You are on page 1of 12

SLNDRK ROTORLU SENKRON MAKNANIN FAZR DYAGRAMLARI

s R sIs j XsI s Vs Ef

s
Vs

RsI s
j XsI s

Vs

j Xs I s R sI s Ef

Ef
e.m.k.

Is
e.m.k.

Is
=0

Is

e.m.k.

0 .

Toplam alan


Toplam alan

Nf If

NsIs
m.m.k.

.
NsIs
0

Toplam alan

Nf If
Omik motor

Nf If
Kapasitif motor

NsIs

m.m.k. Endktif motor

m.m.k.

j XsI s
Ef R sIs Ef

s
j XsI s

s RsI s j XsI s R sI s Vs

Vs
e.m.k.

.
e.m.k.

Vs

Ef

e.m.k.

Nf If
Toplam alan m.m.k.

NsIs

Nf If
Toplam alan m.m.k.

.
NsIs

N sI s

Nf If
Toplam alan

m.m.k.

Is
Endktif generatr

Is
Omik generatr

Is
Kapasitif generatr

Sonular: 1) Endktif motorda NsIs stator amper sarmlar Nfdifd uyarma amper sarmlarn desteklemekte ve kapasitif motorda kar gelerek zayflatmaktadr. 2) Endktif alma halinde Efd, Vsden kktr. Efd gerilimine ilikin uyarma akm da kktr. Omik almada endklenen Efd gerilimi biraz daha byr ve kapasitif almada uyarma akm daha da byr ve buna ilikin E fd gerilimi de byr ve Is stator akm fazr kapasitif duruma geer. Yani sabit gerilimli bir alternatif akm kaynana bal olan senkron motor; kk uyarma akmlarnda, bal olduu gerilim kaynandan faz endktif olan ve byk uyarma akmlarnda kapasitif olan bir akm eker. 3) Motor olarak almada; ebeke gerilimi Vs fazr, Efd uyarma gerilimi fazrnden ekilde gsterilen ok ynnde her zaman ndedir. 4) Generatrn endktif almas halinde stator amper sarmlar rotor amper sarmlarn zayflatr, kapasitif almas halinde destekler. Yani kapasitif almada belli bir u gerilimi iin daha kk bir uyarma akmna ihtiya vardr. 5) Generatr; uyarma akmnn kk deerlerinde kapasitif, byk deerlerinde endktif alr. 6) Generatrde Efd hareket gerilimi fazr ekillerde gsterilen ok ynnde Vs ebeke gerilimi fazrnden her zaman ndedir.

SLNDRK

ROTORLU

SENKRON

MAKNEDE

MOMENT

VE

BAINTILARININ IKARTILMASI 2

Bu bantlar karabilmek iin endktif ykl senkron motor incelenecektir. Stator sarg direncinin deeri senkron reaktansn yannda ok kk olduundan ihmal edilecektir. Bu hal iin fazr diyagram aadaki ekilde elde edilir.
s

C Vs

Efd

. B D

Is O

ekil 1. Endktif yk akm ile alan senkron motorun Rs=0 iin fazr diyagram ekilde OC apl ember (Vs); A ve B u noktalarndan geer ve bu u noktalarn oluturduu alar ap gren evre alar olduundan 90dir. CBD dik geninde; cos = OBC dik geninde; sin = (1) ve (2) eitliklerinden;
X s I s cos = Vs sin

CB ve buradan CB = X s I s cos (1) Xs Is

CB ve buradan CB = Vs sin (2) Vs

(3) bulunur.
OA ve buradan OA = E fd cos (4) E fd OA ve buradan Vs

OAD dik geninde; cos = OAC dik geninde; cos = (4) ve (5) eitliklerinden;

(5)

E fd cos = Vs cos (6) bulunur.

(3) nolu denklemden;

cos = 3

Vs sin = Vs cos (7) bulunur. Bu denklemin her iki yan 3Is ile arplrsa; X s Is

Vs E fd sin = 3Vs I s cos Xs Vs E fd sin (8) bulunur. Xs Pw olduundan ve r = s olduundan, ortalama r

Pw = 3

Ayrca ortalama moment ifadesi Te = momentin yk as cinsinden deeri;


Te = 3 Vs E fd sin (9) olur. X s s

(9) nolu denklemde; Xs ve s deerleri sabit olduundan ve byk gl ebekeye bal makineye uygulanan Vs gerilimi de deimeyeceinden, senkron makinenin momenti, Efd ya da buna ilikin uyarma akm ve yk as nn sins ile doru orantl olarak deiir. Ayrca hareket gerilimi Efd byk snrlar arasnda deiim gstermez, bu durumda bu aklamalardan; ortalama moment ve aktif gcn esas olarak yk as nn sins ile deitiini sylemek mmkndr. Senkron makinelerde ; sfrdan /2ye kadar deiik deerleri alabilir. Yk as nn /2den byk deerler almas halinde senkron makine kararl olarak almaz. Buradan sin nn sfr ile bir arasnda deiecei anlalr. Sonu olarak; bir senkron makinenin moment ve gc, yk asnn sins ile orantldr ve nn ayarlanmas ile kontrol edilirler.
Makinenin kararl alma aral

/2

ekil 2. Yk asnn deiim erisi

SENKRON MAKNADA AKTF VE REAKTF G AYARI Bu blmde, senkron makinenin, yalnz bana bir yk zerine almas, baka bir senkron makine veya bir alternatif akm ebekesi ile paralel almas durumlarnda aktif ve reaktif gcnn nasl kontrol edilebilecei zerinde durulacaktr. Konu zellikle enerji retim merkezlerinde alan senkron makinelerin kontrol bakmndan nemlidir. a) Yalnz bana bir yk zerine alan senkron generatrn aktif ve reaktif g ayar: Generatr alma iin senkron makinenin bir fazna ilikin edeer devresini izelim ve k ularna R, L, C elemanlarndan oluan pasif bir yk balayalm.

Rotor

Xs

Stator R + - s+ Is

Yk + Vs Ry + Ly - + Cy +

Lfd
r = sbt

+
Efd

Rfd

- + Vy

ifd =sbt

vfd

ekil 3. Bir yk zerine alan senkron generatrn edeer devresi ekilden;


Vs = R s Is + jX s Is + E fd = Zs Is + E fd
Vs + Vy = 0

1 Vy = R y I s + j s L y s C y

Is

ve buradan;
Is = E fd

(R

1 + R y ) + j X s + s L y s C y

olarak bulunur. Yke verilen aktif ve reaktif gler;


Pw = 3Vs I s cos Pdw = Vs I s sin 3

eklinde ifade edilir. Burada (+) iareti kapasitif generatr, (-) iareti endktif generatr ifade eder.

Alc gerilimi genelde sabit olduundan (Vs = sbt.) aktif ve reaktif g ayarnda yk akm Isin deiiminden faydalanlr. Yk akmnn ayar ise Efd gerilimi ya da bunu oluturan uyarma akmnn ayar ile yaplr. Bilindii gibi as, s sabit olduundan ykn cinsine baldr, makine parametrelerinden bamszdr. Bir senkron generatrn, hz, uyarma akm ve d g as nin sabit olmas durumunda, yk akmna bal olarak u geriliminin deiimini gsteren eriye yk karakteristii denir. Vs cos = 0 kap.
cos = 0,8 kap.

cos = 0,9 kap.

cos = 1
cos = 0,9 end. cos = 0 end.

Is=(0,8-1,5)I sn

Is

ekil 4. Senkron generatrn u geriliminin yk akm ile deiim erileri ekilde gsterilen karakteristikler birer elips yay parasdr ve daha nce generatr iin izilen fazr diyagramlarndan alnan sonular ile uyumludur. Gerekten endktif yk akmlarnda, stator amper sarmlar rotor amper sarmlarn zayflattndan, makinenin toplan alan azalr ve belli bir uyarma akmnda u gerilimi yk akm ile azalr. Kapasitif almada ise, stator akm amper sarm, uyarma amper sarmn destekler ve yine belli bir uyarma akm iin u gerilimi yk akm ile artar. Yk akm deerinin ayar, yk elemanlarnn deerlerinin ve Efd gerilimi veya buna ilikin uyarma akmnn ayar ile yaplr. asnn deeri ise yk elemanlar ile ayarlanr.

b) ebekeye paralel bal alan senkron makinenin aktif ve reaktif g ayar:

ebekenin g gereksinimine gre ya tek bir generatr kk glerde yeterli olur ya da byk glerde birden fazla generatr paralel balanarak ebekeyi besler. Burada ebeke, i empedans ihmal edilebilecek kadar kk, sabit gerilimli ve gz nne alnan makineye gre sonsuz gl bir kaynak anlamnda kullanlmaktadr. Senkron makine byle bir ebekeye bal olduundan, u gerilimi Vs sabittir. Makinenin parametreleri Rs ve Xs de sabittir. Dolaysyla aktif ve reaktif g ayarnda Efd ve buna ilikin uyarma akm ile makinenin milinden alnan ve miline verilen moment deitirilebilir. nce ebekeye paralel bal senkron generatrn miline verilen gcn sabit olduunu ve uyarma akmnn deitiini kabul ederek, endktif alma iin fazr diyagramn gz nne alalm. Ancak RsXs olduundan Rs=0 alalm. Yani elektriksel kayplar ihmal edelim.
s
Efd1

1 (Efd ucunun geometrik yeri)


A1

Efd2

A2
jXsI s 2

Vs
Efd3 A3 C

3 2 1

End.

s1
0 Omik

Kap.

(I s ucunun geometrik yeri)

I s1

Is2

Is3

I s1w = I s 2 w = I s 3 w

ekil 5. ebekeye paralel bal silindirik rotorlu senkron generatrn sabit aktif g ve deiken uyarma akmlar iin fazr diyagramlar

nce Is1 akm ve sabit u gerilimi iin diyagram izerek OA1=Efd1 gerilimini elde edelim. Bu almadaki yk as 1dr. Senkron generatrn milinden ald aktif g ifadesi sabit kabul edildiinden;
Pw = 3 Vs E fd sin = sbt. Xs

Yani; Efd1 sin ya da


A1D = A 2 B = A 3 C
1

= Efd2 sin

= Efd3 sin

olarak ifade edilir. Bu da 1 dey dorusunu tanmlar. te yandan kayplar ihmal edilmi generatrn ebekeye verdii g;
Pw = 3Vs I s cos s

olduundan ve Pw ve Vs sabit olduundan Iscos s de sabit olmaldr. Bu da Is akm fazr ucunun 2 yatay dorusu zerinde gezmesini gerektirir. imdi uyarma akmn azaltarak Efd2 gerilimini elde edelim. Buna karlk gelen Is2 fazr omik alma blgesindedir. Uyarma akm biraz daha kltlrse Efd3 gerilimi elde edilir ve buna karlk gelen Is3 fazr kapasitif alma blgesine geer. Yani sabit aktif gte senkron generatrn uyarma akm deitirilirse stator akmnn faz ve genlii deimektedir. ebekeye paralel bal olarak alan senkron generatrn, ebekeye reaktif g vermesi iin uyarma akm arttrlr veya azaltlr. Uyarma akm arttrlrsa ebekeye endktif veya endktif reaktif g, uyarma akm azaltlrsa, ebekeye kapasitif veya kapasitif reaktif g verir. Bu sefer yine aktif gcnn sabit olmas halinde, senkron motorun farkl uyarma akmlarna karlk gelen fazr diyagramlar yine Rs = 0 iin izilirse aadaki fazr diyagram elde edilir. Bu durumda Is akm generatr akmna gre ters fazda bulunur. Vs, Efdden ndedir. Bu nedenle Efd ucunun geometrik yeri olan ucunun geometrik yeri olan
2 1

dey dorusu Vsin gerisinde bulunur. Isin

yatay dorusu ise Iscos > 0 olduundan O noktasndan

izilen yatayn st yar dzleminde bulunur.

(Efd ucunun geometrik yeri) 1 A 3 (Efd3)

jXs I s 2

A 2 (Efd2)

Vs

A 1 (Efd1)

3 2 1

2 (Is ucunun geometrik yeri) Kap.

Is3

Is2
0 Omik

I s1
End.

I s1 w = I s 2 w = I s 3 w
ekil 6. Aktif gc sabit silindirik rotorlu senkron motorda deiken uyarma akmlar iin fazr diyagramlar Motor almada da sabit aktif g altnda, reaktif g ayar, uyarma akmnn deitirilmesiyle salanr. Uyarma akm arttrlrsa motor ebekeden kapasitif reaktif g, azaltlrsa endktif reaktif g eker. imdi de ebeke ile paralel alan makinenin Pw aktif gcnn nasl kontrol edildiini inceleyelim: Reaktif gcn ayarlanmasnda aktif gcn uyarma akm ile deimediini grdk. Uyarma akmnn sabit olduu makinede Efd gerilimi de sabittir. Dolaysyla aktif gc ayarlamak iin sin ya da yk as deitirilmelidir. Vs sonsuz byk bir ebekeyi gsterdiinden dorultusu sabittir. Efd gerilimi kutup aks (Ms,fd ifd) tarafndan meydana getirilir, dolaysyla sabittir. Yani kutuplarn konumunu belirleyen as, kadar deiirse kutuplarn konumu kadar kayar. Bu durumda Efd fazr de deerini alr. (+) iareti kadar kayar. Vsin konumu sabit olduundan yk as kaymasn belirtir. 9

fazrlerin dn ynnde kaymasn, (-) iareti de fazrlerin dn ynne ters ynde

imdi generatrn aktif g ayarn inceleyelim:

s
C

Aktif g ayar

Efd1

Efd 2

Vs

. . .

Kutup tekerlek konumu

fd 2 fd1

End.

0 Omik

Kap.

I s1 Is2

I s1dw I s 2dw

I s1 w Is2w

I s1dw = I s 2dw
Efd1 = Efd 2

I s1w I s 2 w 1 2

ekil 7. Silindirik rotorlu senkron generatrde aktif g ayar Fazr diyagramn sabit uyarma akm ve u gerilimi iin izelim. ekilden grld gibi generatrn miline moment uygulanrsa rotor devir says bir an iin senkron devrin zerine kar. Generatrde endklenen moment, tahrik makinesinin momentine eit olduu anda rotor tekrar senkron devirde dnmeye balar.

10

imdi ayn dnce ile motor alma iin aktif g ayarn inceleyelim.

Aktif g ayar
B

Efd 1

Efd 2

Vs

. .
I s2 I s1
Kap. 0 Omik

I s 2dw I s1dw

Kutup tekerlek konumu

I s1dw = I s 2dw 1 2

Ef 1 = Ef 2
I s1 w I s 2 w

End. fd1 fd 2

ekil 8. Silindirik rotorlu senkron motorda aktif g ayar ekilden grld gibi senkron motor bir i tezgahna balandnda rotor devir says senkron devrin altna der. Endklenen gerilim, Vs fazrnden yk as kadar geride kalr. Motorun ebekeden ektii Is akm motor momentini karlar ve motor momenti rotorun miline bal i tezgahnn momentini karlad anda rotor tekrar senkron devirde dnmeye balar. Sonu olarak; ebekeye paralel bal generatrn ebekeye aktif g vermesi iin generatrn miline moment uygulanr. Bu da ok ksa bir zaman aralnda makinenin ivmelendirilmesi demektir. rnein, ebeke ile paralel alan generatrlerin bulunduu su santrallerinde generatr dndren su trbinlerinin su vanas alarak su miktar arttrlr ve moment bytlerek aktif g ayar yaplr.

11

Senkron motorun ebekeden aktif g ekmesi iin de yine motorun miline bir moment uygulanmas gerekir. rnein, bir i tezghna balanarak yk momentinin deitirilmesi ve ok ksa zaman aralnda rotorun hznn deitirilmesi salanr ve bunun sonucunda da kutuplarn konumunun deitirilmesi veya yk asnn ayarlanmas gerekletirilir. SENKRON MAKNENN V KARAKTERSTKLER ebekede aktif gle alan makinenin uyarma akm ile stator akmnn deiimini gsteren Is=f(ifd) erilerine senkron makinenin V karakteristikleri denir. Adndan da anlald gibi bu karakteristikler V harfine benzer. V karakteristikleri zerindeki noktalarn koordinatlar (Is,ifd); daha nce aklanan fazr diyagramlar ile kolayca belirlenebilir.
Is

Kararllk snr Motor

Pw2= sbt. Pw1= sbt. Pw = sbt.


Pw 2 Pw1 Pw

End. Kap.

Iso

Kap. End.

ifd

Gen.

-I s

ekil 9. Senkron motor ve generatrlerin V karakteristikleri ekilden grld zere; uyarma akmlarnn ok kk ve ok byk deerlerinde senkron makine kararlln kaybeder. Bundan dolay kk ve byk uyarma akmlar blgelerinde iki ayr kararllk snr elde edilmitir.

12