You are on page 1of 111

Ch­¬ng 3 ChØnh l­u

Kh¸i qu¸t
ChØnh l­u nöa chu k×
ChØnh l­u c¶ chu l× víi biÕn ¸p trung tÝnh
ChØnh l­u cÇu mét pha
ChØnh l­u tia ba pha
ChØnh l­u cÇu ba pha
ChØnh l­u tia s¸u pha
N©ng cao chÊt l­îng dßng chØnh l­u
Läc mét chiÒu
thang.bkpro@yahoo.com 1
3.1 Kh¸i qu¸t chØnh l­u
• CÊu tróc, ®Þnh nghÜa
• Ph©n lo¹i
• C¸c th«ng sè c¬ b¶n cña chØnh l­u
• Nguyªn t¾c dÉn cña c¸c van b¸n dÉn

2
I. CÊu tróc, ®Þnh nghÜa
• §Þnh nghÜa: ChØnh l­u lµ thiÕt bÞ biÕn ®æi dßng
®iÖn (®iÖn ¸p) xoay chiÒu thµnh dßng ®iÖn mét
chiÒu
• CÊu tróc chØnh l­u nh­ h×nh vÏ

U1, P1 BA U2, P2 CL U=, P= Läc

3
II. Ph©n lo¹i
• Theo sè pha: mét pha, hai pha, ba pha, s¸u pha..
• Theo lo¹i van:
• Toµn diod lµ chØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
• Toµn tiristor lµ chØnh l­u ®iÒu khiÓn
• Mét nöa chØnh l­u, mét nöa diod lµ chØnh l­u b¸n
®iÒu khiÓn (chØnh l­u ®iÒu khiÓn kh«ng ®èi xøng)
• Ph©n lo¹i theo s¬ ®å m¾c
• Ph©n lo¹i theo c«ng suÊt

4
III. C¸c th«ng sè c¬ b¶n cña chØnh l­u
Nh÷ng th«ng sè cã ý nghÜa quan trong ®Ó ®¸nh gi¸ chØnh l­u bao
gåm: T
1
1. §iÖn ¸p t¶i U d   u d t .dt
T0
2. Dßng ®iÖn t¶i: Id = Udc/Rd
3. Dßng ®iÖn ch¹y qua van: IV = Id/m
4. §iÖn ¸p ng­îc cña van: UN = Umax
S 1BA  S 2 BA
5. C«ng suÊt biÕn ¸p: BA
S   k sd .U d .
2
6. Sè lÇn ®Ëp m¹ch trong mét chu k× m
7. §é ®Ëp m¹ch (nhÊp nh«) cña ®iÖn ¸p t¶i

5
IV. Nguyªn t¾c dÉn cña c¸c van b¸n dÉn
D1
• Nhãm van nèi chung catod V1

• Nguyªn t¾c diod dÉn: D2 +


V2
§iÖn ¸p anod van nµo d­¬ng
h¬n diod Êy dÉn. Khi ®ã ®iÖn A
Dn
thÕ ®iÓm A b»ng ®iÖn thÕ anod Vn
d­¬ng nhÊt. T1
a)
V1
• Nguyªn t¾c dÉn vµ ®iÒu khiÓn
tiristor T2 +
V2
A
Tn
Vn
b) 6
D1
• Nhãm van nèi chung anod V1

• Nguyªn t¾c diod dÉn: D2


-
V2
§iÖn ¸p catod van nµo ©m h¬n K
diod Êy dÉn. Khi ®ã ®iÖn thÕ Dn

®iÓm K b»ng ®iÖn thÕ anod ©m Vn

nhÊt. T1
a)

• Nguyªn t¾c dÉn vµ ®iÒu khiÓn V1


tiristor T2
-
V2
K
Tn
Vn

b)
7
3.2. ChØnh l­u mét nöa chu k×
• I. ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
• S¬ ®å chØnh l­u mét nöa chu k× kh«ng ®iÒu
khiÓn trªn h×nh vÏ
D Ud
A E
t
U1 0  2
U
2 R L Id t
F
Ld = 0
a) b)

8
XÐt tr­êng hîp t¶i thuÇn trë
C¸c th«ng sè cña s¬ ®å

• §iÖn ¸p t¶i U  21  2 U sin t.dt  2 U  0,45U


d 2 2 2
0

• Dßng ®iÖn t¶i: Id = Udc/Rd


• Dßng ®iÖn ch¹y qua diod: ID = Id
• §iÖn ¸p ng­îc cña van: U N  2U 2
• C«ng suÊt biÕn ¸p: S  S 2 S  3,09.U .I
BA
1BA 2 BA
d d

A D
E Ud
t
U1
U2 0  2
R
F Id t
Ud 9
XÐt tr­êng hîp t¶i ®iÖn c¶m
Do cã tÝch luü vµ x¶ n¨ng l­îng cña cuén d©y, do ®ã dßng ®iÖn vµ
®iÖn ¸p cã d¹ng nh­ h×nh vÏ
C¸c th«ng sè cña s¬ ®å 
1 1  cos 
2  0
• §iÖn ¸p t¶i U d  2 U 2 sin  t .d t  0, 45 U 2
2
• Dßng ®iÖn t¶i: Id = Udc/Rd
• Dßng ®iÖn ch¹y qua diod: ID = Id
• §iÖn ¸p ng­îc cña van: U N  2U 2
• C«ng suÊt biÕn ¸p: SBA  S1BA  S2 BA  3,09.U d .Id
2
Ud
D
A E U id id
U1 U2 t
R L
F t1  t2 2 t1
eL 
W®t =Li2/2
eL =-L.(di/dt) 10
II ChØnh l­u mét nöa chu k× cã ®iÒu khiÓn
1. Tr­êng hîp t¶i thuÇn trë
§iÖn ¸p t¶i ®­îc tÝnh

1 1  cos 
Ud  
2 
2 U 2 sin t.dt  0,45U 2
2
T Ud
A E
t
0  2
U1
U2 
R X®k t
F
Id t

11
2. XÐt tr­êng hîp t¶i ®iÖn c¶m
§iÖn ¸p t¶i ®­îc tÝnh

1 cos   cos 
Ud 
2 

2 U 2 sin t.dt  0,45U 2
2

Ud
U id
A T
E
U1
U2 t
R L   t2 2
F
eL
X®k
t

12
3. T¶i ®iÖn c¶m cã diod x¶ n¨ng l­îng
Ud
T U
A E id

U1 iT
U2 t
R L
F  t1  t2
iD0 D0
eL
Kh«ng diod x¶ n¨ng l­îng
Ud
U id

 t1 

eL

Cã diod x¶ n¨ng l­îng 13


3.3.ChØnh l­u c¶ chu k× víi biÕn
¸p cã trung tÝnh
ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
ChØnh l­u cã ®iÒu khiÓn
ChÕ ®é trïng dÉn (chuyÓn m¹ch)

14
1. ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
• S¬ ®å vµ c¸c ®­êng cong
D1
A Ud Id khi L=0
Id khi L=

i1 t
0
U2 R L  2
U1 F E UBF UAF

D2 i2 I1
U2 t

B
I2 t
S¬ ®å chØnh l­u c¶ chu k×
víi biÕn ¸p cã trung tÝnh.
A D UD1 t
E
U1
U
R
2
a.
F Ud
15
Th«ng sè cña s¬ ®å
• §iÖn ¸p, dßng ®iÖn chØnh l­u vµ van

1 2 2
U dtb  2.  2 U 2 sin t.dt  U 2  0,9.U 2
2 0 
Ud
Id 
Rd
Id Id
I Dtb  ; I Dhd 
2 2
U ND  2. 2 U 2
S 1BA  S 2 BA 1,23  1,74
S BA   U d I d  1,48U d I d
2 2
16
25-1
2. ChØnh l­u cã ®iÒu khiÓn
A T1
Ud
Id Ud Id
U2 R L E
U1 t t
F 0 0
U2 T2 1 p1 
2
p2 
3 p3 1
I1 2 3
I1 I1
B t t

H×nh 1.2. S¬ ®å chØnh I2


I2
l­u c¶ chu k× víi biÕn I2
t t
¸p cã trung tÝnh.

UT1 UT1 t
t

UT1

L=0 b.
a. L= 17
§iÖn ¸p chØnh l­u
• T¶i thuÇn trë
1  1  cos 
U dtb  
2 
2U 2 sin t.dt 0,9.U 2
2
• T¶i ®iÖn c¶m
 
1 cos   cos 
U dtb 
2
 2U 2 sin t.dt 0,9.U 2
2

• Khi dßng ®iÖn liªn tôc  = 


• Ud = 0,9 U2cos 
18
3. ChØnh l­u cã diod x¶ n¨ng l­îng
• S¬ ®å vµ c¸c ®­êng cong
Ud Id
T1 t
A 0
t1 t2 t3
I1
I1
U2 R L t
U1 F
E I2 I2
D0 t
U2 T
2 I2
ID0
B t

UT1 t

UT1

b. 19
4. HiÖn t­îng chuyÓn m¹ch
• ChØ xÐt chuyÓn m¹ch khi dßng ®iÖn t¶i liªn
tôc
Ud Id
T1
A
t
U2 R 0
L 1 2 3
U1 F E I1
I1
U2 T2 t

B
I2
I2
t

I2
I2
t

X1 X2 X1 20
3.4. ChØnh l­u cÇu mét pha

ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn


ChØnh l­u ®iÒu khiÓn ®èi xøng
ChØnh l­u ®iÒu khiÓn kh«ng ®èi xøng

21
I. ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
• S¬ ®å
U UEF id t¶i R id t¶i RL
NK D4 D1 NA
A U,i

_ D2 D3
B +
F t
E
0  2 3
R L

22
Th«ng sè cña s¬ ®å
§iÖn ¸p vµ dßng ®iÖn t¶i cã h×nh d¹ng gièng nh­ chØnh
l­u c¶ chu k× víi BATT, do ®ã th«ng sè gièng nh­
tr­êng hîp trªn

2 2 2
Ud  . 2 U 2 sin t.dt  U 2  0,9 U 2
2 0 

Mét sè th«ng sè kh¸c:


Ud0 = Ud + UBA + 2.UD + Udn
SBA = 1,23 Ud.Id
Un = 2 U ~

23
II. ChØnh l­u cÇu ®iÒu khiÓn ®èi xøng
S¬ ®å, c¸c ®­êng cong
UEF id t¶i R
U U,i
T4 T1
A

T2 T3 t
B
F 0
E  2 3
1 2 3
R L

id

iT1,2
X1,2

iT34
X3,4
24
§Æc ®iÓm ®iÒu khiÓn ®ång thêi hai van
S¬ ®å ®iÒu khiÓn ®ång thêi hai tiristor

D T1 (T3)
BAX

W2

M¹ch D T2 (T4)
W1
®iÒu khiÓn
W3

25
III. ChØnh l­u ®iÒu khiÓn kh«ng ®èi xøng
1. §Æc ®iÓm ®iÒu khiÓn
Kh¾c phôc nh­îc ®iÓm vÒ ®iÒu khiÓn ®ång thêi
hai tiristor
T¹i mçi thêi ®iÓm chØ më mét tiristor

26
2. S¬ ®å
• Tuú theo c¸ch m¾c tiristor cã hai lo¹i s¬ ®å:
U NK T2 U T1
NK D2 T1 NA NA
A A

D1 T2 D1 D2
B B

R L R L

Van b¸n dÉn nèi cïng cùc Van b¸n dÉn nèi kh«ng cïng
tÝnh cùc tÝnh

27
N D2 UA T1
C¸c ®­êng cong
N N T2 U T1 N
K A K A
D1 T2 A
B D1 D2
B
R L
L= R L
Ud Ud
L=
t
0 t
Id 1  2 23 3 0
  2 3
t Id
t
IT1
t IT1
t
IT2
t IT2
t
ID1
t ID1
t
ID2
t
ID2 t 28
a.
b.
C¸c ®­êng cong
Ud
Ud

t t
0 0
Id t1 t2 t3 IL=0 t1 t2 t3
IL= Id
t t
IT1 IT1
t t
IT2 IT2
t t
ID1 ID1
t t
ID2
ID2 t
t

a. b.

29
IV. NhËn xÐt
• ChØnh l­u cÇu mét pha cã chÊt l­îng ®iÖn
t­¬ng ®­¬ng chØnh l­u c¶ chu k× víi BATT
• Tæng sôt ¸p trªn van lín nªn kh«ng chän khi
®iÖn ¸p t¶i thÊp
• BiÕn ¸p dÔ chÕ t¹o h¬n

30
§iÒu khiÓn chØnh l­u cÇu mét pha
+15V
Uv
Tr1 D4
R3
C1 R5
12V
+ -A D
3
R2 D3 R R6 +
+A B 4 - C
U ®f1 1 A2
- +
Uv - +
U®f2R2 R4 - A2
+A1 R6
B
D3 C+
12V +
Tr1 R5 - A3 D
R3 C1
D
U®k 4

+15V

31
Tr1 +15V
R3 D4
C1 R5
V
2
1
+ -AD
3
R2 D3 R R6 +
+A B 4 - C
U ®f1 1 A2
- +
Uv

U®k

D4
Uv
Tr1 +15V
R3
C1 R5
-A D
3
R2 D3 R V
2
1
+ R6 +
+A B 4 - C
U ®f2 1 A2
- +

+15V

H×nh 1.51 M¹ch ®iÒu khiÓn chØnh l¬u cÇu mét pha ®èi xøng

32
3.5. Chỉnh lưu tia ba pha
ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
ChØnh l­u cã ®iÒu khiÓn
HiÖn t­¬ng trïng dÉn

33
I. ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
S¬ ®å vµ ho¹t ®éng cña nã
C¸c th«ng sè c¬ b¶n cña s¬ ®å

34
1. S¬ ®å chØnh l­u tia ba pha kh«ng ®iÒu khiÓn
D1
A Ud Id
Ud
D2 Id 50%
B
t
C D3 E 0 1 2 3 4
t
L C A B
F R t
a. I1
t
I2
I3 t

UD1

35
b.
1. ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
S¬ ®å vµ c¸c ®­êng cong Ud
D1
Id
A
Ud
Id 0,5Umax
B D2

D3 0 t
C t1 t2 t3 t4

L R
t

a.
I1 t

A
D1 I2 t

B D2 I3 t

C D3
UT1
L R

a.

36
b.
2. Th«ng sè cña s¬ ®å
• §iÖn ¸p, dßng ®iÖn chØnh l­u vµ van
5 / 6
3 3 6
U dtb 
2 
/6
2 U 2 f sin t.dt 
2
U 2 f  1,17.U 2 f

Ud Id Id
Id  ; I Dtb  ; I Dhd  ;
Rd 3 3
U ND  2 3U 2 f  2,45.U 2 f  2,45 / 1,17 U d
S 1BA  S 2 BA 1,23  1,48
S BA   U d I d  1,35U d I d
2 2
m3

37
II. ChØnh l­u cã ®iÒu khiÓn
• Nguyªn t¾c ®iÒu khiÓn
• Ho¹t ®éng cña s¬ ®å khi t¶i thuÇn trë
• Ho¹t ®éng cña s¬ ®å khi t¶i ®iÖn c¶m
• Ho¹t ®éng cña s¬ ®å khi cã diod x¶ n¨ng l­îng

38
2. ChØnh l­u cã ®iÒu khiÓn
S¬ ®å
T1 T1
A A

B T2 B T2

C T3 T3
C
_
_ + +
L R L
id R

Ud

39
• §Þnh nghÜa vÒ gãc th«ng tù nhiªn A
T1

B T2

C T3

gãc th«ng tù nhiªn L R


a.

Ud  Ud
Ud
Ud
Id

t t
0
t1 t2 t3 t4 0
t1 t2 t3 t4

X1 t X1 t
X2 t X2 t
X3 t X3 t

Xung tr­íc gãc th«ng tù nhiªn Xung sau gãc th«ng tù nhiªn

40
1. Nguyªn t¾c ®iÒu khiÓn
Gãc th«ng
Id
tù nhiªn Ud
Ud
T1
A Id

B T2 t
0
C T3 t1 t2 t3 t4

X1
t
R
X2
a. t

X3
t

41
2. Ho¹t ®éng cña s¬ ®å khi t¶i thuÇn trë
<300 >300
Ud Id
Ud Ud Id
Id Ud
T1 Id
A
t
0 t3 t
t1 t2 t4 0
T2 I1 t1 t2 t3 t4
B I1
t
t
I2
C T3 t I2
t
I3
t I3
t
R
UT1 t
a. UT1 t

b.
c.
42
Th«ng sè cña s¬ ®å

• §iÖn ¸p chØnh l­u


• Khi t¶i thuÇn trë gãc më nhá h¬n 30 0
5

6
3
U dtb 
2 
 2 U 2 f sin t.dt  1,17.U 2 f cos 

6
• Khi gãc më van lín h¬n 300
 
 1  cos   
3  6
2  
U dtb  2 U 2 f sin t.dt  1,17.U 2 f
3

6
• C¸c th«ng sè cßn l¹i nh­ chØnh l­u kh«ng ®iÒu
khiÓn

43
3. Ho¹t ®éng cña s¬ ®å khi t¶i ®iÖn c¶m
<300 >300
Ud Ud
T1 Id
A t t
0 3 0
1 2 4 t1 t2 t3 t4
B T2 Id t Id t
I1 I1
T3 t t
C
I2 t I2 t
L R
I3
t t
a.
UT1
UT1 t
t

UAC

UAB
44
Th«ng sè cña s¬ ®å
• §iÖn ¸p 5chØnh

l­u

6
3
U dtb 
2 
 2 U 2 f sin t.dt  1,17.U 2 f cos 

6

45
3. Ho¹t ®éng cña s¬ ®å khi cã diod x¶ n¨ng l­îng

Ud
T1
A
0 t
p1 1 p1  2 p2  3 p3 4
B T2
Id t
C T3
I1 t
D
I2 t
L= R I3 t
a.
ID t
b.  
 1  cos   
3  6
2  
U dtb  2 U 2 f sin t.dt  1,17.U 2 f
3 46

6
III. HiÖn t­îng trïng dÉn
• XÐt s¬ ®å cã t¶i ®iÖn c¶m lín ®Ó cho dßng
®iÖn liªn tôc
Ud
T1
A
-UB -UC -UA
B T2 t
0
C T3 1 1 2 2 3 3 t4
F E Id t
L= R
a. I1 t

I2 t

I3
t
47
XÐt trïng dÉn hai pha A, C
Ph­¬ng tr×mh m¹ch ®iÖn A
T1
di
U A  U C  2 L BA  2 R BA i iA
dt
A
 2 
U A  U 2 m sin t, U C  U 2 m sin t  
 m C T3
    
U A  U C  2 U 2 m sin sin t   90 0   L= iC R
m   m 
Sau khi gi¶i ph­¬ng tr×nh trªn ta cã: a.

U 2m 
iA  sin cos   cost   
X BA m

iC = Id - iA
X BA I d
Gãc trïng dÉn ®­îc tÝnh tõ: cos   cos     
U 2 m sin
m
48
Trïng dÉn ë gãc lín h¬n
• HiÖn t­îng
=600 Id
-UB/2
Ud
Ud UA UB UC
Id

t
0 1 1 2 2 3

I1

49
D¹ng ®iÖn ¸p trong vïng trïng dÉn
Gi¶ sö cã sù trïng dÉn hai pha A vµ C. khi ®ã,
ph­¬ng tr×nh ®iÖn ¸p viÕt cho pha A vµ C: A T1
iA
UEF = UA - RBA.iA - LBA (diA/dt) A
UEF = UC - RBA.iC - LBA (diC/dt) C T
3
L= iC R
Céng hai biÓu thøc trªn l¹i ta cã: a.

2.UEF = UA+ UC - (RBA.iA + RBA.iA) - [ LBA (diA/dt) +


LBA (diC/dt)]
§iÖn trë biÕn ¸p nhá nªn RBA.iA + RBA.iA 0, ®¹o
hµm dßng ®iÖn khi t¨ng vµ gi¶m b»ng nhau nªn
LBA (diA/dt) + LBA (diC/dt) = 0. Do ®ã:
UEF = (UA+ UC)/2 = -UB/2
50
H×nh d¹ng ®iÖn ¸p trong vïng trïng dÉn
Ud
UA UB
UC

(UA-UC )/2=
-UB/2 
-UC/2

51
• Gi¸ trÞ ®iÖn ¸p chØnh l­u khi cã xÐt trïng
dÉn
X BA . I d
U d   U d 0 cos    U   U d 0 cos  
2
m
 
m m  UC  UA 
U  
2  U
0
A  U dN d  t    U A 
2 0  2
d t

X BA . I d
 U  
2
m

52
Mét sè nhËn xÐt
• ChÊt l­îng dßng ®iÖn mét chiÒu ë chØnh l­u
tia ba pha tèt h¬n c¸c lo¹i chØnh l­u mét pha
• Dßng ®iÖn ch¹y qua van nhá h¬n, ph¸t nhiÖt
Ýt h¬n
• BiÕn ¸p ®­îc chÕ t¹o lµ lo¹i ba pha ba trô

53
3.6. ChØnh l­u cÇu ba pha

•ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn


•ChØnh l­u ®iÒu khiÓn ®èi xøng
•ChØnh l­u ®iÒu khiÓn kh«ng ®èi xøng

54
I. ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
1. S¬ ®å: A B C
M« t¶ s¬ ®å: NK D2 D1 NA

Hai nhãm van NA m¾c -


D4 D3 +
chung catod cho ®iÖn ¸p D6 D5 E
F
d­¬ng, NK m¾c chung
anod cho ®iÖn ¸p ©m R L

..............................

55
E
2. Ho¹t ®éng cña s¬ ®å A B C
Uf A
1-2 t
0 1 2 3 4 5 6 7 F
A BC

NK D2 D1 NA 13,4%
Ud

D4 D3
t
iAB
D6 D5 Id
t
I1 t
F R L E I3 t
I5 t
I2 t
I4
I6

56
3. Th«ng sè cña s¬ ®å
• §iÖn ¸p, dßng ®iÖn chØnh l­u vµ van
4 / 6
6 2 .3 6
U dtb 
2 
/3
3 2 U 2 f sin t.dt 
2
U 2 f  2.1,17.U 2 f

Ud Id Id
Id  ; I Dtb  ; I Dhd  ;
Rd 3 3
U ND  2 3U 2 f  2,45.U 2 f  2,45 / 2.34 U d
S BA  1,05.U d I d
m6

57
II. CHØnh l­u ®iÒu khiÓn ®èi
xøng
• 1. S¬ ®å
A B C A B C

NK T2 T1 NA

T4 T3
T2 a b c T1
F E
T4 T3 T6 T5

T6 T5

R L
¦
H×nh 1.71 : S¬ ®å nguyªn lÝ m¹ch ®éng lùc

58
Ba c¸ch cÊp xung ®iÒu khiÓn
• CÊp hai xung ®iÒu khiÓn dóng thø tù pha, hai xung
®iÒu khiÓn kh«ng ®óng thø tù pha, ba xung ®iÒu
khiÓn nh­ b¶ng d­íi

t XC X§ t XC X§ t XC X§
1 X 1 X1-4 1 X 1 X1-6 1 X 1 X1-4-6
2 X 6 X6-1 2 X 6 X6-3 2 X 6 X6-1-3
3 X 3 X3-6 3 X 3 X3-2 3 X 3 X3-6-4
4 X 2 X2-3 4 X 2 X2-5 4 X 2 X2-3-5
5 X 5 X5-2 5 X 5 X5-4 5 X 5 X5-2-4
6 X 4 X4-5 6 X 4 X4-3 6 X 4 X4-5-1 59
A BC
NK T2 T1 NA

T4 T3
F E
T6 T5

R L

§óng thø tù pha Ng­îc thø tù pha 3 xung ®iÒu khiÓn

t XC X§ t XC X§ t XC X§
1 X 1 X1-4 1 X 1 X1-6 1 X 1 X1-4-6
2 X 6 X6-1 2 X 6 X6-3 2 X 6 X6-1-3
3 X 3 X3-6 3 X 3 X3-2 3 X 3 X3-6-4
4 X 2 X2-3 4 X 2 X2-5 4 X 2 X2-3-5
5 X 5 X5-2 5 X 5 X5-4 5 X 5 X5-2-4
6 X 4 X4-5 6 X 4 X4-3 6 X 4 X4-5-1 60
2. §Æc ®iÓm ®iÒu khiÓn
A B C
NK NA
T2 T1
t XC X§ A B C T4 T3
A B C
T2 T6 T5
1 X 1
T1
X1-4 T4 T3
T2 T1
T4 T3
2 X 6 X6-1 T6 T5 T6 T5

3 X 3 X3-6
A B C A B C
4 X 2 X2-3 T2 T1 T2 T1

T4 T3 T4 T3
5 X 5 X5-2 T6 T5 A B C
T6 T5

6 X 4 X4-5 T2 T1
T4 T3
T6 T5

§æi thø tù dÉn cña c¸c tiristor


61
ABC
T1 NA  = 300
NK T2
Uf A B C A
T4 T3 t

T6 T5
0
1 2 3 4 5 6 7

L Ud
R
Id

t XC X§ I1 X1 X6-1
t
t
1 X 1 X1-4 I3 X3 X2-3 t
I5 X4-5 X5 X4-5 t
2 X 6 X6-1 I2 X2 X5-2 t
I4
3 X 3
X4 X1-4
X3-6
X4 t
I6 X6 X3-6 t

4 X 2 X2-3 UT1
t

5 X 5 X5-2
6 X 4 X4-5
62
VÝ dô cho c¸c tr­êng hîp gãc më lín h¬n
 = 600  = 900
A B C A
Uf A B C A
Uf

t
t

Ud
Ud

t t

d.

63
ABC
NK T2 T1 NA
A B C
Uf A
T4 T3 t
0
T6 T5 1 2 3 4 5 6

Ud
R L
Id

t XC X§ I1 X1 X6-1
t
t
1 X 1 X1-4 I3 X3 X2-3 t
I5 X5 t
2 X 6 X6-1 I2 X2 X5-2 t
I4
3 X 3
X1-4
X3-6 I6 X6 X3-6 t
t

4 X 2 X2-3 UT1
t

5 X 5 X5-2
6 X 4 X4-5
64
A BC
§iÒu khiÓn kh«ng ®óng thø tù pha =300

N T2 T1 N B
Uf A C A
K T
4 T A
3 t
T6 T5 0 1 2 3 4 5 6 7

R L
Ud
t XC X§
Id
1 X1 X1-6 t
I1 X1 X4-1
2 X6 X6-3 t
I3 X6-3 X3 t
3 X3 X3-2
I5 X2-5 X5 t
4 X2 X2-5 I2 X2
X3-4 t
5 X5 X5-4 I4 X5-4 X4 t
I6
6 X4 X4-3 X1-6 X6 t 65
=600
Uf A B C A
t
0 1 2 3 4 5 6 7

Ud

t
I1 X1 X4-1 t
I3 X6-3 X3 t
I5 X2-5 X5 t
I2 X2
X3-4 t
I4 X5-4 X4 t
I6 X1-6 X6 t

66
III. ChØnh l­u ®iÒu khiÓn kh«ng ®èi xøng
• S¬ ®å

NK D1 T1 NA NK T1 D1 NA

D2 T2 T2 D2

D3 T3 T3 D3

R L R L

a) b)

67
Ho¹t ®éng =300
A B C A
Uf
t
0 1 1 2 2 3 3 4
D1 T1

D2 T2 Ud
Id
D3 T3
t
L
IT1
R X1 t
IT2 X2 t
a.
IT3 X3 t
ID1 t
ID2
ID3 t
b.
68
Khi gãc më lín =900

A B C A
Uf
• . S¬ ®å t
0
D1 T1

D2 T2 Ud
Id
D3 T3
t
L
IT1 X1
R t
IT2 X2 t
IT3 X3 t
ID1 t
ID2
ID3 t
  2 ®iÒu
H×nh 1.12.1ChØnh 1l­u cÇu ba pha
2b.khiÓn kh«ng
3 ®èixøng
3 4
a- s¬ ®å ®éng lùc, b- gi¶n ®å c¸c ®­êng cong
69
3.7. ChØnh l­u tia s¸u pha

S¬ ®å chØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn


ChØnh l­u cã ®iÒu khiÓn

70
ChØnh l­u kh«ng ®iÒu khiÓn
• S¬ ®å
D1
* A U A C* B A* C B*
D2
* B
D3
* C
t
R L
F E
D4 1 2 3 4 5 6
* A*

B* D5
*
D6
* C*

a. b.

71
Th«ng sè cña s¬ ®å
• §iÖn ¸p, dßng ®iÖn chØnh l­u vµ van
/3
6
U dtb  
2  / 6
2 U 2 f sin t.dt  1,35.U 2 f

Ud Id Id
Id  ; I Dtb  ; I Dhd  ;
Rd 6 6
U ND  2. 2 U 2 f
S BA  1,26.U d I d
m6

72
ChØnh l­u cã ®iÒu khiÓn
• S¬ ®å T1
* A U A C* B A* C B*
T2
* B

T3
* C t
R L
T4
* A*
T5
* B*
T6
* C*
b.

a.
73
3.8. ChØnh l­u chÊt l­îng cao

74
ChØnh l­u 1 pha
• ChØnh l­u c¬ së
UEF id t¶i R
U,i
U
T4 T1
A
t
T2 T3 0  2 3
F
B 1 2 3
E
R L
id

iT1,2
X1,2

iT34
X3,4
75
S¬ ®å t­¬ng ®­¬ng CL - BA
U UEF
D4 D1 id t¶i R
A U,i

D2 D3
B
F
E t
0  2 3

R L

UV
A

T3 T4
B
F E

T1 T2
ZT 76
ChØnh l­u dïng tranzitor
• S¬ ®å UEF
id t¶i R
U,i
UV

A
t
0  2 3

T3 T4
F E
B
id

T1 T2
iT1,2
ZT
iT34

77
ChØnh l­u cÇu ba pha

A B C A
Uf
t
0

Ud

78
ABC
NK T2 T1 NA  = 300
Uf A B C A
T4 T3 t

T6 T5
0
1  2 
3    6  7
4 5

L Ud
R
Id

t XC X§ I1 X1 X6-1
t
t
1 X 1 X1-4 I3 X3 X2-3 t
I5 X4-5 X5 X4-5 t
2 X 6 X6-1 I2 X2 X5-2 t
I4
3 X 3
X4 X1-4
X3-6
X4 t
I6 X6 X3-6 t

4 X 2 X2-3 UT1
t

5 X 5 X5-2
6 X 4 X4-5 79
2.8. ThiÕt kÕ m¹ch ®iÒu khiÓn
1. M¹ch ®iÒu khiÓn tiristor ®¬n gi¶n
ZT ZT D

Ud D Ud
R1
VR
VR T D0
U1 T U1
UJT

iT R2 C
iT
C

a) b)
U U
U2 U2

UUJT
t t
t1  t1 
UC UC

d)
c)

80
ThiÕt kÕ m¹ch ®iÒu khiÓn theo nguyªn t¾c th¼ng ®øng.
• a. Nguyªn lÝ ®iÒu khiÓn.

U®f
t

Urc
U®k
t

X®k t

Ud
t

t1 t2 t3 t4 t5
H×nh 1.18. Nguyªn lÝ ®iÒu khiÓn chØnh l­u.

81
b. S¬ ®å khèi m¹ch ®iÒu khiÓn.
S¬ ®å khèi h×nh 1.

U®k

§ång pha So s¸nh T¹o xung

H×nh 1.19. S¬ ®å khèi m¹ch ®iÒu khiÓn

82
Chøc n¨ng cña c¸c kh©u
• Kh©u ®ång pha cã nhiÖm vô t¹o ®iÖn ¸p tùa Urc (th­êng gÆp
lµ ®iÖn ¸p d¹ng r¨ng c­a tuyÕn tÝnh) trïng pha víi ®iÖn ¸p anod
cña Tiristor.
• Kh©u so s¸nh nhËn tÝn hiÖu ®iÖn ¸p r¨ng c­a vµ ®iÖn ¸p ®iÒu
khiÓn, cã nhiÖm vô so s¸nh gi÷a ®iÖn ¸p tùa víi ®iÖn ¸p ®iÒu
khiÓn U®k, t×m thêi ®iÓm hai ®iÖn ¸p nµy b»ng nhau (U®k =
Urc). T¹i thêi ®iÓm hai ®iÖn ¸p b»ng nhau, th× ph¸t xung ë ®Çu
ra ®Ó göi sang tÇng khuÕch ®¹i
• Kh©u t¹o xung cã nhiÖm vô t¹o xung phï hîp ®Ó më Tiristor.
Xung ®Ó më Tiristor cã yªu cÇu: s­ên tr­íc dèc th¼ng ®øng
(h×nh 1.20), ®Ó ®¶m b¶o yªu cÇu Tiristor më tøc thêi khi cã
xung ®iÒu khiÓn (th­êng gÆp lo¹i xung nµy lµ xung kim hoÆc
xung ch÷ nhËt); ®ñ ®é réng (víi ®é réng xung lín h¬n thêi
gian më cña Tiristor); ®ñ c«ng suÊt; c¸ch ly gi÷a m¹ch ®iÒu
khiÓn víi m¹ch ®éng lùc (nÕu ®iÖn ¸p ®éng lùc qu¸ lín).

83
• D¹ng xung phï hîp ®Ó më tiristor

X®k X®k

t t

tx tx

tx >tm; th­êng tm trong


X®k
kho¶ng 100 – 200 s

t
tx

Sai

84
C¸c kh©u c¬ b¶n
• Kh©u ®ång pha dïng diod vµ tô
-E

R2
D2 UA
A R1 B C
2 t
t1
U1 U2
C
0 
D U rc
U RC

b.
a.

85
• §ång pha dïng tranzitor vµ tô
-E +E

R1 R2
R2 GHEP
QUANG
Tr D C
Ura
R1 Uv
A C
Ura b.
U1 U2
D
U UA
t
a.

URC

c.

86
• §ång pha dïng K§TT
Tr UA
t
R2
C1

UB
D1 t
A R1 R3
B -
A1 A2 C
-
U1
Ura URC t

a.
b.

H×nh 1.23: Kh©u ®ång pha dïng K§TT.


a- s¬ ®å; b- c¸c ®­êng cong ®iÖn ¸p c¸c kh©u.

87
• Kh©u so s¸nh dïng tranzitor
-E
U®k Urc
R3 t

R1 Tr -U®k
Urc
Ura t1 t11 t2 t3 t4 t
R2
U®k Ura

a.

88
• So s¸nh dïng K§TT
R1
Urc -
R2 A3 U®k Urc
U®k +
Ura t

-U®k
b.
t1 t2 t3 t4 t
R1
Urc
-
U®k R2 A
+
Ura Ura

c.

89
• Kh©u khuÕch ®¹i
UV
+E
BAX
t
D iC X®k
iC
R Tr
t1 t2 t3 t4 t
Uv X®k

a.

90
• Kh©u so s¸nh víi khuÐch ®¹i m¾c darlington
BAX
D0
Tr1

Tr2
Uv D

b.

91
• S¬ ®å cã tô ghÐp tÇng
UV
BAX
D0 t
iC t4
t1 t2 t3
Tr1 ib
ib t
Tr2
iC
Uv D

X®k
c.

UC

92
3. ThiÕt kÕ m¹ch ®iÒu khiÓn b»ng m¹ch sè.
• Nguyªn lÝ ®iÒu khiÓn

UAT
t

X®h
t
n.X®h
X§ t

X®k t

Ura
t

93
S¬ ®å khèi m¹ch ®iÒu khiÓn b»ng m¹ch sè

§F

§X K§-TX

X®h
H×nh 1.28 S¬ ®å khèi ®iÒu khiÓn tiristor
trong m¹ch chØnh l­u b»ng m¹ch sè

94
• S¬ ®å vÝ dô mét hªnh ®iÒu khiÓn
+15V
D3
Tr
1
R2
C1
R5 C R T3
D 2 6
-
A R1 A3 T2
D1
- B R3 - C R4 +
A1 A2 D
2
UA + +
U®k

- +15V
A6
+

Tr 1
R3
C1 R5
-A AND
R2 +
D3
+ B R4 - C
A1 A2 U®k
Uv U - +
®f1

95
A U
t
• Nguyªn lÝ ho¹t
®éng cña s¬ ®å
UB
t

t
UC
Urc U®k
UD t

UE

UF
t
X®k t

Ud
t
t1 t2 t3 t4 t5
H×nh 1.47. Gi¶n ®å c¸c ®­êng cong m¹ch ®iÒu khiÓn.
96
• S¬ ®å UA
t
kh«ng
chïm xung
UB
t

Urc
UC Udk
t

UD
t

X®k t

Ud
t
t1 t2 t3 t4 t5
H×nh 1.48. Gi¶n ®å c¸c ®­êng cong m¹ch ®iÒu khiÓn h×nh 1.49 97
• VÝ dô ®iÒu khiÓn chØnh l­u hai nöa chu k×
+15V
D4
Tr1
R3
C1 R5 C2
-A D T
3 r T1
R2 D3 R R6 + T
+A B 4 - C 2 r

+12V
U®f1 1 A2
- + 3

Uv
-
R4 + T
U®f2R2 A A2 r
1 - R6
B
+
D3 C T T2
3
A3 D
+
Tr R5 r
R3 1

+12V
-
C C2 2
1
U®k D
4

+15V

H×nh 1.49 S¬ ®å m¹ch ®iÒu khiÓn chØnh l­u mét pha c¶ chu k×

98
• §Æc ®iÓm ®iÒu khiÓn chØnh l­u tia ba pha
• Sù kh¸c nhau gi÷a m¹ch ®iÒu khiÓn chØnh l­u mét pha víi
m¹ch chØnh l­u ba pha chØ ë ®iÖn ¸p ®ång pha ®­a vµo. Gãc
th«ng tù nhiªn (h×nh 1.52) cña m¹ch chØnh l­u ba pha dÞch pha
so víi ®iÖn ¸p pha mét gãc lµ 300 (nÕu lÖnh më tiristor tr­íc
thêi ®iÓm gãc th«ng tù nhiªn nµy tiristor kh«ng dÉn, v× tiristor
pha tr­íc ®ã ®ang dÉn, ®iÖn ¸p ®ang cßn d­¬ng h¬n). Do ®ã,
®iÖn ¸p tùa lµm nÒn ®­a vµo ®Ó më tiristor còng cÇn dÞch pha
mét gãc 300. §Ó dÞch pha ®iÖn ¸p ®ång pha ®i mét gãc 300 cÇn
nèi biÕn ¸p ®ång pha cã s¬ cÊp nèi tam gi¸c. Khi ®ã ®iÖn ¸p
thø cÊp mçi pha biÕn ¸p trïng pha víi ®iÖn ¸p d©y (®iÖn ¸p d©y
dÞch pha so víi ®iÖn ¸p pha mét gãc lµ 300, UAC trªn h×nh
1.52).

99
• T¹o ®iÖn ¸p Gãc th«ng tù
nhiªn
®ång pha cña U UA UB UC
t
chØnh l­u tia ba
pha 300
 
UAC
U
t

U 1 1
t
2 2

H×nh 1.52 X¸c ®Þnh gãc th«ng tù nhiªn vµ


kho¶ng dÉn cña tiristor trong chØnh l­u ba pha.

100
• §Æc ®iÓm ®iÒu A B C
khiÓn chØnh l­u NK
T2 T1
NA

cÇu ba pha A B C T4 T3
A B C
T2 T1 T6 T5
T2 T1

• Thø tù cÊp xung T4


T6
T3
T5
T4
T6
T3
T5

®iÒu khiÓn nh­


h×nh bªn A B C A B C
T2 T1 T2 T1

T4 T3 T4 T3
T6 T5 T6 T5
A B C
T2 T1
T4 T3
T6 T5

H×nh1.53a §æi thø tù dÉn cña c¸c tiristor

101
• §iÒu khiÓn UA UB UC
kiÓu ®Öm xung t
®iÒu khiÓn
XT1 XC X§ t
XT6 XC X§ t
XT3 XC X§ t
XT2 XC X§ t
XT5 XC X§ t

XT4 XC X§ t

H×nh 1.55b C¸p xung ®iÒu khiÓn chØnh l­u cÇu ba pha ®èi
xøng b»ng c¸ch ®Öm xung ®iÒu khiÓn

102
• §iÒu UA UB UC

khiÓn t

b»ng
chïm XT1
t
xung XT6
®iÒu t
XT3
khiÓn t
XT2
t
XT5
t

XT4 t

H×nh 1.55c CÊp xung ®iÒu khiÓn chØnh l­u cÇu ba pha ®èi
xøng b»ng chïm xung ®iÒu khiÓn

103
3. ThiÕt kÕ m¹ch ®iÒu khiÓn b»ng m¹ch sè.
• Nguyªn lÝ ®iÒu khiÓn

UAT
t

X®h
t
n.X®h
X§ t

X®k t

Ura
t

104
S¬ ®å khèi m¹ch ®iÒu khiÓn b»ng m¹ch sè

§F

§X K§-TX

X®h
H×nh 1.28 S¬ ®å khèi ®iÒu khiÓn tiristor
trong m¹ch chØnh l­u b»ng m¹ch sè

105
S¬ ®å vÝ dô

15V
4 8
R8
6
3 555 2
C6 R9
1
15V
U® 15V 14 D3 D4
D1 D2 7
VR1 f
N5
C2 N4 C4 R R7 M 556 P D5
4001 J Tr1
6
R1 R N1 F G 6 5
A 2 N2 N3 E 4070 11 4020 14
B C R4 D 10 Q D6
C1 R 3 LM324
4070 C5 N
4001 L 8
9 Tr2
N7 4001 10
H 4
4 6
15V 4001 N6
5
16 8 3,5,14
U®k 9 4
K
4046
6 10 11
VR2
C3 R5

106
• Gi¶n ®å ®­êng cong
UA
t

UB
t

UC
t

UD t
UE
t
UF
t

UK t
UH t
UG
t
UJ t
UL t
UM t
UN t
UP t
UQ
t
107
• §iÖn ¸p h×n sin UA tõ l­íi ®iÖn cung cÊp cho bé chØnh l­u,
®ång thêi cung cÊp cho m¹ch ®iÒu khiÓn qua biÕn ¸p, ®­a tíi
®Çu vµo cña vi m¹ch so s¸nh (N1), ®Çu ra UB cña N1 ®­a tíi
cæng kh«ng ®ång trÞ 4070 (N2), nh»m t¹o ®iÖn ¸p UC mét
dÊu. PhÇn tö NOR (N3) cïng víi cæng kh«ng ®ång trÞ N4 t¹o
ra tÝn hiÖu UF ®­a vµo ch©n 11 cña vi m¹ch 4020 lµm tÝn hiÖu
RESET ë ®Çu mçi nöa chu kú cña sãng ®iÖn ¸p l­íi cña mçi
pha.
• §iÖn ¸p ®iÒu khiÓn (U®k) ®­îc ®­a vµo ch©n 9 cña vi m¹ch
4046 ®Ó t¹o ra tÝn hiÖu dao ®éng UK víi tÇn sè cao ë ch©n 4,
vi m¹ch 4046 lµm viÖc ë chÕ ®é VCO, tÇn sè xung fx cña ®iÖn
¸p ®Çu ra (UK) ®­îc ®iÒu khiÓn b»ng ®iÖn ¸p VCO (U®k). Nh­
vËy tuú vµo sù thay ®æi ®iÖn ¸p U®k mµ tÇn sè fx cña tÝn hiÖu
®Çu ra UK còng thay ®æi theo. §iÖn trë nèi vµo ch©n 11 (R5,
VR2) vµ tô C3 nèi gi÷a ch©n 6 vµ ch©n 7 quyÕt ®Þnh d¶i tÇn sè
cña tÝn hiÖu UK, ®iÖn trë ë ch©n 11 tõ 10K1M, tô C3 cã
gi¸ trÞ tõ 50
50 F trë lªn.
108
• TÝn hiÖu ra UK tõ ch©n 4 cña 4046 ®­îc ®­a vµo ch©n
10 (ch©n cp) cña bé ®Õm 4020 th«ng qua cæng NOR
(N7) ®Ó lµm tÝn hiÖu ®Õm (UH).
• Khi b¾t ®Çu chu k× ®iÖn ¸p, cã tÝn hiÖu RESET UF
(tÝch cùc ë møc cao) ®­a tíi ch©n 11 cña bé ®Õm sÏ
xo¸ tÊt c¶ c¸c tr¹ng th¸i tr­íc ®ã cña c¸c ®Çu ra vÒ
møc logic 0 v× thÕ ch©n 14 cña 4020 (UG) còng ë
møc logic 0. TÝn hiÖu nµy UG ®­îc ®­a tíi phÇn tö
NOR (N7) chê s½n. Khi tÝn hiÖu vµo thø hai UK cña
phÇn tö NOR (N7) tõ ch©n 4 cña 4046 ë møc logic
thÊp th× ®iÖn ¸p ra UH cña phÇn tö NOR (N7) ë møc
cao, khi tÝn hiÖu UK ë møc cao th× ®iÖn ¸p UH ë møc
thÊp. Nh­ vËy qua phÇn tö NOR (N7) chïm xung tõ
®Çu ra 4 cña 4046 bÞ dÞch pha ®i mét nöa chu k× xung.
Chïm xung nµy ®­îc ®­a vµo ch©n 10 cña bé ®Õm, bé
®Õm sÏ tiÕn hµnh ®Õm.
109
• §Çu ra cña bé ®Õm ®­îc lÊy ë ch©n 14 (O9). V× vËy,
khi bé ®Õm ®Õm ®­îc 29 =512 xung th× ch©n 14 (UG)
cña bé ®Õm sÏ chuyÓn tõ møc logic 0 lªn møc logic 1,
tÝn hiÖu UG cã møc logic cao nµy ®­a l¹i ch©n 6 cña
phÇn tö NOR (N7), cho tÝn hiÖu ra UH cña N7 møc 0
kho¸ xung ®­a vµo bé ®Õm 4020. Nh­ vËy bé ®Õm
kh«ng nhËn ®­îc xung ®Õm sÏ ngõng ®Õm vµ gi÷ møc
logic 1 cña UG t¹i ®Çu ra 14. UG ®­îc gi÷ ë møc
logic cao cho ®Õn khi cã mét tÝn hiÖu RESET UF tiÕp
theo ®­îc ®­a tíi ch©n 11 cña bé ®Õm (bëi v× phÇn tö
N7 ®· kho¸ xung ®Çu vµo cña bé ®Õm nªn bé ®Õm
kh«ng thÓ tù ®éng quay l¹i ®Õm khi kh«ng cã tÝn hiÖu
rõ ch©n RESET, chØ khi nµo cã tÝn hiÖu RESET UF,
®Çu ra UG cña bé ®Õm míi chuyÓn vÒ møc thÊp vµ bé
®Õm míi b¾t ®Çu ®Õm l¹i tõ ®Çu).

110
• Nh­ vËy, thêi ®iÓm më tiristor ®­îc x¸c ®Þnh khi ®©ï ra UG t¹i
ch©n 14 cña bé ®Õm 4020 chuyÓn møc logic tõ 0 lªn 1. Thêi
gian ®Ó bé ®Õm 4020 ®Õm ®­îc 29 ®Ó UG chuyÓn tõ møc 0 lªn
møc 1 phô thuéc vµo tÇn så xung ®Çu vµo, khi tÇn så xung
cµng lín th× kho¶ng thêi gian ®Õm cµng nhá, nghÜa lµ gãc më
 còng nhá. Vµ ng­îc l¹i nÕu tÇn sè xung vµo cµng nhá th×
kho¶ng thêi gian ®Õm cµng lín dÉn ®Õn gãc më  cµng lín, mµ
tÇn sè ®Çu vµo bé ®Õm l¹i ®­îc ®iÒu khiÓn bëi ®iÖn ¸p
U®k.VËy gãc më  phô thuéc vµo ®iÖn ¸p ®iÒu khiÓn (U®k).
V× thÕ ta cã thÓ khèng chÕ gãc më  b»ng ®iÖn ¸p ®iÒu khiÓn
(U®k).

111