ATIKSU ARITIMINDA TESİS TASARIMI

HİDROLİK HESAPLAR UYGULAMA NOTU

Araş. Gör. Selami DEMİR

BÖLÜM 1 YÜK KAYBI VE İŞLETME MALİYETİ
Bir cismi bir yükseklikten (h1) başka bir yüksekliğe (h2) çıkarmak için enerji gereklidir. Gerekli enerji miktarı, cismin iki farklı yükseklikteki potansiyel enerjileri arasındaki farktır. Cismin h1 ve h2 yüksekliklerindeki potansiyel enerjileri sırasıyla

E1 = mgh1

ve

E 2 = mgh2

iken, bu cismi h1 yüksekliğinden h2 yüksekliğine çıkarmak için gerekli enerji miktarı, E gereken = ∆E = E 2 − E1 = mgh2 − mgh1 = mg (h2 − h1 ); ⇒ ∆E = mg∆H olur. Güç, birim zamanda harcanan enerji olarak tanımlandığından,
P= dE dt 2

∆H = h2 − h1

1

olarak yazılabilir. Şimdi, gücün tanımından yola çıkarak, 1 no.lu denklemde her iki tarafı zaman aralığına bölelim. ∆E mg∆H = ; ∆t ∆t ∆E ρVg∆H ⇒ = ∆t ∆t dV dE ⇒ = ρg∆H dt dt ⇒ P = ρgQ∆H m = ρV

3

3 no.lu denklem bir cismin yüksekliğini artırabilmek için gerekli gücü verir. Ancak hiç bir sistemin %100 verimle çalışamayacağı düşünülürse – pompalar için en iyi verim %50-%65 aralığındadır – bu denklemde düşük verimden kaynaklanan kayıplar da ifade edilmelidir. O halde bu denklem aşağıdaki şekliyle düzeltilebilir. P=

ρgQ∆H η

4

Herhangi bir arıtma tesisinde, girişte ya da çıkışta ve ara noktalarda, suyun mutlaka bir pompayla basılması gerekmektedir. Bu pompalama işi, ne zaman yapılırsa yapılsın, pompalamadan hemen sonra, su yüksekliği istenilen seviyeye çıkarılmış olur. Ancak bu seviyeden itibaren yük kayıpları ve serbest düşmelerle suyun yüksekliği azalmakta, yani

2

enerjisi azalmaktadır. Bu kayıp ve düşüşler ne kadar fazla ise suyun potansiyelindeki değişim de o kadar fazladır. O halde, 4 no.lu denklem dikkate alınarak ortaya çıkan sonuca göre – suyu ne kadar yükseğe basmak gerekirse o kadar fazla güç harcanması gerekir - bir arıtma tesisinde yük kayıpları ve serbest düşmeleri asgariye indirmek, pompa maliyeti açısından önemlidir. Mesela, bir tesisin girişinde bir pompa istasyonu olsun. Bu pompa istasyonunda, atıksu, 5 m yukarıya, tesis seviyesine basılsın. Ancak tesiste, iyi tasarımlanmamış yapılardan ötürü toplam 1 m fazladan serbest düşme olsun. Eğer tesis iyi tasarımlanmış olsaydı, bu 1 m’lik fazla düşüş olmayacak ve pompa istasyonunun kapasiteyi 5 yerine 4 m yukarıya basması gerekecekti. Yani daha az maliyet getirecekti. Şimdi bu 1 m’lik fazla basma yüksekliğinin yıllık maliyetini hesaplayalım (atıksu debisi 1 m3/gün, yoğunluk 1000 kg/m3, pompa verimi %60, yerçekimi ivmesi 9.81 m/sn2, ∆H 1 m):

kg ⎞ ⎛ m ⎞ ⎛ m3 1gün ⎞ ⎛ ⎟ * (1m ) * ⎜ 1000 3 ⎟ * ⎜ 9.81 2 ⎟ * ⎜ 1 m ⎠ ⎝ sn ⎠ ⎜ gün 86400 sn ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ = 0.189236W P= 0.60
Bu pompa istasyonu 1 saat boyunca sürekli olarak çalışırsa, harcayacağı enerji 0.189236 Wsaat olur, ki bu da 1.89236 * 10-4 kWh eder. Eğer pompa 1 yıl boyunca çalışırsa harcayacağı enerji 1.89236 * 10-4 * 24 * 365 = 1.657708 kWh /m3.yıl olur. Şimdi, debisi 300000 m3/gün olan bir tesis düşünün. Bu tesiste fazladan 1 m’lik yük kaybı varsa, bunun işletme maliyetine yansıması,
E fazla kWh m3 kWh = 1.657708 3 * 300000 * 365 gün = 1.815 * 10 8 gün yıı m . yıı

olur. Elektrik enerjisinin fiyatı evsel kullanımda 0.1278 YTL/kWh ve endüstriyel kullanımda 0.098 YTL/kWh’dır. O halde harcanan fazla elektrik enerjisinin fiyatı
1.815 * 10 8 TL YTL YTL kWh ≈ 17,787,000.00 = 17,7870,000,000,000 * 0.098 yıı yıı kWh yıı

kadardır. İstanbul Boğazı’nda bir tripleks villanın fiyatı 2006 yılında 500,000 YTL, Kadıköy’de arsa fiyatı 1,500 YTL/m2 ve bir Ferrari F150’nin fiyatı 200,000 YTL’dir. O halde, enerji için fazladan harcanan bu parayı, iyi bir tesis tasarımıyla tasarruf edebilirsek, bir yıl sonunda, İstanbul Boğazı’nda yaklaşık 35 adet tripleks villa, Kadıköy’den yaklaşık 12000 m2 arsa, ya da yaklaşık 90 adet Ferrari F150 otomobil almaya yetecek kadar paramız olur.

3

BÖLÜM 2 HİDROLİK ÖZET
Dikdörtgen Savağın Debisi (Discharge from a Rectangular Weir)

Şekil 1. Dikdörtgen savak Burada h1 savaktan önceki su kodu, h2 savaktan sonraki su kodu, H savak üzerindeki su yüksekliği, dC kritik derinlik, b kanal genişliği (yani savak genişliği) ve Q savaktan geçen debi olmak üzere, savağın üzerinden geçen debi ve kritik derinlikler aşağıdaki denklemlerle hesaplanabilir:

Q=

2 C d b' 2 gH 3 ; 3 Q2 gb 2

b' = b − 0.2 H , C d = 0.624

dc = 3

∆H = h1 − h2

4

b savak genişliği. Kesikli savak Burada h1 savaktan önceki su kodu. dC kritik derinlik ve Q savaktan geçen debi olmak üzere.V-yaka Savağın Debisi (Discharge from a V-notch Weir) Burada h1 savaktan önceki su kodu. H savak üzerindeki su yüksekliği. h2 savaktan sonraki su kodu.8bh dC = 3 3 2 Q2 gb 2 H = 3d C ∆H = h 1 − h 2 5 . V-yaka savak Kesikli Savağın Debisi (Discharge from a Contracted Weir) Şekil 3.4 NH 2 ∆H = h1 − h2 5 Şekil 2. N kanal boyunca uzanan v-yaka savak sayısı ve Q savaktan geçen debi olmak üzere. Q = 1. H savak üzerindeki su yüksekliği. savağın üzerinden geçen debi aşağıdaki denklemle hesaplanabilir. savağın üzerinden geçen debi aşağıdaki denklemle hesaplanabilir: Q = 1. h2 savaktan sonraki su kodu.

sırasıyla orifisin genişliği ve yüksekliği ve Q orifisten geçen debi olmak üzere. h2 savaktan sonraki su kodu. Batık orifis. Batık savak Burada h1 savaktan önceki su kodu.Batık Savağın Debisi (Discharge from a Submerged Weir) Şekil 4. orifisten sonraki su kodu. b savak genişliği.7 3 ∆H = h1 − h2 Batık Orifisin Debisi (Discharge from a Submerged Orifice) Şekil 5. (A) enkesit (B) boykesit Burada h1. C d = 0. b ve H.61 ∆H = h1 − h2 A = bh 6 . h2. C d = 0.3 − 0. H savak üzerindeki su yüksekliği. orifisten geçen debi aşağıdaki şekilde hesaplanabilir: Q = C d A 2 g (h1 − h2 ). orifisten önceki su kodu. h savaktan sonraki su yüksekliği ve Q savaktan geçen debi olmak üzere. savağın üzerinden geçen debi aşağıdaki denklemle hesaplanabilir: 3 2 Q = C d bh 2 g (H − h ) + C d b 2 g (H − h ) 2 .

kanaldaki debi kanal uzunluğuna bağlı olarak artmaktadır. 2. Kanal sonunda batık savak söz konusu ise. Kritik derinliğin gerçekleştiği konumdan kanalın başına kadar olan uzaklık kullanılarak L-x noktasındaki su yüksekliği bulunur. Şekil 6. q= Q L 2(qx )2 gb 2 y i y i +1 = y i + dC = 3 Q2 gb 2 1. Kanal genişliği b. Kanal boyunca savaklardan gelen debi sabit olup.Çıkış Oluklarında Su Profili (Water Surface Profile in Effluent Trough) Kanal sonunda serbest düşme varsa. Serbest düşmeli çıkış oluğu Burada yi ve yi+1 sırasıyla iki farklı noktadaki su yükseklikleri. 3. birim kanal uzunluğu başına düşen debi q ve kanalda toplanan toplam debi Q olarak. su profilini hesaplamak için aşağıdaki denklem ve prosedür kullanılır. L kanal uzunluğu. x kanalın başından itibaren herhangi bir i noktasına kadar olan uzaklık ve dC kritik derinliktir. Şekil 7. Sırasıyla kanalın başına kadar bir önceki basamak tekrar edilir. Öncelikle kritik derinlik bulunur. Batık savaklı çıkış oluğu 7 .

g. kinematik viskozitedir. akım hızı. x noktasındaki kanal debisi bulunur ve savaktan önceki su derinliği H kullanılarak bu noktadaki su derinliği yi bulunur. ∆H . Savaktan önceki su derinliği H belirlenir.9 ⎧ ⎡ k ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ f = 1. borunun pürüzlülük katsayısı.325⎨Ln ⎢ + 5. L.Burada yi ve yi+1 sırasıyla iki farklı noktadaki su yükseklikleri. boru uzunluğu. k. H savaktan önceki su yüksekliği. q= Q L yi + 2(qx )2 gb 2 y i 3 2 C d b 2 g (H − h ) 2 . herhangi bir yerel kayıp elementinin yerel kayıp katsayısı.3 − 0. ∑ K . L kanal uzunluğu ve x kanalın başından itibaren herhangi bir i noktasına kadar olan uzaklıktır. sürtünme katsayısı.7 D ⎝ ⎪ ⎢ ⎦⎭ ⎩ ⎣ VD Re = υ −2 Burada f. su profilini hesaplamak için aşağıdaki denklem ve prosedür kullanılır. kanaldaki debi kanal uzunluğuna bağlı olarak artmaktadır. Kanal boyunca savaklardan gelen debi sabit olup. toplam yük kaybı ve υ . 3 y i +1 = Q = C d bh 2 g (H − h ) + C d = 0. 3.7 1. V.. K. ⎛ fL ∆H = ⎜ + ⎝D ∑ ⎞V K⎟ ⎠ 2g 2 0. boru çapı. Boru Akımlarında Yük Kayıpları (Pipe flow Headlosses) Herhangi bir boru akımında Darcy-Weisbach yük kaybı denklemi ve Swame-Jain sürtünme katsayısı denklemi. D. h savaktan sonraki su yüksekliği. yerçekimi ivmesi. Re. Reynold sayısı.74⎜ ⎟ ⎥ ⎬ Re ⎠ ⎥ ⎪ 3. Sırasıyla kanalın sonuna kadar bir önceki basamak tekrar edilir. boru üzerindeki yerel kayıp katsayılarının toplamı. 2. 8 . Kanal genişliği b. birim kanal uzunluğu başına düşen debi q ve kanalda toplanan toplam debi Q olarak.

