antonaras 2006 - dxae

Γυάλινα μεσοβυζαντινά βραχιόλια.

Συμβολή σε
θέματα διάδοσης, παραγωγής, τυπολογίας και
χρήσης

Αναστάσιος ΑΝΤΩΝΑΡΑΣ

Τόμος ΚΖ΄ (2006) • Σελ. 423-434
ΑΘΗΝΑ 2006

MAA 11 (1990). Αρκετά διαδεδομένα είναι τα επιπεδόκυρτα παραδείγματα που στην εξωτερική τους επιφάνεια κοσμούνται με πλαστικό διάκοσμο. 6. όπου και αναλυτική σχετική βιβλιογραφία.Αναστάσιος Αντωνάρας ΓΥΑΛΙΝΑ ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΒΡΑΧΙΟΛΙΑ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΔΟΣΗΣ. 51-62. Maneva. «Frühchristliche Werkstätte für Glasschmuck in Trier». Ιερουσαλήμ 2001.πίν. Die Glasarmringe und Ringperlen der Mittel.) και. καθώς τα πρώιμα δείγματα έχουν μικρή διάμετρο. E. συνήθως κατακό­ ρυφες ή πλάγιες ραβδώσεις και σειρές μικρών ημισφαι­ ρικών εξογκωμάτων. κατά τον 1ο-2ο αι. σποράδην. 3.1. Το ελληνικό κόσμημα.150. σημ. 423 . Ό π ω ς υποδηλώνει το μικρό μέγεθος των πρωιμότερων δειγμάτων. Δ. 337-360. ό. και στη Βρετανία. σημ.196. μ. σύμφωνα με την Spear. Θεσσαλονικέων Πόλις 3 (1997). 5 Στο ίδιο. 171-180.4 και αποτελούν οικονομική λύση για κόσμηση των λιγότερο εύπορων Μ.π. ΔΙΑΔΟΣΗ Η χρήση γυαλιού για τη δημιουργία βραχιολιών εμφα­ νίζεται στην Αίγυπτο ήδη στη 2η χιλιετία π. Το βυζαντινό γυαλί ιδίως συνεχίζει να απο­ τελεί. «Κοσμήματα από τον 3ο έως τον 6ο αι.Χ.und Spätlateinezeit auf dem europäischen Festland.000 χρόνια παράδοση. JGS 30 (1988). θα αναλυθούν οι τεχνικές κατασκευής και διακόσμησης τους κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο (9ος-12ος αι. αποκτώντας σταδιακά πολύχρωμο διάκοσμο 10 . Αθήνα. Loeschke. 2. Ancient Glass in the Israel Museum. Στο παρόν άρθρο αξιοποιώντας παρατηρήσεις που έγιναν στο υλικό των συλλογών του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού και του ελλαδικού κυρίως χώρου. 9 Στο ίδιο. Κυπραίου (επιμ. «Docnoanticki belegzii od Herakleia». Στην ισλαμική Ανατολή από τον 9ο μέχρι τις αρχές του 7 Ε. Στη συροπαλαιστινιακή περιοχή παραμένουν σε χρήση κατά τον 7ο και τον 8ο αιώνα. ειδικ.Χ. κατάλογος έκθεσης. 65. 1). Σπανιότερα κοσμούνται με μικρά θραύσματα ετερόχρωμου γυαλιού επικολλημένα εν θερμώ στην επιφάνεια τους ή με ενσφράγιστα μοτίβα8. Spear. Είναι σκουρόχρωμα. ΤΥΠΟΛΟΠΑΣ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗΣ JTL μελέτη της ιστορίας του γυαλιού αποτελεί κλάδο που άργησε να βρεθεί στο κέντρο του ενδιαφέροντος των αρχαιολόγων.3. θα ενταχθεί το φαινόμενο της επανεμφάνισης και ευρείας διάδοσης τους στα γενικό­ τερα ιστορικά συμφραζόμενα της εποχής τους. Συμβολή στη μελέτη της παλαιοχριστιανικής αργυροχρυσοχοΐας». 56-69. συνήθως κυκλικής διατομής.π. 56. Spear. θα δοθεί η πορεία της ιστορικής εξέλιξης των γυάλινων βραχιολιών και η βα­ σική τυπολογία. Haevernich. T. σημ. Beads and Other Small Objects. Φραγκφούρτη 1960. που την εποχή αυτή ήταν πολύ αγαπητά στους Ρωμαίους (Εικ. λείους ή στρεπτούς 7 . Φαί­ νεται ότι κατά τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους κα­ τασκευάζονται και χρησιμοποιούνται σε ολόκληρη τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία 9 . ενώ αντίθετα εντός των ορίων της βυζαντινής αυτοκρατορίας φαίνεται ότι η παράδο­ ση τους χάνεται κάπου στον 6ο αιώνα και απουσιάζουν εντελώς κατά τους «σκοτεινούς» (7ο και 8ο) αιώνες. ό. ειδικ. Πρόκειται κυρίως για απλούς ακόσμητους κρίκους.Χ. σχεδόν μελανά. 54-59. μ. Ε. 1925. εν πολλοίς. 3-4. Θεωρείται πιθανό ότι ξεκίνησαν αποκλειστι­ κά ως παιδικά κοσμήματα. «The Pre-Islamic Glass Bracelets of Palestine». ό. στο πλαίσιο της La Tene culture2. 3 Spear. ανερεύνητο θέμα. από ανασκαφές της Θεσσαλονίκης. Η πα­ ρουσία τους όμως παρέμεινε πολύ σπάνια μέχρι τα τέλη της 1ης προχριστιανικής χιλιετίας. μ. σποράδην. γυναικών. Μακροπούλου. οπότε και γνώρισαν μεγάλη διάδοση στην κεντρική Ευρώπη. 56. 7. 1997. ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ... 51. 60. Στην περιοχή της Μεσογείου τα γυάλινα βραχιό­ λια διαδίδονται γύρω στον 3ο αι. και ότι στη συνέχεια χρησιμοποι­ 5 ήθηκαν και από ενήλικες . και πιστεύεται ότι κατασκευάστηκαν ως μιμή­ σεις των ακριβών και δυσεύρετων κοσμημάτων από γαγάτη 6 .). 6 S.Χ. των ιστορικών της τέχνης και της τε­ χνολογίας. τέλος. 8 Spear. Μ. ειδικ.π. 357 και 359. Trierer Heimatbuch.. 4 Στο ίδιο. 52.

