periyodik kristal potansiyeli altında tek elektron dalga fonksiyonu ile ilgili matematiksel bir ifadedir. tamamen bant içinde bulunan kuantum durumlarının tamammen veya kısmen dolu oluĢuna bağlıdır.edilirler ve bunun sonucunda enerji yarılması az olur.   ( 2 2  m x 2  2 x) (  x 2 2 m  2 (EVx))x 0 ( . Kristalin iletken veya yalıtkan oluĢu sorusuna cevap.( k U  e x  x )  : fonk U .bukadaryakınenerjiseviyelerinekesiklidiyebakmakzorolduğundansürekliymiĢgibikabuledilir. Kristalin tek elektron modeli (Bloch Teoremi) kristaller için geçerli olan serbest elektron modelinin uygunluğunu bir çok açıdan göstermektedir.x Ex . Katının cm3‟ünde yaklaĢık 1023 tane atom varsa 523 5. H E . 2 H2V(x) 2mx 2   x) ( Vx). DıĢ yörüngelerdeki elektronlar ise diğer atomun potansiyelinden daha fazla etkilendiğinden bunların enerjilerindeki yarılmalar da geniĢ olur.  idi Ae x E)f)f )ise ğğex f (   ' in .       f(x) Serbest elektron durumunda V(x)  0 idi o zaman f(x) = k2 = sabit olur. . (Ġçten dıĢa doğru enerji yarılması geniĢler. Bloch Teoremi: Ġzinli enerji bandı içinde olan elektronların dinamik davranıĢı pek çok açıdan serbest elektronun davranıĢına benzemektedir. enrji gapı daralır.  ( x x (   a na  çözümü x ikx .

uy örgü  * m etkin kütle Örgü kuvveti: Kristal potansiyeli ile elektronun etkileĢmesi sonucu örgü tarafından uygulanan kuvvettir.   Fm . F .periyodikt ( ir k: ( x ) (xn)aeikna Tek elektron modelinde kristal içindeki bir elektronun dalga fonksiyonu KRĠSTAL MOMENTUMU VE ETKĠN KÜTLE Elektronlar için RH (-) olması etkin kütle ile açıklanabiliyor. F . ir :  xperiyodikt UBloch ) fonk .  uy a  * dt m   F.  uy  0 * F . F . m uy örgü m  F.  m 0 F .  F  0 örgü  F   örgü  F   örgü    * mm 0 * mm 0 * mm 0 Etkin Kütle: Kristal potansiyeli etkisi altında grup halinde hareket eden elektronların sahip olmuĢ olduğu kütleye denir. uy *   m. a   d   F m F . top uy örgü dt   d F. .

Öyle bir momentum tarifleyelim ki kristal içindeki elektron için sabit olsun. Bu durumda elektronun momentumu sabit değildir. Oysa kristal içinde hareket eden elektron kristal potansiyelinin etkisindedir. Ve bu nedenle elektrona etki eden bir kuvvet vardır. Buna kristal momentumu denir. Bu netice bizi elektronun kütlesinin sabit olduğu sonucuna götürür.Kristal Momentumu: Serbest parçacığa etki eden kuvvet sıfırdır. P    k m    2 m  m 2 2  k d  2 k     2 m dk m 1d  dk Serbest parçacık için hız ifadesi 1dk  dkm 2 m2 d dk2 Serbest parçacık için kütle ifadesi Kristal Ġçindeki Elektronun Enerji ve Etkin Kütle Ġfadesi . 2 P h  k   .

F   k   F   dt dt Momentumu: d    1 * g d d m  * F .  m dt dk dt   2 m*2 d dk2 etkin kütlenin ?‟ye bağlı değiĢimi .Kristal içindeki elektronlar için grup hızından bahsedilir. 1d g dk Grup hızı:    d P  dk P .Kristal içindeki bir elektronun dıĢ bir kuvvet etkisi altında olduğunu söyleyelim.