Her bir bağlantı borusunun uzunluğu 10 m olarak bilinmektedir Borular paslanmaz çeliktir. Herhangi bir tankı devre dışı bırakmak için. maksimum debide. Tanktaki su derinliğinin dış duvarlarda 3 m olması öngörülmektedir. maksimum debide dahi bir tanka giden suyun önünü kesebilecek kapasitededir (yani ayarlanabilir savağın maksimum kret kotu. Bütün tanklar özdeş ve 10 m çapındadır. dört kenardaki savaklar yardımıyla tanklara dağıtılmaktadır. Buna göre tankların ve savakların dikeydeki yerleşimlerini hesaplayınız. Paslanmaz çelik için pürüzlülük katsayısı 0. Bir atıksu arıtma tesisinde ortalama debi 45 000 m³/gün ve maksimum debi 65 000 m³/gün olup 4 adet son çöktürme tankı mevcuttur.04572 mm’dir. Dağıtım yapısının derinliği 3 m. yüzeyi ise bir kare şeklinde olup 1 m * 1m boyutundadır.007 * 10-6 m²/sn’dir. Toplama haznesindeki su derinliği. Dirseklerin yerel kayıp katsayıları toplam 1. Çöktürme tanklarına eşit debi dağıtımını yapmak amacıyla Şekil 8gösterilen yerleşim planı esas alınmıştır.15 m iken maksimum debide sırasıyla 24 cm ve 72.19 m’dir. Her bir tanktan savaklanmış suyu almak için kullanılan olukların genişliği 40 cm’dir. Son çöktürme tanklarının her birinden savaklanan arıtılmış su. ortalama debide 20 cm ve su kodu da 72. Tank tabanında 1/100’lük eğim istenmektedir. dağıtım yapısındaki su kodunun üzerinde kalmaktadır). Toplama oluklarına geçerken kullanılan savaklar bir kenarı 10 cm olan eşkenar V-yaka savaklar olup bunlar 10 cm aralıklarla yerleştirilecektir. tabana bağlanan bir boru yardımıyla arıtılmış su. Borulara giriş ve çıkışlardaki yerel kayıp katsayıları toplam 1. Toplama haznesinin ileri ucunda. maksimum debide. buradan da alıcı ortama deşarj edilmektedir. 180°’lik iki adet yarım daire şeklindeki su toplama oluğuna alınmakta. Dağıtım yapısında eşit dağıtımın esası savak üzerindeki su yüksekliklerine dayanmaktadır.Su sıcaklığı 20°C olup bu sıcaklıkta suyun kinematik viskozitesi 1.BÖLÜM 3 SON ÇÖKTÜRME TANKLARI Örnek 1: Aşağıdaki kriterler bir atıksu arıtma tesisi için verilmektedir. 180°’lik yay sona erdiğinde ise bu iki oluk birleştirilerek 40 cm genişliğe sahip bir toplama haznesine alınmaktadır. Toplama oluğundan toplama haznesine geçerken 10 cm’lik bir düşüş verilmiş ve bu düşüşün batık olması arzu edilmiştir. Dağıtım yapısına Şekil 8’de gösterildiği gibi giren atıksu. her bir tanktan alınarak ana toplama hattına iletilmekte (cazibeyle).5 olarak alınabilir. Bu savaklar. toplama haznesindeki su derinliği 28 cm olmaktadır. Dağıtım yapısı ile çöktürme kanallarını birleştiren boruların çapları φ400 olup. ortalama debide. En kötü durum şartı olarak tanklardan biri devre dışı kaldığında. Çöktürme tankının savaklarında. 9 . en az 15 cm serbest düşme olması istenmektedir. dağıtım yapısında ayarlanabilir savaklar bulunmaktadır.2’dir. borular üzerinde 2’şer adet dirsek bulunmaktadır.

Şekil 8. Çöktürme tankları ve dağıtım yapısı 10 .

Örnek 1 için çöktürme tankı şematik planı 11 .Şekil 9.

Örnek 1 için çöktürme tankı çıkış savakları şematik profili Şekil 12.Şekil 10. Örnek 1 için çöktürme tankı çıkış oluklarından birinin boykesiti 12 . Örnek 1 için çöktürme tankı çıkış oluğu şematik perspektifi Şekil 11.

çöktürme tanklarının savaklarının maksimum debide batık olup olmayacağı kontrol edilmelidir.95 + 0. Maksimum debide.27 + 0. savaktan sonraki (toplama haznesindeki) su derinliği h = 72.1) + 0.19 – 72.81* (H − 0. Her bir toplama oluğundaki toplam debi.05 + 0.20 = 71.61 olmak üzere.15’den daha yüksek) bu geçişte bir batık savak söz konusu olur. Buradan hareketle. Örnek 1 için batık savak hesabının şematik gösterimi Burada bilinmeyen H. Durum aşağıdaki şekille özetlenmiştir. 3 2 Q = C d bh 2 g (H − h ) + C d b 2 g (H − h ) 2 3 3 3 3 m m 2 ⇒ 5625 = 0. Aynı işlemler maksimum debi için yapıldığında.2156 m ≈ 0.61* 0.4 * 0. maksimum debi için aynı hesaplar yapılıp.28m 13 . Bir tankta iki toplama oluğu bulunduğundan bir oluğa düşen hacimsel debi. oluktaki en büyük su derinliği 22 cm kadar olur.81* (H − 0.27 + 72.21 m olarak kabul edilebilir. Ortalama debide.4 * 2 * 9. Tam savağın üzerindeki su seviyesi de pratik olarak savaktan önceki ve savaktan sonraki su seviyelerinin ortalaması.05 m olur.15) / 2 = 72.95 m olur. Haznedeki su seviyesi 72. Toplama haznesindeki su derinliği 20 cm olduğuna göre.15 = 72. her bir noktadaki su seviyesi bu notun başında verilen denklemlerle hesaplanabilir.81(H − 0.0651 = 0. Tam bu noktada. Her bir tanka gelen ortalama debi 45 000/4 = 11 250 m³/gün ve maksimum debi de 65 000/4 = 16 250 m³/gün’dür. Batık savak denkleminde deşarj katsayısı Cd 0. Oluklarla hazne arasında 10 cm düşüş planlandığından.15 – 0. ortalama 11 250/2 = 5 625 m³/gün ve maksimum 16 250/2 = 8 125 m³/gün olur.15 m olduğundan (71.Çözüm: 4 tank olduğundan.05 = 0. çöktürme tanklarının savaklarında en az 15 cm serbest düşme arzu edildiğinden. ortalama debide oluktaki en büyük su derinliği 72. toplama haznesinin taban kodu 72.22 = 72. yani savaktan önceki su seviyesidir.4 * 0. Şekil 13. savakların kret kotu 72. 3 2 Q = C d bh 2 g (H − h ) + C d b 2 g (H − h ) 2 3 3 3 3 m m 2 ⇒ 8125 = 0.14 ) 2 gün sn 3 ⇒ H = 0.1 2 * 9. bir tanka düşen debinin yarısıdır.14 2 * 9. Oluktaki su profilinin kaba hesabı yapıldıktan sonra. toplam debi önce dörde bölünecek ve her bir tanka gelen debi bulunacaktır.22m O halde ortalama debide.61* 0.61* 0.42 m’de olmalıdır.1) 2 gün sn 3 ⇒ H = 0.81 (H − 0.10 = 72.27 m olarak hesaplanabilir.14 ) + 0. yani (72.2795m ≈ 0.4 * 2 * 9. Bunu da batık savak denklemiyle bulmak mümkündür.61* 0.14 m’dir. olukların taban kodları 71.0940 = 0. isteğe bağlı olarak daha hassas hesaplar için.

V-yaka savak sayısı olmak üzere. sırasıyla ortalama debi ve maksimum debide Q = 11250 Q = 16250 5 m3 m3 = 0.51 + 0. V-yaka savak yerleşim planı Bu notun başında verilen V-yaka savak debisi denkleminden. Pratik bir yaklaşımlar çöktürme tankları içindeki su kodları ortalama ve maksimum debide bu değerlere eşit olarak alınabilir.42 + 0.28 = 72.062m = 6.05 + 0.28 m ve su kodu da 72. tankın savaklarından alınan kesit aşağıdaki gibi olur. O halde çöktürme tanklarındaki su kodu ortalama ve maksimum debide 72.47 m olur. savak üzerindeki su yükseklikleri. tank duvarlarının savakların üzerinde 20 cm kadar daha yükseldiği kabul edilirse. Son durumda.9 – 0.51 m’dedir.05 = 72.48 m’ye ulaşabilmektedir. savak üzerindeki su seviyesinin maksimum debide bile V-yakayı aşmadığı kanıtlanmış olmaktadır.48 m olur. Bu arada her bir V-yaka bir kenarı 10 cm olan bir eşkenar üçgen olduğundan.188079 = 1. Bu işlemlerle. tank duvarlarının tavan kodu 72. 14 .33 m olur. aşağıdaki şekilde gösterildiği gibi hesaplanırsa.4 = 29.42 + 0. N = 142 olur. Savak üzerindeki su seviyesi ortalama debide yaklaşık 0. Maksimum debide ise bu noktadaki su kodu ancak 72. Şekil 14. Toplam savak uzunluğu πD = (10-0.2cm gün sn Bu işlemlerle. Taşmaları önlemek amacıyla emniyet için. V-yakaların kret kodu 72.5 m olur. oluklardaki en büyük su derinliği 0. N.9 m’dir.4 * 142 H 2 ⇒ H ≈ 0.O halde maksimum debide.4*2)π ≈ 29.20 = 72.42 + 0.71 m olur.47 ve 72. Bu uzunluğun 40 cm’si toplama haznesine ayrılacak olduğundan toplam savak uzunluğu 29.7 cm olarak hesaplanır.06 = 72.130208 = 1.42 m’de olduğundan en yüksek kodları ise 72.3cm gün sn 5 m3 m3 = 0.4 * 142 H 2 ⇒ H ≈ 0. Toplam savak uzunluğunu V-yaka savak sayısına bağlı bir fonksiyon olarak ifade etmek mümkündür. maksimum debide dahi çöktürme tanklarının çıkış savaklarının batık olmayacağı garanti altına alınmış olur. Vyakaların yükseklikleri de yaklaşık 8.087 ≈ 72.05 m olduğundan bu noktadaki su kodu 72.053m = 5.