Rosen-Ayalon (επιμ. Χρονικά.ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΑΝΤΩΝΑΡΑΣ Εικ. 12 424 κής τα βραχιόλια αλλάζουν δραστικά. β. Annales du 13e Congrès de VAssociation Internationale pour l'histoire du verre. Χειμωνίδου. 23. Glass from Quseir al-Quadim and the Indian Ocean Trade. 56 σημ.404. 23.). ειδικ. ενώ βασικό χαρακτηριστικό τους καθίσταται η πολυχρωμία που επιτυγχάνεται με επικόλληση σε επάλ­ ληλα στρώματα θραυσμάτων και ινών χρωματιστού γυαλιού. ΑΔ 38 (1983). Με τη συμβολή της νέας ισλαμικής αισθητι- 11 Στο ίδιο. Cultural Change in the Arab World. εικ.π. ΑΕΜΘ 12 (1998). κατάλογος έκθεσης. 32. Άγιος Δημήτριος Πιερίας: Αι. (υποσημ. 93.π. Πύδνα Πιερίας: Ε. ΑΔ 47 (1992).Μ. (υποσημ. 12). σ. πίν. Μπακιρτζής . Ancient Glass (υποσημ./G5 34 (1992). 418. 10). ΑΔ 42 (1987). αντίθετα με ό. Y. Ettinghausen. Θράκη.. «Glass Bracelets from the Mamluk Period in the Metropo­ litan Museum of Art». 443. ειδικ. «The Place of Medieval and Post-Medieval Maroneia in Western Thrace». 185. Ε. ό. 1. Γυάλινο βραχιόλι από τη Θεσσαλονίκη. Η παραγωγή αυτή παραμένει σε χρήση μέχρι τον 20ό αιώνα με σχετικά μικρές διαφοροποιήσεις 12 . Lochern 1996. ειδικ. 196. 12). Abstracts Book. ΑΕΜΘ 10 (1996).) και μέχρι το 16ο αιώνα 1 4 . Παραδείγματα είναι γνωστά από τα νότια και τα ανα­ τολικά Βαλκάνια -Ελλάδα 1 6 . καθώς έχουν βρεθεί βυζαντινά βραχιόλια 15 σε ανασκαφές εμπορικών κέντρων της Ανατολής . JGS 36 (1994). Chicago 1992. ό. πιθανολογείται ότι το Βυζάντιο αποτέλεσε πηγή έμπνευσης και στιλιστικής επιρροής των τεχνιτών των χαλιφάτων. 13 R. ειδικ. 869. 532.π. πίν. 56. Πάτερμα Ροδόπης: Χ. 507. στο M. S. ΑΔ 29 (1973-1974). Μ.). Χρονικά. Τα κοσμήματα και τα γυάλινα βραχιόλια πρέπει να επαναχρονολογηθούν στους μεσοβυζαντινούς χρόνους.. Shindo. Βασιλική Μουσείου: Κυπραίου (επιμ. όπως αποδεικνύεται από τη συγκριτική μελέτη των κινητών ευρημάτων των τάφων.. 419. 126.). όσο και στις σλαβικές περιο­ χές που βρίσκονταν στη βυζαντινή σφαίρα επιρροής. 269-276.56. Μικρή Πρέσπα: Μ. Βερολίνο 1984.). Έργα και ημέρες στο Βυζάντιο. 28-47. κατά το 13ο αιώνα και γνωρίζει τη μεγαλύτερη της άνθηση στη μαμελουκική περίοδο (13ος-15ος αι.π. Καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο (επιμ. 7). Doucata-Demerzi. ό.π. ό. ειδικ. «Islamic Glass Bracelets in the Red See Region».34. (υποσημ. «The Kufesque in Byzantine Greece. «Κοσμήματα και εξαρτήματα ένδυσης από το μεσοβυζαντινό Κίτρος» στον παρόντα τόμο. ΠαπανικόλαΜπακιρτζή (επιμ. Γιουκαρκί Τσάι: Δ. Ώρες Βυζαντίου. 196. Carboni. Mayer. κα­ τά την επικρατέστερη άποψη.Χρονικά. Hellas. 269. Osaka 2001..τι συνέβαι­ νε στα αραβικά χαλιφάτα. 56. 15-28. ό. Χρονικά.). 8th Annual Meeting of European Association ofArchaeologists. ειδικ. Shindo. Μαρκή. S. Καραμήτρου-Μεντεσίδου. 7). ΑΔ 29 (1973-1974). «Islamic Glass Bracelets» ό. Ζήκος. 13ου αιώνα είναι ελάχιστα τα γνωστά δείγματα γυάλι­ νων βραχιολιών.). Παϊσίδου. Υ. 585 α. καθώς ο αριθμός των γυάλινων ψήφων την εποχή αυτή φαίνεται ότι αυξάνει σημαντικά και εί­ ναι γνωστό ότι η σχέση διάδοσης των δύο αυτών ειδών γυάλινων κοσμημάτων είναι συνήθως αντιστρόφως ανάλογη 11 . 126-129. 44-46. . Άγιος Χαράλαμπος Μαρώνειας: Θ. 333. Παλιόχωρα Μαρώνειας: Σ. Φέρρες: Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ. 525-542. ΑΕΜΘ 13 (1999). ΘρακΕπ 1 (1981). Ροτόντα: Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ. Διαμορφώνονται νέοι ογκωδέστεροι και συνθετότεροι τύποι ως προς τη διατομή. «Islamic Glass Bracelets of Palestine: Preliminary Findings». 28. the Latin West and the Muslim World». Αθήνα 2002. 24-29/9/2002 Thessaloniki. ειδικ. Επί­ σης. 420. Spear. Spear. 794-795. ό. 865-871. Ζήκος. Spear. Στη βυζαντινή αυτοκρατορία. Θεσσαλονίκη. C. Το γεγονός αυτό πιθανώς δεν είναι συ­ μπτωματικό. Η ισλαμική αυτή παραγωγή φαίνεται ότι δεν διαμορφώνε­ ται πλήρως παρά μόνον μετά τον 11ο-12ο αιώνα 1 3 ή. Αγγέλκου . (υποσημ. Φίλιπποι.π. σύμφωνα με τη Spear. Ακρινή Κοζάνης: Γ. Δουκατά-Δεμερτζή. Sinai» στο Nichio Tetsuo (επιμ.73-100. «Άγιος Αχίλλει­ ος 1996-1998: Συμπεράσματα και προβληματισμοί». 14 Spear. 381-390. Χρονικά. «Ανασκαφή στα Πάτερμα Ροδόπης».π. 23-42. 44-63. ΠαπανικόλαΜπακιρτζή). Σερβία και Μαυροβού- Ρεντίνα Θεσσαλονίκης: Κυπραίου (επιμ. ειδικ. την περίοδο από τον 9ο μέ­ χρι το 13ο αιώνα τα γυάλινα βραχιόλια γίνονται του συρμού και γνωρίζουν μεγάλη διάδοση τόσο εντός των ορίων της αυτοκρατορίας.Ν. 418-419. ό. Ρωμιοπούλου. 171-172. «The Classification and Chronology of the Islamic Glass Bracelets from al-Tur. 218-219. Αλιπράντης. 90. 697. Τριαντάφυλλος. 174. «Πορίσματα ερευνών στον Άγιο Χαράλαμπο Μαρώνειας». Τούμπα Σερρών: Ν.). Δ. Ρωμαϊκοί χρόνοι. ειδικ.π. «Παλιόχωρα Μα­ ρώνειας 1999». 16 Άγιος Αχίλλειος. Σαρακηνή. Islamic Art and Archaeology: Collected Papers.

24 Nenna . έχει υποστηριχθεί ότι ανήκουν στην ισλαμική περίοδο. 71. 6-7. 75-78.π.158-166. 53-62.Μ.π. Changova.Γ. The Yiiksel Eritman Collection. «Έρευνα στην οδό Αθηνάς στο Διδυμό­ τειχο». «Parures du Xle siècle découvertes à Pacuiul lui Soare». 307-323. ΑΔ 36 (1981). Βουλγαρία . 25 Gorin-Rosen. όπου μεταπωλούνταν 24 στις τοπικές αγορές σε υαλουργούς . AAA XX (1987).». Κωνστάντιος. Taleska. εικ. von Saldern.. The Minor Objects. «Prilog kon proucuvanje na srednovekovni belezici od staklovina na teritoriata na SR Srbija. 75 (1959). 20 P. Annales du 7e Congrès International d'Étude historique du verre. Dinogetia. σημ. Prilep. 23 Υ. I. Popovic. I. ό. 158-166. Α. D... 15-21 août 1977.20 και ύψους 1.Δ. προς το παρόν. . Αντίθετα.τι συνέβαινε κατά τη ρω­ μαϊκή και την πρωτοβυζαντινή περίοδο. Ateliers primaires et secondaires du second millénaire av. σύμφωνα με τα πολυάριθμα ανάλογα τους από τη Βουλγαρία. Ρουμανία . D. 10).).49-64. Ancient Glass (υποσημ. ειδικ. 3646. Ancient Glass of Asia Minor. Gatev. Τα ευρήματα. ό.π. σποράδην. Το μόνο που απαιτούνταν ήταν ένας μι­ κρός κλίβανος. Α. I. Gürler. στο V. E. ό. 72-74.285-296. (υποσημ. 17). ό. θα πρέπει να παρασκευαζόταν σε μεγάλα εξειδικευμένα εργαστή­ ρια που. Χρονι­ κά.. «Podoabele de sticla». 64. Gorin-Rosen.Foy. Nenna (επιμ.246-47.π. Mille ans de verre antique dans le Midi de la France. Nenna .M.J. Σκόπια 1992. E.s. 2138-2162.). R. N. Zeravica. Spear. σημ. 18 Taleska. Χωρίς ακριβέστερα στοιχεία για τον τόπο εύρεσης τους. Jahrhundert» στο ίδιο. Results of Excavations Conducted by the American School of Classical Studies at Athens. «Bracelets en verre à décor peint de la Bulgarie médiévale». το γυαλί μεταφερόταν με πλοία και καρα­ βάνια σε όλη την αυτοκρατορία. Maneva. u Beogradu. 425 .π. Pernik Bh Krepostta Pernik VIII-XIVv. 156. n. 39-41. στο M. Άγκυρα 1992. «St'kliannye braslety I busy iz Sarkela-Beloi Bezhi». τ. Lyon 2000. 302-315. MaterialyilssledovanijapoArkheologii SSSR. (υποσημ. Tokio 1989. Mikov (επιμ. απουσιάζουν εντελώς στο δυτικό τμήμα των Βαλκανίων και στις δαλματικές α­ κτές. σημ. P. ειδικ.π. Βουκου­ ρέστι 1967. Σόφια 1961. 17 D. Princeton. βλ. 71. Cambridge. 1. M. 1-8. Κατατμημένο σε μεγάλα Διδυμότειχο: Κ. (υποσημ. V. Dacia. ειδικ. (υποσημ. Zbomik na Trudovi. 2. αριθ. 1: Mediaeval Settlement and Necropolis (llth-12th Century). Shchapova. Π. III (1986).35-39. Djingov. Μόσχα 1963. σημ. Λονδίνο 1980. SR Makedonija i NR Bulgarija». Changova. 99-120. Tire Müzesi Cam Eserleri. G. Corinth. «Pojava i rasprostranjenost narukvica od staklene paste na srednjovekovnim nalazistima u Jugoslaviji». «The Ancient Glass Industry in Israel: Summary of the Finds and New Discoveries». που θεωρούνται προϊό­ ντα τοπικού εργαστηρίου. Η ανακάλυψη παραμορφωμένων θραυ­ σμάτων βραχιολιών σε μικρά επαρχιακά κέντρα ή και Η πρώτη ύλη για την κατασκευή των κοσμημάτων αυ­ τών. «Za proizvodstvo na st'klo ν srednovekovna B'lgariia». 19). Berlin-Leipzig. 293. Β. εικ.ε. La route du verre. 132. Μικρά 21 Ασία και ακτές της Μαύρης Θάλασσας -. «Za st'klenite grivni ν srednovekovna B'lgariia». Comsa. 215-221. Stefan. Κόρινθος: G. 215-221. «Steklannie izdelija srednevekovoj Tmutarakani».. Βελιγράδι 1975. Dutch. σημ. Diaconu. Gatev. L'vova. Ουκρα­ 22 νία και Ρωσία . «Nakiti ot pogrebuvaniiata ot XI-XII v. Βελιγράδι 1999. 149157.-C. έχουν εντοπισθεί μόνο στη συροπαλαιστινιακή περιοχή 2 3 . σύμφωνα με τον Djingov «Bracelets en verre». «Glasgegenstände der Lokalität Popovica (Ostserbien) aus dem XI. Poluboianova. Aix-en-Provence 2001. E.71-78. Σατλάνη: Δ. θραύσματα. σποράδην. σύμφωνα με τη Minie. Σόφια 1992. «Steklianye braslety drevnovo Novgoroda». 2. Aislan. 17. περιοχές που βρίσκονταν υπό δυτική πολιτισμική επιρροή.102-119. ό. ειδικ. Comsa. σύμφωνα με τη Minie. Materiafy i IssledovanijapoArkheologii SSSR 111 (1963). Tvrdjava Ras. Comsa. Ναύπακτος. στο Keramika i steklo Drevnei Tmutarakani. Barnea. διαμέτρου 0. Djadovo Bulgarian. Ι. Lightfoot .1. M. 179-188. στο Κ. Ζ. 71.50-2 μ. Aprila 1974. Mass. Japanese Expedition. τα οποία ανακύκλωναν με ενδε­ λέχεια. 23. όπου και προγενέστερη σχετική βιβλιο­ γραφία. συμπεραίνοντας από ό. Srednjovekovno staklo na Balkanu (V-XVvek). 193α. Srednovekoven nakit od Make­ donija. Β. ειδικ. Davidson. Dzingov. 1952. Λιέγη 1978. σημ. Mijatev. 6-7. ό. Αυτοί το αναθέρ­ μαιναν και το αναμείγνυαν με θραύσματα σπασμένων αγγείων της περιοχής. J. Han (επιμ. G. 17). Tout feu tout sable. (υποσημ. όπου και αναλυτική προγενέστερη βι­ βλιογραφία. 2.).262-265. do 24. Άγκυρα 2000. 17). 197. σποράδην. οικ. Minic. 45. Αυτό που στην πραγματικότητα αποτελούσε το πλέον αναγκαίο στοιχείο για τη λειτουργία υαλουργείου ήταν η ύπαρξη σε αφθονία και σε σχετική εγγύτητα της καύ­ σιμης ύλης 25 . ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Εργαστήρια Πρώτη ύλη Τα ίδια τα εργαστήρια ήταν πολύ απλές εργαστηριακές εγκαταστάσεις. C.π.98-101.1-3. Τσουρής. Τα βραχιόλια πρέπει να αναχρονολογηθούν στους μεσοβυζαντινούς χρόνους. Izsledvaniia ν pamet na Karel Shkorpil. M.D. ό.. 19). ό.-XII. αριθ. 168 κ. Borisov.π. Arheologiia 2-4 (1960). 55-60. XII. σύμφωνα με τη Minie.90-1. στο Gh. 215. 145. au moyen âge. Zbornik radova sa medjunarodnog savetovanja odrzanog od 22. Foy. Ancient and Byzantine Glass from Sardis. IX (1965). E. αριθ. M. D. 44-64.ΓΥΑΛΙΝΑ ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΒΡΑΧΙΟΛΙΑ 17 18 19 20 νιο . Arheologiia 19A (1977). όπου και αναλυτική προγενέ­ στερη βιβλιογραφία. 150-176.

ώστε να δημιουργηθεί ράβδος του επιθυμητού μήκους (όπως προκύπτει από το γεγονός ότι το ένα άκρο τους είναι λεπτότερο).π. Jankov. κεφ. Zeravica. 127-141. Η μέθοδος αυτή περι­ γράφεται με κάθε λεπτομέρεια και από το μοναχό Θεό­ φιλο (1110-1140) στο σημείο του έργου του που αναφέ­ ρεται στην κατασκευή γυάλινων δακτυλίων 28 . (υποσημ. JGS 17 (1975).ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΑΝΤΩΝΑΡΑΣ σε απομακρυσμένες περιοχές. στο σημείο επαφής με τη μεταλλική υαλουργική ράβδο.267-268.)». G. Η οπή με την περιστροφή διευρυνόταν και αποκτούσε την επιθυ­ μητή διάμετρο. με εν ψυ­ χρώ κατάτμηση της αρχικής μακριάς ράβδου. 19). On Divers Arts: The Foremost Medieval Treatise on Painting. είναι απόδειξη λει­ τουργίας τοπικών εργαστηρίων στη Βουλγαρία και τη 26 Σερβία . στο ίδιο. συνεχές στην περιφέρεια του. καμπτόταν και διαμορφω­ νόταν σε κλειστό δακτύλιο με συμπίεση των άκρων του με τη βοήθεια μεταλλικών λαβίδων. «The Origin and Style of Medieval Glass Found in the Central Balkans».73. ό. 47-69. V. 2ο. βιβλ. Αντίστοιχος κώνος χρη- rabotilnica ν Stara Zagora». IV. πίν. 28 Theophilus. δημι­ ουργούσαν ευθύγραμμα τμήματα επιθυμητού μήκους. 31. «Zur Problem der Glasproduktion im mittel­ alterlichen Bulgarien (8. Με τη μέθοδο αυτή δημιουργούνταν χαρακτηριστική μικρή κυκλική ουλή στην περιφέρεια. Για ορισμένα τουλάχιστον παραδείγματα φαίνεται ότι χρησιμοποιούνταν απλούστερη μέθοδος: Το κάθε βρα­ χιόλι κατασκευαζόταν με εξέλαση μικρού τμήματος γυαλιού. ό. 19). είναι ίσως εξίσου πιθανό. Smith). Νέα Υόρ­ κη 1979. αφού αναθερμαινόταν. Με τη δεύτερη μέθοδο κατασκευής βραχιολιών. Στην περίπτωση αυτή δημιουργούνταν ένα βραχιόλι επιπεδόκυρτης διατομής. «Za proizvodstvo». Χωρίς να μπορεί να αποκλειστεί η πιθανότη­ τα αυτή. που ολοκλήρωναν τη διαμόρφωση τους όπου και όταν τους δινόταν η σχετική παραγγελία. «Production du verre dans la capitale médiévale bulgare Veliko Tirnovo de la fin du Xllème à la fin du XlVème siècle». σε συνάρτηση με την έντονη ποιοτική διαφοροποίηση που παρουσιάζουν ομάδες βραχιολιών μεταξύ τους.4-6. με τη βοήθεια μεταλλικής ράβδου διατρυ­ πούσαν μάζα γυαλιού περιστρέφοντας την. Για την οργάνωση της εργα­ σίας και την πιθανή εξειδίκευση στην παραγωγή μπο­ ρεί να αξιοποιηθεί η εθνολογία και η γνώση σχετικά με την παραγωγή βραχιολιών στην Ανατολή. (υποσημ.Corning 2001. Brill. Jh. 139. «Srednovekovna staklarska rabotilnica ν Patleina». σε μικρότερα εργαστήρια ή μετακινούμενους τε­ χνίτες. Vzarova. Το καθένα από τα μικρά αυτά ευθύγραμμα τμήματα. V. 157. 17).π. Annales du 15e Congrès de l'Association Internationale pour l'histoire du verre. Γενικά υπάρχουν δύο βασικές μέθοδοι κατασκευής ενός γυάλινου βραχιολιού: Στην πρώτη. όπου συνεχίζεται η μαζική παραγωγή τους ως τις ημέρες μας 2 7 . μιας ράβδου πολλών μέ­ τρων στην επιθυμητή διάμετρο. με την εξέλασή της. ειδικ. 3. 17). «Glasgegenstände». 116. 61. Glassmaking and Metalwork (translated from the Latin with introduction and notes by J. S. γύρω από τους οποίους κάμπτονταν οι ράβδοι προκειμένου να αποκτή­ σουν την επιθυμητή διάμετρο. ειδικ. Η επόμενη φάση της παραγωγής δεν συνδεόταν απα­ ραίτητα ούτε χρονικά ούτε γεωγραφικά με την προη­ γούμενη. 114-126. συλλαμβανόταν στο μέσον του με το άκρο μικρής μεταλλικής ράβδου. «Bracelets en verre». G. Στη συνέχεια. «The Glassmakers of Firozabad and the Glassmakers of Kapadwanj: Two Pilot Video Projects». Hawthorne and C. στο Srednjovekovno staklo na Baikanu (υποσημ. μάλιστα με ολοκληρωμένο το γραπτό τους διάκο­ σμο. που ήταν κα­ λυμμένο με λειωμένο γυαλί. Valov. 27 R. «Ostatki ot srednovekovna st'klarska 426 μιουργία. τουλάχιστον για κά­ ποιες από αυτές τις περιπτώσεις. (υποσημ. Καθώς η περιφέρεια των βραχιολιών δημιουργεί σχε­ δόν πάντοτε τέλειο κύκλο. 43-47.-10. Han. να πρόκειται για προ­ σωρινές εγκαταστάσεις μετακινούμενων τεχνιτών που κατασκεύαζαν επιτόπου ημιτελή βραχιόλια υπό μορφή ράβδων με ήδη διαμορφωμένη διατομή και διάκοσμο. αρχικά γινόταν λήψη μάζας ημίρρευστου γυαλιού από τον κλίβανο και δη- 26 Dzingov. D. Dzingov. Μέθοδοι μορφοποίησης Σχετικά με τις μεθόδους που χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή των βραχιολιών δεν είναι γνωστό τίποτε αρ­ χαιολογικά και ιστορικά. IzvArhlnst 26 (1963). .π. ιδίως στην Ινδία. που ήταν και η πλέον διαδεδομένη. Djingov. 115-121. Νέα Υόρκη . απέναντι από το σημείο ένωσης των άκρων του βραχιολιού. θα πρέπει να θεωρηθεί πολύ πιθανό ότι στις δύο αυτές μεθόδους οι τεχνίτες χρησι­ μοποιούσαν κυλίνδρους ή κώνους. που συχνά η περίμετρος του είχε παρα­ μορφώσεις και ήταν ανισοπαχής. Izvestija na Muzeite ot Jugoistochna B'lgarija 6 (1983). ό. Τα ημιτελή τμήματα μπορούσαν να πωλού­ νται στη μορφή αυτή από τα μεγάλα εργαστηριακά κέ­ ντρα. Ζ. κάμψη της και ένωση των δύο άκρων με πίεση μεταξύ τους ενόσω ακόμη ήταν αρ­ κετά θερμή. 4.

συγκολλού­ νται δημιουργώντας χαρακτηριστική ραφή. όπου και η diffusion du verre antique. Glass from Quseir al-Quadium (υποσημ. Cœur de verre: production et 3 1 Mayer. που στην πραγματικότητα πρόκειται για βαθύ πράσινο. πράσινο. τα ημιτελή αυτά προϊόντα πω­ λούνται σε άλλα μικρότερα εργαστήρια. 91. Η σχετικά συχνή χρήση του μπλε σχετίζεται. τετράγωνη. 12). Γυάλινο βραχιόλι από τη Ρεντίνα Θεσσαλονίκης. ειδικ. 427 . κατάλογος έκθεσης. pour l'archéologie?» στο D. Foy (επιμ. Κατόπιν. 30 M. που σε κάποιες περιπτώσεις ορίζεται κατά την έννοια του μήκους από δύο αυλακώσεις που μετατρέπουν την εξωτερική επι­ φάνεια σε καρινωτή (Εικ. το καθένα σε επαφή με τα διπλανά του και αναθερμαίνονται στον κλίβανο οπότε τα άκρα τους. σιμοποιείται για τη διεύρυνση βραχιολιών κατασκευα­ σμένων με περιδίνηση μέχρι σήμερα στην Ινδία 2 9 . 267. (υποσημ. Θα πρέπει να αναφερθεί όμως ότι η παραγωγή γυάλινων βραχιολιών στην Ινδία συνδέεται με την εξάπλωση του Ισλάμ και πιστεύεται ότι ξεκινά μόλις στο δεύτερο μισό του 13ου ή στις αρχές του Μου αιώνα 3 1 . Pôle Archéologie du βασική βιβλιογραφία. μεταξύ των μεσοβυζαντινών παραδειγμά­ των εμφανίζονται βραχιόλια με τις παρακάτω διατο­ μές: ταινιωτή. Η ίνα που προκύπτει τυλίγεται σε ένα με­ ταλλικό κύλινδρο δημιουργώντας μακριά σπείρα από ισομεγέθεις δακτυλίους. 2 και 3). με μια κίνηση ή με την απότομη μείωση της θερμοκρασίας σε ένα σημείο της περιφέρειας. 27). πιεζόμενα με λαβίδες. ενδεχομέ­ νως. μπλε ή ιώδες. τριγωνική. Συχνά απαντούν πα­ ραδείγματα από γυαλί ημιδιαφανές μπλε. Συνολικά. Gollion 2003. κόκκι­ νο και λευκό. Το χαρακτήρα τους αυτό υποδεικνύ­ ουν επίσης και οι γραπτές φυλακτήριες επιγραφές που ορισμένες φορές συμπληρώνουν το διάκοσμο τους. «Les ateliers traditionnels d'aujourd'hui des modèles Brill. ό. Το χρώμα των βραχιολιών δίνει συνήθως την εντύπωση ότι είναι «μαύρο». τοποθετούνται σε λείους μεταλλικούς δίσκους. κυκλική. Στη συνέχεια. που προτιμούνταν γενικά για την παραγωγή κοσμη­ μάτων και νελίων. Θεσσαλονίκης.52-59. ρόδινο και ιώδες. Μορφή και διάκοσμος Εικ. με ορατά τα σημάδια των λαβίδων που χρη­ σιμοποιήθηκαν για τη διαμόρφωση του (Εικ.π. 2. 7). Δεν θα πρέπει να αποκλειστεί η πιθανότητα να χρησι­ μοποιούσαν και μια σύνθετη και αρκετά «αυτοματο­ ποιημένη» μέθοδο. 56-59. κι­ τρινωπό.). οι δακτύλιοι διαχωρίζονται με θραύση και προκύπτει μια ομάδα βραχιολιών με ανοικτά ακό­ μη άκρα.ΓΥΑΛΙΝΑ ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΒΡΑΧΙΟΛΙΑ έχει ως αποτέλεσμα το τμήμα αυτό να είναι συχνά παρα­ μορφωμένο. Γυάλινα βραχιόλια από τη Ρεντίνα 10ος-12ος αι. 10ος-12ος αι. με τη δοξασία για αποτροπαϊκή φύση του χρώμα­ τος. Nenna. αδιαφανές πράσινο. ενώ είναι γνωστά και λίγα πλήρως απο­ χρωματισμένα διαφανή παραδείγματα. ημικυ­ κλική και επιπεδόκυρτη σχήματος «D». 3. κυκλικής διατομής Εικ. D. Département du Rhône. όπως είναι σε χρήση μέχρι σήμερα σε εργαστήρια της Ινδίας 3 0 . Τα βραχιόλια με την απλούστερη διακόσμηση ήταν αυ­ τά με τη στρεπτή διακόσμηση που γινόταν με τη συστροφή και εξέλαση μονόχρωμης. κοινό χαρακτηριστικό των τριών τελευταίων μεθόδων. Η συγκόλληση των άκρων του βραχιολιού με πίεση. Η παραγωγή ξεκινά με τη λήψη σε μεταλλική ράβδο μεγάλης μάζας ημίρρευστου γυαλιού από τον κλίβανο και στη συνέχεια την εξέλασή της για πολλά μέτρα.

Με­ τά το 13ο-14ο αιώνα γνώρισε μεγάλη διάδοση στη δυτι­ κή Ευρώπη σε υαλογραφήματα. Wypyski. E. απο­ κτούσε το επιθυμητό πάχος και ταυτόχρονα συστρεφόταν. για παράδειγμα.A. διαφορετικού χρώματος. καθώς και το ίδιο του το υλι­ κό. S. Γυάλινο στρεπτό βραχιόλι από τη Θεσσαλονίκη. κίτρινο. Εικ. V. Σπανιότερη παραλλαγή αποτελεί η χρήση χρω­ ματιστής ίνας στο κέντρο μάζας διαφανούς γυαλιού. Η ράβδος αναθερμαινόταν για λίγο στον κλίβανο. ειδικ. Wypyski. Η εφαρμο­ γή του γραπτού διακόσμου με μικρά πινέλα γινόταν πριν από την κάμψη των ράβδων. Άλλη συνηθισμένη μέθοδος διακόσμου εφαρμοζό­ ταν σε επίπεδη ταινιωτή ράβδο στην οποία επικολλού­ νταν μία ή και περισσότερες λεπτές ίνες διαφορετικού χρώματος και η σύνθετη αυτή ράβδος επιμηκυνόταν (Εικ. 1070. 4. που άλλο­ τε ήταν ανάγλυφες και άλλοτε πάλι ενσωματώνονταν με κυλινδισμό στο πάχος της αρχικής μάζας. αλλά το χρώμα εν­ σωματώνεται στην επιφάνεια του σώματος. 5).2/35:704. Whitehouse . «Byzantine Silver Stain». εικ. Μετά από πρόσφατες έρευνες αποδείχθηκε ότι κατά πάσα πιθανότητα διελάμβανε την τεχνική silver stain33. 5. Finds. οπότε και ο διάκοσμος ενσωματωνόταν στην επιφάνεια. ·" D.και χρησιμοποι­ ούνταν σε σκουρόχρωμα βραχιόλια. Αντίθετα από ό. ρέθηκε στην Εγγύς Ανατολή γύρω στον 8ο αιώνα και χρησιμοποιήθηκε στο διάκοσμο πήλινων αγγείων. 2/33:669. Ivison. Gill (with contributions by CS. την οποία στη συνέχεια κατατμούσαν σε επιθυμητού μήκους τμήματα με τα οποία δημιουρ­ γούσαν τα βραχιόλια (Εικ.717. χαρακτηριστικά του βυ- Μ. Στη συνέχεια. Έτσι. I: The Glass (1987-1997).708. με τις οποίες κατα­ σκεύαζαν τα βραχιόλια.L.ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΑΝΤΩΝΑΡΑΣ ράβδου γυαλιού. 428 . ακο­ λουθώντας τις συνηθισμένες μεθόδους παρήγαν μεγά­ λους αριθμούς διακοσμημένων βραχιολιών. Η εξάπλωση της τεχνι­ κής σε αγγεία και κοσμήματα. 10ος-12ος αι. Α.Μ.τι συμβαίνει με το σμάλτο. Μεσοβνζαντινοί χρόνοι. Η μέθοδος που χρησιμοποιούνταν για την εφαρμογή του γραπτού διακόσμου. κόκκινο και ανοικτό πράσινο χρώμα. Lightfoot. αντίστοιχη με αυτή που ήταν σε χρήση στα υα­ λοστάσια της δυτικής Ευρώπης. Η τεχνική αυτή εφευ- 32 Εικ. Το πλέον ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των βυζαντινών βραχιολιών συνιστά ο γραπτός τους διάκοσμος. 95. T. Είναι ανοικτόχρωμος -λευκό. ενδεχομένως μάλιστα σε διαφορετικό τόπο και χρόνο. δεν δημιουργείται κάποιο ανά­ γλυφο στην κοσμούμενη επιφάνεια.2/34:690. αποτελεί ανοικτό σημείο στην έρευνα της τεχνολο­ γίας. Άλλον συνηθισμένο τρόπο διακόσμησης αποτελούσε η δημιουργία ποικιλόχρωμων ινών.) Amorium Reports. BARJGS I. που δεν είναι γνωστός από καμιά άλλη περίοδο και γεωγραφική περιοχή. σε μάζα ημίρρευστου γυαλιού επικολλούνταν μία ή περισσότε­ ρες λεπτότερες ίνες. που επιμηκυνόταν και συστρεφόταν.42 (2000). ενόσω ακόμη ήταν ευ­ θείες και γι' αυτό καταλληλότερες για το σκοπό αυτό 3 2 .208. 4). Γυάλινα βραχιόλια από τις Φέρρες τον Έβρον με έγ­ χρωμο πλαστικό διάκοσμο. Η νέα σύν­ θετη αυτή ίνα επιμηκυνόταν κατά πολλά μέτρα. 85-96. Οξφόρδη 2002. and M. Pilosi . χρυσό.

429 .ΓΥΑΛΙΝΑ ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΑ Εικ. μονές ή και πε­ ρισσότερες παράλληλες μεταξύ τους. Αθήνα 1995. 6-8). Βραχιόλια και σχέοια βραχιολιών με γραπτό ζαντινού πολιτισμού.56. όπως άλλωστε είναι γνωστό και από γραπτές αραβικές πηγές της εποχής. Ωστόσο.. 9ος-11οςαι. Σχετικά συχνά είναι και τα σχηματοποιημένα 34 Ε. 10ος-12ος αι. Η τεχνική αυτή λεπτομέρεια αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν συν­ δυαστεί με τα ιστορικά γεγονότα της εποχής. εκτός από άργυρο και χαλκό. δηλαδή τις σταυροφορίες και τη συνακόλουθη μαζική μεταφο­ ρά αντικειμένων και τεχνικών από το Βυζάντιο στη δυ­ τική Ευρώπη. Θεσσαλονίκη 1986. αποτελεί. 8. όπως φαίνεται. περιέχουν μόνον άργυρο. τεχνικών υαλογραφημάτων στη Δύση. Συνηθέστερα είναι τα γεωμετρικά σχέδια. Αντίθε­ τα. ΒΡΑΧΙΟΛΙΑ 5 διάκοσμο από τη Βουλγαρία. 35 Γ. 7. ρομβόσχημα διάχωρα εφαπτόμενα σε κυκλικά μετάλλια) (Εικ. Ζωγραφική των βυζαντινών χειρογράφων. που αναπτύσσο­ νται περιμετρικά). Βυζαντινές τοιχογραφίες. Τσιγαρίδας.78-79. ο ισλαμικός διάκοσμος περιέχει.χ. Γυάλινο βραχιόλι με γεωμετρικό από τους Φιλίππους. ΑχειμάστουΠοταμιάνου. Μ. τε­ θλασμένες και κυματοειδείς γραμμές. 79-80. διάκοσμο Το θεματολόγιο των μοτίβων του γραπτού διακόσμου. ένα ακόμη δείγμα της όσμωσης σε θέματα πολιτισμού και τεχνολογίας μεταξύ των αραβικών χαλιφάτων και του Βυζαντίου.101. όπως και τα οψιμότερα δυ­ τικοευρωπαϊκά. Ελληνική τέχνη. τα βυζαντινά δείγματα.89. σπείρες που ορίζονται από συστάδες παράλληλων μεταξύ τους κατακόρυφων γραμμών. απλούστερα (π. Αθήνα 1995. Γαλάβαρης. γνωστό την εποχή αυτή και από άλλες ύλες και τεχνικές (εγχάραξη σε κοσμήματα. αλλά και πιο σύνθετα (π. 10ος-12ος αι. 6. Ελληνική τέχνη. όπου και σχετική βιβλιογραφία. Γυάλινα βραχιόλια με γεωμετρικό γραπτό από τη Ρεντίνα Θεσσαλονίκης. απόδοση χρυσοΰφαντων εν­ δυμάτων σε τοιχογραφίες 3 4 και χειρόγραφα 3 5 ) ήταν αρ­ κετά ποικίλο. Θα μπορούσε ίσως να αποτελεί μια ακό­ μη ένδειξη ότι το Βυζάντιο συνέβαλε ουσιαστικά στην εξέλιξη και διάδοση. Εικ. ορισμένων τουλάχιστον.χ.74. γραπτό διάκοσμο Εικ. ΟΊ τοιχογραφίες της μονής Λατόμου Θεσσαλο­ νίκης και ή βυζαντινή ζωγραφική τοϋ 12ου αι.86.

). 2149. Σχέοια και τομές γυάλινων βραχιολιών με πτηνόμορφο διάκοσμο από τη Βουλγαρία. 264. αναπτύσσονται στην επιφάνεια των βραχιολιών. Έτσι. ό. (υποσημ. σπειρομαίανδροι) που μπο­ ρεί να συνδυάζονται και με γεωμετρικά θέματα (Εικ. Σπανιότερα είναι τα παραδείγμα­ τα όπου η γραφή επέχει θέση διακόσμου. 10 και 11). ό. 12). Αγαπητό διακοσμητικό θέμα συνιστούν και τα πτηνόμορφα μοτίβα. 9ος-11ος αι. 215. (υποσημ. 583. Σχέδια και τομές γυάλινων βραχιολιών με φυτικά μο­ τίβα από τη Βουλγαρία. ό.ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΑΝΤΩΝΑΡΑΣ Εικ. αριθ. βλαστόσπειρες. 16). Γυάλινο βραχιόλι με πτηνόμορφο γραπτό διάκοσμο από τη Μακεδονία. Φυλακτήριες επιγραφές 37 . συνο­ δευόμενες από σταυρούς. 827.π. φυτικά (π. που επικαλούνται τη βοήθεια του Κυρίου.χ. 16). 16).). 430 38 Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ. 10. 10ος-12ος αι. συχνά εγγεγραμμένους σε μετάλλια 38 (Εικ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ.).582-833.π. (υποσημ. 9ος-11ος au Εικ. αριθ.π. Κυπραίου (επιμ. τα στρεπτά κυκλικής διατομής εμφανώς σχετίζονται με τα χάλκινα βραχιόλια που έχουν γίνει από ομάδες συνεστραμμένων συρμάτων Εικ. εγγεγραμμένα σε μετάλλια ή ελεύθε­ ρα 3 6 (Εικ. αριθ. ό. Τα γυάλινα βραχιόλια πολύ συχνά χρησιμοποιούνταν παράλληλα με χάλκινα. 828. . (υποσημ. 37 Davidson. 7). 9. με τα οποία παρουσιάζουν πολ­ λά κοινά στοιχεία. 9). 11.π.

