You are on page 1of 40

‫ﭘﺸﺖ دروازﻩي ﺗﻬﺮان‬

‫ﺎدرﻩ‬ ‫ﻧ‬
‫اﻓﺸﺎري‬
‫ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﻣﻠﺘﻲ آﻪ ﺗﺎرﻳﺨﺶ را ﻧﺸﻨﺎﺳﺪ‪ ،‬ﺁن را ﺗﻜﺮار ﺧﻮاهﺪ آﺮد‪ .‬راﺳﺖ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺖ دﻳﻮا ِر ﻓﺮهﻨﮓ‪ ،‬ﺧﺎك ﭘﺮﺳﺘﻲ و‬ ‫در اﻳﻦ ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻦ اﺳﺖ آﻪ ﮔﺎﻩ ﺑﺮﺧﻲ ﻣﺠﺒﻮر ﻣﻲﺵﻮﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺸ ٍ‬
‫ﮓ اﻳﺮاﻧﻲ ـ در‬‫ﻧﺎﺳﻴﻮﻧﺎﻝﻴﺴﻤﻲ آﻮر و ﻣﺰاﺣﻢ ﺳﻨﮕﺮ ﺑﮕﻴﺮﻧﺪ؛ ﺵﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ از هﻮﻳﺖ و ﻓﺮهﻨ ٍ‬
‫ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب ﻳﺎ دﻳﮕﺮان ـ دﻓﺎع آﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺗﺎرﻳﺦ را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ و ﺑﺪاﻧﻴﻢ آﻪ اﻳﺮاﻧﻴﺎن اوﻝﻴﻦ ﻣﻠﺘﻲ ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ ﭘﻴﺶ از دﻳﮕﺮ‬
‫ﺐ ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﻴﻪي ﺝﻬﺎﻧﻲ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ را در ‪ 2500‬ﺳﺎل ﭘﻴﺶ از اﻳﻦ ﺗﺪوﻳﻦ‬ ‫ﻣﻠﺖهﺎي ﺻﺎﺣ ِ‬
‫آﺮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬و از اﺻﻮل اﺳﺎﺳﻲ و ﺑﺪﻳﻬﻲ اﻳﻦ ﻣﺎﻧﻴﻔﺴﺖ‪ ،‬ﺗﺤﻤﻞ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن و ﺑﺮاﺑﺮي ﺣﻘﻮق‬
‫هﻤﻪي اﻧﺴﺎنهﺎ ﻓﺎرغ از هﺮ دﻳﻦ‪ ،‬ﺁﺋﻴﻦ و ﻣﺬهﺒﻲ اﺳﺖ‪ ،‬ﺁﻧﻮﻗﺖ آﺴﺎﻧﻲ آﻪ اﻳﻦ ﭘﻴﺸﻴﻨﻪي‬
‫درﺧﺸﺎن را دﺳﺘﺂوﻳﺰ ﻧﻮﻋﻲ ﻧﮋادﭘﺮﺳﺘﻲ »دﻣﺪﻩ« ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮاهﻨﺪ داﻧﺴﺖ آﻪ ﺑﺮداﺵﺘﺸﺎن ﺑﺎ‬
‫هﻤﺎن ﻓﺮهﻨﮓ دﻳﺮﻳﻨﻪي اﻳﺮان ﺳ ِﺮ ﺳﺘﻴﺰ دارد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ رﺳﻴﺪن ﭼﻨﺪﺑﺎرﻩي ﺣﺎآﻤﺎن اﺳﻼﻣﻲ و ﺑﺮﻗﺮار ﺵﺪن دوﻣﻴﻦ دور ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫رﺳﻤﻲ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ در اﻳﺮان ـ ﭘﺲ از ﺗﺴﻠﻂ ﺵﻴﻌﻴﺎن ﺻﻔﻮي ـ ﺑﻬﺎي ﮔﺮاﻧﻲ اﺳﺖ آﻪ ﻣﻠﺖ‬
‫ﻣﺎ ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻦ ﺗﺎرﻳﺦ آﺸﻮرش ﻣﻲﭘﺮدازد‪.‬‬
‫ﺵﺎهﺎن و ﺣﺎآﻤﺎن اﻳﺮان در ﺗﻮازي ﺑﺎ رهﺒﺮان ﻣﺬهﺒﻲ و ﺑﺨﺼﻮص ﺵﻴﻌﻲ هﻴﭻﮔﺎﻩ‬
‫ﻣﺮدم اﻳﺮان را »ﻣﻠﺖ« ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻧﻜﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺳﻨﺘﻲ رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ و ﺣﺎآﻤﺎن ﻓﻌﻠﻲ‬
‫اﻳﺮان از ﻣﺮدم »اﻣﺖ« اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺖ هﻢ ﺑﻪ ﺧﺒﺮ‪ ،‬ﺁﮔﺎهﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻢ و داﻧﺶ ﻧﻴﺎزي ﻧﺪارد‪ .‬هﻤﺎن‬
‫ﻲ ﺁﮔﺎهﻲاش ﺑﺎز ﺵﻮد‪ ،‬ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ‬ ‫رﺳﺎﻝﻪ او را ﺑﺲ اﺳﺖ آﻪ اﮔﺮ درﻳﭽﻪاي ﺑﻪ ﺳﻮي روﺵﻨﺎﻳ ِ‬
‫دآﺎن دﻳﻦﻓﺮوﺵﻲ اﻳﻦ رهﺒﺮان ﺗﺨﺘﻪ ﺧﻮاهﺪ ﺵﺪ‪.‬‬
‫وﻗﺘﻲ ﻳﻚ ﻣﻠﺖ را »اﻣﺖ« ﺗﻌﺮﻳﻒ آﺮدﻳﻢ‪ ،‬اﻳﻦ اﻣﺖ در راﺑﻄﻪاي ﻳﻜﻄﺮﻓﻪ ﺑﺎ اﻣﺎم‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﺵﻮد‪ .‬اﻣﺎم هﻢ ﻳﻌﻨﻲ رهﺒﺮ‪ ،‬ﭘﻴﺸﻮا‪ ،‬ﭘﻴﺸﺘﺎز‪ ،‬وﻝﻲ‪ ،‬اوﻝﻲاﻻﻣﺮ‪ ،‬وﻝﻲ ﻓﻘﻴﻪ‪ ،‬زﻋﻴﻢ و‬
‫دﻳﮕﺮ ﻣﻔﺎهﻴﻤﻲ آﻪ اﻳﻦ راﺑﻄﻪي ﻳﻜﻄﺮﻓﻪ را ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻲآﻨﺪ‪.‬‬
‫در ﻓﺮهﻨﮓ ﻝﻐﺖ هﺮﻳﻚ از اﻳﻦ آﻠﻤﺎت ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ را ﺣﻤﻞ ﻣﻲآﻨﻨﺪ آﻪ در ﻧﻬﺎﻳﺖ و ﺑﻪ‬
‫ﻣﺤﺘﺮﻣﺎﻧﻪﺗﺮﻳﻦ ﺵﻜﻠﺶ هﻤﺎن ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺳﻨﺘﻲ ﺵﺒﺎن و ﭼﻮﭘﺎن را ﺑﻪ ذهﻦ ﻣﺘﺒﺎدر ﻣﻲآﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺑﻴﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ ﺣﺎآﻤﺎن ﻣﺬهﺒﻲ ـ ﺣﺘﺎ ﻇﺎهﺮا ﻏﻴﺮ ﻣﺬهﺒﻲ اﻳﺮان ـ ﺑﺮاي ﺧﻮدﺵﺎن اﻳﻦ‬
‫ﻣﺴﺌﻮﻝﻴﺖ را ﻗﺎﺋﻞ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ »ﮔﻮﺳﻔﻨﺪان« را ﺑﻪ ﭼﺮا ﺑﺒﺮﻧﺪ‪ ،‬راﻩ ﻧﺸﺎﻧﺸﺎن ﺑﺪهﻨﺪ‪ ،‬ﺵﻴﻮﻩ و‬
‫زﻣﺎن ﺝﻔﺘﮕﻴﺮي را ﺑﺮاﻳﺸﺎن ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰي آﻨﻨﺪ‪ .‬زﻣﺎﻧﺶ هﻢ آﻪ رﺳﻴﺪ ﺵﻴﺮ‪ ،‬ﭘﻮﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺸﻢ‪،‬‬
‫ﭼﺮم‪ ،‬دل و ﺝﮕﺮ و ﺑﻘﻴﻪي ﺑﺨﺶهﺎي ﺗﻨﺸﺎن را ﺑﻪ ﻣﺼﺮف ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ‪ .‬هﺮﺵﺐ هﻢ ﺑﻪ ﺁﻏﻞ‬
‫هﺪاﻳﺘﺸﺎن آﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺨﻮاﺑﻨﺪ و ﺑﺮاي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪي از ﭘﻴﺶ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺵﺪﻩي ﻓﺮدا ﺁﻣﺎدﻩ ﺑﺎﺵﻨﺪ‪.‬‬

‫‪1‬‬
‫اﻣﺎ اﮔﺮ روزي ﮔﻮﺳﻔﻨﺪي ﺑﮕﻮﻳﺪ آﻪ ﻣﻦ از اﻳﻦ رهﺒﺮ »ﭼﻮﭘﺎن«ي آﻪ ﺑﺮاي ﻣﻦ‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ آﺮدﻩاﻳﺪ‪ ،‬ﺧﻮﺵﻢ ﻧﻤﻲﺁﻳﺪ و دوﺳﺖ دارم ﺧﻮدم ﺑﮕﺮدم ﺗﺎ ﭼﻮﭘﺎن دﻳﮕﺮي ﭘﻴﺪا آﻨﻢ‪،‬‬
‫واوﻳﻼ ﻣﻲﺵﻮد‪.‬‬
‫ﻳﺎ ﻣﺜﻼ ﺑﮕﻮﻳﺪ آﻪ‪:‬‬
‫»اﮔﺮ دﻝﻴﻞ ﺑﺮﺗﺮي ﭼﻮﭘﺎن ﺑﺮ ﻣﻦ‪ ،‬ﺁﮔﺎهﻲ او از اﻣﻮرات اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻦ هﻢ در اﻳﻦ ﺵﺐهﺎ‬
‫در هﻤﺎن ﺁﻏﻠﻲ آﻪ ﺵﻤﺎ ﺑﺮاﻳﻢ ﺗﺪارك دﻳﺪﻩاﻳﺪ زﻳﺮ ﻧﻮر ﻣﺎﻩ ﻓﻜﺮ آﺮدﻩام‪ ،‬آﺘﺎب ﺧﻮاﻧﺪﻩام و ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ ﻧﺘﻴﺠﻪ رﺳﻴﺪﻩام آﻪ ﻣﻴﺰان ﺁﮔﺎهﻲ ﭼﻮﭘﺎن ﭼﻨﺪان هﻢ از ﻣﻦ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ و ﻣﻦ ـ ﺧﻮد ـ‬
‫ﻣﻲﺗﻮاﻧﻢ ﻣﺪﻋﻲ رهﺒﺮي ﺑﺎﺵﻢ‪ ،‬ﻳﺎ دﺳﺖآﻢ ﺑﺮاي زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮدم ﺗﺼﻤﻴﻢ ﺑﮕﻴﺮم‪ «.‬آﺎرد ﺳﻼﺧﻲ‬
‫ﭼﻮﭘﺎن اﺳﺖ آﻪ ﮔﺮدن ﻝﻄﻴﻒ ﮔﻮﺳﻔﻨ ٍﺪ ﺁﮔﺎﻩ را ﺧﻮاهﺪ درﻳﺪ و ﺑﻪ ﻗﺮﺑﺎﻧﮕﺎﻩ هﻤﻪي ﻣﻌﺘﺮﺿﻴﻦ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﺧﻮاهﺪ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬‬
‫ﮓ ﮔﻠﻪ ]ﭘﺎﺳﺪار[ دارد آﻪ ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﺳﺮﺳﭙﺮدﮔﻲ و‬ ‫از ﺁنﺳﻮ هﺮ ﮔﻠﻪ ﺗﻌﺪادي هﻢ ﺳ ٍ‬
‫اﻃﺎﻋﺖ ﻣﺤﺾ از رهﺒﺮ‪ ،‬ﺑﻪ هﺮ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪي آﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺧﻴﺎﻻت واهﻲاي را در ﺳﺮ ﺑﭙﺮوراﻧﺪ‬
‫و ﻣﺜﻼ ﺑﺨﻮاهﺪ از ﮔﻠﻪ ﺝﺪا ﺵﻮد‪ ،‬ﭘﺎرس آﺮدﻩ »رهﺒﺮي« را ﻣﺘﻮﺝﻪ وﺿﻊ ﻏﻴﺮ ﻋﺎدي]![‬
‫ت ﺁب اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻮرا ﺳﺮ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ ﻏﻴﺮ ﻣﻘﻠﺪ را زﻳ ِﺮ‬ ‫ﻣﻘﻠﺪ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬رهﺒﺮي هﻢ آﻪ درﺳﺶ را ﻓﻮ ِ‬
‫ﮓ ﭘﺎﺳﺪار ﻧﮕﺬارد‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﺳﻴﺴﺘﻢهﺎي‬ ‫سﺳ ٍ‬ ‫ﺁب ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ هﻢ ﻓﺮد ﻣﻌﺘﺮض وﻗﻌﻲ ﺑﻪ ﭘﺎر ِ‬
‫اﻣﻨﻴﺘﻲ و اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ اﻣﺎم و زﻋﻴﻢ و رهﺒﺮ ﻋﺎﻝﻴﻘﺪر… ﭘﺎي ﻝﻄﻴﻒ اﻧﺴﺎن ﻣﻌﺘﺮض را ﻣﺜﻞ‬
‫هﻤﻴﺸﻪ ﻃﻌﻤﻪي دﻧﺪان ﭘﺎﺳﺪاران ﺧﻮاهﺪ آﺮد آﻪ ﭘﺎي رﻓﺘﻨﺶ ﭼﻼق ﺵﻮد و از راﻩ رﻓﺘﻦ ﺑﺎز‬
‫ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ هﻨﮕﺎم »ذﺑﺢ ﺵﺮﻋﻲ« و روز ﻣﺒﺎرك »ﻋﻴﺪ ﻗﺮﺑﺎن« ﻓﺮا رﺳﺪ‪.‬‬
‫»در ﻓﻠﺴﻔﻪي ﺳﻴﺎﺳﻲ دآﺘﺮ ﻋﻠﻲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ‪ ،‬ﻣﻄﻬﺮي‪ ،‬ﺁﻳﺖاﷲ ﺧﻤﻴﻨﻲ و ﻣﺠﺎهﺪﻳﻦ‬
‫ﺧﻠﻖ‪ ،‬وﺝﻮد ﻳﻚ رهﺒﺮ دﻳﻨﻲ در راس ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬ﻻزم و ﺿﺮوري اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺿﺮورت‬
‫ﻧﺎﺵﻲ از ﻃﻔﻮﻝﻴﺖ ﻓﻜﺮي ﺝﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ و ﻝﺬا ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻲ ﻳﺎ “وﻻﻳﺖ” ﺝﺎﻣﻌﻪ ]اﻣﺖ[ ﺗﻮﺳﻂ‬
‫ﻲ‬
‫اﻣﺎم ﻳﺎ رهﺒﺮ‪ ،‬اﻣﺮي ﻃﺒﻴﻌﻲ و ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ‪ .‬در واﻗﻊ ﺑﻪ ﻗﻮل ﺁﻗﺎي ﻣﺴﻌﻮد رﺝﻮي‪ :‬ﺁﮔﺎه ِ‬
‫ﭘﻴﺸﺘﺎز ]ﻳﺎ رهﺒﺮ[ ﺑﻪ او وﻻﻳﺘﻲ در هﺪاﻳﺖ ﺝﺎﻣﻌﻪ اﻋﻄﺎ ﻣﻲآﻨﺪ آﻪ ﺳﺮاﺳﺮ ﺝﺎﻣﻌﻪ را در‬
‫ﺑﺮﻣﻲﮔﻴﺮد و در ﺑﺮاﺑﺮ ﺁن اﻓﺮاد ﺝﺎﻣﻌﻪ ﻣﻜﻠﻒ ﺑﻪ اﻃﺎﻋﺖ و ﮔﺮدنﻧﻬﺎدن هﺴﺘﻨﺪ… ﺑﻪ ﻗﻮل‬
‫ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ‪ :‬اﮔﺮ آﺴﻲ رهﺒﺮ ﻳﺎ اﻣﺎم ﺧﻮدش را ﻧﺸﻨﺎﺳﺪ‪ ،‬ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪي اﺳﺖ آﻪ ﭼﻮﭘﺎﻧﺶ را‬
‫ﮔﻢ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪(1) «.‬‬
‫ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ وﻗﺘﻲ ﻣﺮدم آﺸﻮري ﺗﻮﺳﻂ روﺵﻨﻔﻜﺮان اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژﻳﻜﺶ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ ﺗﻌﺮﻳﻒ‬
‫ﻒ وﻳﮋﻩ‬ ‫ﻣﻲﺵﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺳﺮﻧﻮﺵﺘﻲ ﺑﻬﺘﺮ از اﻳﻦآﻪ ﮔﺮﻓﺘﺎرش هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺨﻮاهﻨﺪ داﺵﺖ! در اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳ ٍ‬
‫از ﻣﻮﺿﻮع اﻧﺴﺎن ]ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ‪ ،‬ﻋﻮامآﺎﻻﻧﻌﺎم‪ ،‬ﺳﻔﻴﻪ‪ ،‬رﻋﻴﺖ…[ دﻳﮕﺮ ﭼﻪ اﻧﺘﻈﺎري ﻣﻲﺗﻮان‬
‫از ﻣﻠﺖ داﺵﺖ؟ ﺁﻳﺎ اﻳﻦ اﻧﺘﻈﺎر واﻗﻌﻲ اﺳﺖ اﮔﺮ ﺁرزو آﻨﻴﻢ آﻪ ﻣﻠﺖ‪ ،‬ﺝﺎدﻩهﺎي ﻣﺎﻝﺮو را‬
‫ﺑﻜﻮﺑﺪ و ﺑﻪ ﺵﺎهﺮاﻩ ﺗﻤﺪن و ﻣﺪﻧﻴﺖ ﭘﺎي ﺑﮕﺬارد؟ ﺁﻳﺎ واﻗﻌﻲ اﺳﺖ اﮔﺮ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺑﺎﺵﻴﻢ آﻪ ﻣﻠﺖ ـ‬
‫ﺑﻲ ﺁن آﻪ اﻣﻜﺎن ﺁﻣﻮزش و ﭘﮋوهﺶ داﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﺪ و ﺑﻲ ﺁن آﻪ رهﺒﺮي ﻣﺬهﺐ‪ ،‬اﻣﻜﺎن هﺮ ﻧﻮع‬
‫دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲاش را ﺑﻪ رﺳﻤﻴﺖ ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ ـ ﺑﻪ ﭼﻴﺰي ﺑﻴﺸﺘﺮ از اﻳﻦآﻪ هﺴﺖ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ؟‬
‫اﻣﺎ اﮔﺮ زاوﻳﻪي ورود را ﻋﻮض آﺮدﻩ‪ ،‬زﻣﻴﻨﻪهﺎي ﭼﻨﻴﻦ ﭘﺲ رﻓﺘﻲ را ﺑﺮرﺳﻲ‬
‫ﺖ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ!« ﺗﻨﻬﺎ ﭼﻨﺪ ﺻﺒﺎﺣﻲ آﻮﺗﺎﻩ ﻗﺒﻞ از ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب‬ ‫آﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺧﻮاهﻴﻢ دﻳﺪ آﻪ هﻤﻴﻦ »ﻣﻠ ٍ‬
‫اﺳﻼمزدﻩ ﺑﻪ اﻳﺮان ﭼﻪ ﻓﺮهﻨﮓ ﭘﺮﺑﺎري داﺵﺘﻪ اﺳﺖ و اﺗﻔﺎﻗﺎ دﻝﻴﻞ ﺿﺪﻳﺖ هﻴﺴﺘﺮﻳﻚ ﻣﺘﻮﻝﻴﺎن‬
‫اﺳﻼم هﻢ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻣﻠﺖ و دﻳﮕﺮ ﻣﻠﺖهﺎي ﺑﺎ ﻓﺮهﻨﮓ ﻧﻈﻴﺮ ﻣﺼﺮ ـ ﻧﻴﺰ ـ هﻤﻴﻦ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﻤﺎم‬
‫‪2‬‬
‫آﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪهﺎ و ﺁﺙﺎر ﻋﻠﻤﻲ و ادﺑﻲ اﻳﻦ ﻣﺮز و ﺑﻮم را ﺑﻪ ﺁب‪ ،‬ﺁﺗﺶ و ﺳﺎﻧﺴﻮر ﺳﭙﺮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﺵﺎﻳﺪ‬
‫ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ در ﻏﻴﺒﺖ ﻓﺮهﻨﮓ و ﻣﻠﺖهﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﻓﺮهﻨﮓ‪ ،‬اﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑﺮاي اداﻣﻪي ﺣﻴﺎت ﺑﻴﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬
‫»ﻳﻜﻲ از ﺁﺙﺎر ﺵﻮم و ﺑﺴﻴﺎر زﻳﺎنﺑﺨﺶ ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب ﺑﻪ اﻳﺮان‪ ،‬ﻣﺤﻮ ﺁﺙﺎر ﻋﻠﻤﻲ و‬
‫ادﺑﻲ اﻳﻦ ﻣﺮز و ﺑﻮم ﺑﻮد‪ .‬اﻋﺮاب ﺝﺎهﻞ آﻠﻴﻪي آﺘﺐ ﻋﻠﻤﻲ و ادﺑﻲ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺁﺙﺎر و‬
‫ﻳﺎدﮔﺎرهﺎي آﻔﺮ و زﻧﺪﻗﻪ از ﺑﻴﻦ ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺳﻌﺪ وﻗﺎص ﭘﺲ از ﺗﺴﺨﻴﺮ ﻓﺎرس و ﻓﺘﺢ ﻣﺪاﺋﻦ و‬
‫دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺑﻪ آﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪهﺎ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻓﺮهﻨﮕﻲ اﻳﺮان از ﻋﻤﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪي وﻗﺖ آﺴﺐ ﺗﻜﻠﻴﻒ ﻧﻤﻮد‪.‬‬
‫و وي ﻧﻮﺵﺖ‪ …:‬آﺘﺎبهﺎ را در ﺁب ﺑﺮﻳﺰﻳﺪ‪ ،‬زﻳﺮا آﻪ اﮔﺮ در ﺁﻧﻬﺎ راهﻨﻤﺎﻳﻲ ﺑﺎﺵﺪ‪ ،‬ﺑﺎ‬
‫هﺪاﻳﺖ ﺧﺪا از ﺁن ﺑﻲﻧﻴﺎزﻳﻢ‪ .‬و اﮔﺮ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﮔﻤﺮاهﻲ اﺳﺖ‪ ،‬وﺝﻮد ﺁنهﺎ ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬آﺘﺎب‬
‫ﺧﺪا ﺑﺮاي ﻣﺎ آﺎﻓﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ از وﺻﻮل اﻳﻦ دﺳﺘﻮر ﺳﻌﺪ وﻗﺎص و دﻳﮕﺮان ﺣﺎﺻﻞ ﺻﺪهﺎ‬
‫ﺳﺎل ﻣﻄﺎﻝﻌﻪ و ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻣﻠﻞ ﺵﺮق ﻧﺰدﻳﻚ را ﺑﻪ دﺳﺖ ﺁب و ﺁﺗﺶ ﺳﭙﺮدﻧﺪ‪(2) «.‬‬
‫»اﻧﺪكاﻧﺪك ﻣﺮدم اﻳﺮان ﻓﻬﻤﻴﺪﻧﺪ آﻪ ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب دﺳﺘﺒﺮد ﺳﺎدﻩاي ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر‬
‫ﻏﺎرت ﻧﺒﻮد‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﺝﺪيﺗﺮ از ﺁن اﺳﺖ‪(3) «.‬‬
‫ﻲ ﺣﺎآﻢ ﺑﺮ آﺸﻮرﻣﺎن ـ آﻪ‬ ‫ش هﻤﻴﺸﮕﻲ رهﺒﺮان ﻣﺬهﺒ ِ‬ ‫اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﻣﺎ در راﺳﺘﺎي رو ِ‬
‫ﺁﮔﺎهﻲ را ﻣﺨﻞ اﺳﺘﻤﺮار ﺣﻜﻮﻣﺘﺸﺎن ﻣﻲداﻧﻨﺪ ـ ﻳﺎ هﻤﻴﺸﻪ از ﺗﺎرﻳﺨﻤﺎن ﺑﻲﺧﺒﺮ ﻧﮕﺎﻩ داﺵﺘﻪ‬
‫ﻦ‬
‫ﻦ اﺳﻼم زدﻩ ﺁﻣﻮﺧﺘﻪاﻳﻢ‪ .‬و ﺑﻪ ﺝﺎي اﻳﻦآﻪ ﺑﺎ ﺁﻣﻮﺧﺘ ِ‬ ‫ﺵﺪﻩاﻳﻢ ﻳﺎ ﺗﺎرﻳﺦ را از دﻳﺪﮔﺎﻩ آﺎﺗﺒﻴ ِ‬
‫ت ﺁزادﻳﺨﻮاهﺎﻧﻪي‬ ‫ﻂ ﻣﻘﺪ ِم ﻣﺒﺎرزا ِ‬
‫ﻞ ﺳﺘﺮون ﺑﻮدن ﺝﺎﻣﻌﻪﻣﺎن را ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ ،‬در ﺧ ٍ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ دﻝﻴ ِ‬
‫ﻣﻠﺘﻤﺎن‪ ،‬ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎﻧﻲ اﻧﻘﻼﺑﻲ و اﻓﺮاﻃﻲ آﺸﻒ آﺮدﻩاﻳﻢ!‬
‫»ﻣﺴﺎﻝﻪي دﻳﮕﺮي را آﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﺿﺎﻓﻪ آﻨﻢ ﻧﺎﻣﻴﺪن ﺑﺴﻴﺎري از ﺝﻨﺒﺶهﺎي اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ و‬
‫ﻓﺮﻗﻪهﺎي ﺿﺪ اﺳﻼﻣﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻗﺮﻣﻄﻴﺎن‪ ،‬ﺳﺮخ ﺝﺎﻣﮕﺎن ]ﺑﺎﺑﻚ ﺧﺮﻣﺪﻳﻦ[ و ﻣﺸﻌﺸﻌﻴﺎن ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻏﻼﻩ ﺵﻴﻌﻪ ﻳﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن اﻓﺮاﻃﻲ اﺳﺖ؛ در ﺣﺎﻝﻲآﻪ ﺑﺮاي اﻧﺘﺴﺎب اﻳﻦ ﺝﻨﺒﺶهﺎ ﺑﻪ‬
‫ل اﺳﺎﺳﻲ و اوﻝﻴﻪي اﺳﻼم ﻳﺎ ﺵﻴﻌﻪ ﭼﻴﺴﺖ؟‬ ‫ﺵﻴﻌﻪ اﺑﺘﺪا ﺑﺎﻳﺪ دﻳﺪ آﻪ اﺻﻮ ِ‬
‫»در هﻤﻪي ﻣﺘﻮن ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ ﻣﺜﻼ ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺸﻌﺸﻊ در ﻧﺠﻒ‪ ،‬ﺑﺎرﮔﺎﻩ‬
‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﻲ را وﻳﺮان آﺮد و ﭘﻴﺮوان او ﭼﻮب ﺿﺮﻳﺢ ﺁن ﺣﻀﺮت را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان هﻴﺰ ِم‬
‫زﻳ ِﺮ اﺝﺎق ﺳﻮزاﻧﺪﻧﺪ… و ﻳﺎ ﻗﺮﻣﻄﻴﺎن ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي آﻌﺒﻪ ﺣﻤﻠﻪ آﺮدﻩ و ﻣﺮاﺳﻢ ﺣﺞ را ﺗﻌﻄﻴﻞ‬
‫آﺮدﻧﺪ و ﺝﻮاهﺮات و اﺵﻴﺎء ﻗﻴﻤﺘﻲ ﺧﺎﻧﻪي ﺧﺪا را ﺑﻪ ﻏﻨﻴﻤﺖ ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺁﻧﺎن ﺑﻪ ﻧﻤﺎز و روزﻩ و‬
‫ﺣﺞ و دﻳﮕﺮ اﺻﻮل و ﻋﺒﺎدات اﺳﻼﻣﻲ اﻋﺘﻘﺎدي ﻧﺪاﺵﺘﻨﺪ؛ ﺑﻪﻃﻮري آﻪ در ﻗﻠﻤﺮ ِو ﺧﻮد هﺮﭼﻪ‬
‫ﻗﺮﺁن و ﺗﻮرات و اﻧﺠﻴﻞ ﺑﻮد‪ ،‬هﻤﻪ را ﺑﻪ ﺻﺤﺮا ﺑﺮدﻧﺪ و ﺳﻮزاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮﻣﻄﻴﺎن ﺳﻪ‬
‫ﻧﻔﺮ ﻣﺮدم ﺝﻬﺎن را ﮔﻤﺮاﻩ آﺮدﻧﺪ‪ :‬اول ﺵﺒﺎﻧﻲ )ﺣﻀﺮت ﻣﻮﺳﻲ( دوم ﻃﺒﻴﺒﻲ )ﺣﻀﺮت‬
‫ﻋﻴﺴﻲ( و ﺳﻮم ﺵﺘﺮﺑﺎﻧﻲ )ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ(… ﺧُﺐ‪ ،‬آﺠﺎي اﻳﻦ اﻗﺪاﻣﺎت و ﻋﻘﺎﻳﺪ‪ ،‬اﺳﻼﻣﻲ و‬
‫ﻖ ]اﺳﻼﻣﻲ و ﺵﻴﻌﻲ[… ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪ :‬ﺣﻼج دﻝﻘﻲ‬ ‫ﺧﺼﻮﺻﺎ ﺵﻴﻌﻲ اﺳﺖ؟… ]اﻣﺎ[ ﻣﺤﻘ ِ‬
‫ﭘﻮﺵﻴﺪﻩ داﺵﺖ آﻪ ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل از ﺗﻦ ﺑﻴﺮون ﻧﻜﺮدﻩ ﺑﻮد‪ .‬و ﮔﺰﻧﺪﻩي ﺑﺴﻴﺎر در وي اﻓﺘﺎدﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻳﻜﻲ از ﺁن‪ ،‬وزن آﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻴﻢ داﻧﮓ وزن داﺵﺖ…« )‪(4‬‬
‫»در ‪ 8‬ذﻳﺤﺠﻪي ﺳﺎل ‪ 317‬هﺠﺮي در روز زﻳﺎرت ﺣﺞ ﻗﺮﻣﻄﻴﺎن ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺑﻪ ﻣﻜﻪ‬
‫ﺣﻤﻠﻪ آﺮدﻩ‪ ،‬ﺵﻬﺮ را ﻣﺘﺼﺮف ﺵﺪﻧﺪ و ﻏﺎرت آﺮدﻧﺪ … ﺑﻪ اﻳﻦ ﺣﺪ هﻢ اآﺘﻔﺎ ﻧﻜﺮدﻩ …‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺗﺸﺮﻳﻔﺎت ﻣﺬهﺒﻲ ﺳﻨﻴﺎن را رد ﻣﻲآﺮدﻧﺪ و زﻳﺎرت آﻌﺒﻪ را ﺑﺖﭘﺮﺳﺘﻲ ﻣﻲﺵﻤﺮدﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺁن ﻣﻜﺎن ﻣﻘﺪس اﺳﻼﻣﻲ را ﻏﺎرت آﺮدﻩ و ]ﺣﺠﺮاﻻﺳﻮد[ ﻣﺸﻬﻮر را از دﻳﻮار آﻨﺪﻩ و ﺑﻪ دو‬

‫‪3‬‬
‫ﻧﻴﻢ آﺮدﻧﺪ و ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻝﺤﺴﺎ ]ﺑﺤﺮﻳﻦ[ ﺑﺮدﻧﺪ‪ .‬و ﻓﻘﻂ ﭘﺲ از ﻗﺮﻳﺐ ]ﺑﻪ[ ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل ﺑﺮ اﺙﺮ‬
‫وﺳﺎﻃﺖ ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻓﺎﻃﻤﻲ ]ﺣﺠﺮاﻻﺳﻮد[ را ﺑﻪ ﻣﻜﻪ ﺑﺎزﮔﺮداﻧﺪﻧﺪ‪(5)«.‬‬
‫در اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪي ﻇﺮﻳﻒ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﻲﺗﻮان دﻳﺪ آﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺤﻘﻘﻴﻦ ﺵﻴﻌﻲ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﺑﺰرﮔﺎن ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺎ را ﻣﺴﺦ‪ ،‬ﺑﻲهﻮﻳﺖ و ﺑﻲارزش آﺮدﻩاﻧﺪ آﻪ هﻤﻴﻦ ارزشهﺎ را آﻪ در‬
‫ش‬
‫ﻒ اﻳﻦهﺎ ارز ِ‬ ‫ل ﺧﻮد ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳ ٍ‬ ‫ﺿﻤﻴﺮ ﭘﻨﻬﺎن ﻣﻠﺖ ﻣﺎ ﺝﺎﻳﻲ ﺗﺎرﻳﺨﻲ دارد‪ ،‬ﻣﺎ ِ‬
‫ﺐ دﻳﻦ ﺳﺎزان ﺣﺎآﻢ از اﻧﺴﺎن ﻣﺨﺎﻝﻒ‬ ‫ﺖ راﻳﺞ و ﻓﺮﻳ ِ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺣﻼج اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ ﺑﺎ درﻳﺎﻓ ٍ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎل ﺣﻤﺎم ﻧﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﮔﺰﻧﺪﻩهﺎي ﺗﻨﺶ هﺮﻳﻚ ﻧﻴﻢ داﻧﮓ‬
‫وزن دارﻧﺪ‪ .‬و ﺣﻼج ﺁﻧﻘﺪر ﺑﻲﺁزار اﺳﺖ آﻪ ﺣﺘﺎ ﺵﭙﺶهﺎ را از ﺗﻨﺶ ﻧﻤﻲﺵﻮﻳﺪ‪ .‬ﻻﺑﺪ‬
‫ﻣﻲﺧﻮاهﻨﺪ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ‪ :‬اﺗﻬﺎﻣﺎﺗﻲ آﻪ ﺑﻪ ﺣﻼج زدﻩ ﻣﻲﺵﻮد آﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي آﻌﺒﻪ ﺣﻤﻠﻪ آﺮدﻩ‪،‬‬
‫ﻣﺮاﺳﻢ ﺣﺞ را ﺑﺖ ﭘﺮﺳﺘﻲ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ و ﺧﺮاﻓﺎت ﻣﺬهﺒﻲ را ﺑﻪ ﺳﺨﺮﻩ ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬درﺳﺖ‬
‫ﻦ زﺧﻤﻲاش اﺑﺎ دارد‪ .‬و ﺑﺎ آﺸﻒ »ارزشهﺎﻳﻲ«‬ ‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬و ﺣﻼج از ﺁزار ﺵﭙﺶ هﻢ در ﺗ ِ‬
‫ل ﺣﻼج‪ ،‬اﻳﺸﺎن را اﺑﺘﺮ و ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ اﻝﮕﻮﺑﺮداري ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪.‬‬ ‫آﺎﻣﻼ ﺵﻴﻌﻲ در اﻣﺜﺎ ِ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﺗﺎرﻳﺦ را ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎرهﺎ و ﺑﺎرهﺎ ﻧﻮﺵﺖ؛ ﺑﻲ هﺮاس از ﺗﻴﻎ ﺁﺧﺘﻪي »ﺳﻠﻤﺎن‬
‫ﻚ ﺗﺎرﻳﺦ را ـ ﺑﺮاي ﺗﻜﺮار ﻧﻜﺮدن ـ وارﺳﻴﺪ!‬ ‫ن ﺣﺎآﻢ«‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ هﻤﻪي زواﻳﺎي ﺗﺎرﻳ ٍ‬ ‫رﺵﺪيآُﺸﺎ ِ‬
‫راﻩ دﻳﮕﺮي ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬دوران ﺗﻜﺮا ِر ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﻪ ﺳﺮ رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻖ ﺑﻲﻏﺮض« ﺑﺴﻨﺪﻩ آﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻳﻦ‬ ‫اﻣﺎ اﮔﺮ در ﺗﺎرﻳﺦﻧﻮﻳﺴﻲ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﻧﻔﺮ »ﻣﺤﻘ ِ‬
‫ﻒ‬
‫ﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ« و »آﺸ ٍ‬ ‫ت هﻮﻝﻨﺎك و ﻣﺴﺘﻤﺮ »دﻳ ِ‬ ‫ب ﺝﻨﺎﻳﺎ ِ‬‫ﺑﺮﺝﺴﺘﮕﺎن هﻢ در ﮔﺮدا ِ‬
‫ﺖ ﻣﺬهﺐ ﺑﺮ ﺝﺎﻣﻌﻪ« ﻣﺤﻮ و آﻤﺮﻧﮓ ﺧﻮاهﻨﺪ ﺵﺪ‪ .‬هﻨﻮز‬ ‫ﻦ اﺳﺘﻤﺮا ِر ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬ ‫ﺵﻴﻮﻩهﺎي ﻧﻮﻳ ِ‬
‫ف ﻧﺎﻧﻮﺵﺘﻪ روي زﻣﻴﻦ ﻣﺎﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﺳﺎلهﺎ و ﻗﺮنهﺎ آﺎ ِر ﻧﺎآﺮدﻩ و ﺣﺮ ِ‬
‫ﻃﺮﻓﻪ ﺁﻧﻜﻪ ﻣﺎ هﻢ ﭼﻨﺎن و هﻨﻮز هﻢ ﭼﻨﺪﻳﻦ و ﭼﻨﺪ ﻝﺸﻜ ِﺮ ﻣﺴﻠﺢ ﺑﻪ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ را ـ‬
‫ﺑﺎ رﻧﮓﺁﻣﻴﺰيهﺎي ﻣﺘﻨﻮع ـ ﭘﺸﺖ دروازﻩي ﺗﻬﺮان در ﺁب ﻧﻤﻚ ﺧﻴﺴﺎﻧﺪﻩ دارﻳﻢ آﻪ ﻣﻨﺘﻈﺮﻧﺪ‬
‫ﺁﻧﭽﻪ را آﻪ اﻋﺮاب‪ ،‬ﺗﺮكهﺎي ﺻﻔﻮي و ﺣﺎآﻤﺎن ﻓﻌﻠﻲ ﻧﺎﺗﻤﺎم ﮔﺬاﺵﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻤﺎم آﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﺎ را‬
‫ﺖ ﻃﺎﻝﺒﺎن اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن اﺳﺖ‪،‬‬ ‫ﺢﻓﻜﺮ« ﺧﻮدﺵﺎن آﻪ هﻤﺎﻧﺎ ﻓﺮمهﺎي دﻳﮕﺮ ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬ ‫ﺢ »ﺳﻄ ِ‬ ‫ﺗﺎ ﺳﻄ ِ‬
‫ﺖ ﺝﻬﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺑﻴﺮون ﭘﺮﺗﺎب آﻨﻨﺪ؛ هﻢ ﭼﻨﺎنآﻪ‬ ‫ﭘﺎﺋﻴﻦ آﺸﻴﺪﻩ‪ ،‬از ﮔﺮدوﻧﻪي ﺗﻤﺪن و ﭘﻴﺸﺮﻓ ٍ‬
‫ﻃﺎﻝﺒﺎن در هﻤﺪﺳﺘﻲ ﺁﺵﻜﺎر و ﻧﻬﺎن ﺑﺎ اﺳﺘﺎﻝﻴﻨﻴﺴ ِﻢ ﺣﺎآ ِﻢ ﻗﺒﻠﻲ ﺑﺮ ﺳﺮ اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن ﺁورد‪.‬‬
‫از ﻣﻨﺘﻈﺮان ﺧﻴﻤﻪ زدﻩي ﭘﺸﺖ دروازﻩي ﺗﻬﺮان آﻪ ﺑﺮاي ﺑﺮﭘﺎ آﺮدن اﻧﻮاع دﻳﮕ ِﺮ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺵﻴﻌﻪ در اﻳﺮان ﺧﻴﺰ ﺑﺮداﺵﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺸﻦﺗﺮﻳﻦ و ﭘﻮﻝﺪارﺗﺮﻳﻨﺸﺎن ﻣﺠﺎهﺪﻳﻦ ﻣﺴﻌﻮد‬
‫ﺐ اﺝﺮاي ﻧﻘﺶ« هﻮاداران ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ‪ ،‬ﻣﺪﻋﻴﺎن ﺝﻨﺒﺶ ﻧﻮزاﻳﻲ‬ ‫رﺝﻮي اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻌﺪ هﻢ »ﺑﻪ ﺗﺮﺗﻴ ِ‬
‫دﻳﻨﻲ‪ ،‬ﺑﺨﺸﻲ از ﺝﺪاﺵﺪﮔﺎن ﻣﺠﺎهﺪﻳﻦ آﻪ ﺧﻮد را هﻢ ﭼﻨﺎن ﺑﻪ اﺻﻮل ﭼﻬﻞ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ‬
‫ن دﻳﮕﺮي آﻪ ﺁب ﻧﺪﻳﺪﻩاﻧﺪ وﮔﺮﻧﻪ ﺵﻨﺎﮔﺮ‬ ‫ﻞ ﻣﺪﻋﻴﺎ ِ‬ ‫ﻣﺠﺎهﺪﻳﻦ ﻣﺴﻠﺢ و وﻓﺎدار ﻣﻲداﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﺧﻴ ِ‬
‫ﻗﺎﺑﻠﻲاﻧﺪ‪.‬‬
‫ن ﻣﺒﺎرز« ﮔﺮو ِﻩ دآﺘﺮ ﺝﺒﻴﺐاﷲ ﭘﻴﻤﺎن‪ ،‬ﻣﻬﻨﺪس‬ ‫ﺶ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎ ِ‬ ‫در درون آﺸﻮر هﻢ »ﺝﻨﺒ ِ‬
‫ي ﻣﺮﺣﻮم ﻣﻬﻨﺪس ﻣﻬﺪي ﺑﺎزرﮔﺎن‪ ،‬ﺝﺎﻣﺎ‪،‬‬ ‫ﻋﺰتاﷲ ﺳﺤﺎﺑﻲ و ﻧﻬﻀﺖ ]ﻣﺬهﺒﻲ[ ﺁزاد ِ‬
‫ﻃﺮﻓﺪاران ﻣﺮﺣﻮم دآﺘﺮ آﺎﻇﻢ ﺳﺎﻣﻲ‪ ،‬ﻃﺮﻓﺪاران ﻣﻬﻨﺪس ﻝﻄﻒ اﷲ ﻣﻴﺜﻤﻲ و ﺧﻴﻞ دﻳﮕﺮي از‬
‫ﺧﺮدﻩ ﻣﺪﻋﻴﺎﻧﻲ آﻪ ﭼﻪ از وﻃﻦ ﮔﺮﻳﺨﺘﻪ ﺑﺎﺵﻨﺪ و ﭼﻪ هﻢ ﭼﻨﺎن زﻳﺮ ﻋﺒﺎي ﻣﻼﻳﺎن ﺝﺎ ﺧﻮش‬
‫ﺖ ﻣﺬهﺐ ﺑﺮ‬ ‫ﺶ دﻳﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬ﻣﺪﻋﻲ ﺵﻜﻞ دﻳﮕﺮي از ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬ ‫آﺮدﻩ ﺑﺎﺵﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺁﮔﺎهﻲ از ﻧﻘ ِ‬
‫اﻳﺮاﻧﻨﺪ‪.‬‬

‫‪4‬‬
‫»آﺴﺎﻧﻲ آﻪ ﺗﺼﻮر ﻣﻲآﻨﻨﺪ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ رﺑﻄﻲ ﺑﻪ ﺧﻤﻴﻨﻲاﻳﺴﻢ ﻧﺪارد و اﺳﺘﻘﺮار‬
‫اﺳﻼم راﺳﺘﻴﻦ ﻳﺎ ﺝﻤﻬﻮري دﻣﻮآﺮاﺗﻴﻚ اﺳﻼﻣﻲ را ﻣﮋدﻩ ﻣﻲدهﻨﺪ ـ ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ ـ ﺁزﻣﺎﻳﺶ‬
‫ﺧﻮﻧﻴﻦﺗﺮ و هﻮﻝﻨﺎكﺗﺮي را ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺗﺪارك ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ‪(6) «.‬‬
‫»‪ ...‬و اﻳﻦ هﻤﺎن ﻏﻔﻠﺘﻲ اﺳﺖ آﻪ هﺮﮔﺰ ﺑﺮ ﻣﻬﻨﺪس ﺑﺎزرﮔﺎن و دوﺳﺘﺎن او در‬
‫ﻧﻬﻀﺖ ﺁزادي و دوﻝﺖ ﻣﻮﻗﺖ ﻳﺎ ﺑﻪ ﻗﻮل ﺧﻮد ﺁنهﺎ ﻃﻴﻒ ﻣﻠﻲ و ﻣﺬهﺒﻲهﺎﻳﻲ آﻪ “ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﺗﻜﻠﻴﻒ ﺵﺮﻋﻲ!” ﺻﻼﺣﻴﺖ و ﻣﻨﺰﻝﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ و اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ و اﺧﻼﻗﻲ ﺧﻮد را وﺳﻴﻠﻪي‬
‫اﺳﺘﻘﺮار و ﺗﺤﻜﻴﻢ اﺳﺘﺒﺪاد ﻣﻄﻠﻘﻪي ﺧﻤﻴﻨﻲ و ﺑﺎﻧﺪ ﺑﻬﺸﺘﻲ و رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ ﻗﺮار دادﻧﺪ‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ‬
‫ﺑﺨﺸﺎﻳﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪(7) «.‬‬
‫ﺑﻌﻀﻲ از اﻳﺸﺎن ﻣﻲﺧﻮاهﻨﺪ »اﺳﻼم در اﻳﺮان« را دﻣﻮآﺮاﺗﻴﺰﻩ آﻨﻨﺪ و ﺑﻪ راﻩ راﺳﺖ‬
‫ﺑﻜﺸﺎﻧﻨﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ هﻢ ﻣﺜﻞ دآﺘﺮ ﻣﺎرﺗﻴﻦ ﻝﻮﺗﺮ ]![ اﻳﺮان‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻝﻜﺮﻳﻢ ﺳﺮوش از ﺁزادي‪،‬‬
‫دﻣﻮآﺮاﺳﻲ و ﺗﺤﻤﻞ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن در »اﺳﻼم راﺳﺘﻴﻦ« دم ﻣﻲزﻧﻨﺪ‪ .‬ﻏﺎﻓﻞ از اﻳﻦآﻪ ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﺬهﺒﻲ هﺮ »آﺠﻲ از اﺻﻮﻝﺶ« را ﺑﺎ ﺵﻤﺸﻴ ِﺮ ﺗﻴ ِﺰ ﻋﻤﺮ راﺳﺖ ﺧﻮاهﺪ آﺮد‪ .‬در اﻳﻦ هﺰار و‬
‫ﭼﻨﺪ ﺻﺪ ﺳﺎل هﻢ ﺁن را ﺑﺨﻮﺑﻲ ﺙﺎﺑﺖ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫»… وﻝﻲ اﻣﺮوزﻩ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﻣﺘﺠﺪد و اﺻﻼح ﻃﻠﺐ ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ اﻳﻦ آﻪ ﺑﺎ ﺝﻤﻬﻮري‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﻣﻮﺝﻮد هﻢ ﻣﻴﺎﻧﻪاي ﻧﺪاﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﺪ‪ ،‬ﺣﺎﺿﺮ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﻲ و راﺣﺘﻲ از دﺧﺎﻝﺖ دادن‬
‫اﺳﻼم در زﻧﺪﮔﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ و اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ دﺳﺖ ﺑﻜﺸﺪ… ﻋﺒﺪاﻝﻜﺮﻳﻢ ﺳﺮوش… هﻢ ﭼﻨﺎن‬
‫ﻣﻲآﻮﺵﺪ ﺙﺎﺑﺖ آﻨﺪ آﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺳﻴﺎﺳﺖ و دﻳﻦ دو ﻣﻘﻮﻝﻪي ﺗﻔﻜﻴﻚ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫ﺖ ﺝﺎﻣﻌﻪي اﻳﺮان دوﺧﺘﻪ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬او در ﻣﻮرد راﺑﻄﻪي‬ ‫اﺳﻼﻣﻲ ﺝﺎﻣﻪاي اﺳﺖ آﻪ ﺑﺮ ﻗﺎﻣ ٍ‬
‫ﻣﻴﺎن دﻳﻦ و ﺳﻴﺎﺳﺖ… اﻇﻬﺎر ﻋﻘﻴﺪﻩ ﻣﻲآﻨﺪ آﻪ اﺻﻮﻻ راﺑﻄﻪي ﺑﻴﻦ دﻳﻦ و ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻳﻚ اﻣﺮ‬
‫ﺝﺒﺮي اﺳﺖ…« )‪(8‬‬
‫ي دآﺘﺮ ﻋﻠﻲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ‬ ‫»اﻧﺪﻳﺸﻪهﺎي ﺁﻗﺎي ﺳﺮوش هﻢ هﻤﺎن ﺗﺸﻴﻊ ﻋﻠﻮي و اﺳﻼم ﻧﺒﻮ ِ‬
‫و ﻣﺠﺎهﺪﻳﻦ اﺳﺖ؛ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﺎزﮔﻲ آﻪ ﭘﺲ از ﺗﺠﺮﺑﻪي ﺧﻮﻧﻴﻦ ‪ [24] 17‬ﺳﺎﻝﻪي ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﺁﻗﺎي ﺳﺮوش اﻳﻨﻚ ﺑﺎ اﺣﺘﻴﺎط و ﺵﺮﻣﻨﺪﮔﻲ و ﺗﺎﺧﻴﺮ از ﺝﺪاﻳﻲ دﻳﻦ و ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺣﺮف‬
‫ﻣﻲزﻧﺪ؛ ﺑﺎ اﻳﻦﺣﺎل ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ آﻪ اﻳﻦ ﻣﻮﺿﻊﮔﻴﺮي اﺳﺎﺳﺎ ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ و ﻧﺠﺎت اﺳﻼم اﺳﺖ و‬
‫ﻧﻪ ﺑﺮاي اﺳﺘﻘﺮار ﺁزادي و دﻣﻮآﺮاﺳﻲ در اﻳﺮان‪ .‬ﻣﺘﻔﻜﺮاﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺁﻗﺎي ﺳﺮوش اﮔﺮ ﺑﺨﻮاهﻨﺪ‬
‫روزي ﺑﻴﻦ اﺳﻼم و ﺁزادي ﻳﻜﻲ را اﻧﺘﺨﺎب آﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺁن ﻳﻜﻲ ﺣﺘﻤﺎ اﺳﻼم ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد و ﻧﻪ‬
‫ﺁزادي‪(9) «.‬‬
‫و اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ آﻪ ﻣﺎ‪ ،‬ﺑﻲ ﺁن آﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮ دﻗﻴﻘﻲ از ﺗﺎرﻳﺨﻤﺎن داﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﻴﻢ‪ ،‬ﺝﺎي‬
‫ﻋﻠﺖ و ﻣﻌﻠﻮل را ﻋﻮﺿﻲ ﻣﻲﮔﻴﺮﻳﻢ و ﺑﻲ ﺁن آﻪ ﭼﺮاﻳﻲ و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﻧﺎزاﻳﻲ آﺸﻮر را ـ‬
‫ﻋﻠﻲرﻏﻢ اﻳﻦ هﻤﻪ ﻓﺪاآﺎري ـ ﺑﺮرﺳﻲ آﻨﻴﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺤﺚ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺵﻜﻞهﺎ ﻣﻲﭘﺮدازﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺎ ﭼﺸﻤﻪاي اﺳﺖ آﻪ از ﻣﻴﺎﻧﻪي راﻩ زهﺮﺁﮔﻴﻦ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ‬
‫ﻦ ﺗﺎرﻳﺦ ﺵﺴﺖ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺘﻮان‬ ‫ﺁبﺑﺎرﻳﻜﻪي دﺵﻤﻦ را آﻮر آﺮد! ﺑﺎﻳﺪ ﻓﺴﺎد و ﺑﻲهﻮﻳﺘﻲ را از ﺗ ِ‬
‫راهﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﺪﻧﻴﺖ‪ ،‬ﺗﻤﺪن‪ ،‬ﺗﺒﺎدل ﻓﺮهﻨﮓهﺎ‪ ،‬ﺗﺤﻤﻞ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن‪ ،‬ﺗﺴﺎﻣﺢ و ﺗﺴﺎهﻞ ﺑﺎز‬
‫ﻞ‬
‫آﺮد‪ .‬اﺳﺎس ﻧﺎﺗﻮاﻧﻲ ﻣﺎ ﻧﺎ ﺁﮔﺎهﻲ از ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﻮرﺧﺎن ﻣﺎ ﺑﻪ دﻝﻴ ِ‬
‫ﺵﻴﻌﻪ زدﮔﻲ ﻳﺎ ﺗﺮسهﺎﺵﺎن ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ـ ﻳﺎ ﻧﺨﻮاﺳﺘﻪاﻧﺪ ـ ﭼﻬﺮﻩي واﻗﻌﻲ ﺗﺎرﻳﺦ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ‬
‫ﺑﮕﺬارﻧﺪ‪.‬‬

‫‪5‬‬
‫ﻂ ﺗﺴﻨﻦ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺮ اﻳﺮان‬ ‫ﺣﺎل ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ ﭘﺲ از ﻗﺮﻳﺐ ﺑﻪ هﺰارﺳﺎل ﺗﺴﻠ ٍ‬
‫ﺗﺴﻠﻂ ﻳﺎﻓﺖ؟!‬
‫ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي آﻪ در اواﻳﻞ ﻗﺮن دهﻢ هﺠﺮي ﻗﻤﺮي ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺵﻴﻌﻴﺎن‬
‫ﺻﻔﻮي را در اﻳﺮان اﻋﻼم آﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﻳﻨﻜﻪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﺗﻤﺎم اﻳﺮاﻧﻴﺎن از ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﻮ‬
‫ﺳﻨﻲ ﻣﺬهﺐ ﺑﻮدﻧﺪ ـ ﺑﺎ آﺸﺘﺎرهﺎﻳﻲ ﮔﺴﺘﺮدﻩ و وﺣﺸﻴﺎﻧﻪ ـ اﻳﺸﺎن را واداﺵﺖ ﻳﺎ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﺵﻮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻳﺎ ﺑﻪ ﻓﺮﻗﻪي ﺵﻴﻌﻪ ﮔﺮدن ﻧﻬﻨﺪ‪ .‬ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺝﻤﻠﻪي »ﺣﻲاﻝﻌﻠﻲﺧﻴﺮاﻝﻌﻤﻞ« و ﻧﺎم اﻣﺎﻣﺎن‬
‫ﺵﻴﻌﻪ را ﺑﻪ اذان و ﺵﻬﺎدﺗﻴﻦ اﻓﺰود‪» .‬ﺳﺐ و ﻝﻌﻦ ﺧﻠﻔﺎي راﺵﺪﻳﻦ« را ﺑﺎب آﺮد و… ﺧﻴﻠﻲ‬
‫ﺖ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ‬ ‫از آﺎرهﺎﻳﻲ را آﻪ ﻣﺎ اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺵﻴﻌﻪ اﻣﺮوز اﻧﺠﺎم ﻣﻲدهﻴﻢ‪ ،‬در واﻗﻊ ﺑﺪﻋ ٍ‬
‫ﺻﻔﻮي اﺳﺖ آﻪ ﺣﺘﺎ ﺑﻪ ﻣﺎدر ﺧﻮدش هﻢ رﺣﻢ ﻧﻜﺮد و او را ﺳﺮ ﺑﺮﻳﺪ‪.‬‬
‫ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ »اﻣﺮ آﺮد آﻪ ﺧﻄﻴﺒﺎن ﺵﻬﺎدت ﺧﺎص ﺵﻴﻌﻪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ “اﺵﻬﺪان ﻋﻠﻲ‬
‫وﻝﻲاﷲ” و “ﺣﻲﻋﻠﻲﺧﻴﺮاﻝﻌﻤﻞ” را در اذان و اﻗﺎﻣﻪ وارد آﻨﻨﺪ؛ در ﺻﻮرﺗﻲ آﻪ اآﺜﺮﻳﺖ‬
‫ﻣﺮدم اﻳﺮان ﺳﻨﻲ و از اﺻﻮل ﺵﻴﻌﻪ ﺑﻲﺧﺒﺮ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﻗﺪام ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺗﻤﺎم ﻣﺮدم و ﺣﺘﺎ‬
‫ﺑﺮﺧﻲ از ﻋﻠﻤﺎي ﺵﻴﻌﻪي ﺗﺒﺮﻳﺰ را ﻧﮕﺮان ﺳﺎﺧﺖ؛ ﭼﻨﺎن آﻪ ﻳﻚ ﺵﺐ ﭘﻴﺶ از ﺗﺎﺝﮕﺰاري‬
‫ﺵﺎﻩ ﻧﺰد وي رﻓﺘﻨﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻗﺮﺑﺎﻧﺖ ﺵﻮﻳﻢ دوﻳﺴﺖ‪/‬ﺳﻴﺼﺪ هﺰار ﺧﻠﻖ آﻪ در ﺗﺒﺮﻳﺰ اﺳﺖ‪،‬‬
‫ﭼﻬﺎر داﻧﮓ ﺁن هﻤﻪ ﺳﻨﻲاﻧﺪ و از زﻣﺎن ﺣﻀﺮات ﺗﺎ ﺣﺎل اﻳﻦ ﺧﻄﺒﻪ را آﺴﻲ در ﺗﺒﺮﻳﺰ‬
‫ﺑﺮﻣﻼ ﻧﺨﻮاﻧﺪﻩ‪ ،‬ﻣﻲﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﺮدم ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ آﻪ ﭘﺎدﺵﺎﻩ ﺵﻴﻌﻪ ﻧﻤﻲﺧﻮاهﻴﻢ و ﻧﻌﻮذﺑﺎﷲ اﮔﺮ رﻋﻴﺖ‬
‫ﺑﺮﮔﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺗﺪارك در اﻳﻦ ﺑﺎب ﻣﻲﺗﻮان آﺮد؟ ﭘﺎدﺵﺎﻩ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ آﻪ ﻣﺮا ﺑﻪ اﻳﻦآﺎر ﺑﺎز‬
‫داﺵﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬و ﺧﺪاي ﻋﺎﻝﻢ و ﺣﻀﺮات اﺋﻤﻪي ﻣﻌﺼﻮﻣﻴﻦ هﻤﺮاﻩ ﻣﻨﻨﺪ‪ .‬و ﻣﻦ از هﻴﭻآﺲ ﺑﺎك‬
‫ﻖ اﷲ ﺗﻌﺎﻝﻲ اﮔﺮ رﻋﻴﺖ ﺣﺮﻓﻲ ﺑﮕﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺵﻤﺸﻴﺮ ﻣﻲآﺸﻢ و ﻳﻚ آﺲ زﻧﺪﻩ‬ ‫ﻧﺪارم‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻮﻓﻴ ِ‬
‫ﻧﻤﻲﮔﺬارم‪(10) «.‬‬
‫ﺑﻪ ﮔﻮاهﻲ »آﺎﺗﺮﻳﻨﻮ زﻧﻮ« ﺳﻔﻴﺮ وﻧﻴﺰ… ﺻﻔﻮﻳﻪ ﻣﻲآﻮﺵﻴﺪﻧﺪ از ﺣﺴﻦ ﺗﻮﺝﻪ‬
‫ﺗﻮدﻩهﺎي ﻣﺮدم ﺁذرﺑﺎﻳﺠﺎن‪ ،‬اﻳﺮان و ﺁﺳﻴﺎي ﺻﻐﻴﺮ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﭘﻴﺸﻪوران‪ ،‬روﺳﺘﺎﺋﻴﺎن و ﻓﻘﻴﺮﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻗﺸﺮ ﭼﺎدرﻧﺸﻴﻨﺎن ﺑﻪ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﻨﻨﺪ و در دادن وﻋﺪﻩهﺎي ﻋﻮامﻓﺮﻳﺒﺎﻧﻪ ﺑﺪاﻧﺎن ﺑﻪ‬
‫هﻴﭻ وﺝﻪ اﻣﺴﺎك ﻧﻤﻲآﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻲدﻝﻴﻞ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ اﻋﻤﺎل ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي در راﺳﺘﺎي ﺗﻔﺮﻗﻪ اﻓﻜﻨﻲ و ﺑﻪ راﻩ‬
‫ن واﻗﻊ‬ ‫اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﺝﻨﮓهﺎي وﺣﺸﻴﺎﻧﻪي ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﻴﻦ ﺵﻴﻌﻴﺎن و ﺳﻨﻴﺎن از ﺳﻮي ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﮕﺎرا ِ‬
‫ﺑﻴﻦ ﻧﻮﻋﻲ ﻓﺎﺵﻴﺴﺘﻢ ارزﻳﺎﺑﻲ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ اﮔﺮ ﻗﺮار ﺑﺎﺵﺪ آﻪ »ﺗﺮآﺘﺎزي« و اﻋﻤﺎل وﺣﺸﻴﺎﻧﻪي اﻳﻦ اوﻝﻴﻦ ﺵﺎﻩ ﺵﻴﻌﻪي‬
‫ﺻﻔﻮي را در ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ و ﻣﻴﺰان آﺸﺘﺎر دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن ﺑﻴﺎن آﻨﻢ‪ ،‬ﺑﻪ آﺘﺎﺑﻲ ﭼﻨﺪ ﺻﺪ ﺻﻔﺤﻪاي‬
‫ﻧﻴﺎز دارم‪ .‬اﻣﺎ دو ﻓﺼﻞ ﻣﺸﺘﺮك را ﺑﻴﻦ ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي و »ﺵﺎﻩ‪/‬ﺁﺧﻮﻧﺪ«هﺎي ﺣﺎآ ِﻢ‬
‫ﻓﻌﻠﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻢ ﻧﺎدﻳﺪﻩ ﺑﮕﻴﺮم و ﺁن هﻢ ﻓﺎﺵﻴﺴﻢ ﻣﺬهﺒﻲ‪ ،‬ﺝﻨﺴﻲ‪ ،‬ﻗﻮﻣﻲ‪ ،‬هﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﻲﭘﺮواﻳﻲ‬
‫هﺮدوي اﻳﺸﺎن در آﺸﺘﺎر دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ وﺝﻮﻩ ﻣﺸﺘﺮك هﻢ ﺑﻲ ﺗﺮدﻳﺪ ﻧﺎﺵﻲ از وﺝﻪ‬
‫ن ﻣﺬهﺐ ﺑﺎ ﺧﺪا و‬‫ل اﻳﻦ ﻣﺘﻮﻝﻴﺎ ِ‬
‫ط ﻏﻴﺮِﻣﻌﻘﻮ ِ‬
‫اﺵﺘﺮاآﻲ اﺳﺎﺳﻲﺗﺮ و اﺻﻮﻝﻲﺗﺮ اﺳﺖ؛ ارﺗﺒﺎ ِ‬
‫ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻚ‪.‬‬
‫ﻣﻨﺼﻮر ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻋﺒﺎﺳﻲ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮدم ﭼﻨﻴﻦ ﮔﻔﺖ‪:‬‬
‫»اي ﻣﺮدم ﻣﻦ در زﻣﻴﻦ ﻣﻈﻬﺮ ﻗﺪرت ﺧﺪا هﺴﺘﻢ و ﺑﻪ ﻣﺸﻴﺖ و ارادﻩي او رﻓﺘﺎر‬
‫ﻣﻲآﻨﻢ‪ .‬ﺑﻪ اذن او ﻋﻄﺎ ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﻢ‪ ،‬زﻳﺮا ﺧﺪا ﻣﺮا ﻗﻔﻞ ﻣﺎل ﺧﻮد ﻗﺮار دادﻩ اﺳﺖ‪(11) «.‬‬

‫‪6‬‬
‫»ﻓﻀﻞ اﷲ ﺑﻦ روزﺑﻬﺎن ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﻣﻲآﻨﺪ آﻪ… ﺵﻴﺦ ﺝﻨﻴﺪ را “اﷲ” و ﻓﺮزﻧﺪ او‬
‫ﺣﻴﺪر ]ﭘﺪر ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي[ را “اﺑﻦ اﷲ” ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪(12)«.‬‬
‫ﺳﻮداﮔﺮ ﮔﻤﻨﺎم وﻧﻴﺰي… ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪» :‬اﻳﻦ ﺻﻮﻓﻲ را رﻋﺎﻳﺎﻳﺶ ﭼﻨﺎن ﺳﺘﺎﻳﺶ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‬
‫آﻪ ﭘﻨﺪاري ﺧﺪا ﺑﺮ روي زﻣﻴﻦ اﺳﺖ… در ﺳﺮاﺳﺮ اﻳﺮان ﻧﺎم ﺧﺪا ﻓﺮاﻣﻮش ﺵﺪﻩ و هﻤﻪ ﺝﺎ‬
‫ﻧﺎم اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﺮ زﺑﺎنهﺎ ﺝﺎري اﺳﺖ‪(13) «.‬‬
‫ﺵﺎدروان اﺣﻤﺪ آﺴﺮوي در ﺗﺎرﻳﺦ ﭘﺎﻧﺼﺪ ﺳﺎﻝﻪي ﺧﻮزﺳﺘﺎن ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪» :‬در‬
‫ﺗﺎرﻳﺦهﺎي ﺻﻔﻮي هﻤﻴﺸﻪ ﭘﺮدﻩ ﺑﺮ روي ﺧﻮﻧﺨﻮاريهﺎ و زﺵﺖآﺎريهﺎي ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ‬
‫آﺸﻴﺪﻩاﻧﺪ و اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ او از ﭘﺎدﺵﺎهﺎن ﻧﻴﻜﻮآﺎر ﺵﻤﺮدﻩ ﻣﻲﺵﻮد؛ در ﺣﺎﻝﻲآﻪ آﺎرهﺎي‬
‫زﺵﺖ ﺑﺴﻴﺎر آﺮدﻩ و اﮔﺮ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺝﺴﺘﺠﻮ ﺵﻮد‪ ،‬ﺗﺎﺧﺖ و ﺗﺎزهﺎي ازﺑﻜﺎن در ﺧﺮاﺳﺎن و‬
‫وﻳﺮاﻧﻜﺎريهﺎي ﻋﺜﻤﺎﻧﻲ در ﺁذرﺑﺎﻳﺠﺎن ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻴﻮﻩي آﺎرهﺎي ﻧﺎﺳﺘﻮدﻩي اﻳﻦ ﺵﺎﻩ ﺑﻮد‪«.‬‬
‫»ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺰار ﺳﻠﺴﻠﻪي ﺻﻔﻮي ]ﻣﺮﺵﺪآﺎﻣﻞ[ ﻳﻚ ﮔﺮوﻩ زﻧﺪﻩ ﺧﻮاران در‬
‫ﻲ ﺵﺎﻩ اﻧﺠﺎم وﻇﻴﻔﻪ ﻣﻲآﺮدﻧﺪ و ﻣﺎﻣﻮرﻳﺖ‬ ‫درﺑﺎر داﺵﺘﻪ اﺳﺖ آﻪ زﻳﺮ ﻧﻈﺮ ﺝﺎرﭼﻲ ﺑﺎﺵ ِ‬
‫داﺵﺘﻨﺪ آﻪ ﺑﻪ ﻣﺤﺾ اﺵﺎرﻩي وي ﮔﻮﺵﺖ ﺑﺪن ﻣﺠﺮم را ﺑﻪ دﻧﺪان ﻗﻄﻌﻪ ﻗﻄﻌﻪ آﻨﻨﺪ و‬
‫ﺑﺨﻮرﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ رﺳﻢ ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﻋﺼﺮ ﺻﻔﻮي ﺑﺮﻗﺮار ﻣﺎﻧﺪ‪(14) «.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﺮاي ﻣﺎ آﻪ در ﺁﺳﺘﺎﻧﻪي هﺰارﻩي ﺳﻮم زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲآﻨﻴﻢ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﻋﺠﻴﺐ ﺑﺎﺵﺪ آﻪ‬
‫وارﺙﺎن ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي ـ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان ـ ﺧﻮد را وﻝﻲ ﻣﻄﻠﻘﻪ و ﺻﺎﺣﺒﺎن‬
‫ﺝﺎن‪ ،‬ﻣﺎل‪ ،‬ﻧﺎﻣﻮس و هﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻣﺮدم ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲآﻨﻨﺪ و ﺑﻲﭘﺮوا ﺑﻪ ﻗﺘﻞ و ﻏﺎرت و ﭼﭙﺎول‬
‫ﻣﺮدم ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ!‬
‫اﻳﻦ ﺁﭘﺎرﺗﺎﻳﺪ ﻣﺬهﺒﻲ آﻪ در ﺵﺨﺺ ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي ﺑﻪ اوج رﺳﻴﺪ و در ﺵﺎﻩ‬
‫ﻋﺒﺎس ﺻﻔﻮي ﺑﻪ ﺵﻴﻮﻩهﺎي ﻧﻮﻳﻨﻲ ﻣﺘﻜﺎﻣﻞ ﺵﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﮔﺮوﻳﺪن اﺝﺒﺎري اﻳﺮاﻧﻴﺎن را ﺑﻪ‬
‫ﺗﺸﻴﻊ‪ ،‬ﺑﻪ ﺿﺮب ﺵﻤﺸﻴﺮ و ﻗﺘﻞ ﻋﺎم و ﻏﺎرت ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻲﮔﺬارد‪.‬‬
‫در واﻗﻊ ﺧﺸﻮﻧﺘﻲ آﻪ ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي ﺑﺮاي ﻗﻠﻊ و ﻗﻤﻊ دﺵﻤﻨﺎن ]ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎنِ ﺳﻨﻲ‬
‫ﻣﺬهﺐ[ و دﻳﮕﺮ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن در ﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬هﻤﺎﻧﺎ ﻣﺘﻜﺎﻣﻞﺵﺪﻩي روش اﻋﺮاب ﺑﺪوي ﺑﻮد‬
‫آﻪ ﻃﻲ ﻗﺮﻳﺐ ﺑﻪ هﺰار ﺳﺎل ﺑﻪ روشهﺎي ﻧﻮﻳﻨﻲ ﺑﺎﻝﻴﺪ و ﭼﻬﺎر ﺻﺪ ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ]اﻣﺮوز[ ﺑﻪ‬
‫ﺵﻴﻮﻩهﺎﻳﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺴﻴﺎر ﭘﻴﭽﻴﺪﻩﺗﺮ و ﺗﻜﻨﻴﻜﻲﺗﺮ ارﺗﻘﺎء ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻓﺎرﺳﻨﺎﻣﻪي ﻧﺎﺻﺮي ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪» :‬ﺗﻌﺼﺐ ﺝﻨﻮنﺁﻣﻴﺰ وي ]ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي[‬
‫ﭼﻨﺎن ﺑﻮد آﻪ ﭼﻮن ﺑﻪ ﺵﺮوان ﺵﺎهﺎن ﻣﺴﻠﻂ ﺵﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﭙﺎهﻴﺎن ﺧﻮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻮن ﻣﺮدم ﺵﺮوان‬
‫دﺵﻤﻦ ﺧﺎﻧﺪان رﺳﺎﻝﺘﻨﺪ‪ ،‬اﻣﻮال ﺁﻧﻬﺎ ﻧﺠﺲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎﻣﻲ اﻣﻮال ﺁنهﺎ را آﻪ ﺑﻪ ﻏﺎرت‬
‫ﮔﺮﻓﺘﻪاﻳﺪ‪ ،‬در ﺁب رودﺧﺎﻧﻪ اﻧﺪازﻳﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﻝﺸﻜﺮﻳﺎن اﻃﺎﻋﺖ ﻓﺮﻣﺎﻳﺶ ﻣﺮﺵﺪ آﺎﻣﻞ ﺧﻮد را‬
‫آﺮدﻩ‪ ،‬ﺗﻤﺎﻣﺖ اﻣﻮال را در ﺁب اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ؛ ﺣﺘﺎ ﺵﺘﺮ و اﺳﺐ و اﺳﺘﺮ را‪«.‬‬
‫ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ »ﺑﺎ ﺁﻧﻜﻪ ﺗﺒﺮﻳﺰﻳﺎن هﻴﭻ ﻣﻘﺎوﻣﺘﻲ ﻧﻜﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺮدم ﺵﻬﺮ را‬
‫ﻗﺘﻞ ﻋﺎم آﺮد‪ .‬ﺣﺘﺎ ﺳﺮﺑﺎزاﻧﺶ زﻧﺎن ﺁﺑﺴﺘﻦ را ﺑﺎ ﺝﻨﻴﻦهﺎﻳﻲ آﻪ در ﺵﻜﻢ داﺵﺘﻨﺪ‪ ،‬آﺸﺘﻨﺪ‪ .‬ﮔﻮر‬
‫ﺳﻠﻄﺎن ﻳﻌﻘﻮب و ﺑﺴﻴﺎري از اﻣﻴﺮاﻧﻲ را آﻪ در ﻧﺒﺮد درﺑﻨﺪ ﺵﺮآﺖ ﺝﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻧﺒﺶ‬
‫آﺮدﻧﺪ و اﺳﺘﺨﻮانهﺎﺵﺎن را ﺳﻮزاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬ﺳﭙﺲ ‪ 800‬ﺗﻦ … را ﺳﺮ ﺑﺮﻳﺪﻧﺪ … ‪ 300‬ﺗﻦ از‬
‫زﻧﺎن روﺳﭙﻲ را ﺑﻪ ﺻﻒ درﺁوردﻧﺪ و هﺮ ﻳﻚ را ﺑﻪ دو ﻧﻴﻤﻪ آﺮدﻧﺪ … ﺳﭙﺲ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ‬
‫ﻣﺎدر ﺧﻮد را… ﻓﺮﻣﺎن داد در ﺑﺮاﺑﺮش ﺳﺮ ﺑﺮﻳﺪﻧﺪ‪(15) «.‬‬

‫‪7‬‬
‫»ﺵﻴﺦ ﺣﻴﺪر ]ﭘﺪر ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي[ هﺮﮔﺎﻩ در اردﺑﻴﻞ ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻝﻔﺖ آﺴﻲ روﺑﺮو‬
‫ﻣﻲﺵﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن وي ﻣﺮﻳﺪاﻧﺶ ﺳﮕﻲ را ﺑﻪ ﻧﻔﺖ و ﮔﻮﮔﺮد ﺁﻏﺸﺘﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ و ﺁﺗﺶ زدﻩ از‬
‫ﭘﻨﺠﺮﻩ ﺑﺪرون ﺧﺎﻧﻪي ﻣﺨﺎﻝﻒ ﻣﻲاﻓﻜﻨﺪﻧﺪ‪(16)«.‬‬
‫ﺑﺮاي اﻳﻦآﻪ ﺗﺼﻮﻳﺮي از ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي داﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﻴﻢ‪ ،‬ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ راﻩ دوري‬
‫ﺑﺮوﻳﻢ؛ آﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺁﮔﺎهﻲ از ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ و ﻣﻜﺎﻧﻴﺴ ِﻢ ارﺗﻜﺎب ﭼﻨﻴﻦ ﺝﻨﺎﻳﺎﺗﻲ از ﺳﻮي‬
‫رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ و اﺳﺎﺳﺎ ﻣﺘﻮﻝﻴﺎن ﻣﺬهﺒﻲ ﻧﺨﺴﺖ ﻣﺎهﻴﺖ و ﻧﮕﺮش اﻳﻦ ﻣﺬهﺐ را ﺑﻪ اﻧﺴﺎن و‬
‫ﺣﻖ و ﺣﻘﻮق اﻧﺴﺎن ﺑﺸﻨﺎﺳﻴﻢ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﺵﻨﺎﺧﺖ ﺵﻴﻮﻩهﺎي اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﺝﻨﺎﻳﺎت دﻳﮕﺮ ﭘﺮﺳﺸﻲ ـ ﺑﺮ‬
‫اﺳﺎس ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺵﻨﺎﺧﺘﻪ ﺵﺪﻩي ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ـ ﺑﺮﻧﺨﻮاهﺪ اﻧﮕﻴﺨﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺘﻮﻝﻴﺎن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﻧﺠﺎم‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺝﻨﺎﻳﺎﺗﻲ را در ﻗﺒﺎل ﻣﺮدم اﻧﻜﺎر ﻧﻤﻲآﻨﻨﺪ آﻪ ﺁن را ﻋﻴﻦ اﻧﺠﺎم وﻇﻴﻔﻪاي ﻣﻲداﻧﻨﺪ آﻪ از‬
‫ﺳﻮي رهﺒﺮان اوﻝﻴﻪي دﻳﻨﺸﺎن ـ ﻳﺎ ﺧﺪاﺵﺎن ـ ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﺗﻔﻮﻳﺾ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺳﺨﻦ‬
‫ﮔﻔﺘﻦ از ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ‪ ،‬دﻣﻮآﺮاﺳﻲ‪ ،‬ﺁزادي‪ ،‬ﺁزادي دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن‪ ،‬اﻧﺘﺨﺎﺑﺎت و… هﻤﻴﻦﻃﻮر‬
‫ن ﺣﺮﻳﻢ زﻧﺪﮔﻲ ﺵﺨﺼﻲ ـ ﺣﺘﺎ از ﻧﻈﺮ ﻣﺘﻮﻝﻴﺎن ﻓﺮﻧﮓ رﻓﺘﻪي اﻳﻦ ﻣﺬهﺐ ﻧﻴﺰ ـ‬ ‫ﻣﺤﻔﻮظ ﺑﻮد ِ‬
‫ﺣﻴﻄﻪي ﻏﻴﺮﻗﺎﺑﻞ ﺗﺠﺎوزي ﻧﻴﺴﺖ و دﺧﺎﻝﺖ در زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺮدم و ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺗﻜﻠﻴﻒ ﺑﺮاي اﻳﺸﺎن‬
‫ﻋﻴﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﻲ هﻤﻪي ﻣﺘﻮﻝﻴﺎن ﻣﺬهﺒﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫»ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﻣﺎهﻴﺖ رژﻳﻢ ﺳﻴﺎﺳﻲ ـ در هﻤﻪي اﻧﻮاع ﺣﻜﻮﻣﺖهﺎي اﺳﻼﻣﻲ )از ﺧﻤﻴﻨﻲ‬
‫ﺗﺎ ﻣﺠﺎهﺪﻳﻦ( ـ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ اﺻﺎﻝﺖ رهﺒﺮ اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻣﺎم‪ ،‬اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻣﺎﻓﻮق و ﭘﻴﺸﻮا‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﺑﺮ ﻣﺮدي اﺳﺖ آﻪ ﺝﺎﻣﻌﻪ را ﺳﺮﭘﺮﺳﺘﻲ‪ ،‬زﻋﺎﻣﺖ و رهﺒﺮي ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬دوام و ﻗﻮام‬
‫ﺝﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ وﺝﻮد اﻣﺎم ﺑﺴﺘﮕﻲ دارد‪ .‬اﻣﺎم ﻋﺎﻣﻞ ﺣﻴﺎت و ﺣﺮآﺖ اﻣﺖ )ﺝﺎﻣﻌﻪ( اﺳﺖ‪ .‬وﺝﻮد و‬
‫ﺑﻘﺎي اﻣﺎم اﺳﺖ آﻪ وﺝﻮد و ﺑﻘﺎي اﻣﺖ را ﻣﻤﻜﻦ ﻣﻲﺳﺎزد‪ .‬اﻣﺎم “ﭘﻴﺸﻮا” اﺳﺖ ﺗﺎ ﻧﮕﺬارد‬
‫اﻣﺖ ﺑﻪ ﺑﻮدن و ﺧﻮش ﺑﻮدن و ﻝﺬت ﭘﺮﺳﺘﻲ ﺗﺴﻠﻴﻢ ﺵﻮد و ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ ﭘﻴﺸﻮا اﺳﺖ ﺗﺎ در ﭘﺮﺗﻮ‬
‫هﺪاﻳﺖ او اﻣﺖ ﭼﻮﻧﺎن ﮔﻮﺳﻔﻨﺪي ﺣﺮآﺖ و ﺝﻬﺖ ﺣﺮآﺖ ﺧﻮﻳﺶ را ﮔﻢ ﻧﻜﻨﺪ‪(17) «.‬‬
‫در ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪي وﻧﻴﺰﻳﺎن ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ آﻪ‪ :‬ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي »ﺑﺮ وﺳﻌﺖ و داﻣﻨﻪي‬
‫اﺧﺘﻼﻓﻲ آﻪ ﻣﻴﺎن اﻳﺮان و دﻳﮕﺮ آﺸﻮرهﺎي اﺳﻼﻣﻲ وﺝﻮد داﺵﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ اﻓﺰود… و‬
‫اﻳﺮاﻧﻴﺎن… را ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺖ و ﺑﺮﺁن داﺵﺖ آﻪ درﺻﺪد رد و اﻧﻜﺎر ﺧﻠﻴﻔﻪي اول و دوم و ﺳﻮم‬
‫ﺑﺮﺁﻳﻨﺪ …« )‪(18‬‬
‫»ﻳﻜﻲ از ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻣﻬﻢ ﭘﻴﺮوزي ﻗﺰﻝﺒﺎﺵﺎن اﻳﻦ ﺑﻮد آﻪ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪي اﻣﺎﻣﻴﻪي ﺝﻌﻔﺮﻳﻪ‬
‫]ﺑﻪ ﻧﺎم اﻣﺎم ﺝﻌﻔﺮ ﺻﺎدق ﻳﺎ ﻣﺬهﺐ اﺙﻨﻲﻋﺸﺮﻳﻪ ﻳﺎ دوازدﻩ اﻣﺎﻣﻲ[ ﻣﺬهﺐ رﺳﻤﻲ ﻗﻠﻤﺮو‬
‫دوﻝﺖ ﺻﻔﻮﻳﻪ اﻋﻼم ﺵﺪ … هﻤﻪ ﺝﺎ ﺧﻄﺒﻪي ﺵﻴﻌﻲ و ﻝﻌﻦ ﺳﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪي اول ﻣﻌﻤﻮل ﮔﺸﺖ‪.‬‬
‫ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺵﺨﺼﺎ ﻣﺮاﻗﺐ ﺑﻮد آﻪ ﻣﺮدم ﺑﻠﻨﺪﺗﺮ ﻝﻌﻦ آﻨﻨﺪ و ﻏﺎﻝﺒﺎ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪ :‬ﺑﻴﺶ ﺑﺎد‪ ،‬آﻢ‬
‫ﻣﺒﺎد … ﻓﻘﻴﻬﺎن ﺵﻴﻌﻪ و ﻳﺎ ﻓﻘﻴﻬﺎﻧﻲ آﻪ ﺑﻪ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ ﮔﺮوﻳﺪﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬هﻤﻪي ﻣﻘﺎﻣﺎت و‬
‫ﻣﺸﺎﻏﻞ روﺣﺎﻧﻲ را اﺵﻐﺎل آﺮدﻧﺪ … ﺗﺮوﻳﺞ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪي ﻣﺬهﺐ دوﻝﺘﻲ و ﺑﻪ‬
‫وﻳﮋﻩ ﺗﺮوﻳﺞ ﻝﻌﻦ ﺳﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ… و اﻋﺪام و اﻳﺬا و ﺗﻌﻘﻴﺐ اهﻞ ﺳﻨﺖ و ﺝﻤﺎﻋﺖ‪،‬‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺒﺎت اﻳﺮان را … ﺑﺎ دوﻝﺖهﺎي هﻤﺴﺎﻳﻪ… ﺳﺨﺖ ﺗﺒﺎﻩ و ﺧﺮاب آﺮد‪(19) «.‬‬
‫ﻣﺠﺘﺒﻲ ﻣﻴﻨﻮي در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺣﺮآﺖ ﻗﺰﻝﺒﺎشهﺎ ]ارﺗﺶ ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ[ و ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫رﺳﻴﺪن ﺵﺎهﺎن ﺻﻔﻮي ﺑﺮﺧﻼف ﺧﻴﻠﻲ از ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﮕﺎران ﺵﻴﻌﻪ زدﻩ آﻪ ﺵﻴﻮﻩي ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬

‫‪8‬‬
‫رﺳﻴﺪن ﺻﻔﻮﻳﺎن را »ﺣﺮآﺘﻲ ﻣﻠﻲ« ارزﻳﺎﺑﻲ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﻧﮕﺮش را ﻳﻚ ﺳﻬﻞ اﻧﮕﺎري‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ ارزﻳﺎﺑﻲ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫»ﻋﻨﻮان ﺝﻨﺒﺶ ﻣﻠﻲ دادن ]ﺑﻪ ﺝﻨﺒﺶ ﻗﺰﻝﺒﺎشهﺎ[ ﺑﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﻦ ﺳﻬﻞاﻧﮕﺎري ﺗﺎرﻳﺨﻲ‬
‫اﺳﺖ در اﺻﻄﻼح و ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺵﺪن ﻏﻠﻂ ﺗﺎرﻳﺨﻲ اﺳﺖ‪(20) «.‬‬
‫ﻦ ﺗﺸﻴﻊ ﻧﺎدرﺳﺖ اﺳﺖ و اآﻨﻮن‬ ‫»از ﻝﺤﺎظ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻓﺮﺿﻴﻪي ﻣﻨﺸﺎ اﻳﺮاﻧﻲ داﺵﺘ ِ‬
‫ﻣﻲﺗﻮان اﻳﻦ ﻧﻈﺮ را آﺎﻣﻼ رد ﺵﺪﻩ ﺵﻤﺮد … ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﺵﻴﻌﻴﺎن از ﻣﻮاﻝﻲ )ﺑﻨﺪﮔﺎن =‬
‫اﻳﺮاﻧﻴﺎن( ﻧﺒﻮدﻧﺪ ﺑﻠﻜﻪ ﻋﺮب ﺑﻮدﻧﺪ‪(21) «.‬‬
‫ﺑﻪ ﺑﻴﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ ﺵﻴﻮﻩي ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ رﺳﻴﺪن ﺵﺎهﺎن ﺗﺮك ﺻﻔﻮي آﻪ ﻧﮋاد و ﻣﺬهﺐ‬
‫دﻳﮕﺮي داﺵﺘﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪﺗﻨﻬﺎ ﻣﻠﻲ ﮔﺮاﻳﺎﻧﻪ ﻧﺒﻮد آﻪ دﻗﻴﻘﺎ در راﺳﺘﺎي ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب ﺑﻪ اﻳﺮان‪،‬‬
‫ﺵﺒﻴﺨﻮن ﻗﻮﻣﻲ ﺧﺎرﺝﻲ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ ﺑﺎ ﺗﻤﺎم ﻓﺠﺎﻳﻌﻲ آﻪ اﻳﻦ ﻃﺎﻳﻔﻪي ﺗﺮك ﺑﺮ ﺳ ِﺮ ﺗﻤﺎ ِم اﻳﺮاﻧﻴﺎن و ﺑﺨﺼﻮص‬
‫ﺑﺎورﻣﻨﺪان ﺑﻪ ﺁﺋﻴﻦهﺎي دﻳﮕﺮ ﻣﺬهﺒﻲ ﺁوردﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺢ ﻧﻮﻳﺴﺎن ﺵﻴﻌﻪ زدﻩي ﻣﺎ ﺝﺮات‬
‫ﻧﻤﻲآﻨﻨﺪ اﻳﻦ ﺣﺮآﺖ را درﺳﺖ ارزﻳﺎﺑﻲ آﻨﻨﺪ و از آﺴﺎﻧﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ و ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎس‬
‫ﺗﺼﺎوﻳﺮي ﻏﻴﺮ واﻗﻌﻲ اراﺋﻪ ﻣﻲدهﻨﺪ آﻪ ﻧﻪ ﺑﺎ رﻓﺘﺎر ﺁن ﺵﺎهﺎن هﻤﺨﻮاﻧﻲ دارد و ﻧﻪ ﺑﺎ‬
‫ﺣﺎﻓﻈﻪي ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﺎ‪.‬‬
‫»هﻨﮕﺎم اﻧﺘﻘﺎل ارﻣﻨﻴﺎن از ﺝﻠﻔﺎ ﺑﻪ اﺻﻔﻬﺎن‪ ،‬از ﭘﺎﻧﺰدﻩ هﺰار ﺧﺎﻧﻮار ﻓﻘﻂ ﺳﻪ هﺰار‬
‫ﺧﺎﻧﻮار ﺑﻪ اﺻﻔﻬﺎن رﺳﻴﺪﻧﺪ و ﺑﺎﻗﻲ در راﻩ ﺑﺮ اﺙﺮ ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ و ﺑﻴﻤﺎري و ﺣﻤﻼت اﻳﻼت‬
‫ﭼﺎدرﻧﺸﻴﻦ ﺗﻠﻒ ﺵﺪﻧﺪ … ﻳﻚ هﺪف دﻳﮕ ِﺮ اﻳﻦ اﻗﺪام ]آﻮﭼﺎﻧﺪن اراﻣﻨﻪ از ﺝﻠﻔﺎي ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺑﻪ‬
‫اﺻﻔﻬﺎن[ ﻓﺮوﻧﺸﺎﻧﺪن ﭘﺎﻳﺪاري ﻣﺮدم ﻧﻮاﺣﻲ ﻏﻴ ِﺮ اﻳﺮاﻧﻲ آﺸﻮر ﺻﻔﻮي و ﺗﻀﻌﻴﻒ ﺁن‬
‫ﺳﺮزﻣﻴﻦهﺎ ﺑﻮد …«)‪(22‬‬
‫»ﺗﻔﻜﺮ در هﻤﻴﻦ ﻓﺎآﺖ ﺗﺎرﻳﺨﻲ آﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﺗﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﻋﺼﺮ ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎس آﺒﻴﺮ ]![ را‬
‫ﺑﻪ ﭼﻬﺮﻩاي آﺎﻣﻼ ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﺑﮕﺬارد‪ .‬ﭘﺮﺳﻴﺪﻧﻲ اﺳﺖ‪ :‬اراﻣﻨﻪ آﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﺵﺎﻩ اﻳﻦ‬
‫راﻩ را ﻣﻲﭘﻴﻤﻮدﻧﺪ … ﺑﺎ آﺪام ﺣﻤﻼت روﺑﺮو ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ از ﭘﻨﺞ ﻧﻔﺮ ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ ﺝﺎن ﺳﺎﻝﻢ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻘﺼﺪ رﺳﺎﻧﺪ؟ از ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ و ﺑﻴﻤﺎري آﻪ ﺑﮕﺬرﻳﻢ آﺪام اﻳﻼت ﭼﺎدرﻧﺸﻴﻦ در اﻳﻦ ﻣﺴﻴﺮ‬
‫ﻋﺎﻣﻞ ﭼﻨﻴﻦ ﺣﻤﻼﺗﻲ ﺑﻮدﻩاﻧﺪ؟… ﻃﺮﻓﻪ ﺁﻧﻜﻪ هﻤﻪي ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﮕﺎران ﻳﻚ ﺻﺪا ﺁراﻣﺶ و اﻣﻨﻴﺖ‬
‫اﻳﻦ دوران را ﺳﺘﻮدﻩاﻧﺪ‪«.‬‬
‫»ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎس… از ﺁﻏﺎز ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻪ ﻣﺴﺎﻝﻪي اﻣﻨﻴﺖ و ﺁراﻣﺶ ﺗﻮﺝﻪ آﺮد و در راﻩ‬
‫ﺑﺮاﻧﺪاﺧﺘﻦ رهﺰﻧﺎن ﺳﻌﻲ ﻓﺮاوان ﻧﻤﻮد …« )‪(23‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﻣﻨﻴﺘﻲ آﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﮕﺎران ﺵﻴﻌﻪ زدﻩي ﻣﺎ ﺑﺮاي دوران ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎس‬
‫آﺒﻴﺮ ﺑﺮﺵﻤﺮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﻣﻨﻴﺖ ﻧﺒﻮد آﻪ ﻳﻜﻲ از هﻤﺎن ﺵﻴﻮﻩهﺎي هﻤﻴﺸﮕﻲ ﻗﻮﻣﻲ ﻣﻬﺎﺝﻢ‬
‫ﺑﻮد آﻪ زﻳﺮ ﻝﻮاي ﻣﺬهﺐ‪ ،‬اﻳﺮان را درﮔﻴﺮ ﺑﺰرگﺗﺮﻳﻦ ﺝﻨﮓهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ آﺮد آﻪ ﺗﺎآﻨﻮن‬
‫ﻧﻴﺰ از ﺁن رهﺎﻳﻲ ﻧﻴﺎﻓﺘﻪاﻳﻢ‪ .‬رﻓﺘﺎر ﺑﺎ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎﻧﻲ ﻣﺜﻞ اراﻣﻨﻪ آﻪ ﺑﺮاي ﻧﺎﺑﻮد آﺮدن ﻣﻨﻄﻘﻪي‬
‫زﻧﺪﮔﻲﺵﺎن و اﺳﺘﻔﺎدﻩ از هﻨﺮﻣﻨﺪاﻧﺸﺎن ـ ﺑﺮاي ﺑﺎﺻﻄﻼح ﺳﺎزﻧﺪﮔﻲ اﻳﺮان ـ درﭘﻴﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫ت رﻓﺘﺎ ِر اﻳﻦ‬
‫ل ﻣﺨﺘﺼﺎ ِ‬‫ﺵﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﻳﻜﻲ از ﺵﻴﻮﻩهﺎي ﺙﺒﺖ ﺵﺪﻩ در ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان اﺳﺖ آﻪ ﺝﺪو ِ‬
‫ﺳﻠﻄﺎن ﺵﻴﻌﻪ و دﻳﮕﺮ ﺵﺎهﺎن ﺻﻔﻮي را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﻣﻲﮔﺬارد‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ اﺳﺖ آﻪ ﺑﺎﻳﺪ‬

‫‪9‬‬
‫ﭘﻮﺳﺘﻪهﺎي دروﻏﻴﻦ ﺗﺎرﻳﺦﻧﮕﺎري را آﻨﺎر زد و ﺗﺼﻮﻳﺮي واﻗﻌﻲ از اﻳﻦ ﺵﺎهﺎن ﺵﻴﻌﻪ و‬
‫ﺝﻨﺎﻳﺘﻜﺎر ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﮔﺬاﺵﺖ!‬
‫»در ﺳﺎل ‪ 1605‬ﻣﻴﻼدي ]‪ 1014‬هﺠﺮي[ ﻗﺮﻳﺐ ﺑﻪ ‪ 70‬هﺰار ﻧﻔﺮ ارﻣﻨﻲ و‬
‫ﺁذرﺑﺎﻳﺠﺎﻧﻲ از ﻧﺎﺣﻴﻪي ﻧﺨﺠﻮان ﺑﻪ داﺧﻞ اﻳﺮان ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺵﺪﻧﺪ آﻪ اآﺜﺮ ﺁﻧﺎن در ﻣﻴﺎن راﻩ ﺝﺎن‬
‫ﺳﭙﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺑﻪ اﺻﻄﻼح “ﺑﻮﻳﻮك ﺳﻮرﮔﻮن” ﻳﻌﻨﻲ ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺑﺰرگ ﺑﻮد‪(24) «.‬‬
‫ﻧﺼﺮاﷲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪» :‬ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎس ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ آﻪ ﺵﻬﺮهﺎي ﺁﺑﺎد ارﻣﻨﺴﺘﺎن را‬
‫وﻳﺮان آﻨﺪ… ﺝﻤﻊ آﺜﻴﺮي از اراﻣﻨﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻪ ﺗﺮك وﻃﻦ ﺧﻮد ﻧﺒﻮدﻧﺪ … ﺳﺮﺑﺎزان ﺑﺎ‬
‫ﺵﻤﺸﻴﺮهﺎي آﺸﻴﺪﻩ ﺑﻪ دهﻜﺪﻩهﺎ ﻣﻲرﻓﺘﻨﺪ و… ﻣﺮدم را ﻣﺠﺒﻮر ﻣﻲآﺮدﻧﺪ آﻪ ﺑﺎ زن و ﻓﺮزﻧﺪ‬
‫ﺧﻮد در ﺳﺮﻣﺎي زﻣﺴﺘﺎن ﺑﺪون ﺁذوﻗﻪي آﺎﻓﻲ ﺧﺎك وﻃﻦ را ﺗﺮك ﮔﻮﻳﻨﺪ … در ﺳﺎل ‪1028‬‬
‫ﭘﻨﺠﺎﻩ هﺰار ﻧﻔﺮ از ﺁذرﺑﺎﻳﺠﺎن و ارﻣﻨﺴﺘﺎن ﺗﺒﻌﻴﺪ ﺵﺪﻧﺪ …«‬
‫»ﺳﻼﻃﻴﻦ ﺻﻔﻮي ﺑﺎ ﺳﻼﻃﻴﻦ ﻋﺜﻤﺎﻧﻲ ﻳﻚ اﺧﺘﻼف اﺳﺎﺳﻲ در رﻓﺘﺎر ﻧﺪاﺵﺘﻨﺪ‪ .‬هﻤﻪ‬
‫ﺧﺪا را ﻣﻲﭘﺮﺳﺘﻴﺪﻧﺪ و ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺧﺪا را ﻣﻲﭼﺎﭘﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﻓﺮق ﻣﻴﺎن ﺁﻧﺎن ﺝﺰ ﻳﻚ ﻓﺮق ﻇﺎهﺮي ﻧﺒﻮد‪.‬‬
‫هﺮ دو ﺳﻠﺴﻠﻪي هﻤﺖ ﺧﻮد را ﺻﺮف ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻣﺴﺎﺝﺪ و ﺗﺰﺋﻴﻦ دﻳﻮارهﺎ و زر اﻧﺪود آﺮدن‬
‫ﮔﻠﺪﺳﺘﻪهﺎي ﺁﻧﻬﺎ ﻧﻤﻮدﻧﺪ؛ اﻣﺎ از ﻋﺪاﻝﺖ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ ﺧﺒﺮ و اﺙﺮي ﻧﺒﻮد‪(25) «.‬‬
‫ﺑﺎ اﻳﻦ ﭼﻨﺪ ﻧﻤﻮﻧﻪي ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺑﻪ ﺳﺎدﮔﻲ ﻣﻲﺗﻮان ﺑﺮ ﺗﻤﺎم دروغهﺎي ﻣﻮرﺧﻴﻦ‬
‫ﺵﻴﻌﻪزدﻩ در ﻣﻮرد اﻣﻨﻴﺖ و ﺳﺎزﻧﺪﮔﻲ دوران »ﺵﻜﻮﻓﺎي« ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎﺳﻲ و اﻣﻨﻴﺖ آﺎذب‬
‫دوران ﺵﺎهﺎن ﺻﻔﻮي ﺧﻂ ﺑﻄﻼن آﺸﻴﺪ‪.‬‬
‫»ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎس اول ﺳﻠﻄﺎﻧﻲ ﻣﺴﺘﺒﺪ‪ ،‬هﻮﺳﺒﺎز‪ ،‬ﺑﺪﮔﻤﺎن و ﺑﻴﺮﺣﻢ ﺑﻮد‪ .‬وي اﻣﺮ داد ﺗﺎ‬
‫ﺻﻔﻲ ﻣﻴﺮزا ﻓﺮزﻧﺪ ارﺵﺪ ﺧﻮد را آﻪ ﺝﻮاﻧﻲ ﻻﻳﻖ و ﻣﺴﺘﻌﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻜﺸﻨﺪ؛ زﻳﺮا از وﺝﻬﻪي‬
‫روز اﻓﺰون او ﺑﻴﻤﻨﺎك ﺵﺪﻩ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺪﺗﻲ ﺑﻌﺪ دو ﭘﺴﺮ ﺧﻮﻳﺶ را آﻮر آﺮد‪ ،‬وﻝﻲ ﭘﺴﺮ ﭼﻬﺎرم ﺑﻪ‬
‫ﻣﻮﻗﻊ درﮔﺬﺵﺖ‪ .‬ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎس آﻪ هﻤﻪي ﭘﺴﺮان ﺧﻮد را از دﺳﺖ دادﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﺮﻳﺮ ﺳﻠﻄﻨﺖ را‬
‫ﺑﻪ ﻧﻮﻩي ﺻﻐﻴﺮ ﺧﻮد ﺵﺎﻩ ﺻﻔﻲ اول آﻪ آﻮدآﻲ ﺑﻲ اﺳﺘﻌﺪاد ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﭙﺮد‪ .‬از ﺁن زﻣﺎن‬
‫ن ﺧﺎﻧﻮادﻩي ﺧﻮﻳﺶ را در ﺣﺮم ﭘﺮورش دهﻨﺪ و از ﻣﺮدم‬ ‫درﻣﻴﺎن ﺻﻔﻮﻳﻪ رﺳﻢ ﺵﺪ آﻪ ﺝﻮاﻧﺎ ِ‬
‫دور ﻧﮕﺎﻩ دارﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﺎزﭘﺮوردﻩ و ﺑﻲارادﻩ ﺑﺎر ﺁورﻧﺪ ﺗﺎ ﺧﻄﺮي از وﺝﻮد اﻳﺸﺎن ﻣﺘﻮﺝﻪي‬
‫ﺳﻠﻄﺎن وﻗﺖ ﻧﮕﺮدد‪ .‬و در ﺻﻮرت آﻮﭼﻚﺗﺮﻳﻦ ﺑﺪﮔﻤﺎﻧﻲ دﻳﺪﮔﺎن اﻳﺸﺎن را ﻣﻴﻞ ﻣﻲآﺸﻴﺪﻧﺪ و‬
‫ﻧﺎﺑﻴﻨﺎﻳﺸﺎن ﻣﻲآﺮدﻧﺪ‪(26) «.‬‬
‫ﺳٍﺮ ﺝﺎن ﻣﻠﻜﻢ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪» :‬ﺵﺎهﺰادﻩاي آﻪ هﺮﮔﺰ اﺝﺎزﻩ ﻧﺪاﺵﺖ زﻧﺪان ﺧﻮد‬
‫]ﺣﺮﻣﺴﺮا[ را ﺗﺎ وﻗﺖ ﺝﻠﻮس ﺑﻪ ﺗﺨﺖ ﺗﺮك آﻨﺪ‪ ،‬اﺣﺘﻤﺎﻻ زنﺻﻔﺖ]![ و ﺑﻲآﻔﺎﻳﺖ ﻣﻲﺵﺪ‪«.‬‬
‫ﺶ ﭘﺪر و ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺰار‬
‫ﺶ ﻣﺬهﺐ در ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬ﻧﻘ ِ‬ ‫ﺧﻴﺎل ﻣﻲآﻨﻢ ﺑﺮاي درك و ﻓﻬ ِﻢ ﻧﻘ ِ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺵﻴﻌﻪي ﺻﻔﻮي و اوﻝﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﺵﻴﻌﻪ در اﻳﺮان آﺎﻓﻲ ﺑﺎﺵﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻣﺎ آﻪ در اﻳﺮان‪ ،‬اﻳﻦ ﺑﻴﺴﺖ و ﭼﻨﺪ ﺳﺎل را ﺑﺎ ﮔﻮﺵﺖ و ﭘﻮﺳﺘﻤﺎن ﻝﻤﺲ آﺮدﻩاﻳﻢ‬
‫ك رﻓﺘﺎ ِر ﭘﺪر ﻋﻘﻴﺪﺗﻲ‬
‫ﺶ ﭼﺸﻢ دارﻳﻢ‪ ،‬در ِ‬
‫و ﻧﻘﺶ دﻳﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺝﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﻲ را ﭘﻴ ِ‬
‫ﺧﻤﻴﻨﻲ و ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺰار‪ ،‬ﻣﻮﺳﺲ و ﻣﺨﺘﺮع ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ در اﻳﺮان ﻧﺒﺎﻳﺪ ﭼﻨﺪان دور از ذهﻦ‬
‫ن ﻧﻤﻮﻧﻪاي از رﻓﺘﺎ ِر روح اﷲ ﺧﻤﻴﻨﻲ ـ رهﺒﺮ اﺻﻠﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬ ‫ﺑﺎﺵﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﺑﻪ دﺳﺖ داد ِ‬
‫ﻣﺬهﺒﻲ ﺵﻴﻌﻪ در اﻳﺮان ـ ﺑﺨﺸﻲ از آﺘﺎب »ﭼﻬﺮﻩهﺎ و ﮔﻔﺘﻪهﺎ« را آﻪ ﺑﻪ ﺑﻴﺎن ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ‬
‫آﺸﺘﺎر زﻧﺪاﻧﻴﺎن ﺳﻴﺎﺳﻲ ﭘﺲ از ﺁﺗﺶ ﺑﺲ‪ 1367‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻣﻲآﻨﻢ‪.‬‬

‫‪10‬‬
‫»در ﺳﺎل ‪ 1367‬وﻗﺘﻲ ﺣﻜﻢ ﻣﺤﺎآﻤﻪي دوﺑﺎرﻩ زﻧﺪاﻧﻴﺎنِ ﺳ ِﺮ ﻣﻮﺿﻊ را از ﺧﻤﻴﻨﻲ‬
‫ﻲ ﺵﺮع‪،‬‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺳﻪ ﺣﺎآﻢ ﺵﺮع ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﺎر در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺵﺪﻧﺪ‪ .‬ﻳﻜﻲ از اﻳﻦ ﺳﻪ ﻗﺎﺿ ِ‬
‫رازﻳﻨﻲ ﺑﻮد‪ .‬دو ﻧﻔﺮ دﻳﮕﺮ ﻳﻜﻲ ﺣﺠﺖ اﻻﺳﻼم رﺋﻴﺴﻲ‪ ،‬رﺋﻴﺲ آﻨﻮﻧﻲ ﺑﺎزرﺳﻲ آﻞ آﺸﻮر و‬
‫دﻳﮕﺮي ﺣﺠﺖ اﻻﺳﻼم ﻧﻴﺮي ﺑﻮد آﻪ اآﻨﻮن ﺑﺮ ﺳ ِﺮ ﮔﻨﺞ ﻗﺎرون آﻤﻴﺘﻪي اﻣﺪاد اﻣﺎم ﺧﻤﻴﻨﻲ‬
‫ﻧﺸﺴﺘﻪ اﺳﺖ! او ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻩي ﻋﺴﻜﺮاوﻻدي در اﻳﻦ ﺑﻨﻴﺎد اﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ ﻋﺴﻜﺮ اوﻻدي ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻩي‬
‫وﻝﻲ ﻓﻘﻴﻪ در اﻳﻦ آﻤﻴﺘﻪ اﺳﺖ و ﻧﻴﺮي هﻢ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﻩي او‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺳﻪ ﻧﻔﺮ ﭘﺲ از درﻳﺎﻓﺖ ﺣﻜ ِﻢ اﻋﺪا ِم زﻧﺪاﻧﻴﺎنِ ﺳﺮ ﻣﻮﺿﻊ از ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﺎ هﻠﻲآﻮﭘﺘﺮ‬
‫روي زﻧﺪانهﺎ ﭘﺮواز آﺮدﻧﺪ و در ﻋﺮض دو هﻔﺘﻪ ﭼﻨﺪ هﺰار زﻧﺪاﻧﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ را آﺸﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺤﺎآﻤﻪاي در آﺎر ﻧﺒﻮد‪ .‬ﺳﺮ ﻣﻮﺿﻊ و ﻏﻴﺮ ﺳﺮ ﻣﻮﺿﻊ هﻢ ﻣﻄﺮح ﻧﺒﻮد! ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺣﻜﻢ‬
‫ﺧﻤﻴﻨﻲ دﺳﺖ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم زدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﻀﻲ زﻧﺪاﻧﻴﺎن ﺝﺎن ﺑﺪر ﺑﺮدﻩ ﺑﺮاي ﻣﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ آﺮدﻧﺪ آﻪ‬
‫در زﻳﺮ زﻣﻴﻦهﺎي زﻧﺪان اوﻳﻦ و ﺵﻮﻓﺎژ ﺧﺎﻧﻪي ﺑﺰرگ زﻧﺪان اوﻳﻦ ﺑﻪ ﻝﻮﻝﻪهﺎي ﺁﺑﮕﺮم‬
‫ﻃﻨﺎب وﺻﻞ آﺮدﻧﺪ و هﺮ ﺵﺐ دﻩهﺎ ﻧﻔﺮ را در اﻳﻦ ﺵﻮﻓﺎژ ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺪار آﺸﻴﺪﻧﺪ‪ .‬رازﻳﻨﻲ ﺑﺎ‬
‫ﻣﻮاﻓﻘﺖ اﺳﺪاﷲ ﻻﺝﻮردي ﺻﺪهﺎ ﻧﻔﺮ را در ﻳﻚ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن ﻣﺘﺮوآﻪ‪ ،‬در ﻳﻜﻲ از ﻗﺴﻤﺖهﺎي‬
‫ﻣﺘﺮوآﻪي زﻧﺪان اوﻳﻦ آﻪ ﻗﺮار ﺑﻮد ﺧﺮاﺑﺶ آﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺝﻤﻊ آﺮد و آﺸﺖ‪.‬‬
‫»ﺣﺪود دوﻳﺴﺖ زﻧﺪاﻧﻲ را در اﻳﻦ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن آﻪ در ِز ﭘﻨﺠﺮﻩهﺎﻳﺶ را ﭘﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎ ﺳﻴﻤﺎن‬
‫ﺗﻴﻐﻪ آﺸﻴﺪﻩ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺝﻤﻊ آﺮدﻧﺪ‪ .‬اﺑﺘﺪا ﭼﻨﺪ آﭙﺴﻮل ﺑﺰرگ ﮔﺎ ِز ﻣﺎﻳﻊ را آﻪ ﺵﻴﺮهﺎي‬
‫آﻨﺘﺮﻝﺸﺎن را ﺵﻜﺴﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺧﻔﻪآﺮدن زﻧﺪاﻧﻴﺎن ﺑﻪ داﺧﻞ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ‪ .‬ﻧﻴﻢ‬
‫ﺳﺎﻋﺖ ﺑﻌﺪ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن را آﻪ از ﻗﺒﻞ ﻣﻴﻦﮔﺬاري ﺵﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﻣﻨﻔﺠﺮ آﺮدﻧﺪ و هﻤﻪي اﻳﻦ دوﻳﺴﺖ‬
‫زﻧﺪاﻧﻲ را زﻳﺮ ﺁوار دﻓﻦ آﺮدﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻓﻘﻂ ﮔﻮﺵﻪاي…«‬
‫وﺣﺪت ﻋﻤﻞ اﻳﻦ دو ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﻳﻜﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺰار ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ در اﻳﺮان و دﻳﮕﺮي‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﻨﻴﺎﻧﮕﺰا ِر ﺝﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﻲ آﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﺗﺎ ﻧﺸﺎن دهﺪ آﻪ اﻳﻦ وﺣﺪت ﻋﻤﻞ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ‬
‫دﻝﻴﻞ وﺣﺪت در اﻧﺪﻳﺸﻪ و ﭘﺎﻳﮕﺎﻩ ﻓﻜﺮي اﻳﺸﺎن‪ ،‬هﻢ ﺵﻜﻞ و هﻢ ﺳﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﻓﻬﻢ دﻝﻴﻞ ﺁن هﻢ‬
‫ﺁﺳﺎن اﺳﺖ‪ .‬اﺳﻼم اﺳﺎﺳﺎ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ ﺗﺎ ﻣﺮدم ﺝﻬﺎن را آﻪ ﺑﻪ ادﻳﺎن دﻳﮕﺮي ﺑﺎور دارﻧﺪ و ﺗﺎ‬
‫ﻗﺒﻞ از ﻇﻬﻮر اﺳﻼم ﭘﻴﺎﻣﺒﺮان و ﺑﺎورهﺎي دﻳﮕﺮي داﺵﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺿﺮب ﺵﻤﺸﻴﺮ ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم‬
‫»ﻣﺸﺮف« آﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻳﻞ دوراﻧﺖ در ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻤﺪن اﺳﻼﻣﻲ ]ﺗﺮﺝﻤﻪي اﺑﻮاﻝﻘﺎﺳﻢ ﭘﺎﻳﻨﺪﻩ[ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬
‫»اﺑﻮﺑﻜﺮ… ]ﻣﻲﮔﻔﺖ[… ﺑﻪ آﺴﺎﻧﻲ ﺧﻮاهﻴﺪ ﮔﺬﺵﺖ آﻪ در ﺻﻮﻣﻌﻪهﺎ ﮔﻮﺵﻪ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﻪ ﮔﻮﺵﻪ ﮔﻴﺮيﺵﺎن واﮔﺬارﻳﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﺮدم را وادار آﻨﻴﺪ ﻳﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺵﻮﻧﺪ ﻳﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺎ ﺝﺰﻳﻪ ﺑﺪهﻨﺪ … ﺑﻪ ﻧﺎم ﺧﺪا ﺣﺮآﺖ آﻨﻴﺪ!«‬
‫راوﻧﺪي ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪» :‬اﻋﺮاب‪ ،‬ﻣﺮدم را ﻣﻴﺎن اﺳﻼم‪ ،‬ﺝﺰﻳﻪ و ﺵﻤﺸﻴﺮ ﻣﺨﻴﺮ‬
‫ﻣﻲآﺮدﻧﺪ‪«.‬‬
‫ﺧﻤﻴﻨﻲ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪» :‬ﻣﺠﻮﺳﺎن آﺘﺎﺑﻲ داﺵﺘﻪاﻧﺪ ﺑﻨﺎم ﭘﺎزﻧﺪ آﻪ ﺁنرا ﺳﻮﺧﺘﻪاﻧﺪ و‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮي داﺵﺘﻪاﻧﺪ زردﺵﺖ ﻧﺎم آﻪ او را آﺸﺘﻪاﻧﺪ و ﺝﻬﺎد ﺑﺎ اﻳﻦ “ﻓﺮﻗﻪ” واﺝﺐ اﺳﺖ ﺗﺎ‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺵﻮﻧﺪ ﻳﺎ ﺝﺰﻳﻪ ﻗﺒﻮل آﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺵﺮاﻳﻂ و از ﺝﻤﻠﻪي اﻳﻦ ﺵﺮاﻳﻂ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﺑﺎ زﻧﺎن‬
‫ﻣﺴﻠﻤﺎن زﻧﺎ ﻧﻜﻨﻨﺪ و آﻔﺎر را ﺑﺮ اﺳﺮار ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن واﻗﻒ ﻧﺴﺎزﻧﺪ وﭼﺎرﭘﺎي ﺳﻮاري اﻳﺸﺎن‬

‫‪11‬‬
‫ﻏﻴﺮ از ﭼﺎرﭘﺎي ﺳﻮاري ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﺎﺵﺪ و ﺑﺮﺁن ﭼﺎرﭘﺎ ﻧﻴﺰ ﻳﻜﻄﺮﻓﻪ ﺳﻮار ﺵﻮﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ هﺮ‬
‫دو ﭘﺎي ﺧﻮد را ﺑﺮ ﻳﻚ ﺝﺎﻧﺐ ﺑﺰﻧﻨﺪ‪(27) «.‬‬
‫اﻣﺎ ﻳﻜﻲ از دﻻﻳﻞ اﺻﻠﻲ ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب ﺑﻪ اﻳﺮان ـ ﻧﻪ ﻧﺸﺮ دﻳﻦ ـ آﻪ ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ ﻣﻔﺮط‬
‫ﻦ اﺳﻼم راﻩ را ﺑﺮاي ﭼﭙﺎول و ﻏﺎرت آﺸﻮرهﺎي ﻣﺘﺼﺮﻓﻪ‬ ‫اﻋﺮاب ﺑﺪوي ﺑﻮد‪ .‬زﻳﺮ ﻝﻮاي دﻳ ِ‬
‫ﺑﺎز آﺮدﻧﺪ و ‪ 1400‬ﺳﺎل هﻢ هﺴﺖ آﻪ دارﻧﺪ از ﻗِﺒﻞ هﻤﻴﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻦهﺎي ﻣﻔﺘﻮﺣﻪ ارﺗﺰاق‬
‫ﻣﻲآﻨﻨﺪ و هﻨﻮز هﻢ ﺳﻴﺮ ﻧﺸﺪﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻤﺮ در ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﻋﻤﺮوﻋﺎص ـ ﻳﻜﻲ از ﺳﺮداراﻧﻲ آﻪ در ﺣﻤﻠﻪ ﺑﻪ اﻳﺮان ﺵﺮآﺖ‬
‫داﺵﺖ ـ ﻧﻮﺵﺖ‪ » :‬اي ﻋﻤﺮو ﺑﻪ ﺝﺎن ﺧﻮدم ﺳﻮﮔﻨﺪ آﻪ اﮔﺮ ﻣﻦ و هﻤﺮاهﺎﻧﻢ از ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ‬
‫ﺑﻤﻴﺮﻳﻢ‪ ،‬ﺗﻮ و هﻤﺮاهﺎﻧﺖ آﻪ ﺳﻴﺮ هﺴﺘﻴﺪ‪ ،‬ﻧﮕﺮان ﻧﻤﻲﺵﻮﻳﺪ… ﻋﻤﺮو هﻢ در ﭘﺎﺳﺦ ﻋﻤﺮ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺵﺖ آﻪ‪ :‬آﺎرواﻧﻲ از ﺧﻮار و ﺑﺎر ﺑﺮاﻳﺖ ﻓﺮﺳﺘﺎدم آﻪ ﺁﻏﺎزش ﻧﺰد ﺗﻮ و ﭘﺎﻳﺎﻧﺶ ﻧﺰد‬
‫ﻣﻦ اﺳﺖ‪(28)«.‬‬
‫راوﻧﺪي از ﻗﻮل اﺑﻮ ﻳﻮﺳﻒ اﻧﺼﺎري ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪» :‬وﻗﺘﻲ ﻏﻨﺎﻳﻢ اﻳﺮان را ﻧﺰد ﻋﻤﺮ‬
‫ﺁوردﻧﺪ… و ﭼﺸﻤﺎﻧﺶ ﺑﻪ ﺁﻧﻘﺪر ﻣﺮوارﻳﺪ و زر و ﺳﻴﻢ اﻓﺘﺎد… ﮔﺮﻳﺴﺖ…« )‪(29‬‬
‫ل‬
‫اﻝﺒﺘﻪ ﺑﻌﺪهﺎ اﺧﺘﻼف ﻧﻈﺮهﺎ ﺵﺮوع ﻣﻲﺵﻮد و ﺑﺎ اﻳﻦ آﻪ اﻳﺸﺎن ﺑﺎ هﻢ ﺑﺮ ﺳ ِﺮ ﭼﭙﺎو ِ‬
‫ﻣﻠﻞ دﻳﮕﺮ اﺧﺘﻼﻓﻲ ﻧﺪارﻧﺪ؛ اﻣﺎ ﺑﺮ ﺳﺮ اﻳﻦ آﻪ آﺪام ﻳﻚ ﺑﻪ ﺳﻴﺎدت و ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮﺳﻨﺪ‪،‬‬
‫اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻓﺮﻗﻪاي ﭘﻴﺪا ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬دﻳﻨﻲ ﺑﺎ ﻳﻚ ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ و ﻳﻚ آﺘﺎب ﺑﻪ هﻔﺘﺎد ودو »دوﻝﺖ« ﺗﻘﺴﻴﻢ‬
‫ﻣﻲﺵﻮد‪ .‬هﻴﭻ آﺪام هﻢ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ از ﻣﻮاﺿﻊ ﺧﻮدﺵﺎن آﻮﺗﺎﻩ ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ‪ .‬هﻤﻪ هﻢ ﺧﻮد را‬
‫راﺳﺘﻴﻦ‪ ،‬ﻋﻠﻮي‪ ،‬ﻣﺤﻤﺪي‪ ،‬ﻧﺎب و اﺻﻴﻞ ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻓﻘﻂ ﻣﺮدﻣﻨﺪ آﻪ در‬
‫ﺝﻨﮓ زرﮔﺮي ﺑﻴﻦ اﻳﻦ »ﻋﻠﻤﺎء« ﻧﺎﺑﻮد ﻣﻲﺵﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺁﻧﭽﻪ در ﭘﺮدﻩ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ اﻳﻦ ﺝﻨﮓهﺎي ﺣﻴﺪري‪/‬ﻧﻌﻤﺘﻲ ﺝﻨﮓهﺎي ﻗﺪرﺗﻲ‬
‫ت رﻗﻴﺐ ﺑﻐﻠﻲاش راﻩ اﻧﺪاﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﺳﺖ آﻪ هﺮ ﻣﻼﻳﻲ ﺑﺮاي ﺗﺼﺎﺣﺐ ﺣﻴﻄﻪي ﻗﺪر ِ‬
‫دﻋﻮاﻳﻲ آﻪ هﻢ اآﻨﻮن در اﻳﺮان ﺑﻴﻦ دو ﻗﺮاﺋﺖ از اﺳﻼم در ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬از هﻤﻴﻦ ﺳﻨﺦ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻖ راﻩ و ﺵﺮﻳﻚ ﻗﺎﻓﻠﻪ‬ ‫در واﻗﻊ از درون ﺝﺮﻳﺎن ﺣﺎآﻢ ﮔﺮوﻩ ﺗﺎزﻩ ﻧﻔﺴﻲ آﻪ ﻗﺒﻼ رﻓﻴ ِ‬
‫ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺪﻋﻲ ﻧﻮع دﻳﮕﺮي از ﻓﻬ ِﻢ ﻣﺬهﺒﻲ]![ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻴﺮون از دﻋﻮاي ﺳﻨﺘﻲ ﺑﻴﻦ ﺁﺧﻮﻧﺪهﺎ آﻪ هﺮآﺪام آﻠﻲ ﻣﺮﻳﺪ و ﻣﻘﻠﺪ ﭘﺸﺖ ﺳﺮ دارﻧﺪ‪،‬‬
‫ﻳﻚ ﻋﺪﻩ هﻢ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان روﺵﻨﻔﻜﺮ دﻳﻨﻲ و ﻳﺎ روﺵﻨﻔﻜﺮ ﻣﺬهﺒﻲ ﭘﻴﺪا ﺵﺪﻩاﻧﺪ آﻪ ﺳﻌﻲ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‬
‫ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﻗﺪﻳﻤﻲ ﺵﻴﻌﻲ را در زرورقِ واژﻩهﺎي ﻣﺸﺘﺮي ﭘﺴﻨ ٍﺪ اﻣﺮوزي ﺑﺴﺘﻪﺑﻨﺪي آﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫س »ﻓﻘﻴﻪ و ﺳﻔﻴﻪ« و »ﻣﺮﺝﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ و ﻣﻘﻠﺪ« و‬ ‫آﺴﻲ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﭙﺮﺳﺪ‪ :‬دﻳﻨﻲ آﻪ ﺑﺮ اﺳﺎ ِ‬
‫»ﺁﻗﺎ و ﻋﻮام آﺎﻻﻧﻌﺎم« ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﻳﺰي ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ روﺵﻨﻔﻜﺮي ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ داﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﺪ؟‬
‫ﻣﮕﺮ اﺳﺎﺳﺎ روﺵﻨﻔﻜﺮ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﺎﺵﺪ؟ هﻤﻴﻦ آﻪ آﺴﻲ ﻣﺬهﺒﻲ ﺵﺪ‪ ،‬ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺴﺘﻪ‪،‬‬
‫دﮔﻢ و ﺝﺰم ﻓﻜﺮ ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬و اﻳﻦ ﺑﺎ ﻓﻜﺮ و اﻧﺪﻳﺸﻪي روﺵﻨﻲ آﻪ هﻤﻴﺸﻪ در ﺗﻜﺎﭘﻮ و ﺝﺴﺘﺠﻮ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻨﺎﻗﺾ دارد‪ .‬ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ دﻳﮕﺮ‪ :‬آﺴﻲ آﻪ از ﭘﻴﺶ‪ ،‬ﻳﻚ ﭘﻴﺸﺪاوري را در ذهﻨﺶ‬
‫رﺳﻮب دادﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺪﻋﻲ روﺵﻨﻔﻜﺮي ﺑﺎﺵﺪ‪ .‬ﻣﮕﺮ اﻳﻦآﻪ ﻣﺘﻘﻠﺐ ﺑﺎﺵﺪ و ﺑﺨﻮاهﺪ‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس »ﻣ ٍﺪ روز« هﻤﺎن ﺑﻼﻳﻲ را ﺑﺮ ﺳ ِﺮ ﻣﺎ ﺑﻴﺎورد آﻪ روﺵﻨﻔﻜﺮاﻧﻲ]![ ﻧﻈﻴﺮ دآﺘﺮ ﻋﻠﻲ‬
‫ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ و ﺁﻳﺖاﷲ ﻣﻄﻬﺮي و ﺝﻼل ﺁلاﺣﻤﺪ ﺁوردﻩاﻧﺪ‪.‬‬

‫‪12‬‬
‫»آﺠﺎ اﻳﺮاﻧﻲ از هﻤﺎن اول در ﺑﺮاﺑﺮ اﺳﻼم ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﺨﻮاﺳﺖ اﺳﻼم را‬
‫ﺑﭙﺬﻳﺮد؟ آﺠﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﭼﻴﺰي اﺳﺖ؟ ﻳﻚ ﺝﺎ ﻳﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪(30)«.‬‬
‫»اﻳﺮاﻧﻲ ـ ﺑﻌﺪ از ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﺎ اﺳﻼم اوﻝﻴﻪ ـ اﺣﺴﺎس آﺮد آﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم‪ ،‬هﻤﺎن‬
‫ﮔﻤﺸﺪﻩاي اﺳﺖ آﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎﻝﺶ ﻣﻲﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ… ﺑﺮاي هﻤﻴﻦ ﻣﺬهﺐ ﺧﻮدش را ول آﺮد‪،‬‬
‫ﻣﻠﻴﺖ ﺧﻮدش را ول آﺮد‪ ،‬ﺳﻨﺖهﺎي ﺧﻮدش را ول آﺮد و ﺑﻄﺮف اﺳﻼم رﻓﺖ…« )‪(31‬‬
‫ﺑﺮاي ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺎﺻﻄﻼح »روﺵﻨﻔﻜﺮ« اﺳﻼﻣﻲ ـ ﻳﻌﻨﻲ دآﺘﺮ ﻋﻠﻲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ ـ ﺑﻪ‬
‫ل« ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب ﺑﻪ اﻳﺮان ﻣﻲﭘﺮدازم ﺗﺎ‬ ‫ذآﺮ ﭼﻨﺪ ﻧﻤﻮﻧﻪ از رﻓﺘﺎر اﻳﺮاﻧﻴﺎن »از هﻤﺎن او ِ‬
‫ﻧﺸﺎن ﺑﺪهﻢ آﻪ روﺵﻨﻔﻜﺮ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﺬهﺒﻲ و اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژﻳﻚ ﺑﺎﺵﺪ؛ آﻪ اﮔﺮ ﺵﺪ ـ ﻳﻌﻨﻲ اﮔﺮ‬
‫روﺵﻨﻔﻜﺮ ﻣﺬهﺒﻲ ﺵﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﻳﻚ ﻓﺮد ﻣﺬهﺒﻲ ﺧﻴﺎل آﺮد روﺵﻨﻔﻜﺮ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ ـ ﺗﺎرﻳﺦ ﺙﺒﺖ ﺵﺪﻩ را‬
‫ﺝﻌﻞ و ﺗﺤﺮﻳﻒ ﻣﻲآﻨﺪ‪.‬‬
‫ب »ﺗﺎرﻳﺦ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ اﻳﺮان« ﺗﻌﺪادي از ﻗﻴﺎمهﺎي‬ ‫ﻣﺮﺗﻀﻲ راوﻧﺪي در ﺝﻠﺪ دوم آﺘﺎ ِ‬
‫ن اﻋﺮاب »آﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ اﺳﻼم و‬ ‫ل« ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ رﺳﻴﺪ ِ‬ ‫ﺙﺒﺖ ﺵﺪﻩ در ﺗﺎرﻳﺦ را »هﻤﺎن او ِ‬
‫اﻋﺮاب اﻳﺴﺘﺎدﻩاﻧﺪ« ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮﻣﻲﺵﻤﺎرد‪:‬‬
‫ﻗﻴﺎم ﺳﻨﺒﺎد‪ ،‬ﻧﻬﻀﺖ اﺳﺘﺎد ﺳﻴﺲ‪ ،‬ﺝﻨﺒﺶ ﻣﻘﻨﻊ‪ ،‬ﺑﺎﺑﻚ ﺧﺮﻣﺪﻳﻦ و ﻧﻬﻀﺖ ﺳﺮخ‬
‫ﺝﺎﻣﮕﺎن و ﻗﻴﺎم ﺑﺎﺑﻚ… آﻪ رهﺒﺮان اﻳﻦ ﻧﻬﻀﺖهﺎي ﺿﺪ اﺳﻼﻣﻲ و ﺿﺪ ﻋﺮﺑﻲ ﺧﻮد را‬
‫ﭘﻴﺮوان و رهﺮوان اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﺮاﺳﺎﻧﻲ ]ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮﻳﻦ رهﺒ ِﺮ ﻗﻴﺎمهﺎي ﺿﺪ ﻋﺮﺑﻲ و ﺿﺪ‬
‫اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان[ ﻣﻲداﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ‪.‬‬
‫»ﻗﻴﺎم ﺳﻴﺎﺳﻲ اﻳﺮاﻧﻴﺎن… ﺑﻪ وﺳﻴﻠﻪي اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﺮاﺳﺎﻧﻲ ﺁﻏﺎز ﺵﺪ و ﺑﻌﺪ از ﻏﺪر و‬
‫ﺧﻴﺎﻧﺖ ﻋﺒﺎﺳﻴﺎن‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺑﻮ ﺳﻠﻤﻪ ﺧﻼل و اﺑﻮ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻪ ﺵﺪت ]از هﻤﺎن اول[ اداﻣﻪ داﺵﺖ‬
‫ﺗﺎ ﺑﻪ اﻳﺠﺎد دوﻝﺖهﺎي ﻣﺴﺘﻘﻞ در اﻳﺮان…«)‪(32‬‬
‫راوﻧﺪي ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ادوارد ﺑﺮاون در ﺗﺎرﻳﺦ ادﺑﻲ اﻳﺮان ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬
‫»ﺳﻨﺒﺎد از ﻧﻴﺸﺎﺑﻮر ﺑﻪ ﻋﺰم ﺧﻮﻧﺨﻮاهﻲ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺣﺮآﺖ آﺮد و در ﻣﺪﺗﻲ آﻮﺗﺎﻩ‬
‫ﻋﺪﻩاي را دور ﺧﻮد ﺝﻤﻊ ﻧﻤﻮد و ﺑﻪ ﻳﺎران ﺧﻮد ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻋﺰم دارم ﺑﻪ ﺳﻮي اﻳﺎﻻت‬
‫ﻋﺮبﻧﺸﻴﻦ ﺣﺮآﺖ آﻨﻢ و آﻌﺒﻪ را ﻣﻨﻬﺪم ﺳﺎزم‪ .‬دﻳﺮي ﻧﭙﺎﻳﻴﺪ آﻪ ﻋﺪﻩي آﺜﻴﺮي از ﻣﺠﻮﺳﺎن‬
‫ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن و ﻧﻘﺎط دﻳﮕﺮ و هﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺰدآﻴﺎن… را ﺑﻪ ﻃﺮف ﺧﻮد ﺝﻠﺐ آﺮد‪«.‬‬
‫در آﺘﺎب ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻧﺎﻣﻪي ﻧﻈﺎم اﻝﻤﻠﻚ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪]…» :‬ﺳﻨﺒﺎد[… ﮔﻔﺘﻲ… ﺑﺎز‬
‫ﻧﮕﺮدم ﺗﺎ آﻌﺒﻪ را وﻳﺮان ﻧﻜﻨﻢ‪ …«.‬ﺑﻌﺪ هﻢ ﺳﻨﺒﺎد ﺑﻪ دﺳﺖ ﻗﻮاي ﻣﻨﺼﻮر ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻋﺒﺎﺳﻲ‬
‫ﺑﻴﻦ ري و هﻤﺪان هﻤﺮاﻩ ﺑﺎ ﺵﺶ هﺰار ﺗﻦ از ﻳﺎراﻧﺶ آﺸﺘﻪ ﺵﺪ‪.‬‬
‫»هﻨﻮز ﻗﻴﺎم ﺳﻨﺒﺎد آﺎﻣﻼ ﺧﺎﻣﻮش ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮد آﻪ… اﺳﺘﺎدﺳﻴﺲ ﻋﻠﻢ ﻣﺨﺎﻝﻔﺖ‬
‫ﺑﺮاﻓﺮاﺵﺖ و ﻣﺸﻜﻞ ﺝﺪﻳﺪي ﺑﺮاي ﻣﻨﺼﻮر ﺧﻠﻴﻔﻪي ﻋﺒﺎﺳﻲ اﻳﺠﺎد آﺮد… ﺳﻴﺼﺪ هﺰار‬
‫ﻣﺮد ﺝﻨﮕﺠﻮ ﺑﺎ او ﺑﻮدﻧﺪ… ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ ﺧﻠﻴﻔﻪ ﺧﺎزم را ﺑﻪ ﺝﻨﮓ او ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬در ﻃﻲ اﻳﻦ‬
‫ﻣﺒﺎرزات ‪ 70‬هﺰار ﺗﻦ از ﭘﻴﺮوان او آﺸﺘﻪ ﺵﺪﻧﺪ و ‪ 14‬هﺰار ﻧﻔﺮ اﺳﻴﺮ ﮔﺮدﻳﺪﻧﺪ آﻪ‬

‫‪13‬‬
‫ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ… ﺳﺮهﺎي ﺁﻧﺎن را از ﺗﻦ ﺝﺪا آﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻗﻮاي ﺧﻠﻴﻔﻪ… ]اﺳﺘﺎدﺳﻴﺲ[ را زﻧﺠﻴﺮ‬
‫آﺮدﻩ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﻐﺪاد ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و در ﺁﻧﺠﺎ او را ﺑﻪ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﻴﺪﻧﺪ…«‬
‫در ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺨﺎرا درﺑﺎرﻩي اﺑﻦ ﻣﻘﻨﻊ ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻮﺵﺘﻪ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪» :‬ﻣﺬهﺐ اﻳﺸﺎن ﺁن ﺑﻮد‬
‫آﻪ ﻧﻤﺎز ﻧﻤﻲﮔﺰاردﻧﺪ و روزﻩ ﻧﻤﻲداﺵﺘﻨﺪ و ﻏﺴﻞ از ﺝﻨﺎﺑﺖ ﻧﻤﻲآﺮدﻧﺪ؛ و ﻝﻴﻜﻦ ﺑﻪ اﻣﺎﻧﺖ‬
‫ﻣﻲﺑﻮدﻧﺪ‪«.‬‬
‫راوﻧﺪي ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪» :‬ﻣﻘﻨﻊ از ﺳﺮداران اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﺮاﺳﺎﻧﻲ ﺑﻮد و در ﺝﻨﺒﺸﻲ آﻪ ﻋﻠﻴﻪ‬
‫ﺧﻠﻔﺎي اﻣﻮي ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺵﺮآﺖ ﻋﻤﻠﻲ داﺵﺖ… ﭘﻴﺮوان ﻣﻘﻨﻊ ﺑﺪون اﻳﻦ آﻪ ﺑﻪ‬
‫اﺝﺮاي اﺣﻜﺎم ﻣﺬهﺒﻲ ﺗﻮﺝﻬﻲ داﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ رﻋﺎﻳﺖ اﺻﻮل اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬راﺳﺘﮕﻮﻳﻲ‪ ،‬اﻣﺎﻧﺖ و‬
‫رازداري ﭘﺎﻳﺒﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ… ﻣﻘﻨﻊ آﻪ ﻣﺎﻳﻞ ﻧﺒﻮد ﺑﻪ دﺳﺖ اﻋﺮاب ﺑﻴﻔﺘﺪ‪ ،‬ﺧﻮدآﺸﻲ آﺮد‪ .‬ﺑﺎ‬
‫ﻣﺮگ ﻣﻘﻨﻊ اﻳﻦ ﺝﻨﺒﺶ… ﭘﺎﻳﺎن ﻧﻴﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ هﻢ ﭼﻨﺎن ﻃﻐﻴﺎنهﺎﻳﻲ در ﻧﻘﺎط ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﻠﻴﻪ‬
‫اﻋﺮاب ﺻﻮرت ﻣﻲﮔﺮﻓﺖ‪«.‬‬
‫»در اﻳﺎﻣﻲ آﻪ ﺧﻠﻔﺎي ﻋﺒﺎﺳﻲ ﺑﻪ دﺳﺖ ﻋﻤﺎل ﺧﻮد در ﻧﻘﺎط ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻤﺎﻝﻚ اﺳﻼﻣﻲ ﺑﻪ‬
‫ﺗﺤﺪﻳﺪ ]ﻣﺤﺪود آﺮدن[ ﻋﻘﺎﻳﺪ و اﻓﻜﺎر و ﻏﺎرت ﻣﺮدم ﺳﺘﻤﺪﻳﺪﻩ ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮدﻧﺪ و اﻓﺮاد‬
‫ﺑﺮﺝﺴﺘﻪي اﻳﺮاﻧﻲ را ﺑﻪ ﺑﻬﺎﻧﻪهﺎ و ﻋﻨﺎوﻳﻦ ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﺑﻴﻦ ﻣﻲﺑﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺧﺮمدﻳﻨﺎن ﺑﻪ ﻃﻮر‬
‫ﻧﻬﺎﻧﻲ و ﺁﺵﻜﺎر ﺑﺎ دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺧﻼﻓﺖ ﻣﺒﺎرزﻩ آﺮدﻧﺪ و ﻣﺪت ‪ 22‬ﺳﺎل در ﺁن ﺳﺎﻣﺎن ﺑﻪ اﺳﺘﻘﻼل‬
‫زﻧﺪﮔﻲ آﺮدﻧﺪ و ﺵﻜﺴﺖهﺎ ﺑﻪ ﺧﻠﻴﻔﻪ وارد آﺮدﻧﺪ‪(33) «.‬‬
‫»ﺑﻪﻗﻮل اﻝﺘﻮن داﻧﻴﻞ ﻣﺤﻘﻖ و اﻳﺮاﻧﺸﻨﺎس اﻧﮕﻠﻴﺴﻲ در ﻃﻮل ﺣﺪود ‪ 100‬ﺳﺎل از ﺳﺎل‬
‫‪ 126‬ﺗﺎ ‪ 227‬هﺠﺮي ﻗﻤﺮي )‪ 842‬ـ‪ 743‬ﻣﻴﻼدي( ﻣﺎ ﺵﺎهﺪ ‪ 143‬ﻗﻴﺎم و ﺵﻮرش اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ‪،‬‬
‫ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻣﺬهﺒﻲ در ﻧﻮاﺣﻲ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬ﺳﻴﺴﺘﺎن‪ ،‬ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن‪ ،‬ﮔﻴﻼن و… ﻋﻠﻴﻪ‬
‫ﺣﺎآﻤﻴﺖ اﻋﺮاب ﻳﺎ اﺳﻼم ﺑﻮدﻩاﻳﻢ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ هﻮﺵﻴﺎري و ﻣﻘﺎوﻣﺘﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻠﺖهﺎ اﮔﺮ‬
‫ﺑﻲﻧﻈﻴﺮ ﻧﺒﺎﺵﺪ‪ ،‬ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ آﻢﻧﻈﻴﺮ اﺳﺖ…« )‪(34‬‬
‫»واﻧﮕﻬﻲ ﺑﻪ هﻴﭻ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺗﺼﻮر آﺮد‪ ،‬ﻣﺮدﻣﻲ آﻪ ﻣﻮرد ﺗﺠﺎوز‪ ،‬ﻏﺎرت و‬
‫ﻦ ﻣﺘﺠﺎوزان و ﻏﺎرﺗﮕﺮان از ﺧﻮد ﺵﻴﻔﺘﮕﻲ ﻧﺸﺎن دهﻨﺪ؛ ﺑﻪ‬ ‫آﺸﺘﺎر ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي دﻳ ِ‬
‫هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ ﻧﻴﺰ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ هﻴﭻ ﻣﺪرك ﺗﺎرﻳﺨﻲاي ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻳﺎﻓﺖ آﻪ ﺝﻤﻌﻲ از اﻳﺮاﻧﻴﺎن‬
‫داوﻃﻠﺒﺎﻧﻪ اﺳﻼم ﺁوردﻩ ﺑﺎﺵﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ هﻤﻴﻦ ﺗﻀﺎد ﻋﻤﻴﻖ ﻣﻴﺎن ﻓﺮهﻨﮓ و ﻣﻨﺶ اﻳﺮاﻧﻲ ﺑﺎ اﺳﻼم‬
‫و “ﻣﻨﺶ ﻋﺮﺑﻲ” ﺳﻜﻮﻧﺖ دادن اﻋﺮاب ﻣﺴﻠﻤﺎن ]در اﻳﺮان[ را ﺑﻪ ﺗﻨﻬﺎ را ِﻩ ﺣﻔﻆ ﻗﺪرت‬
‫ﻋﺮب ﺑﺪل ﺳﺎﺧﺖ‪ .‬ﺣﺘﺎ اﻳﻦ ادﻋﺎ ﻧﻴﺰ آﻪ هﻤﻴﻦ اواﺧﺮ از دﻳﺪﮔﺎﻩ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ از ﺳﻮي ﭼﭗهﺎي‬
‫اﻳﺮاﻧﻲ ﻣﻄﺮح ﺵﺪﻩاﺳﺖ و ﺑﺮاﺳﺎس ﺁن ﺑﺮﺧﻲ اﺵﺮاف و زﻣﻴﻨﺪاران ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ و‬
‫ﻣﺎل ﺧﻮد ﺑﻪ هﻤﻜﺎري ﺑﺎ دﺵﻤﻦ ﺗﻦ دادﻧﺪ و اﺳﻼم ﺁوردﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ هﻴﭻ ﻣﺪرك ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻗﺎﺑﻞ اﺙﺒﺎت‬
‫ﻧﻴﺴﺖ…« )‪(35‬‬
‫»در اآﺜﺮ ﺵﻬﺮهﺎ و وﻻﻳﺎت اﻳﺮان ﻣﻘﺎوﻣﺖهﺎي آﻮﺗﺎﻩ ﻳﺎ ﺑﻠﻨﺪ ﻣﺪﺗﻲ در ﺑﺮاﺑﺮ اﻋﺮاب‬
‫ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ و اﻋﺮاب ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﻪ ﺁن ﺁﺳﺎﻧﻲ آﻪ ﺗﺼﻮر ﻣﻲرود‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺘﺢ هﻤﻪي اﻳﺮان‬
‫ﻣﻮﻓﻖ ﻧﺸﺪﻧﺪ… ﺑﻠﻜﻪ درﻃﻮل ﺳﺎلهﺎي اﺵﻐﺎل اﻳﺮان ﺗﻮﺳﻂ اﻋﺮاب‪ ،‬ﻣﺮدم هﻢﭼﻨﺎن ﺑﺮ ﻋﻠﻴﻪ‬

‫‪14‬‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖهﺎي دﺳﺖﻧﺸﺎﻧﺪﻩي اﺳﻼﻣﻲ ]آﻪ ﻣﻈﻬﺮ دﻳﻦ ﺗﺤﻤﻴﻠﻲ ﺑﻮدﻧﺪ[ ﺑﻪ ﻣﺒﺎرزﻩ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪«.‬‬
‫)‪(36‬‬
‫»هﻤﻪي اﻳﻦ ﻋﻮاﻣﻞ اﻣﺎ ﺑﺎﻋﺚ ﭘﻴﺸﻮا ِز اﻳﺮاﻧﻴﺎن از اﻋﺮاب و اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻣﺮدم از اﺳﻼم‬
‫ﻧﮕﺮدﻳﺪ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ در هﻤﻪي ﺵﻬﺮهﺎ و وﻻﻳﺎت اﻳﺮان‪ ،‬اﻋﺮاب ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺑﺎ ﻣﻘﺎوﻣﺖهﺎي‬
‫ﺳﺨﺖ روﺑﺮو ﺵﺪﻧﺪ‪ .‬در اآﺜﺮ ﺵﻬﺮهﺎ ﭘﺎﻳﺪاري و ﻣﻘﺎوﻣﺖ اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺑﻴﺮﺣﻤﺎﻧﻪ ﺳﺮآﻮب‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ؛ ﻣﺜﻼ در ﺳﻘﻮط ﻣﺪاﺋﻦ و ﺧﺼﻮﺻﺎ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻣﺮدم در ﺝﻨﮓ ﺝﻠﻮﻻء ]ﺳﺎل ‪16‬‬
‫هﺠﺮي ـ ‪ 636‬ﻣﻴﻼدي[ اﻋﺮاب ﻣﺴﻠﻤﺎن ﺧﺸﻮﻧﺖ ﺑﺴﻴﺎري از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ؛ ﺁﻧﭽﻨﺎنآﻪ‬
‫ﻣﻮرﺧﻴﻦ از ﺁن ﺑﻨﺎم “واﻗﻌﻪي هﻮﻝﻨﺎك ﺝﻠﻮﻻء” ﻳﺎد آﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺝﻨﮓ ﺻﺪ هﺰار ﺗﻦ از‬
‫اﻳﺮاﻧﻴﺎن آﺸﺘﻪ ﺵﺪﻧﺪ و ﺗﻌﺪاد ﻓﺮاواﻧﻲ از زﻧﺎن و آﻮدآﺎن اﻳﺮاﻧﻲ ﺑﻪ اﺳﺎرت رﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺴﻴﺎ ِر‬
‫آﺸﺘﻪ دﺵﺖ را ﭘﻮﺵﺎﻧﻴﺪﻩ ﺑﻮد آﻪ ﻧﻤﻮدار ﺝﻼل ﺝﻨﮓ ﺑﻮد‪(37) «.‬‬
‫اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎ ﺑﺨﺶ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺴﻴﺎر آﻮﺗﺎهﻲ از ﺗﺎرﻳﺦ ﺙﺒﺖ ﺵﺪﻩي ﻧﻬﻀﺖهﺎي ﺿﺪ‬
‫اﺳﻼﻣﻲ و ﺿﺪ ﻋﺮﺑﻲ اﻳﺮاﻧﻴﺎن اﺳﺖ آﻪ در ﺑﻴﺶ از ﺻﺪهﺎ و هﺰارهﺎ ﺝﻠﺪ آﺘﺎب‪ ،‬ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪ‪،‬‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ و داﻳﺮﻩاﻝﻤﻌﺎرف در زﻣﺎنهﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﻗﻮل ﺗﺎرﻳﺦﻧﮕﺎران اﻳﺮاﻧﻲ و ﻋﺮب‪ ،‬هﻢ‬
‫ﭼﻨﻴﻦ ﺵﺮق ﺵﻨﺎﺳﺎن اروﭘﺎﻳﻲ و روﺳﻲ ﺙﺒﺖ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ آﺴﻲ ﻣﺜﻞ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ آﻪ ﻣﺪﻋﻲ‬
‫اﺳﺖ در داﻧﺸﮕﺎﻩ ﺳﻮرﺑﻦ ﻓﺮاﻧﺴﻪ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﺝﺎﻣﻌﻪ ﺵﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬اﺳﻼم ﺵﻨﺎﺳﻲ و ﺵﺮق ﺵﻨﺎﺳﻲ‬
‫ن ﺙﺒﺖ ﺵﺪﻩي اﻳﺮان را ﺝﻌﻞ و‬ ‫ﺧﻮاﻧﺪﻩ اﺳﺖ ـ ﺑﻪ راﺣﺘﻲ ﺑﻪ ﺧﻮدش اﺝﺎزﻩ ﻣﻲدهﺪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺪو ِ‬
‫ﺖ ﺻﺤﻴﺢ در اﻣﺎن ﺑﺪارد‪.‬‬ ‫ﺗﺤﺮﻳﻒ آﻨﺪ‪ .‬ﻻﺑﺪ ﺑﺮاي اﻳﻨﻜﻪ دﻳﻦ و اﻳﻤﺎﻧﺶ را از ﮔﺰﻧ ٍﺪ ﺵﻨﺎﺧ ٍ‬
‫ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ هﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺪﻋﻲ اﺳﺖ آﻪ »ﺳﻠﻤﺎن ﭘﺎكِ« ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﻝﻮﻳﻲ ﻣﺎﺳﻴﻨﻴﻮن‪ ،‬ﻣﺤﻘﻖ و‬
‫ب‬
‫پ آﺘﺎ ِ‬‫اﺳﻼم ﺵﻨﺎس ﺑﺮﺝﺴﺘﻪي ﻓﺮاﻧﺴﻮي را ﺗﺮﺝﻤﻪ و ﭼﺎپ آﺮدﻩ اﺳﺖ؛ اﻣﺎ از ﭼﺎ ِ‬
‫ج« هﻤﻴﻦ ﺵﺮق ﺵﻨﺎس ﭼﺸﻢ ﭘﻮﺵﻴﺪﻩ و ﻧﺨﻮاﺳﺘﻪ اﺳﺖ ﺑﻪ‬ ‫»ﻣﻨﺤﻨﻲ ﺵﺨﺼﻲ زﻧﺪﮔﻲ ﺣﻼ ِ‬
‫روﺣﻴﻪي ﺻﻮﻓﻲﮔﺮاﻳﺎﻧﻪي اﻳﺮاﻧﻴﺎن داﻣﻦ ﺑﺰﻧﺪ؟ )ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻣﻀﻤﻮن(‬
‫در ﺣﺎﻝﻲآﻪ ﺣﺘﻤﺎ ﻣﻲداﻧﺴﺖ‪ :‬ﺣﻼج ﻧﻪ ﻳﻚ ﻣﺴﻠﻤﺎن‪ ،‬ﺻﻮﻓﻲ‪ ،‬ﻣﺮﺗﺎض و دروﻳﺶ »ﺑﺎ‬
‫رداﻳﻲ ﭘﺮ از ﮔﺰﻧﺪﻩهﺎﻳﻲ ﺑﺎ ﻧﻴﻢ داﻧﮓ وزن« آﻪ ﻳﻚ اﻧﻘﻼﺑﻲ ﺑﻮد و در آﺎ ِر ﺑﺮاﻧﺪاﺧﺘﻦِ آﺎخ‬
‫اﺳﺘﺤﻤﺎر ]ﺧﺮآﺮدن[ اﻋﺮاب و اﺳﻼم ﺑﻮد؛ ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ هﻢ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪي آﻌﺒﻪ ﺣﻤﻠﻪ آﺮد و‬
‫ﺁﻧﺠﺎ را ﻏﺎرت آﺮد‪.‬‬
‫ﻣﻴﺮﻓﻄﺮوس ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪» :‬ﺗﺤﻘﻴﻖ ﭘﺮ ارج و ﺑﻲ ﻧﻈﻴﺮ اﺳﺘﺎد ﻝﻮﻳﻲ ﻣﺎﺳﻴﻨﻴﻮن ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ‬
‫ﻣﻨﺒﻊ ﺑﺴﻴﺎر ارزﻧﺪﻩاي اﺳﺖ آﻪ اﻝﻬﺎم ﺑﺨﺶ هﻤﻪي ﻣﺤﻘﻘﺎن زﻧﺪﮔﻲ ﺣﻼج ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪«.‬‬
‫»ﺣﻼج واﻗﻌﺎ ﻳﻚ ﻣﺘﻔﻜﺮ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ و در ﻋﺮﺻﻪهﺎي اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﻓﺮهﻨﮕﻲ و ﺣﺘﺎ‬
‫ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺝﺎﻣﻌﻪ ﺣﻀﻮر داﺵﺘﻪ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﺣﻀﻮر‪ ،‬ﺑﻪ هﺮ ﺣﺎل ﺧﻮﺵﺎﻳﻨﺪ ﺑﺴﻴﺎري از‬
‫ﺵﺮﻳﻌﺘﻤﺪاران‪ ،‬ﻋﺎرﻓﺎن و ﺣﺎآﻤﺎن زﻣﺎﻧﻪاش ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ؛ ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﺝﻬﺖ ﭘﺲ از ﺻﺪور‬
‫ﻓﺘﻮاي ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻋﻠﻴﻪ او‪ ،‬ﺣﻼج ﻣﺪتهﺎ ﺗﺤﺖ ﺗﻌﻘﻴﺐ‪ ،‬ﻣﺨﻔﻲ و ﻣﺘﻮاري ﺑﻮد و در اﻳﻦ ﺗﻌﻘﻴﺐ و‬
‫ﮔﺮﻳﺰ‪ ،‬او در ﻣﻜﺎﺗﺒﺎت ﺧﻮد ﺑﺎ ﻳﺎران و ﭘﻴﺮواﻧﺶ از آﻠﻤﺎت رﻣﺰ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﻲآﺮد«)‪(38‬‬
‫پ ﺗﺮﺝﻤﻪي آﺘﺎب ﭘﺮوﻓﺴﻮر ﻝﻮﻳﻲ ﻣﺎﺳﻴﻨﻴﻮن از ﺳﻮي ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ ﻧﻪ‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻋﺪم ﭼﺎ ِ‬
‫ﻲ‬
‫س ﺵﻴﻌ ِ‬‫»ﻧﮕﺮاﻧﻲ از داﻣﻦ زدن ﺑﻪ روﺣﻴﻪي ﺻﻮﻓﻲﮔﺮاﻳﺎﻧﻪي« اﻳﺮاﻧﻴﺎن آﻪ دﻗﻴﻘﺎ ﺗﺮ ِ‬
‫ﻲ ﺣﺴﻴﻦ اﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر‬ ‫ن ﺵﺨﺼﻴﺖ واﻗﻌﻲ‪ ،‬ﺿﺪ ﺧﺮاﻓﺎت و ﺿﺪ اﺳﻼﻣ ِ‬ ‫ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ از ﺵﻨﺎﺧﺘﻪ ﺵﺪ ِ‬
‫ﺣﻼج ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫هﻤﻴﻦ روﺵﻨﻔﻜﺮ ﻣﺬهﺒﻲ ]ﻋﻠﻲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ[ در ﺝﺎي دﻳﮕﺮي ﻧﻮﺵﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬

‫‪15‬‬
‫»آﺴﺎﻧﻲ آﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻜﺮار ﻣﻲﺵﻮد‪ ،‬اﺳﺎﺳﺎ ﺗﺎرﻳﺦ را ﻧﻤﻲﺵﻨﺎﺳﻨﺪ‪) «.‬ﻧﻘﻞ ﺑﻪ‬
‫ﻣﻀﻤﻮن(‬
‫ﺑﻪ ﻋﻘﻴﺪﻩي اﻳﻦ روﺵﻨﻔﻜﺮ دﻳﻨﻲ‪ ،‬ﺗﻜﺮار ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ ﻋﺪﻩاي ﺣﺎآﻢ ﭼﭙﺎوﻝﮕﺮ‬
‫ﺑﺮوﻧﺪ و ﻋﺪﻩاي ﭼﭙﺎوﻝﮕ ِﺮ دﻳﮕﺮ ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﻋﺪم ﺗﻜﺮار ﺗﺎرﻳﺦ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦ آﻪ ﺳﻴﺪ روح اﷲ ﺧﻤﻴﻨﻲ‬
‫دوﺑﺎرﻩ ﺑﺮ آﺸﻮر ﺣﺎآﻢ ﻧﺸﻮد‪ .‬ﺣﺎآﻢ ﺑﻌﺪي ﻗﺪش آﻮﺗﺎﻩﺗﺮ ﺑﺎﺵﺪ‪ .‬ﻳﺎ ﻣﺜﻼ ﺝﻮانﺗﺮ ﺑﺎﺵﺪ و‬
‫دﺳﺘﺶ هﻢ در ﻳﻚ ﺳﺎﻧﺤﻪي ﻏﻴﺒﻲ از آﺎر اﻓﺘﺎدﻩ ﺑﺎﺵﺪ‪ .‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻜﺮار ﻧﻤﻲﺵﻮد؛ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﻦآﻪ‬
‫ﺵﺎهﺎن ﻣﺮدﻩ از ﮔﻮر ﺑﺪر ﻧﻤﻲﺁﻳﻨﺪ ﺗﺎ دوﺑﺎرﻩ ﺑﺮ ﺗﺨﺖ ﺑﻨﺸﻴﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫هﻤﻴﻦ ﻣﺤﻘﻖ‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺵﻨﺎس‪ ،‬اﺳﻼم ﺵﻨﺎس و هﻤﻪﭼﻴﺰ ﺵﻨﺎس ﺑﺮﺝﺴﺘﻪي ﻣﺴﻠﻤﺎن‪،‬‬
‫ﺁﻧﻘﺪر ﺳﻮاد ﻧﺪارد آﻪ ﺗﻔﺎوﺗﻲ ﺑﻴﻦ اﺳﺘﺮاﺗﮋي و ﺗﺎآﺘﻴﻚ ﺑﮕﺬارد‪ .‬ﺧﻴﺎل ﻣﻲآﻨﺪ آﻪ ﻣﺜﻼ اﻣﻮﻳﺎن‬
‫ﺑﺎ ﻋﺒﺎﺳﻴﺎن ﻣﺎهﻴﺘﺎ ﺗﻔﺎوت دارﻧﺪ‪ .‬ﻳﺎ ﺻﻔﻮﻳﺎن‪ ،‬ﺑﺎ »ﺵﺎﻩ‪/‬ﺁﺧﻮﻧﺪ«هﺎي ﺣﺎآﻢ ﻓﻌﻠﻲ ﻓﺮق ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺖ ﺵﻴﻮﻩي رﻓﺘﺎ ِر‬‫ﺖ ﺑﻴﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖهﺎي ﺣﺎآﻢ ﺑﺮ اﻳﺮان ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﺵﺒﺎه ٍ‬ ‫درك ﻧﻤﻲآﻨﺪ آﻪ ﺵﺒﺎه ٍ‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﺎ ﻣﺮدم اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ هﻢ در اﻳﺮان ﺗﺎرﻳﺦ هﻤﻴﺸﻪ ﺗﻜﺮار ﺵﺪﻩاﺳﺖ‪ .‬ﺗﻔﺎوتهﺎ‬
‫هﻢ‪ ،‬هﻤﻪ ﺵﻜﻠﻲ و ﻇﺎهﺮي ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﺖ اﺳﺎﺳﻲ ﺁن هﻢ ـ دﺳﺖآﻢ از ﻣﺸﺮوﻃﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﻮ‬
‫ﺖ ﺑﺎورهﺎي‬ ‫ـ ﻋﺪم ﺁﮔﺎهﻲ ﻣﺎ از ﻣﻜﺎﻧﻴﺰم اﻧﻮاع دﻳﻜﺘﺎﺗﻮريهﺎ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻠﺘﺶ‪ ،‬ﻋﺪم ﺵﻨﺎﺧ ٍ‬
‫ﻦ ﺵﻴﻮﻩهﺎي ﻣﺎﻓﻴﺎﻳﻲ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮريهﺎ ـ ﭼﻪ آﻼﺳﻴﻚ و‬ ‫آﻬﻨﻪي ﻣﺬهﺒﻲ و ﺧﺮاﻓﺎﺗﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺸﻨﺎﺧﺘ ِ‬
‫ﭼﻪ ﻣﺬهﺒﻲ ـ ﺑﺮاي در ﻣﻨﮕﻨﻪ ﻧﮕﻪ داﺵﺘﻦ ﻣﻠﺖ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﮔﺮ زﻣﺎﻧﻲ ﭘﻴﺶ ﺁﻣﺪ آﻪ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮرهﺎ ﺑﺮ ارﻳﻜﻪي ﻗﺪرت ﺣﺎآﻢ ﻧﺒﻮدﻧﺪ و دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن و‬
‫ﭘﻴﺮوان ﻣﺬاهﺐ و ﻣﻜﺎﺗﺐ دﻳﮕﺮ اﻋﺪام ﻧﺸﺪﻧﺪ و زﻧﺪاﻧﻴﺎن ﺳﺎلهﺎ در زﻧﺪانهﺎ ﻧﭙﻮﺳﻴﺪﻧﺪ و‬
‫ﺳﺎﻧﺴﻮر ﻧﺒﻮد‪ ،‬و از ﻧﻴﺮوي ﻧﻈﺎﻣﻲ در ﺗﻮازي ﺑﺎ ﻧﻴﺮوي ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﺮاي ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺮ ﻣﺮدم‬
‫ﻞ ﺧﻮدش ﺧﺎرج ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺁن وﻗﺖ ﻣﻲﺗﻮان ادﻋﺎ آﺮد آﻪ ﺗﺎرﻳﺦ از ﺳﻴﻜ ِ‬
‫ل ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﻴﺪﻧﺸﺎن ﺣﺴﺎبهﺎي‬ ‫اﮔﺮ رهﺒﺮاﻧﻲ ﺳ ِﺮ آﺎر ﺁﻣﺪﻧﺪ آﻪ از هﻤﺎن او ِ‬
‫ﺑﺎﻧﻜﻲﺵﺎن را ﭼﻨﺪ دﻩ رﻗﻤﻲ ﻧﻜﺮدﻧﺪ و ﺑﺮاي در ﻗﺪرت ﻣﺎﻧﺪﻧﺸﺎن‪ ،‬هﺮ ﻣﺨﺎﻝﻒ و ﻣﻌﺘﺮﺿﻲ را‬
‫ـ ﺣﺘﺎ رﻓﻘﺎي دﻳﺮﻳﻨﺸﺎن را ـ ﺳﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﻧﻜﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺁﻧﮕﺎﻩ ﻣﻲﺗﻮان ادﻋﺎ آﺮد آﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻜﺮار‬
‫ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﺗﻤﺎم ﻃﻮل ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان ﺗﻨﻬﺎ دوران دو‪/‬ﺳﻪ ﺳﺎﻝﻪي ﻧﺨﺴﺖ وزﻳﺮي دآﺘﺮ ﻣﺤﻤﺪ‬
‫ل ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬هﻤﻪي دورانهﺎ دﺳﺖآﻢ از ﺑﻌﺪ‬ ‫ﻣﺼﺪق ﺧﺎرج از ﭼﺮﺧﻪي ﻣﻌﻤﻮ ِ‬
‫از ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﻮ ﺑﻪ هﻢ ﺵﺒﻴﻪ هﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻞ ﺗﺎرﻳﺦ در ﺁﻝﻤﺎن ﭘﺲ از ﺳﻘﻮط دوﻝﺖ ﺁدوﻝﻒ هﻴﺘﻠﺮ ﭘﻴﺶ ﺁﻣﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ‬ ‫ﻋﺪم ﺗﻜﺮا ِر ﺳﻴﻜ ِ‬
‫ﺖ ﺣﻜﻮﻣﺖ و‬ ‫ﻲ راﺳﻴﺴﺘﻲ و ﻧﺎزﻳﺴﺘﻲ اﺳﺖ آﻪ ﺵﻜﻞ و ﻣﺎهﻴ ٍ‬ ‫از ﺳﻘﻮط ﻧﻈﺎم ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﺗﻚ ﺣﺰﺑ ِ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺘﮕﺮان ﺁﻝﻤﺎن ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﻲ ﻋﻮض ﻣﻲﺵﻮد‪ .‬ﺣﻘﻮق و وﻇﺎﻳﻒ ﺵﻬﺮوﻧﺪي‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﺵﻮد‪ .‬ﺁزادي ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت‪ ،‬اﺣﺰاب و دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن در ﺳﻴﻨﻪي ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﻲ ﺝﺎي‬
‫ش ﺑﻪ ﻣﻠﺖ ﻣﻲﺵﻮد‪ .‬ﺣﻜﻢ اﻋﺪام ﺑﻜﻠﻲ ﻝﻐﻮ ﻣﻲﺵﻮد و…‬ ‫ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻣﺒﻨﺎي ﻧﮕﺮ ِ‬
‫ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ اﻳﺮاﻧﻴﺎﻧﻲ آﻪ ﻣﺜﻞ ﺑﻴﺴﺖ و ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ﻣﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ‪» :‬اﻳﻦهﺎ ﺑﺮوﻧﺪ‪،‬‬
‫هﺮآﻪ ﻣﻲﺧﻮاهﺪ ﺑﻴﺎﻳﺪ« ﺑﻲﺗﺮدﻳﺪ ﺁﻳﻨﺪﻩي هﻮﻝﻨﺎكﺗﺮي را ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺗﺪارك ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ و از ﻧﻘﻄﻪ‬
‫ﻧﻈﺮي ﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮ ﺑﺎ ﺳﺮﻧﻮﺵﺖ ﻣﺎ ﺑﺎزي ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن در واﻗﻊ از ﻋﺪ ِم رﺿﺎﻳﺖ ﻣﺮدم از‬
‫اوﺿﺎع اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬اﻗﺘﺼﺎدي‪ ،‬ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻓﺮهﻨﮕﻲ ﺣﺎآﻢ ﺑﺮ آﺸﻮر ﺳﻮء اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺑﺎ ﻧﻔﻲ ﻳﻚ ﺝﺮﻳﺎن ﺑﻪ هﻴﭻ اﺙﺒﺎﺗﻲ رﺳﻴﺪ‪ .‬ﺗﺎرﻳﺦ ﺙﺎﺑﺖ آﺮدﻩ اﺳﺖ آﻪ ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ‬
‫‪16‬‬
‫ﻓﺪاآﺎريهﺎي ﺑﻲﺵﺎﺋﺒﻪي ﻣﺮدم‪ ،‬اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﺑﻲﺧﺒﺮي از ﺗﺎرﻳﺨﺸﺎن هﻤﻴﺸﻪ ﻳﻚ‬
‫ﭼﺮﺧﻪي ﻣﻌﻴﻦ را دور زدﻩاﻧﺪ‪ .‬ﺁﮔﺎهﻲ ﺗﻨﻬﺎ راهﻲ اﺳﺖ آﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﺮﮔﻴﺠﻪي‬
‫ﺺ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﺝﺎﻧﺸﻴﻦ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮر دﻳﮕﺮ ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺨﺸﺪ‪.‬‬‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ‪ ،‬در دو ِر ﻣﺸﺨ ِ‬
‫ب دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن‪،‬‬‫ﺵﻨﺎﺧﺖ ﺗﺎرﻳﺦ و ﺵﻴﻮﻩهﺎي ﻣﺮﺳﻮم ﺣﻜﻮﻣﺘﮕﺮان؛ ﺳﺎﻧﺴﻮر‪ ،‬ﺳﺮآﻮ ِ‬
‫اﺳﺘﻔﺎدﻩ از ﺑﺎورهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ‪ ،‬ﻓﺮهﻨﮓ آﺸﻲ‪ ،‬ﺳﻴﺴﺘﻢهﺎي اﻣﻨﻴﺘﻲ و اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ‪ ،‬ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫و ﺑﻪ ﺧﺪﻣﺖ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺑﻌﻀﻲ از ﺗﺤﺼﻴﻞآﺮدﮔﺎن اﺳﺖ آﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺳﻴﻜﻞ ﻣﺰﺧﺮف ﺗﺎرﻳﺦ‪،‬‬
‫اﻣﻜﺎن ﺑﻘﺎ و ﻣﺎﻧﺪﮔﺎري ﻣﻲدهﺪ‪ .‬اﻳﻦ دو ِر ﺗﻜﺮار را ﺑﺎﻳﺪ ﺵﻜﺴﺖ!‬
‫اﮔﺮ ﺁﻝﻤﺎنهﺎ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ از ﺳﻴﻜﻞ ﻗﺒﻠﻲ ﺗﺎرﻳﺨﺸﺎن ﺧﺎرج ﺵﻮﻧﺪ و ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺝﺪﻳﺪي از‬
‫اﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺵﻬﺮوﻧﺪ‪ ،‬وﻇﺎﻳﻒ و ﺗﻜﺎﻝﻴﻒ آﺴﺎﻧﻲ آﻪ اهﺮمهﺎي ﻗﺪرت را در دﺳﺖ ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺑﺪهﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻝﻴﻞ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ آﻪ ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺰاراﻧﺸﺎن ]ﻳﺎ ﻣﻨﺘﺨﺒﻴﻦ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﻣﺮدم[ ﺑﻪ اﻳﻦ ﺑﺎور و‬
‫ﺵﻨﺎﺧﺖ رﺳﻴﺪﻧﺪ آﻪ ﺵﻴﻮﻩهﺎي دوﻝﺘﻤﺪاري ﻗﺒﻠﻲ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺵﻌﺎر‪ ،‬ﺗﻬﻴﻴﺞ اﺣﺴﺎﺳﺎت‪ ،‬ﺻﺪور‬
‫ﺗﺮورﻳﺴﻢ‪ ،‬اﻧﺘﻘﺎل ﺗﻀﺎدهﺎ ﺑﻪ ﺑﻴﺮون از ﻗﻠﻤﺮو ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ‪ ،‬ﻧﻔﻲ و ﺣﺬف دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن و…‬
‫ﺑﺎزﺗﺎب و ﻧﺘﻴﺠﻪي هﺮاس اﻧﮕﻴﺰي دارد‪ .‬و ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ اﻳﺸﺎن را درﮔﻴﺮ ﺝﻨﮓهﺎي ﻧﺴﻞ ﺳﻮز و‬
‫ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ﺑﺮﺑﺎد دهﻲ ﻣﻲآﻨﺪ؛ آﻪ ﺗﻤﺎم ﺝﻬﺎن ﻣﺘﻤﺪن را هﻢ ﺑﺮﻋﻠﻴﻪ اﻳﺸﺎن ﻣﻲﺵﻮراﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ‬
‫دﻝﻴﻞ ﻣﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪم آﻪ ﻣﺎ ﺑﺎﻳﺪ از اﺳﺎس ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺝﺪﻳﺪي از ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﺪهﻴﻢ و ﺣﺎآﻤﺎن را ﻧﻪ ﻓﻘﻂ‬
‫ﺑﺮاي ﺣﻜﻢ آﺮدن‪ ،‬ﺳﻮاري ﮔﺮﻓﺘﻦ از ﻣﺮدم‪ ،‬ﺣﺬف ﻣﺨﺎﻝﻔﻴﻦ‪ ،‬ﭼﭙﺎوﻝﮕﺮ ﺙﺮوتهﺎي ﻣﻠﺖ …‬
‫آﻪ ﺧﺎدﻣﻴﻦ ﻣﻠﺖ ﺗﻌﺮﻳﻒ آﻨﻴﻢ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﭘﻨﺒﻪ را از ﮔﻮش درﺁورﻳﻢ آﻪ ﻣﻲﺵﻮد اﻧﺴﺎنهﺎ را‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ دﻝﻴﻞ اﻧﺪﻳﺸﻪهﺎﺵﺎن دﺳﺘﻪﺑﻨﺪي آﺮد و ﺑﻪ اﻳﺸﺎن ﻋﻨﻮان ﺵﻬﺮوﻧ ٍﺪ درﺝﻪ ﻳﻚ و درﺝﻪ دو‬
‫داد‪ .‬هﻴﭻآﺲ اﺝﺎزﻩ ﻧﺪارد دﻳﮕﺮي را ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﺵﻴﻮﻩي ﻣﺘﻔﺎوت ﺗﻔﻜﺮش ﺣﺬف ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ آﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﺮاﻧﻲ در درﺝﻪي اول ﻳﻚ ﺵﻬﺮوﻧﺪ اﺳﺖ؛ ﻓﺎرغ از اﻳﻦ آﻪ ﭼﻪ اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬رﻧﮓ‪ ،‬ﻧﮋاد‪،‬‬
‫ﻒ ﻏﻠﻂ از اﻧﺴﺎن و ﺵﻬﺮوﻧﺪ‬ ‫ﺝﻨﺴﻴﺖ و ﻗﻮﻣﻴﺘﻲ داﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﺪ‪ .‬ﺗﻤﺎم ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ ﻣﺎ از هﻤﻴﻦ ﺗﻌﺮﻳ ٍ‬
‫ﻧﺎﺵﻲ ﻣﻲﺵﻮد‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻏﻠﻂ اﺳﺖ آﻪ ﺳﺮﻧﻮﺵﺖ ﻣﺮدﻣﻤﺎن ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺁﭘﺎرﺗﺎﻳﺪي اﻧﺠﺎﻣﻴﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﺎ اﮔﺮ اآﺜﺮﻳﺖ ﻣﺮدم اﻳﺮان هﻢ ﺵﻴﻌﻪي دوازدﻩ اﻣﺎﻣﻲ ﺑﺎﺵﻨﺪ‪ ،‬در ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﻲ‬
‫اﻳﺮان ﻧﺒﺎﻳﺪ هﻴﭻ دﻳﻦ ﻳﺎ ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان دﻳﻦ رﺳﻤﻲ آﺸﻮر ﻗﻴﺪ ﺵﻮد‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﻬﺎﻧﻪاي ﺑﻪ دﺳﺖ‬
‫ﻣﺘﻮﻝﻴﺎن ﻣﺬهﺐ ﺑﺮاي ﺣﺬف و ﻧﻔﻲ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن دادﻩ ﻧﺸﻮد! ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ اِﺵﻜﺎل ﻣﺘﻤﻢ ﻗﺎﻧﻮن‬
‫اﺳﺎﺳﻲ اﻳﺮان آﻪ ﭘﺲ از ﻣﺸﺮوﻃﻪ ﺗﺪوﻳﻦ ﺵﺪ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ آﺮدن ﺁﭘﺎرﺗﺎﻳﺪ دﻳﻨﻲ اﺳﺖ و اﻳﻦ ﻋﻤﻞ‬
‫آﻪ زﻳﺮ ﻓﺸﺎر ﺵﻴﺦ ﻓﻀﻞاﷲ ﻧﻮريهﺎ اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﻳﻜﻲ از ﮔﺮﻩهﺎي آﻮر ﺗﺎرﻳﺦ آﺸﻮر‬
‫ﻣﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺵﻜﺴﺘﻦ اﻳﻦ دور ﺗﺎرﻳﺨﻲ در ﻣﺮﺣﻠﻪي اول ﺑﺎﻳﺪ از ﺳﻴﻜﻞ اﻋﺘﺮاﺿﻲ ﻓﻌﻠﻲ‬
‫ﺧﺎرج ﺵﺪ‪ .‬ﻣﺸﻜﻞ ﻣﺎ اﻳﺮاﻧﻴﺎن آﻤﺒﻮد اﻋﺘﺮاض و آﻤﺒﻮد ﻧﻬﻀﺖهﺎي ﺿﺪ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻣﺸﻜﻞ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﻣﺎ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﺎ ﺵﻜﻞ ﻗﻀﻴﻪ درﮔﻴﺮ ﺵﺪﻩاﻳﻢ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ هﻢ هﻤﻴﺸﻪ از‬
‫ﻣﺤﺘﻮا ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧﺪﻩاﻳﻢ‪ .‬ﻳﻜﻲ از ﺑﺰرگﺗﺮﻳﻦ اﺵﺘﺒﺎهﺎت ﺗﺎرﻳﺨﻲ اﻳﺮاﻧﻴﺎن در ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻦ ﺗﺎرﻳﺦ و‬
‫ب اﻣﻮﻳﺎن و‬ ‫آﻤﻚ ﺑﻪ ﺗﻜﺮار ﺳﻴﻜﻞ ﺗﺎرﻳﺦ هﻤﺎﻧﺎ ﺧﺎرج آﺮدن ﺣﻜﻮﻣﺖ از دﺳﺖ ﺳﻠﺴﻠﻪي ﻋﺮ ِ‬
‫ﻋﺮب ﻋﺒﺎﺳﻴﺎن ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ آﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﺮاﺳﺎﻧﻲ اﻧﺠﺎم‬ ‫ِ‬ ‫ﺳﭙﺮدن ﺁن ﺑﻪ دﺳﺖ ﺳﻠﺴﻠﻪي‬
‫ﺖ اﻳﻦ دو ﺳﻠﺴﻠﻪي ﺗﺠﺎوزﮔ ِﺮ‬
‫ﺵﺪ‪ .‬اﻝﺒﺘﻪ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ هﻢ آﺎرﻣﺰدش را‪ ،‬در ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻦ ﺵﺒﺎه ٍ‬

‫‪17‬‬
‫ن دوران ﻣﺎ هﻢ ﺑﻲﺵﺒﺎهﺖ ﺑﻪ‬ ‫اﺳﻼﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﻪ دﺳﺖ هﻤﺎنهﺎ هﻢ ﺳﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺵﺪ‪ .‬داﺳﺘﺎ ِ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ ﺁن دوران و ﺝﺎﻧﺸﻴﻦ ﺵﺪن ﺳﻠﺴﻠﻪي ﻋﺒﺎﺳﻴﺎن ﺑﻪ ﺝﺎي اﻣﻮﻳﺎن ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫رﻓﺘﻦ ﺝﻨﺎح رادﻳﻜﺎل ﻣﺬهﺒﻲ از ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﻴﺪن ﺝﻨﺎح »ﻧﺮم ﺗﻦ« ﺁن هﻢ‬
‫ﻳﻚ ﺵﻮﺧﻲ ﺑﻴﻤﺰﻩ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﺵﻜﺎل اﺳﺎﺳﻲ ﺧﻮد ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬هﻤﻪي اﻳﻦ ﻣﺘﻮﻝﻴﺎن‬
‫ن ﺗﺪاوم ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺬهﺐ ﺑﺮ ﻣﺮدم هﺴﺘﻨﺪ و ﻧﻪ‬ ‫ﺣﻜﻮﻣﺘﮕﺮ ﻣﺬهﺒﻲ و ﺵﻴﻌﻲ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﻧﮕﺮا ِ‬
‫ت ﻣﺮدم‪.‬‬‫ﻧﮕﺮان ﺑﻴﭽﺎرﮔﻲ‪ ،‬ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ‪ ،‬ﺑﻲ ﻓﺮهﻨﮕﻲ‪ ،‬ﺳﺎﻧﺴﻮر‪ ،‬ﭼﭙﺎول و ﻏﺎر ِ‬
‫»اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژي ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺑﺮﺗﺮ‪ ،‬ﭼﻪ در رژﻳﻢهﺎي ﺗﻮﺗﺎﻝﻴﺘﺮ و ﭼﻪ در‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖهﺎي اﺳﻼﻣﻲ و ﺧﺼﻮﺻﺎ ﺵﻴﻌﻲ ﺧﻮد را از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت ﮔﺴﺘﺮدﻩ‪ ،‬ﺗﻔﺘﻴﺶ‪،‬‬
‫ﺑﺎزرﺳﻲ ﻓﻜﺮي‪ ،‬ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻣﺬهﺒﻲ‪ ،‬ﻗﻬﺮ و ﺧﺸﻮﻧﺖ‪ ،‬ارﻋﺎب‪ ،‬ﺗﺮور ﺝﺴﻤﻲ و ﻓﻜﺮي‪ ،‬ﺳﺮآﻮب‬
‫هﺮ ﻧﻮع دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ و ﺁزاد ﻓﻜﺮي ﺗﺤﻤﻴﻞ و ﺗﺜﺒﻴﺖ ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬اﺻﻮل اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژﻳﻚ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫“وﺣﻲ ﻣﻨﺰل” و“آﻼم ﺁﺧﺮ” ﺑﻪ اﺑﺰار ﺗﺤﻤﻴﻖ ﺗﻮدﻩهﺎ و وﺳﻴﻠﻪاي ﺑﺮاي ﺳﺮآﻮب ﺁزاديهﺎ و‬
‫ﺁرﻣﺎنهﺎي دﻣﻮآﺮاﺗﻴﻚ روﺵﻨﻔﻜﺮان ﺝﺎﻣﻌﻪ ﺑﺪل ﻣﻲﺵﻮد‪ .‬ﻧﺎزﻳﺴﻢ در ﺁﻝﻤﺎن‪ ،‬ﻓﺎﺵﻴﺴﻢ در‬
‫اﻳﺘﺎﻝﻴﺎ‪ ،‬اﺳﺘﺎﻝﻴﻨﻴﺴﻢ در ﺵﻮروي و ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺝﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﻲ در اﻳﺮان ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎي ﻋﻴﻨﻲ و‬
‫ﺗﺎرﻳﺨﻲ اﻳﻦ ﻣﺪﻋﺎ هﺴﺘﻨﺪ‪(39) «.‬‬
‫ﺣﺎج ﻣﻼ ﻋﻠﻲ آﻨﻲ ﻣﻲﮔﻔﺖ‪» :‬ﺑﺎ ﺑﻮدن اﺣﻜﺎم اﻝﻬﻲ ﻧﻴﺎزي ﺑﻪ ﻗﻮاﺋﺪ و ﺁداب دﻳﮕﺮ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﻘﺼﻮد “اﺧﻮت” اﺳﺖ آﻪ ﻓﺮﻣﻮدﻩاﻧﺪ‪“ :‬اناﻝﻤﻮﻣﻨﻮن اﺧﻮﻩ” اﮔﺮ ﻏﺮض‬
‫“ﺝﻤﺎﻋﺖ و ﺝﻤﻌﻴﺖ” اﺳﺖ آﻪ اﻣﺮ ﺑﻪ ﻧﻤﺎز ﺝﻤﺎﻋﺖ ﻓﺮﻣﻮدﻩاﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﻨﻈﻮر “ﻣﺴﺎوات”‬
‫اﺳﺖ آﻪ ﺧﻤﺲ و زآﺎت را ﻣﻘﺮر داﺵﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ رﻓﻊ ﻇﻠﻢ و ﺗﻌﺪي اﺳﺖ آﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺣﺪودات‬
‫ﺵﺮﻋﻲ و ﺗﻬﺪﻳﺪات اﺧﺮوي را آﺎﻓﻲ ﺑﺪاﻧﻴﻢ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﻌﻨﻲ “اﺧﺘﻴﺎر و ﺁزادي” اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﺗﺤﺖ‬
‫ﺣﻜﻢ دﻳﮕﺮي ﻧﺒﺎﺵﻴﻢ ]آﻪ[ اﻳﻦ ﻣﻨﺎﻓﻲ اﺳﺎس ﺧﺪاوﻧﺪي اﺳﺖ‪(40)«.‬‬
‫ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ ﺳﺎدﻩ اﻧﺪﻳﺸﻲ اﺳﺖ اﮔﺮ ﺗﺼﻮر ﺵﻮد آﻪ ﻣﺘﻮﻝﻴﺎن ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ‪ ،‬در‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ اﺳﺎﺳﻲ و ﭘﺎﻳﻪاي دﻳﻨﺸﺎن‪ ،‬ﺑﺎﻧﻲ ﺑﺪﻋﺖ و ﻧﻮﺁوري ﺵﻮﻧﺪ‪ .‬ﻓﺮق ﺑﻴﻦ ﺧﺎﺗﻤﻲ و ﺧﺎﻣﻨﻪاي‬
‫ـ ﺣﺘﺎ ﻓﺮق ﺑﻴﻦ ﻣﻜﻼهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﺎ ﻣﻼهﺎﺵﺎن ـ در ﺑﺎور و ﻧﺎﺑﺎوريﺵﺎن ﺑﻪ اﺻﻮل ﺵﻨﺎﺧﺘﻪ‬
‫ﺵﺪﻩ و ﺝﻬﺎﻧﻲ ﺣﻘﻮق ﺑﺸﺮ ﻧﻴﺴﺖ؛ ﻓﺮﻗﺸﺎن ﺗﻨﻬﺎ در ﺵﻜﻞ ﻝﺒﺎﺳﺸﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻲﺝﻬﺖ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ‬
‫ﺑﻪ ﺑﻴﺎن دآﺘﺮ ﺳﻴﺪ ﺝﻮادي‪ :‬ﻣﻬﺪي ﺑﺎزرﮔﺎن ﺑﻪ دﻻﻳﻞ ﺵﺮﻋﻲ از ﭘﺎﻓﺸﺎري ﺑﺮ ﺧﻮاﺳﺖ اﺳﺎﺳﻲ‬
‫ح ﺁدﻣﺨﻮا ِر ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺬهﺒﻲ ﺵﺪ آﻪ‬ ‫ﻣﻠﺖ اﻳﺮان آﻮﺗﺎﻩ ﺁﻣﺪ و ﻣﺤﻠﻞ و هﻤﻮار آﻨﻨﺪﻩي راﻩ ﺝﻨﺎ ِ‬
‫در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺧﻮدش را هﻢ ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ آﻪ ﻣﻠﺖ ﻣﺎ ﻣﺠﺒﻮر اﺳﺖ ﻳﻚ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﺗﺠﺮﺑﻪي ﺗﻠﺦ ﺗﺎرﻳﺨﻲ را‬
‫ﺗﻜﺮار آﻨﺪ و ﺑﺮاي ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﺎﻧﺪن ﻳﻚ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﻣﺬهﺒﻲ دﻳﮕﺮ ﻗﺮﺑﺎﻧﻲ ﺑﺪهﺪ؛ اﻣﺎ ﺗﺎرﻳﺦ‬
‫در هﻤﻪي دﻧﻴﺎ و هﻤﻪي آﺸﻮرهﺎ ﺙﺎﺑﺖ آﺮدﻩاﺳﺖ آﻪ ﻣﺮز ﺑﻴﻦ ﺗﻮﺣﺶ و ﺗﺠﺪد از ﻣﻴﺎن اﻓﺮاد‬
‫هﻢ ﻋﻘﻴﺪﻩاي ﻧﻈﻴﺮ دو ﺝﻨﺎح ﺣﺎآﻢ ﺑﺮ اﻳﺮان ﻧﻤﻲﮔﺬرد‪ .‬ﻣﺮز اﺻﻠﻲ‪ ،‬اﺻﻮﻝﻲ و اﺳﺎﺳﻲ ﺑﻴﻦ‬
‫ارﺗﺠﺎع و ﻣﺪﻧﻴﺖ از »ﺧﻠﻊ ﻳ ٍﺪ« از اﻧﻮاع ﺣﻜﺎم ﻣﺬهﺒﻲ از ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻋﺒﻮر ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻤﺎم‬
‫ﺗﻌﺎرﻳﻒ ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﻇﺎهﺮا ﻣﺘﻔﺎوت را در ﻇﺮف و ﺵﻜﻞ اﺻﻠﻲاش ﻳﻌﻨﻲ اﺳﻼم ﺑﺮرﺳﻲ آﺮد‬
‫و ﺑﺎ ﻗﺎﻃﻌﻴﺖ‪ ،‬دﻳﻦ را از ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺝﺪا آﺮد‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻋﻠﻲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ از »ﻣﺴﺌﻮﻝﻴﺖ« اﻣﺎم ﻧﮕﺎﻩ آﻨﻴﺪ‪» :‬ﻣﺴﺌﻮﻝﻴﺖ اﻣﺎم‪ ،‬اﻳﺠﺎد ﻳﻚ‬
‫اﻧﻘﻼب ﺵﻴﻌﻲ اﺳﺖ… ﻣﺴﺌﻮﻝﻴﺖ ﮔﺴﺘﺎخ ﺑﻮدن در ﺑﺮاﺑﺮ ﻣﺼﻠﺤﺖهﺎ‪ ،‬در ﺑﺮاﺑﺮ ﻋﻮام و‬

‫‪18‬‬
‫ﭘﺴﻨﺪ ﻋﻮام و ﺑﺮ ذوق و ذاﺋﻘﻪ و اﻧﺘﺨﺎب ﻋﻮام ﺵﻼق زدن… اﻣﺎم ﻣﺴﺌﻮل اﺳﺖ آﻪ ﻣﺮدم‬
‫را ﺑﺮاﺳﺎس ﻣﻜﺘﺐ ]اﺳﻼم[ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﭘﺮورش دهﺪ؛ ﺣﺘﺎ ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﺵﻤﺎرﻩي ﺁرا… رهﺒﺮي‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻤﺮ و ﺑﻪ ﺵﻴﻮﻩاي اﻧﻘﻼﺑﻲ ـ ﻧﻪ دﻣﻮآﺮاﺗﻴﻚ ـ اداﻣﻪ ﻳﺎﺑﺪ… او ]رهﺒﺮي‬
‫ﺵﻴﻌﻲ[ هﺮﮔﺰ ﺳﺮﻧﻮﺵﺖ اﻧﻘﻼب را ﺑﻪ دﺳﺖ ﻝﺮزان دﻣﻮآﺮاﺳﻲ ﻧﻤﻲﺳﭙﺎرد‪(41) «.‬‬
‫ﻲ اﻣﺮو ِز‬
‫ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻜﻨﻴﻢ آﻪ ﺗﻘﺮﻳﺒﺎ ﺗﻤﺎم روﺵﻨﻔﻜﺮان ﻣﺪرن]![ و ﻣﺪ روز ]![ ﻣﺬهﺒ ِ‬
‫ﻲ‬
‫اﻳﺮان ﺧﻮدﺵﺎن را ﺵﺎﮔﺮدان و ﭘﻴﺮوان ﻋﻠﻲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ ﻣﻲداﻧﻨﺪ و اﻝﮕﻮي ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣ ِ‬
‫ﻣﻮرد ﻧﻈﺮﺵﺎن ﺑﻪ وﺿﻮح در ﻧﻮﺵﺘﻪهﺎ و ﺳﺨﻨﺮاﻧﻲهﺎي ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻠﻲ اآﺒﺮ هﺎﺵﻤﻲ رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ در ﻣﺎدﻩي ﻳﺎزدهﻢ ﻧﺎﻣﻪاي آﻪ در زﻣﺴﺘﺎن ‪ 1359‬ﺑﺮاي‬
‫ﺵﺨﺺ ﺧﻤﻴﻨﻲ ﻧﻮﺵﺖ اﺻﺮار داﺵﺖ آﻪ‪:‬‬
‫»دﺳﺘﻮر ﺝﻨﺎﺑﻌﺎﻝﻲ در ﺧﺼﻮص ﺣﻤﺎﻳﺖ از رﺋﻴﺲﺝﻤﻬﻮر ﻣﻨﺘﺨﺐ ]ﺑﻨﻲﺻﺪر[ آﻪ‬
‫آﺎﻣﻼ ﺑﺠﺎ و ﺑﻤﻮﻗﻊ ﺑﻮد و ﻣﺎ ﺧﻮد ﺑﺪان ﻣﻌﺘﻘﺪ و ﭘﺎي ﺑﻨﺪﻳﻢ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺳﻮء اﺳﺘﻔﺎدﻩ در ﺝﻬﺖ‬
‫اهﺪاف ﺧﺎﺻﻲ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﻲﮔﻴﺮد و ﻣﺎ در ﺵﺮاﻳﻄﻲ ﻧﺒﻮدﻩ و ﻧﻴﺴﺘﻴﻢ آﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ ﺝﻠﻮ‬
‫ﺳﻮء اﺳﺘﻔﺎدﻩ را ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ؛ زﻳﺮا هﺮﮔﻮﻧﻪ اﻇﻬﺎر ﻧﻈﺮ و ﻋﻤﻞ ﻣﺴﺘﻘﻠﻲ ﺑﺮاي ﺝﻠﻮﮔﻴﺮي از‬
‫اﻧﺤﺮاف ﺑﻪ ﻋﻨﻮان آﺎر ﺵﻜﻨﻲ و ﺗﺨﻠﻒ از دﺳﺘﻮر اﻣﺎم و ﻗﺪرت ﻃﻠﺒﻲ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﺵﻮد و‬
‫ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ اﻳﻦ ﺧﻄﺮ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ “اﻧﺘﺨﺎب ﺵﺪن اﻓﺮادي آﻪ ﺗﺴﻠﻴ ِﻢ رﺋﻴﺲﺝﻤﻬﻮرﻧﺪ ﻣﻲﺵﻮد” و از‬
‫ف اﺣﺘﻤﺎﻝﻲ ﻣﺠﺮﻳﺎن ﻣﺤﺮوم‬ ‫داﺵﺘﻦ ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺴﺘﻘﻞ و “ﺣﺎﻓﻆ اﺳﻼم” در ﻣﻘﺎﺑﻞ اﻧﺤﺮا ِ‬
‫]ﻣﻲ[ﮔﺮدﻳﻢ‪(42) «.‬‬
‫ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ ﺑﺮاي ﻧﺠﺎت از وﺿﻊ ﻣﻮﺝﻮد ﻧﻤﻲﺗﻮان ﺑﻪ هﺮ ﺣﺸﻴﺸﻲ ﺁوﻳﺨﺖ‪.‬‬
‫ﺗﺠﺮﺑﻪي ‪ 24‬ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ﺧﻮدﻣﺎن و هﺰارهﺎ ﺗﺠﺮﺑﻪي ﺗﺎرﻳﺨﻲ دﻳﮕﺮ هﻤﻴﻦ دور زدن ﺳﻴﻜﻞ‬
‫ﺗﺎرﻳﺦ را ﺗﺎﺋﻴﺪ ﻣﻲآﻨﺪ؛ ﺑﻪ ﻗﺮﺑﺎﻧﮕﺎﻩ رﻓﺘﻦ ﺝﻮاﻧﺎن‪ ،‬ذﺑﺢ ﻓﺮهﻨﮓ و ﻓﺮهﻨﮓ ﺳﺎزان‪ ،‬اﺳﺘﻤﺮار‬
‫ﻏﺎرت و ﭼﭙﺎول ﺙﺮوتهﺎي ﻣﻤﻠﻜﺖ و… ﺗﻜﺮار ﭼﻨﺪ ﺻﺪ ﺑﺎرﻩي ﭼﺮﺧﻪي دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري‬
‫ﺝﺎﻧﺸﻴﻦ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري دﻳﮕﺮ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﺑﺘﻮاﻧﻴﻢ ﺑﺎور آﻨﻴﻢ آﻪ ﺑﺮاي ﻣﻌﻤﻤﻴﻦ و ﻣﻜﻼهﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﮕﺮ و ﻧﺎﻣﺰدهﺎي‬
‫ﺖ اﺳﻼﻣﻲ ارزش ﭼﻨﺪ ﺝﺰوﻩ و ﺝﻤﻠﻪي اﻋﺮاب ﺑﺪوي از ﺳﺮﻧﻮﺵﺖ ﻳﻚ ﺗﺎرﻳﺦ و ﻳﻚ‬ ‫ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬
‫ﻣﻤﻠﻜﺖ ﻣﻬﻢﺗﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺵﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮان درﻳﺎﻓﺖ آﻪ ﺁوﻳﺨﺘﻦ ﺑﻪ ﻣﻼهﺎي ﻣﺪرﻧﺸﺎن هﻢ در ﻧﻬﺎﻳﺖ ﺑﻪ‬
‫ﺗﻜﺮار ﻳﻚ دورﻩي دﻳﮕﺮ ﺗﻮﺣﺶ‪ ،‬ﺧﺸﻮﻧﺖ‪ ،‬اﺳﻼم زدﮔﻲ‪ ،‬ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬ﺳﺎﻧﺴﻮر و ﺑﺎز هﻢ‬
‫ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ ﻣﻨﺠﺮ ﻣﻲﺵﻮد‪.‬‬
‫اﻝﺒﺘﻪ ﻣﻦ هﻢ اﻳﻦ را ﻣﻲﻓﻬﻤﻢ آﻪ رژﻳﻢ ﺝﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﻲ در ﺝﻨﺎﻳﺖ ﺑﻲﻧﻈﻴﺮ اﺳﺖ و‬
‫ﻣﻴﺰان و ﺵﻴﻮﻩي اﻧﺠﺎم ﺝﻨﺎﻳﺎﺗﺶ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺵﺎهﺎن ﺵﻴﻌﻪي ﺻﻔﻮي ﭘﻬﻠﻮ ﻣﻲزﻧﺪ؛ اﻣﺎ دو ﻧﻜﺘﻪي‬
‫ﻲ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان را ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﻢ ﻧﺎدﻳﺪﻩ ﺑﮕﻴﺮم‪ :‬ﻳﻜﻲ اﻳﻨﻜﻪ ﻃﺮح‬
‫اﺳﺎﺳﻲ و دو ﮔﻴﺮ و ﭘﻴﭻ اﺻﻠ ِ‬
‫ﺵﻌﺎ ِر »اﻳﻦهﺎ ﺑﺮوﻧﺪ هﺮ آﻪ ﻣﻲﺧﻮاهﺪ ﺑﻴﺎﻳﺪ« ﻋﻴﻦ ﺑﻲﻣﺴﺌﻮﻝﻴﺘﻲ و در ﻋﻴﻦﺣﺎل ﻋﻴﻦ ﺳﺎدﻩ‬
‫ﺖ ﺳﻴﺮ ﺗﺤﻮل ﺗﺎرﻳﺨﻲ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫اﻧﮕﺎري در ﺵﻨﺎﺧ ٍ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع دوم و اﺳﺎﺳﻲﺗﺮ اﻳﻦآﻪ ﻣﺎ هﻨﻮز هﻢ ﻣﻜﺎﻧﻴﺴﻢ ﺣﺎآﻢ ﺑﺮ ﺝﺎﻣﻌﻪﻣﺎن را آﻪ‬
‫هﻤﺎن ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻪاﻳﻢ و ﻧﻤﻲداﻧﻴﻢ آﻪ ﻗﺮاﺋﺖ ﺵﻴﻌﻲ از اﺳﻼم ـ ﺧﻮد ـ‬
‫ﺧﻮﻧﺮﻳﺰﺗﺮﻳﻦ ﻧﻮع ﻗﺮاﺋﺖ از اﻳﻦ دﻳﻦ وارداﺗﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ هﻢ دﻳﻦ و ﻣﺬهﺐ ﺑﺎﻳﺪ از‬

‫‪19‬‬
‫اﺳﺎس از دﺧﺎﻝﺖ در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻨﻊ ﺵﻮد‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺵﻴﻮﻩي ﻧﮕﺮش آﻪ ﺑﻪ اِﻋﻤﺎلِ ﭼﻨﻴﻦ اﻋﻤﺎل‬
‫وﺣﺸﻴﺎﻧﻪاي ﻣﻲاﻧﺠﺎﻣﺪ‪ ،‬ﺑﺎز هﻢ ﺧﻮاهﻢ ﭘﺮداﺧﺖ‪.‬‬

‫ﺣﺎل ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ ﺑﻪ ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺗﺎرﻳﺦ ازﺳﻮي روﺵﻨﻔﻜﺮان ﻣﺬهﺒﻲ!‬


‫ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ اﻳﻦهﺎ اﻳﺮاﻧﻴﺎن زﺑﺎن ﻋﺮب ﻧﺎداﻧﺴﺘﻪ و ﻗﺮﺁن ﻧﺎﺧﻮاﻧﺪﻩ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻣﺤﻮ‬
‫ﺵﻌﺎرهﺎي »ﺑﺮاﺑﺮي و ﺑﺮادري« اﺳﻼم وارداﺗﻲ ﺵﺪﻩاﻧﺪ آﻪ هﻠﻬﻠﻪآﻨﺎن ﺳﻴﻨﻪهﺎ را ﻝﺨﺖ‬
‫آﺮدﻩ‪ ،‬ﺑﻪ اﺳﺘﻘﺒﺎل ﺳﭙﺎﻩ اﺳﻼم ﺵﺘﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ! اﻣﺎ اﺗﻔﺎﻗﺎ هﻤﻴﻦ ﺧﻠﻔﺎﻳﻲ آﻪ ﺑﺎ ﺵﻌﺎر ﺑﺮاﺑﺮي‪،‬‬
‫ﺑﺮادري و »ﻳﺎ رباﻝﻤﺴﺘﻀﻌﻔﻴﻦ« و »ﻗﻮﻝﻮ ﻻ اﻝﻪ اﻻ اﷲ ﺗﻔﻠﺤﻮا« ﺑﻪ اﻳﺮان ﺗﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ﻖ ﻣﻠﺖ ﻣﺎ‬ ‫هﻤﻪي داراﻳﻲ ﻣﺎ را ﻏﺎرت آﺮدﻩ‪ ،‬ﺁن آﺸﺘﺎرهﺎي ﻣﺴﺘﻤ ِﺮ ﺗﺎرﻳﺨﻲ را در ﺣ ِ‬
‫ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺵﺪﻩاﻧﺪ؛ آﻪ ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ ﻧﮋاد ﭘﺮﺳﺘﻲ و ﺁﭘﺎرﺗﺎﻳﺪ دﻳﻨﻲ را هﻢ ﺑﻪ ﻣﺎ ﺗﺤﻤﻴﻞ آﺮدﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻃﺮﻓﻪ ﺁﻧﻜﻪ ﻣﺎ ﻗﺮنهﺎ اﺝﺎزﻩ ﻧﺪاﺵﺘﻪاﻳﻢ ﺑﻪ زﺑﺎن ﺧﻮدﻣﺎن ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ و ﺑﻨﻮﻳﺴﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن‪ ،‬داﻧﺸﻤﻨﺪان و هﻨﺮﻣﻨﺪان ﻣﺎ ﺑﺮاي اﻳﻦآﻪ ﺣﺮﻓﺸﺎن را ﺑﻪ ﮔﻮش ﻣﺮدم ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ‪،‬‬
‫ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻮدﻩاﻧﺪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻣﻬﺎﺝﻤﻴﻦ ﻧﮋادﭘﺮﺳﺖ ﺑﻨﻮﻳﺴﻨﺪ و ﺑﻨﮕﺎرﻧﺪ‪ .‬ﺑﻲﺝﻬﺖ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ‬
‫اﻳﺮاﻧﻲﺗﺮﻳﻦ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻣﺎ ـ آﻪ ﺣﺘﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎن هﻢ ﺑﺎ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺳﻨﺘﻲ ﺁن ﻧﺒﻮدﻩاﻧﺪ ـ ﻧﻈﻴﺮ زآﺮﻳﺎي‬
‫رازي و اﻳﻦ ﺳﻴﻨﺎ هﻢ ﭼﻨﺎن در ﻏﺮب ﺑﻪ ﻋﻨﻮان »داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻋﺮب« ﻣﺸﻬﻮرﻧﺪ‪.‬‬
‫»زﺑﺎن رﺳﻤﻲ در درﺑﺎر ﺧﻠﻔﺎ و ﺣﻜﻤﺮاﻧﺎن اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﻋﺮﺑﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ ﺑﺴﻴﺎر ﻃﺒﻴﻌﻲ‬
‫اﺳﺖ آﻪ ﻣﻮرﺧﻴﻦ و ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن و دﺑﻴﺮان اﻳﺮاﻧﻲ در دﺳﺘﮕﺎﻩهﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﺑﻪ ﻋﺮﺑﻲ ﺑﻨﻮﻳﺴﻨﺪ‬
‫و ﺳﺨﻦ ﺑﮕﻮﻳﻨﺪ… ﻳﺎ ﻣﺜﻼ زآﺮﻳﺎي رازي ]آﺎﺵﻒ اﻝﻜﻞ و اﺳﻴﺪ ﺳﻮﻝﻔﻮرﻳﻚ[ آﻪ ﺑﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪي‬
‫ﻧﺒﻮت آﻪ از اﺻﻮل اوﻝﻴﻪ و اﺳﺎﺳﻲ اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ،‬ﺵﺪﻳﺪا ﻣﺨﺎﻝﻒ ﺑﻮد… رازي از ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ‬
‫ﺖ ﻋﻘﻞ در هﻤﻪي‬ ‫داﻧﺸﻤﻨﺪان و ﻓﻴﻠﺴﻮﻓﺎﻧﻲ اﺳﺖ آﻪ در ﻗﺮون وﺳﻄﻲ ﺑﻪ اﻋﺘﺒﺎر و اﺻﺎﻝ ٍ‬
‫اﻧﺴﺎنهﺎ ﺗﺎآﻴﺪ آﺮد و از اﻳﻦ ﭘﺎﻳﮕﺎﻩ ﻋﻠﻴﻪ رﺳﺎﻝﺖ ﭘﻴﻐﻤﺒﺮان ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻝﻔﺖ ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ‪ .‬رازي از‬
‫ﻧﺨﺴﺘﻴﻦ ﻣﺘﻔﻜﺮاﻧﻲ ﺑﻮد آﻪ در هﺰار ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ﺑﻪ ﺝﺪاﻳﻲ دﻳﻦ از دوﻝﺖ ]ﺳﻴﺎﺳﺖ[ اﺵﺎرﻩ‬
‫آﺮد‪(43) «.‬‬
‫»ﻓﺎراﺑﻲ‪ ،‬ﺑﻪ اﺗﻬﺎم اﻳﻦ آﻪ ﻣﻨﻜﺮ ﻣﻌﺎد ﺝﺴﻤﺎﻧﻲ اﺳﺖ و ﻓﻨﺎ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي را ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﻮرد‬
‫روان ﺁدﻣﻲ ﺻﺎدق ﻣﻲداﻧﺪ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﺪﻳﻦ اﺗﻬﺎم آﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ را ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﻧﺒﻮت ﺝﺎي‬
‫دادﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻨﺤﺮف از دﻳﻦ ﺵﻨﺎﺧﺘﻪ ﺵﺪ‪ .‬اﺑﻦ ﺳﻴﻨﺎ از ﺝﺎﻧﺐ ﻓﻘﻬﺎي ﻧﺎﻣﻲ ﻋﺼﺮ ﺧﻮد زﻧﺪﻳﻘﻲ‬
‫اﻋﻼم ﺵﺪ آﻪ “ﻋﻠﻢ آﺎذﺑﺶ ﻣﺎﻳﻪي ﺿﻼﻝﺖ اﺳﺖ” و ﺑﻪ هﻤﻴﻦ اﺗﻬﺎم ﺑﻪ اﻣﺮ ﺧﻠﻴﻔﻪ اﻝﻤﻨﺠﺪ ﺑﺎﷲ‬
‫آﺘﺎبهﺎﻳﺶ در ﺑﻐﺪاد ﺳﻮزاﻧﺪﻩ ﺵﺪ… اﺑﻮرﻳﺤﺎن ﺑﻴﺮوﻧﻲ ﺑﻪ دﻝﻴﻞ اﻳﻦ آﻪ ﭘﺎﻧﺼﺪ ﺳﺎل ﭘﻴﺶ‬
‫از آﻮﭘﺮﻧﻴﻚ ﮔﺮدش زﻣﻴﻦ را ﺑﺪور ﺧﻮرﺵﻴﺪ ﻣﻨﺘﻔﻲ ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮد و ﺑﺪﻳﻦ دﻝﻴﻞ آﻪ ﻓﻌﻞ و‬
‫اﻧﻔﻌﺎﻻت زﻳﺴﺖ ﺵﻨﺎﺳﻲ را ﺗﺎﺑﻊ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﺸﺨﺺ ﻋﻠﻤﻲ ﺵﻤﺮدﻩ ﺑﻮد ـ و ﻧﻪ اﺝﺮاي اواﻣﺮ‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ اﻝﻬﻲ ـ ﺑﺪﻋﺖﮔﺰار در دﻳﻦ داﻧﺴﺘﻪ ﺵﺪ‪ .‬ﻓﺮدوﺳﻲ را ﺑﻪ ﮔﻨﺎﻩ اﻳﻦآﻪ در ﺵﺎهﻨﺎﻣﻪي‬
‫ﺧﻮد ﻣﺪح ﻣﺠﻮﺳﺎن آﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺘﻮاي اﻣﺎم ﻃﺒﺮان اﺝﺎزﻩي دﻓﻦ در ﻗﺒﺮﺳﺘﺎن ﻣﺴﻠﻤﻴﻦ‬
‫ﻧﺪادﻧﺪ‪ .‬و آﺘﺎبهﺎي ]زآﺮﻳﺎي[ رازي را ﺑﻪ ﺝﺮم اﻳﻦآﻪ اﺻﺎﻝﺖ وﺣﻲ و ﻣﻌﺠﺰﻩ را در ﺁنهﺎ‬
‫زﻳﺮ ﻋﻼﻣﺖ ﺳﻮال ﺑﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺁنﻗﺪر ﺑﺮ ﺳﺮش آﻮﺑﻴﺪﻧﺪ آﻪ آﻮر ﺵﺪ و ﻧﺎﺑﻴﻨﺎ از ﺝﻬﺎن‬
‫رﻓﺖ‪(44) «.‬‬

‫‪20‬‬
‫»… در ﺗﻌﻠﻴﻤﺎت ]اﺳﻼﻣﻲ[ ﻣﺰﺑﻮر‪ ،‬هﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﺳﻮﺳﻴﺎﻝﻴﺴﺘﻲ وﺝﻮد ﻧﺪاﺵﺘﻪ…‬
‫ﻣﺤﻤﺪ هﺮﮔﺰ ﻣﺎﻝﻜﻴﺖ ﺧﺼﻮﺻﻲ‪ ،‬ﺑﺮدﮔﻲ و ﺑﺮدﻩداري را اﻧﻜﺎر ﻧﻔﺮﻣﻮد و ﺣﺘﺎ ﺑﻨﺪﻩ آﺮدن‬
‫اﺳﻴﺮان ﺝﻨﮕﻲ را ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ و ﻣﺸﺮوع ﻣﻲﺵﻤﺮد‪(45)«.‬‬
‫ﺐ‬
‫»از ﺗﻨﺎﻗﻀﺎت ﺑﺴﻴﺎ ِر ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان ﭘﺲ از اﺳﻼم ﻳﻜﻲ هﻢ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ اﻏﻠ ِ‬
‫ﻧﺎمﺁوراﻧﻲ را آﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺮﭼﻤﺪاران ﻓﺮهﻨﮓ و ﺗﻤﺪن اﺳﻼﻣﻲ]![ ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲآﺮدﻧﺪ‪ ،‬در‬
‫زﻣﺎن زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻮرد ﭘﻴﮕﺮد و ﺁزار و ﺗﻜﻔﻴﺮ ﻣﺘﻮﻝﻴﺎن اﺳﻼم ﺑﻮدﻩاﻧﺪ‪ .‬از اﺑﻦ ﻣﻘﻔﻊ )روزﺑﻪ‬
‫ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬ﻣﻘﺘﻮل( و دﻗﻴﻘﻲ )‪ 37‬ﺳﺎﻝﻪ ﻣﻘﺘﻮل( ﺗﺎ ﺵﻴﺦ اﺵﺮاق )ﺳﻬﺮوردي‪ 38 ،‬ﺳﺎﻝﻪ اﻋﺪام( از‬
‫رازي و ﻓﺎراﺑﻲ و ﺳﻌﺪ ﺳﻠﻤﺎن )داﺋﻤﺎ ﺁوارﻩ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺗﻜﻔﻴﺮ و ﺗﺒﻌﻴﺪ و ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ ﻣﺮگ ﻣﺸﻜﻮك(‬
‫ﺗﺎ ﺣﺎﻓﻆ و ﻣﻮﻝﻮي و ﺧﻴﺎم و ﻧﺎﺻﺮﺧﺴﺮو )ﺗﻜﻔﻴﺮ و دقﻣﺮگ( و از ﻋﻄﺎر و ﻣﻼﺻﺪرا ﺗﺎ‬
‫ﻣﻴﺮزا ﺁﻗﺎﺧﺎن آﺮﻣﺎﻧﻲ و ﻃﺎﻝﺒﻮف ﺗﺒﺮﻳﺰي و دهﺨﺪا )ﺗﻜﻔﻴﺮ( ﻣﻲﺗﻮان ﺳﻴﺎهﻪاي در ﭼﻨﺪ‬
‫ﺻﻔﺤﻪ از ﻧﺎمﺁوران اﻳﺮان ﭘﺮداﺧﺖ آﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺎ وﺣﺸﻴﺎﻧﻪﺗﺮﻳﻦ ﻓﺸﺎرهﺎ و‬
‫ﺖ ﻓﺮهﻨﮕﻲ و ﭘﻴﺎﻣﺸﺎن ﻧﻴﺰ ـ ﺑﮕﻮﻧﻪاي ﺵﻨﺎﺧﺘﻪ ﻧﺸﺪﻧﻲ‬ ‫ﺿﺮﺑﺎت روﺑﺮو ﺑﻮدﻩاﻧﺪ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺵﺨﺼﻴ ٍ‬
‫ـ ﺗﺤﺮﻳﻒ و “ﺗﺼﺤﻴﺢ” ﮔﺸﺘﻪ اﺳﺖ‪(46)«.‬‬
‫ﺝﻨﮕﻲ آﻪ ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻝﻲ اﺳﺖ ﺑﺎ واژﻩهﺎي »ﺧﻮدي و ﻏﻴ ِﺮ ﺧﻮدي« در اﻳﺮان در ﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺵﻜﻞ دﻳﮕﺮي از هﻤﺎن ﺁﭘﺎرﺗﺎﻳﺪ ﻣﺬهﺒﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻨﺘﻬﺎ اﻳﻨﺠﺎ دﻳﮕﺮ زردﺵﺘﻲ‪ ،‬ﻳﻬﻮدي‪،‬‬
‫ﻣﺴﻴﺤﻲ‪ ،‬ﺑﻮداﻳﻲ‪ ،‬ﺳﻨﻲ‪ ،‬ارﻣﻨﻲ‪ ،‬ﺁﺳﻮري‪ ،‬ﺑﻬﺎﻳﻲ و… ﻋﻠﻲاﻝﻠﻬﻲ‪ ،‬اهﻞ ﺣﻘﻲ‪ ،‬ﺵﻴﺨﻲ…‬
‫وهﺎﺑﻲ و دﻳﮕﺮان و دﻳﮕﺮان در ﺑﻴﻦ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺝﻨِﮓ ﻣﻴﺎن »ﺧﻮديهﺎ و ﻏﻴ ِﺮ ﺧﻮديهﺎ« ﺗﻨﻬﺎ‬
‫ن ﺧﻮ ِد ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺵﻴﻌﻪي دوازدﻩ اﻣﺎﻣﻲ ـ ﻳﺎ ﺳﻴﺰدﻩ اﻣﺎﻣﻲ ﺑﺎ اﺣﺘﺴﺎب ﺧﻤﻴﻨﻲ ـ‬
‫ﻣﻴﺎ ِ‬
‫درﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﺎ ﺑﻪ دﻳﮕﺮ ﺵﻴﻌﻴﺎن دوازدﻩ اﻣﺎﻣﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﻧﻬﻀﺖ ﺁزادي‪ ،‬ﻣﺠﺎهﺪﻳﻦ‪،‬‬
‫ﻣﻴﺜﻤﻲﭼﻲهﺎ‪ ،‬ﺵﺮﻳﻌﺘﻲﭼﻲهﺎ و ﺑﻘﻴﻪ هﻢ ﻣﺮﺑﻮط ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬داﻳﺮﻩ ﺗﻨﮓﺗﺮ و ﺗﻨﮓﺗﺮ ﻣﻲﺵﻮد؛ ﺗﺎ‬
‫ﺝﺎﻳﻲ آﻪ ﺝﺎﻳﻲ ﺑﺮاي ﻋﺒﺪاﷲ ﻧﻮري‪ ،‬آﺪﻳﻮر‪ ،‬اﺵﻜﻮري‪ ،‬ﻣﻨﺘﻈﺮي‪ ،‬ﻃﺎهﺮي‪،‬‬
‫ﻣﻮﺳﻮيﺧﻮﻳﻴﻨﻲهﺎ و دﻳﮕﺮان هﻢ ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺧﺎﻧﻢ ﺝﻤﻴﻠﻪ آﺪﻳﻮر ]از ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎن ﻣﺠﻠﺲ ﺵﺸﻢ[ روز ‪ 18‬اﺳﻔﻨﺪ ‪ 1378‬در هﻤﺎﻳﺶ‬
‫»ﭼﺸﻢاﻧﺪاز اﺻﻼﺣﺎت در ﻣﺠﻠﺲ ﺵﺸﻢ« ﻣﻌﻀﻞ ﮔﺰﻳﻨﺶ را زﻣﻴﻨﻪ ﺳﺎ ِز اﻋﻤﺎل ﺳﻠﻴﻘﻪي‬
‫ﻃﻴﻒ ﺧﺎﺻﻲ ارزﻳﺎﺑﻲ آﺮدﻩ‪ ،‬ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪:‬‬
‫»ﺑﺤﺚ ﮔﺰﻳﻨﺶ ﺑﻪ ﺑﺤﺚ ﺵﻬﺮوﻧﺪ درﺝﻪ ﻳﻚ و درﺝﻪ دو ﻳﺎ ﺑﺤﺚ ﺧﻮدي و ﻏﻴﺮﺧﻮدي‬
‫ﺑﺮﻣﻲﮔﺮدد آﻪ ﺑﺎﻳﺪ در ﻣﺠﻠﺲ ﺵﺸﻢ ﺑﺎ دﻳﺪ ﺑﺎزﺗﺮي ﺑﺎ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ ﺑﺮﺧﻮرد آﻨﻴﻢ…«‬
‫)‪(47‬‬
‫ن ﺣﺎآﻤﻴﺖٍ اﻋﺮاب ﺑﺮ اﻳﺮان و‬ ‫ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ آﺸﺘﺎر و ﺁزا ِر دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن در دورا ِ‬
‫ت دﻳﻨﻲ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ و ﻧﻪ‬
‫هﻤﭽﻨﻴﻦ دوران ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺵﻴﻌﻴﺎن ﺻﻔﻮي ﻧﻪ ﺑﻪ دﻝﻴﻞ اﺧﺘﻼﻓﺎ ِ‬
‫ت ﻣﺬهﺒﻲ؛ هﺮ ﭼﻨﺪ آﻪ اﻳﻦ ﻝﺒﺎس را ﺑﺮ ﺗﻦ داﺵﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﺧﺘﻼف‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﺳ ِﺮ‬ ‫اﺧﺘﻼﻓﺎ ِ‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﻗﺪرت و ﺙﺮوت ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬زﻳﺮ ﻝﻮاي دﻳﻦ ﺝﺪﻳﺪ ﺑﻪ آﺸﻮري ﺑﺎ ﭼﻨﺪ هﺰار ﺳﺎل‬
‫ﺗﻤﺪن‪ ،‬ﻣﺪﻧﻴﺖ‪ ،‬ﺗﺴﺎﻣﺢ و ﺗﺴﺎهﻞ ﺣﻤﻠﻪ آﺮدﻩ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺑﻪ زﻳ ِﺮ ﻣﻬﻤﻴﺰ آﺸﻴﺪﻧﺸﺎن از ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫آﺮدﻧﺸﺎن ﺵﺮوع آﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬وﮔﺮﻧﻪ آﻪ ﺝﺎي ﭘﺎﻳﻲ ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﺤﻜﻤﻲ ـ آﻪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺣﺎل هﻢ آﺶ ﺁﻣﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ ـ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﻲآﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻐﻮلهﺎ و ازﺑﻚهﺎ و ﺗﺮكهﺎ و دﻳﮕﺮ وﺣﻮش ﺻﺤﺮاﻧﺸﻴﻦ آﻪ »ﺁﻣﺪﻧﺪ‬
‫و آﺸﺘﻨﺪ و ﺳﻮﺧﺘﻨﺪ و ﺑﺮدﻧﺪ و رﻓﺘﻨﺪ« ﻣﺪﺗﻲ ﻏﺎرت آﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ هﻢ ﻣﺘﻤﺪن ﺵﺪﻧﺪ و در ﻣﻴﺎن‬
‫‪21‬‬
‫اﻳﻦ ﻣﻠﺖ آﻪ ﭘﺬﻳﺮاي ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺴﻴﺎر از اﻧﻮاع اﻳﺸﺎن ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﺤﻠﻴﻞ رﻓﺘﻨﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻋﺮبهﺎ‬
‫»ﺁﻣﺪﻧﺪ و آﺸﺘﻨﺪ و ﺳﻮﺧﺘﻨﺪ و ﺑﺮدﻧﺪ« اﻣﺎ ﻧﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬آﺠﺎ ﺑﺮوﻧﺪ؟ دوﺑﺎرﻩ ﺑﻪ ﺑﻴﺎﺑﺎنهﺎي ﺑﻲﺁب و‬
‫ﺲ ﻣﺎر و ﺳﻮﺳﻤﺎر و روﻳﺎهﺎي ﺁﻧﭽﻨﺎﻧﻲ ﻝﺐﭘﺮ ﻣﻲزﻧﺪ!؟‬ ‫ﻋﻠﻔﻲ آﻪ از هﺮ ﺳﻨﮓ و ﺧﺎرش‪ ،‬ﻧﻔ ِ‬
‫ﺝﻨﮓهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ ﺣﻮزﻩاي و اﺧﺘﻼﻓﺎت ﺑﻴﻦ اهﻞ رﺳﺎﻝﻪ هﻢ ﺁﻧﻘﺪر ﻧﺎﭼﻴﺰ و ﭼﺸﻢ‬
‫ﭘﻮﺵﻴﺪﻧﻲ اﺳﺖ آﻪ اﺳﺎﺳﺎ اﺧﺘﻼف ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻧﻤﻲﺵﻮد‪ .‬ﻧﮕﺎﻩ ﺝﺪﻳﺪ را ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم‪،‬‬
‫ل‬
‫ﺑﺎﺑﻴﺎن و ﺑﻌﺪ هﻢ ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن داﺵﺘﻪاﻧﺪ آﻪ وﺣﺸﻴﺎﻧﻪ ﺗﻮﺳﻂ رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ ـ در ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ‪ 150‬ﺳﺎ ِ‬
‫اﻋﻼم ﻣﻮﺝﻮدﻳﺘﺸﺎن ـ ﻗﺘﻞﻋﺎم ﺵﺪﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫»ﻗﺒﻞ از ﺑﺮﮔﺰاري اﻧﺘﺨﺎﺑﺎتِ ]هﻔﺘﻤﻴﻦ دو ِر رﻳﺎﺳﺖ ﺝﻤﻬﻮري[ ﺝﻨﺎح ارﺗﺠﺎع ﺑﺎ‬
‫ﻞ ﻗﻠﻢ‪ ،‬و ﻗﻠﻊ و ﻗﻤﻊ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن و ﺣﺘﺎ ﺗﻌﻘﻴﺐ‪ ،‬ﺁزار و آﺸﺘﺎ ِر اﻋﻀﺎي‬ ‫ﺖ اه ِ‬
‫ﻦ ﺣﺮﻣ ٍ‬
‫ﺵﻜﺴﺘ ِ‬
‫ﺝﺎﻣﻌﻪي ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن اﻳﺮان ﺗﻬﺎﺝﻤﺎﺗﺶ را ﺵﺪت ﺑﺨﺸﻴﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﺑﻴﺴﺖ ﺳﺎﻝﻪ ﺑﻪ ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن آﻪ از‬
‫ﺖ ﻣﺬهﺒﻲ اﻳﺮان هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻴﺶ از هﻤﻪ اﺝﺤﺎف ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ اﻋﺪام‬ ‫ﻧﻈﺮ ﺗﻌﺪاد‪ ،‬ﻣﻬﻢﺗﺮﻳﻦ اﻗﻠﻴ ٍ‬
‫روحاﷲ روﺣﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺗﻌﺪاد ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن ﺑﻪ ﺑﻴﺶ از ‪ 200‬ﻧﻔﺮ رﺳﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﺪ هﻔﺘﻪ ﭘﻴﺶ‬
‫هﻢ ﺑﻪ ﺳﻴﺮوس ذﺑﻴﺤﻲ ﻣﻘﺪم و هﺪاﻳﺖ آﺎﺵﻔﻲ ﻧﺠﻒ ﺁﺑﺎدي ﺣﻜﻢ اﻋﺪاﻣﺸﺎن اﺑﻼغ ﺵﺪ‪ .‬ﻋﺪﻩي‬
‫دﻳﮕﺮي از ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن هﻢ در ﺵﻬﺮﺳﺘﺎنهﺎ ﺑﺎزداﺵﺖ ﺵﺪﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫»از ﺁﻧﺠﺎﻳﻲآﻪ اﻋﻀﺎي ﺝﺎﻣﻌﻪي ﺑﻬﺎﺋﻴﺖ اﺝﺎزﻩي ورود ﺑﻪ داﻧﺸﮕﺎﻩهﺎ و ﻣﻮﺳﺴﺎت‬
‫ﻲ رﺳﻤﻲ را ﻧﺪارد؛ اﻳﺸﺎن ﺑﺮاي ﺧﻮدﺵﺎن ﻣﻮﺳﺴﺎت ﺁﻣﻮزﺵﻲ و ﻓﺮهﻨﮕﻲ‬ ‫ﺁﻣﻮزﺵﻲ و ﻓﺮهﻨﮕ ِ‬
‫ﺗﺎﺳﻴﺲ آﺮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﻪ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﻜﺎﺗﺒﻪاي ﺑﻪ ﺁﻣﻮزش ﻋﻠﻮم ﻣﺸﻐﻮل ﺑﺎﺵﻨﺪ‪ .‬ﻣﺎﻣﻮرﻳﻦ دوﻝﺘﻲ در‬
‫اﻳﻦ ﻣﺎﻩ و در ﭼﻬﺎردﻩ ﺵﻬﺮ ﺑﻪ ﻣﺮاآﺰ اﻳﺸﺎن ﺣﻤﻠﻪ آﺮدﻩ و ﺿﻤﻦ از ﺑﻴﻦ ﺑﺮدن وﺳﺎﻳﻞ اﻳﻦ‬
‫ﻲ ‪ 32‬ﺗﻦ از ﻣﻌﻠﻤﻴﻦ اﻳﻦ ﻣﺮاآﺰ را هﻢ ﺑﻪ‬ ‫ﻣﻮﺳﺴﺎت‪ ،‬اﻣﻮال و وﺳﺎﻳﻞ ﺧﺎﻧﮕﻲ و ﺵﺨﺼ ِ‬
‫ﻏﺎرت ﺑﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬از ﺁﻧﻬﺎ هﻢ ﺗﻌﻬﺪ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ آﻪ از اداﻣﻪ آﺎر ﻓﺮهﻨﮕﻲ دﺳﺖ ﺑﺮدارﻧﺪ!‬
‫»ﭼﺮا ﺑﺎ اﻳﻦ ﺝﻤﻌﻴﺖ ﭼﻨﻴﻦ ﻣﻲآﻨﻨﺪ؟ واﺿﺢ اﺳﺖ! ﭼﻮن ﺣﺠﺘﻴﻪ و هﻤﺪﺳﺘﺎﻧﺶ‪،‬‬
‫ﮓ‬
‫ﺑﺨﺶ ﺑﺰرﮔﻲ از ﻗﺪرت ﺳﻴﺎﺳﻲ و اﻗﺘﺼﺎدي را در ﺗﺼﺮف دارﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن هﻢ ﺝﻨ ٍ‬
‫ﻣﺬهﺒﻲ دارﻧﺪ‪ .‬ﻃﺮﻓﺪاران ﻧﻈﺎم وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻪ‪ ،‬ﺝﺎﻣﻌﻪي ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن را ﺑﺎ اﺳﺮاﺋﻴﻞ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﻣﻲداﻧﻨﺪ؛‬
‫ﻲ ﺁﻧﻬﺎ در اﺳﺮاﺋﻴﻞ دﻓﻦ ﺵﺪﻩاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻘﻮل ﺁﻗﺎي ]دآﺘﺮ ﻋﺒﺪاﻝﻜﺮﻳﻢ[ ﻻهﻴﺠﻲ‪:‬‬ ‫زﻳﺮا ﻣﺮاﺝﻊ ﻣﺬهﺒ ِ‬
‫ﺑﺮاﺳﺎس اﻳﻦ ﻣﻨﻄﻖ ـ ﭼﻮن ﻗﺒﺮ دﻩﺗﻦ از اﻣﺎﻣﺎن ﺵﻴﻌﻪ در ﻋﺮاق و ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن ﺳﻌﻮدي و‬
‫ﺳﻮرﻳﻪ اﺳﺖ ـ ﭘﻴﺮوان ﺳﺎﻳﺮ ادﻳﺎن هﻢ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻣﺪﻋﻲ ﺵﻮﻧﺪ‪ :‬ﺵﻴﻌﻴﺎن اﻳﺮان دﺳﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪﻩي‬
‫ﻋﺮاق و ﻋﺮﺑﺴﺘﺎن و ﺳﻮرﻳﻪ هﺴﺘﻨﺪ!‬
‫»اﻳﻦ دﻋﻮاي ﺳﻴﺎﺳﻲ را ﺝﻨﺎح ﺣﺠﺘﻴﻪ و ﻣﻮﺗﻠﻔﻪي اﺳﻼﻣﻲ ﺑﺎ آﻤﻚ ﻃﺒﺴﻲ آﻪ ﺣﺎآﻢ‬
‫ﻣﺸﻬﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺵﺮوع آﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪ رواﻳﺘﻲ واﻋﻆ ﻃﺒﺴﻲ ﺝﺎﻧﺸﻴﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺣﻠﺒﻲ رﺋﻴﺲ ﺣﺠﺘﻴﻪ‬
‫اﺳﺖ آﻪ ﻳﻚ ﺝﺮﻳﺎن ﺿﺪ ﺑﻬﺎﺋﻴﺖ اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻨﻬﺎ در ﺿﻤﻦ ﻣﻲﺧﻮاهﻨﺪ ﺑﺎ آﺸﺘﺎر ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن‪ ،‬ﺝﻮ‬
‫رﻋﺐ و وﺣﺸﺖ اﻳﺠﺎد آﻨﻨﺪ‪(48) «.‬‬
‫اﻳﻦآﻪ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ ﺣﻜﻮﻣﺘﻴﺎن ﺑﺮ ﺳ ِﺮ ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﺳﺎدﻩاي از دﻳﻦ ﺧﻮدﺵﺎن ﺑﺎ ﺧﻮدﺵﺎن هﻢ ﺑﻪ‬
‫ﺗﻮاﻓﻖ ﻧﻤﻲرﺳﻨﺪ و هﺮ ﻳﻚ ﺗﺎوﻳﻞ و ﺗﻔﺴﻴ ِﺮ وﻳﮋﻩاي اراﺋﻪ ﻣﻲآﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﻲ اﻳﻦ‬
‫ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﻣﻨﺎﻓﻌﻲ اﺳﺖ آﻪ اﻳﺸﺎن ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﻲ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫»ﮔﻔﺖ و ﮔﻮي ﻓﺮهﻨﮓهﺎ« آﻪ ﻳﻜﻲ از ﺵﻌﺎرهﺎي اﻧﺘﺨﺎﺑﺎﺗﻲ رﺋﻴﺲﺝﻤﻬﻮر ﺧﺎﺗﻤﻲ‬
‫ل آﺎر ﺑﻪ ﮔﻞ ﻧﺸﺴﺖ و ﺑﻪ‬ ‫ش ﺵﻴﻌﻪ‪ ،‬هﻤﺎن او ِ‬
‫ﺾ اﺳﺎﺳﻲاش ﺑﺎ ﻧﮕﺮ ِ‬ ‫ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﺗﻨﺎﻗ ِ‬
‫ﻣﻀﺤﻜﻪاي ﺗﺒﺪل ﺵﺪ‪.‬‬

‫‪22‬‬
‫ﺶ ﺧﻮﻧﻴﻦ‬ ‫»ﺝﺎﻣﻌﻪي ﻣﺪﻧﻲ« و »ﮔﻔﺖوﮔﻮي ﺗﻤﺪنهﺎ« ﺣﺎﺻﻞ ﻗﺮنهﺎ ﺝﻨﮓ و آﺸﻤﻜ ِ‬
‫ﺖ اﻧﺴﺎن اﺳﺘﺨﺮاج ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ‬ ‫ن ﺿﺮورتِ اﺻﺎﻝ ٍ‬ ‫در اروﭘﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ واژﻩهﺎﻳﻲ از درو ِ‬
‫ﺑﻴﺎن دﻳﮕﺮ اروﭘﺎ ﭘﺲ از هﺰار ﺳﺎل آﻪ ﺻﺪاي هﺮ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ را در ﻧﻄﻔﻪ ﺧﻔﻪ ﻣﻲآﺮد و‬
‫هﻴﻤﻪهﺎي هﻴﺰﻣﻲ آﻪ ﻣﻴﻠﻴﻮنهﺎ اﻧﺴﺎن را ﺧﺎآﺴﺘﺮ آﺮدﻩ اﺳﺖ‪ ،‬هﻢﭼﻨﺎن ﺧﺎك اروﭘﺎ را‬
‫اﻧﺒﺎﺵﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺿﺮورت ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺝﺎﻣﻌﻪي ﻣﺪﻧﻲ ﭘﻲ ﺑﺮد‪ .‬در واﻗﻊ از زﻣﺎﻧﻲ آﻪ ﺗﻮازن‬
‫ﻗﻮا ﺑﻪ ﺳﻮد ﻳﻚ ﮔﺮوﻩ ﻣﺬهﺒﻲ دﻳﮕﺮ ]ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎنهﺎ[ ﺑﻪ هﻢ ﺧﻮرد‪ ،‬اﻓﺴﺎﻧﻪي ﻣﻄﻠﻘﻴﺖ آﻠﻴﺴﺎ و‬
‫ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ هﻢ‪ ،‬در هﻢ ﭘﻴﭽﻴﺪﻩ ﺵﺪ‪.‬‬
‫»ﺗﺮﻗﻲ آﺸﻮرهﺎي ﻣﺪرن ﺻﻨﻌﺘﻲ ﺣﺎﺻﻞ رهﺎﻳﻲ اﻧﺴﺎن ﻏﺮﺑﻲ از اﺳﺎرت ﺗﻌﺎﻝﻴﻢ‬
‫آﻠﻴﺴﺎﻳﻲ و ﻣﺤﺼﻮل رهﺎﻳﻲ اﻧﺴﺎن از “ﻣﺘﺎ ﻓﻴﺰﻳﻚ” و ﺗﻮﺝﻬﺶ ﺑﻪ ﺝﻬﺎن ﻣﺎدي “ﻓﻴﺰﻳﻚ”‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻳﮕﺮ ﺗﺎ زﻣﺎﻧﻲ آﻪ ﻣﺎ از دﻳﻦ ﺧﻮﻳﻲ و ﺑﺮدﮔﻲ ﻓﺮدي‪ ،‬از اﻳﻦ ﻃﺒﻴﻌﺖ‬
‫آﺸﻴﺶﮔﻮﻧﻪ‪ ،‬از اﻳﻦ ﻓﻮﻝﻜﻠﻮر ﻋﺰا و ﻣﺮﺙﻴﻪ و از اﻳﻦ اﻣﺎم زادﻩ ﺑﺎزيهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ‪/‬ﺳﻴﺎﺳﻲ‪،‬‬
‫ﺧﻼص ﻧﺸﻮﻳﻢ‪ ،‬رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﻳﻚ ﺝﺎﻣﻌﻪي ﺁزاد و ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﻏﻴﺮﻣﻤﻜﻦ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪(49) «.‬‬
‫»ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎﻧﺘﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي اﺧﺺ اﺻﻼح دﻳﻨﻲ در ﮔﺮدوﻧﻪي ﻓﺮاﮔﻴﺮش ﺑﻪ ﺁن‬
‫ﺳﺎزﻣﺎنهﺎي آﻠﻴﺴﺎﻳﻲ و ﺁن ﮔﺮوﻩ ﻣﺬاهﺐ ﻣﺴﻴﺤﻲ اﻃﻼق ﻣﻲﺵﻮد آﻪ ادﻋﺎي آﻠﻴﺴﺎي‬
‫آﺎﺗﻮﻝﻴﻚ ﻣﺒﻨﻲ ﺑﺮ ﻣﻴﺎﻧﺠﻲ ﺑﻮدن ﻣﻴﺎن ﺧﺪا و ﻣﺴﻴﺤﻴﺎن را ﺑﺎﻃﻞ ﻣﻲﺵﻤﺎرد و ﺗﻨﻬﺎ راﻩ‬
‫رﺳﺘﮕﺎري ﺁدﻣﻲ را در راﺑﻄﻪي ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ و ﻓﺮدي ﺑﺎ ﺧﺪا ﻣﻲداﻧﺪ‪(50) «.‬‬
‫»اﻳﻦ ﺝﺎ هﻤﻴﻦ ﺑﺲ آﻪ در اروﭘﺎ ﭘﺲ از هﺰار ﺳﺎﻝﻲ آﻪ ﻗﺮون وﺳﻄﺎ ﻧﺎﻣﻴﺪﻩ ﻣﻲﺵﻮد‪،‬‬
‫ﺑﺮﺁﻣﺪن ﺳﺎﺧﺘﺎرهﺎي ﻣﻠﻮك اﻝﻄﻮاﻳﻔﻲ ﺑﻪ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن ﻣﺬهﺒﻲ و ﺳﭙﺲ اﻧﺪﻳﺸﻤﻨﺪان و داﻧﺸﻮران‬
‫اﻣﻜﺎن داد آﻪ ﺳﻠﻄﻨﺖ اﺑﺪي آﻠﻴﺴﺎ ﺑﺮ اروﭘﺎ را در هﻢ ﺵﻜﻨﻨﺪ و ﺑﺎ رهﺎ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﻋﻠﻮم‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ و‬
‫اﺻﻮل آﺸﻮرداري از ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ و اﻝﻬﻴﺎت‪ ،‬اروﭘﺎ را در ﺝﻬﺖ ﻧﻮزاﻳﻲ ﻓﺮهﻨﮕﻲ و ﻣﺪﻧﻴﺖ‬
‫ﻋﺼﺮ ﺝﺪﻳﺪ ﺑﻪ ﭘﻴﺶ ﺑﺮاﻧﻨﺪ‪(51) «.‬‬
‫ﻦ هﺰار ﺳﺎﻝﻪ‪،‬‬ ‫ن ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎنهﺎ ﺑﻪ ﻗﻮل ﺑﺮﺗﻮﻝﺖ ﺑﺮﺵﺖ‪ :‬در ﭘﺎﻳﻪهﺎي دﻳ ِ‬ ‫و ﻗﺒﻞ از ﺑﺮﺁﻣﺪ ِ‬
‫رﺧﻨﻪ اﻳﺠﺎد ﺵﺪﻩ ﺑﻮد‪.‬‬
‫از ﻳﻚ ﺳﻮ اﻳﺠﺎد ﭼﻨﻴﻦ رﺧﻨﻪهﺎﻳﻲ زﻣﻴﻨﻪ ﺳﺎز ﺑﺮﺁﻣﺪن ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎﻧﺘﻴﺴﻢ ﺵﺪ‪ .‬از ﺳﻮي‬
‫ﺖ ﻋﺎﻝ ِﻢ آﺎﺗﻮﻝﻴﺴﻴﺴﻢ‬‫ﻦ ﺝﻬﺎن و ﻣﺮآﺰﻳ ٍ‬‫ﺖ ﺗﻨﻬﺎ دﻳ ِ‬
‫دﻳﮕﺮ ﺣﻀﻮر ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎنهﺎ اﻓﺴﺎﻧﻪي ﻣﻄﻠﻘﻴ ٍ‬
‫ﺖ« ﺿﺪ ﻋﻠﻢ و ﺗﻤﺪن و ﺗﺠﺪد‬ ‫را ﺵﻜﺴﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﺑﻴﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ در ﻳﻚ راﺑﻄﻪي دو ﻃﺮﻓﻪ »ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬
‫ﻣﺴﻴﺤﻴﺖ در آﻞ اروﭘﺎ در هﻢ ﭘﻴﭽﻴﺪﻩ ﺵﺪ‪ .‬ﻗﺒﻞ از ﺁن هﻢ ﻳﻬﻮدﻳﺎن هﻤﻴﺸﻪ ﭼﻮن ﺧﺎري در‬
‫ﺖ ﭘﺎپ دهﻦآﺠﻲ ﻣﻲآﺮدﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﺖ ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬‫ﭼﺸﻢ آﻠﻴﺴﺎي آﺎﺗﻮﻝﻴﻚ ﺑﻪ ﻣﻄﻠﻘﻴ ٍ‬
‫ﺐ ﺗﺸﻴﻊ زﻳﺮ ﻝﻮاي ﺧﻤﻴﻨﻲ‬ ‫ن ﻗﺪرﺗﻤﺪاري ﻣﺬه ِ‬ ‫در هﻤﻴﻦ راﺳﺘﺎ ﺑﻪ ﺳﺮ رﺳﻴﺪن دورا ِ‬
‫زﻣﻴﻨﻪ ﺳﺎز ﺝﺮﻳﺎﻧﻲ ﺵﺪ آﻪ ﭘﺲ از ﭼﻨﺪ ﺳﺎل ﺑﻪ ﺑﺮﺁﻣﺪن ﺝﺮﻳﺎن دوم ﺧﺮداد اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﺖ‬
‫ل ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬ ‫ﺝﺮﻳﺎن ﺑﺎ اﻳﻦآﻪ در اﺳﺎس ﺑﺮاي ﺝﻠﻮﮔﻴﺮي از ﺳﻴ ِﺮ ﺳﺮﻋﺖﮔﻴﺮﻧﺪﻩي اﺿﻤﺤﻼ ِ‬
‫ﻣﺬهﺐ در اﻳﺮان اﺧﺘﺮاع ﺵﺪﻩ اﺳﺖ؛ اﻣﺎ ﺧﻮد در آﺎ ِر ﮔﺴﺴﺘﻦ و ﭘﺎرﻩ آﺮدن زﻧﺠﻴ ِﺮ ﻣﺬهﺐ‬
‫در ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ هﻢ ﺣﻜﻮﻣﺘﮕﺮان ﺗﺎ ﻣﻲﺗﻮاﻧﻨﺪ داﻳﺮﻩي ﺧﻮديهﺎ را ﺗﻨﮓﺗﺮ‬
‫ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ ،‬واﻻ ﭼﻪ آﺴﻲ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ادﻋﺎ آﻨﺪ آﻪ ﻣﺜﻼ هﺎﺵﻤﻲ رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ از آﺴﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﺣﺴﻴﻦ‬
‫ﻋﻠﻲ ﻣﻨﺘﻈﺮي ﻣﺴﻠﻤﺎنﺗﺮ‪ ،‬ﺵﻴﻌﻪﺗﺮ و ﺑﺎورﻣﻨﺪﺗﺮ اﺳﺖ؟‬
‫ﺵﻨﺎﺧﺖ ﺵﺮاﻳﻄﻲ آﻪ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﻪ ﻗﺒﻀﻪي ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺎﻧﺪ رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ‪/‬ﺧﺎﻣﻨﻪاي‬
‫ﺑﻴﺎﻧﺠﺎﻣﺪ‪ ،‬هﻤﺎﻧﻘﺪر اﺳﺎﺳﻲ اﺳﺖ آﻪ ﺵﻨﺎﺧﺖ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺑﺮﺁﻣﺪن ﺝﺮﻳﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﻧﺎم دوم ﺧﺮداد؛ ﺑﻪ‬

‫‪23‬‬
‫ﻞ اﺳﺎﺳﻲ آﻪ ﺑﺎﻧﺪ رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ‪/‬ﺧﺎﻣﻨﻪاي ﺑﺮاي ﺗﻜﻴﻪ زدن ﺑﺮ ﻗﻠﻪي زﻋﺎﻣﺖ ﺑﻲﭼﻮن و‬ ‫اﻳﻦ دﻝﻴ ِ‬
‫ﭼﺮاي ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﻪ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از رواﻳﺎت ﺝﻌﻠﻲ وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻪ و ﺗﺎﺋﻴﺪ ﺵﺨﺺ ﺧﻤﻴﻨﻲ ﻧﻴﺎز داﺵﺘﻨﺪ‪،‬‬
‫در اﻳﻦ راﻩ هﻢ از هﻴﭻ دروغ‪ ،‬آﺸﺘﺎر‪ ،‬ﺣﺬف‪ ،‬ﻓﺮﻳﺐ و ﺵﺎرﻻﺗﺎﻧﻴﺴﻤﻲ ﺧﻮدداري ﻧﻜﺮدﻧﺪ‪،‬‬
‫اﻣﺎ از ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺮداﺵﺘﻲ ـ ﻳﻌﻨﻲ درﻳﺎﻓﺖ وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻬﻲ از ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ ـ درﻳﺎﻓﺖ‬
‫هﻤﻪي ﻋﻠﻤﺎ و رهﺒﺮان ﻣﺬهﺒﻲ ﺵﻴﻌﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬در درون ﺧﻮدش ﺑﻪ ﻃﻮر اﺗﻮدﻳﻨﺎﻣﻴﻚ ﻧﻘﻴﻀﻲ‬
‫را ﭘﺮوراﻧﺪ آﻪ ﭘﺲ از ﺳﭙﺮي ﺵﺪن ﻓﻘﻂ هﺠﺪﻩ ﺳﺎل از ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻼﻣﻨﺎزع اﻳﻦ ﺑﺎﻧﺪ زﻳﺮ‬
‫ﺖ ﻗﺒﻠﻲ از ﻣﻮﺿﻮع‬ ‫ﭘﻮﺵﺶ وﻻﻳﺖ ﻣﻄﻠﻘﻪي ﻓﻘﻴﻪ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﺗﺤﻮﻝﻲ راﻩ ﺑﺮد؛ ﺗﺤﻮل در ﻗﺮاﺋ ٍ‬
‫دﻳﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ‪.‬‬
‫دآﺘﺮ ﻋﻠﻲ اﺻﻐﺮ ﺣﺎج ﺳﻴﺪ ﺝﻮادي در آﺘﺎب آﻢﺣﺠﻢ »رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺧﺎﺋﻨﻲ آﻪ از ﻧﻮ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺵﻨﺎﺧﺖ« ﺑﻪ ﺵﻴﻮاﻳﻲ ﻣﻜﺎﻧﻴﺴﻢ ﺑﻪ ﻗﺪرت رﺳﻴﺪن ﺑﺎﻧﺪ ﺁدم ﺧﻮار رژﻳﻢ را ﺑﺮﭘﺎﻳﻪي ﺗﺌﻮري‬
‫وﻻﻳﺖ ﻣﻄﻠﻘﻪي ﻓﻘﻴﻪ ﺗﺸﺮﻳﺢ ﻣﻲآﻨﺪ؛ اﻣﺎ هﻤﻮ در ﭘﺮدﻩ ﻣﻲﮔﺬارد آﻪ اﻳﻦ ﭘﺮوﺳﻪ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ‬
‫ﻗﺪرت ﻃﻠﺒﻲ ﺑﺎﻧﺪ ﺧﺎﻣﻨﻪاي‪/‬رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ و ﺳﺎدﻩ ﻝﻮﺣﻲ ﺑﺎﻧﺪ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﻬﺪي ﺑﺎزرﮔﺎن ﺑﺴﺘﮕﻲ‬
‫ﻧﺪاﺵﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﻓﺎﺝﻌﻪ دﻗﻴﻘﺎ ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﻧﻘﺶ ﻓﺴﺎد اﻧﮕﻴﺰ ﻣﺬهﺐ در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ‬
‫اﻧﺠﺎﻣﻴﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺠﺮﺑﻪي دﻳﮕ ِﺮ ﺣﻜﻮﻣﺖهﺎي اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژﻳﻚ ﻧﻴﺰ هﻤﻴﻦ ﺗﺌﻮري را ﺙﺎﺑﺖ ﻣﻲآﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺝﺮﻳﺎنهﺎي اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژﻳﻜﻲ هﻤﻴﺸﻪ ﺗﻮﺳﻂ رادﻳﻜﺎلﺗﺮﻳﻦ‪ ،‬ﺧﺸﻦﺗﺮﻳﻦ‪ ،‬ﺧﻮﻧﺮﻳﺰﺗﺮﻳﻦ و‬
‫ﺗﻮﻃﺌﻪ ﭼﻴﻦﺗﺮﻳﻦ ﺑﺨﺶ ﺁن ﻣﺼﺎدرﻩ ﺵﺪﻩ‪ ،‬در ﺝﻤﻊ ﺑﻨﺪي ﻧﻬﺎﻳﻲ زﻳﺮ دﺳﺖ و ﭘﺎي اﻳﻦ ﻗﺪرت‬
‫ن ﺗﺎزﻩ ﺑﺪوران رﺳﻴﺪﻩ »ذﺑﺢ ﺵﺮﻋﻲ« ﻣﻲﺵﻮد؛ ﺗﺎزﻩ ﺑﺎ اﻳﻦ ﻓﺮض آﻪ ﺑﭙﺬﻳﺮﻳﻢ‪ :‬ﭼﻨﻴﻦ‬ ‫ﭘﺮﺳﺘﺎ ِ‬
‫اﻧﻘﻼﺑﺎﺗﻲ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﺪﻩهﺎﻳﻲ ﻧﺴﺒﺘﺎ ﺧﻴﺮﺧﻮاهﺎﻧﻪ ﺑﻮدﻩ‪ ،‬ﻣﺮدم ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻪاﻧﺪ ﺑﻪ ﻳﻚ ﺣﻜﻮﻣﺖ‬
‫دﻳﻜﺘﺎﺗﻮري ﭘﺎﻳﺎن دادﻩ‪ ،‬زﻧﺪﮔﻲ ﺑﻬﺘﺮي را ﺑﺮاي ﺧﻮدﺵﺎن ﺗﺪارك ﺑﺒﻴﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫»ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺑﺮاي هﺎﺵﻤﻲ رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ در راﻩ هﻤﻮار آﺮدن زﻣﻴﻨﻪي رﺳﻴﺪن ﺑﻪ‬
‫ل‬
‫ﻲ اﻋﻤﺎ ِ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﻄﻠﻘﻪ ـ ﺑﺮاي ﺧﻮد و ﺵﺮآﺎي ﺧﻮد ـ ﺑﺎ ﺗﻮﺳﻞ ﺑﻪ ﺵﻴﻮﻩهﺎي ﻓﺎﺵﻴﺴﺘ ِ‬
‫ﻲ دوﻝﺘﻲ و‬ ‫ﺧﺸﻮﻧﺖ و ﺗﻌﺒﻴﻪي ﺗﻮﻃﺌﻪ و آﺎر ﺵﻜﻨﻲ و ﺗﺠﻬﻴﺰ داﺋﻤﻲ وﺳﺎﻳﻞ ارﺗﺒﺎط ﺝﻤﻌ ِ‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻲ ـ ﺑﺮاي ﭘﺨﺶ دروغ و ﺗﺤﺮﻳﻒ ﺣﻘﺎﻳﻖ و ﻓﺮﻳﻔﺘﻦ ﺗﻮدﻩهﺎي ﻣﺮدم و ﺑﺎﻻ ﺑﺮدن ﺝ ِﻮ‬
‫ﭼﺎﭘﻠﻮﺳﻲ و ﺗﻤﻠﻖ و ﺳﺘﺎﻳﺶ و ﭘﺮﺳﺘﺶ ﺵﺨﺼﻴﺖ ـ دﻝﻴﻠﻲ ﺑﺮاي ﻧﻮﺵﺘﻦ ﺧﺎﻃﺮات وﺝﻮد‬
‫ﻧﺪاﺵﺖ…« )‪(52‬‬
‫ﺵﻜﺴﺘﻦ ﻃﺎق آﺴﺮاي ﻣﻄﻠﻘﻴﺖ ﻣﺠﺘﻬﺪﻳﻦ و ﻋﻠﻤﺎي اﻋﻼم هﻢ‪ ،‬دﺳﺖ ﭘﺨﺖ ﺵﺨﺺ‬
‫ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﻲ ﺁن آﻪ ﺑﺨﻮاهﺪ و ﭼﻨﻴﻦ ﭼﺸﻢ اﻧﺪازي داﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﺪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﺒﺪﻳﻞ آﺮدن‬
‫ﺧﻮدش ﺑﻪ ﺣﺎآﻢ ﺑﻼ ﻣﻨﺎزع ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺵﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳﺎس رواﻳﺖ ﻣﺠﻌﻮل وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻪ‪ ،‬دﻳﮕ ِﺮ‬
‫ﻣﺮاﺝﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ و ﻋﻠﻤﺎي اﻋﻼم ]![ را ﺑﻪ اﻓﺘﻀﺎح آﺸﺎﻧﺪ‪ .‬ﻏﺎﻓﻞ از اﻳﻦ آﻪ اﻳﻦ اﻓﺘﻀﺎح‪ ،‬داﻣﻦ‬
‫ﺧﻮدش و اﻋﻮان و اﻧﺼﺎرش را هﻢ ﺧﻮاهﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬آﻤﺎ اﻳﻦ آﻪ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫هﺮآﺪا ِم اﻳﻦ ﻣﺠﺘﻬﺪﻳﻦ و ﻣﺮاﺝﻊ ﺗﻘﻠﻴﺪ‪ ،‬داﻳﺮﻩ و درﺑﺎر ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﺧﻮدﺵﺎن را داﺵﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ن ﻗﻮا ﺑﻪ ﺳﻮد ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﻪ هﻢ ﻧﺨﻮردﻩ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺎ هﻢ‬‫ن ﺵﺎهﺎن ﭘﻬﻠﻮي هﻢ آﻪ هﻨﻮز ﺗﻮاز ِ‬ ‫در دورا ِ‬
‫ﺖ ﺵﻴﻌﻪ ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬هﺮآﺪام هﻢ ﺗﻴﻮل ﺧﻮدﺵﺎن را داﺵﺘﻨﺪ‪،‬‬ ‫و در آﻨﺎر هﻢ ﺑﻪ »ارﺵﺎد« اﻣ ٍ‬
‫ﺁداب ﻧﺠﺎﺳﺖ‪ ،‬ﻃﻬﺎرت و ﺵﻜﻴﺎت ﺧﻮدﺵﺎن را درس ﻣﻲدادﻧﺪ‪ ،‬ﺣﻮزﻩهﺎي درس و ﻓﺤﺺ‬
‫ﺖ ﻣﻘﻠﺪﺵﺎن درﻳﺎﻓﺖ ﻣﻲ آﺮدﻧﺪ؛ اﻣﺎ ورود‬
‫ﺧﻮدﺵﺎن را داﺵﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺳﻬﻢ اﻣﺎﻣﺸﺎن را از اﻣ ٍ‬
‫ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﻪ اﻳﺮان ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رهﺒﺮ ﺝﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﻲ اﻳﻦ ﺵﻴﻮﻩي ﻣﻠﻮك اﻝﻄﻮاﻳﻔﻲ را ﺑﻪ هﻢ‬

‫‪24‬‬
‫زد‪ .‬دﻳﮕﺮ ﻧﻤﻲﺵﺪ آﻪ ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﺎﺵﺪ و ﺵﺮﻳﻌﺘﻤﺪاري‪ ،‬ﻣﺮﻋﺸﻲ ﻧﺠﻔﻲ‪ ،‬ﮔﻠﭙﺎﻳﮕﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺧﻮﻳﻲ…‬
‫و دﻳﮕﺮان هﻢ هﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎﺵﻨﺪ‪ .‬دو ﭘﺎدﺵﺎﻩ هﻴﭻﮔﺎﻩ در اﻗﻠﻴﻤﻲ ﻧﮕﻨﺠﻴﺪﻩاﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﺗﺎ ﻗﺒﻞ از اﻳﻦ ﺑﺎ‬
‫هﻢ و در آﻨﺎر هﻢ دوام ﺁوردﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦدﻝﻴﻞ ﺑﻮد آﻪ هﻴﭻ آﺪام ﺵﺎﻩ ﻧﺒﻮدﻩاﻧﺪ‪ .‬ﺵﺎﻩ‪ ،‬آﺲ‬
‫دﻳﮕﺮي ﺑﻮد‪ .‬اﻣﺎ ﺣﺎﻻ ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺧﻮدش ﺵﺎﻩ ﺵﺪﻩ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺑﺎﻝﻄﺒﻊ ﺧﺮدﻩ ﺵﺎهﺎن دﻳﮕﺮ را در‬
‫ﻣﻨﻄﻘﻪي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲاش ﺗﺤﻤﻞ ﻧﻤﻲآﺮد‪.‬‬
‫ل آﺎر ﺑﻪ ﻳﻜﻲ از‬ ‫ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﺮاي از ﻣﻴﺪان ﺑﺪرآﺮدن اﻳﻦ ﺗﻴﻮل داران ﺳﻨﺘﻲ‪ ،‬هﻤﺎن او ِ‬
‫اﻳﺸﺎن آﻪ ردﻩ و رﺗﺒﻪي ﻧﺎﻣﺒﺮدﮔﺎن را ﻧﺪاﺵﺖ‪ ،‬ﻋﻨﻮان وﻝﻴﻌﻬﺪي اﻋﻄﺎء آﺮد‪ .‬ﺑﻌﺪ هﻢ ﻣﺮﺣﻠﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ آﻮﺵﻴﺪ ﻋﻠﻤﺎي درﺝﻪ اول را ﺑﻪ ﺗﻤﻜﻴﻦ و ﺵﺮآﺖ در ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻏﻨﺎﻳﻢ ﻣﺠﺒﻮر آﻨﺪ‪ .‬ﻧﺸﺪ‪.‬‬
‫ﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ‬ ‫هﺮآﺪام اﻳﻦ ﻋﻠﻤﺎء ﻳﺎ ﺧﻮد ﻣﺪﻋﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ و وﻻﻳﺖ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ از اﺳﺎس ﺑﺎ دﻳ ِ‬
‫ﻣﺨﺎﻝﻒ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺑﻌﺪ آﻪ ﺵﻴﻮﻩي ﺗﻄﻤﻴﻊ از آﺎر اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺵﮕﺮ ِد ﺗﻬﺪﻳﺪ و ﺗﺤﺪﻳﺪ را درﭘﻴﺶ‬
‫ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻲﺝﻬﺖ ﻧﺒﻮد آﻪ ﺵﺮﻳﻌﺘﻤﺪاريهﺎ ﺑﻪ زﻧﺪان اﻓﺘﺎدﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ آﻪ ﺑﺴﻴﺎري از اﻳﺸﺎن در‬
‫ﺣﻴﻄﻪي هﻤﺎن درﺝﺎت ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﺮﺗﺮ و اﻋﻠﻢﺗﺮ از ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬هﻢ ﺧﻤﻴﻨﻲ اﻳﻦ را ﻣﻲداﻧﺴﺖ‬
‫و هﻢ ﻣﺮدم‪ .‬ﺑﺮاي هﻤﻴﻦ هﻢ ﺝﻬﺖ ﺑﻪ اﻓﺘﻀﺎح آﺸﺎﻧﺪﻧﺸﺎن‪ ،‬ﻣﺠﺒﻮرﺵﺎن آﺮد ﺑﻪ ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮن‬
‫ﺑﻴﺎﻳﻨﺪ و ﺁن ﺗﻮﺑﻪ ﻧﺎﻣﻪهﺎي آﺬاﻳﻲ را ﺑﻨﻮﻳﺴﻨﺪ‪ .‬اﻣﺜﺎل ﻓﻼﺣﻴﺎن و ريﺵﻬﺮي هﻢ ﻣﺎﻣﻮر ﺵﺪﻧﺪ‪،‬‬
‫ﺖ اﻳﻦ ﻋﻠﻤﺎء در ﭼﺸﻢ ﻣﻘﻠﺪﻳﻨﺸﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﺸﺎن ﺳﻴﻠﻲ ﺑﺰﻧﻨﺪ‪.‬‬ ‫ﻦ ﺣﺮﻣ ٍ‬ ‫ﺑﺮاي ﺵﻜﺴﺘ ِ‬
‫»از ﺝﻤﻠﻪ ﺵﺎهﻜﺎرهﺎي ]ﺣﺠﺖاﻻﺳﻼم[ ري ﺵﻬﺮي ]وزﻳﺮ اﻃﻼﻋﺎت و اﻣﻨﻴﺖ اﺳﺒﻖ‬
‫ﺝﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﻲ[ زدن ﺳﻴﻠﻲ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺁﻳﺖاﷲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻤﺪاري در ﺝﺮﻳﺎن ﺑﺎزﺝﻮﻳﻲ از او‬
‫ت ري ﺵﻬﺮي را‬ ‫ﺑﻮد‪ .‬روﺣﺎﻧﻴﻮن ﺳﻨﺘﻲ ﺻﺎﺣﺐ ﻧﺎم ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮔﻠﭙﺎﻳﮕﺎﻧﻲ و ﻣﺮﻋﺸﻲ اﻳﻦ ﺝﺴﺎر ِ‬
‫هﺮﮔﺰ ﻧﺒﺨﺸﻴﺪﻧﺪ‪(53)«.‬‬
‫ﻲ‬
‫ﺧﻤﻴﻨﻲ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ اﻣﺜﺎل ﺵﺮﻳﻌﺘﻤﺪاريهﺎ را زﻳﺮ ﭼﺘ ِﺮ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪي دوازﻩ اﻣﺎﻣ ِ‬
‫ﺖ ﺵﺎهﺎن ﺻﻔﻮي در ﻳﻚ ﻣﻤﻠﻜﺖ ﺗﺤﻤﻞ آﻨﺪ‪ .‬اﻝﺒﺘﻪ اﮔﺮ هﺮ ﻣﺠﺘﻬﺪ دﻳﮕﺮي هﻢ ﺑﻪ‬ ‫دﺳﺖ ﭘﺨ ٍ‬
‫آﺴﻮت و ﻗﺪرت ﺧﻤﻴﻨﻲ ﻣﻲرﺳﻴﺪ‪ ،‬هﻤﻴﻦ وﺿﻊ ﭘﻴﺶ ﻣﻲﺁﻣﺪ‪ .‬ﻓﺮاﻣﻮش ﻧﻜﻨﻴﻢ آﻪ ﺳﻴﺪ ﻣﺤﻤﻮد‬
‫ﻃﺎﻝﻘﺎﻧﻲ را هﻢ ﺑﻪ دﺳﺘﻮر ﺧﻤﻴﻨﻲ هﻤﺎن اواﻳﻞ آﺎر ﺳﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺖ آﺮدﻧﺪ‪.‬‬
‫اﮔﺮ ﻋﻠﻤﺎي درﺝﻪ دوم و ردﻩهﺎي ﺗﺸﻜﻴﻼﺗﻲ ﺑﻌﺪي ﮔﻠﭙﺎﻳﮕﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺵﺮﻳﻌﺘﻤﺪاري و‬
‫ﻣﺮﻋﺸﻲ ﻧﺠﻔﻲ ﺳﺮوﺻﺪاي زﻳﺎدي ﻧﻜﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻝﻴﻞ ﺑﻮد آﻪ ﺗﻴﻮل ﺣﻜﻮﻣﺘﻲﺵﺎن ﺑﻪ‬
‫ل دﻳﮕﺮ »ﺵﺎهﺎن« ﻣﺤﻠﻲ ﻧﺒﻮد‪ .‬هﻤﻴﻦ آﻪ ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﺎ ﺣﻀﻮر اﻳﻦ ﺳﻪ ﻣﺠﺘﻬﺪ اﻋﻠﻢ‬ ‫وﺳﻌﺖ ﺗﻴﻮ ِ‬
‫ﻣﻨﺘﻈﺮي را ﺑﻪ وﻻﻳﺘﻌﻬﺪي ﺑﺮﮔﺰﻳﺪ‪ ،‬ﺧﻮد ﺑﻪ اﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﺑﻮد آﻪ ﻧﻤﻲﺗﻮاﻧﺴﺖ ﺑﺮﺗﺮ و ﺣﺘﺎ‬
‫هﻤﻄﺮا ِز ﺧﻮدش را در ﻗﻠﻤﺮ ِو ﺣﻜﻮﻣﺘﻲاش ﺗﺤﻤﻞ آﻨﺪ‪ .‬ﺑﺨﺼﻮص آﻪ ﺑﻴﺸﺘﺮِ اﻳﻦ ﻋﻠﻤﺎ از‬
‫ﺖ راوﻳﺎن‬ ‫ﺖ دﻳﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ و ﺑﻪ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﺎ زﻋﺎﻣﺖ‪ ،‬وﻻﻳﺖ و ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬ ‫اﺳﺎس ﺑﺎ دﺧﺎﻝ ٍ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﻣﺨﺎﻝﻒ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻣﺨﺎﻝﻔﺖهﺎي اﻳﺸﺎن هﻢ در واﻗﻊ ﺑﺤﺚهﺎي ﻧﻈﺮي ﺣﻮزﻩاي ﺑﻮد آﻪ آﻠﻲ ﻣﻌﺘﻘﺪ داﺵﺖ‪.‬‬
‫ﺧﻴﻞ ﻋﻈﻴﻤﻲ از ﺵﺎﮔﺮدان اﻳﺸﺎن هﻢ ﺗﺌﻮري وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻪ را ﻗﺒﻮل ﻧﺪاﺵﺘﻨﺪ‪ .‬از هﻤﻴﻦ زاوﻳﻪي‬
‫ورود ﺑﻮد آﻪ ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺗﻤﺎم هﻢ و ﻏﻤﺶ را ﮔﺬاﺵﺖ ﺗﺎ اﻳﻦ ﻋﻠﻤﺎء را ﺑﻪ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺧﻮدش ﺁﻝﻮدﻩ‬
‫آﻨﺪ‪ .‬ﺁﻧﻬﺎﻳﻲ هﻢ آﻪ ﺑﻪ اﻳﻦ »ﺝﻴﻔﻪي دﻧﻴﺎ« ﺁﻝﻮدﻩ ﻧﺸﺪﻧﺪ و ﺑﺮ ﺳﺮ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺧﻮدﺵﺎن از ﻣﻮﺿﻮع‬
‫ﺚ وﻻﻳﺖ ﻓﻘﻴﻪ ﺑﺎﻗﻲ ﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬از هﻤﺎن اول آﺎر ﺑﺎ ﺗﻴ ِﻎ ﺗﻴ ِﺰ‬‫ﺖ ﺑﺤ ٍ‬
‫راوﻳﺎن ﺣﺪﻳﺚ و ﻋﺪ ِم اﺻﺎﻝ ٍ‬
‫ﺺ ﺧﻤﻴﻨﻲ روﺑﺮو ﺵﺪﻧﺪ‪ .‬ﺧﻤﻴﻨﻲ ﺑﺠﺰ ﺗﺤﺪﻳﺪ و ﺗﻬﺪﻳﺪ اﻳﺸﺎن وﻇﻴﻔﻪي ﺗﺤﻘﻴﺮ اﻳﺸﺎن را هﻢ‬ ‫ﺵﺨ ِ‬
‫‪25‬‬
‫ﺑﺮﻋﻬﺪﻩ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬در واﻗﻊ ﺧﻤﻴﻨﻲ ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺑﺎ ﺣﺬف رﻗﺒﺎﻳﺶ در زﻣﻴﻨﻪي ﻧﻈﺮﻳﻪي وﻻﻳﺖ‬
‫ن‬
‫ﻒ راوﻳﺎ ِ‬‫ع وﻇﺎﻳ ٍ‬‫ﻞ ﺵﻴﻌﻪ را زﻳ ِﺮ ﭼﺘ ِﺮ ﺗﻌﺮﻳﻒ وﻳﮋﻩ و ﻣﺠﻌﻮل ﺧﻮدش از ﻣﻮﺿﻮ ِ‬ ‫ﻓﻘﻴﻪ‪ ،‬آ ِ‬
‫ﺣﺪﻳﺚ ﺝﻤﻊ آﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ هﻢ ﻧﻴﺎ ِز ﻣﺒﺮم داﺵﺖ آﻪ اﻣﺜﺎل ﺵﺮﻳﻌﺘﻤﺪاريهﺎ را ﺣﺬف و‬
‫ﻧﻔﻲ آﻨﺪ‪.‬‬
‫ل اﻋﻼم آﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﺮگ هﻤﻪي ﺁﻧﻬﺎ‬ ‫اﻣﺎ ﺑﻌﺪ از ﺑﻪ اﻓﺘﻀﺎح آﺸﺎﻧﺪن ﻋﻠﻤﺎي درﺝﻪ او ِ‬
‫ﺵﺪ‪ ،‬ﻣﻨﺘﻈﺮي را هﻢ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺧﺪﻣﺖ آﺮدﻧﺪ‪ .‬دﻳﻨﻲ آﻪ ﺑﺮ اﺳﺎس رهﺒﺮي و وﻻﻳﺖ ﻳﻚ ﻧﻔﺮ‬
‫ﻃﺮاﺣﻲ ﺵﺪﻩ ﺑﺎﺵﺪ‪ ،‬ﺳ ِﺮ وﻝﻴﻌﻬﺪش را هﻢ ﻣﻲﺧﻮرد‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﺣﺬف ﻣﻨﺘﻈﺮي از ﻗﺪرت ﺑﻌﺪ از اﺧﺮاج رﺳﻤﻲاش از ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬از ﻻت و‬
‫ﻝﻤﭙﻦهﺎﻳﻲ ﻧﻈﻴﺮ رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ و ﺗﻴﻢهﺎي ﻋﻤﻠﻴﺎﺗﻲ اﷲآﺮم‪ ،‬ﺣﺎﺝﻲ ﺑﺨﺸﻲ‪ ،‬ﻣﺴﻌﻮد دﻩ ﻧﻤﻜﻲ و‬
‫وزارت اﻃﻼﻋﺎت ﺳﻮد ﺝﺴﺘﻨﺪ؛ وﮔﺮﻧﻪ ﭼﻪ اﺵﻜﺎﻝﻲ داﺵﺖ آﻪ در ﻗﻠﻤﺮو ﺣﻜﻮﻣﺖ »اﺳﻼم«‬
‫ﻣﺠﺘﻬﺪﻳﻦ ﻃﺮاز اول هﻢ ﺝﻠﺴﻪي درس و ﺑﺤﺜﺸﺎن را داﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﻨﺪ؟ ﻣﮕﺮ ﺝﺎي آﺴﻲ ﺗﻨﮓ‬
‫ﻣﻲﺵﺪ؟ ﺧﻤﻴﻨﻲ آﻪ دﻳﮕﺮ ﻓﺮﺻﺘﻲ ﺑﺮاي ﺗﺪرﻳﺲ ﻧﺪاﺵﺖ‪ .‬اﻣﻀﺎي ﻝﻴﺴﺖ اﻋﺪاﻣﻲهﺎ و ﻓﺤﺎﺵﻲ‬
‫ﺑﻪ ﻣﻠﺖ و ﺑﻘﻴﻪي دﻧﻴﺎ ﺗﻤﺎم وﻗﺘﺶ را ﭘﺮ ﻣﻲآﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺤﺚ اﻳﻦ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ ﺑﻴﻦ ﻃﻠﺒﻪهﺎ و ﻣﺪرﺳﻴﻦ اﻳﻦ ﻣﻜﺘﺐ »اﻧﺴﺎن«هﺎﻳﻲ ﻃﺒﻴﻌﻲ ﻳﺎﻓﺖ‬
‫ﻧﻤﻲﺵﻮد‪ .‬ﺵﺎﻳﺪ ﺑﺸﻮد‪ .‬اﻣﺎ وﻗﺘﻲ اﻳﻨﺎن ﭘﺎ ﺑﻪ ﮔﺮدوﻧﻪي ﻗﺪرت ﻣﻲﮔﺬارﻧﺪ ـ ﺑﻪ دﻝﻴﻞاﻳﻦآﻪ‬
‫ﺧﻮدﺵﺎن را ﻧﺎﻳﺒﺎن ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ‪ ،‬ﺧﺪا و ﺑﺎﻝﻄﺒﻊ ﻣﻌﺼﻮم و ﻣﺒﺮي از ﻣﺴﺌﻮﻝﻴﺖ ﻗﻠﻤﺪاد ﻣﻲآﻨﻨﺪ ـ‬
‫ﺧﻄﺮ ﺁﻏﺎز ﻣﻲﺵﻮد‪.‬‬
‫ﺧﻄﺮ اﻳﻦ ﺝﺎﺳﺖ آﻪ اﻳﻦ دﻳﻦ و اﻳﻦ ﻣﺬهﺐ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﻮدش را ﺝﺎﻧﺸﻴﻦ ﺧﺪا ﻣﻲداﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي ﺧﻮدش ﻣﺮﺝﻌﻴﺖ و ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ‪ .‬در واﻗﻊ ﻣﻲﺧﻮاهﺪ دﻳﮕﺮان و‬
‫دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن را ﺑﻪ ﺿﺮب آﺸﺘﺎر هﻢ آﻪ ﺵﺪﻩ ﺑﻪ »ﺑﻬﺸﺖ« ﺳﺮازﻳﺮ آﻨﺪ‪.‬‬
‫اﺵﻜﺎل اﻳﻦ ﺝﺎﺳﺖ آﻪ ﺑﺮاي هﻴﭻ دﻳﻦ و ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ دﻳﮕﺮي ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﺮاي ﻗﺮاﺋﺖ دﻳﮕﺮي از دﻳﻦ ﺧﻮدﺵﺎن هﻢ ﻣﺸﺮوﻋﻴﺖ ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻗﺎﻧﻮن ﻋﺎم اﺳﺖ‪ .‬در‬
‫ﻣﻮرد ﺗﻤﺎم ﻓﺮﻗﻪهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ و ﺗﻤﺎم ﻧﮕﺮشهﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﺵﻴﻌﻪ ]ﺑﻪ ﻃﻮرﺧﺎص[ و اﺳﻼم ]ﺑﻪ‬
‫ﻦ ﺵﻤﺸﻴﺮ‪ ،‬ﺧﺸﻮﻧﺖ‪ ،‬آﺸﺘﺎر و ﻗﺘﻞ ﻋﺎم‬ ‫ﻃﻮرﻋﺎم[ ﺻﺎدق اﺳﺖ‪ .‬اﺳﻼم ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ دﻳ ِ‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ »ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ« ﺗﺠﺮﺑﻪي اروﭘﺎ ﭘﺲ از هﺰار ﺳﺎل ﺣﻜﻮﻣﺖ ﭘﺎپ و آﻠﻴﺴﺎ ﺙﺎﺑﺖ آﺮد‪:‬‬
‫هﻤﺎﻧﻄﻮر آﻪ آﺮﻩي زﻣﻴﻦ در ﺣﺮآﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺝﺎﻳﮕﺎﻩ ارﺑﺎب دﻳﻦ هﻢ در َدوَران و ﻧﻮﺳﺎن‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺎﻩ هﻢ ﻣﻲﺵﻮد آﻪ دﻳﻦ از ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺝﺪا ﺵﻮد‪ .‬و ﻳﻚ ﺧﻴﻞ داﻧﺸﻤﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻴﻠﺴﻮف و‬
‫ن‬
‫ل ﺵﺮﻋﻲ و رﺳﻤﻲ از درو ِ‬ ‫دﮔﺮاﻧﺪﻳﺶ‪ ،‬ﺧﻮ ِد دﻳﻦ را ﺑﻪ ﻧﻘﺪ ﺑﻜﺸﻨﺪ‪ .‬و آﻠﻲ هﻢ اﺵﻜﺎ ِ‬
‫ﺖ ﺁن اﺳﺘﺨﺮاج آﻨﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺎﻧﻴﻔﺴ ٍ‬
‫»… رهﺒﺮ ﻣﺬهﺒﻲ آﻠﻴﺴﺎي ﻳﻚ ﻣﻴﻠﻴﺎرد ﻧﻔﺮي آﺎﺗﻮﻝﻴﻚ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ رﺳﻤﻲ و ﻃﻲ‬
‫ﻣﺮاﺳﻤﻲ آﻪ ﺗﻠﻮﻳﺰﻳﻮنهﺎي ﺑﻴﻦاﻝﻤﻠﻠﻲ ﺁن را در ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻈﺮ هﻤﻪي ﺝﻬﺎﻧﻴﺎن ﻗﺮار ﻣﻲدهﻨﺪ‪،‬‬
‫از ﺑﺎﺑﺖ هﻤﻪي ﺵﻤﺸﻴﺮآﺸﻲهﺎي ﮔﺬﺵﺘﻪي آﻠﻴﺴﺎ در ﺝﻨﮓهﺎي ﺻﻠﻴﺒﻲ و ﺝﻨﮓهﺎي داﺧﻠﻲ‬
‫ﻣﺬهﺒﻲ و ﻗﺘﻞ ﻋﺎمهﺎي ﻣﺴﺘﻌﻤﺮاﺗﻲ و ﺁدم ﺳﻮزيهﺎي دﻳﻮانهﺎي ﺗﻔﺘﻴﺶ ﻋﻘﺎﻳﺪ از ﭘﻴﺸﮕﺎﻩ‬
‫ﺧﺪاوﻧﺪ و از ارواح ﻗﺮﺑﺎﻧﻴﺎن اﻳﻦ آﺸﺘﺎرهﺎ و از هﻤﻪي ﺑﺸﺮﻳﺖ ﺗﻘﺎﺿﺎي ﺑﺨﺸﺶ ﻣﻲآﻨﺪ‪«.‬‬
‫)‪(54‬‬

‫‪26‬‬
‫اﻳﻦ ﺳﺮﻧﻮﺵﺖ ﻣﺤﺘﻮم هﻤﻪي ﺝﺮﻳﺎنهﺎي دﻳﻨﻲ‪ ،‬ﻣﺬهﺒﻲ و اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژﻳﻜﻲ اﺳﺖ آﻪ‬
‫اﮔﺮ ﻣﻲﺧﻮاهﻨﺪ هﻢﭼﻨﺎن در ﭘﺴﺘﻮي ﺑﺎور ﺑﺮﺧﻲ از اﻧﺴﺎنهﺎ اﻣﻜﺎن اداﻣﻪي ﺣﻴﺎت داﺵﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺵﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از ﻓﺮهﻨﮓ ﺳﺘﻴﺰي و دﺵﻤﻨﻲ ﺑﺎ اﻧﺴﺎن دﺳﺖ ﺑﺮدارﻧﺪ!‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﭼﻪ اﺳﻼﻣﻴﻮن ﺑﺨﻮاهﻨﺪ و ﭼﻪ دوﺳﺖ ﻧﺪاﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﻨﺪ و ﻳﺎ هﻢ ﭼﻨﺎن ﺑﺎ‬
‫ﻲ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن و ﻏﻴﺮﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺳﻴﻨﻪ ﺳﭙﺮ آﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺝﻬﺎن اﻳﻦ‬ ‫ﺵﻤﺸﻴﺮهﺎي ﺁﺧﺘﻪ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺳﻴﻞ ﺁﮔﺎه ِ‬
‫ﺗﺠﺮﺑﻪي ﻣﻮﻓﻖ را داﺵﺘﻪ اﺳﺖ و ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺙﻤﺮﺑﺨﺶ ﺁن را آﻪ هﻤﺎﻧﺎ »ﺝﺪاﻳﻲ دﻳﻦ از‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ« اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﭼﺸﻢ دﻳﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺁﻧﭽﻪ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ ﻣﺎ ﻧﻴﺰ از ﺗﺠﺮﺑﻪي دوران رﻧﺴﺎﻧﺲ اروﭘﺎ درس ﺑﮕﻴﺮﻳﻢ و‬
‫ﺖ ﻣﺬهﺐ‬ ‫ﺗﻴﻎ ﺁﺧﺘﻪي ﺵﺮﻳﻌﺘﻤﺪاران ﺵﻴﻌﻲ ﺣﺎآﻢ را ﺑﺎ ﻋﻨﺼﺮ ﺁﮔﺎهﻲ آُﻨﺪ و ﺑﻲاﺙﺮ آﺮدﻩ‪ ،‬دﺳ ٍ‬
‫ت دوﻝﺘﻲ آﻮﺗﺎﻩ آﻨﻴﻢ! ﺑﻌﺪ هﻢ ﺑﺮاي اﻳﻦ ﻋﻠﻤﺎي اﻋﻼم ـ اﮔﺮ هﻨﻮز ﻣﺮﻳﺪاﻧﻲ داﺵﺘﻪ‬ ‫را از ﻗﺪر ِ‬
‫ﺑﺎﺵﻨﺪ ـ ﻣﻨﻄﻘﻪاي ﺵﺒﻴﻪ ﺑﻪ واﺗﻴﻜﺎن در ﻗﻢ و ﻧﺠﻒ ﺑﺴﺎزﻳﻢ‪.‬‬

‫ﺣﺎل ﺑﺮﮔﺮدﻳﻢ ﺑﻪ اﻳﻦ آﻪ اﺳﺎﺳﺎ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ از آﺠﺎ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺁﻳﺎ اﻳﻦ ﻣﺬهﺐ واﻗﻌﺎ‬
‫ﻲ ﻣﺎ از اﺳﻼم اﺳﺖ‪ ،‬ﻳﺎ اﻳﻦ آﻪ هﻤﺎﻧﻨﺪ ﺧﻮد اﺳﻼم آﻪ دﻳﻨﻲ ﻋﺮﺑﻲ ﺑﻮد‪،‬‬
‫ﺑﺮداﺵﺖ اﻳﺮاﻧ ِ‬
‫ﻓﺮﻗﻪاي وارداﺗﻲ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺿﺮب ﺵﻤﺸﻴﺮ‪ ،‬ﺧﻮﻧﺮﻳﺰي‪ ،‬دروغ ﭘﺮدازي و ﺳﺎﻧﺴﻮر ﺑﻪ‬
‫ﺧﻮر ِد ﻣﺎ دادﻩ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ؟‬
‫»در ﻗﺮن ﺵﺎﻧﺰدهﻢ ﻣﻴﻼدي هﻮﻳﺖ ﻣﻠﻲ ﻣﺎ زﻳ ِﺮ ﺁوا ِر ﻧﻮﻋﻲ هﻮﻳﺖ ﻣﺬهﺒﻲ ]ﺵﻴﻌﻲ[‬
‫ﻣﺪﻓﻮن ﺵﺪﻩ ﺑﻮد و ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺧﺘﻨﺎق ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻣﺬهﺒﻲ ﭘﺎدﺵﺎهﺎن ﺻﻔﻮي ﺑﺴﻴﺎري از ﺵﺎﻋﺮان‬
‫و ﻣﺘﻔﻜﺮان اﻳﺮاﻧﻲ ﺑﻪ هﻨﺪ ﮔﺮﻳﺨﺘﻨﺪ… ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻌﺎﺻﺮ و ﻣﺒﺎﺵﺮ ﭘﺎدﺵﺎﻩِ ﻋﺮبﺗﺒﺎ ِر ﻣﺘﻌﺼﺐ‬
‫و ﻣﺘﺪﻳﻨﻲ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﺎم “ﻣﺒﺎرزاﻝﺪﻳﻦ” آﻪ از ﻓﺮط ﺗﻌﺼﺐ ﺑﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم‪ ،‬ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺁراﻣﮕﺎﻩ‬
‫ﺳﻌﺪي را ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﻌﻀﻲ اﺵﻌﺎرش ﺑﺴﻮزاﻧﺪ‪ .‬ﻣﺒﺎرزاﻝﺪﻳﻦ ﺳﻠﻄﺎﻧﻲ ﺑﻮد آﻪ ﺑﺮاي ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺗﺎ ِر‬
‫ﻣﻮﻳﻲ از ﺣﻀﺮت ﻣﺤﻤﺪ ﺳﺎلهﺎ ﺵﻬﺮهﺎي ﺑﻢ و آﺮﻣﺎن را زﻳﺮورو آﺮد‪ .‬و ﺑﺮاي اﺳﺘﻘﺮار‬
‫ﻞ ﻧﻬﻲ از ﻣﻨﻜﺮ و‬ ‫اﺳﻼم‪ ،‬ﺝﻨﮓهﺎي ﻣﻘﺪس )ﻏﺰوات( ﺑﺮاﻩ اﻧﺪاﺧﺖ‪ .‬و ﺑﺮاي اﺝﺮاي آﺎﻣ ِ‬
‫ﺣﺪود اﺳﻼﻣﻲ ـ در ﻋﻴﻦ ﺳﻠﻄﻨﺖ ـ ﺧﻮد وﻇﻴﻔﻪي ﻣﺤﺘﺴﺐ و ﺣﺎآﻢ ﺵﺮع را ﻧﻴﺰ اﻧﺠﺎم‬
‫ﻣﻲداد‪ .‬ﺑﺮاي اﻳﻦآﺎر در ﺣﺎل ﻋﺒﺎدت ﺣﺘﺎ ﻧﻤﺎز و ﻗﺮاﺋﺖ ﻗﺮﺁن را ﺗﺮك ﻣﻲآﺮد و ﻣﺘﻬﻤﺎﻧﻲ‬
‫را آﻪ ﺑﻪ ﻧﺰدش ﻣﻲﺁوردﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ دﺳﺖ ﺧﻮد ﻣﻲآﺸﺖ‪ .‬ﺳﭙﺲ ﺑﺮﻣﻲﮔﺸﺖ و ﺑﻪ اداي ﻧﻤﺎز و‬
‫ﺗﻼوت ﻗﺮﺁن ﻣﺸﻐﻮل ﻣﻲﺵﺪ…‬
‫» دورﻩي ﺻﻔﻮي ﻧﻴﺰ دورﻩي ﺵﺪﻳﺪﺗﺮﻳﻦ اﺳﺘﺒﺪاد ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﻮد‪ .‬اﻳﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﺎﺳﺎ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ دﻳﻨﻲ ﺑﻮد‪ .‬و ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﺝﻬﺖ ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﻴﺶ از رﺝﺎل ﺳﻴﺎﺳﻲ و ﻋﻠﻤﻲ ﻣﻘﺎم و‬
‫اهﻤﻴﺖ ﻳﺎﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫»ﺣﻜﻮﻣﺖهﺎي ﺻﻔﻮي ﺑﺎ ﺁوردن ﮔﺮوهﻲ از ﻋﻠﻤﺎي ﺵﻴﻌﻲ از ﻧﻮاﺣﻲ ﻝﺒﻨﺎن‬
‫)ﺝﺒﻞﻋﺎﻣﻞ( آﻮﺵﻴﺪﻧﺪ ﺗﺎ اﺻﻮل اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژﻳﻚ ﻳﻚ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺵﻴﻌﻲ را ﺗﺪوﻳﻦ آﻨﻨﺪ و ﻝﺬا‬
‫“ﺑﺤﺎراﻻﻧﻮار” هﺎ و “ﺣﻖاﻝﻴﻘﻴﻦ” هﺎي ]ﻣﻼ[ ﻣﺤﻤﺪﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﻲ ﭘﺎﻳﻪي آﺎر و ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﻲ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺻﻔﻮي ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺑﺎ رﺳﻤﻴﺖ ﻳﺎﻓﺘﻦ و اﺳﺘﻘﺮا ِر ﻣﺬهﺐ ﺗﺸﻴﻊ آﻪ ﺑﺎ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم و‬
‫آﺸﺘﺎرهﺎي ﮔﺴﺘﺮدﻩ هﻤﺮاﻩ ﺑﻮد ـ هﻤﻪي ﻣﺘﻔﻜﺮان‪ ،‬ﻓﻼﺳﻔﻪ‪ ،‬ﺵﺎﻋﺮان ﺁزاداﻧﺪﻳﺶ و ﺣﺘﺎ ﭘﻴﺮوان‬
‫ﻣﺬاهﺐ ﺗﺴﻨﻦ ﻣﻮرد ﺗﻌﻘﻴﺐ و ﺁزار ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﻄﻮريآﻪ ﻣﺜﻼ ﺑﻪ ﻓﺮﻣﺎن ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎس‬

‫‪27‬‬
‫ﺑﺰرگﺗﺮﻳﻦ و ﻣﻌﺮوفﺗﺮﻳﻦ ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﻩي ﺧﻂ ﻧﺴﺘﻌﻠﻴﻖ ﻳﻌﻨﻲ ﻣﻴﺮ ﻋﻤﺎد ﻗﺰوﻳﻨﻲ را ﺑﻪ اﺗﻬﺎم‬
‫ﺗﺴﻨﻦ ﻗﻄﻌﻪ ﻗﻄﻌﻪ آﺮدﻧﺪ‪ .‬ﻣﻤﻨﻮﻋﻴﺖ ﻋﻠﻢ و ﻓﻠﺴﻔﻪ و ﺗﺸﻮﻳﻖ و ﺗﺮوﻳﺞ ﺗﻌﺰﻳﻪ‪ ،‬ﮔﺮﻳﻪ‪ ،‬ﻧﻮﺣﻪ‬
‫ﺧﻮاﻧﻲ‪ ،‬ﻋﺰاداري و رواج ﺧﺮاﻓﺎت ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﺎر دﻳﮕﺮ ﺝﺎﻣﻌﻪي اﻳﺮان را ﺑﻪ ﺳﻮي اﻧﺤﻄﺎط‬
‫ﻓﺮهﻨﮕﻲ‪ ،‬روﺣﻲ و اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ ﺳﻮق داد و ﺑﺎﻋﺚ ﺵﺪ آﻪ ﺑﺴﻴﺎري از ﺵﺎﻋﺮان و ﻣﺘﻔﻜﺮان ﺁزاد‬
‫اﻧﺪﻳﺶ از اﻳﺮان ﮔﺮﻳﺨﺘﻪ و ﺑﻪ هﻨﺪوﺳﺘﺎن ﻣﺘﻮاري ﺵﺪﻧﺪ‪(55)«.‬‬
‫»درﺳﺖ اﺳﺖ آﻪ ﻓﻘﺪان اﻣﻨﻴﺖٍ ﻣﻄﻠﻖ در ﻋﺼﺮ ﺻﻔﻮي اﺻﻮﻻ ﺑﻪ ﺑﺮﺁﻣﺪن ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﭘﻴﺸﺮﻓﺖهﺎﻳﻲ اﺝﺎزﻩ ﻧﻤﻲداد و اﮔﺮ ﺗﺎرﻳﺦ ﻧﮕﺎران وﺝﻮد ﭼﻨﻴﻦ ﺳﻄﺢ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪاي را ﮔﺰارش‬
‫آﺮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬از ﭘﺴﻤﺎﻧﺪﻩي ﺁﺧﺮﻳﻦ آﻮﺵﺶهﺎي اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺳﺨﻦ راﻧﺪﻩاﻧﺪ آﻪ در اﻳﻦ دوران ﺗﺪاوم‬
‫ﻳﺎﻓﺘﻪ و در ﻋﺼﺮ ﺻﻔﻮي رو ﺑﻪ زوال ﻧﻬﺎد‪ .‬اﻳﻦ ﺑﺪان ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ آﻪ ﺑﺎ ﻧﮕﺎهﻲ ﺑﻪ اﻳﺮان‬
‫ﻣﻌﺎﺻﺮ ـ ﭘﺲ از ﺑﺮﻗﺮاري ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ـ ﺁﻧﭽﻪ را آﻪ هﻨﻮز از زﻳﺮﺑﻨﺎي ﻣﺎدي و‬
‫ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﻣﻌﻨﻮي ﺑﻪ ﺝﺎي ﻣﺎﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺑﺮﻗﺮاري اﻳﻦ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺑﻴﺎﻧﮕﺎرﻳﻢ!‬
‫»ﺗﺸﺎﺑﻬﻲ آﻪ ﻣﻴﺎن ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺻﻔﻮي و ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ در اﻳﻦ روزﮔﺎر ﺑﻪ ذهﻦ‬
‫ﺧﻄﻮر ﻣﻲآﻨﺪ‪ ،‬اﺗﻔﺎﻗﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬واﻗﻌﺎ ﻧﻴﺰ ﺗﺴﻠﻂ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﺵﻴﻌﻪي ﺻﻔﻮي در ﭼﻬﺎر ﻗﺮن ﭘﻴﺶ ـ‬
‫ﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﻣﺎهﻴﺖ و ﭼﻪ ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎﻳﺶ ـ هﻤﺎن ﺑﻮد آﻪ اﻳﻦ روزهﺎ ﺵﺎهﺪ ﺗﻜﺮار ﻓﺎﺝﻌﻪ اﻧﮕﻴﺰش‬
‫هﺴﺘﻴﻢ‪] .‬ﺣﺘﺎ[ اﺿﻤﺤﻼل اﻳﺮان در زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪي دوﻣﻴﻦ ﻧﺴﺨﻪي ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ‪ ،‬ﭘﺮ‬
‫ﺵﺘﺎبﺗﺮ اﺳﺖ‪(56)«.‬‬
‫»ﺑﻪ ﺝﺎن ﺗﻮ اﮔﺮ ﻳﻚ ﺝﻠﺪ آﺘﺎب ﺑﺤﺎر ]ﺑﺤﺎر اﻻﻧﻮار ﻣﻼ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﺠﻠﺴﻲ[ را در‬
‫هﺮ ﻣﻠﺘﻲ اﻧﺘﺸﺎر دهﻨﺪ و در دﻣﺎغهﺎي ﺁﻧﺎن اﻳﻦ ﺧﺮاﻓﺎت را اﺳﺘﻮار و رﻳﺸﻪ دار دارﻧﺪ‪ ،‬دﻳﮕﺮ‬
‫اﻣﻴﺪ ﻧﺠﺎت از ﺑﺮاي ﺁنهﺎ ﻣﺸﻜﻞ و دﺵﻮار اﺳﺖ‪(57)«.‬‬
‫ﺖ ﻣﻌﺘﻘﺪ‬
‫ﺑﺮاي اﻳﻦآﻪ ﺑﻪ ﺵﻴﻮﻩهﺎي راﻳﺞ اﻳﻦ ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺮاي در ﭼﻨﮓ ﻧﮕﺎﻩ داﺵﺘﻦ اﻣ ٍ‬
‫ﭘﻲﺑﺒﺮﻳﻢ‪ ،‬آﺎﻓﻲ اﺳﺖ ﻧﮕﺎهﻲ ﺑﻪ ﺳﺮﻧﻮﺵﺖ دﻳﮕ ِﺮ اﻳﺮاﻧﻴﺎﻧﻲ ﺑﻴﻨﺪازﻳﻢ آﻪ ﺑﺎور‪ ،‬دﻳﻦ و ﻣﺴﻠﻚ‬
‫ﺖ ﻧﻬﻔﺘﻪ در ﺗﺸﻴﻊ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ‬
‫ن ﺧﺸﻮﻧ ٍ‬ ‫دﻳﮕﺮي داﺵﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﻧﮕﺎﻩ از ﻳﻚزاوﻳﻪ ﻣﻴﺰا ِ‬
‫ن وﺣﺸﺖ رهﺒﺮان ﺵﻴﻌﻲ را از هﺮ ﻧﻮع دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ ﺁﺵﻜﺎر‬ ‫ﻣﻲﮔﺬارد و از ﺳﻮﻳﻲ ﻣﻴﺰا ِ‬
‫ﻣﻲﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﺳﺮدﻣﺪاران ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻓﻌﻠﻲ ﺗﻬﺮان و وزارت ﺑﺎﺻﻄﻼح ارﺵﺎ ِد ﺁن در ﺗﺠﺪﻳﺪ ﭼﺎپ‬
‫آﺘﺎب ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺸﺮوﻃﻪي اﺣﻤﺪ آﺴﺮوي‪ ،‬دﻝﻴﻞ ﺗﺮور ﺵﺎدروان آﺴﺮوي را ﭼﻨﻴﻦ ﻃﺮح‬
‫ﻣﻲآﻨﻨﺪ آﻪ‪ :‬ﺧﺸ ِﻢ اﻧﻘﻼﺑﻲِ ﻣﺮد ِم ﻣﺴﻠﻤﺎن در ﺻﻔﻴ ِﺮ ﮔﻠﻮﻝﻪاي ﺑﻪ دﺳﺖ ﻳﻜﻲ از ﻓﺪاﺋﻴﺎن اﺳﻼم‬
‫ﺑﻪ ﺣﻴﺎت او ﺧﺎﺗﻤﻪ داد‪.‬‬
‫»ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺸﺮوﻃﻪي اﻳﺮان ﻣﺤﺼﻮل دوران ﭘﺎآﺪﻳﻨﻲ اوﺳﺖ‪ .‬ﺑﻄﻮري آﻪ در ﺝﺎي‬
‫ﺝﺎي آﺘﺎب ﻣﻲﺗﻮان ﭘﺎآﺪﻳﻨﻲ او را در ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪات دﻳﻨﻲ و ﻣﻘﺪﺳﺎت ﻣﺬهﺒﻲ و ﻋﻠﻤﺎء‬
‫و روﺣﺎﻧﻴﻮن ﻣﺸﺎهﺪﻩ آﺮد‪ .‬ﻧﺎﻣﻴﺪن ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ ﺑﻪ آﻴﺶ ﺵﻴﻌﻪ و ﺣﻀﺮت ﻋﺒﺪاﻝﻌﻈﻴﻢ )ع( ﺑﻪ‬
‫ﻋﺒﺪاﻝﻌﻈﻴﻢ و ﻋﻠﻤﺎء ﺑﻪ ﻣﻼﻳﺎن و… ﭼﻴﺰي ﺝﺰ ﺗﺤﻘﻴﺮ و ﺗﺨﻔﻴﻒ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻧﺎم ﭘﺎآﺪﻳﻨﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﻋﻘﻴﺪﻩي ﺳﺨﻴﻒ و ﻣﻨﺤﺮﻓﻲ آﻪ ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺣﻮﺻﻠﻪي ﻣﺮدم ﻣﺴﻠﻤﺎن را ﺑﻪ ﺳﺮﺁورد و ﺧﺸﻢ‬
‫اﻧﻘﻼﺑﻲﺵﺎن در ﺻﻔﻴﺮ ﮔﻠﻮﻝﻪاي ﺑﻪ دﺳﺖ ﻳﻜﻲ از ﻓﺪاﺋﻴﺎن اﺳﻼم ﺑﻪ ﺣﻴﺎت او ﭘﺎﻳﺎن داد‪«.‬‬
‫)‪(58‬‬
‫آﺸﻮري ﺑﻪ ﻧﺎم اﻳﺮان آﻪ در ﻗﺮن هﻔﺘﻢ ﻣﻴﻼدي ﺗﻮﺳﻂ اﻋﺮاب ﻓﺘﺢ ﺵﺪ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪاي‬
‫از ادﻳﺎن زردﺵﺘﻲ‪ ،‬ﻣﺴﻴﺤﻲ‪ ،‬ﻳﻬﻮدي‪ ،‬ﻣﺎﻧﻮي‪ ،‬ﻣﺰدآﻲ و ﺑﻮداﻳﻲ ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺲ از ‪ 900‬ﺳﺎل‬
‫‪28‬‬
‫ن ﺵﻴﻌﻪي ﺻﻔﻮي ﻓﺘﺢ ﺵﺪ‪،‬‬ ‫آﺸﻮري آﻪ ﺑﻪ دﺳﺖ ﺵﺎﻩ اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ ﺻﻔﻮي ﺳﺮ ﺳﻠﺴﻠﻪي ﺵﺎهﺎ ِ‬
‫»ﭼﻬﺎرداﻧﮓ« ﺁن ﺳﻨﻲ ﺑﻮد‪ .‬و آﺸﻮري آﻪ ﭘﺲ از ‪ 1400‬ﺳﺎل ﺑﻪ دﺳﺖ ﺣﺎآﻤﺎن ﻓﻌﻠﻲ ﻓﺘﺢ‬
‫ﺵﺪ‪» ،‬ﺵﺶداﻧﮓ« ﺁن ﺵﻴﻌﻪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ن‬
‫» در ﺣﺪود ﺳﺎلهﺎي ‪ 1062‬ﺗﺎ ‪ 1070‬هﺠﺮي در زﻣﺎن ﺵﺎﻩ ﻋﺒﺎس دوم ﻳﻬﻮدﻳﺎ ِ‬
‫اﺻﻔﻬﺎن ﻳﺎ ﺑﺎﻳﺪ اﺳﻼم ﻣﻲﺁوردﻧﺪ ﻳﺎ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﻣﻲﺵﺪﻧﺪ‪(59)«.‬‬
‫»در دوران ﺻﻔﻮي ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﺪت آﻮﺗﺎهﻲ اآﺜﺮﻳﺖ ﺳﻨﻲ ]اﻳﺮان[ را ﺑﻪ آﺸﺘﺎري‬
‫دهﺸﺘﻨﺎك ﺑﻪ اﻗﻠﻴﺘﻲ ﺗﺮس ﺧﻮردﻩ و ﻧﺎﭼﻴﺰ ﺑﺪل ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ اﻳﺮان دﻳﮕﺮ ﺵﻮرﻩ زاري ﺑﻮد آﻪ‬
‫در ﺁن هﻴﭻ ﺑﺬ ِر دﮔﺮ اﻧﺪﻳﺸﻲ روﺋﻴﺪن ﻧﺘﻮاﻧﺴﺖ‪(60) «.‬‬
‫ﻲ ﺧﺮاﻓﺎﺗﻲ ﺻﻔﻮﻳﺎن ﺵﻴﻌﻪ ﻧﺨﺴﺖ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺤﻤﻮد اﻓﻐﺎن و ﺳﭙﺲ ﺗﻮﺳﻂ‬ ‫ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺬهﺒ ِ‬
‫ﺖ ﺗﻮام ﺑﺎ ﺝﻨﺎﻳﺖ و ﺗﻔﺮﻗﻪاﻓﻜﻨﻲ ﻣﺬهﺒﻲ‪ ،‬ﻣﻨﻘﺮض‬
‫ﻧﺎدر ﺵﺎﻩ اﻓﺸﺎر ﭘﺲ از ‪ 240‬ﺳﺎل ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬
‫ﺵﺪ‪.‬‬
‫ﻗﺼﺪم از ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺁوردن اﻳﻦ اﺳﻨﺎد ﺗﺎرﻳﺦﻧﻮﻳﺴﻲ ﻧﻴﺴﺖ؛ ﺑﻠﻜﻪ ﺳﻌﻲ دارم ﺑﻪ ﺵﻴﻮﻩهﺎي‬
‫ﺐ در ﺣﻜﻮﻣﺖ« ﻧﮕﺎهﻲ ﺑﻴﻨﺪازم‪ ،‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ ﺵﻤﻪاي از اﻋﻤﺎل ﺵﺎﻩ ﺳﻠﻄﺎن‬ ‫»ﻣﺤﺘﻮ ِم ﻣﺬه ِ‬
‫ﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮِ ﻧﻘﺶ دﻳﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺜﺎل ﻣﻲﺁورم‪.‬‬‫ﺣﺴﻴﻦ ﺻﻔﻮي را ﺑﺮاي ﺵﻨﺎﺧ ٍ‬
‫در آﺘﺎب اﻧﻘﺮاض ﺳﻠﺴﻠﻪي ﺻﻔﻮﻳﻪ ﻧﻮﺵﺘﻪي ﻻرﻧﺲ ﻻآﻬﺎرت ﺗﺮﺝﻤﻪي اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ‬
‫دوﻝﺘﺸﺎهﻲ ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ …» :‬وﻝﻲ ﺵﺎﻩ در ﻣﻨﺠﻼب اﻧﺪﻳﺸﻪهﺎي آﻮدآﺎﻧﻪ و ﺧﺮاﻓﻲ ﺧﻮد‬
‫ﻏﻮﻃﻪور ﺑﻮد … ﭘﺲ از ﺁﻧﻜﻪ ازﺑﻜﺎن ﺑﻪ ﺧﺮاﺳﺎن ﺣﻤﻠﻪ ﺑﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﻳﻦ ﺧﺒﺮ را ﺑﻪ ﮔﻮش ﺵﺎﻩ‬
‫ﺳﻠﻄﺎن ﺣﺴﻴﻦ رﺳﺎﻧﻴﺪﻧﺪ‪ .‬ﺵﺎﻩ در ﺁن ﻝﺤﻈﻪ ﺑﺎ ﺑﭽﻪﮔﺮﺑﻪاي ﺑﻪ ﺑﺎزي ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻮد و ﭘﺮي را ﺑﻪ‬
‫رﻳﺴﻤﺎﻧﻲ ﺑﺴﺘﻪ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻪ و در ﺑﺮاﺑﺮ ﺣﻴﻮان ﻣﻲآﺸﻴﺪ… وزﻳﺮ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﺑﻮد ﺵﺎﻩ ﭼﻪ‬
‫دﺳﺘﻮري در ﺁن ﺧﺼﻮص ﺻﺎدر ﻣﻲ آﻨﺪ‪ .‬ﻧﺎﮔﻬﺎن ﺵﺎﻩ ﺳﻠﻄﺎن ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻪ وي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ از‬
‫ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺎزي ﺑﺎ او ﻣﺸﻮرت ﺧﻮاهﺪ آﺮد‪ ،‬وﻝﻲ ﻗﻮل ﺧﻮد را از ﻳﺎد ﺑﺮد… در ﺵﺐ ‪12‬‬
‫ژاﻧﻮﻳﻪ ‪] 1706‬ﻣﻴﻼدي[ ﻳﻜﻲ از ﺳﺘﻮنهﺎي ﺑﻠﻨﺪ ﭼﻮﺑﻲ ﻗﺼﺮ ﺁﺗﺶ ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬و در ﻣﺪت‬
‫آﻮﺗﺎهﻲ ﺣﺮﻳﻖ ﺑﻪ ﺳﺎﻳﺮ ﺳﺘﻮنهﺎ و ﻗﺴﻤﺘﻲ از ﺳﻘﻒ ﺳﺮاﻳﺖ آﺮد… ﺵﺎﻩ ﺳﻠﻄﺎن ﺣﺴﻴﻦ ﺑﻪ‬
‫آﺴﻲ اﺝﺎزﻩ ﻧﺪاد ﺁﺗﺶ را ﺧﺎﻣﻮش آﻨﺪ و… ﮔﻔﺖ‪ :‬اﮔﺮ ارادﻩي ﺧﺪاوﻧﺪي ﺑﺮ اﻳﻦ ﻗﺮارﮔﺮﻓﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ آﻪ اﻳﻦ ﺗﺎﻻر ﺳﻮﺧﺘﻪ ﺵﻮد‪ ،‬ﺑﺎ ﺁن ﻣﺨﺎﻝﻔﺘﻲ ﻧﺨﻮاهﻢ آﺮد‪«.‬‬
‫در ﺑﺎرﻩ ﻋﻠﻞ ﺵﻜﺴﺖ ﺵﺎﻩ ﺳﻠﻄﺎن ﺣﺴﻴﻦ از اﻓﻐﺎنهﺎ ﻧﻮﺵﺘﻪاﻧﺪ‪:‬‬
‫»ﺵﺎﻩ ﺑﻪ ﺝﺎي اﻳﻦآﻪ ]آﺎري ﺑﻜﻨﺪ[… ﺑﻪ ﻣﺸﺎورﻩ ﺑﺎ ﻣﻨﺠﻤﺎن ﻣﻲﭘﺮداﺧﺖ و ﺑﺮﺁن‬
‫ﺵﺪ آﻪ ﻃﺒﻖ اﻧﺪرز ﻳﻜﻲ از ﻓﺮﻣﺎﻧﺪهﺎﻧﺶ ﺑﻪ ﺳﺮﺑﺎزاﻧﺶ ﺁﺑﮕﻮﺵﺖ ﺳﺤﺮﺁﻣﻴﺰ ﺑﺪهﺪ‪ ،‬ﺗﺎ‬
‫ﺳﺮﺑﺎزان ـ ﭘﺲ از ﺧﻮردن ﺁن ﺁﺑﮕﻮﺵﺖ ـ ﻧﺎﻣﺮﺋﻲ ﺵﻮﻧﺪ و ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﻲ ﺑﺮ دﺵﻤﻦ ﻓﺎﻳﻖ‬
‫ﺁﻳﻨﺪ…« )‪(61‬‬
‫ﺳﻠﺴﻠﻪي ﺻﻔﻮﻳﺎن ﻣﻨﻘﺮض ﻣﻲﺵﻮد‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﺨﻢ ﻧﻔﺮت‪ ،‬ﻓﺎﺵﻴﺴﻢ ﻣﺬهﺒﻲ و ﺁﭘﺎرﺗﺎﻳﺪي را‬
‫آﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﺵﻴﻌﻪ زﻳﺮ ﺑﺮق ﺳﺮﻧﻴﺰﻩي ﺻﻔﻮﻳﺎن آﺎﺵﺘﻪاﻧﺪ هﻢ ﭼﻨﺎن و ﺗﺎ هﻢ اآﻨﻮن هﻢ‪ ،‬ﺁﺑﻴﺎري‬
‫ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬ﺑﻲﺝﻬﺖ ﻧﻴﺴﺖ آﻪ ﺁﺗﺶ آﻴﻨﻪاي آﻪ رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ ﺑﺮاﻓﺮوﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﻜﺎن‬
‫ﺧﺎﻣﻮﺵﻲ ﻧﻤﻲﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫‪29‬‬
‫ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﺗﻼشهﺎي ﺑﺴﻴﺎر ﮔﺴﺘﺮدﻩي ﻧﺎدر ﺵﺎﻩ اﻓﺸﺎر ﺑﺮاي ﺧﺎﻣﻮش آﺮدن ﺁﺗﺶ‬
‫ﺝﻨﮓهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﻴﻦ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﻧﻔﻮذ ارﺗﺠﺎع‪ ،‬ﺗﻔﺮﻗﻪ و ﻧﻔﺎق ﺗﺎ ﻋﻤﻖ رﻳﺸﻪهﺎي ﻓﺎﺳﺪ‬
‫ﺖ دﻳﻨﻲ رهﺎ آﻨﺪ‬‫ﻣﺬهﺐ ﺗﺸﻴﻊ و ﺗﺴﻨﻦ‪ ،‬ﻧﺎدر ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻮﻓﻖ ﻧﻤﻲﺵﻮد اﻳﺮان را از ﻧﻜﺒﺖ ﺣﻜﻮﻣ ٍ‬
‫آﻪ ﺗﻼشهﺎي ﻣﺴﺘﻤﺮش هﻢ ﻣﺮﺗﺒﺎ ﺑﺎ آﺎرﺵﻜﻨﻲ ﻋﻠﻤﺎء ﻣﻮاﺝﻪ ﻣﻲﺵﻮد‪.‬‬
‫اﺣﻤﺪ آﺴﺮوي در دﻳﺒﺎﭼﻪي آﺘﺎب ﻧﺎدرﺵﺎﻩ ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪:‬‬
‫»ﺑﻲﮔﻔﺖ و ﮔﻮﺳﺖ آﻪ رﻓﺘﺎر ﻧﺎدر ﺳﺘﻤﮕﺮاﻧﻪ ﺑﻮدﻩ‪ ،‬وﻝﻲ هﻴﭻ داﻧﺴﺘﻪ ﺵﺪﻩ آﻪ ﻣﺮدم‬
‫ﻧﺎﻓﻬﻢ اﻳﺮان ﺑﺎ ﺁن ﭘﺎدﺵﺎﻩ رﻓﺘﺎري ﺑﺴﻴﺎر ﺳﺘﻤﮕﺮاﻧﻪﺗﺮ ﻣﻲآﺮدﻩاﻧﺪ! ﺗﺎآﻨﻮن آﺴﻲ اﻳﻦ را‬
‫ﻧﻨﻮﺵﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬هﻤﻪ ﻣﻲداﻧﻨﺪ آﻪ ﻧﺎدرﺵﺎﻩ هﻨﮕﺎﻣﻲ ﺑﻪ آﺎر ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ آﻪ اﻳﺮان ﻳﻜﺒﺎرﻩ اﺳﺘﻘﻼل‬
‫ﺧﻮد را از دﺳﺖ دادﻩ و از ﺁراﻣﺶ و اﻳﻤﻨﻲ هﻢ ﺑﻲﺑﻬﺮﻩ ﺑﻮد… ﺳﻪ دوﻝﺖ ﺑﻴﮕﺎﻧﻪ در اﻳﻦ‬
‫آﺸﻮر ﺣﻜﻤﺮوا ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﮔﺬﺵﺘﻪ از اﻳﻦهﺎ در ﮔﻮﺵﻪ و آﻨﺎرهﺎ ﺑﻴﺶ از دﻩ ﺗﻦ از ﺧﻮد اﻳﺮاﻧﻴﺎن‬
‫آﻮس ﺧﻮد ﺳﺮي ﻣﻲآﻮﻓﺘﻨﺪ… در ﭼﻨﻴﻦ هﻨﮕﺎم ﺑﺪﺑﺨﺘﻲ آﺸﻮر ﻧﺎدر ﺳﺮ ﺑﺮﺁورد و ﺑﺎ ﻳﻚ‬
‫ﺖ ﺵﮕﻔﺖ ﺑﻴﮕﺎﻧﮕﺎن را از آﺸﻮر ﺑﻴﺮون راﻧﺪ… ﭘﺲ از اﻧﺠﺎم اﻳﻦآﺎرهﺎ ﺑﺎ ﺁﻧﻜﻪ‬ ‫ق دﺳ ٍ‬
‫ﺵﺮ ِ‬
‫ﺑﻲﮔﻔﺖ و ﮔﻮ ﺑﻮد آﻪ ﺧﻮد او ﭘﺎدﺵﺎﻩ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﻮدﻩي ﻣﺮدم اﺣﺘﺮام ﮔﺰاردﻩ‪ ،‬ﺑﺰرﮔﺎن‬
‫آﺸﻮر را ﺑﻪ دﺵﺖ ﻣﻐﺎن ﺧﻮاﺳﺖ و ﺑﺎ دﺳﺖ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻮد آﻪ ﺗﺎج ﺵﺎهﻲ را ﺑﻪ ﺳﺮ ﮔﺬاﺵﺖ‪ .‬ﭘﺲ‬
‫از ﭘﺎدﺵﺎﻩ ﺵﺪن ﺑﻪ ﺧﻮﺵﮕﺬراﻧﻲ و ﺗﻦ ﺁﺳﺎﻧﻲ ﻧﭙﺮداﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﻳﻚ رﺵﺘﻪ آﺎرهﺎي دوراﻧﺪﻳﺸﺎﻧﻪي‬
‫ﺑﺰرﮔﻲ ﭘﺮداﺧﺖ و اﻳﺮان را ﺑﺰرﮔﺘﺮﻳﻦ دوﻝﺖ ﺁﺳﻴﺎ ﮔﺮداﻧﻴﺪ… ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ ﻣﺮدم ﭼﻜﺎر آﺮدﻧﺪ؟‬
‫اﻓﺴﻮس ﺁور اﺳﺖ آﻪ ﻣﺮدم … ﺑﻪ ﺁن ﻧﺎم و ﺁﺑﺮوﻳﻲ آﻪ دوﻝﺖ اﻳﺮان در ﺝﻬﺎن ﭘﻴﺪا آﺮدﻩ‬
‫ﺖ دﺵﻨﺎم و ﻧﻔﺮﻳﻦ را آﻪ آﺎﻻي‬‫ﺑﻮد‪ ،‬ارج ﻧﻤﻲﮔﺬاردﻧﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﻧﺎدر ﻣﻲﺧﻮاﺳﺖ ﺵﻴﻮﻩي زﺵ ٍ‬
‫ﺖ دﺳﺘﮕﺎﻩِ ﺵﻴﻌﻴﮕﺮي اﺳﺖ‪ ،‬از ﻣﻴﺎن ﺑﺮدارد‪ ،‬اﻳﻨﺎن رﻧﺠﻴﺪﮔﻲ از او ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺑﺴﻴﺎر ﭘﺴ ٍ‬
‫ﺧﺎﻧﺪان ﺑﻴﻜﺎرﻩي ﺻﻔﻮي دﻝﺒﺴﺘﮕﻲ ﻧﺸﺎن دادﻩ‪ ،‬ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻲﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ آﻪ ﭘﺎدﺵﺎهﻲ ﺑﺎ ﺁن ﺧﺎﻧﺪان‬
‫ﺑﺎﺵﺪ… ﺑﻴﮕﻤﺎن ﻧﺎدر در اﻳﻦ ﺑﺎرﻩ ﺑﻪ ﻧﺎﭘﻠﺌﻮن و دﻳﮕﺮ ﺳﺮدارهﺎي ﺗﺎرﻳﺦ ﺑﺮﺗﺮي داﺵﺘﻪ‬
‫اﺳﺖ‪«.‬‬
‫ﻧﺎدر در هﻤﺎن آﻨﮕﺮﻩي دﺵﺖ ﻣﻐﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ دﻝﻴﻞ ﺣﺎﺿﺮ ﺵﺪ ﻣﺴﺌﻮﻝﻴﺖ زﻣﺎﻣﺪاري‬
‫آﺸﻮر را ﺑﺮﻋﻬﺪﻩ ﮔﻴﺮد آﻪ‪» :‬ﻧﺨﺴﺖ ﺁﻧﻜﻪ ﭘﺎدﺵﺎهﻲ را در ﺧﺎﻧﻮادﻩي ﻣﻦ ﻣﻮروﺙﻲ آﻨﻴﺪ‪ .‬دوم‬
‫ﺁﻧﻜﻪ هﻴﭻ ﻳﻚ از اﻓﺮاد ﺧﺎﻧﺪان ﺻﻔﻮي را ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻧﻜﻨﻴﺪ و ﻣﻮﺝﺒﺎت ﺵﻮرش و ﻧﺎ اﻣﻨﻲ را‬
‫ﻓﺮاهﻢ ﻧﺴﺎزﻳﺪ‪ .‬ﺳﻮم ﺁﻧﻜﻪ از ﺳِﺐ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﺜﻤﺎن و اﺑﻮﺑﻜﺮ و ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﺠﺎﻝﺲ ﺳﻮﮔﻮاري ﺑﻪ‬
‫ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ ﻣﺮگ اﻣﺎم ﺣﺴﻴﻦ ﺧﻮدداري آﻨﻴﺪ؛ ﭼﻮن در اﺙﺮ اﺧﺘﻼف ﺵﻴﻌﻪ و ﺳﻨﻲ ﺧﻮن‬
‫ﺑﺴﻴﺎري از ﻣﺮدم رﻳﺨﺘﻪ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ و ﻋﻠﻤﺎي دﻳﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﺠﻤﻌﻲ ﺗﺸﻜﻴﻞ دهﻨﺪ و ﺑﻪ اﻳﻦ اﺧﺘﻼف‬
‫ﭘﺎﻳﺎن ﺑﺨﺸﻨﺪ‪«.‬‬
‫ﭘﻴﺪاﺳﺖ ﭼﻪ آﺴﺎﻧﻲ از هﻤﺎن اول ﺗﺎﺝﮕﺰاري ﻧﺎدرﺵﺎﻩ ﺑﺎ او ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻝﻔﺖ ﺑﺮﻣﻲﺧﻴﺰﻧﺪ‪،‬‬
‫او را هﺠﻮ ﻣﻲآﻨﻨﺪ و ﺑﺮاﻳﺶ ﺗﻮﻃﺌﻪهﺎي ﻣﻜﺮر در ﻣﻜﺮر ﺗﺪارك ﻣﻲﺑﻴﻨﻨﺪ!‬
‫»ﻧﺎدر… ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﺮﻓﺖ وﺿﻊ اوﻗﺎف را ﻧﻴﺰ روﺵﻦ آﻨﺪ… ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ورود ﺑﻪ‬
‫ﻗﺰوﻳﻦ ﺗﻤﺎم ﻋﻠﻤﺎي ﺵﻬﺮ و ﻧﻘﺎط ﻣﺠﺎور را ﮔﺮد ﺁورد و از ﺁﻧﻬﺎ ﭘﺮﺳﻴﺪ آﻪ ﻋﻮاﻳﺪ اوﻗﺎف‬
‫ﺑﻪﭼﻪ ﻣﺼﺮف ﻣﻲرﺳﺪ؟ ﺁﻧﺎن در ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺘﻨﺪ آﻪ ﺧﺮج ﻋﻠﻤﺎء و ﻣﺪارس و ﻣﺴﺎﺝﺪ ﻣﻲﺵﻮد و‬

‫‪30‬‬
‫در ﻣﺴﺠﺪهﺎ ﺑﺮاي ﭘﻴﺮوزي ارﺗﺶ ﭘﺎدﺵﺎﻩ دﻋﺎ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬ﻧﺎدر ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ آﻪ ﺵﻤﺎ در‬
‫وﻇﺎﻳﻒ ﺧﻮد ﻗﺼﻮر ورزﻳﺪﻩاﻳﺪ و ﺧﺪاوﻧﺪ از آﺎر اﺵﺨﺎﺻﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺵﻤﺎ ﻧﺎراﺿﻲ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﺰدﻳﻚ ]ﺑﻪ[ ﭘﻨﺠﺎﻩ ﺳﺎل ﺑﻮد آﻪ ﻣﻤﻠﻜﺖ رو ﺑﻪ اﻧﺤﻄﺎط ﻣﻲرﻓﺖ و ﻋﺎﻗﺒﺖ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺵﺪﻳﺪﺗﺮﻳﻦ‬
‫ﻓﻘﺮ و ﻓﺎﻗﻪ ﺵﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﻧﻜﻪ …« )‪(62‬‬
‫راوﻧﺪي ﻣﻲﻧﻮﻳﺴﺪ‪» :‬ﻧﺎدر در راﻩ ﺝﻠﻮﮔﻴﺮي از اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻣﺬهﺒﻲ اﻳﺮان و ﻋﺜﻤﺎﻧﻲ‬
‫ﺗﻼش ﺑﺴﻴﺎر آﺮد و ﺳﻔﺮا و ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎﻧﻲ ﺑﺮاي اﻧﺠﺎم اﻳﻦ ﻣﻘﺼﻮد ﺑﻴﻦ دو آﺸﻮر ﻣﺒﺎدﻝﻪ ﺵﺪ‪،‬‬
‫وﻝﻲ ﺳﻠﻄﺎن ﻋﺜﻤﺎﻧﻲ هﺮ ﺑﺎر ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﻲ از ﻗﺒﻮل ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدهﺎي ﻧﺎدر ﺳﺮ ﺑﺎز ﻣﻲزد‪«.‬‬
‫ﻧﺎدر هﻢ ﭼﻨﻴﻦ ﺑﺎرهﺎ از ﺳﻠﻄﺎن ﻋﺜﻤﺎﻧﻲ ﺗﻘﺎﺿﺎ آﺮد آﻪ ﻣﺬهﺐ ﺝﻌﻔﺮي را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان‬
‫ﭘﻨﺠﻤﻴﻦ ﻣﺬهﺐ ﺗﺴﻨﻦ ﺑﭙﺬﻳﺮد‪ .‬در ﻳﻜﻲ از ﻓﺮاﻣﻴﻨﺶ هﻢ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮد آﻪ ﺗﻤﺎم ﻧﺰاعهﺎ و‬
‫ﺧﻮﻧﺮﻳﺰيهﺎ ﻣﺤﺼﻮل ﺗﻔﺴﻴﺮهﺎي ﻏﻠﻄﻲ اﺳﺖ آﻪ از ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﺬهﺒﻲ آﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬در زﻣﺎن‬
‫ﭘﻴﻐﻤﺒﺮ ﺝﺰ ﻣﺬهﺐ ﺗﺴﻨﻦ‪ ،‬ﻣﺬهﺐ دﻳﮕﺮي ﻧﺒﻮدﻩ و هﻤﻪ ﺑﺎﻳﺪ از ﻣﺬهﺐ ﺗﺴﻨﻦ ﭘﻴﺮوي آﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫آﺎﻝﻮﺵﻜﻴﻦ ﻣﺎﻣﻮر ﺙﺎﺑﺖ روﺳﻴﻪ در اﻳﺮان در ﻣﺎﻩ ﻣﻪ ‪ 1741‬ﮔﺰارش ﻣﻲدهﺪ آﻪ ﻧﺎدر‬
‫ﺿﻤﻦ ﮔﻔﺖ و ﮔﻮ ﺑﺎ ﭘﻴﺸﻮاﻳﺎن ﻣﺬاهﺐ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪» :‬ﺧﺪا در ﻗﻠﺐ ﻣﺎ ﺑﻴﻨﺶ ﺑﻪ وﺝﻮد‬
‫ﺁورد آﻪ اﺧﺘﻼف ﺑﻴﻦ اﻳﻦ هﻤﻪ ﺁﺋﻴﻦهﺎ را ﺑﺒﻴﻨﻴﻢ و از ﻣﻴﺎن ﺁنهﺎ اﻧﺘﺨﺎب آﻨﻴﻢ و اﻳﻤﺎن ﻧﻮي‬
‫ﺑﺴﺎزﻳﻢ آﻪ هﻢ ﺧﺪا از ﺁن ﺧﺸﻨﻮد ﺵﻮد و هﻢ ﺑﺮاي ﻣﺎ وﺳﻴﻠﻪي ﻧﺠﺎﺗﻲ ﺑﺎﺵﺪ‪ .‬ﺑﺮاي هﻤﻴﻦ اﺳﺖ‬
‫آﻪ اﻳﻦﻗﺪر در ﺝﻬﺎن ﺁﺋﻴﻦهﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ وﺝﻮد دارد؛ ﺁﺋﻴﻦهﺎﻳﻲ آﻪ ﻳﻜﻲ دﻳﮕﺮي را ﻝﻐﻮ ﻣﻲآﻨﺪ‬
‫و هﺮ ﻳﻜﻲ ﻓﻘﻂ ﺧﻮدش را ارزﺵﻤﻨﺪ ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬اﻳﻦ ﺁﺋﻴﻦهﺎ ﻳﻜﻲ ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬در ﺻﻮرﺗﻲآﻪ ﺧﺪا‬
‫ﻳﻜﻲ اﺳﺖ و ﺁﺋﻴﻦ هﻢ ﺑﺎﻳﺪ ﻳﻜﻲ ﺑﺎﺵﺪ‪«.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ دﻳﺪ زهﺮي را آﻪ ﺵﺎهﺎن ﺻﻔﻮي ﺑﻪ آﺎم ﻣﺎ رﻳﺨﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺎ را ﻣﺴﻤﻮم‬
‫آﺮدﻩ اﺳﺖ آﻪ هﻨﻮز هﻢ ﭘﺲ از ﻗﺮﻳﺐ ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﺻﺪ ﺳﺎل از ﺳﻤﻮم اﻳﻦ زه ِﺮ ﻣﺮگ ﺁور‬
‫ﻣﺴﻤﻮﻣﻴﻢ و در ﺁﺳﺘﺎﻧﻪي هﺰارﻩي ﺳﻮم هﻢ ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻓﺎﺵﻴﺴﻢ و ﺁﭘﺎرﺗﺎﻳﺪ ﻣﺬهﺒﻲ را‬
‫ﺑﺮاي ﻧﺠﺎت هﻤﻪي ﻣﺮدم ﺝﻬﺎن ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﻲآﻨﻴﻢ! ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ آﻪ در ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﻲ ﺁن اﻧﺴﺎنهﺎ‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﮔﻮﺳﻔﻨﺪاﻧﻲ ﺑﺮاي دوﺵﻴﺪﻩﺵﺪن و ﺳﻮاري ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲﺵﻮﻧﺪ و ﻻﻏﻴﺮ‪.‬‬
‫در ﺗﺎرﻳﺦ زﻳﺎد ﺳﺮاغ دارﻳﻢ ﻣﺼﻠﺤﻴﻨﻲ را آﻪ ﮔﺮﻩي آﻮر ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪﮔﻲ اﻳﺮان را‬
‫ﻓﻬﻤﻴﺪﻩاﻧﺪ و ﺑﺴﻴﺎر هﻢ آﻮﺵﻴﺪﻩاﻧﺪ آﻪ اﻳﺮان را از اﻳﻦ دور ﻣﺴﻠﺴﻞ ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧﺪﮔﻲ ﺑﻴﺮون‬
‫ﺑﻜﺸﻨﺪ؛ اﻣﺎ ﭼﻮن رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ‪ ،‬ﺵﻴﻮﻩهﺎي ﺗﺤﻤﻴﻖ ﻣﺮدم و اﺳﺘﻤﺮارﺣﻜﻮﻣﺘﺶ را ﻣﻲداﻧﺪ ـ ﺑﺎ‬
‫آﺸﺘﺎرهﺎﻳﻲ وﺳﻴﻊ و ﮔﺴﺘﺮدﻩ ـ اﻳﻦ ﻧﻮ ﺁوران را ﺑﻪ آﺸﺘﺎرﮔﺎﻩ آﺸﺎﻧﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫از هﻤﺎن ﺁﻏﺎز ﺣﻤﻠﻪي اﻋﺮاب ﺑﻪ اﻳﺮان زﻳﺮ ﺑﻴﺮق اﺳﻼم و ﺗﺴﻨﻦ و ﺑﻌﺪهﺎ ﻓﺘﺢ اﻳﺮان‬
‫ﻞ دﻳﻦ‬
‫ﺗﻮﺳﻂ ﺻﻔﻮﻳﺎن زﻳﺮ ﺑﻴﺮق ﺗﺸﻴﻊ‪ ،‬ﺁﻧﭽﻪ آﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻣﺮدم اﻳﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻦ ﺁﻣﺪ‪ ،‬ﺗﺤﻤﻴ ِ‬
‫وارداﺗﻲ اﻋﺮاب ﺑﻪ ﺿﺮب آﺸﺘﺎر و ﻏﺎرت ﺑﻮد‪ .‬ﺁﻧﺎﻧﻲ هﻢ آﻪ ﺝﺎن ﺑﺪر ﺑﺮدﻧﺪ و ﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ‬
‫ﺑﺎور ﺳﻨﺘﻲﺵﺎن را ﺣﻔﻆ آﻨﻨﺪ‪ ،‬از هﺮ هﺰار ﻧﻔﺮ‪ ،‬ﻳﻜﻲدو ﻧﻔﺮ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﺒﻮدﻧﺪ آﻪ ﻳﺎ ﺙﺮوﺗﻤﻨﺪاﻧﻲ‬
‫ت ﻣﺮگ‪ ،‬زﻧﺪﻩ‬ ‫ي ﺳﻜﻮ ِ‬‫ﺑﻮدﻩاﻧﺪ آﻪ ﺑﺎ ﭘﺮداﺧﺖ ﺝﺰﻳﻪ‪ ،‬دﻳﻨﺸﺎن را ﺣﻔﻆ آﺮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ ﺑﻪ ﺑﻬﺎ ِ‬
‫ﻣﺎﻧﺪﻩاﻧﺪ‪.‬‬
‫دﻝﻴﻞ اﺻﻠﻲ و اﺳﺎﺳﻲ ﻧﺎزاﻳﻲ آﺸﻮر اﻳﺮان و ﺑﻪ ﺑﻴﺮون ﭘﺮﺗﺎب ﺵﺪﻧﺶ از ﺝﺎدﻩي‬
‫ﺗﻤﺪن و ﻣﺪﻧﻴﺖ هﻢ هﻤﻴﻦ اﺳﺖ؛ رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ هﻴﭻ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ را در اﻳﺮان ﺗﺎب ﻧﻤﻲﺁورد؛‬
‫ﭼﻪ ﺑﺎ آﺸﺘﺎرهﺎي دﺳﺘﻪ ﺝﻤﻌﻲ و ﭼﻪ ﺑﺎ ﮔﺮﻳﺰاﻧﺪﻧﺸﺎن از اﻳﺮان‪ ،‬اﻳﺸﺎن را ﺣﺬف ﻣﻲآﻨﺪ‪.‬‬

‫‪31‬‬
‫اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ اﺳﺖ آﻪ در اﻳﻦ ﭼﻬﺎر ﺻﺪ ﺳﺎل و ﺁﻧﮕﻮﻧﻪ آﻪ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﻲﺑﻴﻨﻴﻢ در اﻳﻦ ﺑﻴﺴﺖ و‬
‫ﺶ آﺸﻮر آﺎﺳﺘﻪ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬ ‫ﭼﻨﺪ ﺳﺎل‪ ،‬روز ﺑﻪ روز از ﺝﻤﻌﻴﺖٍ دﮔﺮاﻧﺪﻳ ِ‬
‫ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ دﻳﮕﺮ ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ ﻇﺮﻓﻴﺖ ﺁن را ﻧﺪارد آﻪ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ و دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن را‬
‫ﺗﺎب ﺑﻴﺎورد؛ ﭼﺮا آﻪ ﻓﻘﻂ آﻤﻲ آﻮﺗﺎﻩ ﺁﻣﺪن از ﺁﭘﺎرﺗﺎﻳﺪ ﻣﺬهﺒﻲ ﺑﻪ ﻃﻨﺎب داري ﺑﺮاي آﻞ‬
‫ﺶ ﭘﺎي‬ ‫رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ ﺑﺪل ﺧﻮاهﺪ ﺵﺪ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ هﻢ در ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ﻗﺮنهﺎ ﺗﻨﻬﺎ دو راﻩ ﭘﻴ ِ‬
‫دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ :‬ﻳﺎ ﻗﺘﻞ ﻋﺎم ﻳﺎ اﺳﻼم‪.‬‬
‫ن آﻤﺮ راﺳﺖ‬ ‫ﺁﻧﭽﻪ اروﭘﺎي ﻗﺮون وﺳﻄﻲ را ﺑﻪ ﺵﺎهﺮاﻩ ﺗﻤﺪن رهﻨﻤﻮن ﺵﺪ‪ ،‬ﺗﻮا ِ‬
‫ن دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎﻧﻲ ﺑﻮد آﻪ در ﻓﺮﺻﺘﻲ ﻃﻼﻳﻲ ـ ﻓﺮﺻﺘﻲ آﻪ ﺑﺎرهﺎ از دﺳﺖ ﻣﺎ دزدﻳﺪﻩ ﺵﺪ ـ‬ ‫آﺮد ِ‬
‫ﺗﻮازن ﻗﻮا را ﺑﻪ ﺳﻮ ِد ﻳﻚ ﺝﺮﻳﺎن دﮔﺮاﻧﺪﻳﺶ ]ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎنهﺎ[ ﺑﺮهﻢ زدﻧﺪ‪ .‬ﭘﺲ از اﻳﻦ ﺗﺤﻮل‪،‬‬
‫ﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ« و ﺧﻮ ِد دﻳﻦ ﺑﺎز ﺵﺪ‪ .‬و اروﭘﺎ‬ ‫ﺖ ﺳﻮال ﺑﺮدن »دﻳ ِ‬ ‫راﻩ ﺑﺮاي زﻳ ِﺮ ﻋﻼﻣ ٍ‬
‫ﻲ ﺝﻬﻞ‪ ،‬ﻣﺮگ و ﻓﻘﺮ‬ ‫ﺗﻮاﻧﺴﺖ از زﻳﺮ ﺑﺎ ِر آﻠﻴﺴﺎي آﺎﺗﻮﻝﻴﻚ آﻪ هﺰار ﺳﺎل اروﭘﺎ را در ﺳﻴﺎه ِ‬
‫اﺳﻴﺮ آﺮدﻩ ﺑﻮد‪ ،‬رهﺎ ﺵﻮد‪.‬‬
‫ن دوران وﺣﺸﺘﻨﺎك اﻧﻜﻴﺰﻳﺴﻴﻮن و ﺗﻔﺘﻴﺶِ ﻋﻘﺎﻳﺪ و‬ ‫ﭘﻴﺸﺘﺎزانِ اﻳﻦ راﻩ و ﺗﻜﻔﻴﺮ ﺵﺪﮔﺎ ِ‬
‫ﺑﻌﺪ از ﺁن ﺑﺎ آﻤﻲ ﺗﻘﺪم و ﺗﺎﺧﺮ ﺝﻮرداﻧﻮ ﺑﺮوﻧﻮ‪ ،‬اﺳﭙﻴﻨﻮزا‪ ،‬ﻧﻴﻮﺗﻦ‪ ،‬وﻝﺘﺮ‪ ،‬روﺳﻮ‪ ،‬آﺎﻧﺖ‪،‬‬
‫هﮕﻞ‪ ،‬ﺵﻮﭘﻨﻬﺎور‪ ،‬آﻮﭘﺮﻧﻴﻚ‪ ،‬دآﺎرت‪ ،‬ﮔﺎﻝﻴﻠﻪ‪ ،‬ﻧﻴﭽﻪ‪ ،‬ﻓﺮوﻳﺪ‪ ،‬اﻳﻨﺸﺘﺎﻳﻦ‪ ،‬ﻣﺘﺮﻝﻴﻨﮓ‪ ،‬ﺑﺮﺗﺮاﻧﺪ‬
‫راﺳﻞ‪ ،‬و ﺧﻴﻞ ﻋﻈﻴﻤﻲ از روﺵﻨﻔﻜﺮان و داﻧﺸﻤﻨﺪاﻧﻲ ﺑﻮدﻧﺪ آﻪ ﺑﺎ اﻳﻦآﻪ از ﺳﻮي آﻠﻴﺴﺎي‬
‫پ اﻋﻈﻢ ﺧﺎﺗﻤﻪ‬ ‫ﻲ ﭘﺎ ِ‬
‫ﺖ ﺝﻬﺎﻧ ِ‬‫ﻦ ﺝﻬﺎن و ﻣﺮآﺰﻳ ٍ‬ ‫آﺎﺗﻮﻝﻴﻚ ﺗﻜﻔﻴﺮ ﺵﺪﻩاﻧﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ اﻓﺴﺎﻧﻪي ﺗﻨﻬﺎ دﻳ ِ‬
‫ﻞ‬
‫دادﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﻳﻦ ﺗﺤﻮل در ﻧﮕﺎﻩ و دﻳﺪﮔﺎﻩ روﺵﻨﻔﻜ ِﺮ اروﭘﺎﻳﻲ اﺳﺖ آﻪ اروﭘﺎ ﺗﻮاﻧﺴﺖ از ﭘ ِ‬
‫ق ﺑﺸ ِﺮ دﺳﺖ ﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬‫ﻲ ﺣﻘﻮ ِ‬
‫ﺖ ﺝﻬﺎﻧ ِ‬
‫ب آﺒﻴ ِﺮ ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﻋﺒﻮر آﻨﺪ و ﺑﻪ ﻣﺎﻧﻴﻔﺴ ٍ‬ ‫اﻧﻘﻼ ِ‬
‫»ﮔﻨﺎﻩ ﺑﻴﺸﺘﺮ اﻳﻨﺎن ]ﺗﻜﻔﻴﺮﺵﺪﮔﺎن آﻠﻴﺴﺎ[ اﻳﻦ ﻧﺒﻮد آﻪ دﻳﻨﺪار ﻧﺒﻮدﻧﺪ‪] ،‬ﺑﻠﻜﻪ[ اﻳﻦ ﺑﻮد‬
‫آﻪ دﻳﻨﺪارﻳﺸﺎن از ﻣﺠﺮاي آﻠﻴﺴﺎ ﻧﻤﻲﮔﺬﺵﺖ‪(63)«.‬‬
‫اﻳﻦآﻪ اﻳﺮاﻧﻲ اﮔﺮ ﺵﺮاﻳﻂ ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ داﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﺪ و اﮔﺮ از اﻳﻦ دﻳﻦ وارداﺗﻲ ـ آﻪ اﻧﺴﺎن‬
‫را ﮔﻮﺳﻔﻨﺪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲآﻨﺪ ـ ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺑﮕﻴﺮد و اﮔﺮ ﺑﺮ ﻗﻄﺐ اﻳﺮاﻧﻲ ﻓﺮهﻨﮕﺶ ﺗﻜﻴﻪ آﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن‬
‫ﻣﻲﺵﻜﻔﺪ آﻪ ﻣﻠﻞ دﻳﮕﺮ را ﺑﻪ ﺗﻌﺠﺐ وا ﻣﻲدارد‪ ،‬ﺣﺮف ﺗﺎزﻩاي ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻣﺎ در هﻤﻪي‬
‫اﻳﻦﺳﺎلهﺎ و ﺣﺘﺎ ﻗﺮنهﺎ در هﻤﻪي زﻣﻴﻨﻪهﺎ اﻳﻦ »ﻗﺎﻧﻮن« را ﺑﻪ اﺙﺒﺎت رﺳﺎﻧﺪﻩاﻳﻢ‪ .‬اﮔﺮ‬
‫ﺑﻮدﻩ‬ ‫ﻂ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ دﻝﻴﻞ‬ ‫ن ﺵﺮاﻳ ٍ‬ ‫ﻞ ﻧﺒﻮد ِ‬
‫اﻳﻦهﻤﻪ ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧﺪﻩاﻳﻢ‪ ،‬ﺑﻪ دﻝﻴ ِ‬
‫ﺐ ﺵﻴﻌﻪ هﻴﭻﮔﺎﻩ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪاﻳﻢ آﻤﺮ راﺳﺖ آﺮدﻩ‪ ،‬ﺑﺮ‬ ‫اﺳﺖ آﻪ در زﻳ ِﺮ ﭼﺘ ِﺮ رهﺒﺮي ﻣﺬه ِ‬
‫ﺳﺮﻧﻮﺵﺖ ﺧﻮد ﺣﺎآﻢ ﺵﻮﻳﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﮔﺸﺖ و ﮔﺮﻩي اﺻﻠﻲ ﻋﻘﺐﻣﺎﻧﺪﮔﻲ و واﭘﺲ ﻧﮕﻪ داﺵﺘﻪ ﺵﺪن اﻳﺮاﻧﻲ را آﺸﻒ‬
‫آﺮد!‬
‫»ﺣﺮف ﻣﺼﻨﻒ اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ دﻳﻦ اﺳﻼم‪ ،‬ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﺗﻘﺎﺿﺎي ﻋﺼﺮ و اوﺿﺎع زﻣﺎﻧﻪ ﺑﻪ‬
‫ﭘﺮوﺗﺴﺘﺎﻧﺘﻴﺴﻢ ﻣﺤﺘﺎج اﺳﺖ‪(64) «.‬‬
‫اﻣﺎ اﮔﺮ ﻣﺎ ﻧﻤﻲداﻧﻴﻢ ﭼﺮا و ﺑﻪ ﭼﻪ دﻝﻴﻞ از دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن اﻳﻦ هﻤﻪ آﺸﺘﺎر ﻣﻲﺵﻮد‪ ،‬اﮔﺮ‬
‫ﻧﻤﻲداﻧﻴﻢ ﺣﻀﻮر هﺮ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ‪ ،‬ﭘﺘﺎﻧﺴﻴﻞِ ﭘﺮش و رﺵ ٍﺪ ﺝﺎﻣﻌﻪ را اﻓﺰاﻳﺶ ﻣﻲدهﺪ‪ ،‬رهﺒﺮي‬
‫ﺵﻴﻌﻪ اﻳﻦ ﻗﻀﻴﻪ را ﺧﻮب ﻣﻲداﻧﺪ‪ .‬رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ ﺑﺎ هﻤﺎن ﻣﻐﺰ ﺿﺪ ﺗﺮﻗﻲاش ﻧﻴﻚ ﻣﻲداﻧﺪ آﻪ‬
‫ت راﺳﻴﺴﺘﻲ اﻳﺸﺎن اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ‬ ‫ﺗﻨﻬﺎ را ِﻩ اﺳﺘﻤﺮا ِر ﺣﻜﻮﻣﺘﺶ ﺑﺮ ﻣﻠﺖ‪ ،‬ﺝﻬﻞ و ﺗﻬﻴﻴﺞ اﺣﺴﺎﺳﺎ ِ‬

‫‪32‬‬
‫ن رﺵﺪ‬ ‫ﺢ ﺁﻳﻨﺪﻩ و اﻣﺤﺎ ِء اﻣﻜﺎ ِ‬
‫ف دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن‪ ،‬ذﺑ ِ‬ ‫هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ هﻢ ﺳﻜﻮت در ﺑﺮاﺑﺮ ﻗﺘﻞ و ﺣﺬ ِ‬
‫ﺝﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻞ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن را ﻧﺪاﺵﺘﻪ ﺑﺎﺵﺪ‪ ،‬اﻳﺰوﻝﻪ ﻣﻲﺵﻮد و از‬ ‫ﺖ ﺗﺤﻤ ِ‬
‫ﺝﺎﻣﻌﻪاي آﻪ ﻇﺮﻓﻴ ٍ‬
‫ﮔﺮدوﻧﻪي ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ ﻋﻘﺐ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ در آﻨﺶ و واآﻨﺶ ﻣﻴﺎن اﻧﺪﻳﺸﻪهﺎﺳﺖ آﻪ ﺝﺎﻣﻌﻪ‬
‫اﻣﻜﺎن رﺵﺪ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ .‬در ﺗﻀﺎد ﺑﻴﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪهﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن اﺳﺖ آﻪ ﺝﺎﻣﻌﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺸﻜﻔﺪ و ﺑﻪ‬
‫ﺵﺎهﺮاﻩ ﺗﻤﺪن و ﺗﺠﺪد ﭘﺎي ﺑﮕﺬارد‪ .‬و اﻳﻦ اﺻﻞ از اﺳﺎس ﺑﺎ ﻧﮕﺮش ﻣﺬهﺐ ﺵﻴﻌﻪ آﻪ ﺑﺮ‬
‫ﻞ ﺗﻮﺣﻴﺪ؛ ﻳﻌﻨﻲ وﺣﺪت اﺝﺒﺎري ﻋﻘﻴﺪﻩ ]ﺑﺪون ﭼﻮن و ﭼﺮا[ ﭘﺎﻳﻪﮔﺰاري ﺵﺪﻩ اﺳﺖ‪،‬‬ ‫س اﺻ ِ‬‫اﺳﺎ ِ‬
‫ﻣﺒﺎﻳﻨﺖ دارد‪ .‬ﺑﺎوري آﻪ هﻴﭻ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲاي را و ﺣﺘﺎ هﻴﭻ زاوﻳﻪاي ﺑﺎ ﺑﺎور ﺳﻨﺘﻲاش را‬
‫ع دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن را زﻳﺮ ﮔﻴﻮﺗﻴﻦ ﻣﻲﮔﺬارد‪.‬‬ ‫ﺗﺤﻤﻞ ﻧﻤﻲآﻨﺪ‪ ،‬اﻝﺰاﻣﺎ هﺮ روز ﺳ ِﺮ اﻧﻮا ِ‬
‫ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ هﻢ دﺧﻴﻞ ﺑﺴﺘﻦ ﺑﻪ اﻣﺎﻣﺰادﻩهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ ـ در ﺵﻜﻠﻲ ﻣﺘﻔﺎوت و ﺣﺘﺎ ﺑﺎ‬
‫ﺦ ﺗﻜﺮارياي اﺳﺖ آﻪ ﭘﺲ از از ﺳﺮﮔﺬراﻧﺪن ‪1400‬‬ ‫ﺵﻌﺎري ﻣﺘﻔﺎوت ـ ﺗﻜﺮار هﻤﺎن ﺗﺎرﻳ ِ‬
‫ﺳﺎل‪ ،‬دﻳﮕﺮ از دورﻩ آﺮدن ﺁن ﺧﺴﺘﻪ ﺵﺪﻩاﻳﻢ‪.‬‬
‫»ﮔﻔﺖوﮔﻮي ﺗﻤﺪنهﺎي ﭘﺮزﻳﺪﻧﺖ ﺧﺎﺗﻤﻲ« ﺑﺎ هﻤﻪي ﭼﻪﭼﻪ و ﺑﻪﺑﻪاي آﻪ ﺑﺨﺼﻮص‬
‫ن آﻤﺪي ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬ ‫ﻋﻮاﻣﻞ ﭼﭗ ﺑﺮاﻩ اﻧﺪاﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻳﻚ ژﺳﺖ ﺗﻮﺧﺎﻝﻲ و ﻳﻚ ﭘﻮزﻳﺴﻴﻮ ِ‬
‫ﺝﺎﻣﻌﻪاي آﻪ در ﺁن دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن‪ ،‬ﺣﺘﺎ در ﺣﻴﻄﻪي ﺧﻮ ِد اﺳﻼم و ﺗﺸﻴﻊ و ﻃﺮﻓﺪاران ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ‬
‫ﺗﺤﻤﻞ ﻧﻤﻲﺵﻮﻧﺪ‪ ،‬و داﻳﺮﻩي دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ اﻳﻦ هﻤﻪ ﺗﻨﮓ اﺳﺖ‪ ،‬هﺮﮔﺰ راهﻲ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﺮﻗﻲ و‬
‫ﻣﺪﻧﻴﺖ ﻧﺨﻮاهﺪ ﮔﺸﻮد‪.‬‬
‫»ﭘﮋوهﺶ در ﺑﺎرﻩي ﺣﻀﻮر آﻤﻲ اﻗﻠﻴﺖهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ ﺗﻨﻬﺎ ﮔﻮﺵﻪاي از ﮔﺮدﺑﺎد‬
‫ﺧﻮﻧﻴﻨﻲ را ﻣﻲﻧﻤﺎﻳﺪ آﻪ ذهﻦ ﺗﺎرﻳﺨﻲ اﻳﺮاﻧﻴﺎن را ﭼﻨﺎن درهﻢ آﻮﻓﺘﻪ آﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﺧﺮاﺑﻪهﺎي‬
‫ﺁن‪ ،‬ﺁﻏﺸﺘﻦ هﻮﻳﺖ ﻣﻠﻲ اﻳﺮاﻧﻲ ﺑﻪ هﻮﻳﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﻣﻤﻜﻦ ﮔﺸﺖ‪ .‬ﺑﺮاي اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﻣﺴﻠﻤﺎن‬
‫اﻣﺮوز دﻳﮕﺮ ﺗﺼﻮر ﺁﻧﻜﻪ روزﮔﺎري در اﻳﻦ ﺳﺮزﻣﻴﻦ اآﺜﺮﻳﺖ زردﺵﺘﻲ در آﻨﺎر اﻗﻠﻴﺖهﺎي‬
‫ﺑﺰرگ آﻠﻴﻤﻲ‪ ،‬ﻣﺴﻴﺤﻲ و ﺑﻮداﻳﻲ ﻣﻲزﻳﺴﺘﻪاﻧﺪ آﻪ هﻴﭻ‪ ،‬اﻳﻦآﻪ ﺵﻴﻌﻴﺎن ﺗﺎ هﻤﻴﻦ ﭘﻨﺞ ﻗﺮن‬
‫ﭘﻴﺶ اﻗﻠﻴﺖ ﻧﺎﭼﻴﺰي در ﻣﻴﺎن دﻩهﺎ ﺵﺎﺧﻪي اﺳﻼﻣﻲ را ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدادﻩاﻧﺪ و ﭘﻴﺶ از ﺗﺴﻠﻂ اﻳﻦ‬
‫رادﻳﻜﺎلﺗﺮﻳﻦ ﺝﻨﺎح اﺳﻼﻣﻲ هﺰار ﺳﺎﻝﻲ ﺳﻨﻴﺎن ﺑﺮ اﻳﺮان ﻣﺴﻠﻂ ﺑﻮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺗﻨﻬﺎ‬
‫زﻣﺎﻧﻲآﻪ ﻣﻜﺎﻧﻴﺴ ِﻢ ﺳﺮﻃﺎﻧﻲ رﺵﺪ و ﮔﺴﺘﺮش اﺳﻼم در اﻳﺮان ﺑﻪ ﺗﻦ ﺣﺲ ﮔﺮدد‪ ،‬ﺁن درﻩي‬
‫ﻋﻈﻴﻤﻲ آﻪ هﻮﻳﺖ اﻳﺮاﻧﻲ را از هﻮﻳﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﺝﺪا ﻣﻲآﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻴﺰ درﻳﺎﻓﺘﻪ ﺧﻮاهﺪ ﺵﺪ‪(65) «.‬‬
‫ﺖ ﺧﻮدش ﺑﺎور دارد و هﻴﭻ‬ ‫ﭼﻨﻴﻦ درﻳﺎﻓﺘﻲ از ﺝﻬﺎن اﺳﺖ آﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ ﺣﻘﺎﻧﻴ ٍ‬
‫ﺖ از اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن ـ ﺣﺘﺎ در هﻤﺎن‬ ‫دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ را ﺗﺎب ﻧﻤﻲﺁورد‪ .‬ﺝﺎﻣﻌﻪاي آﻪ در ﺁن وﺣﺸ ٍ‬
‫ﺣﻴﻄﻪي اﺳﻼم ـ ﺗﺎ ﻋﻤﻖ رگ و ﭘﻲ و ﺝﺎﻧﺶ رﻳﺸﻪ دواﻧﺪﻩ ﺑﺎﺵﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮﺝ ٍﺪ‬
‫ﻓﺮهﻨﮓ‪ ،‬ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺗﻤﺪن و هﻨﺮ ﺑﺎﺵﺪ؟ ﻧﻤﻲﺵﻮد‪ .‬ﺗﻤﺎم هﻢ و ﻏﻢ ﻣﺮدم ﺻﺮف اﻳﻦ ﺧﻮاهﺪ ﺵﺪ‬
‫آﻪ را ِﻩ ﺑﺮون رﻓﺘﻲ از زﻳﺮ ﺳﻠﻄﻪي اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﺗﺤﻤﻴﻠﻲ ﺑﻴﺎﺑﻨﺪ‪ .‬دﻳﮕﺮ راهﻲ ﺑﺮاي اﻧﺪﻳﺸﻴﺪن‬
‫ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﺮﺳﺪ ﺑﻪ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﺑﺮاي اﻳﻦ آﻪ ﺑﺪاﻧﻴﻢ ﻣﻌﻨﻲ ﻗﺪرت ﻋﻠﻤﺎء ﭼﻴﺴﺖ‪ ،‬ﻻزم ﻧﻴﺴﺖ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ دوراﻧﻲ آﻪ‬
‫اﻳﺸﺎن رﺳﻤﺎ و در ﻧﻘﺶ ﺵﺎﻩ و ﺣﺎآ ِﻢ رﺳﻤﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ آﺮدﻩاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﮕﺎﻩ آﻨﻴﻢ‪ .‬ﭼﻨﻴﻦ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬از‬
‫ك هﺮ ِم ﻗﺪرت ﭘﺎدﺵﺎهﻲ و ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﻗﺮار‬ ‫هﻤﺎن ‪1400‬ﺳﺎل ﭘﻴﺶ ـ ﭼﻪ رهﺒﺮان اﺳﻼم در ﻧﻮ ِ‬
‫ﺖ‬
‫ت اﺻﻠﻲ در دﺳ ٍ‬ ‫ن دﻳﮕﺮ ﺳﻨﮕﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ـ ﻗﺪر ِ‬ ‫ﺖ ﺵﺎهﺎن و ﺣﻜﻮﻣﺘﻴﺎ ِ‬ ‫داﺵﺘﻪاﻧﺪ و ﭼﻪ ﭘﺸ ٍ‬
‫اﻳﺸﺎن ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﮔﺮ ﻋﻠﻤﺎء ﺵﺎﻩ‪ ،‬ﻧﺨﺴﺖ وزﻳﺮ و ﺣﺘﺎ آﺎرﻣﻨﺪ ادارﻩاي را ﻧﻤﻲﭘﺴﻨﺪﻳﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ‬

‫‪33‬‬
‫ح ﺗﻬﻴﻴﺞ و ﺗﻜﻔﻴﺮ »ﺳﻮژﻩ« را از ﻗﺪرت و ﭘﺴﺘﺶ ﺣﺬف ﻣﻲآﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬در ﺗﻤﺎم اﻳﻦ ‪1400‬‬ ‫ﺳﻼ ِ‬
‫ﻲ ﻗﺪرت ﺗﻜﻴﻪ زﻧﺪ‪.‬‬‫ن ﺣﻤﺎﻳﺖ اﻳﺸﺎن ﺑﺮ آﺮﺳ ِ‬
‫ﺳﺎل ﻧﺒﻮدﻩ اﺳﺖ آﻪ آﺴﻲ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺪو ِ‬
‫»ﻣﻼﻳﺎن… ﺑﻪ ﺗﻜﺎن ﺁﻣﺪﻧﺪ و ﺑﻪ دﺵﻤﻨﻲ ﺑﺎ ﺳﭙﻬﺴﺎﻻر ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻪ‪ ،‬او را ﺑﻲ دﻳﻦ‬
‫ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ‪ .‬و ﻧﺎﻣﻪاي ﺑﻪ ﻧﺎﺻﺮاﻝﺪﻳﻦﺵﺎﻩ ﻧﻮﺵﺘﻨﺪ آﻪ ﺳﭙﻬﺴﺎﻻر را ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺗﻬﺮان ﻧﻴﺎورد‪ .‬اﻳﻦ‬
‫ﻧﺎﻣﻪ در رﺵﺖ ﺑﻪ ﺵﺎﻩ رﺳﻴﺪ‪ .‬ﭼﻮن ﻣﻼﻳﺎن… ﺑﺴﻴﺎر ﻧﻴﺮوﻣﻨﺪ ﻣﻲﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺵﺎﻩ ﻧﺎﮔﺰﻳﺮ ﺵﺪ‬
‫ﺣﻜﻤﺮاﻧﻲ ﮔﻴﻼن را ﺑﻪ ﺳﭙﻬﺴﺎﻻر دادﻩ و او را در ﺁﻧﺠﺎ ﮔﺬاﺵﺖ و ﺧﻮد ﺑﻲ او ﺑﻪ ﺗﻬﺮان‬
‫ﺁﻣﺪ‪(66)«.‬‬
‫»در ﺳﺎل ‪ 1336‬هﺠﺮي ﻗﻤﺮي در زﻣﺎن ﻧﺨﺴﺖ وزﻳﺮي ﺻﻤﺼﺎماﻝﺴﻠﻄﻨﻪ…‬
‫ﻣﺪرس و اﻣﺎم ﺝﻤﻌﻪي ﺗﻬﺮان… ﺑﺮاي ﻣﺠﺒﻮر آﺮدن او ﺑﻪ آﻨﺎرﻩﮔﻴﺮي ﺑﻪ ﺵﻬﺮ ري‬
‫رﻓﺘﻨﺪ … و ﻣﺘﺤﺼﻦ ﺵﺪﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﺤﺼﻦ ﺁﻧﻬﺎ اﺣﻤﺪ ﺵﺎﻩ ﻣﺠﺒﻮر ﺵﺪ ﺻﻤﺼﺎماﻝﺴﻠﻄﻨﻪ را از‬
‫ﻧﺨﺴﺖ وزﻳﺮي ﺑﺮآﻨﺎر آﻨﺪ و ﺁﻧﻬﺎ را ﺑﺎ اﺣﺘﺮام ﺑﻪ ﺗﻬﺮان ﺑﺎز ﮔﺮداﻧﺪ… در ﺗﺎرﻳﺦ ‪21‬‬
‫ﺧﺮداد ﻣﺎﻩ ‪ 1302‬ﺵﻤﺴﻲ ﻣﺪرس وزﻳﺮ اﻣﻮر ﺧﺎرﺝﻪي دوﻝﺖ ﻣﺴﺘﻮﻓﻲ اﻝﻤﻤﺎﻝﻚ را اﺳﺘﻴﻀﺎح‬
‫آﺮد و ﺑﺎﻋﺚ ﺑﺮآﻨﺎري ﻣﺴﺘﻮﻓﻲ اﻝﻤﻤﺎﻝﻚ ﺵﺪ‪(67) «.‬‬
‫و اﻳﻦ ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎ ﺗﻚ ﻧﻤﻮد ﻧﻴﺴﺘﻨﺪ‪ .‬رهﺒﺮان ﺵﻴﻌﻪ ﺣﺘﺎ ﺵﺎﻩ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲآﺮدﻩاﻧﺪ‪ .‬اﻳﺸﺎن ﺑﻪ‬
‫دﻝﻴﻞ ﻗﺮنهﺎ و هﺰارﻩهﺎ آﺎ ِر ﻣﺴﺘﻤ ِﺮ ﺗﺤﻤﻴﻘﻲ روي ﻣﺮدم ﺁﻧﻘﺪر ﺗﻮان دارﻧﺪ آﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ هﺮآﺲ‬
‫را آﻪ ﺑﺨﻮاهﻨﺪ ﺣﺬف و دﻓﻊ آﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ن ]ﻣﺜﻼ[ ﺵﺮآﺖ ﻋﻠﻤﺎء در اﻧﻘﻼب ﻣﺸﺮوﻃﻪي اﻳﺮان ﻣﻄﺮح‬ ‫ﺣﺘﺎ ﺁﻧﺠﺎ آﻪ داﺳﺘﺎ ِ‬
‫اﺳﺖ‪ ،‬اﻳﺸﺎن از هﺮ ﺑﻬﺎﻧﻪاي ﺑﺮاي ﺿﺮﺑﻪ زدن ﺑﻪ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﺮدﻩ و ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺁنﺝﺎ آﻪ دآﺎن ﺝﻬﻞ ﭘﺮوريﺵﺎن ﺑﺎ ﺗﺎﺳﻴﺲ ﻣﺪارس آﺴﺎد ﻣﻲﺵﻮد ﻣﻴﺰ‪ ،‬ﻧﻴﻤﻜﺖ و ﺗﺨﺘﻪ ﺳﻴﺎﻩ‬
‫ﻣﻲﺵﻜﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺁﻧﺠﺎ آﻪ روزﻧﺎﻣﻪ و ﻣﻄﺒﻮﻋﺎت ﺳ ٍﺪ راهﺸﺎن ﺑﺎﺵﺪ‪ ،‬ﭼﻤﺎق ﺗﻜﻔﻴﺮ ﺑﻴﺮون ﻣﻲآﺸﻨﺪ و‬
‫ﺁﻧﺠﺎ آﻪ اﻳﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺳﻼحهﺎ را دﻳﮕﺮ آﺎرﺑﺮدي ﻧﺒﺎﺵﺪ ـ ﺣﺘﺎ ﺑﺮاي ﭘﻴﺸﺒﺮد هﻤﺎن اﻧﻘﻼﺑﺸﺎن]![ ـ‬
‫ﺑﻪ ﺝﺎن ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن‪ ،‬ﻳﻬﻮدﻳﺎن و دﻳﮕ ِﺮ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن ﻣﻲاﻓﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫»اﻣﺎ ﺣﺎﺝﻲ ﻣﻴﺮزا ﺣﺴﻦ ]رﺵﺪﻳﻪ[… ﺣﻴﺎط ﻣﺴﺠﺪ ﺵﻴﺦاﻻﺳﻼم را آﻪ ﺧﻮد‬
‫ﻣﺪرﺳﻪي آﻬﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺎ ﭘﻮل ﺧﻮد اﺗﺎقهﺎي ﭘﺎآﻴﺰﻩاي ﺳﺎﺧﺖ و ﺁﻧﺠﺎ را دﺑﺴﺘﺎن‬
‫ﮔﺮداﻧﻴﺪﻩ‪ ،‬ﻧﻴﻤﻜﺖ و ﺗﺨﺘﻪ ﺳﻴﺎﻩ و دﻳﮕﺮ اﻓﺰارهﺎ ﻓﺮاهﻢ ﮔﺮداﻧﻴﺪ و ﺵﺎﮔﺮدان هﻢ ﮔﺮد ﺁﻣﺪﻧﺪ‪.‬‬
‫دﻳﺮﮔﺎهﻲ در اﻳﻦ ﺝﺎ ﺑﻮد؛ وﻝﻲ ﭼﻮن ﻣﻼﻳﺎن ﻧﺎﺧﺸﻨﻮدي ﻣﻲﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬روزي ﻃﻠﺒﻪهﺎ ﺑﻪ ﺁﻧﺠﺎ‬
‫رﻳﺨﺘﻨﺪ و هﻤﻪي ﻧﻴﻤﻜﺖهﺎ و ﺗﺨﺘﻪهﺎ را درهﻢ ﺵﻜﺴﺘﻨﺪ و دﺑﺴﺘﺎن را ﺑﻬﻢ زدﻧﺪ … در ﻳﺰد‬
‫آﺎر ﺑﺪﺗﺮ ﺵﺪﻩ و ﺑﻜﺸﺘﺎر ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن اﻧﺠﺎﻣﻴﺪ … ﺳﭙﺲ دوﺑﺎرﻩ ﺑﻬﺎﺋﻲآﺸﻲ در ﻳﺰد و اﺳﭙﻬﺎن‬
‫هﺮ دو درﮔﺮﻓﺖ … اﻳﻦ ﺵﮕﻔﺖ ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد آﻪ ﻣﺮدم از ﺗﻌﺮﻓﻪي ﮔﻤﺮآﻲ و از‬
‫ﺑﻜﺎرﮔﻤﺎردن ﺑﻠﮋﻳﻜﻴﺎن ﮔﻠﻪ ﻣﻲ ﻧﻤﻮدﻧﺪ… آﻴﻨﻪ از ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن ﺝﻮﻳﻨﺪ‪ .‬ﻣﮕﺮ ﭼﻪ ﭘﻴﻮﺳﺘﮕﻲ‬
‫ﻣﻴﺎﻧﻪي اﻳﻦآﺎرهﺎ ﺑﺎ ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن ﺑﻮدﻩ؟ رازي اﺳﺖ آﻪ ﺑﻪ ﮔﻔﺘﮕﻮي دراز ﻧﻴﺎز دارد… ﺑﺮﺧﻲ‬
‫از ﻣﻼﻳﺎن ـ ﭼﻨﺎنآﻪ ﺵﻴﻮﻩي اﻳﺸﺎن ﺑﻮد ـ ﻃﺎﻝﺒﻮف را ﺗﻜﻔﻴﺮ آﺮدﻩ و ﻣﺮدم را از ﺧﻮاﻧﺪن‬
‫‪34‬‬
‫آﺘﺎبهﺎي او ﺑﺎز ﻣﻲ داﺵﺘﻨﺪ… ﭘﻴﺮوان ﺁﻗﺎ ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪهﺎي ﺝﻬﻮدان رﻳﺨﺘﻪ و ﺧﻢهﺎي ﺁﻧﺎن را‬
‫ﺵﻜﺴﺘﻨﺪ و ﻣﻲهﺎ ﺑﻪ زﻣﻴﻦ رﻳﺨﺘﻨﺪ‪(68) «.‬‬
‫ﺑﻪ ﻗﻮل ﺑﻬﺎاﷲ‪» :‬اﮔﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ دﻳﻨﻴﻪ ﻣﺨﺎﻝﻒ ﻋﻘﻞ و ﻋﻠﻢ ﺑﺎﺵﺪ‪ ،‬وهﻢ اﺳﺖ؛ زﻳﺮا ﻣﻘﺎﺑﻞ‬
‫ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺝﻬﻞ اﺳﺖ و اﮔﺮ ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ دﻳﻦ ﺿﺪ ﻋﻘﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻘﺼﻮد اﻳﻦ اﺳﺖ آﻪ دﻳﻦ‪ ،‬ﺝﻬﻞ اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻻﺑﺪ دﻳﻦ ﺑﺎﻳﺪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻋﻘﻞ ﺑﺎﺵﺪ ﺗﺎ از ﺑﺮاي اﻧﺴﺎن اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺣﺎﺻﻞ ﺵﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﻣﺴﺎﻝﻪاي‬
‫ﻣﺨﺎﻝﻒ ﻋﻘﻞ ﺑﺎﺵﺪ‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ ﻧﻴﺴﺖ از ﺑﺮاي اﻧﺴﺎن اﻃﻤﻴﻨﺎن ﺣﺎﺻﻞ ﮔﺮدد‪ ،‬هﻤﻴﺸﻪ ﻣﺘﺰﻝﺰل‬
‫اﺳﺖ‪(69)«.‬‬

‫»ﻣﺮزﻋﻪي ﺣﻴﻮاﻧﺎت« از آﺎرهﺎي ﺑﻪ ﻳﺎد ﻣﺎﻧﺪﻧﻲ »ﺝﻮرج اورول« داﺳﺘﺎن‬


‫ﻣﺰرﻋﻪاي اﺳﺖ آﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺁن ﺑﻪ دﻝﻴﻞ ﻇﻠﻢ و ﺑﻴﮕﺎري دادن ﺧﺎرج از ﺗﻮاﻧﺸﺎن اﻧﻘﻼب‬
‫ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬اهﻞ ﻣﺰرﻋﻪ ﭘﺲ از اﻓﺖ و ﺧﻴﺰهﺎﻳﻲ ﻣﻮﻓﻖ ﻣﻲﺵﻮﻧﺪ ﻣﺰرﻋﻪ دا ِر ﻇﺎﻝﻢ را از‬
‫ﻣﺰرﻋﻪ ﺑﻴﺮون آﺮدﻩ‪ ،‬ﺧﻮد ﺑﺮ ﺳﺮﻧﻮﺵﺘﺸﺎن ﺣﺎآﻢ ﺵﻮﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﭼﻨﺪ ﺧﻮك هﻢ هﺴﺘﻨﺪ‬
‫آﻪ ﭘﺲ از ﭘﻴﺮوزي ـ ﻓﻮرا ـ ﺑﻪ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﺳﮕﺎن ]ﭘﺎﺳﺪاران[ ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪ .‬ﺣﺎآﻤﺎن ﻓﻌﻠﻲ و‬
‫ﺧﻮآﺎن ﻗﺒﻠﻲ ﺗﻤﺎم اﻣﻜﺎﻧﺎت را در اﺧﺘﻴﺎر ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺑﺠﺰ ﺑﻴﮕﺎري‪ ،‬ﮔﺮﺳﻨﮕﻲ‬
‫ع ﭘﺲ از اﻧﻘﻼب ﻓﻮرا اﻋﺪام ﻣﻲ‬ ‫و ﺣﻤﺎﻳﺖ از اﻧﻘﻼب آﺎري ﻧﻤﻲﻣﺎﻧﺪ‪ .‬ﻣﻌﺘﺮﺿﻴﻦ ﺑﻪ اوﺿﺎ ِ‬
‫ﺵﻮﻧﺪ؛ ﺣﺘﺎ اﮔﺮ ﺧﻮاب دﻳﺪﻩ ﺑﺎﺵﻨﺪ آﻪ وﺿﻌﺸﺎن از ﻗﺒﻞ ﺑﺪﺗﺮ ﺵﺪﻩ اﺳﺖ!‬
‫ش ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪،‬‬ ‫رهﺒﺮ واﻗﻌﻲ اﻧﻘﻼب آﻪ از هﻤﺎن ﺁﻏﺎ ِز ﻣﺒﺎرزﻩ ﺑﻪ ﺁﻣﻮز ِ‬
‫ﺳﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﻣﻲﺵﻮد؛ اﻣﺎ روح و ﺳﺎﻳﻪي او هﻤﺎﻧﻨﺪ ﺗﺎﺑﻮﻳﻲ در دﺳﺖ ﺧﻮآﺎن ﺣﺎآﻢ ﻣﻮرد‬
‫اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮد‪ .‬اﻧﻘﻼب ﻓﺮزﻧﺪان ﺻﺪﻳﻘﺶ را ﻣﻲﺧﻮرد و ﻓﺮزﻧﺪان ﻧﺎﻻﻳﻖ و ﻓﺮﺻﺖ‬
‫ﻃﻠﺒﺶ را ﺑﻪ ﻗﺪرت ﻣﻲرﺳﺎﻧﺪ‪.‬‬
‫ﻞ ﻣﺰرﻋﻪ ﺑﻪ‬‫ﺑﺮاي ﻣﺘﻬﻢ آﺮدن ﺣﻴﻮاﻧﺎت و اﻳﺤﺎد ﻓﻀﺎي رﻋﺐ و وﺣﺸﺖ هﻢ اه ِ‬
‫ك ﺳﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺵﺪﻩ ﻣﺘﻬﻢ ﻣﻲﺵﻮﻧﺪ‪.‬‬ ‫ﻦ راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﺧﻮ ِ‬
‫داﺵﺘ ِ‬
‫ﻲ[ دﻳﮕﺮ ﺁدمهﺎ هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﺁدمهﺎﻳﻲ آﻪ ﺑﻪدﻝﻴﻞ ﺑﺪرﻓﺘﺎريهﺎي داﺋﻤﻲﺵﺎن‬ ‫دﺵﻤﻨﺎن ]ﻓﺮﺿ ِ‬
‫ﺑﺎ ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺑﺎ داﺵﺘﻦ دوﭘﺎ از دﻳﮕﺮان ﻣﻨﻔﻚ ﻣﻲﺵﻮﻧﺪ‪ .‬ﺝﻮرج اورل داﺳﺘﺎن اﺳﺘﺤﺎﻝﻪي‬
‫ﻗﺪرﺗﻤﺪاران را ﺑﺮاي ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﺑﺎ هﻤﺎن ﺁدمهﺎ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻧﺸﺎن ﻣﻲدهﺪ‪ .‬ﺧﻮك اول و ﺁدمهﺎ در‬
‫ﻆ ﺧﻮكهﺎي ﺣﺎآﻢ ﺑﻪ ﻓﺠﻴﻊﺗﺮﻳﻦ ﺵﻜﻠﻲ ﺑﻪ دﺵﻤﻨﺎنِ‬ ‫ن ﻣﺤﺎﻓ ٍ‬
‫اﺙﺮ ﺗﺒﻠﻴﻐﺎت و ﺣﻀﻮر ﭘﺎﺳﺪارا ِ‬
‫اﻧﻘﻼب و ﺣﻴﻮاﻧﺎت ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻣﻲﺵﻮﻧﺪ…‬
‫هﻤﻪي ﻣﺎ داﺳﺘﺎن ﻓﺎﻧﺘﺰي و واﻗﻌﻲ ﺝﻮروج اورول را ﺣﺪاﻗﻞ در هﻴﺌﺖ ﻳﻚ ﻓﻴﻠﻢ ﺑﻠﻨﺪ‬
‫آﺎرﺗﻮﻧﻲ دﻳﺪﻩاﻳﻢ و از ﺵﺒﺎهﺖهﺎي ﻧﺎﮔﺰﻳ ِﺮ ﺁن ﺑﺎ ﺵﻴﻮﻩهﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ رهﺒﺮان در ﻧﻈﺎمهﺎي‬
‫ﺖ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻣﻮرد‬ ‫اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژﻳﻚ ﺣﻴﺮت آﺮدﻩاﻳﻢ‪ .‬اﻣﺎ اﮔﺮ اﻳﻦ داﺳﺘﺎن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ واﻗﻌﻴ ٍ‬
‫ﻦ اﻳﻦ دﺵﻤﻨﺎن ﻓﺮﺿﻲ از ﻧﻴﺎ ِز رهﺒﺮان‬‫ﺑﺮرﺳﻲ ﻗﺮار دهﻴﻢ‪ ،‬ﺧﻮاهﻴﻢ دﻳﺪ آﻪ ﺳﺎﺧﺘﻦ و ﭘﺮداﺧﺘ ِ‬
‫ﺣﻜﻮﻣﺖهﺎي ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژي ﻧﺎﺵﻲ ﻣﻲﺵﻮد‪ .‬اﻳﻦ دﺵﻤﻨﺎن ﺑﻪ اﻳﻦ دﻝﻴﻞ ﻓﺮﺿﻲاﻧﺪ آﻪ‬
‫ﺧﻮكهﺎي ﺣﺎآﻢ در ﻳﻚ دﮔﺮدﻳﺴﻲ ﺵﮕﺮف]![ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﺣﻴﻮاﻧﺎﺗﻲ دو ﭘﺎ ﻣﻲﺵﻮﻧﺪ و ﺑﺎ هﻤﺎن‬
‫ﺁدمهﺎ راﺑﻄﻪ ﺑﺮﻗﺮار آﺮدﻩ‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻣﻲﭘﺮدازﻧﺪ‪.‬‬
‫رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ هﻢ ﺑﻪ ﭼﻨﻴﻦ ﭘﺪﻳﺪﻩاي ﻧﻴﺎز دارد‪ .‬اﻳﻦ رهﺒﺮي در درﺝﻪي اول ﺳﻌﻲ‬
‫ﻣﻲآﻨﺪ از ﺧﻮد ﭼﻬﺮﻩاي ﻣﻈﻠﻮم و ﺵﻬﻴﺪ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﻳﺶ ﺑﮕﺬارد؛ ﺵﻬﻴﺪ زﻧﺪﻩاي آﻪ از هﺮ ﺳﻮ ﺑﺎ‬

‫‪35‬‬
‫ع ﺧﻮ ِد اﻳﻦ رهﺒﺮي اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ‬ ‫ﺗﻮﻃﺌﻪي دﺵﻤﻨﺎن روﺑﺮو اﺳﺖ‪ .‬دﺵﻤﻨﺎنِ ﻓﺮﺿﻲ هﻢ اﺧﺘﺮا ِ‬
‫دﻝﻴﻞ هﺮ ﺝﺎ آﻪ آﻤﻴﺘﺸﺎن ﻝﻨﮓ ﻣﻲﻣﺎﻧﺪ و هﺮ ﺝﺎ آﻪ اﻣﻜﺎن ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮﻝﻲ را ﺑﻮ ﻣﻲآﺸﻨﺪ ﺑﻪ‬
‫اﻳﻦ دﺵﻤﻨﺎن ﻓﺮﺿﻲ ﺣﻤﻠﻪ ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫اﻳﻦآﻪ ﺵﺎدوران اﺣﻤﺪ آﺴﺮوي از ﺑﺎﺑﻲآﺸﻲ و ﻳﻬﻮد ﺁزاري ﻣﺮدم ﺗﺤﺖ ﻗﻴﻤﻮﻣﻴﺖ‬
‫ﻲ ﺑﻪ‬ ‫ﺖ ﭼﮕﻮﻧﮕ ِ‬ ‫رهﺒﺮي ﺵﻴﻌﻪ ﺳﺨﻦ ﻣﻲﮔﻮﻳﺪ‪ ،‬ﺑﻲدﻝﻴﻞ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮاي ﺵﻨﺎﺧ ٍ‬
‫س ﺵﻴﻌﻲ را از ﺗﻦ ﺵﺴﺖ!‬ ‫ﻗﺪرت رﺳﻴﺪن ﻋﻠﻤﺎ ﺑﻪ اﻳﻦ اﺑﺰارهﺎ هﻢ ﺗﻮﺝﻪ آﺮد! ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ ﺗﺮ ِ‬
‫ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﺵﺠﺎﻋﺖ ﺑﺎ اﻗﻠﻴﺖهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ ﺁﺵﻨﺎ ﺵﺪ! ﺑﺎﻳﺪ دﻳﺪ ﭼﻪ ﻣﻲﮔﻮﻳﻨﺪ و ﭼﻪ ﻣﻲﺧﻮاهﻨﺪ؟ ﺁﻳﺎ‬
‫اﺳﺎﺳﺎ داﺵﺘﻦ ﻧﮕﺎهﻲ ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ دﻝﻴﻠﻲ ﺑﺮاي ﺳﺮ ﺑﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺵﺪن ﺑﺎﺵﺪ؟ ﺁﻳﺎ دﺳﺖ آﻢ در‬
‫اﻳﻦ دورﻩ و زﻣﺎﻧﻪ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن و ﺑﺎورﻣﻨﺪان ﺑﻪ دﻳﮕﺮ اﻧﺪﻳﺸﻪهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ و ﺣﺘﺎ ﻏﻴﺮﻣﺬهﺒﻲ‬
‫ﺣﻖ ﻧﺪارﻧﺪ در آﺸﻮر ﺧﻮدﺵﺎن زﻧﺪﮔﻲ‪ ،‬آﺎر و ﻓﻌﺎﻝﻴﺖ آﻨﻨﺪ؟‬
‫»ﺗﺼﻮر ﻋﺎم ـ ﺣﺘﺎ در ﻧﺰد روﺵﻨﻔﻜﺮان اﻳﺮاﻧﻲ ـ ﭼﻨﻴﻦ اﺳﺖ آﻪ اﻳﻦ اﻗﻠﻴﺖهﺎ ﺑﻴﺶ از‬
‫ﺁﻧﻜﻪ وزﻧﻪي آﻤﻲﺵﺎن اﺝﺎزﻩ ﻣﻲدهﺪ‪ ،‬ﻣﻮرد ﺗﻮﺝﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ‪ .‬ﺧﺎﺻﻪ ﺁﻧﻜﻪ ﺑﻪﻋﻨﻮان‬
‫“ﺗﻤﺎﻣﻴﺖ هﺎي ﺝﺪاﮔﺎﻧﻪ” ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ در ﻣﺒﺎرزات ﺳﻴﺎﺳﻲ و اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﻠﺖ اﻳﺮان و ﺗﻘﻮﻳﺖ‬
‫وﺣﺪت ﻣﻠﻲ ﺵﺮآﺘﻲ ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ در ﻣﺠﻤﻮع ﻣﻨﺎﻓﻌﻲ ﻣﻐﺎﻳﺮ و ﺑﻌﻀﺎ ﻣﺘﻀﺎد ﺑﺎ ﺁن را دﻧﺒﺎل‬
‫ﻣﻲآﻨﻨﺪ‪ .‬ﻳﻬﻮدﻳﺎن ﭘﺸﺘﻴﺒﺎن اﺳﺮاﻳﻴﻞاﻧﺪ‪ ،‬داﺵﻨﺎك هﺎ ]ﺑﺨﺸﻲ از اراﻣﻨﻪ[ دﺳﺖ راﺳﺘﻲاﻧﺪ و‬
‫ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ ﭘﺮﺵﻤﺎرﺗﺮﻳﻦ ﺁﻧﻬﺎ ﻳﻌﻨﻲ ﺑﻬﺎﺋﻴﺎن “ﺳﺘﻮن ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺤﺎﻓﻞ اﻣﭙﺮﻳﺎﻝﻴﺴﺘﻲ در اﻳﺮان” را‬
‫ﺗﺸﻜﻴﻞ ﻣﻲدهﻨﺪ‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺵﺮاﻳﻄﻲ ﭘﻴﺮوان ﻋﺎدي اﻳﻦ اﻗﻠﻴﺖهﺎ ﺑﺎﻳﺪ ﺳﭙﺎﺳﮕﺰار ﺑﺎﺵﻨﺪ آﻪ در‬
‫“ﻣﻴﻬﻦ اﺳﻼﻣﻲ اﻳﺮان” وﺝﻮدﺵﺎن ﺗﺤﻤﻞ ﮔﺸﺘﻪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ﺧﻴﺎﻧﺖ و ﺝﻨﺎﻳﺘﺸﺎن ﺙﺎﺑﺖ ﻧﺸﺪﻩ‪،‬‬
‫از ﻣﻮاهﺐ زﻧﺪﮔﻲ ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮدﻩ و هﺴﺘﻨﺪ‪(70) «.‬‬
‫دﻝﻴﻞ ﺳﺘﺮون ﺑﻮدن ﺝﺎﻣﻌﻪي ﻣﺬهﺐ زدﻩي ﻣﺎ هﻢ هﻤﻴﻦ اﺳﺖ‪ .‬در »اﻳﺮان اﺳﻼﻣﻲ«‬
‫هﻴﭻ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﻲاي ﺗﺤﻤﻞ ﻧﻤﻲﺵﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﺑﻴﺎﻧﻲ دﻳﮕﺮ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻣﺬهﺒﻲ ﺵﻴﻌﻪ ـ ﭼﻪ ﺣﺎآﻢ و ﭼﻪ‬
‫هﻢ آﺎﺳﻪي ﺣﺎآﻤﺎن ـ ﻇﺮﻓﻴﺖ و ﭘﺘﺎﻧﺴﻴﻞ ﺁن را ﻧﺪارد آﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن را ﺣﺘﺎ در‬
‫ﻞ دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن ﻧﻮﻋﻲ دهﻦآﺠﻲ ﺑﻪ‬ ‫ﺣﻴﻄﻪي هﻤﺎن ﺑﺎور ﺧﻮدش ﺗﺤﻤﻞ آﻨﺪ‪ .‬در واﻗﻊ ﺗﺤﻤ ِ‬
‫اﺻﻮل اوﻝﻴﻪ و »ﺧﺪﺵﻪﻧﺎﭘﺬﻳﺮ« اﺳﻼم و ﺗﺸﻴﻊ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻳﻌﻨﻲ ﻳﻜﺴﺎن ﺳﺎزي و‬
‫هﻤﺸﻜﻞ ﺳﺎزي اﻧﺴﺎنهﺎ اﺳﺖ‪.‬‬
‫»هﺪف اﺳﺎﺳﻲ و رﺳﺎﻝﺖ ﻏﺎﺋﻲ اﻣﺎم ]رهﺒﺮ[ ﭘﺮورش “اﻣﺖ” اﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ اﻳﺠﺎد ﻳﻚ‬
‫ﺝﺎﻣﻌﻪي ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻳﻚ اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژي‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ اﻣﺖ ﻳﻚ ﺝﺎﻣﻌﻪي اﻋﺘﻘﺎدي اﺳﺖ و اﻣﺎم‪ ،‬رهﺒﺮ‬
‫ﻋﻤﻠﻲ و ﻋﻴﻨﻲ اﻣﺖ اﺳﺖ؛ ﻳﻌﻨﻲ زﻣﺎﻣﺪاري آﻪ اﻳﻦ ﺝﺎﻣﻌﻪي اﻋﺘﻘﺎدي را ﺑﺴﻮي ﺗﺤﻘﻖ‬
‫هﺪفهﺎﻳﻲ آﻪ ﻣﻜﺘﺐ و ﻣﺬهﺐ ﺁن را ﺗﻌﻴﻴﻦ آﺮدﻩ‪ ،‬هﺪاﻳﺖ ﻣﻲآﻨﺪ و رﺳﺎﻝﺖ اﻣﺖ ﺳﺎزي‬
‫ﭘﻴﺎﻣﺒﺮ را اداﻣﻪ ﻣﻲدهﺪ‪ .‬اﮔﺮ ﻣﻠﺖ در ﺗﻨﻮع ﺁرا و ﻋﻘﺎﻳﺪ واﻗﻌﻴﺖ ﻣﻲﻳﺎﺑﺪ‪ ،‬اﻣﺖ ـ اﻣﺎ ـ ﺗﻨﻬﺎ و‬
‫ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس “وﺣﺪت آﻠﻤﻪ” ﻳﮕﺎﻧﮕﻲ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﻳﺎ “ﺗﻮﺣﻴﺪ ﻓﻜﺮي” ﺑﻪ وﺝﻮد ﻣﻲﺁﻳﺪ‪] .‬ﺑﻪ ﻗﻮل‬
‫ﻋﻠﻲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ[ اﻓﺮاد ﻳﻚ اﻣﺖ از هﺮ ﺧﻮن و ﺧﺎك و ﻧﮋاد ﻳﻚﮔﻮﻧﻪ ﻣﻲاﻧﺪﻳﺸﻨﺪ‪ ،‬اﻳﻤﺎﻧﻲ ﻳﻜﺴﺎن‬
‫دارﻧﺪ و در ﺑﺮاﺑﺮ ﻳﻚ رهﺒﺮي ﻣﺸﺘﺮك اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﺗﻌﻬﺪ دارﻧﺪ آﻪ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺣﺮآﺖ‬
‫آﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺝﺎﻣﻌﻪ را ﺑﻪ آﻤﺎل ﺑﺒﺮﻧﺪ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺳﻌﺎدت‪(71) «.‬‬
‫ﻣﻦ ﻧﻤﻲداﻧﻢ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﻲﺵﻮد اﻳﻦ ﮔﺮﻩي آﻮر را ﺑﺎز آﺮد‪ ،‬و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ اﻳﻦ دﻳﺪﮔﺎ ِﻩ‬
‫ﻖ ﺑﺎو ِر ﻣﺬهﺒﻲ ﻣﺮدم ﺵﺴﺖ؟‬ ‫ﺁﭘﺎرﺗﺎﻳ ٍﺪ ﻣﺬهﺒﻲ را ﺣﺘﺎ ﺑﻴﻦ روﺵﻨﻔﻜﺮان اﻳﺮان از ﻋﻤ ِ‬

‫‪36‬‬
‫از ﺳﻮﻳﻲ روﺵﻨﻔﻜﺮ ﺑﻪ اﻳﻦ دﻝﻴﻞ آﻪ ﻧﻤﻲﺧﻮاهﺪ از ﻣﺘﻦ ﺝﺎﻣﻌﻪ ﺣﺬف ﺵﻮد‪ ،‬از اﺳﺎس‬
‫ن ﺣﻖ و ﺣﻘﻮق دﮔﺮاﻧﺪﻳﺸﺎن ﺵﺎﻧﻪ ﺧﺎﻝﻲ ﻣﻲآﻨﺪ‪ .‬اﮔﺮ هﻢ روﺵﻨﻔﻜﺮاﻧﻲ ﺝﺮات‬ ‫ﺑﺎ ﺑﺤﺚ ﭘﻴﺮاﻣﻮ ِ‬
‫ﺚ ﺣﻖ و ﺣﻘﻮق هﻤﻪي ﺵﻬﺮوﻧﺪان ـ ﻓﺎرغ از هﺮ ﻧﻮع ﻧﮕﺮش ـ ﺵﺪﻩاﻧﺪ‪،‬‬ ‫آﺮدﻩاﻧﺪ و وارد ﺑﺤ ٍ‬
‫ﺁﻧﻘﺪر آﻠﻲ و ﮔﺮد ﺣﺮف زدﻩاﻧﺪ آﻪ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻪاﻧﺪ ﺣﻖ ﻣﻄﻠﺐ را ادا آﻨﻨﺪ‪ .‬در ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺣﺎﻝﺖ‬
‫روﺵﻨﻔﻜﺮ ـ ﺣﺘﺎ زﻣﺎﻧﻲ آﻪ در زﻣﻴﻨﻪي اﺧﺘﻼﻓﺎت ﻗﻮﻣﻲ ﻗﻠﻢ ﺑﻪدﺳﺖ ﻣﻲﮔﻴﺮد ـ از ورود ﺑﻪ‬
‫ﺚ ﺑﺎورﻣﻨﺪان ﺑﻪ ﻣﺬاهﺐ و ادﻳﺎن دﻳﮕﺮ ﻃﻔﺮﻩ ﻣﻲرود‪.‬‬ ‫ﺑﺤ ٍ‬
‫»اﻣﺎ در ﻣﻮاﺝﻬﻪ ﺑﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪﭘﺮدازان دﻳﻨﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﮔﻔﺖ آﻪ آﻤﺘﺮﻳﻦ ﮔﺬﺵﺖ و اﻣﺘﻴﺎز ﺑﻪ‬
‫ﺁﻧﺎن و ﻳﺎ ﺳﻜﻮت در ﺑﺮاﺑﺮ ﺁﻧﺎن ﻳﺎ ﻧﺘﻴﺠﻪي ﺗﺎﺙﻴﺮ رﺳﻮﺑﺎت اﻧﺪﻳﺸﻪهﺎ و ﻣﻌﺘﻘﺪات دﻳﻨﻲ اﺳﺖ و‬
‫ﻳﺎ ﻧﺎﺵﻲ از ﻣﺤﺎﻓﻈﻪآﺎري‪ .‬درﺳﺖ اﺳﺖ آﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺑﺎ ﺑﻲﺗﺪﺑﻴﺮي ﺑﻪ ﺗﻘﻮﻳﺖ ﻳﻜﭙﺎرﭼﮕﻲ و‬
‫وﺣﺪت ﻣﻴﺎن ﮔﺮوﻩهﺎي ﻣﺘﻀﺎد و ﻣﺨﺎﻝﻒ ﻓﻜﺮي و ﺳﻴﺎﺳﻲ درون ﺣﻜﻮﻣﺖ اﺳﻼﻣﻲ ﻣﻮﺝﻮد‬
‫آﻤﻚ آﺮد؛ وﻝﻲ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻧﺒﺎﻳﺪ در ﻣﺒﺎرزات ﻧﻈﺮي ﺑﺎ ﺁﻧﺎن اﺳﺘﺨﻮان ﻻي زﺧﻢ ﮔﺬاﺵﺖ‬
‫و زﻣﻴﻨﻪ را ﺑﺮاي اﻳﺠﺎد ﺳﻮء ﺗﻔﺎهﻤﺎت ﺗﺎزﻩ ﺑﺎز ﮔﺬاﺵﺖ‪ ،‬ﺑﺨﺼﻮص اآﻨﻮن آﻪ ﺝﻤﻬﻮري‬
‫اﺳﻼﻣﻲ ﺑﺎ اﺳﺘﻘﺮار ﻧﻮﻋﻲ ﺣﻜﻮﻣﺖ دﻳﻨﻲ اﺳﻼﻣﻲ ﺗﺎ ﺣﺪود زﻳﺎدي ﻣﺼﻴﺒﺖ ﺑﺎر ﺑﻮدن اﺝﺮاي‬
‫اﺻﻮل دﻳﻦ را در ﻗﻠﻤﺮو اﻣﻮر اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ ﻧﺸﺎن دادﻩ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ از ﻝﺤﺎظ ﻧﻈﺮي ﺑﻪ رﻳﺸﻪ زد‬
‫ن ﻓﻘﻴﻬﺎن ﺧﺸﻚﻣﻐﺰ‪ ،‬ﭼﻬﺮﻩاي ﻝﻴﺒﺮال‬ ‫ن ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮدازي آﻪ ﻓﻌﻼ در اﭘﻮزﻳﺴﻴﻮ ِ‬ ‫و ﺑﻪ دﻳﻦ ﺑﺎورا ِ‬
‫و ﻳﺎ دﻣﻮآﺮات از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن ﻣﻲدهﻨﺪ‪ ،‬ﻧﺒﺎﻳﺪ آﻤﺘﺮﻳﻦ ﻣﺠﺎﻝﻲ ﺑﺮاي ﺑﺰك آﺮدن دﻳﻦ و‬
‫ﺣﺎآﻤﻴﺖ دﻳﻨﻲ ـ از هﺮ ﻧﻮع ﺁن آﻪ ﺑﺎﺵﺪ ـ داد‪(72) «.‬‬
‫ت‬
‫ن ﻗﺪر ِ‬ ‫»ﺁري هﻴﭻ آﺸﻮري را در ﺝﻬﺎن ﻧﻤﻲﺗﻮان ﻧﺸﺎن داد آﻪ ﺑﺪون ﻋﻘﺐراﻧﺪ ِ‬
‫ﺐ ﻗﺮون وﺳﻄﺎﺋﻲ ﺑﻪ دﻣﻮآﺮاﺳﻲ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﻲ دﺳﺖ ﻳﺎﻓﺘﻪ ﺑﺎﺵﺪ‪(73) «.‬‬ ‫ﻣﺬه ِ‬
‫ي ﺑﺎورهﺎﺵﺎن اذﻋﺎن دارﻧﺪ‪،‬‬ ‫در ﺁﺧﺮﻳﻦ ﺗﺤﻠﻴﻞ از ﺝﺮﻳﺎنهﺎﻳﻲ آﻪ ﺧﻮد ﺑﻪ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮر ِ‬
‫ﺗﻤﻨﺎي ﺁزادي‪ ،‬دﻣﻮآﺮاﺳﻲ و ﺝﺎﻣﻌﻪي ﻣﺪﻧﻲ داﺵﺘﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﻳﺎري رﺳﺎﻧﺪن ﺑﻪ ﺗﻜﺮار هﻤﺎن‬
‫ﭼﺮﺧﻪي آﻬﻨﻪي ﺗﺎرﻳﺦ اﺳﺖ‪ .‬و ﻝﺰوﻣﺎ ﺑﻪ ﻗﺮﺑﺎﻧﮕﺎﻩ ﻓﺮﺳﺘﺎدن دوﺑﺎرﻩي ﻳﻚ ﻣﻠﺖ ﺑﻪ دﻝﻴﻞ‬
‫ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻦ ﻣﺎهﻴﺖ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮريهﺎ و ﺑﻪ وﻳﮋﻩ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮريهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ و ﺑﺎورهﺎي ﺝﺰﻣﻲ‪.‬‬
‫اﮔﺮ هﻨﻮز و ﺑﺎ وﺝﻮد اﻳﻦ هﻤﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪي ﺗﺎرﻳﺨﻲ هﺴﺘﻨﺪ آﺴﺎﻧﻲ آﻪ ﺑﻪ ﺝﻨﺎﺝﻲ از‬
‫ﻲ‬
‫ﺵﻴﻌﻴﺎن ـ ﺑﺮاي ﺑﺮون رﻓﺖ از ﮔﺮداب ﻓﻌﻠﻲ آﺸﻮر اﻳﺮان ـ اﻣﻴﺪ ﺑﺴﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ هﻨﻮز وﻳﮋﮔ ِ‬
‫دﻳﻜﺘﺎﺗﻮريهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ و اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژﻳﻚ را ﻧﺸﻨﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻳﺎ در هﻤﺪﺳﺘﻲﺁﺵﻜﺎر و ﻧﻬﺎن ﺑﺎ‬
‫ﺳﺮدﻣﺪاران ﻣﺬهﺒﻲ آﺸﻮر از اﻳﻦآﻪ ﻣﺮدم را ﺑﺎردﻳﮕﺮ ﺑﻪ ﻗﺮﺑﺎﻧﮕﺎﻩ ﺑﻔﺮﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬اﺑﺎﻳﻲ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ هﻤﻴﻦ دﻝﻴﻞ ﺑﻪ اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ »اﻣﺘﻴﺎز دادنهﺎ« و اﻳﻦﮔﻮﻧﻪ »هﻤﺪﺳﺘﻲهﺎ« ﺑﻪ هﻴﭻ ﻋﻨﻮان ﻧﺒﺎﻳﺪ‬
‫ﻞ دﻳﮕﺮي از ﻣﻠﺖ اﻳﺮان را در ﻣﻨﮕﻨﻪي ﺑﻲﺧﺒﺮي از ﺗﺎرﻳﺦ‪،‬‬ ‫اﻣﻜﺎن ﺗﻨﻔﺲ داد‪ ،‬ﺗﺎ ﻧﺴ ِ‬
‫ﻧﺸﻨﺎﺣﺘﻦ ﻣﺎهﻴﺖ دﻳﻜﺘﺎﺗﻮريهﺎي ﻣﺬهﺒﻲ و ﺳﺎدﻩ اﻧﺪﻳﺸﻲ روﺵﻨﻔﻜﺮاﻧﺶ ﺑﻪ ﻣﻮشِﺁزﻣﺎﻳﺸﮕﺎﻩ‬
‫ن راﺑﻄﻪي‬ ‫ﻦ در ﺣﻜﻮﻣﺖ‪ ،‬ﺑﺮهﻢ زد ِ‬ ‫ﻦ زﻧﺠﻴ ِﺮ دﻳ ِ‬
‫ﻧﺎداﻧﻲهﺎﺵﺎن ﺑﺪل ﻧﺴﺎزﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﮔﺴﺴﺘ ِ‬
‫آﻬﻨﻪي دﻳﻦ و ﺳﻴﺎﺳﺖ و اﺳﺘﻘﺮار و اﺳﺘﺤﻜﺎ ِم ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ ﻣﻠﻲ و ﻣﺮدﻣﺴﺎﻻر و ﺝﺎﻣﻌﻪاي‬
‫ﻣﺪرن‪ ،‬ﻣﺘﻤﺪن‪ ،‬ﻣﺪﻧﻲ و ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ ﺑﺮاﺑﺮي ﺣﻘﻮﻗﻲ هﻤﻪي اﻧﺴﺎنهﺎ‪ ،‬ﻓﺎرغ از هﺮ ﺑﺎور‪،‬‬
‫ن ﻓﺮدا ﺑﻪ هﻴﭻ دﮔﻤﺎﺗﻴﺴﻤﻲ ﻧﻴﺎز ﻧﺪارد‪ .‬ﻣﺎ‬‫اﻧﺪﻳﺸﻪ‪ ،‬ﻣﺬهﺐ‪ ،‬ﺝﻨﺴﻴﺖ‪ ،‬ﻗﻮﻣﻴﺖ و… اﻳﺮا ِ‬
‫ش ﺧﻮد »اﻧﺴﺎن« ﻧﻴﺎز دارﻳﻢ و ﻧﻪ اﻳﺪﺋﻮﻝﻮژيهﺎﻳﻲ آﻪ از »اﻧﺴﺎن«‬ ‫اﻳﺮاﻧﻴﺎن ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻓﻬ ِﻢ ارز ِ‬
‫اﺑﺰار ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬و »اﻧﺴﺎن« را در ﻣﻨﮕﻨﻪي ﺗﻌﺎرﻳﻒ ﻣﺘﺎﻓﻴﺰﻳﻜﻲﺵﺎن از درون ﭘﻮك و‬
‫ﺑﻲهﻮﻳﺖ ﻣﻲﺳﺎزﻧﺪ‪ .‬ﭼﺸﻢاﻧﺪا ِز ﺁﻳﻨﺪﻩي اﻳﺮان ـ ﺣﺘﺎ اﮔﺮ ﻣﺎ ﻧﺒﺎﺵﻴﻢ ـ اﻳﺮاﻧﻲ اﺳﺖ ﺁزاد و ﺁﺑﺎد‬
‫‪37‬‬
‫ج ﺁﮔﺎهﻲ« ﻣﺮدم ﺧﻮاهﺪ ﺑﺮد‪ .‬ﺑﺎور‬
‫ﺑﺮاي هﻤﻪي اﻳﺮاﻧﻴﺎن‪ .‬اﻳﻦ آﻒهﺎي روي ﺁب را »ﻣﻮ ِ‬
‫آﻨﻴﻢ!‬

‫ﭘﺎﻧﻮﻳﺲ هﺎ‬
‫‪ 1‬ـ رودررو ﺑﺎ ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﻣﻴﺮﻓﻄﺮوس‬
‫‪ 2‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ اﻳﺮان‪ ،‬ﻣﺮﺗﻀﻲ راوﻧﺪي‪ ،‬ﺝﻠﺪ دوم‬
‫‪ 3‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان‪ ،‬از دوران ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن ﺳﺪﻩي هﺠﺪهﻢ‪ ،‬ﭘﻴﮕﻮﻝﻮﺳﻜﺎﻳﺎ و دﻳﮕﺮان‬
‫‪ 4‬ـ دﻳﺪﮔﺎﻩهﺎ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﻣﻴﺮﻓﻄﺮوس‬
‫‪ 5‬ـ اﺳﻼم در اﻳﺮان‪ ،‬ﭘﻄﺮوﺵﻔﺴﻜﻲ‪ ،‬آﺮﻳﻢ آﺸﺎورز‬
‫‪ 6‬ـ دﻳﺪﮔﺎﻩهﺎ‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 7‬ـ )رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ( ﺧﺎﺋﻨﻲ آﻪ از ﻧﻮ ﺑﺎﻳﺪ ﺵﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬دآﺘﺮ ﻋﻠﻲ اﺻﻐﺮ ﺣﺎج ﺳﻴﺪ ﺝﻮادي‬
‫‪ 8‬ـ ﺑﺎﻗﺮ ﻣﻮﻣﻨﻲ‪ ،‬ﻣﻬﺮﮔﺎن ﺵﻤﺎرﻩ‪ ،1‬ﺳﺎل هﻔﺘﻢ‬
‫‪ 9‬ـ ﮔﻔﺘﮕﻮهﺎ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﻣﻴﺮﻓﻄﺮوس‬
‫‪ 10‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ ادﺑﻴﺎت اﻳﺮان‪ ،‬ادوارد ﺑﺮاون‪ ،‬از ﺻﻔﻮﻳﻪ ﺗﺎ ﻣﺸﺮوﻃﻴﺖ‪ ،‬ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ‬
‫رﺵﻴﺪﻳﺎﺳﻤﻲ‬
‫‪ 11‬ـ ﻧﻘﺶ وﻋﺎظ در اﺳﻼم‪ ،‬دآﺘﺮ ﻋﻠﻲ اﻝﻮردي‬
‫‪ 12‬ـ اﺳﻼم در اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 13‬ـ ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪي وﻧﻴﺰﻳﺎن در اﻳﺮان‪ ،‬دآﺘﺮ ﻣﻨﻮﭼﻬﺮ اﻣﻴﺮي‬
‫‪ 14‬ـ ﺗﻮﺿﻴﺢاﻝﻤﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬ﺵﺠﺎعاﻝﺪﻳﻦ ﺵﻔﺎ‬
‫‪ 15‬ـ ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻪي وﻧﻴﺰﻳﺎن… ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 16‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 17‬ـ ﻣﻼﺣﻈﺎﺗﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان‪ ،‬ﺝﻠﺪ ﺳﻮم‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﻣﻴﺮﻓﻄﺮوس‬
‫‪ 18‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ ادﺑﻴﺎت اﻳﺮان‪ ،‬ادوارد ﺑﺮاون‪ ،‬ﺑﻬﺮام ﻣﻘﺪادي‬
‫‪ 19‬ـ اﺳﻼم در اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 20‬ـ ﻓﺮدوﺳﻲ و ﺵﻌﺮ او ‪ ،‬ﻣﺠﺘﺒﻲ ﻣﻴﻨﻮي‬
‫‪ 21‬ـ اﺳﻼم در اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 22‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 23‬ـ هﻤﺎﻧﺠﺎ‬
‫‪ 24‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان از دوران ﺑﺎﺳﺘﺎن… ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 25‬ـ ﻧﻘﺶ وﻋﺎظ در اﺳﻼم‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 26‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان از دوران ﺑﺎﺳﺘﺎن… ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 27‬ـ ﺗﻮﻝﺪي دﻳﮕﺮ‪ ،‬ﺵﺠﺎعاﻝﺪﻳﻦ ﺵﻔﺎ‬
‫‪ 28‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﻤﺪن اﺳﻼم‪ ،‬ﺝﺮﺝﻲ زﻳﺪان‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﺝﻮاهﺮ آﻼم‬
‫‪ 29‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬

‫‪38‬‬
‫‪ 30‬ـ ﻋﻠﻲ و ﺣﻴﺎت ﺑﺎرورش ﭘﺲ از ﻣﺮگ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ‬
‫‪ 31‬ـ هﻤﺎﻧﺠﺎ‬
‫‪ 32‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 33‬ـ هﻤﺎﻧﺠﺎ‬
‫‪ 34‬ـ دﻳﺪﮔﺎﻩهﺎ‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 35‬ـ رگ ﺗﺎك‪ ،‬دﻻرام ﻣﺸﻬﻮري‬
‫‪ 36‬ـ اﺳﻼم ﺵﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬ﺝﻠﺪ اول‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﻣﻴﺮﻓﻄﺮوس‬
‫‪ 37‬ـ ﻣﻼﺣﻈﺎﺗﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﻣﻴﺮﻓﻄﺮوس‬
‫‪ 38‬ـ دﻳﺪﮔﺎﻩهﺎ‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 39‬ـ ﻣﻼﺣﻈﺎﺗﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 40‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ اﻳﺮان ـ ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 41‬ـ اﻣﺖ و اﻣﺎﻣﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻲ ﺵﺮﻳﻌﺘﻲ‬
‫‪ 42‬ـ ﻋﺒﻮر از ﺑﺤﺮان‪ ،‬هﺎﺵﻤﻲ رﻓﺴﻨﺠﺎﻧﻲ‬
‫‪ 43‬ـ دﻳﺪﮔﺎﻩهﺎ‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 44‬ـ ﺵﺠﺎعاﻝﺪﻳﻦ ﺵﻔﺎ‪ ،‬آﻴﻬﺎن ﭼﺎپ ﻝﻨﺪن‪ ،‬ﺵﻤﺎرﻩ ‪800‬‬
‫‪ 45‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﺝﺘﻤﺎﻋﻲ اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 46‬ـ رگ ﺗﺎك‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 47‬ـ روزﻧﺎﻣﻪي ﻓﺘﺢ‪ ،‬ﭼﺎپ ﺗﻬﺮان‪ 19 ،‬اﺳﻔﻨﺪ ‪1378‬‬
‫‪ 48‬ـ ﭼﻬﺮﻩهﺎ و ﮔﻔﺘﻪهﺎ‪ ،‬ﻣﻬﺪي ﺗﻬﺮاﻧﻲ‬
‫‪ 49‬ـ ﮔﻔﺘﮕﻮ ﺑﺎ ﻋﻠﻲ ﻣﻴﺮﻓﻄﺮوس‪ ،‬ﻧﻴﻤﺮوز ‪464‬‬
‫‪ 50‬ـ درﺧﺸﺶهﺎي ﺗﻴﺮﻩ‪ ،‬ﺁراﻣﺶ دوﺳﺘﺪار‬
‫‪ 51‬ـ رگ ﺗﺎك‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 52‬ـ ﺧﺎﺋﻨﻲ آﻪ از ﻧﻮ ﺑﺎﻳﺪ ﺵﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 53‬ـ ﭼﻬﺮﻩهﺎ وﮔﻔﺘﻪهﺎ‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 54‬ـ ﺵﺠﺎعاﻝﺪﻳﻦ ﺵﻔﺎ‪ ،‬آﻴﻬﺎن ﭼﺎپ ﻝﻨﺪن‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 55‬ـ دﻳﺪﮔﺎﻩهﺎ‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 56‬ـ رگ ﺗﺎك‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 57‬ـ ﻧﺎﻣﻪهﺎي ﺗﺒﻌﻴﺪ‪ ،‬ﻣﻴﺮزا ﺁﻗﺎﺧﺎن آﺮﻣﺎﻧﻲ‬
‫‪ 58‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺸﺮوﻃﻪ اﻳﺮان‪ ،‬اﺣﻤﺪ آﺴﺮوي‪» ،‬ﺑﺮاي ﺁﮔﺎهﻲ ﺧﻮاﻧﻨﺪﮔﺎن«‬
‫‪ 59‬ـ ﺗﻮﺿﻴﺢاﻝﻤﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬ﺵﺠﺎعاﻝﺪﻳﻦ ﺵﻔﺎ‬
‫‪ 60‬ـ رگ ﺗﺎك‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 61‬ـ اﻧﻘﺮاض ﺳﻠﺴﻠﻪي ﺻﻔﻮﻳﻪ‪ ،‬ﻻرﻧﺲ ﻻآﻬﺎرت‪ ،‬اﺳﻤﺎﻋﻴﻞ دوﻝﺘﺸﺎهﻲ‬
‫‪ 62‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان از دوران ﺑﺎﺳﺘﺎن ﺗﺎ ﭘﺎﻳﺎن… ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 63‬ـ ﺵﺠﺎعاﻝﺪﻳﻦ ﺵﻔﺎ‪ ،‬آﻴﻬﺎن ﭼﺎپ ﻝﻨﺪن‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 64‬ـ آﻠﻴﺎت ﺁﺙﺎر‪ ،‬ﻣﻴﺮزا ﻓﺘﺢﻋﻠﻲ ﺁﺧﻮﻧﺪ زادﻩ‬
‫‪ 65‬ـ رگ ﺗﺎك‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 66‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺸﺮوﻃﻪ اﻳﺮان‪ ،‬اﺣﻤﺪ آﺴﺮوي‬

‫‪39‬‬
‫‪ 67‬ـ ﺳﺘﺎرﻩاي ﺑﺮ ﺧﺎك‪ ،‬آﺎﻧﻮن ﭘﺮورش ﻓﻜﺮي آﻮدآﺎن و ﻧﻮﺝﻮاﻧﺎن‪ ،‬ﻧﻘﻞ از رگ ﺗﺎك‬
‫‪ 68‬ـ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﺸﺮوﻃﻪ‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 69‬ـ ﭘﻴﺎم ﻣﻠﻜﻮت‪ ،‬ﻋﺒﺪاﻝﺤﻤﻴﺪ اﺵﺮاق ﺧﺎوري‪ ،‬ﻧﻘﻞ از رگ ﺗﺎك‬
‫‪ 70‬ـ رگ ﺗﺎك‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 71‬ـ ﻣﻼﺣﻈﺎﺗﻲ در ﺗﺎرﻳﺦ اﻳﺮان‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬
‫‪ 72‬ـ اﺳﻼم اﻳﺮاﻧﻲ و ﺣﺎآﻤﻴﺖ ﺳﻴﺎﺳﻲ‪ ،‬ﺑﺎﻗﺮ ﻣﻮﻣﻨﻲ‬
‫‪ 73‬ـ رگ ﺗﺎك‪ ،‬ﻳﺎد ﺵﺪﻩ‬

‫‪40‬‬