3 + 10 m * 1/100 = 3. 1/100 taban eğimi ile merkezdeki su derinliği.47 ve merkezdeki taban kodları ise 72.47 – 3.00 = 69.1 m olur. Tankların dış duvarlardaki taban kodları 72. Şekil 16. O halde çöktürme tankları ve savakların dikey yerleşimi aşağıdaki gibi olur.10 = 69.37 m olur. 15 .Şekil 15.47 – 3. Örnek 1 için çöktürme tankı ve savakların dikey yerleşimi Dağıtım borusundaki akım hızı ortalama ve maksimum debilerde. Örnek 1 için çıkış savakları ve oluğu hidrolik profili Çöktürme tanklarının dış duvarlardaki su derinliği 3 m olduğundan.

9 ⎧ ⎡ 0. savakların hala batık olmadığı garanti altına alınmış olur.5 + 1.9 ⎧ ⎡ 0.04 ⎟ 2 sn ⎠ ⎞V ⎛ 0.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 595829 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3.14 m olur.4m ) 4 Maksimum ve ortalama debilerdeki sürtünme katsayılarını hesaplamak için Reynold sayıları hesaplanmalıdır.007 * 10 sn m 1. sabit savakların kret kotu 72.17 = 72.7 * 400mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ = 0.5 + 1.325⎨Ln ⎢ + 5.4 m ⎝ ⎠ 2 * 9.04572mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.351m ≈ 0.0149 * 10m ⎞ K ⎟ ort = ⎜ + (1.74⎜ ⎜ Re ⎝ ort ⎪ ⎢ 3 .50 * 0. dağıtım yapısındaki su kodu hesaplanabilir.04 f ort ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1.Vort = Q = A 0.4m ⎝ ⎠ 2 * 9.17 m 0 . Ortalama debide.9 ⎤⎫ ⎥⎪ ⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ −2 0.47 + 0.9 ⎤⎫ ⎥⎪ ⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ −2 0.325⎨Ln ⎢ + 5.4m ) 4 0. bu bölmelere geçerken.0144 O halde yük kayıpları sırasıyla m⎞ ⎛ ⎜1.64 + 0.64 m.7 D ⎩ ⎣ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.7 D ⎩ ⎣ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.35 = 72.7 * 400mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ −2 = 0.0144 * 10m ⎞ =⎜ + (1.31 m olmaktadır.48 + 0. m * 0 . Dağıtım yapısının dış bölmelerinde.2 )⎟ ⎝ = 0.74⎜ ⎜ Re ⎝ max ⎪ ⎢ 3. ortalama debideki su kodu 72. savaklarda 50 cm’lik serbest düşme olduğu düşünüldüğünde.4 m VD sn Re ort = = = 413108 2 υ −6 m 1.130208 π (0.50 m sn 2 Vmax = Q = A π (0.0149 −2 f max ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1. maksimum debideki su kodu ise 72. 16 .04 m sn 2 m3 sn = 1.4m VD sn = = 595829 Re max = 2 υ −6 m 1. Bu durumda.325⎨Ln ⎢ + 5.169m ≈ 0.83 = 0.35m 0.50 ⎟ sn ⎠ ⎛ 0. maksimum debide.04572mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.188079 m3 sn = 1.81 m sn 2 2 Bu işlemlerden sonra.14 – 72.007 * 10 sn 1.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 413108 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3.325⎨Ln ⎢ + 5.83 m olur.2 )⎟ ⎝ = 0. Zira maksimum debide serbest düşme miktarı 73.50 = 73.81 m ⎠ 2g sn 2 ⎞V K ⎟ max ⎠ 2g 2 2 ⎛f L ∆H ort = ⎜ ort + ⎝ D ∑ ∆H max ⎛f L = ⎜ max + ⎝ D ∑ m⎞ ⎛ ⎜1.

24m 17 .Şekil 17.81 2 * (0.14m =3 = m 2 gb 2 9.130208 ⎜ sn ⎟ Q2 3 ⎝ ⎠ = 0.8m ) sn 2 d C. savaklardaki kritik derinlik ve savak üzerindeki net su yüksekliği. ort H ort = 3d C = 3 * 0. Dağıtım yapısı şematik planı Dağıtım yapısında. ⎛ m3 ⎞ ⎟ ⎜ 0.14 = 0.

Bu küçük dağıtım yapısından geçen büyük debi düşünülerek.d C. Bu dağıtım yapısındaki su derinliği 3 m olduğundan yapının taban kodu 73.18m =3 = m 2 gb 2 9.38 + 0.00 = 70.24 = 73.188079 ⎜ sn ⎟ Q2 3 ⎝ ⎠ = 0. dağıtım yapısının ana bölmesindeki su kodu ise 73. savağın tam üzerinde su kodu 73.14 + 0.31m O halde.8m ) sn 2 H max = 3d C = 3 * 0.78 m olur. ortalama debide.14 + 0.40 = 73.38 m olur. su yüzeyinden 40 cm kadar yukarıda olarak seçilmiştir. hâkim türbülanstan dolayı tank dışına su sıçramasını önlemek amacıyla yapılan dış duvarlar. max ⎛ m3 ⎞ ⎟ ⎜ 0. 18 .28 m.18 = 0.81 2 * (0.14 = 73.78 m olur. O halde tankın tavan kodu 73.78 – 3. Dağıtım yapısının AA’ ve BB’ kesitleri Şekil 18 ve Şekil 18 gösterilmektedir.

18 = 73.14 + 0. Maksimum debide.31 = 73. Dağıtım yapısı şematik BB’ kesiti Maksimum debide.45 m olur. dağıtım yapısının ana 19 .Şekil 18. savağın tam üzerinde su kodu 73.14 + 0.32 m. dağıtım yapısının ana bölmesindeki su kodu ise 73. Tanklara giden debilerin kontrolu ayarlanabilir savaklar yardımıyla yapılacağından ayarlanabilir savakların maksimum ve minimum yükseklikleri belirlenmelidir. Dağıtım yapısı şematik AA’ kesiti Şekil 19.

10 m ile 73.95 + 0.39 + 72. sabit savağın altında kaldığı müddetçe akıma engel olmayacağından.18 ) 2 gün sn 3 ⇒ H = 0.250772 / 2 = 0. diğer tanklardan her birine giden maksimum debi 65000 / 3 ≈ 21667 m³/gün = 0. O halde ayarlanabilir savak 73. 5 m3 m3 Q = 21667 = 0. Bu bağlamda.18 ) + 0. Üçgen savakların derinliği 8. her gerekli noktadaki su kodları hesaplanmıştır. Bu şartlar altında.250772 = 1. bu noktaya kadar yapılan bütün işlemler tekrarlanacaktır.10 olarak seçilmiştir.23) / 2 = 72. Çöktürme tanklarının savaklarının en düşük kodu 72.61* 0. diğer tanklara düşen yük artacak.23 m’dir. en kötü şartlar düşünülmelidir. 3 2 Q = C d bh 2 g (H − h ) + C d b 2 g (H − h ) 2 3 3 3 3 m m 2 ⇒ 10833 = 0. İyi tasarlanmış bir tesiste.50 m arasında 40 cm’lik bir hareket alanına sahiptir.28 = 72. toplama haznesindeki su kodu ile toplama oluğundaki su kodunun aritmetik ortalaması olarak hesaplanabilir.4 * 0.42 m’de olduklarından. Yani tesis en kötü şartlar altında bile normal operasyonu sürdürmektedir. Bu durumda. bu tanklarda su seviyeleri yükselecektir.4 * 2 * 9. tankların hiçbirinde taşma gerçekleşmez. Bundan sonra.34m O halde toplama oluğundaki su kodu 72. Bundan sonra.9cm gün sn olur. bu durumda bile tesisin işlevselliği korunur.18 2 * 9. Ayarlanabilir savak. Çöktürme tankları ile dağıtım yapısı arasındaki bağlantı borusundaki yük kayıpları aşağıdaki gibi hesaplanabilir.4 * 142 H 2 ⇒ H ≈ 0.61* 0.38.39 m olur.45 olduğundan. ayarlanabilir savağın minimum kodu 73.3422m ≈ 0. Çöktürme tanklarındaki su kodu ise 72. toplama haznesindeki su derinliği 28 cm olduğundan buradaki su kodu 71. Tanklardan birinin devre dışı kalması durumunda. Bunlara ek olarak ayarlanabilir savağın çalışma aralığı bulunmuştur.05 + 0. suyu kesmek maksadıyla maksimum değerinin 73.7 cm olduğundan bu savaklarda da bir problem oluşmayacaktır. savaklar üzerindeki su yüksekliği. bu şartlarda bile çöktürme tanklarının çıkışları batık olmamaktadır.34 = 72. 20 . O halde tam savağın üzerindeki su kodu (72.bölmesindeki su kodu.07 = 72.250772 m³/sn olur.31 m’dir. mevcut şartlarda tasarlanan tesisin en kötü şartlar altında bile çalışabildiği ispatlanacaktır.81 (H − 0.42 + 0. O halde her bir oluktan akan debi 0. ayarlanabilir savak aralığının.125386 = 0.49 m olur. Toplama oluğundaki en büyük su kodu ise. maksimum debide 73. ortalama debide 73. Tanklardan birinin devre dışı kalması durumunda. Bu noktaya kadar ortalama ve maksimum debilerdeki hidrolik hesaplar yapılmış.50 m’ye ayarlanması gerekir.125386 m³/sn’dir. Toplama oluğu ile toplama haznesini birleştiren savağın tam üstündeki su kodu ise pratikte.069 m = 6.81* (H − 0.