Παρατηρώντας συνολικά τα σωζόμενα δείγματα βυζα­ ντινών βραχιολιών διαπιστώνεται ότι η πολυχρωμία δεν αποτελεί το βασικό τους χαρακτηριστικό. Traikovski. επισμαλτωμένες ή από νιέλο παραστάσεις. στο M. Η διαφοροποίηση στο μέγεθος συνδέεται με τη συνήθεια να τα φορούν οι γυναίκες γύρω από τον καρπό. 12. 43 Ε. 257. Los Angeles . 42 Κ.412-413. Σχέδιο βραχιολιον με γραπτή φνλακτήρια επιγρα­ φή. όταν κυνηγούσαν. (υποσημ. Κόρινθος. Πολύ αναλυτικές μελέτες σχετικά με τις διαστάσεις. ό. όπως οι σπείρες που ορίζο­ νται από κάθετες γραμμές. Β. Φέ­ ρονταν μεμονωμένα.146. Radojkovic. μπορεί να διακρίνει κανείς τη σχηματική απόδοση τρισδιάστατων συνθέσεων πο­ λύτιμων βραχιολιών με κινητά μεταλλικά στοιχεία. «Grobot 105 od Morodvis». 44 431 . Berkeley. 47 Τσιγαρίδας. 519520. αλλά και ψηλότερα. Βελιγράδι 1969.ΓΥΑΛΙΝΑ ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΒΡΑΧΙΟΛΙΑ χρυσίζων ή ασημίζων γραπτός τους διάκοσμος και οι αδιαφανείς χρωματιστές ίνες που περιτρέχουν την επι­ φάνεια τους συστρεφόμενες ή ευθύγραμμες. προκειμένου να εκτελέσουν τα καθήκοντα τους. και 7-8 μέχρι 10 εκ. 16). Κοινό πρότυπο του γραπτού διακόσμου των γυάλινων και του εγχάρακτου των χάλ­ κινων φαίνεται ότι αποτελούσαν τα πολύτιμα χρυσά και αργυρά αντίστοιχα τους. Μπορεί να αναδεικνύεται έντονα πάνω στο βαθύχρωμο σώμα ο 39 Κυπραίου (επιμ. 419. Με αυτό τον τρόπο έμεναν ακάλυπτα Βελιγράδι 2001. Vestigatio Vetustatis Aleksandrini Cermanovic-Kuzmanovicodprijatelja. πραγματικών και φαντα­ στικών. Εικ. P. Kazhdan . ΘΕΜΑΤΑ ΧΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΔΟΣΗΣ Τα γυάλινα μεσοβυζαντινά βραχιόλια εμφανίζονται σε δύο βασικά μεγέθη. αριθ.Λονδίνο 1985.π. 16).). G. όπου και αναλυτική βιβλιογραφία. (υποσημ. Nakit kod Srba. 53. αριθ. Lazic (επιμ. ποτέ όμως το αισθητικό αποτέλεσμα δεν πλησιάζει την πολυχρω­ μία και την πλαστικότητα που δημιουργούν τα διάφορα έγχρωμα επίθετα στοιχεία των ισλαμικών βραχιολιών. 34). 11th-15th Centuries.Βοστό­ νη 2002.216. Σε αρκετά μάλιστα από τα γεωμετρικά μοτίβα του γραπτού διακόσμου. Maneva. ό.210. ΙΟος-Πος αι. αριθ. Leiden . ενώ η πλειονότητα κοσμούσε τον καρπό 4 3 .299-307.π. αναδίπλω­ ναν τα μακριά μανίκια των ενδυμάτων τους που κανο­ νικά άγγιζαν τη γη 4 6 . 41 Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ. αλλά και με το σημείο εύρε­ σης τους. 4-5 εκ. A. και τα μέλη χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων. (υποσημ. 40 Στο ίδιο. διαμ. Η επανεμφάνιση και η πλατιά διάδοση τους στα μεσοβυζαντινά χρόνια έχει υποτεθεί ότι αποτελεί έκφανση οριενταλισμού στην τέχνη της εποχής 4 4 . Wharton Epstein. κο­ σμημένων με ημιπολύτιμους λίθους ή σμάλτο. ό. Parani. Η επανεμφάνιση αυτού του κοσμήματος έχει συνδεθεί από μελετητές και με αλλαγές στις ενδυματολογικές συ­ νήθειες των γυναικών 4 5 . που κοσμούνταν με ανά­ γλυφες. όπως οι υπηρέτριες και οι μαί­ ες.π. ό. δείχνουν ότι μικρό μόνο ποσοστό βραχιολιών προοριζόταν για τους βραχίονες των γυναικών.π. στα διακοσμημένα με παραστάσεις πτηνών διακρί­ νουμε την προσπάθεια μίμησης πολύτιμων βραχιολιών από πλακίδια με περίκλειστο σμάλτο. αλλά συχνά και σε ομάδες των τεσσάρων έως έξι στο κάθε χέρι 42 . 235-246. γύ­ ρω από το βραχίονα τους. 13). Όπως φαίνεται από τις εικονο­ γραφικές μαρτυρίες (Εικ. Αντίστοι­ χα.44. 243. κυρίως με αυτά που αποτελούνται από δύο ημικυκλικά ταινιωτά ελάσματα και κλείνουν με τη βοήθεια στροφέα 41 . 7). που συνδέονται μεταξύ τους με αλυσίδες. ειδικ. «Les bracelets médiévaux portés sur le haut du bras découvertes en Macedonie».76. MAA 12 (1990-1991). Change in Byzantine Culture in the Eleventh and Twelfth Centuries. Αντίστοιχα. (υποσημ. που αυτή την εποχή γνωρίζουν μεγάλη διάδοση 3 9 .).73-74. στα γυάλινα ταινιωτά μπορούμε να διακρί­ νουμε σχέσεις με τα πολύ συνηθισμένα ταινιωτά 4 0 με­ ταλλικά βραχιόλια.). Το θεματολόγιο του διακόσμου είναι κοινό και συνίσταται σε επαναλαμβανόμενα γεωμετρικά και φυτικά μοτίβα ή σε σειρές ζώων και πτηνών. άφηναν τα χέρια τους ακάλυπτα τυλίγοντας τα φαρδιά μανίκια των ενδυμάτων τους και δένοντας τα πίσω από 47 το λαιμό τους . saradnika i ucenika. Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ. 301.A. Η χρήση περιβραχιονίων στα Βαλκάνια είναι γνωστή ήδη από τα προϊ­ στορικά και μέχρι τα ρωμαϊκά χρόνια. Είναι γνωστό ότι οι άνδρες της αριστοκρατικής τάξης. Reconstructing the Reality of Images: Byzantine Material Culture and Religious Iconography. M.). όπου και ανα­ λυτική βιβλιογραφία.

Ωστόσο. Djuric. και στη συνέχεια εξακτινώθηκε η διάδοση τους μέσω των πανηγύρεων και των περιφερό­ μενων εμπόρων και τεχνιτών σε μικρά αστικά κέντρα και χωριά. τα βραχιόλια γνώρισαν εξίσου μεγάλη διάδοση και μάλιστα διαχρονικά από το 13ο έως τον 20ό αιώνα. δεν αποτελούσε οι­ κουμενικό στοιχείο της μεσοβυζαντινής ζωγραφικής 50 . 17). 18 και 19. που απεικονίζο­ νται να φορούν γυάλινα βραχιόλια. Τα γυάλινα βραχιόλια φαί­ νεται όμως ότι καθίστανται καθολικό στοιχείο κόσμη­ σης και ξεπερνούν τα όρια των διαφόρων επαρχιών της αυτοκρατορίας με τρόπο που μόνο ένα προϊόν με την αύρα της Πρωτεύουσας θα μπορούσε να πετύχει. 120. 77.π. Ακόμη. 54 Minie. ό.π. IX. Βυζαντινές εικόνες. 78. έγχρ. (υποσημ. σταθεροποιώντας τα φαρδιά μανίκια στους καρπούς 4 9 . φαινόμενο που εξίσου αφο­ ρά και στα μετάλλινα κοσμήματα. αριθ.. 50 Π. VII. βασίζεται μόνο στο γεγονός ότι τα ταφικά ευρήματα βρίσκονται σε πολύ καλύτερη κατάσταση διατήρησης από τα αντίστοιχα τους που ανευρίσκονται σε περιο­ χές κατοίκησης. αριθ. 55 Δειγματοληπτικά αναφέρονται: το κάστρο της Ρεντίνας στο Νο­ μό Θεσσαλονίκης (αδημοσίευτο υλικό. (υποσημ. ενώ τα βραχιόλια εμφανίζονται ήδη από τον 9ο ή τον πρώιμο 10ο αιώνα. Λεπτομέρεια (1164).Wharton Epstein. Σε ορισμένες παραστάσεις όμως απεικονί­ ζονται στα μανίκια γυναικείων ενδυμάτων ταινίες σκου­ ρόχρωμες που. θα μπορούσαν να αποτελούν απεικονίσεις αλη­ θινών βραχιολιών. 34). Αθήνα 1995. Επίσης. «Glassgegenstände». Στα ενδύματα της Μαρίας και της Ελι­ σάβετ στη σκηνή του Ασπασμού στον Άγιο Γεώργιο στο Kourbinovo.ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΑΝΤΩΝΑΡΑΣ Εικ. 120. πίν. Αποτελεί πραγματολογικό στοιχείο των εργαστηρίων που εκφράζουν την τέχνη της Κωνσταντινούπολης51. όπου μεγάλος αριθμός θραυσμάτων γυάλι­ νων βραχιολιών έχει αποκαλυφθεί στην ανασκαφή στο χώρο των κατοικιών. με αποτέλεσμα την ευκολότερη ταύτιση τους και τη συχνότερη αναφορά τους στις σχετικές δημοσιεύσεις. όπου αναλυτική βιβλιογραφία. 35).π. 13. ό. Αν και έχουν γίνει προσπάθειες προκειμέ­ νου να εντοπισθεί η χρήση τους μεταξύ του αστικού πληθυσμού.π. . το Αμόριο στην Τουρκία (Gill.π. πίν. 79-99. ό. Η παρουσία γυναικών-χειρωνακτών.π. δεν υπάρχει καμιά ένδειξη ότι τα γυάλινα βρα­ χιόλια προορίζονταν για ταφική και μόνο χρήση και ότι δεν αποτελούσαν εξάρτημα της καθημερινής ένδυσης.π. Κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο θεωρείται ότι υπήρ­ χαν διαμορφωμένες εθνικές-τοπικές ενδυμασίες πολύ 53 διαφορετικές μεταξύ τους . από τη Γέννηση της Παναγίας. 53 Kazhdan . 432 ραδείγματα της οποίας σώθηκαν στη Βαλκανική και στην Κύπρο. Vïzantijskefreskeu Jugoslaviji. 36. τα οποία θα λειτουργούσαν ως περικάρπια. (υποσημ. ό. έγχρ. 62 εικ. 52 Στο ίδιο. Το γεγονός ότι η πλειονότητα των δημοσιευόμενων πα­ ραδειγμάτων προέρχεται από ταφές.183221) και η Popovica στη Σερβία (Zeravica. Πι­ θανολογείται λοιπόν ότι κέντρο διάδοσης τους ήταν η Κωνσταντινούπολη. Nerezi τα χέρια μέχρι τους ώμους. αξίζει να σημειωθεί ότι η ενδυματολογική αυτή αλλαγή συνέβη στα μέσα του 11ου αιώνα και απεικονίζεται σε μνημεία του 11ου-12ου αιώ­ 52 να . στις ισλαμικές περιοχές. Αχείμαστου-Ποταμιάνου. όπου τα χέρια των γυναικών ποτέ δεν αφήνονταν ακάλυ­ πτα. προσωπικές παρατηρή­ σεις). 51 Τσιγαρίδας. 34. (υποσημ. 32). 34). ό. V. ό. όπως προκύπτει από την πληθώρα των θραυσμάτων που αποκαλύπτονται σε ανασκαφές περιοχών εγκατοίκησης 55 . Βελιγράδι 1974. φαίνεται ότι η διάδοση τους σχετίζεται πε­ ρισσότερο με την οικονομική επιφάνεια του ιδιοκτήτη τους 5 4 και ενδεχομένως με τα ταξίδια που έκανε και τη δυνατότητα που είχε να προμηθεύεται προϊόντα κατα­ σκευασμένα σε μεγάλα αστικά κέντρα. γεγονός που επέτεινε τη διά­ θεση τους για κόσμηση των χεριών μέχρι ψηλά στους βραχίονες 48 .π. πα- 48 Γαλάβαρης. 52-55. και πιθανώς αντανακλά την πραγματικότη­ τα του χώρου αυτού. ό. (υποσημ. από όπου μεταλαμπαδεύτηκε η χρήση τους πολύ γρήγορα στα μεγάλα αστικά κέντρα. όπως η Θεσσαλονίκη. 53-62). ό. όπου και αναλυτική βι­ βλιογραφία. (υποσημ. 46). 17). Ελληνική τέχνη. αν δεν πρόκειται για ενυφασμένο διά­ κοσμο. 49 Djuric. (υποσημ. Βοκοτόπουλος.

π. είναι πολύ πιθανό να συνδέεται με τη μείωση του αριθμού και του μεγέθους των πόλεων ή και με την καταστροφή των αστι­ κών κέντρων του 7ου-8ου αιώνα. (υποσημ. Seventh-Twelfth Centuries».. «Bracelets en verre». 61 Για το παράδειγμα των Δημητρίων στη Θεσσαλονίκη. δεδομέ­ νου ότι η ανάπτυξη των αστικών κέντρων την εποχή αυτή βασίστηκε στη σημαντική αύξηση της αγροτικής παραγωγής 6 2 . βλ. Κούντουρα-Γαλάκη (επιμ. 41 και στην Π. ειδικ. ό. Maneva. ειδικ. 63 Kazhdan .Γ. Minie. ό.μετάφραση σχόλια Γ. Ι. τ.Δ.697-770.ΓΥΑΛΙΝΑ ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΒΡΑΧΙΟΛΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Η εξαφάνιση των ρωμαϊκών-παλαιοχριστιανικών βρα­ χιολιών.C. Το χρονολογικό αυτό όριο έχει παρατηρηθεί και στη νότια Ελλάδα. ό. Αθή­ να 1997.11. Μ.179-181. Οικονομική ανάπτυξη στο Βυζάντιο.. Art and Culture of the τορία. Γερολυμάτου. κεφ. διατηρούσε ανοικτές εμπορικές επαφές και ήταν πολλά τα προϊόντα Middle Byzantine Era A. Στην άλωση της Θεσσαλονίκης (904μ. (υποσημ. σύμφωνα με τα έως σήμερα δημοσιευμένα στοιχεία. είναι ότι το Βυζάντιο. θα πρέπει να συνδεθεί με την αναβίωση των πόλε­ ων και τη γενικότερη πολιτική και οικονομική ανασυ­ γκρότηση της αυτοκρατορίας στα τέλη του 9ου αιώνα. μετά τη με­ γάλη διάδοση που γνωρίζουν κατά τη μεσοβυζαντινή πε­ ρίοδο. εξαφανίζονται 57 . D. Smederevska Tvrdjava Novija istrazivanja. «Εμπορική δραστηριότητα κατά τους σκο­ τεινούς αιώνες». 157. The Glory of Byzantium. στο A. Η ευρεία διάδοση τους. 347-349. κατάλογος έκθεσης. όπου πωλούσαν την πε­ ρίσσεια της παραγωγής τους και προμηθεύονταν βιοτεχνικα προϊόντα. 213-214. όπως αποκαλύπτεται στους τάφους των μεσοβυζαντινών χρόνων.Wharton Epstein. Wixon (επιμ. 57 Στο υλικό από ανασκαφές της Θεσσαλονίκης και των κοντινών νομών ελάχιστα μόνο δείγματα έχουν χρονολογηθεί στο 14ο αιώ­ να (Προσωπικές παρατηρήσεις σε δημοσιευμένο και αδημο­ σίευτο υλικό). δεν αναβιώνει κατά την περίοδο της οθω­ μανικής κυριαρχίας ούτε καν κατά το 19ο αιώνα. 75. στη Βουλγαρία. Τιμα­ ρίων η περί των κατ' αυτόν παθημάτων (εισαγωγή . ό. 46). Αθήνα 2001. Jr. Evans W. «Exchange and Trade. 75-78. «The Urban Economy. (υποσημ. Washington. Dagron. «Nakiti». συμβαδί­ ζει με τη μαρτυρία των γραπτών πηγών ότι η ενδυμασία και η κόσμηση των Βυζαντινών γνώρισε μεγάλη βελ­ τίωση από τον 9ο αιώνα και κορυφώθηκε τον 11ο και το 12ο με την ευρεία χρήση καλοραμμένων ενδυμάτων από ποικιλμένα υφάσματα 6 3 . 5-6. στη Σερβία και το Μαυροβούνιο. Djingov. Gatev. αντίστοιχα. «Byzantine Society and Civilization» στο H. Η εξάπλωση του συρμού τους θα πρέπει να συνδεθεί με τους εμπόρους-πραμα59 τευτές των μόνιμων αγορών και των πανηγύρεων στα 60 μεγάλα αστικά κέντρα της Μικράς Ασίας και των 61 Βαλκανίων . Cunjak. 74. 393-462. 900-1200. Harvey. Οι σκοτεινοί αιώνες τον Βυζαντίου (7ος-9ος αι. τα οποία μά­ λιστα έχουν αποκαλυφθεί τόσο στην ίδια την αυτοκρα- 56 Μ. αλλά και με τη δραστηριότητα περιφερό­ μενων τεχνιτών και την επιτόπια παραγωγή τους σε διάφορα μικρότερα κέντρα της περιφέρειας. 403-404. χάρη στο δίκτυο των ανοι­ κτών εμπορικών δρόμων. επεισακτα και ντόπια 3 0 . D.) (εισαγωγή . Τα γυάλινα βραχιόλια στο Βυζάντιο.422-424. στο ίδιο. 754-756.). όσο και σε όλες τις περιοχές που βρίσκονταν στη βυζαντινή σφαίρα πολιτιστικής και εμπορικής επιρ­ ροής. 433 . Vryonis. Καμενιάτης. στο πλαίσιο των πολιτιστικών και εμπορικών συναλλαγών. Davidson. στα τέλη του 13ου ή στο 14ο αιώνα. πολιτική και εκκλησιαστική ζωή. στο Ε.Χ. βλ. 60 G. Αγρότες και μικροέμποροι έρχονταν στις πόλεις. Smederevo 1998. 59 Α.). σε αντίθεση με τις αραβι­ κές περιοχές. 71-78.). 18).π. 58 S. 263-264. Laiou. Ειδικότερα για τη Θεσσαλονίκη βλ.π. Ένα ακόμη γεγονός. Srednovekoven nakit (υποσημ. Seventh-Twelfth Centuries». βασίζεται στις νέες αυτές κοινωνικές συνθήκες που επέτρεψαν την ανασύ­ σταση εργαστηρίων με προϊόντα που εξακτινώνονταν σε όλη την επικράτεια. από τα τέλη του 9ου ή το 10ο αιώνα. Νέα Υόρκη 1997. 19). Η ευρύτερη χρήση κοσμημάτων. 347-364. Η σύγχρονη επανεμφάνιση των γυάλινων βραχιολιών.). Θα πρέπει να συναρτάται επίσης και με τη μείωση των επικοινωνιών και τις συνθήκες λειτουργίας των χερσαίων εμπορικών οδών. με το οποίο ενδεχομένως σχετίζο­ νται τα γυάλινα βραχιόλια. ειδικ. 62 Α. Το φαινόμενο της επανεμφά­ νισης των γυάλινων βραχιολιών στην περίοδο αυτή μπο­ ρεί να συνδεθεί με τη γενικότερη πολιτική και οικονομική κατάσταση του βυζαντινού κράτους. (υποσημ.D.52-58. Από τον 9ο αιώνα μέχρι και τα μέσα του 13ου οι πόλεις αποκτούν εκ νέου μεγάλη σημασία στην οικονομική. ειδικ. 17). Θεσσαλονίκη 1987.Χ. ό. φαίνεται ότι. I-III.71-78. περιορίζονται και πολύ σύντομα.Μ. μέσω των οποίων μεταπωλούνταν στις 56 διάφορες περιφέρειες και επαρχίες του κράτους . στα οποία παράγονταν. που εμφανίζονται τον 3ο αιώνα μ. C. 843-1261. 19). εποχή κατά την οποία στον υπόλοιπο μουσουλμανικό κόσμο γνωρίζουν μεγάλη διάδοση. παρ' όλους τους σκληρούς πολέμους με τα αραβικά χαλιφά­ τα. κατά τον 9ο-10ο αιώνα και αργότερα.π.μετάφραση σχόλια Π. The Economic History of Byzantium from the Seventh Through the Fifteenth Century. Laiou (επιμ. Η χρήση τους. Θεσσαλονίκη 2001.Τσάρας). 2002.π. 4-19. Βλαχάκος). (υποσημ. 16).

την ίδια περίοδο. που ίσως αποτέλεσε έναν ακόμη παράγοντα διάδοσης των βρα­ χιολιών. Correspondingly.ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΑΝΤΩΝΑΡΑΣ που μεταφέρονταν και πωλούνταν μεταξύ των δύο αυ­ τοκρατοριών. (υποσημ. όπως φαίνεται. Η αγροτική κοινωνία στην ύστερη βνζα- 434 . Γαλάβαρης. όπου πολύτιμα προϊόντα. αλλαγή που. as well as in regions under its political domination. όπου η παραγωγή και χρήση γυάλινων βραχιολιών συνεχίστηκε μέχρι τον 7ο-8ο αιώνα και ενδεχομένως η σχετική τεχνική και πολι­ τιστική παράδοση να παρέμενε ζωντανή μέχρι την επο­ χή της βυζαντινής ανακατάληψης τους. After the wide diffu­ sion from the late ninth or the tenth century. τέλος. whereas in Byzantium they disappeared. the use of glass bracelets was not revived in Ottoman times. ίσως να αποτελούν ένα αντιδάνειο από την πρώην ρωμαϊκή επαρχία στη «ρωμαϊκή» αυτοκρα­ τορία των μεσοβυζαντινών χρόνων. του­ λάχιστον στις ταφές περιφερειακών κέντρων και αγρο­ τικών οικισμών. εκφράζει την νέα πραγματικότητα των παλαιολόγειων χρόνων.168. 410-411. στο The Glory of Byzan­ tium (υποσημ. αλλά και σε περιοχές με μικτό θρησκευτικά πληθυ­ σμό. In contrast to Arab regions. εξαφανίζεται ή πε­ ριορίζεται σε ορισμένα επίσημα ενδύματα της υψηλής κοινωνίας και η μόδα των φαρδιών μανικιών. Αν θεωρηθεί λοιπόν ότι στη συροπαλαιστινιακή περιοχή τα γυάλινα βραχιόλια δεν σταμάτησαν να παράγονται από τον 3ο αιώνα και εξής. PRODUCTION. μεγάλες ομάδες να μετακινού­ νται λόγω των επιδρομών και των δυναστικών έριδων. Κάσδαγλη). Soucek. 35). καθώς και των κοσμημάτων εν γένει.294-346. την παραγωγή να καταστρέφεται και την αγοραστική 65 ικανότητα των πολιτών τελικά να ελαχιστοποιείται . 193. Αυτό συνέβαινε τόσο σε επίπεδο αυλών. with the revival of cities and the reconstitution of the empire. 65 Α. Κατά τους υστεροβυζαντινούς χρόνους το φαινόμενο της μείωσης ή και πλήρους εξαφάνισης των γυάλινων βραχιολιών. όπως χρυσοΰφαντα υφάσμα­ τα και είδη αργυροχρυσοχοΐας. 58). 145.π. «Byzantium and Islamic East». λόγω της χειρωνακτικής φύσης του έργου που επι­ τελούν. και στις εικονογραφικές παραστά­ σεις 66 οι γυναίκες που απεικονίζονταν με γυμνά τα χέ­ ρια. Αυτές όμως ακριβώς οι περιοχές ήταν οι ιστορικές κοιτίδες της υαλουργίας. εμφανίζονται πλέον χωρίς κοσμήματα. Λαΐου-Θωμαδάκη. όπου οι πολιτιστικές και καλλιτεχνικές ανταλλαγές στοιχείων 64 ήταν συνεχείς . during which period they enjoyed a significant distribution. ερμηνεύεται με οικονομικούς όρους από τα ιστορικά στοιχεία. but remained rare in the Mediterranean until at least the third century AD. Anastasios Antonaras MIDDLE ΒΥΖΑΝΤΙΝΕ GLASS BRACELETS. Το φαινόμενο ήταν ιδιαίτερα έντονο στις πε­ ριοχές της βόρειας Συρίας και της Ανατολίας. 66 Αχειμάστου-Ποταμιάνου. to reappear in the Middle Byzantine period. 34). with the drastic reduction in citi­ zens' purchasing ability. The phenomenon of the reappearance of glass bracelets in this period can be linked with the general political and economic circumstances prevailing in the Byzantine State. (υποσημ. Ακόμη. ανταλλάσσονταν ως δώ­ ρα. Ενώ. 402-412. ό. 04 ντινή εποχή (μτφρ. bracelets gradu­ ally decreased and by the thirteenth or fourteenth century had disappeared. P. Α. όπου μάλιστα εμφανίζονται έργα τέχνης που συν­ δυάζουν στοιχεία και της ισλαμικής και της βυζαντινής παράδοσης. ειδικ.π. CONTRIBUTION TO ISSUES OF DISTRIBUTION.172. In regions of the develop­ ment of Islam they continued in use during Early Byzantine times. που δείχνουν τον αγροτικό πληθυσμό να μειώνεται. Αθήνα 1987. TYPOLOGY AND USE -Dracelets made of glass are known from Egypt since the sec­ ond millennium BC. when they were particularly popu­ lar throughout the rest of the Muslim world. the gradual disappearance of glass bracelets in Late Byzantine times is linked with the economic circumstances of the period. in large numbers (Figs 2-12) both in the Asian and the European territories. ό. ταυτόχρονα με τη μείωση του αριθμού των γυάλινων βραχιολιών. nor even in the nineteenth century.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful