You are on page 1of 7

TECHNIKA ALEXANDRA W PRACY Z GOSEM Technika Alexandra jest metod wiadomego przywracania naturalnoci i swobody psychofizycznej organizmu.

Nazywa si j rwnie technik reedukacji psychofizycznej, poniewa uczy eliminowania nieprawidowych nawykw nadwerajcych organizm lub ograniczajcych swobod jego dziaania, a dotyczcych codziennych ruchw i zachowa. Mimo e powstaa na pocztku tego wieku, jednak dopiero w cigu ostatnich kilkunastu lat jest coraz bardziej doceniana i stosowana na Zachodzie. Jej szczeglny charakter polega na tym, e nie proponuje dodatkowych wicze czy reimw psychofizycznych, lecz uczy obiektywnej obserwacji siebie oraz wiadomego, prawidowego posugiwania si wasnym organizmem. Jej twrca, Frederick Matthias Alexander (1869 -1955) by australijskim aktorem. Dotknity trudnociami oddychania, problemami z chrypk, i zanikaniem gosu podczas wystpw, a zdeterminowany chci pozostania przy ukochanym zawodzie, rozpocz trwajcy kilka lat proces pracy nad sob. Poniewa lekarze nie znajdowali fizjologicznej przyczyny tych problemw, a pojawiay si one tylko podczas wystpw publicznych, aktor stwierdzi, e powd musi tkwi w tym, co dzieje si z jego gardem i krtani przy recytacji. Dugie szczegowe obserwacje ustawienia gowy, szyi i caej postawy podczas mwienia doprowadziy go do nastpujcych spostrzee: Po pierwsze sama myl o recytacji prowadzia do szeregu napi w postaci kurczenia mini szyi, specyficznego ustawienia gowy i prenia si, co w efekcie powodowao kurczenie caej sylwetki. Po drugie ch zapobieenia tym reakcjom wywoywaa jeszcze wiksze napicia i oglne usztywnienie.

Nadmierna gotowo do dziaania i cige denie do tego, aby wypa dobrze, poczone z nieprawidowymi nawykami w samym sposobie deklamowania, prowadziy do tak niekorzystnego zespou napi w caym ciele, e swobodna recytacja stawaa si niemoliwa. Szczeglnie wane byo spostrzeenie, e problem zaczyna si jeszcze na poziomie mylowym, jako reakcja na ch do mwienia oraz na szczegln wag przykadan do tego, aby wypa dobrze. Tak wic to, co pocztkowo wydawao si problemem dotyczcym sposobu uywania gosu, okazao si obejmowa zespoy nadmiernych napi oraz skurczw mini w caym ciele i byo problemem uywania caego ciaa. A poniewa to ju sama myl o recytacji wywoywaa nadmierne napicia mini, wane wic byo i podejcie mentalne, czyli odpowiedni sposb mylenia.

F.M. Alexander zdecydowa wic, e jego praca musi polega na takim wiadomym ukierunkowaniu wasnych myli, by przez nie wpywa na dziaania fizyczne i dziki temu nie dopuszcza do reakcji niekorzystnych dla organizmu. Pierwszy krok polega na mentalnym powstrzymaniu charakterystycznej reakcji strachu pojawiajcej si zawsze (mimo e czasem bardzo nieznacznie) na myl o dziaaniu (a wic i o mwieniu). To wanie odruch strachu, a wic podwiadoma obawa, e co moe si nie uda, e dan czynno wykonamy nie wystarczajco szybko, nie zbyt sprawnie czy nieprawidowo, nadmiernie aktywizowaa minie szyi prowadzc do ich zbytniego napicia i ucisku na krta. W rezultacie reakcje te powodoway kurczenie si caej sylwetki. Opanowanie odruchu strachu byo wic niezbdne, aby niepotrzebne napicia miniowe nie powodoway ucisku poszczeglnych organw, a w szczeglnoci krtani. Pocztkowo praca posuwaa si bardzo powoli. Nawyki dotyczce sposobu deklamacji, a jak pniej okazao si rwnie mwienia w ogle, byy bardzo trwae i nie tak atwe do zmiany. Bardzo gbokie byo przyzwyczajenie nadmiernego napinania wielu mini wcale nie biorcych bezporedniego udziau w wydawaniu gosu. Znamienny by rwnie fakt wkadania w proces mwienia zbyt duego wysiku, znacznie przekraczajcego niezbdn do tego energi. Stopniowo jednak nowe dowiadczenia mwienia bez niepotrzebnych napi miniowych i ze znacznie mniejszym wydatkowaniem energii, zapamitywane byy przez organizm jako wygodniejsze i przyjemniejsze. Wygoda i lenistwo organizmu okazay si wic duym sojusznikiem w deniu do uatwienia pracy i znalezienia takich sposobw recytacji, ktre nie nadweray garda i krtani. W toku tych poszukiwa organizm coraz bardziej przyzwyczaja si do wygody pyncej ze staego utrzymania penej przestrzeni w ciele, rwnomiernego rozdysponowania pracy mini zarwno w ruchu, jak i w bezruchu, peniejszego oddechu oraz swobody pracy wszystkich organw. Z czasem osignicie tak korzystnego stanu organizmu nie tylko przywrcio silny gos, lecz znacznie poprawio jego barw i gbi. Jednoczenie zauwaalne byy pozytywne efekty wczeniej zupenie niezamierzone, jak oglnie lepszy stan zdrowia i samopoczucia, wiksza swoboda ruchowa, lepsza sprawno fizyczna oraz atwo radzenia sobie z trem. Zainteresowani niecodziennymi osigniciami aktora koledzy Alexandra (rwnie aktorzy) zapragnli skorzysta z jego odkry. Jednak werbalne przekazywanie nowych spostrzee nie dawao wystarczajco szybkich efektw, Alexander sam pracowa przecie nad swym problemem przez wiele lat. Teraz stworzy wic metod delikatnego ukierunkowywania postawy i ruchw danej osoby za pomoc dotyku. Uczy wprowadzania odpowiednich kierunkw mylowych, ktre stopniowo i delikatnie korygoway wyranie nieprawidowe napicia. Doprowadza w ten sposb do zwikszenia wiadomoci ciaa danej osoby oraz przyswojenia przez ni zasad przywracania sobie rwnowagi i koordynacji miniowej w

sytuacjach, kiedy na skutek nieprzewidzianych trudnoci i stresw rwnowaga ta zostaa zaburzona. W miar lat i dowiadcze jego metoda okazywaa si skuteczna w bardzo rnych przypadkach, czsto wyranie chorobowych, kiedy dugoletnie nawyki nieprawidowego uywania pewnych partii organizmu utrudniay ich leczenie. Stosunkowo szybko wrd uczniw przychodzcych na lekcje F.M. Alexandra znalazy si rwnie osoby z problemami mowy wrodzonymi, nabytymi lub bdcymi efektem wykonywanej pracy. W 1904 roku F.M. Alexander przenis si do Londynu gdzie rozwin swoj praktyk, a z czasem zaoy pierwsz szko dla nauczycieli tej nowej metody. Obecnie stowarzyszenia Techniki Alexandra w wielu krajach wiata zrzeszaj nauczycieli odpowiednio przeszkolonych podczas trzyletnich studiw w specjalnych szkoach Techniki Alexandra. Coraz wicej osb korzysta z lekcji tej specyficznej metody traktujc je jako korzystny sposb na popraw jakoci swojego ycia, wyeliminowanie wielu dolegliwoci i nadmiernych napi. W 4. rozdziale swej ksiki The Use of the Self ( Posugiwanie si sob), wykorzystujc przykad jkajcego si mczyzny F.M. Alexander opisuje przebieg swej pracy z osobami z trudnociami wymowy. Oto przedstawione tam podstawowe spostrzeenia i zasady postpowania: Czowiek, ktry zgosi si do Alexandra, od duszego czasu uczszcza na zajcia majce na celu skorygowanie problemw wymowy, ale mimo i radzi sobie z wykonywaniem zadawanych wicze, to nie by jednak w stanie zastosowa ich do mowy na codzie. Ju pierwsze obserwacje sposobu poruszania si, stania i siedzenia pacjenta wyranie wskazyway na oglne zaburzenia koordynacji ruchowej caego ciaa. Byo to rwnie zauwaalne w sposobie uywania ust, jzyka, warg oraz trzymania gowy i szyi (wyrany ucisk na krta, napite minie twarzy i szyi). Wedug Alexandra jkanie jest jednym ze specyficznych symptomw oglnie nieprawidowego wykorzystywania mechanizmu psychofizycznego, jakim jest organizm. Z tego te wzgldu osoba jkajca musi najpierw poprawi swoje nawykowe nieprawidowoci posugiwania si wasnym organizmem jako caoci i w peni ugruntowa nowe, lepsze wzorce, zanim bdzie w stanie wykorzysta te nowe dowiadczenia do poprawy swych trudnoci z wymow. Pacjent zgodzi si, aby jego praca z F.M. Alexandrem polegaa na takim wanie, caociowym podejciu do problemu. Charakterystycznym u omawianego ucznia by fakt wprowadzania nadmiernego napicia miniowego podczas mwienia, przy czym byo to widoczne w rnych partiach ciaa, pozornie nie zwizanych z mwieniem (jak np. nogi, stopy, ramiona, kark). Napicia te znacznie wzrastay wraz z rosnc chci wypowiedzenia si. Im bardziej zaleao mu na powiedzeniu czego, im bardziej pragn uczyni to prawidowo i wyranie, tym bardziej wzmacnia istniejce ju napicia rnych partii ciaa.

Alexander zwrci uwag swemu pacjentowi, e ten nauczy si i przyzwyczai, nie mwi, dopki nie wprowadzi wystarczajco duego napicia miniowego w caym ciele, takiego, ktre daje wraenie napicia niezbdnego dla wydobycia gosu. Rzeczywicie jego uczucie, e teraz moe zacz mwi zwizane byo z odczuwaniem bardzo znacznego napicia miniowego w caym ciele, (rwnie i w gardle, jzyku i wargach). A to, powodujc kurczenie si caej sylwetki i ucisk rnych organw, w duym stopniu utrudniao swobodne wydobywanie gosu. Tak wic stan napicia miniowego caego ciaa, ktry od lat postrzegany by przez pacjenta jako niezbdny do tego, aby mwi, w rzeczywistoci uniemoliwia artykulacj dwikw bez jkania si. Tak jak w pracy z wszystkimi uczniami, tak i w tym przypadku naleao wic zacz od uwiadomienia sobie, e uczucia, ktrymi si kierujemy, i na ktrych w duym stopniu polegamy, czsto s przez nas bdnie interpretowane, to jest niezgodnie z informacj, jak rzeczywicie przekazuj. Jednoczenie jednak pacjent nie mg zna uczucia towarzyszcego prawidowemu napiciu mini, niezbdnemu do swobodnego funkcjonowania organw gosu, poniewa od wielu lat takiego stanu nie dowiadcza. Zadaniem F.M. Alexandra byo umoliwienie mu takiego doznania. Podstawy postpowania w tym przypadku byy takie same jak w pracy z innymi uczniami. Chodzio o przekazanie dowiadczenia wiadomego zastosowania mylowych kierunkw zapewniajcych swobod szyi, odpowiednie balansowanie gowy na krgosupie szyjnym oraz pen przestrze caego krgosupa. Dziki temu ukad oddechowy oraz mechanizmy artykulacji gosu mogy funkcjonowa bez ogranicze. Elementami, na ktre ucze musia przede wszystkim zwraca uwag byy: powstrzymanie pierwszej, nawykowej reakcji na myl o dziaaniu (poniewa na tym wanie etapie wprowadzamy najwicej tzw. gotowoci do dziaania, czyli napi we fragmentach mini czsto nie biorcych aktywnego udziau w danej czynnoci, ktre potem zamiast wspomaga, utrudniaj dany ruch), wiadome zastosowanie tzw. podstawowej kontroli czyli utrzymanie odpowiedniej, dynamicznej relacji pomidzy gow, szyj i krgosupem, zapewniajcej pen przestrze caego ciaa. Jedn z podstawowych trudnoci tego ucznia, jak zreszt i wikszoci innych osb bya postawa tzw. docelowicza (ang. endgainer). W krytycznym momencie, kiedy usiowa wypowiedzie trudne sowo, tak bardzo zaleao mu na tym, aby w kocu wyartykuowa wybrane dwiki, e zapominajc ostatnio poznane dowiadczenia, doprowadza si do stanu nadmiernego napicia miniowego, dotd znanego mu jako normalneco oczywicie utrudniao, a czasem wrcz uniemoliwiao wypowiedzenie danego wyrazu.

Dlatego tak wanym by cigy powrt do pierwszego etapu - tj. powstrzymania pierwszej reakcji na myl o dziaaniu (w tym wypadku mwieniu) i nie rozpoczynania mwienia, zanim nie doprowadzi si do prawidowej relacji gowa-szyja-krgosup, dajcej moliwo swobodnego artykuowania dwikw. Byo to o tyle trudne, e wymagao wprowadzenia stanu pozornie dziwnego i niesprzyjajcego mwieniu, jako e nie towarzyszyo mu dotychczasowe znane, nadmierne napicie miniowe. W przypadku omawianego pacjenta nawyk docelowiczostwa, wzmacniany by dodatkowo na skutek uprzednio stosowanych przez niego wicze wymawiania spgosek sprawiajcych mu szczegln trudno (w przypadku naszego pacjenta spgosek T i D). wiczenia w wymawianiu wyrazw rozpoczynajcych si na te spgoski jeszcze bardziej wspomagay jego nawyk wkadania nadmiernego napicia miniowego szczeglnie w okolice warg i jzyka. W ten sposb pacjent zaczyna wiczenie w stanie nadmiernego napicia, kiedy swobodna artykulacja dwiku bya znacznie utrudniona. Oczywicie nieudane prby prawidowego wykonania wicze jeszcze bardziej podwaay jego wiar w siebie i tym wyraniej wzmacniay przekonanie, e jego niekorzystny stan nigdy nie pozwoli mu na swobodne mwienie. Tym bardziej stanowczo uwaa wic, e aby wyrana artykulacja dwikw bya w jego przypadku w ogle moliwa, musi woy w sw prac jeszcze wicej wysiku i starania. W ten sposb wprowadzi si w bdne koo niezadowolenia ze swej dotychczasowej pracy, prowadzcego do wkadania w ni nadmiernego wysiku i dodatkowych napi, czego wynikiem byy kolejne nipowodzenia. Mimo, e wspomniane wyej wiczenia, skierowane na wyeliminowanie konkretnych problemw mowy, mog si czasami okaza skuteczne, to czsto jednak pozostawiaj bez zmian gwn przyczyn problemu, oglny brak rwnowagi organizmu. Specyficzny problem wymowy zniknie wprawdzie, ale zaegnany symptom przejawi si w inny sposb, np. w postaci zacinania si, czy te gonego wcigania powietrza lub tzw. tikw nerwowych czy przyruchw. Naley pamita, e istnieje co takiego jak rwnowaga pracy poszczeglnych partii organizmu. W zwizku z tym praca i sposb wykorzystania konkretnych partii ciaa bd miay cigy wpyw na stan pozostaych. Jeeli nieprawidowo przejawiajca si w funkcjonowaniu jednej partii organizmu zostanie usunita bez zwracania uwagi na stan i prac caego systemu, to zaburzy to dotychczasow rwnowag pracy organizmu jako caoci i prawdopodobnie spowoduje zmiany w innych partiach ciaa. Wracajc do opisywanego przykadu jkajcego si pacjenta, ciekawy by fakt, e w sytuacji, kiedy w wyniku wsplnej pracy nauczyciela (F.M. Alexandra) i ucznia, pacjent powstrzyma pierwsz reakcj na myl o

wypowiedzeniu trudnego wyrazu oraz wiadomie pozwoli na wprowadzenie prawidowego stanu napicia miniowego i takiej relacji gowy, szyi i krgosupa, ktra przez utrzymanie penej przestrzeni organizmu, dawaa optymalne warunki dla wydobywania gosu, to wtedy ucze nie decydowa si na prb wypowiedzenia wyrazu. Tak gbokie byo jego stare, dotychczasowe przekonanie, e w ten sposb nie mona mwi. Tego rodzaju reakcja jest pocztkowo charakterystyczna dla wszystkich uczniw z podobnymi problemami. Z czasem powtarzajce si dowiadczenia wikszej swobody caego ciaa, uzyskiwane dziki prawidowej koordynacji pracy mini, a dodatkowo przemawiajce przyjemnym uczuciem przestrzeni i lekkoci, powoduj, e ucze sam prbuje wykonywa rnorodne czynnoci, a take mwi z jednoczesnym utrzymaniem takiego stanu. Nowe dowiadczenia, jeeli wystarczajco czsto powtarzane, stanowi najlepsz motywacj dla organizmu, by utrzymywa stan swobody i penej przestrzeni, dziki ktremu wykonywane ruchy s atwiejsze i wymagaj znacznie mniej wysiku, a wymawianie wyrazw, dotd sprawiajcych trudno, teraz nastpuje z lekkoci i swobod. Od czasw pierwszych sukcesw F.M. Alexandra w pomocy osobom majcymi trudnoci z wymow miny ju dziesitki lat. Podstawowe aspekty jego metody coraz czciej stosowane s w pracy logopedw i nauczycieli dykcji i gosu. Omwiony powyej przypadek dotyczy oczywicie sytuacji ekstremalnej. Obecnie elementy Techniki Alexandra z powodzeniem wykorzystywane s rwnie przy innych skazach i zaburzeniach mowy jak seplenienie, grasejowanie, trudnoci z wymow spgosek szeleszczcych. Metoda ta uelastycznia aparat mowy, a jej wpyw na usprawnienie pracy oddechowej przyczynia si do rozwoju dwiku podpartego i uelastycznienie mowy. Wyrane efekty pracy widoczne s szczeglnie w sytuacjach, kiedy podoe problemu nie ma przyczyn organicznych, lecz jest wynikiem nawykowego wzmacniania niepotrzebnych napi miniowych. Na Zachodzie, gdzie Technika Alexandra jest ju stosunkowo znana i stosowana, wiele osb korzysta z tej metody reedukacji psychofizycznej, aby poprawi swoje moliwoci ruchowe, oddechowe i gosowe. Z lekcji Alexandra korzystaj piewacy, aktorzy, spikerzy, lektorzy i nauczyciele. Poniewa na razie jestem jedynym instruktorem Techniki Alexandra w Polsce, osoby z problemami gosu i wymowy stanowi niewielki procent przychodzcych na moje lekcje. W artykule tym pragnam pokaza troch inne spojrzenie na sposb pracy z tymi osobami - pracy ktrej najtrudniejszym zadaniem jest zainicjowanie gbokich indywidualnych zmian w dugotrwaych nawykach i przyzwyczajeniach. Uwaam, e dla wielu nauczycieli gosu, logopedw i reedukatorw, gbsze zapoznanie si z ide i zasadami Techniki Alexandra moe stanowi dodatkowy wgld w istot ich pracy, prowadzi do nowych odkry i rozwoju moliwoci zawodowych oraz dostarczy ciekawych wskazwek do dalszej pracy. Przypisy:

1. Odruch strachu, badany i opisywany w latach trzydziestych dwudziestego wieku wskazuje na stae wystpowanie w sytuacjach stresowych pewnych charakterystycznych elementw postawy. S to : - napinanie mini szyi, czsto poczone z kurczeniem tylnych mini szyi i odchylaniem gowy do tyu - unoszenie barkw i chowanie w nie gowy - usztywnianie tuowia, ktremu czsto towarzyszy wstrzymywanie oddechu - sztywnienie ramion i uginanie ng. Nie wszystkie te elementy pojawiaj si jednoczenie. Reakcja rozpoczyna si zawsze od napinania szyi i ruchu gowy, stopniowo przechodzc w d i w cigu okoo p minuty obejmujc cae ciao. Intensywno reakcji zaley od intensywnoci bodca i czsto, gdy impuls jest stosunkowo may, ogranicza si do samego tylko napicia szyi i odchylenia gowy. 2. F.M. Alexander The Use of the Self, Centerline Press, 2005 Paolo Verde Ave, Suite 325, Long Beach, Ca California 90815 lub Victor Gollancz Ltd, 14 Hanrietta Street, London WC2E 8QJ 3. Sowo to, stworzone przez F.M. Alexandra miao oznacza lepe denie do celu bez zwracania uwagi na sposoby i rodki, majce do niego doprowadzi. Zdaniem autora to wanie niewiadomie i automatycznie dobierane sposoby dziaania powoduj osiganie celu zbyt duym kosztem, nadmiernym wysikiem lub wrcz utrat zdrowia. Przykadem docelowiczostwa w omawianym tu znaczeniu jest np. uczenie si dla oceny w szkole, a nie dla pogbienia wiadomoci, docenianie i uznawanie osb wkadajcych duo wysiku w wykonywane zadania, bez zwracania uwagi na efekt i jako ich pracy. Rzadko uwiadamiamy sobie, e modne w naszych czasach popiech i zaganianie daj czsto gorsze efekty, ni spokj i powolna rozwaga kojarzone z lenistwem, nierbstwem i negatywnie ocenian flegmatycznoci. 4. Za brak rwnowagi pracy organizmu mona uwaa dodatkowe napicia miniowe w rnych partiach ciaa wprowadzane w wyniku wzmoonego wysiku czy te powtarzajcego si duszego wykonywania jakiej czynnoci, a nawet powstajce na skutek silnego uzewntrzniania lub powstrzymywania konkretnych emocji.