250772 f worst ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1.62 = 73.0 ⎟ 2 L sn ⎠ ⎛f ⎞V ⎛ 0.50 m olduğudur.373m ≈ 0. ayarlanabilir savağın.81 2 * (0.36 m olurken dağıtım yapısının ana bölmesindeki su kodu 73.60 olarak değiştirilmesi gerekmektedir.7 D ⎩ ⎣ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.0140 * 10 m ⎞ = ⎜ worst + ∑ K ⎟ worst = ⎜ = 0.2156 = 0. Bu durumda ayarlanabilir savak 73. ⎛ m3 ⎞ ⎟ ⎜ 0. O halde ayarlanabilir savağın maksimum ve minimum kret kodları 73.m3 Q sn = 1. devre dışı bırakılan tanka su gitmediği garantilenmiş olur. Yani tanklardan biri devre dışı bırakılmak istendiğinde. Dağıtım yapısından çöktürme tanklarına su taşıyan savakların kret kotları 73.14 m’de olduğundan.37 = 73.60 aralığı seçilirse. 21 . Savak üzerindeki kritik derinlik ve dağıtım yapısının ana bölmesinde.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.22m ⎝ m 9.14 + 0.0 m Vworst = = A sn sn π * (0.622 m ≈ 0.2156 m ≈ 0.10 ile en az 73.74⎜ ⎜ Re ⎝ worst ⎪ ⎢ 3.0 * 0.81 m ⎝ D ⎠ 2g sn 2 Bu durumda dağıtım yapısının dış bölmelerindeki su kodu 72.37 m O halde tam savak üzerindeki su kodu 73.55 ya da 73.4 m VD sn = = 794439 Reworst = 2 υ −6 m 1. Burada dikkat çeken nokta. Bunlardan 73.0140 ∆H worst m⎞ ⎛ ⎜ 2.9 ⎧ ⎡ 0.11 m olur. savak üzerindeki su yüksekliği.007 * 10 sn 0.14 + 0.10 ile 73.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.60 m arasında 50 cm hareket alanına sahip olacaktır.62m + (1.9 ⎤ ⎫ −2 ⎪ ⎥⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ 0.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 794439 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3. hala su seviyesi altında kaldığı ve suyun devre dışı bırakılması istenilen tanka aktığı görülmektedir.250772 ⎜ sn ⎟ ⎠ = 0.22 = 73.51 m olarak hesaplanır.8 m )2 sn 2 d C .4 m )2 m 2.7 * 400 mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0.49 + 0.2 )⎟ ⎝ 0.10 – 73. ayarlanabilir savağın maksimum kret kodunun 73. worst = 3 Q2 =3 gb 2 H worst = 3d C = 3 * 0.5 + 1.04572 mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.996 m ≈ 2. en kötü şartlarda bile bu noktada bir serbest düşme olacağı ve tesisteki yükte tampon etkisi oluşturacağı garanti edilmiş olur.4 m ⎝ ⎠ 2 * 9.

penstok’un yerel kayıp katsayısı 0. Biyolojik Arıtım Ünitesi Tasarım Örneği.lu tankları besleyen ortak çelik borunun çapı φ550 olup toplam uzunluğu 8 m’dir. Giriş yapısında.BÖLÜM 4 HAVALANDIRMA TANKLARI Örnek 2: Aşağıdaki kriterler bir atıksu arıtma tesisi için verilmektedir. T’nin yerel kayıp katsayısı direkt geçişlerde 0. tam açık olması durumunda 0.6. Uygulama Konusu. 5.15. Girişteki batık orifislerin tabanlarının tank tabanlarından yüksekliği 2 m’dir. Dağıtım yapısında ortalama su derinliği 5 m’dir.5 x 5.8’dir. φ800 boruda 1 adet 90° dirsek ve 1 adet T bulunmaktadır. “Atıksu Arıtımında Tesis Tasarımı Dersi. Çıkışlar ise 1 m genişliğinde kesikli savaklar vasıtasıyla sağlanmaktadır.6 75 1.” Havalandırma tanklarının çıkışları özdeş olup.8’dir. Dirseğin yerel kayıp katsayısı 0.0 bilinmektedir. tipik değer olarak 1. Dağıtım yapısı şematik planı Şekil 22’de gösterilmektedir. ½ oranında açık olması durumunda 24. ¾ oranında açık olması durumunda 1. Havalandırma tanklarında. Bundan başka.lu tankları besleyen çelik borular özdeş olup. 1 ve 4 no.19. 2 ve 3 no.5 m’lik batık gözlerle yapılacaktır. Ortak boru üzerinde 2 adet dirsek ile 1 adet gate valve bulunmaktadır. Her bir orifis ile birlikte 1 adet penstok kullanılmakta olup. Havalandırma tanklarının girişleri 0. Geri devir oranı 0. Çıkış boruları çıkış yapılarının tabanlarından alınarak.43’tür. tank tabanı orifis tabanının 1 m altındadır. Havalandırma tanklarının çıkış yapılarında en büyük su derinliği 2 m’dir.19 22 .lu tanklar ayrı. dallanmalı geçişlerde 1. ortalama debideki su derinliği 5 m’dir.0 olmakta. Havalandırma tank tasarımı için bkz. φ800 borunun toplam uzunluğu 22 m’dir. tam orta noktada birleştirilmekte. gelen hamsuyun savaklanması için 3 m serbest düşüşlü savak ile geri devir çamurunun savaklanması için 1 m serbest düşüşlü savak kullanılacaktır.6’dır.lu tanklar ortak boru ile beslenmektedir. bundan sonra φ800 bir çelik boru ile son çöktürme tanklarının dağıtım yapısına bağlanmaktadır.5 x 0.0 50 5. 1 ve 4 no. Gate Valve Açıklık Oranı. 2 ve 3 no. Havalandırma tanklarına ait dağıtım yapısı (selektör). Borularda ikişer adet dirsek ile birer adet gate valve bulunmaktadır.8 m aktif alan sahiptir. φ400 çapında ve toplam 14 m uzunluktadır.15 100 0. % K değeri 25 24. Gate valve için yerel kayıp katsayıları. çıkışlar toplam 10 m uzunluğunda φ600 bir çelik boru vasıtasıyla sağlanmaktadır.

Havalandırma dağıtım yapısı şematik planı 23 . Havalandırma ve son çöktürme tanklarının şematik planı Şekil 21.Şekil 20. Havalandırma ve son çöktürme tanklarının şematik planı Şekil 22.

4’tür.50 ⎟ 2 f max L Vmax ⎛ 0. O halde bu boruda.9 ⎤ ⎫ −2 ⎪ ⎥⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ 0.752315 m³/sn’dir.6 + 1. Φ800 borudaki toplam yerel kayıp katsayıları 1 adet dirsek + 1 adet dallanmalı geçişli T + 1 adet boru çıkışı = 0.04 * 0.5 = 1.260417 m³/sn. her durumda toplam debinin yarısı olur.04 m Vort = = sn sn A π * (0.74⎜ ⎜ Re ⎝ ort ⎪ ⎢ 3.7 * 800 mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 f max 0.6 + 0. ortalama debide 45000 m³/gün = 0.81 m ⎠ 2g ⎝ ⎝ D sn 2 m3 0.04572 mm 1 ⎪ ⎪ ⎞ ⎤⎫ ⎛ = 1.4 ⎟ ⎝ = 0.21m ∆H ort = ⎜ ort + ∑ K ⎟ ort = ⎜ 0.50 −2 0. ortalama ve maksimum debilerdeki yük kaybı m3 Q sn = 1.9 ⎧ ⎡ 0.04572 mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.0 = 3.7 D ⎩ ⎣ ⎭ ≈ 0.74⎜ ⎜ Re ⎟ ⎥ ⎝ max ⎠ ⎦ ⎪ ⎪ ⎢ 3. Bu borudan geçen debi.8 m VD sn = = 826217 Reort = 2 υ −6 m 1.0126 ∆H max m⎞ ⎛ ⎜ 1. Yani bu borunun debisi.7 D ⎩ ⎣ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 1191658 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3. maksimum şartlarda ise 65000 / 2 = 32500 m³/gün = 0.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.4 ⎟ ⎝ = 0. havalandırma tankları çıkışındaki su kodları bulunacaktır.520833 m³/sn.50 m Vmax = = A sn sn π * (0.520833 f ort ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1.325 ⎨ Ln ⎢ + 5. ortalama debide ve maksimum debideki yük kaybı 24 .430 m ≈ 0.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.8 m )2 Remax m * 0.0131* 22m + 3.8 m )2 m 1.9 ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ ⎪ ⎪ ⎟ ⎥⎬ = 1.38. her durumda toplam debi geçecektir.81 m ⎝ ⎠ 2g ⎝ D sn 2 Φ600 borudaki toplam yerel kayıp katsayıları 2 adet dirsek + 1 adet boru girişi = 2 * 0.9 ⎧ ⎡ 0.007 * 10 sn 0.376157 m³/sn’dir. Bu borudan.007 * 10 sn 1.7’dir.Çözüm: Son çöktürme tanklarının dağıtım yapısının ana bölmesinde su kodu ortalama debide 73. Yani bu borunun deşarj ettiği su.207 m ≈ 0. maksimum debide 73.8 + 1.497 m ≈ 1.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 826217 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3. çöktürme tankları ve havalandırma tanlarını bağlayan borularda yük kayıpları hesaplanıp. O halde bu boruda.43m =⎜ +∑K⎟ 0.0126 * 22 m sn ⎠ ⎞ ⎛ ⎞ =⎜ + 3.51 m olarak hesaplanmıştı.0131 m⎞ ⎛ ⎜ 1. Şimdi.04 ⎟ 2 sn ⎠ ⎞V ⎛f L ⎞ ⎛ 0.036 m ≈ 1.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.7 * 800 mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0.8 m ⎠ 2 * 9. maksimum debide 65000 m³/gün = 0.752315 Q sn = 1.8 m VD sn = = = 1191658 2 υ −6 m 1.8 m ⎠ 2 * 9.45 ve 1 tank devredışı kaldığında maksimum debide ise 73. ortalama şartlarda 45000 / 2 = 22500 m³/gün = 0.

33 m Vmax = = A sn sn π * (0. havalandırma çıkış savağında.9 ⎤ ⎫ −2 ⎪ ⎥⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ 0.17 = 74. en kötü şartlarda bile – yani maksimum debide son çöktürme tanklarından birisi devre dışı kaldığında – serbest düşüşü sağlamak amacıyla havalandırma çıkış savağında en kötü koşullarda 10 cm serbest düşüş olması istendiğinde.51 + 0.74⎜ ⎜ Re ⎝ ort ⎪ ⎢ 3.9 ⎧ ⎡ 0.11 + 0.08 m + 1.0134 * 10 m ⎞ + 1.17 m 0.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 548780 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3.16 m serbest düşüş olmaktadır.7 * 600 mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0.330 m = 1.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.9 ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ ⎪ ⎪ = 1.11 m olur. Çıkış yapılarında en büyük su derinliği 2 m olduğundan.21 + 0.11 olur.260417 f ort ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1.50 = 74.007 * 10 sn f max 0.6 m )2 m 0. son çöktürme tanklarının normal işletmesinde.38 + 0. Havalandırma tankının çıkış savağında.11 – 2.43 + 0.33 ⎟ 2 sn ⎠ ⎞V ⎛f L ⎛ 0.9 ⎧ ⎡ 0.0140 m⎞ ⎛ ⎜ 0.15 + 0.921 m ≈ 0.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.10 = 74.17 = 74.084 m ≈ 0.007 * 10 sn 0. En büyük su seviyesinin üzerinde 50 cm kadar emniyet yüksekliği bırakılırsa tavan kodu 74.21 – 74.376157 Q sn = 1. normal operasyonda. ortalama debide 74.08 = 73.33 * 0.m3 Q sn = 0.00 = 72. 25 . ortalama debide 73.174 m ≈ 0. yapıların taban kodu 74.325⎨ Ln ⎢ + 5.6 m ⎝ ⎠ 2 * 9.92 m Vort = = sn sn A π * (0.21 m olur.04572 mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.05 m olur.04572 mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.6 m )2 m 1.6 m VD sn Remax = = = 792682 2 υ −6 m 1.74⎜ ⎜ Re ⎟ ⎥ ⎬ ⎟ ⎥ ⎝ max ⎠ ⎦ ⎪ ⎪ ⎢ 3.21 – 73.67 = 0.43 + 0.81 m ⎠ 2g ⎝ ⎝ D sn 2 m3 0.6 m ⎠ 2 * 9.11 + 0.7 D ⎩ ⎣ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0. 7 D ⎩ ⎣ ⎭ −2 0.81 m ⎠ 2g ⎝ D sn 2 O halde havalandırma tankları çıkış yapılarındaki su kodu.0134 ∆H max m⎞ ⎛ ⎜ 1.67 m.06 = 73. 7 ⎟ ⎝ = ⎜ max + ∑ K ⎟ max = ⎜ = 0.92 ⎟ 2 sn ⎠ ⎞V ⎛f L ⎞ ⎛ 0.51 + 0.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 792682 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3.7 ⎟ ⎝ ∆H ort = ⎜ ort + ∑ K ⎟ ort = ⎜ 0. maksimum debide 73.6 m VD sn = = 548780 Reort = 2 υ −6 m 1.72 m. havalandırma çıkış savağının kret kodu 74. ortalama debide 73.61 m olur. maksimum debide 73.0140 * 10 m = 0. Çöktürme tanklarından birisi devre dışı kaldığında ise.92 * 0.7 * 600 mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0.05 = 0.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.45 + 0. Bu durumda. maksimum debide ise 74.54 m.

21m 2 Qmax d C .ort H ort = 3d C . O halde.188079 ⎟ ⎜ sn ⎟ ⎠ = 0. tank içindeki ortalama su kodunun 50 cm üzerinde olması arzu edilirse.Havalandırma tanklarının normal operasyonu sırasında.48 m olur. Havalandırma çıkış savağının üzerindeki kritik derinlik ve havalandırma tankında.42 – 5. duvarların tavan kodlarının.92 m’de olur. Tanklardaki su derinliği ortalama debide 5 m olduğundan tankların taban kodu 74.ort = 3 * 0.188079 m³/sn’dir.15m =3 ⎝ m 9.21 = 74.27 = 74. Havalandırma tanklarında.00 = 69.153 ≈ 0.06 m olur. maksimum debide ise 74. her bir tanka giden ortalama debi 45000 / 4 = 11250 m³/gün = 0. Şekil 23 havalandırma tanklarının çıkış savağı ve çıkış yapısında.27 m O halde normal işletme sırasında. tanklardaki ortalama su derinliği 5 m iken maksimum su derinliği 5.12m =3 =3 ⎝ 2 m gb 9. havalandırma tanklarındaki su kodu.120 m = 0.42 + 0.130208 m³/sn. ortalama debide 74.50 = 74.208 m ≈ 0. ortalama debideki hidrolik profili göstermektedir. havalandırma tanklarının tavan kodu 74.266 m ≈ 0.21 + 0. maksimum debi ise 65000 / 4 = 16250 m³/gün = 0.42 m. 26 .153 = 0.max = 3 gb 2 ⎛ m3 ⎞ ⎜ 0.81 2 (1m )2 sn H max = 3d C .120 = 0.21 + 0.130208 ⎟ ⎜ 2 sn ⎟ Qort ⎠ = 0. havalandırma tanklarının normal işletmesi sırasında. savak üzerindeki su yüksekliği aşağıdaki gibi hesaplanabilir.42 m’dir.81 2 (1m )2 sn 2 2 d C . ⎛ m3 ⎞ ⎜ 0. emniyet açısından.max = 3 * 0.

188079 Qmax sn = 0.00 = 1.52 ⎟ 2 V sn ⎠ ∆H ort = K ort = 0.00 = 1.752 m ≈ 0.5m * 0. Batık orifislerin tabanı tank tabanından 2 m yüksekte olduğuna göre.521 m ≈ 0.5m ∆H max m⎞ ⎛ ⎜ 0.02 m m 2g 2 * 9.011m ≈ 0.75 m Vmax = = A sn sn 0.48 .75 ⎟ 2 V sn ⎠ = K max = 0.69.00 m’dir.42 + 2.01m m 2g 2 * 9.42 + 2.06 m olur.5m 0. Havalandırma çıkış yapısı (A) çıkış savağı enkesit (B) çıkış savağı ve çıkış yapısı boykesit Havalandırma tanklarına atıksu girişi batık orifislerle geçekleştirilmektedir.Şekil 23.81 sn 2 Orifisteki kayıp ise. normal işletme ve ortalama debide orifisten sonra orifis üzerindeki yük 74. 27 .8 * ⎝ = 0.52 m = ort = sn sn A 0.5m * 0.023m ≈ 0.00 + 2.69.42 . O halde penstoktaki kayıp.130208 2 Vort m⎞ ⎛ ⎜ 0. Normal işletme ve maksimum debide ise bu yük 74.8 * ⎝ = 0.81 sn 3 m 0.00 + 2. m3 Q sn = 0.

188079 m³/sn debi geçmektedir. normal işletme ve maksimum debide ise 74.ort ) ⇒ 0.ort − h2 .5m = 0. 28 . normal işletme ve ortalama debide 74.14 m ⇒ ∆H max = h1.14 + 0.max = 3.25m 2 Qort = C d A 2 g (h1. Giriş yapılarının tabanları ise orifisin tabanından 1 m aşağıda olduğundan.ort − 3.137 m ≈ 3. Havalandırma tankı giriş yapısı (A) batık orifis enkesit (B) batık orifis ve giriş yapısı boykesit Havalandırma tankları ile dağıtım yapıları arasındaki çelik borular için yük kayıpları sırasıyla hesaplanmalıdır. Şekil 24.61* 0.00 )m sn sn O halde havalandırma tanklarının giriş yapılarında su kodu.ort − h2 .81 2 * (h1.48 + 0. giriş yapılarının tavan kodları 74.42 + 2.lu tankları besleyen borulardaki yük kayıpları (vana hariç).130208 m³/sn.A = bH = 0.max − h2 .lu tankı besleyen borudan ortalama 45000 / 4 = 11250 m³/gün = 0. Giriş yapılarının duvar yüksekliklerinin havalandırma tanklarınınki ile aynı olması istenirse. giriş yapılarının taban kodları 69.81 2 * (h1.47 m. 1 no.25m 2 2 * 9.ort = 3.06 )m sn sn ⇒ h1.14 m m3 m = 0. 65000 / 4 = 16500 m³/gün = 0.04 m m3 m Qmas = C d A 2 g (h1.64 m olur.00 – 1.130208 ⇒ h1.04 − 3.25m 2 2 * 9.42 + 0.00 = 0.01 = 74.92 m olur.61* 0.ort = 1.14 − 3.max = 1.037 m ≈ 3.04 + 0.188079 = 0.04 m ⇒ ∆H ort = h1.00 = 0.ort − h2 .ort ) ⇒ 0.00 = 70.42 m’de olur.02 = 74. O halde 1 ve 4 no.ort − 3.5m * 0. Havalandırma tanklarının giriş yapılarındaki su kodları Şekil 24’de verilmiştir.

4m ⎝ ⎠ 2 * 9.007 * 10 sn 0.19m K ⎟ ort = ⎜ + 2.89 ⎟ = 0.74⎜ ⎟ ⎥⎬ 3.325⎨Ln ⎢ + 5.4m ) m 1.50 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.74⎜ ⎜ Re ⎝ ort ⎪ ⎢ 3.04 m Vort = = 2 A sn sn π * (0.130208 f ort ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1.0150 m⎞ ⎛ ⎜1. 29 .260416 m³/sn maksimum 65000 / 2 = 32500 m³/gün = 0.50 m Vmax = = 2 sn sn A π * (0.74⎜ ⎜ Re ⎝ max ⎪ ⎢ 3.9 ⎧ ⎡ 0.036 m ≈ 1.0144 * 14m ⎞ ⎝ K⎟ =⎜ + 2. 2 ve 3 no.0134 ⎛f L ∆H max = ⎜ max + ⎝ D ∑ m⎞ ⎛ ⎜1.4m sn = 594513 2 −6 m 1.04572mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.39m 2g 0.50 ⎟ 2 sn ⎠ ⎞ Vmax ⎛ 0.325⎨Ln ⎢ + 5.4m ⎠ 2 * 9.4m ) ∑ Re max VD = = υ m * 0. O halde bu borudaki yük kaybı (vana %100 açıkken).81 m ⎠ sn 2 olur.7 * 400mm 411584 ⎠ ⎥ ⎪ ⎝ ⎪ ⎢ ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0.007 * 10 sn 1.9 f max ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1.lu tankları besleyen ortak borudaki debi.376158 m³/sn’dir.497 m ≈ 1.187 m ≈ 0.325⎨Ln ⎢ + 5. ortalama 45000 / 2 = 22500 m³/gün = 0.7 * 400mm 594513 ⎠ ⎥ ⎪ ⎝ ⎪ ⎢ ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0.387 m ≈ 0.0150 * 14m = 0.9 ⎧ ⎡ 0.7 D ⎩ ⎣ ⎤⎫ ⎥⎪ ⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ −2 0.188079 Q sn = 1.04 ⎟ 2 sn ⎠ ⎞V ⎛f L ⎞ ⎝ ⎛ 0.81 m ⎠ 2g ⎝ ⎝ D sn 2 3 m 0.74⎜ ⎟ ⎥⎬ 3.m3 Q sn = 1.7 D ⎩ ⎣ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.9 ⎤⎫ ⎥⎪ ⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ −2 0.04572mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.89 ⎟ ∆H ort = ⎜ ort + 0.325⎨Ln ⎢ + 5.04 * 0.4m VD sn = = 411584 Re ort = 2 υ −6 m 1.

2 ve 3 no. gelen debinin tamamı 1 ve 4 no.47 + 0.0134 ⎛f L ∆H max = ⎜ max + ⎝ D ∑ m⎞ ⎛ ⎜1.189 m ve 0.7 D ⎩ ⎣ ⎤⎫ ⎥⎪ ⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ −2 0.lu tankları besleyen ortak dağıtım borusunun devre dışı kalmasıdır. yapısının ana bölmesindeki su kodudur.lu tanklara gidecek.10 ⎟ 2 sn ⎠ ⎞V ⎛f L ⎞ ⎝ ⎛ 0. mevcut durumda daha hassas hesaplar yapmak amacıyla 1 ve 4 no.55m )2 m 1.9 f max ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1.55m )2 ∑ Re max m * 0. bu tankların debisi iki katına çıkacaktır.9 ⎤⎫ ⎥⎪ ⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ −2 0. Ana bölmeye hamsu ve geri devir çamuru besleyen savakların kret kodu daha yüksekte olmalıdır.81 m ⎠ ⎝ sn 2 m3 0. vana tamamen açıkken 0.189m ≈ 0. Dağıtım yapısında su kodu.81 m ⎠ 2g sn 2 Bu şartlar altında.80 m’ye konmalıdır. maksimum debide 74.lu tankları besleyen ortak borudaki yük kayıpları.0140 * 8m = 0.260416 f ort ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1.007 * 10 sn 1.m3 Q sn = 1.10 * 0. 2 ve 3. Havalandırma tanklarında en kötü durum. Bu 30 .9 ⎧ ⎡ 0.394 m olarak bulunmuştu.0140 m⎞ ⎛ ⎜1.74⎜ ⎜ Re ⎝ max ⎪ ⎢ 3.55m ⎠ 2 * 9.096 m ≈ 1.376158 Q sn = 1.0134 * 8m ⎞ ⎝ K ⎟ max = ⎜ + 2. vananın açıklığı değiştirilerek yük kayıpları eşitlenmek zorunda olurdu.7 D ⎩ ⎣ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.19m K ⎟ ort = ⎜ + 2. O halde 1 ve 4 no. Emniyet için.190 m ve maksimum debide 0.395 m olurdu.7 * 550mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0. Ancak eşit dağılım olmasaydı.04572mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.25 olur ve bu borulardaki yük kayıpları.394m ≈ 0.325⎨Ln ⎢ + 5. ortalama debide 0.86 m olur.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 598667 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3. no. normal işletme şartlarında. Bu şartlar altında normal işletmede tanklar arasında eşit dağıtım gerçekleştirilmiş olur.lu borularda vananın açıklığı %97’ye getirilirse K değeri yaklaşık olarak 0.325⎨Ln ⎢ + 5.325⎨Ln ⎢ + 5.58 m Vmax = = sn sn A π * (0. Bu durumda su seviyeleri çok aşırı miktarda yükselecektir.66 m. Bu durumda. Bu. yük kayıpları eşit olduğundan eşit dağılım olduğu söylenebilecektir. Mesela. en kötü koşulda bile bu savaklarda serbest düşme arzu edilmektedir.74⎜ ⎜ Re ⎝ ort ⎪ ⎢ 3.7 * 550mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0. Bu nedenle bu savakların kret kodları 76.58 ⎟ 2 sn ⎠ ⎞V ⎛ 0.10 m Vort = = sn sn A π * (0.39m ⎝ 0.lu borularda vananın açıklığı %97 olarak ayarlanmalıdır.325⎨Ln ⎢ + 5.39 = 74.47 + 0.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 864745 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3.55m ⎠ 2 * 9.55m VD sn = = 598667 Re ort = 2 υ −6 m 1.89 ⎟ = 0.583 m ≈ 1. ortalama debide 74.58 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.55m VD sn = = = 864745 2 υ −6 m 1.19 = 74.04572mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.89 ⎟ ∆H ort = ⎜ ort + D 2g ⎝ 0.007 * 10 sn 0.9 ⎧ ⎡ 0.

durumda normal işletmede en düşük serbest düşüş 76.66 m’de olmalıdır.25m Q2 max gb 2 ⎛ m3 ⎞ ⎜ 0.520833 ⎜ sn ⎟ ⎠ = 0.80 + 0. Dağıtım yapısı giriş savakları ve ana bölmedeki su seviyeleri ortalama debi için Şekil 25’te gösterilmektedir. ortalama serbest düşüş ise 76.95 m.186 ≈ 0.152m = 0. Savaklar bölmesinde de su derinliği yaklaşık 5 m olarak kabul edilirse.ort = 3 2 Q ort gb 2 H ort = 3d C. Savakların üzerinde taşmaları ve sıçramaları önlemek amacıyla en az 40 cm duvar olmalıdır.17 = 76.145 = 0.19 = 76. Ortalama debide.80 m olur. max = 3 * 0.43 * 0.30 = 77. savak bölmelerinin taban kodu 76.81 2 (3m ) sn d C.81 2 (1m ) sn ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ = 0.80 – 5.15 = 76.32m Geri devir çamuru savağındaki kritik derinlik ve savak üzerindeki su seviyesi.ort = 3 * 0.80 + 0.30m Geri devir debisi sabit olduğundan geri devir çamuru savağı üzerindeki su seviyesi sabit olur.80 + 0.172 = 0. hamsu savağının tam üzerindeki su kodu 76.15m ⎝ =3 m 2 9.66 = 2.80 + 0. Bu nedenle tek bir su seviyesi hesaplamak doğru olur.81 2 (3m ) sn 2 2 d C. ⎛ m3 ⎜ 0.86 = 1.17 m 2 d C. hamsu bölmesindeki su kodu ise 76.80 + 0.25 = 77.ort = 3 * 0.10 m’dir.80 – 74.14 m olmaktadır. Dağıtım yapısında su derinliği 5 m olduğundan dağıtım yapısının taban kodu 74. Geri devir çamuru savağının tam üzerindeki su kodu ise 76.20 m olur.00 = 69.252m ≈ 0.94 m. Maksimum debide ise bunlar sırasıyla 76.298m ≈ 0.172m = 0.66 – 5. ⎛ m3 ⎞ ⎟ ⎜ 0.ort = 3 2 Q ort gb 2 H ort = 3d C.12 m’dir.32 = 77.40 = 77.05 m olur.322m ≈ 0.99 m ve 76.max = 3 H max = 3d C.80 + 0.520833 ⎜ sn =3 ⎝ m 2 9.186 = 0.97 m olurken geri devir çamur bölmesindeki su kodu 76. O halde dağıtım yapısının tavan kodu 76.752315 ⎟ ⎜ sn ⎟ ⎠ = 0.80 – 74.80 + 0. 31 .19m =3 ⎝ m 2 9. Hamsu savağında kritik derinlik ve savak üzerindeki su yüksekliği.00 = 71.

orifisteki kayıp.21 + 0.422m ≈ 0. Havalandırma tankları için en kötü şart.5m ) 2 * 9. 0.42 = 74.61* (0.45 m ve havalandırma tankındaki su kodu da 74. burada.worst = 3 2 Qworst gb 2 H worst = 3d C .5m * 0.31m sn sn Tam bu noktada bulunan penstok kaybı ise.5 = 71.worst = 3 * 0.21 + 0.24 m =3 m 9. O halde havalandırma tankı çıkış savağının tam üzerinde su kodu 74. Bu şartlar altında. geriye en kötü şartlarda tesisin çalışıp çalışmayacağı sorusunu yanıtlamak kalır. Dağıtım yapısı giriş savakları ve ana bölmedeki hidrolik profil Havalandırma tankları ve dağıtım yapısındaki su kodları hesaplandıktan sonra. daha önce de belirtildiği gibi 2 ve 3 no.Şekil 25.81 2 (1m )2 sn 2 d C . maksimum debide. ⎛ m3 ⎞ ⎜ 0.376157 m3 m = 0. Qworst = C d A 2 g∆H worst ⇒ 0.63 m olur.lu tankları besleyen ortak borunun arızasıdır. yapılan bütün hesaplamalar tekrarlanmalıdır. giden su miktarı 65000 / 2 = 32500 m³/gün = 0.243 = 0. 32 .243m ≈ 0.42 m olur. Havalandırma tankı girişindeki batık orifisin tavan kodu 71. Bu durumda 1 ve 4 no.376157 m³/sn/tank debisinde havalandırma tankı çıkış savağındaki kritik derinlik ve havalandırma tankında savak üzerindeki su yüksekliği.42 + 0.376157 ⎟ ⎜ sn ⎟ ⎝ ⎠ = 0.24 = 74.376157 m³/sn’dir.92 m olduğundan.lu tankların her birine.81 2 ∆H worst ⇒ ∆H worst = 0.

Dağıtım yapısının ana bölmesindeki su kodunu bulmak için bu şartlar altında dağıtım borusundaki yük kaybı bulunmalıdır.57 m’dir.99 * 0.0135 ∆H worst m⎞ ⎛ ⎜ 2.92 m’den 75.7 D ⎩ ⎣ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.99 ⎟ 2 L sn ⎠ ⎞V ⎛f ⎛ 0.5m * 0.Vworst = Q worst A m3 sn = 1. Burada da herhangi bir taşma görülmeyecektir.81 m ⎠ 2g ⎝ D sn 2 O halde dağıtım yapısının ana bölmesinde su kodu 75. dağıtım yapısına göre birbirlerine simetrik olduklarından eşit dağılım hesabının yapılmasına gerek yoktur.03 m’dir.4 m )2 m 2.03 + 1.325 ⎨ Ln ⎢ + 5. Havalandırma tankları ve giriş yapılarının tavan kodları 74.89 ⎟ ⎝ = 1.4 m ⎝ ⎠ 2 * 9. Yani.74⎜ ⎜ Re ⎝ worst ⎪ ⎢ 3. 33 .0135 * 14 m ⎞ + 2.50 m = sn sn 0.92 m’de olduklarından.993 m ≈ 2.9 ⎤ ⎫ −2 ⎪ ⎥⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ 0. havalandırma tankları ve giriş yapılarının tavan kodlarının 74.63 + 0.10 m’ye çıkarılması durumunda.7 * 400 mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0. Yani seçilen savak kodu uygundur.536 m ≈ 1.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 1189022 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3.09 = 75.8 * ⎝ = 0.007 * 10 sn 0.lu tanklar.54 = 76.325 ⎨ Ln ⎢ + 5. O halde havalandırma tankları ve giriş yapılarının tavan kodlarının en az 75.50 ⎟ 2 V sn ⎠ = K worst = 0.54 m = ⎜ worst + ∑ K ⎟ worst = ⎜ 0.09m m 2g 2 * 9. Hamsu savağından gelen atıksu debisi en kötü şartlarda değişmeyeceğinden bunun için hesap yapmaya gerek yoktur.5m 0.80 m’de olduğundan burada herhangi bir taşma söz konusu olmaz. tesisteki havalandırma tanklarında meydana gelebilecek arızalardan ötürü en kötü şartlarda bile tesis normal operasyona devam edecektir. Bu en kötü şartlarda çalışır durumda olan 1 ve 4 no.81 sn O halde havalandırma tankının giriş yapısındaki su kodu 74.10 m’de olması gerekmektedir.9 ⎧ ⎡ 0. m3 Q sn = 2.04572 mm 1 ⎪ ⎪ ⎞ ⎤⎫ ⎛ = 1.5046 m ≈ 1. Buradaki savağın kret kodu ise 76.092m ≈ 0.376157 2 ∆H worst m⎞ ⎛ ⎜1.99 m V worst = = sn sn A π * (0.4 m V worst D sn = = 1189022 Reworst = 2 υ −6 m 1.376158 f worst ⎧ ⎡ k ⎛ 1 ⎪ = 1. bu en kötü şartlarda havalandırma tankları taşacaktır.31 + 0.

Bölüm boyunca sadece pompa seçimine yer verilecek.62 m’dir. maksimum su kodu ise 72. son çamur ve geri devir çamuru işlem görür.6. Örnek 3: Aşağıdaki kriterler bir terfi merkezi için verilmektedir. Çamur yoğunlaştırıcı ile çöktürme tankını bağlayan fazla çamur hattı çelikten yapılmış olup çapı 10 cm’dir. Aktif çamur sisteminde fazla çamur miktarı 266 m3/gün = 0. O halde geri devir pompaları için maksimum basma yüksekliği 77. çamur ünitelerine basılan çamurun susuzlaştırılması sırasında ortaya çıkan suyun.43 olup geri devir debisi 45000 * 0. Boru üzerinde 5 adet dirsek. minimum basma yüksekliği ise 77.64 m.46 m.46 = 4. merkezi bir terfi binasında toplanması olsa da. Tesis tasarımında dikkat edilecek bir başka husus da.48 = 4. Bu durumda en iyi çözüm terfi merkezini ön çöktürme ve son çöktürme tankları arasında kurmak gibi görünse de çamurun bu arada 50 m kadar kendi cazibesiyle gideceğini düşünmek mantıksız olur. bütün pompaların.3 ve check-valfin ise 2’dir.003079 m3/sn’dir. 1 adet check-valf ve 1 adet kelebek vana bulunmaktadır. ön çöktürme tankları ile son çöktürme tankları arasındaki mesafe en az 100 m’dir. Geri devir hattı φ550 çelik borudan yapılmış olup toplam uzunluğu yaklaşık 110 m’dir. Fazla çamur hattının toplam uzunluğu 25 m’dir. Havalandırma dağıtım yapısındaki geri devir çamuru savağında su kodu ise 77. Çamur yoğunlaştırıcıdaki su kodu 72.48 m’dir. Geri devir oranı 0. ön çamurun alınması ve çamur ünitelerine basılması içinse ayrı bir terfi merkezi düşünülecektir.3’tür. Ancak anlatılan örnek tesis tasarımında havalandırma tanklarının uzunluğu 77 m olup. kelebek vananın ise tam açıklıkta 0. Genel olarak yaklaşım. Bu nedenle. farklı noktalarda küçük terfi merkezleri yapılması da kabul edilebilir bir tasarım yaklaşımıdır. tesis girişine nasıl pompalanacağıdır. kelebek vananın tam açıklıkta 0. Dirseklerin her birinin yerel kayıp katsayısı 0.10 – 72. mevcut örnekte. fazla aktif çamurun çamur ünitelerine geri devir çamurunun da havalandırma tankları dağıtım yapısına geri basılması için bir terfi merkezi tasarlanacak. 34 . Bu terfi merkezinde ön çamur. Çöktürme tankı üzerindeki minimum su kodu 72.43 = 19350 m3/gün = 0. Dirseklerin her birindeki yerel kayıp katsayısı 0. Pompa seçimi için XXX üreticisinden bir katalog alınmış ve katalogda uygun görünen pompaların karakteristik eğrileri Şekil 27’de verilmiştir.10 m’dir. Boru üzerinde 5 adet dirsek ve 1 adet kelebek vana mevcuttur.6.BÖLÜM 4 TERFİ MERKEZİ Havalandırma tankları ve son çöktürme tanklarına ait hidrolik hesaplar tamamlandıktan sonra geri devir çamurunu dağıtım yapısına basmak ve fazla aktif çamuru da çamur ünitelerine basmak için bir ara terfi merkezi de düşünülmelidir.223958 m3/sn’dir.10 – 72. terfi merkezi yerleşimi ve boru bağlantılarına değinilmeyecektir.38 m’dir.

m3/dk Şekil 27. 1. m Şekil 26. Terfi Merkezi ile Havalandırma Havuzu arasındaki φ1300 borulardaki yük kaybı eğrisi ve 1 KSB + 2 Goulds paralel pompanın karakteristik eğrisi 15 14 13 12 11 XXX Pompa Üreticisinin Bazı Modelleri Basma Yüksekliği. XXX üreticisinin bazı modellerine ait pompa karakteristikleri 35 .Boru Karakteristiği vs Pompa Karakteristiği 115 110 105 100 95 90 85 80 0 5000 10000 Boru Karakteristiği 15000 20000 25000 30000 35000 Debi. Ömerli İçme Suyu Arıtma Tesisleri. m3/s Pompa Karakteristiği Basma Yüksekliği. m 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 A Modeli B Modeli C Modeli D Modeli E Modeli Debi.

74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 514855 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3.0235 2 ⎛ f çamur L ⎞ Vçamur ∆H çamur = ⎜ +∑K⎟ ⎜ D ⎟ 2g ⎝ ⎠ m⎞ ⎛ ⎜ 0.36 − 72.007 * 10 sn 0.Öncelikle fazla çamur pompasından başlamak gerekir.0142 * 25m ⎞ =⎜ + (0. 36 .1m Reçamur = = = 38926 2 υ −6 m 1.392 m ≈ 0.94 m Vçamur = = sn sn A π * (0.74⎜ ⎟ ⎥⎬ ⎝ 38926 ⎠ ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 3.55m )2 m Vçamur D 0.02m olmalıdır.1m )2 m Vçamur D 0. fazla çamur için bir pompaya ihtiyaç olmadan cazibeyle akım sağlanabilmektedir.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.3 + 2.94 sn * 0.223958 f çamur ⎧ ⎡ ⎛ 1 k ⎪ = 1. H max = z 2 − z 1 + ∆H = 72. Fazla çamur hattındaki yük kaybı.04572 mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.095 m ≈ 0.74⎜ ⎜ Re ⎪ ⎢ 3.9 ⎤ ⎫ −2 ⎥⎪ ⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ 0.1 = −0.0142 2 ∆H çamur m⎞ ⎛ ⎜ 0.1m 0. 7 D ⎝ çamur ⎩ ⎣ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.7 * 550 mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ −2 ≈ 0.3 + 1.0235 * 25 m ⎞ =⎜ + (0.39 m Vçamur = = sn sn A π * (0.392 sn * 0.003079 f çamur ⎧ ⎡ ⎛ 1 k ⎪ = 1.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.5 )⎟ ⎝ = 0.81 m sn 2 Çamur pompalarının basma yüksekliği.6 * 5 + 0.48 + 0.81 m sn 2 O halde geri devir pompalarının basma yüksekliği.39 ⎟ sn ⎠ ⎛ 0.0 + 0.0 + 0.46 + 0.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.1m ⎝ ⎠ 2 * 9.007 * 10 sn 0.0 + 1. Geri devir çamur hattındaki yük kaybı m3 Q sn = 0.10 = 0 m H min = z 2 − z1 + ∆H = 72.6 * 5 + 0.55m ⎝ ⎠ 2 * 9.9 ⎧ ⎡ 0.94 ⎟ sn ⎠ ⎛ 0.325 ⎨ Ln ⎢ + 5.36 − 72.7 * 100 mm ⎦⎭ ⎩ ⎣ 2 −2 ≈ 0.74⎜ ⎜ Re ⎪ ⎢ 3.943 m ≈ 0.04572 mm ⎪ ⎪ ⎛ 1 ⎞ ⎤⎫ = 1.7 D ⎝ çamur ⎩ ⎣ 2 ⎛ f çamur L ⎞ Vçamur ⎟ =⎜ ⎜ D + ∑ K ⎟ 2g ⎝ ⎠ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ 0.5 + 5.55m Reçamur = = = 514855 2 υ −6 m 1. Yani.9 ⎧ ⎡ 0. m3 Q sn = 0.9 ⎤ ⎫ −2 ⎥⎪ ⎬ ⎥⎪ ⎦⎭ 0.0 )⎟ ⎝ = 0.66 0.

66 = 5. Bunlara ek olarak aynı pompadan 1 adet de yedek olmak üzere satın alınacaktır. m 5 4.5 2 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 1 adet 2 adet 3 adet 4 adet Debi. Bu pompaların her birinin kapasitesi 19350 / 3 = 6450 m3/gün = 4. Bu pompaların her birinin basma yüksekliği de 5. Şekil 27’de verilen karakteristik eğrilerden C modelinin bu iş için en uygun olduğu açıkça görülmektedir.48 + 0.48 m3/dk olur.66 = 5.5 Basma Yüksekliği.H max = z 2 − z1 + ∆H = 77. 37 . C modeli pompaların paralel bağlanmasıyla elde edilecek karakteristik eğriler Şekil 28’de gösterilmektedir. Paralel bağlı pompaların karakteristik eğrileri Burada.46 + 0.5 6 5.44 m3/dk olur.10 − 72. XXX Marka C Modeli Pompaların Paralel Bağlanmasıyla Elde Edilen Kompoz it Karakteristik Eğriler 7 6.5 4 3. bu kapasitedeki pompalar için karakteristik eğri üzerinde işlem çalışma aralığı belirlenmeli ve uygun pompalar seçilmelidir.28 m Geri devir pompaları için 3 adet pompa düşünülmektedir. Toplam kapasite ise 19350 / 1440 = 13.10 − 72. Bu ise Tablo 1 ve Şekil 29’da gösterilmiştir.3 m olarak hesaplandığından.5 3 2. m3/dk Şekil 28. farklı geri devir debileri için boru karakteristiği eğrisi çizilmelidir.30 m H min = z 2 − z 1 + ∆H = 77.

64 4.145 0.189 0.64 Hız.417 ∆Htoplam.001 0.0150 0.675 4.007 0.061 0.735 4.047 0.64 4.0133 ∆Hyerel.301 0.003 0.095 0.0144 0.850 ∆Hsürtünme.5 2 0 1 2 XXX Marka C Modeli Pompaların Paralel Bağlanmasıyla Elde Edilen Kompoz it Karakteristik Eğriler 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 3 Adet Pompa 4 Adet Pompa Boru Karakteristiği 1 adet Pompa 2 Adet Pompa Debi. m 0.64 4.823 4.060 0.018 0.296 0.000 0.64 4.5 Basma Yüksekliği.64 4.649 4.719 0.011 0.641 4.021 0. m 5 4.077 0.64 4.0141 0.097 6.5 3 3.010 5.64 4.0164 0.Tablo 1.64 4.580 0.64 4.98 1.014 0.35 0.26 1.004 0.0137 0. m/sn 0.0148 0.0170 0.04 0.074 0.758 0.008 0.0139 0.5 1 1.644 4.42 0.006 0.907 7 6.0174 0.001 0. Boru karakteristiği vs.004 0. m3/dk Şekil 29.047 0.0152 0.775 4.64 4.576 5.28 0.64 4.0155 0.49 0.038 0.135 0.359 5.0205 0.179 0.00 0.273 0.64 4.000 0.012 0.07 0.14 0.009 0.5 4 3.182 1. m 0.0185 0.64 4.75 Reynold Sayısı 0 19157 38315 57472 76630 95787 114944 134102 153259 172417 191574 229889 268204 306519 344833 383148 459778 536407 613037 689667 766296 957870 Sürtünme katsayısı 0 0.64 4.0136 0.049 0.56 0.941 5.184 1.12 1.64 4.036 0.0223 0.959 1.061 0.5 6 5.21 0.170 5.0167 0. Boru karakteristik eğrisi verileri Debi.70 0.40 1.32 0.936 1.5 4 4.0159 0.0193 0.001 0. m 4.426 0.822 6.64 4.027 0.238 0.64 4.370 0.64 4.664 4.5 5 6 7 8 9 10 12 14 16 18 20 25 ∆Hstatik 4.717 4.074 0.035 0.223 0.64 4.11 0.457 2.640 4. m 0.5 2 2.104 0.029 0.64 4. Pompa karakteristiği 38 .18 0.0179 0.016 0.000 0.139 0.107 0.63 0.687 4.5 3 2.267 Boru Karakteristiği.25 0.017 0.240 0.024 0.0263 0.183 0.84 0.64 4.002 0.878 4.530 0. m3/dk 0 0.701 4.000 0.656 4.

son iki tankın her birine giden debi ise 8000 m³/gün olsun. toplam AKM giderim verimi de %60 olur. kanal boyunca kanal genişliği sabit tutularak eşit dağılım hedeflenir. Böyle bir yapının tasarımında. Bu amaçla. yapılacak işlemler aşağıda özetlenmiş ve böyle bir dağıtım kanalı Şekil 31’de gösterilmiştir. Debileri azalan son iki tankta ise verim artar – mesela %65.55 * 12000 + 0. Peki. bir kanal vasıtasıyla eşit dağıtım nasıl gerçekleştirilir? Bu işlemi gerçekleştirmenin birkaç yolundan biri de. kanal boyunca genişliğin belirlenen miktarda daraltılması gerekmektedir. Bu debi 4 adet ön çöktürme tankı arasında eşit olarak dağıtılsın. Sayısal bir örnek olması açısından toplam 40000 m³/gün olan bir arıtma tesisi düşünelim. Eşit dağıtılamamasının bir sonucu olarak tesiste verim düşmektedir. paralel tanklar için ortak bir dağıtım kanalında. ilk iki tanka giden debi artacağından bu iki tankın verimleri düşer – mesela %55. tesis boyunca. Hatta bunlar birer eşit dağıtım metodu olarak da kabul edilmektedir. Şekil 30’da gösterilmektedir.BÖLÜM 5 EŞİT DAĞITIM Bir arıtma tesisinde en önemli hidrolik problemlerden biri de debinin paralel tanklar arasında eşit dağıtılamamasıdır. Kanal boyunca öyle genişliklerle seçilmelidir ki azalan debiye rağmen su yüksekliği sabit kalsın. Bu şekilde.55 * 12000 + 0.59 = %59 12000 + 12000 + 8000 + 8000 Görüldüğü gibi. Bu durumda ön çöktürme tanklarının toplam verimi η toplam = 0. Burada temel prensip. 39 . su yüksekliği sabit kalır ve bu şekilde eşit dağıtım gerçekleştirilir. dağıtım kanalı boyunca debi azalırken kanal genişliği de azalacağından. Bu tip bir dağıtım kanalında. Bir diğer eşit dağıtım metodu ise kalibre edilmiş orifisler yardımıyla dağıtımdır. Havalandırma tankları ve çöktürme tanklarında yapılan hesaplar aslen eşit dağıtımın yapıldığının ispatlanmasına birer örnekti.65 * 8000 + 0. Ancak gösterilen örneklerde dağıtım ayrı bir dağıtım yapısı yardımıyla yapılmaktaydı. eşit dağıtımın sağlanamadığı bir durumda ilk iki tankın her birine giden debi 12000 m³/gün. Bu durumda her bir tankın AKM giderim verimi %60 olursa. Böyle bir yapıda. paralel tanklar arasında debinin eşit dağıtılmasının önemi ortaya çıkmaktadır. Bu durum. Mesela.65 * 8000 = 0. kanaldaki yük kaybının yine kanaldaki su derinliğine oranını asgariye indirmektedir. Bu eşit dağılım sonucu her bir tanka 10000 m³/gün debi gidecektir. Bu durumda. debinin eşit dağıtılmaması durumunda toplam verim düşmektedir. Ancak debinin eşit dağılmadığı durumlarda toplam verim düşecektir. kanal boyunca kanal genişliğini azaltmaktır.

Vi ve Ve sırasıyla giriş borusundaki.Şekil 30. kanal genişliği ise sabit kalırken akış hızı değişmektedir. Tanklara su geçişi batık orifisler yardımıyla gerçekleştirilmektedir. 40 . Akış hızı kanalın sonunda sıfır olmakta. Daralan kanalla eşit dağıtım tekniği Şekil 31. Tahmin edilebileceği üzere. kanalın toplam uzunluğu. dağıtım kanalının başındaki ve dağıtım kanalının sonundaki akış hızlarıdır. L. Vp. yani akış durmaktadır. n ise tank sayısıdır. kanal boyunca bir dağıtım gerçekleştirildiğinden debi azalmakta. Genişliği sabit kanalla eşit dağıtım tekniği Şekil 30 ve Şekil 31’de.

λ sürtünme katsayısı (0. Bernoulli denkleminden hareketle aşağıdaki eşitlik yazılabilir: V Vi + zi = e + ze 2g 2g 1 Vi > Ve olduğundan ze > zi olur. 41 . zi. λ L 1 V2 − ) i 3 D H n 2g RH = bH b + 2H 3 Denklem ∆ = (1 − 2’de. Hidrolik çap ise hidrolik yarıçapın 4 katına eşittir: D H = 4R H . Piyezometrik seviyenin (HGL) değişimini ∆ = ze – zi olarak yazmak mümkündür. Kanaldaki yük kaybı ise Darcy-Weisbach denklemi ile aşağıdaki gibi yazılabilir: ∆ = (1 − 1 V2 λ L − ) i 3 D H n 2g 2 Burada. Kanal boyunca piyezometrik seviyenin değişimi. 1/n olarak yazılan ifade. Dağıtım kanalı boyunca EGL ve HGL’nin değişimi Burada.Şekil 31’de gösterilen bir dağıtım kanalına giren suyun enerji gradyanı (EGL) ve hidrolik gradyanı (HGL) kanal boyunca Şekil 32’de gösterilmektedir. kanalın herhangi bir noktasında ve kanal sonunda orifis üzerindeki su yükseklikleridir. kanaldaki yük kaybına eşit olur. Şekil 32. eşit dağılımdan gelen yük kaybıdır (yani dağıtım sırasında hız düşmektedir). z ve ze sırasıyla kanal girişinde.04) ve DH hidrolik çaptır.

Burada. q e = C D A 2g (z i + ∆ ) 6 Tanklara eşit dağıtım %100 olmayacağından bir miktar hatanın kabulu ile. aşağıdaki denklem yazılabilmektedir: E= qi − qe qi 7 Burada. orifis üzerinde su yüksekliği bilindiğinden. E= C D A 2g (z i + ∆ ) − C D A 2gz i C D A 2gz i = (z i + ∆ ) − zi zi z +∆ 2 2 ⇒ i = (1 + E ) ⇒ ∆ ≤ (1 + E ) − 1 z i zi [ ] ⎛ =⎜ ⎜ ⎝ (z i + ∆ ) zi − zi ⎞ ⎟ zi ⎟ ⎠ 8 42 . kanalın başında bulunan bir orifis ve kanalın sonunda bulunan bir orifisin debileri sırasıyla q i = C D A 2gz i q e = C D A 2gz e 4 5 Denklem q e = C D A 2gz e 5’te ze yerine ∆ = ze – zi yazılırsa. kanal girişinde. kabul edilebilir hata payı belirlendikten sonra. Hata payı için.Tanklara su dağıtımı batık orifislerle yapıldığından ve orifis debisi orifis üzerindeki su yüksekliğine bağlı olduğundan. kanal boyunca toplam yük kaybı ∆ hesaplanabilir. eşit dağıtım için gerekli kriter. bu denklemler kullanılarak çıkarılabilir. Buradan da deneme-yanılma yoluyla kanalın genişliğini belirlenebilir.

International ed. 3rd ed.. Muslu.. D. N.. S. L. F. Design & Operation. New York. Prentice-Hall. R. A. İTÜ Yayınları. Y.. Motley. Fundamentals of Hydraulic Engineering Systems. International ed.. R. Zhu.. D. Reynolds. 43 .. 2003. İstanbul. 2nd ed. Prentice-Hall. Richards. 2000. D. Parr. Prentice-Hall. Houghtalen. 1994. New Jersey. P. Hwang. 4th International ed. New Jersey. McGaw-Hill Inc. 1997. 1996.. M. J. E.. Wastewater Engineering: Treatment and Reuse. Atıksuların Arıtılması. Water Works Engineering: Planning. G. Unit Operations and Processes in Environmental Engineering. J. A. New Jersey... Judkins. T. 1984... Inc... Inc.. PWS. C.. H....ÖNERİLEN KAYNAKLAR: Benefield. Boston. Treatment Plant Hydraulics for Environmental Engineers. Inc. Metcalf & Eddy. Inc. Qasim..

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful