P. 1
transistorler

transistorler

|Views: 20|Likes:
Published by Erdenay Aktaş

More info:

Published by: Erdenay Aktaş on Feb 19, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/19/2012

pdf

text

original

Basit bir anahtarlama yapmam gerekti ve elbette transistörlerden yararlanmaya başladım.

Yapmak istediğim büyük ebatlı 7’segment Display’i yüksek voltajla sürebilmekdi. Bunun için birçok NPN, PNP ve çeşitli özelliklerde (güç, kazanç gibi...) transistörler kullandım. Ancak dünya da belki de en çok çeşidi ve üreticisi bulunan bu elemanın seçiminin nasıl yapılacağını orjinali ingilizce olan bu aşağıdaki dökümanı bulduktan sonra anladım. Aslında çok basit gözüken, ancak detayları incelendiğinde ve kurallarına uyulduğunda mucizeler yaratan transistörler hakkında, devre tasarımında ve transistör seçiminde yapılan hatalar ve yapılması gereken ince detaylar mevcut. Bu yazıda Transistör çeşitleri, transistör seçiminin nasıl yapılacağı, basit devre ve uygulamaları, röle kullanımı, avantajlar, dezavantajlarını bulabilirsiniz. Orjinali ingilizce olan bu yazıyı, benim ufak yorum ve eklentilerimle güncelleyerek sizlere sunuyorum. TRANSİSTÖR DEVRELERİ 2 Tip standart transistör tipi bulunmaktadır. Bunlar NPN ve PNP tipi transistörlerdir ve faklı sembolik gösterimleri vardır.

Resim1. Transistör tipleri ve devre sembolleri

Bu harfleri transistölerin yapımında kullanılan materyallerden alırlar. Bu gün kullanılan birçok transistör NPN yapısındadır, çünkü bu silikondan yapılan en basit tiptir. Transistörlerin bacakları (B) Base, (C) Collector ve (E) Emitter olarak adlandırılmışlardır. Darlington Çifti ise 2 transistörün yüksek akım kazancı sağlamak için birbirleriyle bağlandıkları yapının adıdır. Fonksiyonları Transistör bir akım yükseltecidir. Örneğin, düşük bir çıkış akıma sahip olduğunuz bir devrede yüksek akım gerektiren, lamba, röle v.b. gibi elemanların ihtiyacı olan akım sağlanabilmektedir. Birçok devrede dirençler bu yüksek akımı voltaja dönüştürmek için de kullanılırlar. Transistörler anahtar olarak da kullanılabilirler. Transistör Kodlarının Anlamları Mevcut transistör kodlarından açıklamaları aşağıda verilmiştir. en çok karşınıza çıkabilecek olanların

Kodlar B (veya A) ile başlıyorsa, örneğin BC108, BC478 gibi, İlk harf (B) silikon anlamına gelmektedir. A ise germanyum. İkinci harf ise tipini belirtmektedir. Örneğin C’nin anlamı düşük güç ses frekansıdır. D yüksek güç ses frekansı, F ise düşük güç yüksek frekans anlamlarındadır. Bazen transistör isminin sonuna da harf eklenmektedir. (BC108C gibi). Bu ana versiyonun özel bir tipi olduğunu gösterir. Örneğin yüksek akım kazancına sahip olan versiyonun kasa tipi
Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN

Düğme açıldığında Base’e giden akım kesilecektir. Eğer projenizde yüksek kazanç istiyorsanız sonunda harf olanı seçmeniz normal versiyonuna göre daha uygun olacaktır. NPN bir Transistörün Fonksiyonel Modeli Transistörün çalışmasının iç mimarisiyle anlatılması ve anlaşılması biraz zordur. BC548 gibi). Sonuna eklenen harf ise farklı voltaj oranlarını temsil etmektedir. Bu devreyi 2 standart 5mm’lik LED ve genel amaçlı düşük güçlü bir NPN transistör ile gerçekleştirebilirsiniz (BC108. Bunun yerine yardımcı olması ve kolay anlaşılması için transistörün çalışması yanda verilen fonksiyonel modelle anlatılmıştır. sadece VBE voltajı 0. Tek numaralar NPN. - Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN . Bu yaklaşımla Emitter’in kontrol devresi Base ile sağlanmaktadır ve kontrol edilen bu devre Common Emitter mod olarak geçmektedir. Bu nedenle transistöre giden akımda kesilecek.7V veya daha yüksek olduğunda akmaya başlayacaktır. düşük bir akım transistörün Base ucuna doğru akmaya başlar. Kodlar TIP ile başlıyorsa. Collector üzerinden büyük bir akımı Emitter’e doğru çekerek yükseltir. Transistör Akımı Resimde transistör üzerinden geçen 2 akım yolu gözükmektedir. Düşük Base akımı IB yüksek Collector akımını IC kontrol eder. Bu Collector akımı LED C’nin parlak bir şekilde yanmasına neden olur. Düşük Base akımı yüksek Collector akımını kontrol etmektedir. Base-Emitter kavşağının davranışı diyota benzemektedir. Bu akım LED B’yi loş bir şekilde aydınlatmaya yeterlidir. Transistör gelen bu düşük akımla. BC182. Düğme kapandığında (switch closed).farklıdır. IC = hFE x IB (transistör doyumdayken). örneğin TIP31A TIP üreticiyi temsil etmektedir. hFE akım kazancıdır ve tipik olarak bu değer 100 olarak alınabilir (birimi yoktur çünkü bu bir orandır). transistör kapanacak ve LED’ler sönecektir. Base akımı IB. Texas Instruments Power transistör anlamına gelmektedir. çift numaralar ise PNP anlamındadır.

- Collector-Emitter direnç değeri RCE. RCE = azalmış (transistör bölüm bölüm açık) . Elbette transistörlerin tamamı değil ancak en popüler olanları bu tablo ile verilmiştir. transistör doyumda denir. Bu nedenle IE= IC alınabilir. Aşağıdaki tablo ürünlerin katalog değerleri göz önüne alınarak hazırlanmıştır. Transistör maksimum Collector akımı oranına sahiptir. Transistör doyumdayken Collector-Emitter arasındaki voltaj VCE yaklaşık 0V’a düşer. düşük güç Genel amaçlı. besleme voltajı Vs ve harici direnç IC tarafından tanımlanır.IB = artmış. Ek notlar: - - Aşağıdaki transistör seçimi tablosunda en popüler transistörlere ait teknik veriler verilmiştir. Ptot max. Base akımını IB sınırlamak için kullanılır. aynı tiplerde olsalar dahi. Kategori (kullanım tipi) Ses . transistör yüksek akım kazancından dolayı zarar görebilir. Ancak IC IB’den oldukça büyüktür.IB = düşük. min. Transistör Seçimi Bir çok proje içerisinde transistörler bulunmaktadır ve bu geniş yelpazaye sahip ürünün doğru seçilmesi oldukça önemlidir. farklı transistörler. Transistörün tamamen açık olduğu duruma RCE = 0.IB = 0. Emitter akımı IE = IC + IB ‘dir. Doyumdaki transistör için IC / IB değeri. Collector akımı IC. Aksi takdirde. VCE hFE max. oldukça değişken bir değerdir. akım kazancı tarafından tanımlanmaz. düşük güç Genel amaçlı. düşük güç Ses (düşük BC184 BC549 Muadiller BC182 BC547 BC108C BC183 BC548 100mA 45V 110 300mW 100mA 20V 110 300mW 100mA 20V 420 600mW 200mA 20V 200 300mW BC108C NPN BC109 NPN Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN . Transistör doyumdayken. Seçimin kolay yapılması için üreticiler ürünlerini tipik kullanım alanları yada maksimum güç oranına göre gruplandırmışlardır. akım kazancından hFE düşüktür. NPN transistörler Kod BC107 BC108 Yapı NPN NPN Kasa Tipi TO18 TO18 TO18 TO18 IC max. Base akımı IB tarafından kontrol edilir. En önemli özelliklerden birisi maksimum Collector (C) IC akımı ve akım kazancıdır hFE. RCE = sonsuz (transistör kapalı) . IB akımı yüksek gelecek ve akım kazancı hFE kadar yükseltilen IC akımı oldukça büyük olacaktır. Akım kazancı hFE. RCE = 0 (transistör açık) Genellikle transistörün Base bağlantısına seri bağlı bir direnç. .

düşük güç Genel amaçlı. Kategori (kullanım tipi) Ses. düşük güç Genel amaçlı. düşük güç Genel amaçlı. düşük güç Genel amaçlı. PNP transistörler Kod BC177 BC178 BC179 Yapı PNP PNP PNP Kasa tipi TO18 TO18 TO18 IC max. orta güçlü Genel amaçlı. yüksek güçlü Genel amaçlı. yüksek güçlü Genel amaçlı.gürültü). düşük güç Genel amaçlı. düşük güç BC182 NPN TO92C 100mA 50V 100 350mW Genel amaçlı. düşük güç Ses (düşük gürültü). min. yüksek güçlü Genel amaçlı. yüksek güçlü BC107 BC182L BC107 BC182 BC107B BC108B BC182L NPN TO92A 100mA 50V 100 350mW BC547B NPN TO92C 100mA 45V 200 500mW BC548B NPN TO92C 100mA 30V 220 500mW BC549B NPN TO92C 100mA 30V 240 625mW 2N3053 NPN BFY51 BC639 TIP29A TIP31A TIP31C TIP41A NPN TO39 TO39 700mA 40V 1A 1A 1A 3A 3A 6A 15A 30V 80V 60V 60V 50 40 40 40 10 500mW 800mW 800mW 30W 40W 40W 65W 117W BC109 BFY51 BC639 BFY51 NPN TO92A NPN TO220 NPN TO220 NPN TO220 NPN TO220 TO3 TIP31C TIP41A TIP31A TIP41A 100V 10 60V 60V 15 20 2N3055 NPN Not: Bu tabloda verilen değerler genel olarak üreticilerin kataloglarından elde edilmiş verilerdir. VCE hFE max. Ptot max. düşük güç Muadili BC477 BC478 100mA 45V 125 300mW 200mA 25V 120 600mW 200mA 20V 180 600mW Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN . orta güçlü Genel amaçlı. düşük güç Ses . Üreticiler ürünlerinde değişiklik yapmış olabilirler. yüksek güçlü Genel amaçlı. düşük güç Ses (düşük gürültü).

Bu iki tipin polariteleri farklıdır. Aksi takdirde transistörler zarar görebilir. Kategori : Bu transistörlerin tipik olarak kullanıldıkları alanı göstermektedir. Devreye bağlanmadan önce bacakların yerleri kasa tipine göre incelenmelidir. VCE Max: Maksimum Collector-Emitter kavşağı arasındaki voltajdır. Üreticiler ürünlerinde değişiklik yapmış olabilirler. yüksek güçlü BC177 BC178 TIP32C TIP32A PNP TO220 PNP TO220 100V 10 Not: Bu tabloda verilen değerler genel olarak üreticilerin kataloglarından elde edilmiş verilerdir. hFE : Akım kazancıdır (DC akım kazancı da denir). Farklı transistör üreticilerinin ürettiği ürünlerde farklılıklar olabilir. düşük güç Genel amaçlı. Kabaca IC x VCE’dir. Transistör kullanılmadan önce üreticinin kataloğu kasa tipi için incelenmelidir. Örneğin ‘100@20mA’ in anlamı 20mA’de son kazanç 100 anlamına gelmektedir. Ptot Max: Transistörde geliştirilen maksimum toplam güç anlamındadır. yüksek güç Genel amaçlı. Bu transistörün yükseltici olarak çalıştığı durumlarda oldukça önemlidir. Maksimum değerlere ulaşmak için genellikle soğutucu kullanılmaktadır. Bu genellikle transistör’ün alanının ortasında bulunur. Muadili aranırken bakılabilecek en iyi noktadır. Bu değer devrelerde yoksayılabilir. Garanti olması için verilen minumum değer göz önüne alınmalıdır. Transistör anahtarlama için kullanıldığında maksimum Collector (IC Max) akımı çok önemlidir. Mimari: Transistörün tipini göstermektedir. Kazanç genellikle Collector akımı ile yazılabilir. NPN veya PNP’dir. Darlington Çifti Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN . Muadili : Bu benzer elektriksel özeliklere sahip diğer transistörlerin bulunduğu bölümdür. Yinede muadil ürünler faklı kasa tiplerinde olabilirler. Tabloda verilen bilgilere göre bazı kasa tipleri yandaki şekilde verilmiştir.BC477 BC478 TIP32A TIP32C PNP PNP TO18 TO18 150mA 80V 125 360mW 150mA 40V 125 360mW 3A 3A 60V 25 40W 40W Ses. Bu nedenle muadillerine bakılırken aynı tipte olmalarına dikkat edilmelidir. IC Max: Maksimum Collector akımıdır. Kasa Tipi: Transistörlerin kullanılacak 3 bacağı vardır. düşük güç Genel amaçlı.

Toplam kazancı hFE1 x hFE2 = 220 x 40 = 8800. Darlington çiftini çalıştırmak için 0. Anahtarlamada en önemli faktörler. tek transistör kullanımına oranla oldukça yüksek değerlerde akım kazancı sağlamaktadır (10000 gibi).Bu iki transistörün birlikte kullanılması ile oluşan ve akım kazancını arttıran yapıya verilen addır. Bu nedenle örneğin dokunmatik anahtarlar da kullanılabilirler. TR2’de hFE2 = 40 olan BC659 kullanarak. Yine 3 bacağa sahiptir (B.7V iki BE kavşağından da sağlanmalıdır. olan bir transistör yapabilirsiniz. IC = 0.4V’a ihtiyaç duyulmaktadır. Darlington çifti. bunun için tamamen durabilmeli ve tamamen çalışabilmelidir. Anahtarlama transistöründe geliştirilmiş güç çok küçüktür. Çıkıştaki kontrol edilecek cihaz Load olarak adlandırılmıştır. Çiftin maksimum Collector akımı (IC max. Bu devre için her hangi 2 genel amaçlı düşük güç transistörü kullanılarak LED yakılabilir. Tamamen çalıştığı durumda. Örneğin. güç = 0 . VCE = 0. 100kOhm’luk direnç herhangi bir kısa devreye karşı transistörleri korumak için eklenmiştir. VCE voltajı 0’a yakındır ve transistör doyumdadır. Yani çalıştırmak için darlington’un BE bacakları arasında 1. Bunun anlamı transistör ısınmayacaktır ve maksimum çalışma oranlarına ihtiyacınız yoktur. Darlington çiftleri tek paket içerisinde de üretilmiştir ve satılmaktadır. güç = 0 Çalışma durumunda: güç IC x VCE. Darlington çifti düşük akıma çok duyarlı devreler için kullanılabilir.E). TR1’de hFE1 = 220 olan BC548B kullanarak. Yandaki şekilde bir dokunmatik anahtar devresi verilmiştir.C. Bu bacakların anlamlarıda yine standart transistörlerinkilerle aynıdır.) TR2’nin Maksimum Collector akımına benzer. maksimum Collector akımı IC (max) ve minimum akım kazancıdır Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN . Transistörü Anahtar gibi Kullanma Transistör anahtar gibi kullanılabilir. Durma durumunda: güç = IC x VCE . Sizde kendi Darlington çiftinizi 2 transistörle yapabilirsiniz. bu nedenle harcanan güç çok düşüktür.

5V’luk entegre çıkışıyla 12V gibi bir çıkışı anahtarlayabilir. Örneğin 555 zaman entegresi 200mA’lik çıkış akımı ile kullanışlıdır. Röle küçük akımların anahtarlanması için hacim olarak transistöre oranla çok büyüktür. transistörü doyuma ulaştırmak için yeterince düşük olmalıdır ancak transistörün yanmasını korumak için dikkat edilmelidir (eğer anahtarlanan akım >100mA). röle gibi yüksek akım gerektiren elemanların ihtiyacı olan akımları sağlayamazlar. Bu nedenle röle sürülürken düşük güçlü transistölere ihtiyaç duyulur. Sadece anahtar kapandığında iletime geçecektir. Röleler yüksek akımları (>5A) anahatarlamak için en iyi çözümdür. Rölenin avantajaları Röle AC ve DC’yi anahtarlayabilirler. Bu durumlarda röle’ye ihtiyaç duyulur. lamba. Transistörün voltaj oranları eğer besleme voltajınız 15V’un altında ise yok sayılabilir. Genellikle transistörün zarar görmemesi ve IB akımını sınırlaması için RB direncine ihtiyaç duyulur. Röle sık aralıklarla anahtarlama yapamaz. anahtarın kapandığında transistöre veya entegreye zarar vermemesi için bağlanmalıdır. Bu sayede anahtar kapandığında oluşacak olan yüksek voltaj zıplaması engellenmiş olacaktır. Bu nedenle röle. Ancak düşük güçlü transistör röle bobinin anahtarlamak için gerekli olan akımı anahtarlayabilir. Transistörler anahtarlayamazlar.hFE(min). Yinede RB. Röle kullanılırken Transistör AC veya yüksek voltajı anahtarlayamaz ve genellikle yüksek akımlı devrelerde (>5A) kullanılmaz. Röle birçok entegrenin sağlayabildiği akımdan daha fazla akıma gerek duyar. buzzer yada lamba gibi malzemelerle kullanımı için transistöre ihtiyaç duymaz ama diğer bir çok entegre için bu geçerli değildir. Transistörler sadece DC’yi Röleler yüksek voltajları anahtarlayabilirler. Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN . transistör saniyede onlarca anahtarlama yapabilir Röle. röle veya bobin ise (veya herhangi bobin içeren malzeme) yük üzerinden bir diyot. Röle bir seferde birden fazla kontağı anahtarlayabilir. anahtarlayabilir. Transistör. Koruma Diyotu Eğer yük motor. Bu nedenle bunları anahtarlamak için transistöre ihtiyaç duyulur. bobini üzerinden akım geçirirken yüksek güç tüketir. Rölenin dezavantajları Entegre çıkışına transistör bağlama Birçok entegere çıkışta motor. Şekilde bağlı olan diyot normalde iletimde değildir.

Son olarak eğer yük röle veya benzeri bobin ise koruma diyotu eklenmelidir. olacak ve RB için yakın değer hesaplanmış olacaktır. Yük akımı IC = besleme voltajı VS / yük direnci RL 2. 100 ’luk bobinli bir röle ile çalışacağını düşünelim. VC entegre besleme voltajı Basit olarak devrelerde entegre ve yük aynı besleme voltajıla beslendiği düşünüldüğünde. RB = (VC x hFE) / (5x IC) . Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN .2 × 100 × 100 = 2000 . Uygun transistör seçimi için şunlar göz önüne alınmalıdır. 1. Transistörün minimum akım kazancı hFE (min. Zıttı için de entegre çıkışı Low olduğunda yük üzerinden geçen akım kesilecektir. bu nedenle transistör hFE(min) > 60 (5 × 60mA/5mA) sahip olmalıdır. Entegre çıkışı High olduğunda yük anahtarlanmış olacaktır.2 x RL x hFE. PNP transistör için gerekli açıklama aşağıda verilmiştir.Uygun NPN Transistör Seçimi Devre şeması NPN transistörün devreye yükü anahtarlamak için nasıl bağlanacağını göstermektedir. Entegrenin maksimum akımı 5mA. Örnek : 4000 serisi CMOS entegre. Transistörün maksimum Collector akımı IC max. 4.) için en uygun transistör seçilmelidir.) > 5 x ( yük akımı IC / max.entegre akımı) 3. bu nedenle transistör Ic(max) > 60mA sahip olmalıdır 2. 5. Genel amaçlı düşük güç transistörü kullanılabilir. Besleme voltajı her iki yük ve entegre için 6V’dur. Yük akımı = Vs/RL = 6/100 = 0. Transistör seçimi : Yukarıdaki veriler göz önüne alınarak özellikler not edilmeli hFE ve IC (max.06A = 60mA . Base direnci için yaklaşık değer hesaplanmalıdır. 4. 5. bu nedenle RB = 1k8 veya 2k2 seçilebilir. 1. Ic(max) = 100mA ve hFE(min) = 100. RB =0. Entegre maksimum 5mA sağlayabilmektedir. Röle bobininden korunmak amacıyla koruma diyotu bağlanmalıdır. 3. RB = 0.) yük akımı ile maksimum entegre akımının 5 katı olmalıdır hFE (min. yük akımından büyük olmalıdır IC.2 × RL × hFE = 0. Örneğin BC182.

Devrede LED’in ışık şiddetini ayarlamak için ’luk sabit direç değeri azaltılabilir. 10k LDR için : Rmin=100 kullanılmıştır. Burada sabit direnç çıkarılmıştır. Örneğin. Çünkü LDR direnci 0’a hiç inmeyecektir. Termistör sensörüde bu devrelerde kullanılabilir. Transistörün seçimi için NPN transistörde uygulanan metod uygulanacaktır. Burada çıkış 0V olduğunda yük anahtarlanacaktır. Bu devre ise ışık olduğu zaman LED’i yakacaktır. Rmax =1M . Bu sayede karanlık olduğunda LED yanacaktır. röle gibi yüksek akımlarda bu problem ile karşılaşılır. Burada devre için anahtarlama fonksiyonu tam değildir. bu nedenle (100 x 1M)’nın karekökü = Işık olduğunda LED yanar 10k Işık olmadığında LED yanar iyi Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN . 10k Sabit direnç transistörün Base akımını değişken direnç 0 ’a düştüğünde sınırlamakta ve transistörü korumaktadır.Uygun PNP transistör seçimi Yandaki devre şeması PNP transistörün devreye nasıl bağlanacağını göstermektedir. Değişken direnç LED’in ışık şiddetini ayarlamak için yerleştirilmiştir. Küçük LED için bu bir problem değildir ancak lamba. Anahtarlama hareketi tersine çevrilebilir. Ancak farklı değerlerde dirençlere ihtiyaç duyulacaktır. motor. Bu durumda transistör eğer aktarılan akım küçük değil ise yanma riski ile karşılaşılabilir. Sensörün maksimum ve minimum değerleri tespit edilerek gerekli direnç elde edilebilir. Bu devre için herhangi bir genel amaçlı düşük güçlü transistör kullanılabilir. Transistör anahtarı sensörlerle birlikte kullanma Devrenin alt kısımına bir LDR yerleştirilmiştir. Çünkü ışığın şiddeti için transistör kısım kısım doyuma ulaşmaktadır. ancak 1k ’un altına düşmemelidir. . Çıkış High olduğunda ise yüke giden akım kesilecektir.

kpsec.net Transistörler ve Transistör Devreleri Tolga TAŞTAN . Giriş Vs iken çıkış 0V Giriş 0V iken çıkış Vs’dir. REFERANSLAR 1. Genel kullanım için RB=10k seçilebilir.freeuk.htm 2. Kelsey Park Sports College (previously Kelsey Park School). Transistor Circuits. Bu 555 saat yada mantıksal entegreler için kullanılabilir.freeuk.htm Tolga TAŞTAN tolga@aadf. J Hewes 2006. http://www. http://www.com/components/tran. Eğer tersleyiciyi CMOS mantıksal devresine giriş olarak bağlanacaksa (çok yüksek empedans) RB değeri 100k ‘a RC=10k ‘a çıkarılmalıdır.com/trancirc. Herhangi bir genel amaçlı NPN transistör kullanılabilir.Tersleyici transistör Tersleyiciler (NOT kapıları) genellikle entegre tipindedirler. Transistors. Kelsey Park Sports College (previously Kelsey Park School).kpsec. Bu terleyicide kullanılacak akımı azaltacaktır. J Hewes 2006. Ancak eğer sadece 1 tane NOT kapısına ihtiyacınız varsa yandaki devre uygundur.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->