P. 1
Zavrsni Rad

Zavrsni Rad

|Views: 1,293|Likes:
Published by Mihajlo Žužić

More info:

Published by: Mihajlo Žužić on Feb 24, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/21/2013

pdf

text

original

4

Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Sadržaj
Uvod………………………………………………………………………………... 2
1. Klasifikacija svojstva tehničkih materijala…………………………………... 3
1.1. Mehanička svojstva tehničkih materijala………………………………… 4
1.1.1. Tvrdoća…………………………………………………………... 4
1.1.2. Čvrstoća…………………………………………….…………….. 5
1.1.3. Elastičnost………………………………………………………... 9
1.1.4. Žilavost…………………………………………………………… 9
1.1.5. Plastičnost………………………………………………………... 10
1.1.6. Puzanje………………………………………………………….... 10
1.1.7. Zamor…………………………………………………………….. 11
2. Klasifikacija ispitivanja svojstva tehničkih materijala……………………… 12
2.1. Ispitivanja sa razaranjem materijala...……………………………………. 12
2.1.1. Ispitivanja statičkim dejstvom sile……………………………….. 13
2.1.2. Ispitivanja dinamičkim dejstvom sile…………………………….. 13
2.1.3. Tehnološka ispitivanja…………………………………………… 13
2.2. Ispitivanja bez razaranja materijala………………………………………. 14
2.2.1. Rendgenska ispitivanja (rendgenografija)……………...………… 14
2.2.2. Ispitivanja gama zracima (gamagrafija)………………………….. 16
2.2.3. Ultrazvučna ispitivanja…………………………………………… 17
3. Klasifikacija ispitivanja tvrdoće……………………………………………… 18
3.1. Ispitivanje tvrdoće statičkim dejstvom sile………………………………. 18
3.2. Ispitivanje tvrdoće dinamičkim dejstvom sile……………………………. 18
4. Metode ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala……………………………. 19
4.1. Brinelova metoda……………………………………………………..… 19
4.2. Vikersova metoda……………………………………………………..... 23
4.3. Rokvelova metoda…………………………………………………...…. 29
4.4. Libova metoda………………………..…………………………….…... 34
4.5. Knupova metoda…………………………………….……………….…. 38
4.6. Poldijeva metoda ...………………………………..……………….…… 40
4.7. Skleroskopska metoda (Metoda po Šoru)...…………………………..… 43
4.8. Duroskopska metoda .……………………………….……………..…… 46
4.9. Mosova metoda...……………………………………......………..…….. 48
4.10. Martensova metoda...……………………………….……......………..... 49
5. Zavisnost između postupaka merenja tvrdoće i oblast primene……………. 51
6. Zaključci………………………………………………………………………... 56
Literatura…………………….......……………………………….……………….. 57
Prilozi………………………………………………………………………………. 58
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Uvod
Poznavanje tehničkog materijala je jedno od osnovnih zadataka inženjera koji se
bave projektovanjem, ali isto tako i proizvodnjom bez obzira da li je u pitanju mašinstvo ili
neka druga grana industrije. Da bi se izbor materijala mogao obaviti najcelishodnije, potrebno
je detaljno poznavati funkcije koje materijal treba da obavlja u izrađenom predmetu, kako bi
se znalo koja svojstva treba da ima.
Današnje stanje tehnike zahteva potpuno poznavanje i materijala i sirovina, ne samo
radi izbora materijala među postojećim, nego i radi stvaranja novog materijala. Ispitivanje
materijala se ne vrši samo radi utvrđivanja svojstva prilikom proizvodnje, već vrlo često i radi
ekspertize u svrhu utvrđivanja načina upotrebe. Ispitivanje materijala ima još jednu veoma
značajnu ulogu. Ono treba da omogući da se dođe do zaključka koji bi služio kao podloga za
propise o pouzdanosti materijala ili proizvoda i konstrukcija.
Značaj ispitivanja materijala za razvoj tehnike i današnja dostignuća na polju gradnje
aviona, automobila, železnice, brodova, turbina, mlaznih motora, svemirskih letelica itd.
svakako je inzvaredno veliki. S obzirom na način delovanja sile, vrstu naprezanja i uslove pri
kojima se ova svojstva određuju može se načiniti više podela mehaničkih ispitivanja. Prema
načinu delovanja sile razlikuju se statička i dinamička ispitivanja. S obzirom na vrstu
naprezanja razlikuju se ispitivanja zatezanjem, pritiskom, savijanjem, uvijanjem, smicanjem
itd. uz mogućnost njenog kombinovanja. Sva ova ispitivanja mogu se vršiti pri statičkom ili
dinamičkom dejstvu sila tako da je moguće ostvariti veliki broj raznih kombinacija.
Mehanička ispitivnja se najčešće vrše na sobnoj temperaturi, ali isto tako i na niskim, odnosno
povišenim temperaturama.
Tvrdoća se, zapravo i određuje različitim mehaničkim dejstvom pa stoga i iskazuje
merenjem različitih veličina:
1) Merenjem otpora prodiranja (ili dubine prodiranja) u površinu materijala,
2) Merenjem površinskih razaranja nastalih dejstvom tvrdih tela,
3) Merenjem elastičnih osobina površine materijala, ispitivanjem elastičnog sudara
tvrdog tela sa površinom materijala (metode odskakanjem).
Glavni cilj ispitivanja tvrdoće materijala je da se svojstva (osobine) materijala iskažu
određenim brojnim karakteristikama.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
1. Klasifikacija svojstva tehničkih materijala
Da bi se neki konstrukcioni ili pogonski materijal mogao pravilno upotrebiti
potrebno je što potpunije poznavati njegove osobine. Postoji veliki broj različitih osobina
materijala, ali sve se one mogu svrstati u nekoliko grupa: fizičko-mehaničke, hemijske,
tehnološke... Neke od ovih osobina su opšteg karaktera, zajedničke kod većine materijala, npr.
gustina, tvrdoća, čvrstoća itd, a neke specifičnog karaktera, svojstvene nekom materijalu ili
grupi materijala, npr. plastičnost, livkost, kovnost, magnetne osobine itd.
U tabeli 1. date su važnije fizičko-mehaničke, hemijske, tehnološke i druge osobine
materijala (uglavnom konstrukcionih materijala).
Tabela 1: Osnovne osobine (svojstva) tehničkih materijala
Fizičke
osobine
Mehaničke
osobine
Termičke
osobine
Elektronične
osobine
Hemijske
osobine
Proizvodne
osobine
Nuklearne
osobine
Kristalana
struktura
Tvrdoća
Kondukti-
vnost
Dielektrična
konstanta
Korozija i
degradacija
Zavarljivost
Vreme
poluraspada
Gustina Čvrstoća
Emisi-
vnost
Histerezis Oksidacija
Mogućnost
livenja
Stabilnost
Tempera-
tura
topljenja
Modul
elastičnosti
Specifična
toplota
Koercitivna
sila
Mesto
u nizu
Mogućnost
mašinske
obrade
Viskozitet Plastičnost
Otpornost
na požar
Kondukti-
vnost
Termička
stabilnos
Trajnost
(postojanost)
Permea-
bilnost
Naprezanje
Koefici-
jent
termičkog
širenja
Biološka
stabilnost
Spsobnost
oblikovanja
palstičnom
deformacijom
Optičke
osobine
Žilavost
loma
Naponska
korozija
Dimenziona
stabilnost
Puzanje
Karakteristične osobine pogonskih materijala su još mnogobrojnije, naročito
specifične tehnološke osobine, kao npr. brzina detonacije eksploziva, toplotna moć goriva,
viskozitet ulja, temperatura kapanja masti, tvrdoća vode itd.
U prilogu 1, dat je tabelarni prikaz još jedne podele svojstva tehničkih materijala.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
1.1. Mehanička svojstva tehničkih materijala
U mašinstvu jedno od najvažnijih svojstva su mehanička svojstva materijala, jer ona
ukazuju na ponašanje materijala pod dejstvom spoljašnjih sila. Cilj izučavanja mehaničkih
osobina materijala je dvojak: a) da se omogući računanje otpornosti pojedinih elemenata u
konstrukciji i b) da se omogući nadzor nad proizvodnjom određenog materijala sa određenim
osobinama.
1.1.1. Tvrdoća
Pod tvrdoćom se uopšteno podrazumeva mehaničko svojstvo, tj. otpor kojim se neko
telo oprire prodiranju drugog tela kroz sopstvenu površinu.
Tvrdoća se određuje na različite načine u zavisnosti od materijala koji se ispituje i
samog načina ispitivanja. Za ispitivanje tvrdoće plastičnih materijala (metali, legure i dr.)
koriste se postupci na principu utiskivanja utiskivača određenog oblika i veličine (kuglica,
konus, piramida i dr.) od tvrđeg materijala, pri čemu se tvrdoća izračunava iz odnosa sile
utiskivanja i površine otiska koga utiskivač napravi u materijalu. Postoji veliki broj metoda za
određivanje tvrdoće, tako da se tvrdoća minerala određuje po Mosovoj skali, tvrdoća stena
pomoću skleroskopa (Šorova tvrdoća), tvrdoća drveta utiskivanjem čelične kuglice itd. Da bi
se rezultati ispitivanja mogli međusobno upoređivati potrebno je da oblik i veličina
utiskivača, zatim sila utiskivanja, kao i svi ostali uslovi ispitivanja budu tačno definisani.
Svojstvo „tvroće“ je teško definisati, izuzev u odnosu na posebno ispitivanje koje se
koristi za određivanje njene vrednosti. Ono nije osnovno svojstvo materijala ali je u vezi sa
elastičnim i plastičnim svojstvima. Vrednosti tvrdoće dobijene u posebnom ispitivanju služe
za upoređenje materijala i njihovih obrada. Način izvođenja ispitivanja i priprema uzorka su
obično jednostavni, a rezultati se mogu koristiti za procenu drugih mehaničkih svojstva.
Ispitivanje tvrdoće se široko koristi za kontrolu. Termička obrada ili mehanička obrada se
održava u promeni tvrdoće. Kad se ustanovi tvrdoća koja nastaje pri podvrgavanju datog
materijala datom postupku, onda ona pruža brze i jednostavne načine kontrole za taj poseban
materijal i postupak.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
1.1.2. Čvrstoća
Čvrstoća spada u grupu mehaničkih svojstva materijala, a definiše se kao sposobnost
materijala da se suprotstavi promeni svog oblika ili deljenju, pod dejstvom spoljašnjih sila. U
zavisnosti od dejstva spoljašnjih sila razlikujemo više vrsta čvrstoća, i to:
a) Zatezna čvrstoća
b) Pritisna čvrstoća
c) Smicajna čvrstoća
d) Savojna čvrstoća
e) Uvojna čvrstoća i
f) Čvrstoća na izvijanje.
a) Zatezanje je vrsta mehaničkog naprezanja gde sile deluju aksijalno duž ose predmeta.
Sile su istog pravca i inteziteta a suprotnog smera, i teže da smanje prečnik a povećaju
dužinu. Ispitivanje zatezanjem izvodi se na mašini za ispitivanje zatezanjem koja treba
da obezbedi ravnomerno prenošenje sile na epruetu koja se nalazi u čeljusti mašine
(kidalice). Eprueta se u podužnom pravcu izlaže zateznim silama do prekida, pri čemu
se na uređaju za registrovanje opterećenja prati tok sile. Ispitivanje zatezanjem
ponekad se izvodi na gotovim elementima i delovima konstrukcija, koji su pri
eksploataciji izloženi zateznim naprezanjem, da bi im se ustanovila nosivost, odnosno
sila potrebna da izazove prekid.
Slika 1: Dijagram napona i dilatacije za nisko ugljenične čelike
1
 Tačka P, granica proporcionalnosti,
1
Molnar R., Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom, Visoka tehnička škola strukovnih studija,
Zrenjanin, 2008.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
 Tačka E, granica elastičnosti,
 Tačka T, granica tečenja – razvlačenja,
 Tačka M, zatezna čvrstoća,
 Tačka K, tačka kidanja (prekida) materijala.
b) Pritisna čvrstoća predstavlja odnos maksimalne sile koju predmet može da izdrži
opterećen na pritisak, pre loma, i površine prvobitnog poprečnog preseka predmeta
(epruveta). Ispitivanje pritiskivanjem je obrnuto od ispitivanja zatezanjem kako po
smeru dejstva sile tako i po suprotnom znaku deformacije. Pri nastajanju skraćenja,
slično kao kod ispitivanja zatezanjem, nastaje promena poprečnog preseka sa tom
razlikom što kod ovog ispitivanja poprečni presek raste. Pritisna čvrstoća se može
odrediti samo kod krtih materijala, jer se epruvete sačinjene od ovih materijala lome
pod dejstvom pritisne sile, dok kod žilavih materijala lom ne nastaje.
Slika 2: Deformacija epruvete pri ispitivanju pritiskivanjem
2
2
Terzić P., Ispitivanje metala, Institut za ispitivanje materijala, Beograd, 1972.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
c) Smicanje je vrsta mehaničkog naprezanja kod kojeg sile deluju istim pravcem i
intezitetom, a suprotnim smera. Sile deluju normalno na uzdužnu osu predmeta sa
težnjom da ga smaknu. Čisto smičuće naprezanje u materijalu moglo bi se postići
samo pomoću dva noža beskonačno male debljine.
Slika 3: Opterećenja materijala na smicanje
3
d) Ispitivanje savijanjem, u cilju utvrđivanja otpornosti materijala pri naprezanju
savijanjem, ređe se primenjuje. Ovim postupkom se uglavnom ispituju krti materijali
(npr. sivi liv) koji se lomi pri relativno malim uglom savijanja. Kod žilavih materijala
lom pri savijanju, po pravilu, ne nastaje, pa je ispitivanje ograničeno na iznalaženje
napona pri kojem počinju da nastaju trajne deformacije. Mnogo češće se ispitivanje
savijanjem izvodi kao tehnološka proba u cilju utvrđivanja žilavosti materijala,
odnosno njegove sposobnosti deformisanja.Kod ovog ispitivanja sile deluju poprečno
na predmet (epruvetu) koji se nalazi između dva oslonca.
Slik 4: Čisto savijanje i savijanje silama
4
3
Soldat D., Otpornost materijala, Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2007.
4
Soldat D., Otpornost materijala, Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2007.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
e) Ispitivanje materijala uvijanjem nema široku primenu. Ono se vrši kada postoje
posebni razlozi da se ustanove svojstva otpornosti materijala pri naprezanju uvijanjem.
Ispitivanje uvijanjem ima širu primenu kao tehnološka proba za žice.
Slika 5: Uvijanje
5
f) Kombinacija dva ili više osnovnih naprezanja izaziva naprezanje koje se naziva
složeno naprezanje (savijanje i smicanje, savijanje i uvijanje, ...).
Slika 6: Izvijanje
6
5
Soldat D., Otpornost materijala, Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2007.
6
Soldat D., Otpornost materijala, Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2007.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
1.1.3. Elastičnost
Elastičnost je osobina materijala da povrati prvobitni oblik posle prestanka dejstva
spoljašnje sile koja je izazvala deformaciju. Ovo je moguće samo onda ako naprezanjem
kojim je izazvana promena oblika nije prekoračena granica elastičnosti. Granica elastičnosti
(R
e
) je granični napon do kojeg ne nastaju nikakve trajne deformacije u materijalu.Nisku
vrednost granice elastičnosti ima sivi liv, dok je kod čelika granica elastičnosti sasvim blizu
granice razvlačenja.
Modul elastičnosti (E) predstavlja odnos između naprezanja u elastičnom području i
jediničnog izduženja. Određuje se preko izraza:
gde je:
ΔF [N] - priraštaj sile
A [mm
2
] - poprečni presek epruvete
Δl [mm] - srednja vrednost priraštaja dužine epruvete za dati priraštaj sile
l
0
[mm
2
] – merna dužina epruvete
1.1.4. Žilavost
Žilavost je osobina materijala, da može podneti razaranje tek posle veće plastične
deformacije. Ova osobina materijala dolazi do izražaja kad je materijal izložen naglom i
učestalom dejstvu spoljašnje sile. Žilavost je naročito važna osobina konstrukcionih
materijala. Materijali sa većom žilavošću pokazuju veću otpornost prema razaranju (lomu) u
slučaju dinamičkih opterećenja.
Materijal se može lomiti krto ili žilavo, što zavisi od niza faktora: karaktera naponskog
stanja, brzine nanošenja opterećenja, temperature ispitivanja, uticaja okolne sredine i dr. Pod
krtim lomom podrazumeva se lom bez prisutnih plastičnih deformacija, a pod žilavim lom sa
prisutnim većim plastičnim deformacijama. Značajan napredak u proučavanju problema krtog
loma predstavlja određivanje kritičnog koeficijenta inteziteta napona, poznatog u praksi kao
žilavost loma.
Žilavost loma predstavlja meru otpora nekog materijala prema razvijanju krte
prskotine u uslovima ravanske deformacije. Određuje se na epruvetama sa inicijalnom, tzv.
“zamornom” prslinom, koje se ispituju zatezanjem ili savijanjem na univerzalnim mašinama
za ispitivanje materijala.
1
]
1

¸

∆ ⋅

·


· ·
2
0
0
mm
N
l A
l F
l
l
A
F
E
ε
σ
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
1.1.5. Plastičnost
Plastičnost je osobina materijala da se može deformisati pod dejstvom spoljašnje sile u
toplom ili hladnom stanju, a da pri tome zadrži oblik posle prestanka dejstva sile. Deformacije
su rezultat delovanja unutrašnjeg napona u materijalu elementa, koji dovodi do trajne izmene
oblika i dimenzija. Plastične deformacije javljaju se kod elemenata izrađenih od plastičnih-
rastegljivih materijala (meki čelici, aluminijumove i bakarne legure itd.), dok se kod krtih
materijala (kaljeni čelici, liveno gvožđe, staklo) praktično ne javljaju. Neki materijali postaju
plastični tek posle zagrevanja na odgovarajuću temperaturu (metali i legure, neke plastmase
itd.), dok drugi u prisustvu vode (glina, cement i dr.). Kod rudarskih mašina u praksi su
registrovane plastične deformacije u mnogim slučajevima, kao što su: krivljenje vratila i
osovina, produženje i skraćenje zavojnih opruga, pojava udubljenja na stazama i kuglama
kotrljajućih ležišta, krivljenje štapova noseće čelične konstrukcije bagera i odlagača,
proširenje žljeba za klin i deformacija u pravcu smicanja klina, produženje galovih lanaca itd.
1.1.6. Puzanje
Puzanje predstavlja postepeno deformisanje materijala pod dejstvom konstantnog
opterećenja, koje se odvija pri naprezanjima manjim od granice razvlačenja. Pri povišenim
temperaturama, puzanje je obično limitirajući kriterijum pri projektovanju, tako, što je obično
granično izduženje dato u obliku dozvoljenog kritrijuma u toku veka trajanja komada pri radu
na višim temperaturama. Kada se dostigne ovaj nivo deformacije komad mora da se zameni
kako bi se izbegao pad efikasnosti ili pak lom komada.
U principu, maksimalni dozvoljeni nivo deformacija pri inžinjerskom projektovanju
iznosi 1% i teži se da on bude još niži. Vodećui o tome računa, definiše se maksimalni
dozvoljeni napon obzirom na izabrani vek trajanja. Što se izabranog veka trajanja tiče, on kod
nekih sklopova čini osnovnu karakteristiku (sudovi pod pritiskom), dok je kod drugih gotovo
beznačajan (delovi projektila i sl.). Kompletna matematička analiza puzanja nije razrađena,
mada je obično potrebno da se podaci dobijeni za kratkotrajno puzanje ekstrapoliraju na duži
period. Puzanje je kompleksan fenomen koji uključuje vreme, temperaturu, napon i
deformacije, pa su neophodna neka teorijska znanja kako bi se ispravno tumačili podaci koji
se odnose na puzanje.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
1.1.7. Zamor
Usled dugotrajnog dejstva periodično promenljivih opterećenja nastaje postepeno
razaranje materijala. Ta pojava naziva se zamor materijala, a tako izazvan prelom - prelom
usled zamora. Za pojavu loma nije od odlučujućeg značaja samo visina opterećenja, već i
učestalost njegovog ponavljanja. Pri učestalom ponavljanju nekog opterećenja mnogi
mašinski delovi se lome, iako je to opterećenje znatno manje od statičkog opterećenja
potrebnog za lom.
Kao osnovu za racionalno dimenzionisanje delova izloženih promenljivim
opterećenjima, potrebno je odrediti dinamičku čvrstoću, tj. najveći napon koji materijal može
izdržati bez loma pri neograničenom broju promena opterećenja. Ispitivanja zamaranjem
pružaju mogućnost za određivanje dinamičke čvrstoće. Ponašanje materijala pri promenljivim
opterećenjima nije lako odrediti. Pokazalo se da čvrstoća pri promenljivom opterećenju zavisi
od čitavog niza uticajnih veličina: kvaliteta i stanja površine, eventualnih korozionih
oštećenja, frekfencije opterećenja, temperature, dimenzija, oblika itd. Uprkos dugogodišnjem
istraživačkom radu saznanja iz ove oblasti su nedovoljna. U mnogim slučajevima
laboratorijska ispitivanja i inženjerski proračuni su nedovoljni za konačnu odluku o
upotrebljivosti neke konstrukcije izložene promenljivom opterećenju, već se na samoj
konstrukciji moraju izvesti ispitivanja pod uslovima koji su što je moguće sličniji uslovima
eksploatacije.
Slika 7: Karakteristična promenljiva opterećenja
7
7
Molnar R., Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom, Visoka tehnička škola strukovnih studija,
Zrenjanin, 2008.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
2. Klasifikacija ispitivanja svojstva
tehničkih materijala
Glavni cilj ispitivanja materijala je da se osobine materijala iskažu određenim brojem
karakteristika. Postoji više podela postupaka ispitivanja materijala. Jedna od njih je podela
koja je zasnovana na karakteru promena koje se dešavaju u materijalu tokom ispitivanja, tako
da razlikujemo:
- ispitivanja sa razaranjem uzorka i
- ispitivanja bez razaranja uzorka.
Kod prve grupe ispitivanja uzorak se izlaže dejstvu spoljnih sila koje dovode do
većih plastičnih deformacija ili čak loma, tako da postaje neupotrebljiv. Kod druge grupe
ispitivanja ne dolazi do oštećenja materijala, tako da su ove metode pogodne i za ispitivanje
gotovih komada koji su ugrađeni u neke mašine.
8
U prilogu 2 i 3 tabelarno su prikazane moguće klasifikacije ispitivanja tehničkih
materijala.
2.1. Ispitivanja sa razaranjem materijala
Metode ispitivanja materijala sa razaranjem uzorka, koje se primenjuju za ispitivanje
svojstva tehničkih materijala, zahtevaju posebnu pripremu epruvete (specijalni uzorak) koji
treba da bude podvrgnut dejstvu sile i često uništen tokom ispitivanja. Sama činjenica da se
pripremaju posebni uzorci, ukazuje na potrebu da se žrtvuje izvesna količina materijala da bi
se omogućilo ispitivanje. Problem nije samo u utrošenom materijalu, već i u tome što se
ispitivanje i dobijeni rezultati odnose samo na ispitivanu količinu, koja je pored toga možda i
izvađena iz konstrukcije, dok onaj materijal koji je je ostao u konstrukciji nije ispitan.
Ispitivanja sa razaranjem uzorka mozemo podeliti u nekoliko grupa:
- statička ispitivanja materijala,
- dinamička ispitivanja materijala,
- tehnološka ispitivanja.
8
Ksenija B. Ronai, Osobine i ispitivanje materijala, Viša tehnička škola, Novi Sad, 1983.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
2.1.1. Ispitivanja statičkim dejstvom sile
Ova ispitivanja su osnovna ispitivanja kod metala i do skora su to bila jedina, ali u
svakom slučaju najkarakterističnija ispitivanja. Po rezultatima tih ispitivanja vršena je, i u
izvesnim zemljama se i danas vrši, klasifikacija metala, a naročito čelika. Ta se ispitivanja
vrše na sobnoj temperaturi, osim ako nije drugačije napomenuto.
Pod statičkim ispitivanjima se podrazumevaju ispitivanja obavljena pri mirnom
dejstvu sile, sa postupnim porastom sile, tako da se celo ispitivanje obavi u određeno vreme
(oko 2 minuta u izvesnim slučajevima, ili sa određenim porastom sile u jedinici vremena ili sa
određenim porastom naprezanja u materijalu za jedinicu vremena).
2.2.2. Ispitivanja dinamičkim dejstvom sile
Pod ispitivanjima dinamičkim dejstvom sile podrazumevaju se ispitivanja pri kojima
sila deluje jednim ili ponovljenim udarom i ispitivanja pri kojima se vrednost sile menja u
izvesnom opsegu po određenom zakonu i sa određenom učestanošću (određen broj promena
veličine sile po određenim granicama za jedinicu vremena, kao što je npr. ispitivanje
pulsiranjem, pri kome se sila menja 50 do 500 puta između dveju graičnih vrednosti za jedan
minut).
2.2.3. Tehnološka ispitivanja
Tehnološka ispitivanja predstavljaju način ispitivanja metala. Ona imaju za cilj da se
ustanovi pogodnost materijala za različite uslove primene.
Postupci ispitivanja su jednostavni, ne zahtevaju složene uređaje i aparature ni skupu
pripremu uzorka. Vremenom su ova ispitivanja usavršena tako da danas za većinu postupaka
postoje propisi i standardi koji tačno definišu uslove ispitivanja, kao i uslove koje pojedini
standardizovani proizvodi treba da ispune.
Činjenica da tehnološka ispitivanja i danas imaju puni značaj objašnjava se time što
mnogi faktori koji utiču na svojstva materijala nisu pogodni za direktno merenje, pa je od
interesa utvrđivanje njihovog zajedničkog dejstva.
Uslovi ispitivanja se tako podešavaju da što je moguće više odgovaraju uslovima
primene. Uzorci za ispitivanje moraju biti u stanju u kakvom će biti primenjeni.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Ovakvim ispitivanjima podvrgavaju se limovi, žice, cevi i drugi metalurški proizvodi
sa ciljem da im se ustanovi sposobnost za deformisanje. Najčešća primenjivana ispitivanja su:
ispitivanje limova savijanjem i izvlačenjem, ispitivanje žice previjanjem, uvijanjem i
namotavanjem, ispitivanje cevi gnječenjem, proširivanjem, sabijanjem itd.
2.2. Ispitivanja bez razaranja materijala
Ispitivanja bez razaranja našla su veliku primenu u ispitivanju mašina i metalnih
konstrukcija. Podesna su zbog toga što pri ispitivanju ne dolazi do oštećenja materijala, brza
su i mogu da se vrše na ugrađenmim delovima. Pomoću metoda ispitivanja bez razaranja
može da se dobije slika o homogenosti jednog materijala, prisusvu prskotine, stranih primesa i
stepenu poroznosti koji se javljaju pri livenju, kovanju, valjanju i sl.
Vrste ispitivanja bez razaranja uglavnom su sledeća: magnetna ispitivanja,
ultrazvučna ispitivanja, visokofrekventna ispitivanja, ispitivanja rendgenskim i gama zracima,
i zvučna ispitivanja. Pored ovih mogućnosti, pod ispitivanjem bez razaranja mogu biti
podvedena i izvesna mehanička ispitivanja koja omogućuju da se na samom objektu utvrde
izvesna mehanička svojstva bez potrebe vađenja materijala radi izrade proverenog uzorka.
Tako naprimer ispitivanje tvrdoće metala ili ispitivanje betona dinamičkim dejstvom na
površinu (skično određivanju tvrdoće) mogu da budu smatrani kao ispitivanja bez razaranja.
2.2.1. Redgenska ispitivanja (rendgenografija)
Ova ispitivanja su zasnovana na sposobnosti zraka da prolaze kroz razne materijale,
pri čemu dolazi do njihove apsorpcije i osobini da deluju na fotografsku ploču ostavljajući
zatamljenje. Na Slici 8. šematski je prikazano ovo ispitivanje. Užarena katoda emituje snop
elektrona koji velikom brzinom udaraju u koso postavljenu anodu. Usled kočenja elektroni
gube kinetičku energiju, koja se pretvara u energiju rendgenskih zraka, mnogo veće prodorne
moći. Da bi se postigla velika brzina kretanja elektrona uzimaju se elektrode visokih napona i
do 500000[V]. Rendgenski zraci se usmeravaju pomoću blende na svom putu prema
materijalu koji se ispituje. Pri prolazu kroz materijal apsorbuje se određena količina zračenja,
što zavisi od vrste materijala, njegove homogenosti i debljine. Ukoliko u materijalu postoje
šupljine zraci će se slabije apsorbovati i u većoj meri će delovati na emulziju (AgBr), kojom
je premazana fotografska ploča, što će rezultirati tamnijim mestima na ploči.
Pomoću ove metode je moguće otkrivanje defekta na površini ili u prednetima
manjih debljina.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 8: Šematski ispitivanja pomoću x-zraka
9
9
Molnar R., Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom, Visoka tehnička škola strukovnih studija,
Zrenjanin, 2008.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
2.2.2. Ispitivanja gama zracima (gamagrafija)
Ovo ispitivanje je zasnovano na istom principu kao i ispitivanje rendgenskim
zracima. Mnogo je jeftinije jer nisu potrebni specijalni aparati. γ zraci imaju veću moć
prodiranja od rendgenskih zraka, a dobijaju se raspadanjem prirodnih ili veštačkih
radioaktivnih materijala (kobalt 60, talijum 170, iridijum 192 i dr.). Izbor zavisi od vrste i
debljine ispitivanog materijala. Ispitivanje se vrši na taj način što se izvor zračenja (izotop),
koji je obično u vidu kocke ili cilindra, stavlja u sredinu, a ispitivani predmeti se postavljaju
oko njega, a iza predmeta foto ploče (filmovi).
Legenda:
1. RA izvor
2. Zastor
3. Uzorci
4. Foto ploča
5. Spoljni štit
Slika 9: Panoramsko snimanje γ-zracima
10
10
Molnar R., Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom, Visoka tehnička škola strukovnih studija,
Zrenjanin, 2008.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
2.2.3. Ultrazvučna ispitivanja
Ova ispitivanja su zasnovana na osobini ultrazvučnih talasa da se rasprostiru u
jednorodnoj sredini bez znatnih gubitaka, a odbijaju se od raznih nehomogenosti. Za razliku
od predhodnih metoda ograničenost primene ovih ispitivanja u odnosu na dimenzije komada
je mala. Mogu se vršiti ispitivanja predmeta debljiune do 300 [mm].
Uređaji za ova ispitivanja sadrže naročito brušen kristal kvarca na koji se postavljaju
elektrode izvora visoko frekventnih električnih oscilacija pri čemu taj kristal, usled
piezoelektričnog efekta, počinje i sam da osciluje. Ove oscilacije lako prolaze kroz čvrsta tela
i tečnosti, a kroz gasove slabo. Pri prolazu kroz ispitivani materijal snop ultrazvučnih talasa
kada stigne do suprotne površine komada odbiće se. Ukoliko se u materijalu nalazi neka
prskotina ili gasni mehurić ultrazvučni talasi će se odbiti od nje tako da će proći kraći put od
talasa koji prolaze kroz homogen materijal, što će se registrovati.
Postoje više metoda ultrazvučnih ispitivanja, od kojih su najveću primenu našle
metoda prozvučavanja, impulsna metoda i rezonantna metoda.
Slika 10: Savremeni aparati za ultrazvučno merenje
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
3. Klasifikacija ispitivanja tvrdoće
3.1. Ispitivanje tvrdoće statičkim dejstvom sile
Postupci ispitivanja tvroće statičkim dejstvom sile mogu se podeliti u dve grupe:
1) postupci kod kojih je tvrdoća definisana odnosom sile (kojom je vršeno utiskivanje) i
površine dobijenog otiska; 2) postupci kod kojih se kao osnova za određivanje tvrdoće uzima
trajna dubina otiska.
U prvoj grupi spadaju tvrdoće po Mejeru (Meyer), Brinelu (Brinell), Vikersu
(Vickers), a u drugoj tvrdoća po Rokvelu (Rockwell).
3.2. Ispitivanje tvrdoće dinamičkim dejstvom sile
Pri ispitivanju tvrdoće statičkim dejstvom sile utiskivač je izložen dejstvu sile za
neko određeno vreme, a kod ispitivanja tvrdoće dinamičkim dejstvom sile kuglica ili valjčić
udaraju izvesnom kinetičkom energijom na ispitivani komad. Uređaji za ispitivanje tvrdoće
dinamičkim dejstvom sile jednostavnije su i jeftinije od aparata za statičke postupke. Kao lako
pokretljivi uređaji, podesni su, pre svega, za određivanje tvrdoće velikih komada i uopšte
materijala na skladištima.
Pri ispitivanju tvrdoće dinamičkim dejstvom sile raspoloživa energija se može
raščlaniti:
1) u energiju promene oblika za nastajanje otiska;
2) u energiju odskoka tela koje pada i
3) u izgubljenu energiju, kao npr. toplotu ili rad oscilacije.
Shodno tome, kao osnova za određivanje tvrdoće služi ili nastali otisak (kao kod
ispitivanja tvrdoće padom ili udarom), ili visina odskoka (kao kod postupka ispitivanja
tvrdoće elastičnim odskakanjem).
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4. Metode ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala
4.1. Brinelova metoda
Šveđanin J.A. Brinel (1849-1925) objavio je 1900. godine postupak prema kojem se
tvrdoća definiše odnosom sile kojom se utiskuje kuglica od tvrdog materijala (čelik ili tvrdi
metal) određenog prečnika, i površine otiska koji ona napravi u ispitivanom materijalu (Slika
11). Pošto je utiskivač oblika lopte, to će otisak koji ona ostavi u ispitivanom materijalu biti
oblika kalote čija je površina:
gde je:
h – dubina otiska,
D – prečnik kuglice,
d – prečnik otiska,
S – površina kalote,
F – sila utiskivanja.
Slika 11: Princip merenja tvrdoće po Brinelu
11
Prema tome, tvrdoća po Brinelu (HB) data je izrazom:
Ako je sila utiskivanja data kilopondima (kp), tada je potrebno korigovati predhodni
obrazac za odnos kiloponda prema njutnu (1kp=9,81N).
11
Molnar R., Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom, Visoka tehnička škola strukovnih studija,
Zrenjanin, 2008.
2 2
2
2 2
d D
D D
Dh A − ⋅



· ⋅ ·
π π
π
( )
1
]
1

¸

− − ⋅ ⋅
· ⇒
− ⋅



·
⋅ ⋅
· ·
2
2 2
2 2
2
2
2 2
mm
N
d D D D
F
HB
d D
D D
F
h D
F
A
F
HB
π
π π π
( )
2 2
2
102 , 0
d D D D
F
HB
− − ⋅ ⋅
⋅ ·
π
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
U zavisnosti od utiskivača, tvrdoća po Brinelu se označava:
• HBS – čelična kuglica, za merenje tvrdoće do HB 450
• HBW – kuglica od tvrdog metala za merenja tvrdoće do HB 650
Brojna vrednost izmerene tvrdoće se unosi ispred oznake za tvrdoću, a iza ove oznake,
u indeksu, unose se uslovi ispitivanja po redosledu: prečnik kuglice D u [mm], sila utiskivanja
F u [daN] i vreme utiskivanja τ
2
u sekundama.
Primer oznake: 190 HBS 2.5/187.5/15
190 – vrednost tvrdoće,
HBS – oznaka tvrdoće,
2.5 – prečnik kuglice,
187.5 – sila utiskivanja,
15 – vreme utiskivanja.
Za ispitivanje tvrdoće po Brinelu utiskivač je ispolirana čelična kuglica bez
površinskih grešaka prečnika 10, 5 i 2.5 mm. Izuzetno prečnik kuglice može biti 1 i 2 mm. u
zavisnosti od debljine i vrste ispitivanog materijala.
Sila utiskivanja se definiše kao:
Vrednost konstante zavisi od vrste materijala koji ispitujemo. U tabeli 2 su date
vrednosti konstante za neke materijale:
Tabela 2. Vrednosti konstante i sile za neke materijale i prečnike utiskivača
12
Vrsta materijala
F[daN] za kuglice prečnika D[mm]
10 5 2,5 2 1
Legure Al, meki bakar i
legure za ležišta
5 500 125 31,25 20 5
Tvrde legure Al,
legure Cu
10 1000 250 62,5 40 10
Čelik, sivi liv, tvrda
bronza
30 3000 750 187,5 120 30
Napomena: Dozvoljeno odstupanje sile može iznositi ±1%
Konstruktivna rešenja aparata za ispitivanje tvrdoće ostvaruju statičko dejstvo
odgovarajućih sila na utiskivač koji se utiskuje, preko sistema poluga, u uzorak postavljen na
12
Terzić P., Ispitivanje metala, Institut za ispitivanje materijala, Beograd, 1972.
.
2
const
D
F
·
.
2
const
D
F
·
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
postolje aparata. Obično je isti aparat namenjen i za merenje tvrdoće po Vikersu, s tim što se
menja utiskivač i izbor potrebnog opterećcnja, pa se ovakav aparat zbog toga i naziva
Briviskop.
Slika 12: Šema aparata za statičko ispitivanje Slika 13: Briviskop u radnom položaju
tvredoće (Briviskop)
Aparat za određivanje tvredoće (Slika 12) je opremljen optičkim uređajem za merenje
prečnika otiska kuglice (1). Preko optičkog sistema je na ekranu moguće izmeriti prečnik
otiska u uzorku (3), sa tačnošću i do 0,01 mm. Na aparatu je moguće, u zavisnosti od prečnika
kuglice (2) odrediti i potrebnu silu utiskivanja, preko sistema tegova (4).
Za merenje tvrdoće potrebno je izvršiti odgovarajuću pripremu površine na kojoj će se
izvesti merenje. Površina mora biti čista, odmašćena i mašinski obradjena (struganjem,
brušenjem, poliranjem).
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Tok rada se sastoji iz sledećih faza:
o Bira se utiskivač u zavisnosti od debljine materijala,
o Utiskivač se postavi u nosač aparata,
o Električnim prekidačem se uključi lampa i osvetli površina uzorka,
o Pripremljeni uzorak se postavi na postolje i pritegne uz nosač
utiskivača,
o Slika površine uzorka mora jasno da se projektuje na ekran,
o Pritiskom na taster aktivira se aparat i tada počinje utiskivanje
utiskivača,
o Posle određenog vremena utiskivanja pritiskom na polugu izvrši se
rasterećivanje. Pri tome dolazi do automatske zamene utiskivača sa objektivom
optičkog sistema, koji omogućava projekciju uvećanog otiska na ekranu
aparata,
o Vrši se merenje prečnika otiska.
U praksi radi što bržeg određivanja tvrdoće, vrlo često se tabelarno daju sračunate
vrednosti tvrdoće po Brinelu prema veličini izmerenih prečnika otisaka i korišćenog prečnika
kuglice i sile utiskivanja ili se dobije elektronski sistem uz sam aparat za pretvaranje
utvrđenog prečnika otiska u broj tvrdoće po Brinelu.
U sledećoj tabeli date su tvrdoće po Brinelu za neke materijale.
Tabela 3: Tvrdoće po Brinelu za neke materijale
Materijal Tvrdoća
Meko drvo 1,6 HBS
Tvrdo drvo 2,6 do 7 HBS
Aluminijum 15 HB
Bakar 35 HB
Meki čelik 120 HB
Nerđajući čelik 1250 HB
Staklo 1550 HB
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4.2. Vikersova metoda
Tvrdoća po Vikersu se definiše kao količnik sile, kojom se deluje na dijamantski
utiskivač u obliku pravilne četvorostrane piramide sa uglom pri vrhu od 136°, i površine
otiska utiskivača na površini predmeta koji se meri.
gde je:
F [N] – sila utiskivanja,
A [mm
2
] – površina otiska u obliku pravilne četvorostrane piramide,
h [mm] – dubina otiska,
a [mm] – stranica kvadrata,
d [mm] – dijagonala otiska.
Po ovoj metodi moguće je meriti tvrdoće materijala svih tvrdoća, od najmekših do
najtvrđih.
2 2
8544 , 1
2
136
sin 2
d
F
d
F
A
F
HV

·

· ·
8544 , 1
2
136
sin 2
2
4
2 2
d d h a
A ≈

·
⋅ ⋅
·
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 14: Šema merenja tvrdoće po Vikersu
13
Metode merenja tvrdoće po Vikersu zavisno od veličine sile utiskivanja mogu biti:
a) Ispitivanje tvrdoće po Vikersu
Sila utiskivanja iznosi od 49 do 980 N, što se unosi u oznaku tvrdoće, i to:
HV
5
, HV
10
, HV
20
, HV
30
, HV
50
i HV
I00
;
b) Ispitivanje tvrdoće po Vikersu sa malim opterećenjima
Sila utiskivanja iznosi od 1.96 do 49 N , što se unosi u oznaku tvrdoće, i to:
HV
0.2
, HV
0.3
, HV
0.5
, HV
1
, HV
2
i HV
3
;
c) Ispitivanje mikrotvrdoće po Vikersu
Sila utiskivanja manja od 1.96 N, što se unosi u oznaku tvrdoće, i to:
HV
0.15
, HV
0.1
, HV
0.05
i HV
0.025
13
Mašinski fakultet u Kragujevcu, www.mfkg.kg.ac.rs, internet 2. Avgust 2009.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Treba istaći činjenicu da se smanjivanjem sile utiskivanja povećava rasipanje
rezultata, posebno kod ispitivanja mikrotvrdoće.
Brojna vrednost izmerene tvrdoće se unosi ispred oznake za tvrdoću, a iza oznake, u
indeksu, unose se uslovi merenja po redosledu: sila utiskivanja u daN i vreme utiskivanja u
sekundama.
Primer oznake: 460 HV 30/20
460 – vrednost tvrdoće,
HV – oznaka tvrdoće,
30 – sila utiskivanja,
20 – vreme utiskivanja.
U slučaju kada je vreme utiskivanja 10-15 sekundi onda se u oznaku unosi samo sila
utiskivanja.
Utiskivač je izrađen od dijamanta u obliku pravilne četvorostrane piramide sa uglom
pri vrhu 136°±0.5°. Stranice utiskivača moraju biti podjednako nagnute prema osi, tako da
linija veze izmedju suprotnih stranica ne bude duža od 0.002 mm. Vrh i površine
dijamantskog utiskivača moraju biti pravilno obradjene, bez površinskih grešaka, što se
lupom povremeno proverava.
Veličina sile utiskivanja pri merenju tvrdoće po Vikersu zavisi od vrste i debljine
materijala, kao i od veličine tvrdoće koja se očekuje (npr. za debljinu uzorka 0.3-0.5 mm ⇒
F= 5-10 daN, ..., za debljinu uzorka 2.0 do 4.0 mm ⇒ F= 20-50 daN itd.).
Prema nekim standardima postoje preporuke za optimalnu silu utiskivanja: za čelik 30
daN, a za aluminijum i njegove legure 10 daN i dr.
Potrebno vreme utiskivanja utiskivača u površinu uzorka materijala mora da obezbcdi
ravnomerni prirast sile do odabrane vrednosti. Ovo vrcme nanošcnja sile iznosi 10-15 s. Za slučaj
prekoračenja ovog vremena neophodno jc naznačiti ga u oznaci.
Pri merenju po ovoj metodi neophodno je ispunjavanje sledećih uslova:
o Debljina uzorka mora biti veća 1.5 puta od dijagonale otiska;
o Odstojanje centra otiska od ivice uzorka, ili do konture bilo kog drugog otiska, ne
sme biti manja od dijagonale otiska;
o Utiskivač mora biti upravan na površinu uzorka;
o Površina uzorka treba da bude ravna, glatka i čista (brušena i polirana).
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 15: Uslovi merenja
Našim standardima (JUS C.A4.003, JUS C.A4.103 i dr.) za merenje tvrdoće se
preporučuje najmanje tri merenja, ali povećani broj merenja samo povećava tačnost merenja.
Temperatura ispitivanja je sobna, odnosno u granicama 10 do 35°C, a kada je u kontrolisanim
uslovima 23±5°C.
Aparat za ispitivanje tvrdoce;
Konstruktivna rešenja aparata obezbedjuju statičko dejstvo opterećenja na utiskivač
preko sistema poluga. U najvećem broju slučajeva se izvrši samo zamena utiskivača i
opterećenja na aparatu koji se koristi za ispitivanje tvrdoće po Brinelu i ispituje tvrdoća po
Vikersu.
Na sledećin slikama prikazani su izgledi nekih savremenih aparata za merenje tvrdoće
Vikers metodom.
Materijal a A B
Čelik, bakar, legure
bakra
1,5
2.5 4
Laki metali 3 7
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 16: Savremeni uređaji za merenje tvrdoće Vikers metodom
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Tok rada pri ispitivanju;
Tok rada pri ispitivanju tvrdoće po Vikersu je po karakteru sličan ispitivanju tvrdoće
po Brinelu.
Na uzorku pripremljenom na propisani način vrši se utiskivanje utiskivača odabranim
opterećenjem. Tok rada je zavisan od vrste aparata za ispitivanje.
Izvrši se provera ispravnosti dijamantskog utiskivača i učvrsti u odgovarajući nosač.
Pri radu posebno je potrebno voditi računa da ne dođe do oštećenja dijamantskog utiskivača
usled nepažljivog rukovanja, nepravilne pripreme uzorka ili nepravilnog rada.
Naročita pažnja se mora obratiti na jasnoću projektovanja slike otiska na ekran, što se
postiže podešavanjem navrtke.
Pritiskom na odgovarajući taster izabere se sila utiskivanja.
Na odgovarajuće postolje aparata postavlja se pripremljeni uzorak, odnosno radni
predmet, čija se tvrdoća želi ispitati.
Zavojnim vretenom se pričvrsti uzorak ili radni predmet uz nosač utiskivača i
pritiskom na dugme započne se utiskivanjem utiskivača.
Kada opterećenje postigne odabranu vrednost, što se uočava prestankom kretanja
poluge, počinje se sa merenjem vremena trajanja opterećenja.
Po isteku ovog vremena izvrši se rasterećenje pomoću poluge njenim vraćanjem u
početni položaj.
Na ekranu aparata, posle automatske zamene utiskivača lupom, projektuje se slika
površine otiska. Na dobijenoj slici uvećanog otiska, mere se obe dijagonale otiska. Merenje se
vrši pomoću optičkog sistema koji se nalazi na aparatu.
Sa izmerenim veličinama dijagonala izračuna se njihova aritmetička sredina
a pomoću nje se odredi tvrdoća, analitički ili pomoću tabela.
Pri pravilnom izboru sile utiskivanja ostaje obično otisak pravilnog oblika. U slučaju
da se dobiju otisci nepravilnog oblika (konkavne i konveksne površine) potrebno je izvršiti
korekturu tvrdoće. Veličina tvrdoće se pri tome može sračunati po izrazu:
Usled tupog ugla između strana utiskivača, čak I pri relativno velikoj dijagonali otiska,
dubina otiska je srazmerno mala, pa je ovaj postupak ispitivanja naročito podesan za
ispitivanja tankih limova i tankih slojeva.
2
2 1
d d
d
+
·
2
2
2
8544 , 1

,
_

¸
¸
t ⋅

·
Z
d
F
HV
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4.3. Rokvelova metoda
Ispitivanje tvrdoće po Rokvelu se razlikuje od Brinelove i Vikersove metode, jer se
kao merilo tvrdoće uzima nepovratna dubina otiska koji ostavi utiskivač u ispitivanom
materijalu, a ne odnos sile utiskivanja i površine otiska. Postoji veliki broj postupaka merenja
tvrdoće po Rokvelu. Oni se razlikuju u zavisnosti od vrste utiskivača i veličine sile
utiskivanja.
Kao utiskivač se koristi čelična kuglica prečnika: D=1/16", 1/8", 1/4" i 1/2" ili
dijamantska kupa sa uglom konusa od 120° sa zaobljenjem pri vrhu r=0.2 mm.
Zavisno od vrste materijala koji se meri, bira se utiskivač i veličina sile utiskivanja, što
omogućuje korišćenje niza postupaka koji se danas primenjuju u praksi. Prema našim
standardima bliže su odredjeni postupci prve grupe HRB i HRC, budući da se najčešće
primenjuju u praksi pri merenju tvrdoće mašinskih materijala.
Rokvel B (engl.: Ball – lopta, kuglica) i
Rokvel C (engl.: Cone - konus)
Kod ove metode postupak merenja tvrdoće odvija se u tri faze:
Prva faza utiskivanja otklanja uticaj površinskih neravnina primenom odgovarajućeg
predopterećenja F
0
, koje dovodi do prodiranja utiskivača na dubinu h
1
.
Druga faza u kojoj se utiskivač utiskuje na dubinu h
2
. Tada nastaju elastične h
e
i plastične
h
p
deformacije, usled dejstva glavnog opterećenja F
1
, (dodatog na predopterećenje F
0
).
Treća faza je rasterećenje, tj. otklanjanje glavnog opterećenja F
1
i elastičnih deformacija u
uzorku nastalih u drugoj fazi.
Slika 17: Fizička osnova za određivanje tvrdoće po rokvelu (primer Rokvel C metode)
14
14
Molnar R., Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom, Visoka tehnička škola strukovnih studija,
Zrenjanin, 2008.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
U ovom slučaju dubina prodiranja utiskivača h
3
manja je od dubine utiskivanja h
2
za
vrednost elastičnih deformacija h
e
(jer ostaje da deluje predopterećenje F
0
).
Dubina otiska je:
gde je:
h
1
,h
3
[mm] – dubina utiskivanja,
0.002 [mm] – jedna Rokvelova jedinica
Tvrdoća po Rokvel metodi odredjena je pomoću izraza:
Za Rokvel B skalu, gde je utislivač čelična kuglica, najčesće prečnika: D=1/16",
koristi se za merenje tvrdoće mekih čelika, a tvrdoća se izrazava kao:
Za Rokvel C skalu, gde je utiskivač dijamantska piramida, sa uglom vrha α=120
o
i
vrhom zaobljenja r=0,2 mm. Koristi se za izražavanje tvrdoće kod tvrdih i termički obrađenih
čelika, a tvrdoća se izražava kao:
Zavisno od tvrdoće materijala koji se ispituje biće različite i dubine utiskivanja. Da bi,
pri ispitivanju, tvrđi materijali imali veće brojne vrednosti kod Rokvel B postupka se uvodi
konstanta K
1
=130, akod Rokvel C K
2
=100, od kojih se oduzima broj Rokvelovih jedinica
sračunat na osnovu dubine utiskivanja.
Međutim ni jedna ni druga skala nije moguće primeniti za merenje tvrdoće legura
lakih metala, ležišne legure i druge meke legure i u takvim slučajevima treba raditi sa manjim
opterećenjima. Tako je u upotrebi Rokvel F tvrdoća za ispitivanje mesinga, sa upotrebom
kuglice prečnika 1/16'' i sa ukupnim opterećenjem od 60kg.
Skala A se primenjuje na izuzetno tvrde materijale (npr. volfram W), ako postoji
opasnost da se dijamantski vrh ošteti pod velikim pritiskom. Upotrebljava se takođe i za vrlo
tanke limove.
Pri izboru skale treba se uvek rukovoditi primenom što manjeg utiskivača da bi se
sačuvala što veća osetljivost postupka.
U prilogu 3 dati su postupci ispitivanja tvrdoće po Rokvelu.
( )
1 3
1 3
500
002 . 0
h h
h h
e − ⋅ ·

·
002 . 0
130 130
1 3
h h
e HRB

− · − ·
002 . 0
100 100
1 3
h h
e HRC

− · − ·
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Rokvel postupak se primenjuje i za merenje tvrdoće tankih površinskih slojeva, ali to
zahteva plitko prodiranje utiskivača, te se upotrebljavaju male sile. Postupak je u svemu isti
kao i kod ispitivanja tvrdoće C ili B sa razlikom što je manja dopunska, pa prema tome i
ukupna sila. Postoje sledeće skale za ova ispitivanja:
Tabela 4: Postupci ispitivanja tvrdoće po Rokvelu
Oznaka tvrdoće Utiskivač Ukupna sila
15N dijamantski vrh 15kg
30N dijamantski vrh 30kg
40N dijamantski vrh 45kg
15T kuglica 1/16'' 15kg
30T kuglica 1/16'' 30kg
45T kuglica 1/16'' 45kg
Treba napomenuti da se tvrdoća po Rokvelu više ne izračunava, jer aparat za merenje
tvrdoće poseduje skalu na kojoj se odmah očitava vrednost tvrdoće po obe Rokvelove metode.
Postupak ispitivanja:
Da bi se izvršilo određivanje tvrdoće po Rokvelovim metodama, neophodno je pre
ispitivanja sprovesti određene pripreme kako na uređaju tako i na uzorku. Uzorak je potrebno
osloboditi svih nepravilnosti i nečistoća i ako je to potrebno izvršiti mašinsku obradu
(brušenje i poliranje), kao i odmašćivaje.
Uslovi ispitivanja:
Prilikom ispitivanja tvrdoće po Rokvelovim metodama, neophodno je zadovoljiti
sledeće uslove:
o debljina uzorka je minimum 8 puta veća od trajne dubine otiska h
3,
o međusobno odstojanje centara otiska, kao i odstojanje od ivice uzorka, treba da je
veće od 3 mm,
o površina uzorka je glatka i ravna bez oksidnog sloja i drugih nepravilnosti,
o merenje tvrdoće po Rokvel C metodi je za materijale sa tvrdoćom HRC > 20,
o merenje tvrdoće po Rokvel B je za materijale sa tvrdoćom HRB od 20 ÷100.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 18: Uslovi ispitivanja
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Tok rada pri merenju
Merenje tvrdoće je vrlo jednostavno, i posle kratkotrajne obuke može se poveriti licu
nižih školskih kvalifikacija. Tok merenja se sastoji u sledećem:
o Odabira se odgovarajući utiskivač (čelična kuglica ili dijamantska kupa);
o Odabira se sila glavnog opterećenja (F
1
u zavisnosti od tipa skale);
o Uzorak se postavlja na postolje i zavojnim vretenom dovodi u kontakt sa utiskivačem;
o Okretanjem zavojnog vretena mora se mala kazaljka dovesti u položaj repeme crte, a
velika kazaljka na nulu čime je naneto predopterećenje F
0
;
o Izvodi se oslobađanje poluge čime se aktivira nanošenje glavnog opterećenja F
1
;
o Po isteku potrebnog vremena veća kazaljka se zaustavi i tada se izvodi rasterećenje
utiskivača od glavnog opterećenja F
t
;
o Veličina tvrdoće direktno se očitava na odgovarajućoj skali aparata;
o Po završenom ispitivanju uzorak se oslobadja utiskivača spuštanjem zavojnog vretena.
Označavanje tvrdoće po Rokvel metodi izvodi se na sledeći način:
Primer oznake: 45 HRC
gde je:
45 – vrednost tvrdoće,
HRC – oznaka tvrdoće Rokvel C
Opis aparature:
Aparat za ispitivanje tvrdoće po Rokvelu je konstruisan tako da se na njemu može
izmeriti tvrdoća po obe rokvelove metode (Slika 19) jednostavnom zamenom utiskivača.
Konstrukcijski veoma podseća na Briviskop, s tom razlikom što je umesto optičkog
instrumenta kojim se kod Briviskopa meri prečnik otiska, ovde postavlja uređaj sa dve skale.
Jedna skala služi za direktno očitavanje tvrdoće po Rokvel C metodi, dok druga služi za
direktno očitavanje po Rokvel B metodi.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 19: Uređaj za merenje tvrdoće Rokvel metodom
Slika 20: Savremeni uređaji za merenje tvrdoće Rokvel metodom
Postupci po Brinelu i Vikersu daju tačnije vrednosti tvrdoće, međutim i ispitivanje po
Rokvelu, zahvaljujući svojoj jednostavnosti, odnosno mogućnosti brzog merenja, ima široku
primenu u praksi, naročito za pogonska ispitivanja.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4.4. Libova metoda
Metoda meranja tvrdoće po Libu je razvijena 1975. gdine od strane D. Liba (Dietmar
Leeb). Za cilj je imao da konstruiše mali prenosni uređaj za merenje tvrdoće metala. Metoda
je razvijena i kao alternativa glomaznim i ponekad zamršenim tradicionalnim metodama i
opremama za merenje tvrdoće. Prvi Libov uređaj za merenje tvrdoće nazvan je „Equotip”
izraz koji se i danas upotrebljava kao sinonim za Libov uređaj (metodu).
Princip merenja tvrdoće po ovoj metodi je sličan Skleroskopskoj metodi (Metoda po
Šoru). Za razliku od te metode gde se odskok vizualno meri i gde je u velikoj meri uključen
ljudski faktor kod Lib metode sve beleži elektronski senzor unutar samog uređaja.
Tvrdoća se meri indirektno, preko gubitka energije tzv. uticaj tela. Brzina utiskivača se
beleži u tri glavne faze testa.
Slika 21: Glavne faze kretanja utiskivača
o Prva faza (put pre udara - udar), predstavlja put u kojem kuglica ubrzava uz
pomoć opruge prema površini ispitivanog predmeta.
o Druga faza (udar). U ovoj fazi utiskivač i ispitivana površina su u punom
kontaktu. Kuglica pri udaru stvara plastične deformacije površine, odnosno
udubljenje. Zbog tog kuglica gubi svoju brzinu i energiju i što je materijal
mekši to će više brzine i enrgije izgubiti a udubljenje (otisak) će biti veće.
o Treća faza (povratni put) u kojoj utiskivač napušta ispitivani materijal (uzorak)
sa preostalom energijom.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 22: Šematski prikaz Libovog uređaja
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 23: Šematski prikaz Libovog uređaja
Libova ideja je bila da se izmeri brzina pre i posle udara putem indukcije napona,
izazvanog pomeranjem magneta kroz kalemni namotaj na cevnoj vođici. Indukovani napon je
direktno srazmeran brzini magneta. Izazvani indukovani signal je zabeležen u električnom
indikatoru gde se dalje obrađuje da bi na kraju dobili brojčanu vrednost tvrdoće u Libovim
jedinicama.
L – vrednost, takođe poznata kao i Libov broj ili Libova tvrdoća (HL) se izračunava iz
odnosa brzina pre i posle udara pomnezeno sa 1000:
Libova metoda je veoma poznata metoda i koristi se u skoro svim granama industrije.
Istrument je pogodan za merenje svih vrsta metala, čak i zakrivljenih površina i teško
pristupne lokacije mogu biti ispitane sve dok ispitivač stoji u vertikalnom položaju u odnosu
na ispitivani predmet.
Uslovi ispitivanja su kao i kod drugih metoda veoma slični. Materijal mora da bude
određene mase i debljine, površina mora biti glatka i ravna, odmašcena i treba uzeti u obzir
temperaturu vazduha na mestu na kojem se vrši ispitivanje.
1000 1000 ⋅ · ⇔ ⋅ ·
i
r
V
V
L
B
A
L
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 24: Uređaj za merenje tvrdoće Lib metodom
15
15
Kompatseher M. EQUOTIP – REBOUND HARDNESS TESTING AFTER D.LEEB, Washington, 2004.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4.5. Knupova metoda
Knupov (Knoop) aparat koji je razrađen u Nacionalnom birou SAD za standarde, ima
osetljiv utiskivač od industrijskog dijamanta koji ostavlja jasan otisak romboidnog oblika sa
dugom dijagonalom koja je oko sedam puta veća od njegove kratke dijagonale i oko trideset
puta veća od maksimalne dubine otiska. Odnos strana otiska oko 1:7 omogućava mnogo
tačnije merenje dijagonale otiska pomoću mikroskopa (do 500 puta). Sama dubina utiskivanja
je manja, pa se ova metoda može primeniti i za ispitivanje veoma tankih uzoraka. Ovaj metod
ispitivanja mikrotvrdoće se sve više koristi u Evropi, uključujući i nasu zemlju. Vrednost
mikrotvrdoće po Knupu određuje se prema izrazu:
gde je:
F [N] – sila utiskivanja,
l [mm] – izmerena dužina duge dijagonale,
14,2 [-] – konstant koja odgovara standardnim uglovima utiskivača.
Slika 25: Utiskivač – dijamantski romb
16
16
Terzić P., Ispitivanje metala, Institut za ispitivanje materijala, Beograd, 1972.
2
2 , 14
102 , 0
l
F
HK

⋅ ·
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Tok rada pri ispitivanju:
o Pošto su sve pripreme za ispitivanje urađene i zadovoljeni svi faktori koji utiču
na tačnost metode ispitivanja tvrdoće može se početi sa postupkom,
o Utiskivač se utiskuje u uzorak kontrolisanom silom,
o Sila se održava određeno vreme, obično 10-15 sekundi,
o Nakon tog vremena utiskivač se sklanja ostavljajući otisak u obliku romba u
ispitivanom materijalu,
o Pomoću mikroskopa meri se dužina duže dijagonale,
o Podaci se ubacuju u formulu i dobija se vrednost tvrdoće.
Primer oznake: 450HK0.5
450 – izračunata tvrdoća,
HK – oznaka tvrdoće,
0.5 [kg] – sila utiskivanja
Tabela 5: Tvrdoće po Knupu za neke materijale
Materijal HK
Zlato 69 HK
Silicijum - karbid 820 HK
Keramika 2480 HK
Dijamant 8000 HK
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4.6. Poldijeva metoda
Ispitivanje tvrdoće ovom metodom koristi se u slučajevima kada se ne može izvesti
merenje tvrdoće statičkim metodama (npr. zbog nedostatka aparata, dela velikih dimenzija,
kada je nekorisno razaranje uzorka i tsl.). Ova metoda daje rezultate koji za praksu imaju
zadovoljavajuću tačnost. Merenje tvrdoće je zasnovano na udarnom dejstvu utiskivača i
omogućuje izračunavanje tvrdoće slično tvrdoći po Brinel-metodi. Odnosno, Poldi metoda je
u principu modifikovana Brinel metoda.
Postupak uporednim ispitivanjem sastoji se u jednovremenoj izradi otiska u
ispitivanom materijalu i u metalu poznate tvrdoće, dejstvujući na utiskivač udarom čekića. Na
slici 26 pokazan je Poldijev aparat za ispitivanje tvrdoće na kome se nalaze čelična kuglica D,
koja se posredstvom udara čekića o čelični stub C utisne jednovremeno u površinu ispitivanog
komada M i u etalon E poznate tvrdoće. Pošto su oba otiska dobijena dejstvom iste dinamičke
sile F, tvrdoća se može odrediti pomoću tabele ili analitički sledećim izrazom.
• Analitička metoda:
– tvrdoća etalona
– tvrdoća ispitivanog materijala
Kako se u oba slučaja deluje istom silom, deobom ovih jednačina dobijamo:
gde je:
D – prečnik čelične kuglice, D=10mm,
d
E
– srednja vrednost dva izmerena prečnika otiska materijala poznate tvrdoće,
d
M
– srednja vrednost dva izmerena prečnika otiska u ispitivanom materijalu.
( )
2 2
2
E
E
d D D D
F
HB
− −
·
π
( )
2 2
2
M
M
d D D D
F
HB HP
− −
· ·
π
HP
d D D
d D D
HB HB
M
E
E M
·
− −
− −
⋅ ·
2 2
2 2
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Kao što se vidi metoda se fizički zasniva na III Njutnovom zakonu, po kojem sila
akcije utiskuje kuglicu u uzorak, dok sila reakcije koja je istog pravca i inteziteta, a suprotnog
smera od sile akcije, utiskuje kuglicu u etalon.
Slika 26: Poldijev aparat
17
Slika 27: Princip određivanja tvrdoće Poldi metodom
17
Molnar R., Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom, Visoka tehnička škola strukovnih studija u
Zrenjaninu, Zrenjanin, 2008.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 28: Poldi čekić
Uslovi ispitivanja
Ova metoda daje rezultate koji za praksu imaju zadovoljavajuću tačnost. U sučtini je vrlo
jednostavna i brza, a ponekad jedino moguća metoda za ispitivanje tvrdoće.
o Prečnik utiskivača je uvek D=10 mm;
o Sila kojom se deluje na utiskivač je dinamičkog karaktera (udar ručnim čekićem);
o Ostvareni prečnici otisaka mora da leže u granicama d=2-4 mm;
o Površina merenja mora da je čista i obradjena mašinskom obradom;
o Osa udara mora biti upravna na površinu predmeta;
o Maksimalna tvrdoća merne površine predmeta mora biti manja od 450 HBS;
o Tvrdoća etalon predmeta (čelične šipke) mora biti ravnomerna po celom preseku i
odredjena po Brinel metodi, a što bliže tvrdoći koju očekujemo da ima mereni
materijal.
Tok rada pri ispitivanju
o Poldijev čekić se pripremi za rad postavljanjem etalon-šipke u odgovarajući otvor, pri
čemu etalon naleže na utiskivač zahvaljujući pritisku opruge
o Na pripremljenu površinu koja se meri postavi se Poldijev čekić tako da njegova osa
bude upravna na površinu;
o Odgovarajućim udarom ručnim čekićem izvodi se utiskivanje kuglice u površinu
etalona i materijala;
o Dobijeni otisci na površini predmeta i etalona se mere pomoću lupe sa linearnim
merilom;
o Ako su prečnici otiska veći od 4 mm ili manji od 2 mm ispitivanje se mora ponoviti
o Na osnovu poznatog izraza ili pomoću tabela odredjuje se tvrdoća po Poldiju.
Ova metoda je jednostavna i brza.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4.7. Skleroskopska metoda (Metoda po Šoru)
Princip merenja tvrdoće, po ovoj metodi, zasnovan je na elastičnom odskoku i na
vizuelnom merenju visine njegovog prvog odskoka. Visina odskoka zavisna je od vrste
materijala, njegove tvrdoće, modula elastičnosti, stanja površine, mase predmeta, kao i
aparata za merenje.
Aparat za ispitivanje tvrdoće
Po svojoj konstrukciji aparat je veoma jednostavan. Aparat se sastoji iz jedne staklene
cevi dužine 245 mm, podeljene na 130 podeoka, u kojoj se nalazi pokretni utiskivač mase
2.5g sa dijamantskim kupastim vrhom. Pri merenju tvrdoće utiskivač se pušta da slobodno
pada bez trenja kroz staklenu cev na površinu predmeta čija se tvrdoća meri. Visina prvog
odskoka utiskivača u podeocima skale je mera odskočne tvrdoće.
Slika 29: Šema i izgled skleroskopa
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 30: Izgled savremenih skleroskopa
Uslovi ispitivanja
o Pošto naš standard nije definisao ovu metodu, koriste se preporuke proizvodjača:
o Primenjuje se pri merenju tvrdoća čelika i tvrdih livova tvrdoće 225 do 940 HV;
o Na istom mestu uzorka izvodi se samo jedno merenje;
o Vrednost tvrdoće uzorka je srednja vrednost iz najmanje 5 pojedinačnih merenja visina
prvih odskoka utiskivača;
o Temperatura pri ispitivanjuje sobna (izuzetno i do 10-35°C);
o Masa postolja, na koju se postavlja uzorak mora biti najmanje 2-5 kg.
Tok rada pri merenju
o Aparat za merenje - Šorov skleroskop, čvrsto se postavlja na površinu uzorka ili radnog
predmeta, pri čemu se kontrola upravnosti proverava libelom;
o Podiže se utiskivač u najviši položaj;
o Oslobadja se utiskivač da slobodno pada (pritiskom na dugme);
o Pažljivo se prati odskok utiskivača i registruje visina odskoka;
o Na osnovu srednje vrednosti elastičnog odskoka utiskivača može se tvrdoća po Šoru
preračunati u tvrdoću po Vikersu.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 31: Odnos tvroće po Šoru i tvrdoćr po Vikersu
18
Skleroskop se odlično može upotrebiti za merenje tvrdoće površinski kaljenih čelika a
naročito pri tankom tvrdom sloju kao kod cementiranih ili nitriranih čelika. Naročitu
pogodnost pruža ova metoda prema ispitivanju tvrdoće na povišenim temperaturama.
18
Molnar R., Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom, Visoka tehnička škola strukovnih studija u
Zrenjaninu, Zrenjanin, 2008.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4.8. Duroskopska metoda
Duroskop (sklerograf) je prost, lak aparat, malih dimenzija i primenjuje se za brza
merenja tvrdoća, posebno vertikalnih površina.
Slika 32: Aparat za merenje tvrdoće — duroskop
Princip rada ovog aparata baziran je na padu malog utiskivača (3), obrtnog oko neke
ose sa početne visine – H
1
, i njegovom udaru u utiskivač (1), koji je naslonjen na površinu
radnog predmeta čija se tvrdoća meri (4). Kinetička energija utiskivača troši se na utiskivanje,
ostvarujući delimično plastične, a delom elastične deformacije. Usled elastičnog odskoka
podiže se utiskivač do neke visine – H
2
. Ova visina se uočava pomoću kazaljke (2) koja je,
ponešena utiskivačem pri odskoku ostala na toj visini. Visina odskoka, odredjena položajem
kazaljke, očitava se na skali durometra i predstavlja meru tvrdoće po ovoj metodi.
Uslovi ispitivanja
Pošto naš standard nije definisao ovu metodu, koriste se preporuke proizvodjača:
o Primenjuje se pri merenju tvrdoća malih i komplikovanih delova, kao i delova u
završnoj fazi mašinske obrade (zupčanici, radilice i dr.);
o Mogu se ispitivati kako metalni tako i nemetalni materijali, keramika i tsl.
o Na istom mestu uzorka izvodi se samo jedno merenje;
o Vrednost tvrdoće uzorka je srednja vrednost iz najmanje 5 pojedinačnih merenja visina
prvihodskoka utiskivača;
o Temperatura pri ispitivanju je sobna (izuzetno i 10-35°C);
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Tok rada pri merenju
Tok rada je lak i brz, zahvaljujući konstrukciji aparata.
o Klatno se postavlja (podiže) u gornji položaj okretanjem odgovarajuće navrtke na
zadnjoj strani aparata;
o Aparat se prislanja uz vertikalnu površinu predmeta;
o Pomoću libele aparat se postavlja u horizontalni položaj;
o Pritiskom na taster za aktiviranje oslobadja se malj sa klatnom koji pada na utiskivač
(ne sme doći do pomeranja aparata);
o Na lučnoj skali, kojaje podeljena na 70 podeoka, očitava se broj duroskopskih jedinica
na mestu zaustavljanja kazaljke;
o Prevodjenje duroskopskih jedinica u tvrdoću po Vikersu, izvodi se preko dijagrama;
Slika 33: Izgled savremenih duroskopa
Slika 34: Merenje tvrdoće duroskopom
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Duroskop se primenjuje za merenje tvrdoće svih materijala i predstavlja jedan od
najpreciznijih uređaja.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4.9. Mosova metoda
Mosova skala tvrdoće je skala od 10 stepeni kojom se određuje relativna tvrdoća
minerala. Izumeo ju je nemački minerolog Fridrih Mos 1812 godine. Tvrdoća pojedinih
minerala u ovoj skali nije složena proporcijalno. Ova skala je jedna od orijentacionih skala, a
klasifikacija se zasniva na tome da ako ispitivani mineral može da ogrebe površinu uzorka,
biće klasifikovan njegovom tvrdoćeom.
Primer ispitivanja relativne tvrdoće minerala; ako mineral koji se ispituje može da
ogrebe površinu kvarca i kvarc može njega onda će imati kvarcovu tvrdoću, odnosno tvrdoću
7 po Mosovoj skali. Ukoliko mineral koji ispitujemo može da ogrebe kvarc, a kvarc ne može
ispitivani mineral onda će njegova tvrdoća biti veća od 7, a ukoliko isti mineral ne može da
ogrebe topoz (topoz ima tvrdoću 8 po Mosovoj skali) usvaja se da je tvrdoća ovog minerala
po Mosovoj skali 7,5.
U ovoj tabeli minerali su poređani od najmekšeg do najtvrđeg.
Tabela 6: Minerali koji se koriste za ispitivanje tvrdoće po Mosu
Tvrdoća po Mosu Mineral Apsolutna tvrdoća Slika
1 Talk (Mg
3
Si
4
O
10
(OH)
2
) 1
2 Gips (CaSO
4
·2H
2
O) 3
3 Kalcit (CaCO
3
) 9
4 Fluorit (CaF
2
) 21
5 Apatit (Ca
5
(PO
4
)
3
(OH-,Cl-,F-)) 48
6 Feldspat (KAlSi
3
O
8
) 72
7 Kvarc (SiO
2
) 100
8 Topoz (Al
2
SiO
4
(OH-,F-)
2
) 200
9 Korund (Al
2
O
3
) 400
10 Dijamant (C) 1600
Danas se ovaj postupak ispitivanja tvrdoće upotrebljava jedino u mineralogiji.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4.10. Martensova metoda
Prema Martens-ovom postupku ravna površina se zapara nekoliko puta vrhom
konusnog dijamanta sa uglom u vrhu konusa 90
o
pri raznim opterećenjima. Širina zaparanog
traga se meri u mikronima i nanosi u dijegram u zavisnosti od opterećenja. Merenje širine se
vrši mikroskopom.
Tako je konstruisan i aparat (sl. 36) sa postoljem na koje se učvrsti uzorak i koje se
može pomicati nekoliko milimetara u smeru poluge sa učvršćenim dijamantskim vrhom.
Jednostavnim premeštanjem pomičnog tega G menja se sila pritiskivanja.
Kao merilo tvrdoće se uzima ono opterećenje u gramima koje izaziva širinu zaparanog
traga 10µ. Za primer prikazan na slici 35 tvrdoća iznosi 36 p.
U tablici 7 dati su kao primer Martensove tvrdoće nekih materijala. Velike razlike u
brojnim vrednostima pružaju pogodno merilo za procenjivanje tvrdoće.
Slika 35: Tvrdoća zaparavanjem po Martens-u
Slika 36: Uređaj za ispitivanje tvrdoće Mosovim postupkom
19
19
Grupa autora, Tehnička enciklopedija, Jugoslovenski leksikografski zavod, Zagreb, 1979.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Tabela 7: Tvrdoća po Martens-u za neke materijale
Materijal Tvrdoća zaparavanjem (p)
Olovo 16,8
Kalaj 23,4÷28,2
Bakar 34,3÷39,8
Čelik, meki 70,8÷76,5
Čelik, tvrdi 137,5÷141
Na tankim slojevima se ne mogu zaparati zarezi širine 10µ a da pri tome dijamant ne
prodre u osnovi materijala, te se u ovim slučajevima koristi postupak pod nazivom “Diritest”.
Nekim materijalima je teško odrediti širinu zareza, jer su ivice nepravilne zbog
drobljenja materijala.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
5. Zavisnost između postupaka merenja tvrdoće
i oblast primene
Preračunavanje vrednosti tvrdoće dobijenih po jednom postupku u jedinice nekog
drugog postupka sadrži uvek greške u sebi; stoga ovakva pretvaranja treba izbegavati, sem u
specijalnim slučajevima, kada je pouzdana osnova za preračunavanje dobijene uporednim
ispitivanjima.
U praksi se međutim, ovakva proračunavanja često vrše radi sticanja orijentacione
predstave o tvrdoći izraženoj u jedinicama nekog drugog postupka. Kao osnova za
preračunavanje služe brojne krive dobijene uporednim ispitivanjem. Usled različitih sastava
upotrebljenih materijala i njihovih elastičnih svaojstva pojedine objavljene krive znatno se
međusobno razlikuju.
Još je teže izraziti zavisnost jedne tvrdoće od druge formulama, pa makar i sa
ograničenim opsegom primene. Postoje izvesni obrasci koji služe preračunavanju, ali se oni
mogu primenjivati samo kao gruba aproksimacija stvarnim rezultatima. Sledećih nekoliko
obrazaca navedeni su samo primera radi i pored njih je naznačeno sa kojom tačnošću i u
kojem opsegu mogu biti primenjivani.
(za HRB veće od 40 i manje od 100. Greška u granicama ±10%)
(za HRC veće od 40 i manje od 40. Greška u granicama
±10%)
(za HRC veće od 40 i manje od 70. Greška u granicama ±10%)
(za HRE veće od 30 i manje od 100. Greška u granicama ±10%)
Dijagram (sl. 37) pokazuje grafički zavisnost tvrdoće izražen u raznim sistemima.
HRB
HB

·
130
7300
( )
2
100
4500 52000
HRC
HRC
HB

⋅ −
·
( )
HRC
HRC
HB

− ⋅ −
·
100
57 10 25000
2
HRE
HB

·
130
3710
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 37: Grafikon zavisnosti tvrdoća po raznim metodama
20
Tablica 8 daje mogućnost preračunavanja reznih vrednosti tvrdoća.
Tablica 8: Tablica preračunavanja tvrdoća
Brinel
H
10/3000/30
Vikers
Rokvel
Šor
C B
780 1150 70 - 106
745 1050 68 - 100
712 960 66 - 95
682 885 64 - 91
653 820 62 - 87
627 765 60 - 78
601 717 58 - 75
578 675 57 - 72
555 633 55 - 70
534 598 53 - 67
514 567 52 - 65
20
Vasić P., Arsenijević M., Ispitivanje materijala, Univerzitet u Beogradu, Beograd, 1962.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Brinel
H
10/3000/30
Vikers
Rokvel
Šor
C B
495 540 50 - 67
477 515 49 - 65
461 494 47 - 63
444 472 46 - 61
429 454 45 - 59
415 437 44 115 57
401 420 42 114 55
388 404 41 114 54
375 389 40 113 52
363 375 38 113 51
352 363 37 112 49
341 350 36 111 48
331 339 35 111 46
321 327 34 110 45
311 316 33 109 44
302 305 32 108 43
293 296 31 107 42
285 287 30 105 40
277 279 29 104 39
269 270 28 104 38
262 263 26 103 37
255 256 25 102 37
248 248 24 102 36
241 241 23 100 35
235 235 22 99 34
229 229 21 98 33
223 223 20 97 32
217 217 18 96 31
212 212 17 96 31
207 207 16 95 30
201 201 15 94 30
197 197 13 93 29
192 192 12 92 28
187 187 10 91 28
183 183 9 90 27
179 179 8 89 27
174 174 7 88 26
170 170 6 87 26
166 166 4 86 25
163 163 3 85 25
159 159 2 84 24
156 156 1 83 24
153 153 - 82 23
149 149 - 81 23
146 146 - 80 22
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Brinel
H
10/3000/30
Vikers
Rokvel
Šor
C B
143 143 - 79 22
140 140 - 78 21
137 137 - 77 21
134 134 - 76 21
131 131 - 74 20
128 128 - 73 20
126 126 - 72 -
124 124 - 71 -
121 121 - 70 -
118 118 - 69 -
116 116 - 68 -
114 114 - 67 -
112 112 - 66 -
109 109 - 65 -
107 107 - 64 -
105 105 - 62 -
103 103 - 61 -
101 101 - 60 -
99 99 - 59 -
Tvrdoća ne predstavlja fizičko egzaktno definisano mehaničko svojstvo, merenje
tvrdoće je jedan od najraširenijih postupaka na području ispitivanja mehaničkih svojstava.
Razlog tome je sa jedne strane što je tvrdoća u korelaciji sa nekim drugim mehaničkim
svojstvima (npr. Rm), a sa druge strane merenje tvrdoće je jednostavnije i pre svega brže od
ispitivanja nekih drugih mehaničkih svojstava.
Za merenje tvrdoće nisu potrebni posebno izrađeni uzorci već je merenje moguće, u
zavisnosti od metoda, na poluproizvodima ili čak na gotovim proizvodima. Zbog toga su se sa
vremenom razvile i različite metode merenja tvrdoće.
Oblast primene:
Instrumenti za ispitivanje tvrdoće su primenljivi i primenjuju se u svim oblastima.
Svaka metoda je ograničena (manje ili više) za određenu oblast primene pa samim tim odluku
o tome koja će se metoda i instrument upotrebiti za određivanje tvrdoće u velikoj meri zavisi
od zahteva za ispitivanje.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Podesnost određenih metoda za različite vrste materijala:
Rokvel C ima područje merenja od 0 do 100 HRC teorijski, prektično od 20 do 70
HRC, stoga je ova metoda podesna gotovo samo u pogonima i gotovo isključivo na čelicima.
Vikers usled mogućnosti rada sa bilo kojom silo, može se vrlo dobro primeniti za ispitivanja
tvrdoće površinskih slojeva (cementiranih slojeva). Mosova metoda izumljena u mineralogiji
kao takva naj podosnija je za merenje tvrdoće minerala. Metode bazirane na principu
elastičnog otskoka (Lib, Skleroskop, Duroskop) posebno su podesne za materijale sa visokim
modulom elastičnosti. Martensova metoda nije pogodna za materijale poput gipsa, opeke,
betona jer se ivica na mestu na kojem je materijal zaparan drobi i time povećavaju trag, zbog
toga podesna je za materijale sa visokom tvrdoćom (titanijum, volfram, hrom, …). Poldijeva
metoda pogodna je za materijale sa malom tvrdoćom (do 450 HBS) gde spadaju laki metali,
plastike, …
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
6. Zaključci
U ovom radu sam opisao standardne postupke ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala
kao i njihove karakteristike ponaosob.
Prvim poglavljem ovog rada sam obuhvatio samo ona mehanička svojstva koja imaju
osnovni značaj, jer ona ukazuju na ponašanje materijala pod dejstvom spoljašnjih sila. Neka
od mehaničkih svojstav su: tvrdoća, elastičnost, plastičnost, zamor, …
Drugo poglavlje, “Klasifikacija ispitivanja svojstva tehničkih materijala” ukazuje na to
kakva seve ispitivanja postoje, kako se dele i koji je cilj ispitivanja materijala. Glavni cilj
ispitivanja materijala je da se osobine materijala iskažu određenim brojem karakteristika.
U trećem poglavlju je opisana podela ispitivanja tvrdoće. Deli se na statičke i
dinamičke metode ispitivanja.
U četvrtom poglavlju sam opisao standardne metode ispitivanja tvrdoće i izložio
detaljno metodologiju svakog postupka pojedinačno.
U poslednjem poglavlju “Zavisnost između postupaka merenja tvrdoće i oblast
primene” grafički i tabelarno su upoređene vrednosti tvrdoće različitih metoda, i navedena je
oblast primene metoda ispitivanja tvrdoce iz četvrtog poglavlja rada kao i podesnost tih
metoda za različite vrste materijala.
Nema sumnje da će se u budućnosti pojaviti novi načini ispitivanja tvrdoće, ona će
pratiti razvoj i inovacije u svim oblastima gde je tvrdoća kao mehaničko svojstvo materijala
neophodna.
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Literatura
[1] Terzić P., Ispitivanje metala, Institut za ispitivanje materijala, Beograd, 1972.
[2] Molnar R., Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom, Visoka tehnička škola
strukovnih studija u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2008.
[3] Ksenija B. Ronai, Osobine i ispitivanje materijala, Viša tehnička škola, Novi Sad, 1983.
[4] Pantelić I., Poznavanje materijala – osobine i ispitivanje metalnih materijala, Univerzitet
u Novom Sadu, Beograd 1967.
[5] Lučić R., Mašinski materijali, Biblioteka Vukova nauka, Paraćin, 1994.
[6] Vasić P., Arsenijević M., Ispitivanje materijala, Univerzitet u Beogradu, Beograd, 1962.
[7] Grupa autora, Tehnička enciklopedija, Jugoslovenski leksikografski zavod, Zagreb, 1979.
[8] Soldat D., Otpornost materijala, Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu,
Zrenjanin, 2007.
[9] Kompatseher M. EQUOTIP – REBOUND HARDNESS TESTING AFTER D.LEEB,
Washington, 2004.
Ostalo:
[9] http://books.google.com
[10] http://www.mfkg.kg.ac.rs/
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Prilozi
Prilog 1: Svojstva tehničkih materijala
Prilog 2a: Klasifikacija ispitivanja tehničkih materijala
Prilog 2b: Klasifikacija ispitivanja tehničkih materijala
Prilog 3: Postupci ispitivanja tvrdoće po Rokvelu
Prilog 4: Uporedne vrednosti tvrdoće (skale)
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Tabela 11: Postupci ispitivanja tvrdoće po Rokvelu
Oznaka tvrdoće Utiskivač
Ukupno opterećenje
u (kg)
Skala na kojoj se čita
(u zavisnosti od uređaja)
Prva (osnovna) grupa
B kugl. 1/16'' 100 crvena
C dijamant. vrh 150 crna
Druga grupa
A dijamant. vrh 60 crna
D dijamant. vrh 100 crna
E kugl. 1/8'' 100 crvena
F kugl. 1/16'' 60 crvena
G kugl. 1/16'' 150 crvena
H kugl. 1/8'' 60 crvena
K kugl. 1/8'' 150 crvena
Treća grupa
L kugl. 1/4'' 60 crvena
M kugl. 1/4'' 100 crvena
P kugl. 1/4'' 150 crvena
R kugl. 1/2'' 60 crvena
S kugl. 1/2'' 100 crvena
V kugl. 1/2'' 150 crvena
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 38: Uporedne vrednosti tvrdoće – skalarni prikaz
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 39: Uporedne vrednosti tvrdoće – skalarni prikaz
4
Ispitivanja tvrdo će tehničkih materijala
Slika 40: Uporedne vrednosti tvrdoće i zatezne čvrstoće– skalarni prikaz

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala

Uvod

Poznavanje tehničkog materijala je jedno od osnovnih zadataka inženjera koji se bave projektovanjem, ali isto tako i proizvodnjom bez obzira da li je u pitanju mašinstvo ili neka druga grana industrije. Da bi se izbor materijala mogao obaviti najcelishodnije, potrebno je detaljno poznavati funkcije koje materijal treba da obavlja u izrađenom predmetu, kako bi se znalo koja svojstva treba da ima. Današnje stanje tehnike zahteva potpuno poznavanje i materijala i sirovina, ne samo radi izbora materijala među postojećim, nego i radi stvaranja novog materijala. Ispitivanje materijala se ne vrši samo radi utvrđivanja svojstva prilikom proizvodnje, već vrlo često i radi ekspertize u svrhu utvrđivanja načina upotrebe. Ispitivanje materijala ima još jednu veoma značajnu ulogu. Ono treba da omogući da se dođe do zaključka koji bi služio kao podloga za propise o pouzdanosti materijala ili proizvoda i konstrukcija. Značaj ispitivanja materijala za razvoj tehnike i današnja dostignuća na polju gradnje aviona, automobila, železnice, brodova, turbina, mlaznih motora, svemirskih letelica itd. svakako je inzvaredno veliki. S obzirom na način delovanja sile, vrstu naprezanja i uslove pri kojima se ova svojstva određuju može se načiniti više podela mehaničkih ispitivanja. Prema načinu delovanja sile razlikuju se statička i dinamička ispitivanja. S obzirom na vrstu naprezanja razlikuju se ispitivanja zatezanjem, pritiskom, savijanjem, uvijanjem, smicanjem itd. uz mogućnost njenog kombinovanja. Sva ova ispitivanja mogu se vršiti pri statičkom ili dinamičkom dejstvu sila tako da je moguće ostvariti veliki broj raznih kombinacija. Mehanička ispitivnja se najčešće vrše na sobnoj temperaturi, ali isto tako i na niskim, odnosno povišenim temperaturama. Tvrdoća se, zapravo i određuje različitim mehaničkim dejstvom pa stoga i iskazuje merenjem različitih veličina:
1) Merenjem otpora prodiranja (ili dubine prodiranja) u površinu materijala,

2) Merenjem površinskih razaranja nastalih dejstvom tvrdih tela, 3) Merenjem elastičnih osobina površine materijala, ispitivanjem elastičnog sudara tvrdog tela sa površinom materijala (metode odskakanjem). Glavni cilj ispitivanja tvrdoće materijala je da se svojstva (osobine) materijala iskažu određenim brojnim karakteristikama.

4

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala

1. Klasifikacija svojstva tehničkih materijala
Da bi se neki konstrukcioni ili pogonski materijal mogao pravilno upotrebiti potrebno je što potpunije poznavati njegove osobine. Postoji veliki broj različitih osobina materijala, ali sve se one mogu svrstati u nekoliko grupa: fizičko-mehaničke, hemijske, tehnološke... Neke od ovih osobina su opšteg karaktera, zajedničke kod većine materijala, npr. gustina, tvrdoća, čvrstoća itd, a neke specifičnog karaktera, svojstvene nekom materijalu ili grupi materijala, npr. plastičnost, livkost, kovnost, magnetne osobine itd. U tabeli 1. date su važnije fizičko-mehaničke, hemijske, tehnološke i druge osobine materijala (uglavnom konstrukcionih materijala).

Tabela 1: Osnovne osobine (svojstva) tehničkih materijala Fizičke Mehaničke Termičke Elektronične osobine osobine osobine osobine Kristalana KonduktiDielektrična Tvrdoća struktura vnost konstanta EmisiGustina Čvrstoća Histerezis vnost TemperaModul Specifična Koercitivna tura elastičnosti toplota sila topljenja Otpornost KonduktiViskozitet Plastičnost na požar vnost KoeficiPermeajent Naprezanje bilnost termičkog širenja Optičke Žilavost osobine loma Dimenziona Puzanje stabilnost

Hemijske osobine Korozija i degradacija Oksidacija Mesto u nizu Termička stabilnos Biološka stabilnost Naponska korozija

Proizvodne osobine Zavarljivost Mogućnost livenja Mogućnost mašinske obrade Trajnost (postojanost) Spsobnost oblikovanja palstičnom deformacijom

Nuklearne osobine Vreme poluraspada Stabilnost

Karakteristične osobine pogonskih materijala su još mnogobrojnije, naročito specifične tehnološke osobine, kao npr. brzina detonacije eksploziva, toplotna moć goriva, viskozitet ulja, temperatura kapanja masti, tvrdoća vode itd. U prilogu 1, dat je tabelarni prikaz još jedne podele svojstva tehničkih materijala.

4

Ispitivanje tvrdoće se široko koristi za kontrolu. Vrednosti tvrdoće dobijene u posebnom ispitivanju služe za upoređenje materijala i njihovih obrada. Tvrdoća Pod tvrdoćom se uopšteno podrazumeva mehaničko svojstvo.1. Postoji veliki broj metoda za određivanje tvrdoće. Ono nije osnovno svojstvo materijala ali je u vezi sa elastičnim i plastičnim svojstvima. Termička obrada ili mehanička obrada se održava u promeni tvrdoće. jer ona ukazuju na ponašanje materijala pod dejstvom spoljašnjih sila. Svojstvo „tvroće“ je teško definisati. kao i svi ostali uslovi ispitivanja budu tačno definisani. zatim sila utiskivanja. Cilj izučavanja mehaničkih osobina materijala je dvojak: a) da se omogući računanje otpornosti pojedinih elemenata u konstrukciji i b) da se omogući nadzor nad proizvodnjom određenog materijala sa određenim osobinama. otpor kojim se neko telo oprire prodiranju drugog tela kroz sopstvenu površinu.) koriste se postupci na principu utiskivanja utiskivača određenog oblika i veličine (kuglica. 1.) od tvrđeg materijala. Da bi se rezultati ispitivanja mogli međusobno upoređivati potrebno je da oblik i veličina utiskivača.1. Način izvođenja ispitivanja i priprema uzorka su obično jednostavni. a rezultati se mogu koristiti za procenu drugih mehaničkih svojstva. Kad se ustanovi tvrdoća koja nastaje pri podvrgavanju datog materijala datom postupku. 4 . pri čemu se tvrdoća izračunava iz odnosa sile utiskivanja i površine otiska koga utiskivač napravi u materijalu. tako da se tvrdoća minerala određuje po Mosovoj skali. Mehanička svojstva tehničkih materijala U mašinstvu jedno od najvažnijih svojstva su mehanička svojstva materijala. izuzev u odnosu na posebno ispitivanje koje se koristi za određivanje njene vrednosti. legure i dr.1. konus. tvrdoća stena pomoću skleroskopa (Šorova tvrdoća). Tvrdoća se određuje na različite načine u zavisnosti od materijala koji se ispituje i samog načina ispitivanja. piramida i dr.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 1. tj. tvrdoća drveta utiskivanjem čelične kuglice itd. onda ona pruža brze i jednostavne načine kontrole za taj poseban materijal i postupak. Za ispitivanje tvrdoće plastičnih materijala (metali.

i teže da smanje prečnik a povećaju dužinu. Ispitivanje zatezanjem izvodi se na mašini za ispitivanje zatezanjem koja treba da obezbedi ravnomerno prenošenje sile na epruetu koja se nalazi u čeljusti mašine (kidalice). a) Zatezanje je vrsta mehaničkog naprezanja gde sile deluju aksijalno duž ose predmeta. i to: a) b) c) d) e) f) Zatezna čvrstoća Pritisna čvrstoća Smicajna čvrstoća Savojna čvrstoća Uvojna čvrstoća i Čvrstoća na izvijanje. Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom. Zrenjanin. da bi im se ustanovila nosivost. Eprueta se u podužnom pravcu izlaže zateznim silama do prekida.2.. Visoka tehnička škola strukovnih studija. Čvrstoća Čvrstoća spada u grupu mehaničkih svojstva materijala. odnosno sila potrebna da izazove prekid. pod dejstvom spoljašnjih sila. Sile su istog pravca i inteziteta a suprotnog smera. a definiše se kao sposobnost materijala da se suprotstavi promeni svog oblika ili deljenju. koji su pri eksploataciji izloženi zateznim naprezanjem. Molnar R.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 1. granica proporcionalnosti. 2008. Slika 1: Dijagram napona i dilatacije za nisko ugljenične čelike1  1 Tačka P. pri čemu se na uređaju za registrovanje opterećenja prati tok sile. U zavisnosti od dejstva spoljašnjih sila razlikujemo više vrsta čvrstoća. Ispitivanje zatezanjem ponekad se izvodi na gotovim elementima i delovima konstrukcija.1. 4 .

granica tečenja – razvlačenja. Pritisna čvrstoća se može odrediti samo kod krtih materijala. Pri nastajanju skraćenja. i površine prvobitnog poprečnog preseka predmeta (epruveta). granica elastičnosti. b) Pritisna čvrstoća predstavlja odnos maksimalne sile koju predmet može da izdrži opterećen na pritisak. 4 . tačka kidanja (prekida) materijala.. Tačka K.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala     Tačka E. Institut za ispitivanje materijala. Ispitivanje metala. 1972. Ispitivanje pritiskivanjem je obrnuto od ispitivanja zatezanjem kako po smeru dejstva sile tako i po suprotnom znaku deformacije. slično kao kod ispitivanja zatezanjem. Beograd. dok kod žilavih materijala lom ne nastaje. Slika 2: Deformacija epruvete pri ispitivanju pritiskivanjem2 2 Terzić P. zatezna čvrstoća. pre loma. Tačka M. jer se epruvete sačinjene od ovih materijala lome pod dejstvom pritisne sile. Tačka T. nastaje promena poprečnog preseka sa tom razlikom što kod ovog ispitivanja poprečni presek raste.

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala c) Smicanje je vrsta mehaničkog naprezanja kod kojeg sile deluju istim pravcem i

intezitetom, a suprotnim smera. Sile deluju normalno na uzdužnu osu predmeta sa težnjom da ga smaknu. Čisto smičuće naprezanje u materijalu moglo bi se postići samo pomoću dva noža beskonačno male debljine.

Slika 3: Opterećenja materijala na smicanje3

d) Ispitivanje savijanjem, u cilju utvrđivanja otpornosti materijala pri naprezanju

savijanjem, ređe se primenjuje. Ovim postupkom se uglavnom ispituju krti materijali (npr. sivi liv) koji se lomi pri relativno malim uglom savijanja. Kod žilavih materijala lom pri savijanju, po pravilu, ne nastaje, pa je ispitivanje ograničeno na iznalaženje napona pri kojem počinju da nastaju trajne deformacije. Mnogo češće se ispitivanje savijanjem izvodi kao tehnološka proba u cilju utvrđivanja žilavosti materijala, odnosno njegove sposobnosti deformisanja.Kod ovog ispitivanja sile deluju poprečno na predmet (epruvetu) koji se nalazi između dva oslonca.

Slik 4: Čisto savijanje i savijanje silama4

3 4

Soldat D., Otpornost materijala, Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2007. Soldat D., Otpornost materijala, Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2007.

4

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala e) Ispitivanje materijala uvijanjem nema široku primenu. Ono se vrši kada postoje

posebni razlozi da se ustanove svojstva otpornosti materijala pri naprezanju uvijanjem. Ispitivanje uvijanjem ima širu primenu kao tehnološka proba za žice.

Slika 5: Uvijanje5

f) Kombinacija dva ili više osnovnih naprezanja izaziva naprezanje koje se naziva

složeno naprezanje (savijanje i smicanje, savijanje i uvijanje, ...).

Slika 6: Izvijanje6

5 6

Soldat D., Otpornost materijala, Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2007. Soldat D., Otpornost materijala, Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2007.

4

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala

1.1.3. Elastičnost

Elastičnost je osobina materijala da povrati prvobitni oblik posle prestanka dejstva spoljašnje sile koja je izazvala deformaciju. Ovo je moguće samo onda ako naprezanjem kojim je izazvana promena oblika nije prekoračena granica elastičnosti. Granica elastičnosti (Re) je granični napon do kojeg ne nastaju nikakve trajne deformacije u materijalu.Nisku vrednost granice elastičnosti ima sivi liv, dok je kod čelika granica elastičnosti sasvim blizu granice razvlačenja. Modul elastičnosti (E) predstavlja odnos između naprezanja u elastičnom području i jediničnog izduženja. Određuje se preko izraza:
∆F F ⋅ l0  N  σ E= = A = ∆l ε A ⋅ ∆l  mm 2    l0

gde je:

ΔF [N] - priraštaj sile A [mm2] - poprečni presek epruvete Δl [mm] - srednja vrednost priraštaja dužine epruvete za dati priraštaj sile l0 [mm2] – merna dužina epruvete

1.1.4. Žilavost

Žilavost je osobina materijala, da može podneti razaranje tek posle veće plastične deformacije. Ova osobina materijala dolazi do izražaja kad je materijal izložen naglom i učestalom dejstvu spoljašnje sile. Žilavost je naročito važna osobina konstrukcionih materijala. Materijali sa većom žilavošću pokazuju veću otpornost prema razaranju (lomu) u slučaju dinamičkih opterećenja. Materijal se može lomiti krto ili žilavo, što zavisi od niza faktora: karaktera naponskog stanja, brzine nanošenja opterećenja, temperature ispitivanja, uticaja okolne sredine i dr. Pod krtim lomom podrazumeva se lom bez prisutnih plastičnih deformacija, a pod žilavim lom sa prisutnim većim plastičnim deformacijama. Značajan napredak u proučavanju problema krtog loma predstavlja određivanje kritičnog koeficijenta inteziteta napona, poznatog u praksi kao žilavost loma. Žilavost loma predstavlja meru otpora nekog materijala prema razvijanju krte prskotine u uslovima ravanske deformacije. Određuje se na epruvetama sa inicijalnom, tzv. “zamornom” prslinom, koje se ispituju zatezanjem ili savijanjem na univerzalnim mašinama za ispitivanje materijala.

4

koji dovodi do trajne izmene oblika i dimenzija. Plastične deformacije javljaju se kod elemenata izrađenih od plastičnihrastegljivih materijala (meki čelici.). liveno gvožđe.5. što je obično granično izduženje dato u obliku dozvoljenog kritrijuma u toku veka trajanja komada pri radu na višim temperaturama. tako. U principu. puzanje je obično limitirajući kriterijum pri projektovanju.1. pa su neophodna neka teorijska znanja kako bi se ispravno tumačili podaci koji se odnose na puzanje. dok je kod drugih gotovo beznačajan (delovi projektila i sl. dok se kod krtih materijala (kaljeni čelici. staklo) praktično ne javljaju. aluminijumove i bakarne legure itd. cement i dr.6. mada je obično potrebno da se podaci dobijeni za kratkotrajno puzanje ekstrapoliraju na duži period. Što se izabranog veka trajanja tiče. krivljenje štapova noseće čelične konstrukcije bagera i odlagača. a da pri tome zadrži oblik posle prestanka dejstva sile.). proširenje žljeba za klin i deformacija u pravcu smicanja klina. pojava udubljenja na stazama i kuglama kotrljajućih ležišta. dok drugi u prisustvu vode (glina. Pri povišenim temperaturama. definiše se maksimalni dozvoljeni napon obzirom na izabrani vek trajanja. Plastičnost Plastičnost je osobina materijala da se može deformisati pod dejstvom spoljašnje sile u toplom ili hladnom stanju. neke plastmase itd. koje se odvija pri naprezanjima manjim od granice razvlačenja. Vodećui o tome računa. Kod rudarskih mašina u praksi su registrovane plastične deformacije u mnogim slučajevima.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 1. produženje i skraćenje zavojnih opruga. Kompletna matematička analiza puzanja nije razrađena. Neki materijali postaju plastični tek posle zagrevanja na odgovarajuću temperaturu (metali i legure. Deformacije su rezultat delovanja unutrašnjeg napona u materijalu elementa. maksimalni dozvoljeni nivo deformacija pri inžinjerskom projektovanju iznosi 1% i teži se da on bude još niži. Puzanje je kompleksan fenomen koji uključuje vreme. produženje galovih lanaca itd.). Puzanje Puzanje predstavlja postepeno deformisanje materijala pod dejstvom konstantnog opterećenja. napon i deformacije. on kod nekih sklopova čini osnovnu karakteristiku (sudovi pod pritiskom).).1. Kada se dostigne ovaj nivo deformacije komad mora da se zameni kako bi se izbegao pad efikasnosti ili pak lom komada. 1. kao što su: krivljenje vratila i osovina. temperaturu. 4 .

U mnogim slučajevima laboratorijska ispitivanja i inženjerski proračuni su nedovoljni za konačnu odluku o upotrebljivosti neke konstrukcije izložene promenljivom opterećenju. potrebno je odrediti dinamičku čvrstoću. temperature.7. Ta pojava naziva se zamor materijala. Ispitivanja zamaranjem pružaju mogućnost za određivanje dinamičke čvrstoće. Visoka tehnička škola strukovnih studija. Za pojavu loma nije od odlučujućeg značaja samo visina opterećenja. a tako izazvan prelom .Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 1. oblika itd.1. najveći napon koji materijal može izdržati bez loma pri neograničenom broju promena opterećenja. Slika 7: Karakteristična promenljiva opterećenja7 7 Molnar R.. Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom. Ponašanje materijala pri promenljivim opterećenjima nije lako odrediti. Pri učestalom ponavljanju nekog opterećenja mnogi mašinski delovi se lome. eventualnih korozionih oštećenja. Kao osnovu za racionalno dimenzionisanje delova izloženih promenljivim opterećenjima. već se na samoj konstrukciji moraju izvesti ispitivanja pod uslovima koji su što je moguće sličniji uslovima eksploatacije. 4 . 2008. Zamor Usled dugotrajnog dejstva periodično promenljivih opterećenja nastaje postepeno razaranje materijala. Zrenjanin. dimenzija. frekfencije opterećenja. već i učestalost njegovog ponavljanja. iako je to opterećenje znatno manje od statičkog opterećenja potrebnog za lom. Uprkos dugogodišnjem istraživačkom radu saznanja iz ove oblasti su nedovoljna.prelom usled zamora. tj. Pokazalo se da čvrstoća pri promenljivom opterećenju zavisi od čitavog niza uticajnih veličina: kvaliteta i stanja površine.

Viša tehnička škola. dinamička ispitivanja materijala.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 2. već i u tome što se ispitivanje i dobijeni rezultati odnose samo na ispitivanu količinu. zahtevaju posebnu pripremu epruvete (specijalni uzorak) koji treba da bude podvrgnut dejstvu sile i često uništen tokom ispitivanja. koja je pored toga možda i izvađena iz konstrukcije. tako da su ove metode pogodne i za ispitivanje gotovih komada koji su ugrađeni u neke mašine. ukazuje na potrebu da se žrtvuje izvesna količina materijala da bi se omogućilo ispitivanje. Klasifikacija ispitivanja svojstva tehničkih materijala Glavni cilj ispitivanja materijala je da se osobine materijala iskažu određenim brojem karakteristika. Novi Sad. 2. Ispitivanja sa razaranjem uzorka mozemo podeliti u nekoliko grupa: statička ispitivanja materijala. Postoji više podela postupaka ispitivanja materijala. 4 . Ronai. Osobine i ispitivanje materijala. Problem nije samo u utrošenom materijalu. Kod druge grupe ispitivanja ne dolazi do oštećenja materijala. Jedna od njih je podela koja je zasnovana na karakteru promena koje se dešavaju u materijalu tokom ispitivanja. tako da postaje neupotrebljiv. tako da razlikujemo: ispitivanja sa razaranjem uzorka i ispitivanja bez razaranja uzorka. Kod prve grupe ispitivanja uzorak se izlaže dejstvu spoljnih sila koje dovode do većih plastičnih deformacija ili čak loma.8 U prilogu 2 i 3 tabelarno su prikazane moguće klasifikacije ispitivanja tehničkih materijala. 8 Ksenija B. Sama činjenica da se pripremaju posebni uzorci. 1983. koje se primenjuju za ispitivanje svojstva tehničkih materijala. tehnološka ispitivanja.1. Ispitivanja sa razaranjem materijala Metode ispitivanja materijala sa razaranjem uzorka. dok onaj materijal koji je je ostao u konstrukciji nije ispitan.

Ispitivanja statičkim dejstvom sile Ova ispitivanja su osnovna ispitivanja kod metala i do skora su to bila jedina. Uzorci za ispitivanje moraju biti u stanju u kakvom će biti primenjeni. sa postupnim porastom sile.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 2. Uslovi ispitivanja se tako podešavaju da što je moguće više odgovaraju uslovima primene. Ta se ispitivanja vrše na sobnoj temperaturi. Postupci ispitivanja su jednostavni. Ona imaju za cilj da se ustanovi pogodnost materijala za različite uslove primene. 2. Tehnološka ispitivanja Tehnološka ispitivanja predstavljaju način ispitivanja metala. kao što je npr. tako da se celo ispitivanje obavi u određeno vreme (oko 2 minuta u izvesnim slučajevima. ali u svakom slučaju najkarakterističnija ispitivanja. pri kome se sila menja 50 do 500 puta između dveju graičnih vrednosti za jedan minut). ispitivanje pulsiranjem. a naročito čelika.3. Po rezultatima tih ispitivanja vršena je. klasifikacija metala. Činjenica da tehnološka ispitivanja i danas imaju puni značaj objašnjava se time što mnogi faktori koji utiču na svojstva materijala nisu pogodni za direktno merenje.1. 2.2.2. ne zahtevaju složene uređaje i aparature ni skupu pripremu uzorka. Ispitivanja dinamičkim dejstvom sile Pod ispitivanjima dinamičkim dejstvom sile podrazumevaju se ispitivanja pri kojima sila deluje jednim ili ponovljenim udarom i ispitivanja pri kojima se vrednost sile menja u izvesnom opsegu po određenom zakonu i sa određenom učestanošću (određen broj promena veličine sile po određenim granicama za jedinicu vremena. ili sa određenim porastom sile u jedinici vremena ili sa određenim porastom naprezanja u materijalu za jedinicu vremena).1. kao i uslove koje pojedini standardizovani proizvodi treba da ispune. i u izvesnim zemljama se i danas vrši.2. pa je od interesa utvrđivanje njihovog zajedničkog dejstva. Pod statičkim ispitivanjima se podrazumevaju ispitivanja obavljena pri mirnom dejstvu sile. osim ako nije drugačije napomenuto. 4 . Vremenom su ova ispitivanja usavršena tako da danas za većinu postupaka postoje propisi i standardi koji tačno definišu uslove ispitivanja.

kojom je premazana fotografska ploča. Užarena katoda emituje snop elektrona koji velikom brzinom udaraju u koso postavljenu anodu. Usled kočenja elektroni gube kinetičku energiju. pod ispitivanjem bez razaranja mogu biti podvedena i izvesna mehanička ispitivanja koja omogućuju da se na samom objektu utvrde izvesna mehanička svojstva bez potrebe vađenja materijala radi izrade proverenog uzorka. Ukoliko u materijalu postoje šupljine zraci će se slabije apsorbovati i u većoj meri će delovati na emulziju (AgBr).1. ispitivanje cevi gnječenjem. i zvučna ispitivanja. valjanju i sl. pri čemu dolazi do njihove apsorpcije i osobini da deluju na fotografsku ploču ostavljajući zatamljenje. brza su i mogu da se vrše na ugrađenmim delovima. Pomoću metoda ispitivanja bez razaranja može da se dobije slika o homogenosti jednog materijala. ispitivanja rendgenskim i gama zracima. žice. mnogo veće prodorne moći. 2. sabijanjem itd. uvijanjem i namotavanjem.2. visokofrekventna ispitivanja. Najčešća primenjivana ispitivanja su: ispitivanje limova savijanjem i izvlačenjem. Vrste ispitivanja bez razaranja uglavnom su sledeća: magnetna ispitivanja. što će rezultirati tamnijim mestima na ploči. Pored ovih mogućnosti. Podesna su zbog toga što pri ispitivanju ne dolazi do oštećenja materijala. Pomoću ove metode je moguće otkrivanje defekta na površini ili u prednetima manjih debljina.2. Rendgenski zraci se usmeravaju pomoću blende na svom putu prema materijalu koji se ispituje. što zavisi od vrste materijala. Na Slici 8. proširivanjem. prisusvu prskotine. Tako naprimer ispitivanje tvrdoće metala ili ispitivanje betona dinamičkim dejstvom na površinu (skično određivanju tvrdoće) mogu da budu smatrani kao ispitivanja bez razaranja. kovanju. Redgenska ispitivanja (rendgenografija) Ova ispitivanja su zasnovana na sposobnosti zraka da prolaze kroz razne materijale. Pri prolazu kroz materijal apsorbuje se određena količina zračenja. njegove homogenosti i debljine. ultrazvučna ispitivanja.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Ovakvim ispitivanjima podvrgavaju se limovi. Da bi se postigla velika brzina kretanja elektrona uzimaju se elektrode visokih napona i do 500000[V]. Ispitivanja bez razaranja materijala Ispitivanja bez razaranja našla su veliku primenu u ispitivanju mašina i metalnih konstrukcija. stranih primesa i stepenu poroznosti koji se javljaju pri livenju. cevi i drugi metalurški proizvodi sa ciljem da im se ustanovi sposobnost za deformisanje. 2. ispitivanje žice previjanjem. koja se pretvara u energiju rendgenskih zraka. 4 . šematski je prikazano ovo ispitivanje.

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 8: Šematski ispitivanja pomoću x-zraka9 9 Molnar R.. Visoka tehnička škola strukovnih studija. Zrenjanin. 4 . Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom. 2008.

2008. Ispitivanja gama zracima (gamagrafija) Ovo ispitivanje je zasnovano na istom principu kao i ispitivanje rendgenskim zracima.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 2.2. Visoka tehnička škola strukovnih studija. stavlja u sredinu. Izbor zavisi od vrste i debljine ispitivanog materijala. a dobijaju se raspadanjem prirodnih ili veštačkih radioaktivnih materijala (kobalt 60. 4 . talijum 170. Ispitivanje se vrši na taj način što se izvor zračenja (izotop).). γ zraci imaju veću moć prodiranja od rendgenskih zraka. Spoljni štit Slika 9: Panoramsko snimanje γ-zracima10 10 Molnar R. Uzorci 4. Foto ploča 5. Legenda: 1.. RA izvor 2. koji je obično u vidu kocke ili cilindra. Mnogo je jeftinije jer nisu potrebni specijalni aparati.2. Zrenjanin. Zastor 3. iridijum 192 i dr. Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom. a ispitivani predmeti se postavljaju oko njega. a iza predmeta foto ploče (filmovi).

što će se registrovati. Postoje više metoda ultrazvučnih ispitivanja. Ukoliko se u materijalu nalazi neka prskotina ili gasni mehurić ultrazvučni talasi će se odbiti od nje tako da će proći kraći put od talasa koji prolaze kroz homogen materijal. počinje i sam da osciluje.2. impulsna metoda i rezonantna metoda. usled piezoelektričnog efekta. Slika 10: Savremeni aparati za ultrazvučno merenje 4 . a kroz gasove slabo. a odbijaju se od raznih nehomogenosti. Ultrazvučna ispitivanja Ova ispitivanja su zasnovana na osobini ultrazvučnih talasa da se rasprostiru u jednorodnoj sredini bez znatnih gubitaka. Uređaji za ova ispitivanja sadrže naročito brušen kristal kvarca na koji se postavljaju elektrode izvora visoko frekventnih električnih oscilacija pri čemu taj kristal. Za razliku od predhodnih metoda ograničenost primene ovih ispitivanja u odnosu na dimenzije komada je mala. Mogu se vršiti ispitivanja predmeta debljiune do 300 [mm]. od kojih su najveću primenu našle metoda prozvučavanja. Ove oscilacije lako prolaze kroz čvrsta tela i tečnosti.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 2.3. Pri prolazu kroz ispitivani materijal snop ultrazvučnih talasa kada stigne do suprotne površine komada odbiće se.

Brinelu (Brinell). Shodno tome. Klasifikacija ispitivanja tvrdoće 3. ili visina odskoka (kao kod postupka ispitivanja tvrdoće elastičnim odskakanjem). 2) u energiju odskoka tela koje pada i 3) u izgubljenu energiju. kao npr. toplotu ili rad oscilacije.1. pre svega. Kao lako pokretljivi uređaji. 3. kao osnova za određivanje tvrdoće služi ili nastali otisak (kao kod ispitivanja tvrdoće padom ili udarom).Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 3. Uređaji za ispitivanje tvrdoće dinamičkim dejstvom sile jednostavnije su i jeftinije od aparata za statičke postupke. 2) postupci kod kojih se kao osnova za određivanje tvrdoće uzima trajna dubina otiska. 4 . podesni su. Ispitivanje tvrdoće statičkim dejstvom sile Postupci ispitivanja tvroće statičkim dejstvom sile mogu se podeliti u dve grupe: 1) postupci kod kojih je tvrdoća definisana odnosom sile (kojom je vršeno utiskivanje) i površine dobijenog otiska. Pri ispitivanju tvrdoće dinamičkim dejstvom sile raspoloživa energija se može raščlaniti: 1) u energiju promene oblika za nastajanje otiska.2. Ispitivanje tvrdoće dinamičkim dejstvom sile Pri ispitivanju tvrdoće statičkim dejstvom sile utiskivač je izložen dejstvu sile za neko određeno vreme. Vikersu (Vickers). za određivanje tvrdoće velikih komada i uopšte materijala na skladištima. a kod ispitivanja tvrdoće dinamičkim dejstvom sile kuglica ili valjčić udaraju izvesnom kinetičkom energijom na ispitivani komad. U prvoj grupi spadaju tvrdoće po Mejeru (Meyer). a u drugoj tvrdoća po Rokvelu (Rockwell).

A. tvrdoća po Brinelu (HB) data je izrazom: HB = F F F 2F  N  = = ⇒ HB = 2 2  A π ⋅D⋅h π ⋅D π ⋅D π ⋅ D ⋅ D − D 2 − d 2  mm  − ⋅ D2 − d 2 2 2 ( ) Ako je sila utiskivanja data kilopondima (kp).102 ⋅ ( 2F 2 2 ) 4 . π ⋅ D ⋅ sa D − d Molnar R. godine postupak prema kojem se tvrdoća definiše odnosom sile kojom se utiskuje kuglica od tvrdog materijala (čelik ili tvrdi metal) određenog prečnika.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4. Brinel (1849-1925) objavio je 1900. d – prečnik otiska. Slika 11: Princip merenja tvrdoće po Brinelu11 Prema tome.1. D – prečnik kuglice. to će otisak koji ona ostavi u ispitivanom materijalu biti oblika kalote čija je površina: A = π ⋅ Dh = π ⋅ D2 π ⋅ D − ⋅ D2 − d 2 2 2 gde je: h – dubina otiska. 2008. Zrenjanin.. F – sila utiskivanja. tada je potrebno korigovati predhodni obrazac za odnos kiloponda prema njutnu (1kp=9. i površine otiska koji ona napravi u ispitivanom materijalu (Slika 11). 11 HB = 0. S – površina kalote. Tehnički materijali – praktikumD −radnom sveskom. Pošto je utiskivač oblika lopte. Visoka tehnička škola strukovnih studija.81N). Brinelova metoda Šveđanin J. Metode ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4.

5 – prečnik kuglice. legure Cu Čelik. sila utiskivanja F u [daN] i vreme utiskivanja τ2 u sekundama.5 187. D2 5 10 30 F[daN] za kuglice prečnika D[mm] 10 500 1000 3000 5 125 250 750 2. preko sistema poluga. u zavisnosti od debljine i vrste ispitivanog materijala.5 mm. Ispitivanje metala.5 31. D2 Vrednost konstante zavisi od vrste materijala koji ispitujemo. Primer oznake: 190 HBS 2. Izuzetno prečnik kuglice može biti 1 i 2 mm.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala U zavisnosti od utiskivača.5 – sila utiskivanja. sivi liv. Beograd. 5 i 2. 2. Za ispitivanje tvrdoće po Brinelu utiskivač je ispolirana čelična kuglica bez površinskih grešaka prečnika 10. Institut za ispitivanje materijala. HBS – oznaka tvrdoće.5/15 190 – vrednost tvrdoće. tvrdoća po Brinelu se označava: • HBS – čelična kuglica. meki bakar i legure za ležišta Tvrde legure Al.. za merenje tvrdoće do HB 450 • HBW – kuglica od tvrdog metala za merenja tvrdoće do HB 650 Brojna vrednost izmerene tvrdoće se unosi ispred oznake za tvrdoću. u indeksu.5/187.25 62. U tabeli 2 su date vrednosti konstante za neke materijale: Tabela 2. 15 – vreme utiskivanja. 187. u uzorak postavljen na 12 Terzić P.5 2 20 40 120 1 5 10 30 Napomena: Dozvoljeno odstupanje sile može iznositi ±1% Konstruktivna rešenja aparata za ispitivanje tvrdoće ostvaruju statičko dejstvo odgovarajućih sila na utiskivač koji se utiskuje. tvrda bronza F = const . Sila utiskivanja se definiše kao: F = const . unose se uslovi ispitivanja po redosledu: prečnik kuglice D u [mm]. a iza ove oznake. Vrednosti konstante i sile za neke materijale i prečnike utiskivača12 Vrsta materijala Legure Al. 4 . 1972.

4 . Obično je isti aparat namenjen i za merenje tvrdoće po Vikersu.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala postolje aparata. u zavisnosti od prečnika kuglice (2) odrediti i potrebnu silu utiskivanja. Površina mora biti čista. poliranjem). preko sistema tegova (4). Za merenje tvrdoće potrebno je izvršiti odgovarajuću pripremu površine na kojoj će se izvesti merenje. sa tačnošću i do 0. odmašćena i mašinski obradjena (struganjem. brušenjem.01 mm. Preko optičkog sistema je na ekranu moguće izmeriti prečnik otiska u uzorku (3). s tim što se menja utiskivač i izbor potrebnog opterećcnja. Na aparatu je moguće. pa se ovakav aparat zbog toga i naziva Briviskop. Slika 12: Šema aparata za statičko ispitivanje tvredoće (Briviskop) Slika 13: Briviskop u radnom položaju Aparat za određivanje tvredoće (Slika 12) je opremljen optičkim uređajem za merenje prečnika otiska kuglice (1).

6 do 7 HBS 15 HB 35 HB 120 HB 1250 HB 1550 HB 4 . Tabela 3: Tvrdoće po Brinelu za neke materijale Materijal Meko drvo Tvrdo drvo Aluminijum Bakar Meki čelik Nerđajući čelik Staklo Tvrdoća 1. o Pritiskom na taster aktivira se aparat i tada počinje utiskivanje utiskivača. o Slika površine uzorka mora jasno da se projektuje na ekran. o Posle određenog vremena utiskivanja pritiskom na polugu izvrši se rasterećivanje.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Tok rada se sastoji iz sledećih faza: o o o Bira se utiskivač u zavisnosti od debljine materijala. Električnim prekidačem se uključi lampa i osvetli površina uzorka.6 HBS 2. o Pripremljeni uzorak se postavi na postolje i pritegne uz nosač utiskivača. U praksi radi što bržeg određivanja tvrdoće. koji omogućava projekciju uvećanog otiska na ekranu aparata. o Vrši se merenje prečnika otiska. U sledećoj tabeli date su tvrdoće po Brinelu za neke materijale. vrlo često se tabelarno daju sračunate vrednosti tvrdoće po Brinelu prema veličini izmerenih prečnika otisaka i korišćenog prečnika kuglice i sile utiskivanja ili se dobije elektronski sistem uz sam aparat za pretvaranje utvrđenog prečnika otiska u broj tvrdoće po Brinelu. Pri tome dolazi do automatske zamene utiskivača sa objektivom optičkog sistema. Utiskivač se postavi u nosač aparata.

Po ovoj metodi moguće je meriti tvrdoće materijala svih tvrdoća. od najmekših do najtvrđih.8544 2 2 ⋅ sin 2 gde je: F [N] – sila utiskivanja. Vikersova metoda Tvrdoća po Vikersu se definiše kao količnik sile.8544 ⋅ F 2 d d2 HV = F = A 2 F ⋅ sin A= 4⋅a⋅h d2 d2 = ≈ 136 1. 136 2 = 1. i površine otiska utiskivača na površini predmeta koji se meri.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4. A [mm2] – površina otiska u obliku pravilne četvorostrane piramide. a [mm] – stranica kvadrata. d [mm] – dijagonala otiska.2. h [mm] – dubina otiska. 4 . kojom se deluje na dijamantski utiskivač u obliku pravilne četvorostrane piramide sa uglom pri vrhu od 136°.

1. HV1. HV0. Avgust 2009.05 i HV0.rs.3. HV2 i HV3.96 N. i to: HV0.025 13 Mašinski fakultet u Kragujevcu. što se unosi u oznaku tvrdoće. 4 . c) Ispitivanje mikrotvrdoće po Vikersu Sila utiskivanja manja od 1.5. www.96 do 49 N . što se unosi u oznaku tvrdoće.mfkg. HV30. HV20. i to: HV0.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 14: Šema merenja tvrdoće po Vikersu13 Metode merenja tvrdoće po Vikersu zavisno od veličine sile utiskivanja mogu biti: a) Ispitivanje tvrdoće po Vikersu Sila utiskivanja iznosi od 49 do 980 N. b) Ispitivanje tvrdoće po Vikersu sa malim opterećenjima Sila utiskivanja iznosi od 1. HV0.kg. internet 2. HV0. i to: HV5.ac. HV50 i HVI00. što se unosi u oznaku tvrdoće.2.15. HV10. HV0.

U slučaju kada je vreme utiskivanja 10-15 sekundi onda se u oznaku unosi samo sila utiskivanja. bez površinskih grešaka. ili do konture bilo kog drugog otiska.5 puta od dijagonale otiska. ne sme biti manja od dijagonale otiska. kao i od veličine tvrdoće koja se očekuje (npr. za debljinu uzorka 2. a iza oznake. Brojna vrednost izmerene tvrdoće se unosi ispred oznake za tvrdoću. Veličina sile utiskivanja pri merenju tvrdoće po Vikersu zavisi od vrste i debljine materijala. 20 – vreme utiskivanja. što se lupom povremeno proverava. HV – oznaka tvrdoće. . Potrebno vreme utiskivanja utiskivača u površinu uzorka materijala mora da obezbcdi ravnomerni prirast sile do odabrane vrednosti. Utiskivač je izrađen od dijamanta u obliku pravilne četvorostrane piramide sa uglom pri vrhu 136°±0. tako da linija veze izmedju suprotnih stranica ne bude duža od 0. glatka i čista (brušena i polirana). Stranice utiskivača moraju biti podjednako nagnute prema osi. posebno kod ispitivanja mikrotvrdoće. Primer oznake: 460 HV 30/20 460 – vrednost tvrdoće. za debljinu uzorka 0.0 mm ⇒ F= 20-50 daN itd.3-0.0 do 4.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Treba istaći činjenicu da se smanjivanjem sile utiskivanja povećava rasipanje rezultata. a za aluminijum i njegove legure 10 daN i dr. Za slučaj prekoračenja ovog vremena neophodno jc naznačiti ga u oznaci. Ovo vrcme nanošcnja sile iznosi 10-15 s.002 mm.. unose se uslovi merenja po redosledu: sila utiskivanja u daN i vreme utiskivanja u sekundama.). Prema nekim standardima postoje preporuke za optimalnu silu utiskivanja: za čelik 30 daN. o Utiskivač mora biti upravan na površinu uzorka.5°. Vrh i površine dijamantskog utiskivača moraju biti pravilno obradjene.. o Odstojanje centra otiska od ivice uzorka.5 mm ⇒ F= 5-10 daN. 30 – sila utiskivanja.. Pri merenju po ovoj metodi neophodno je ispunjavanje sledećih uslova: o Debljina uzorka mora biti veća 1. u indeksu. 4 . o Površina uzorka treba da bude ravna.

Aparat za ispitivanje tvrdoce.) za merenje tvrdoće se preporučuje najmanje tri merenja.103 i dr. ali povećani broj merenja samo povećava tačnost merenja. Na sledećin slikama prikazani su izgledi nekih savremenih aparata za merenje tvrdoće Vikers metodom.5 3 7 A 2.5 B 4 Slika 15: Uslovi merenja Našim standardima (JUS C. bakar. U najvećem broju slučajeva se izvrši samo zamena utiskivača i opterećenja na aparatu koji se koristi za ispitivanje tvrdoće po Brinelu i ispituje tvrdoća po Vikersu. Temperatura ispitivanja je sobna. a kada je u kontrolisanim uslovima 23±5°C. 4 .Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Materijal Čelik.A4.003. JUS C.A4. Konstruktivna rešenja aparata obezbedjuju statičko dejstvo opterećenja na utiskivač preko sistema poluga. legure bakra Laki metali a 1. odnosno u granicama 10 do 35°C.

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 16: Savremeni uređaji za merenje tvrdoće Vikers metodom 4 .

počinje se sa merenjem vremena trajanja opterećenja. 4 . Sa izmerenim veličinama dijagonala izračuna se njihova aritmetička sredina d1 + d 2 2 a pomoću nje se odredi tvrdoća.8544 ⋅ F  d  2⋅ ±Z  2  2 Usled tupog ugla između strana utiskivača. Veličina tvrdoće se pri tome može sračunati po izrazu: HV = 1. Na dobijenoj slici uvećanog otiska.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Tok rada pri ispitivanju. Naročita pažnja se mora obratiti na jasnoću projektovanja slike otiska na ekran. Na ekranu aparata. Kada opterećenje postigne odabranu vrednost. nepravilne pripreme uzorka ili nepravilnog rada. Na uzorku pripremljenom na propisani način vrši se utiskivanje utiskivača odabranim opterećenjem. Zavojnim vretenom se pričvrsti uzorak ili radni predmet uz nosač utiskivača i pritiskom na dugme započne se utiskivanjem utiskivača. analitički ili pomoću tabela. d= Pri pravilnom izboru sile utiskivanja ostaje obično otisak pravilnog oblika. dubina otiska je srazmerno mala. Tok rada pri ispitivanju tvrdoće po Vikersu je po karakteru sličan ispitivanju tvrdoće po Brinelu. Izvrši se provera ispravnosti dijamantskog utiskivača i učvrsti u odgovarajući nosač. čija se tvrdoća želi ispitati. što se uočava prestankom kretanja poluge. pa je ovaj postupak ispitivanja naročito podesan za ispitivanja tankih limova i tankih slojeva. odnosno radni predmet. mere se obe dijagonale otiska. Po isteku ovog vremena izvrši se rasterećenje pomoću poluge njenim vraćanjem u početni položaj. projektuje se slika površine otiska. što se postiže podešavanjem navrtke. čak I pri relativno velikoj dijagonali otiska. U slučaju da se dobiju otisci nepravilnog oblika (konkavne i konveksne površine) potrebno je izvršiti korekturu tvrdoće. Pritiskom na odgovarajući taster izabere se sila utiskivanja. Tok rada je zavisan od vrste aparata za ispitivanje. Pri radu posebno je potrebno voditi računa da ne dođe do oštećenja dijamantskog utiskivača usled nepažljivog rukovanja. posle automatske zamene utiskivača lupom. Merenje se vrši pomoću optičkog sistema koji se nalazi na aparatu. Na odgovarajuće postolje aparata postavlja se pripremljeni uzorak.

Slika 17: Fizička osnova za određivanje tvrdoće po rokvelu (primer Rokvel C metode)14 14 Molnar R.3.: Ball – lopta.2 mm. bira se utiskivač i veličina sile utiskivanja. Visoka tehnička škola strukovnih studija. 1/8". 1/4" i 1/2" ili dijamantska kupa sa uglom konusa od 120° sa zaobljenjem pri vrhu r=0. Kao utiskivač se koristi čelična kuglica prečnika: D=1/16".Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4. što omogućuje korišćenje niza postupaka koji se danas primenjuju u praksi.: Cone . kuglica) i Rokvel C (engl. Zavisno od vrste materijala koji se meri. budući da se najčešće primenjuju u praksi pri merenju tvrdoće mašinskih materijala. usled dejstva glavnog opterećenja F1.. 2008. Oni se razlikuju u zavisnosti od vrste utiskivača i veličine sile utiskivanja. Prema našim standardima bliže su odredjeni postupci prve grupe HRB i HRC. jer se kao merilo tvrdoće uzima nepovratna dubina otiska koji ostavi utiskivač u ispitivanom materijalu. Druga faza u kojoj se utiskivač utiskuje na dubinu h2. Treća faza je rasterećenje. (dodatog na predopterećenje F0). a ne odnos sile utiskivanja i površine otiska. Zrenjanin. Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom. Rokvel B (engl. Rokvelova metoda Ispitivanje tvrdoće po Rokvelu se razlikuje od Brinelove i Vikersove metode. Tada nastaju elastične he i plastične hp deformacije. tj. otklanjanje glavnog opterećenja F1 i elastičnih deformacija u uzorku nastalih u drugoj fazi.konus) Kod ove metode postupak merenja tvrdoće odvija se u tri faze: Prva faza utiskivanja otklanja uticaj površinskih neravnina primenom odgovarajućeg predopterećenja F0. koje dovodi do prodiranja utiskivača na dubinu h1. 4 . Postoji veliki broj postupaka merenja tvrdoće po Rokvelu.

002 h3 − h1 = 500 ⋅ ( h3 − h1 ) 0. sa uglom vrha α=120o i vrhom zaobljenja r=0. Pri izboru skale treba se uvek rukovoditi primenom što manjeg utiskivača da bi se sačuvala što veća osetljivost postupka.h3 [mm] – dubina utiskivanja. Koristi se za izražavanje tvrdoće kod tvrdih i termički obrađenih čelika. akod Rokvel C K2=100. ako postoji opasnost da se dijamantski vrh ošteti pod velikim pritiskom. a tvrdoća se izrazava kao: HRB = 130 − e = 130 − h3 − h1 0. U prilogu 3 dati su postupci ispitivanja tvrdoće po Rokvelu.002 Za Rokvel C skalu. tvrđi materijali imali veće brojne vrednosti kod Rokvel B postupka se uvodi konstanta K1=130. ležišne legure i druge meke legure i u takvim slučajevima treba raditi sa manjim opterećenjima. Da bi. 0. Upotrebljava se takođe i za vrlo tanke limove. gde je utislivač čelična kuglica. Dubina otiska je: e= gde je: h1. od kojih se oduzima broj Rokvelovih jedinica sračunat na osnovu dubine utiskivanja. Međutim ni jedna ni druga skala nije moguće primeniti za merenje tvrdoće legura lakih metala. gde je utiskivač dijamantska piramida.002 [mm] – jedna Rokvelova jedinica Tvrdoća po Rokvel metodi odredjena je pomoću izraza: Za Rokvel B skalu.002 Zavisno od tvrdoće materijala koji se ispituje biće različite i dubine utiskivanja. Skala A se primenjuje na izuzetno tvrde materijale (npr.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala U ovom slučaju dubina prodiranja utiskivača h3 manja je od dubine utiskivanja h2 za vrednost elastičnih deformacija he (jer ostaje da deluje predopterećenje F0). Tako je u upotrebi Rokvel F tvrdoća za ispitivanje mesinga. volfram W).2 mm. pri ispitivanju. sa upotrebom kuglice prečnika 1/16'' i sa ukupnim opterećenjem od 60kg. najčesće prečnika: D=1/16". koristi se za merenje tvrdoće mekih čelika. 4 . a tvrdoća se izražava kao: HRC = 100 − e = 100 − h3 − h1 0.

o međusobno odstojanje centara otiska. neophodno je zadovoljiti sledeće uslove: o debljina uzorka je minimum 8 puta veća od trajne dubine otiska h3. Postoje sledeće skale za ova ispitivanja: Tabela 4: Postupci ispitivanja tvrdoće po Rokvelu Oznaka tvrdoće 15N 30N 40N 15T 30T 45T Utiskivač dijamantski vrh dijamantski vrh dijamantski vrh kuglica 1/16'' kuglica 1/16'' kuglica 1/16'' Ukupna sila 15kg 30kg 45kg 15kg 30kg 45kg Treba napomenuti da se tvrdoća po Rokvelu više ne izračunava. treba da je veće od 3 mm. o površina uzorka je glatka i ravna bez oksidnog sloja i drugih nepravilnosti. Postupak ispitivanja: Da bi se izvršilo određivanje tvrdoće po Rokvelovim metodama. o merenje tvrdoće po Rokvel C metodi je za materijale sa tvrdoćom HRC > 20. Uslovi ispitivanja: Prilikom ispitivanja tvrdoće po Rokvelovim metodama. 4 . o merenje tvrdoće po Rokvel B je za materijale sa tvrdoćom HRB od 20 ÷100. Uzorak je potrebno osloboditi svih nepravilnosti i nečistoća i ako je to potrebno izvršiti mašinsku obradu (brušenje i poliranje). jer aparat za merenje tvrdoće poseduje skalu na kojoj se odmah očitava vrednost tvrdoće po obe Rokvelove metode. pa prema tome i ukupna sila. kao i odmašćivaje. ali to zahteva plitko prodiranje utiskivača. te se upotrebljavaju male sile. kao i odstojanje od ivice uzorka.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Rokvel postupak se primenjuje i za merenje tvrdoće tankih površinskih slojeva. neophodno je pre ispitivanja sprovesti određene pripreme kako na uređaju tako i na uzorku. Postupak je u svemu isti kao i kod ispitivanja tvrdoće C ili B sa razlikom što je manja dopunska.

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 18: Uslovi ispitivanja 4 .

HRC – oznaka tvrdoće Rokvel C Opis aparature: Aparat za ispitivanje tvrdoće po Rokvelu je konstruisan tako da se na njemu može izmeriti tvrdoća po obe rokvelove metode (Slika 19) jednostavnom zamenom utiskivača. ovde postavlja uređaj sa dve skale. o Odabira se sila glavnog opterećenja (F1 u zavisnosti od tipa skale). o Veličina tvrdoće direktno se očitava na odgovarajućoj skali aparata. o Uzorak se postavlja na postolje i zavojnim vretenom dovodi u kontakt sa utiskivačem. Označavanje tvrdoće po Rokvel metodi izvodi se na sledeći način: Primer oznake: 45 HRC gde je: 45 – vrednost tvrdoće. dok druga služi za direktno očitavanje po Rokvel B metodi. o Po završenom ispitivanju uzorak se oslobadja utiskivača spuštanjem zavojnog vretena.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Tok rada pri merenju Merenje tvrdoće je vrlo jednostavno. o Po isteku potrebnog vremena veća kazaljka se zaustavi i tada se izvodi rasterećenje utiskivača od glavnog opterećenja Ft. o Izvodi se oslobađanje poluge čime se aktivira nanošenje glavnog opterećenja F1. Tok merenja se sastoji u sledećem: o Odabira se odgovarajući utiskivač (čelična kuglica ili dijamantska kupa). 4 . s tom razlikom što je umesto optičkog instrumenta kojim se kod Briviskopa meri prečnik otiska. Jedna skala služi za direktno očitavanje tvrdoće po Rokvel C metodi. i posle kratkotrajne obuke može se poveriti licu nižih školskih kvalifikacija. o Okretanjem zavojnog vretena mora se mala kazaljka dovesti u položaj repeme crte. a velika kazaljka na nulu čime je naneto predopterećenje F0. Konstrukcijski veoma podseća na Briviskop.

odnosno mogućnosti brzog merenja. naročito za pogonska ispitivanja.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 19: Uređaj za merenje tvrdoće Rokvel metodom Slika 20: Savremeni uređaji za merenje tvrdoće Rokvel metodom Postupci po Brinelu i Vikersu daju tačnije vrednosti tvrdoće. zahvaljujući svojoj jednostavnosti. 4 . ima široku primenu u praksi. međutim i ispitivanje po Rokvelu.

Metoda je razvijena i kao alternativa glomaznim i ponekad zamršenim tradicionalnim metodama i opremama za merenje tvrdoće.4. Zbog tog kuglica gubi svoju brzinu i energiju i što je materijal mekši to će više brzine i enrgije izgubiti a udubljenje (otisak) će biti veće. o 4 . Princip merenja tvrdoće po ovoj metodi je sličan Skleroskopskoj metodi (Metoda po Šoru). Za razliku od te metode gde se odskok vizualno meri i gde je u velikoj meri uključen ljudski faktor kod Lib metode sve beleži elektronski senzor unutar samog uređaja. Slika 21: Glavne faze kretanja utiskivača Prva faza (put pre udara . U ovoj fazi utiskivač i ispitivana površina su u punom kontaktu. predstavlja put u kojem kuglica ubrzava uz pomoć opruge prema površini ispitivanog predmeta. Kuglica pri udaru stvara plastične deformacije površine. Brzina utiskivača se beleži u tri glavne faze testa. Liba (Dietmar Leeb). Libova metoda Metoda meranja tvrdoće po Libu je razvijena 1975.udar). o Treća faza (povratni put) u kojoj utiskivač napušta ispitivani materijal (uzorak) sa preostalom energijom. uticaj tela. odnosno udubljenje. o Druga faza (udar). Prvi Libov uređaj za merenje tvrdoće nazvan je „Equotip” izraz koji se i danas upotrebljava kao sinonim za Libov uređaj (metodu).Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4. Tvrdoća se meri indirektno. gdine od strane D. Za cilj je imao da konstruiše mali prenosni uređaj za merenje tvrdoće metala. preko gubitka energije tzv.

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 22: Šematski prikaz Libovog uređaja 4 .

Indukovani napon je direktno srazmeran brzini magneta. takođe poznata kao i Libov broj ili Libova tvrdoća (HL) se izračunava iz odnosa brzina pre i posle udara pomnezeno sa 1000: L= A V ⋅ 1000 ⇔ L = r ⋅ 1000 B Vi Libova metoda je veoma poznata metoda i koristi se u skoro svim granama industrije. čak i zakrivljenih površina i teško pristupne lokacije mogu biti ispitane sve dok ispitivač stoji u vertikalnom položaju u odnosu na ispitivani predmet. odmašcena i treba uzeti u obzir temperaturu vazduha na mestu na kojem se vrši ispitivanje. 4 . Istrument je pogodan za merenje svih vrsta metala. izazvanog pomeranjem magneta kroz kalemni namotaj na cevnoj vođici. L – vrednost. Uslovi ispitivanja su kao i kod drugih metoda veoma slični. Materijal mora da bude određene mase i debljine. površina mora biti glatka i ravna. Izazvani indukovani signal je zabeležen u električnom indikatoru gde se dalje obrađuje da bi na kraju dobili brojčanu vrednost tvrdoće u Libovim jedinicama.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 23: Šematski prikaz Libovog uređaja Libova ideja je bila da se izmeri brzina pre i posle udara putem indukcije napona.

LEEB. EQUOTIP – REBOUND HARDNESS TESTING AFTER D.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 24: Uređaj za merenje tvrdoće Lib metodom15 15 Kompatseher M. 4 . Washington. 2004.

Slika 25: Utiskivač – dijamantski romb16 16 Terzić P. Ispitivanje metala. 14.102 ⋅ 14..2 [-] – konstant koja odgovara standardnim uglovima utiskivača. Ovaj metod ispitivanja mikrotvrdoće se sve više koristi u Evropi. ima osetljiv utiskivač od industrijskog dijamanta koji ostavlja jasan otisak romboidnog oblika sa dugom dijagonalom koja je oko sedam puta veća od njegove kratke dijagonale i oko trideset puta veća od maksimalne dubine otiska. Sama dubina utiskivanja je manja. Odnos strana otiska oko 1:7 omogućava mnogo tačnije merenje dijagonale otiska pomoću mikroskopa (do 500 puta). uključujući i nasu zemlju. l [mm] – izmerena dužina duge dijagonale.5. Knupova metoda Knupov (Knoop) aparat koji je razrađen u Nacionalnom birou SAD za standarde. 4 . Beograd. 1972.2 ⋅ F l2 gde je: F [N] – sila utiskivanja. pa se ova metoda može primeniti i za ispitivanje veoma tankih uzoraka. Institut za ispitivanje materijala. Vrednost mikrotvrdoće po Knupu određuje se prema izrazu: HK = 0.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4.

5 450 – izračunata tvrdoća.5 [kg] – sila utiskivanja Tabela 5: Tvrdoće po Knupu za neke materijale Materijal Zlato Silicijum . o Utiskivač se utiskuje u uzorak kontrolisanom silom. o Podaci se ubacuju u formulu i dobija se vrednost tvrdoće. HK – oznaka tvrdoće. o Sila se održava određeno vreme. Primer oznake: 450HK0. obično 10-15 sekundi. o Nakon tog vremena utiskivač se sklanja ostavljajući otisak u obliku romba u ispitivanom materijalu.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Tok rada pri ispitivanju: o Pošto su sve pripreme za ispitivanje urađene i zadovoljeni svi faktori koji utiču na tačnost metode ispitivanja tvrdoće može se početi sa postupkom. 0. o Pomoću mikroskopa meri se dužina duže dijagonale.karbid Keramika Dijamant HK 69 HK 820 HK 2480 HK 8000 HK 4 .

Na slici 26 pokazan je Poldijev aparat za ispitivanje tvrdoće na kome se nalaze čelična kuglica D. Poldijeva metoda Ispitivanje tvrdoće ovom metodom koristi se u slučajevima kada se ne može izvesti merenje tvrdoće statičkim metodama (npr. dejstvujući na utiskivač udarom čekića. • Analitička metoda: – tvrdoća etalona HB E = 2 πD D − D 2 − d E ( 2F ) – tvrdoća ispitivanog materijala HP = HBM = 2 πD D − D 2 − d M ( 2F ) Kako se u oba slučaja deluje istom silom. kada je nekorisno razaranje uzorka i tsl.6.). Ova metoda daje rezultate koji za praksu imaju zadovoljavajuću tačnost. koja se posredstvom udara čekića o čelični stub C utisne jednovremeno u površinu ispitivanog komada M i u etalon E poznate tvrdoće. 4 . Pošto su oba otiska dobijena dejstvom iste dinamičke sile F. deobom ovih jednačina dobijamo: 2 D − D2 − dE 2 D − D2 − dM HBM = HBE ⋅ = HP gde je: D – prečnik čelične kuglice. Poldi metoda je u principu modifikovana Brinel metoda. D=10mm.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4. Postupak uporednim ispitivanjem sastoji se u jednovremenoj izradi otiska u ispitivanom materijalu i u metalu poznate tvrdoće. dM – srednja vrednost dva izmerena prečnika otiska u ispitivanom materijalu. Merenje tvrdoće je zasnovano na udarnom dejstvu utiskivača i omogućuje izračunavanje tvrdoće slično tvrdoći po Brinel-metodi. zbog nedostatka aparata. dE – srednja vrednost dva izmerena prečnika otiska materijala poznate tvrdoće. Odnosno. dela velikih dimenzija. tvrdoća se može odrediti pomoću tabele ili analitički sledećim izrazom.

Zrenjanin. po kojem sila akcije utiskuje kuglicu u uzorak. Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom. a suprotnog smera od sile akcije.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Kao što se vidi metoda se fizički zasniva na III Njutnovom zakonu. dok sila reakcije koja je istog pravca i inteziteta.. Slika 26: Poldijev aparat17 Slika 27: Princip određivanja tvrdoće Poldi metodom 17 Molnar R. 4 . utiskuje kuglicu u etalon. 2008. Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu.

o Prečnik utiskivača je uvek D=10 mm. 4 . Ova metoda je jednostavna i brza. o Ako su prečnici otiska veći od 4 mm ili manji od 2 mm ispitivanje se mora ponoviti o Na osnovu poznatog izraza ili pomoću tabela odredjuje se tvrdoća po Poldiju. o Sila kojom se deluje na utiskivač je dinamičkog karaktera (udar ručnim čekićem). o Odgovarajućim udarom ručnim čekićem izvodi se utiskivanje kuglice u površinu etalona i materijala. pri čemu etalon naleže na utiskivač zahvaljujući pritisku opruge o Na pripremljenu površinu koja se meri postavi se Poldijev čekić tako da njegova osa bude upravna na površinu. o Tvrdoća etalon predmeta (čelične šipke) mora biti ravnomerna po celom preseku i odredjena po Brinel metodi. Tok rada pri ispitivanju o Poldijev čekić se pripremi za rad postavljanjem etalon-šipke u odgovarajući otvor. a što bliže tvrdoći koju očekujemo da ima mereni materijal. o Ostvareni prečnici otisaka mora da leže u granicama d=2-4 mm. o Dobijeni otisci na površini predmeta i etalona se mere pomoću lupe sa linearnim merilom. o Površina merenja mora da je čista i obradjena mašinskom obradom. o Osa udara mora biti upravna na površinu predmeta.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 28: Poldi čekić Uslovi ispitivanja Ova metoda daje rezultate koji za praksu imaju zadovoljavajuću tačnost. U sučtini je vrlo jednostavna i brza. a ponekad jedino moguća metoda za ispitivanje tvrdoće. o Maksimalna tvrdoća merne površine predmeta mora biti manja od 450 HBS.

zasnovan je na elastičnom odskoku i na vizuelnom merenju visine njegovog prvog odskoka. podeljene na 130 podeoka. stanja površine. mase predmeta.5g sa dijamantskim kupastim vrhom. u kojoj se nalazi pokretni utiskivač mase 2. Skleroskopska metoda (Metoda po Šoru) Princip merenja tvrdoće. po ovoj metodi. modula elastičnosti. kao i aparata za merenje. Visina odskoka zavisna je od vrste materijala. Aparat za ispitivanje tvrdoće Po svojoj konstrukciji aparat je veoma jednostavan. Visina prvog odskoka utiskivača u podeocima skale je mera odskočne tvrdoće.7. Aparat se sastoji iz jedne staklene cevi dužine 245 mm. Slika 29: Šema i izgled skleroskopa 4 . Pri merenju tvrdoće utiskivač se pušta da slobodno pada bez trenja kroz staklenu cev na površinu predmeta čija se tvrdoća meri.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4. njegove tvrdoće.

koriste se preporuke proizvodjača: o Primenjuje se pri merenju tvrdoća čelika i tvrdih livova tvrdoće 225 do 940 HV.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 30: Izgled savremenih skleroskopa Uslovi ispitivanja o Pošto naš standard nije definisao ovu metodu. o Na osnovu srednje vrednosti elastičnog odskoka utiskivača može se tvrdoća po Šoru preračunati u tvrdoću po Vikersu. na koju se postavlja uzorak mora biti najmanje 2-5 kg. pri čemu se kontrola upravnosti proverava libelom. čvrsto se postavlja na površinu uzorka ili radnog predmeta. o Temperatura pri ispitivanjuje sobna (izuzetno i do 10-35°C). 4 . o Vrednost tvrdoće uzorka je srednja vrednost iz najmanje 5 pojedinačnih merenja visina prvih odskoka utiskivača. o Oslobadja se utiskivač da slobodno pada (pritiskom na dugme). o Pažljivo se prati odskok utiskivača i registruje visina odskoka. o Na istom mestu uzorka izvodi se samo jedno merenje. o Masa postolja. o Podiže se utiskivač u najviši položaj.Šorov skleroskop. Tok rada pri merenju o Aparat za merenje .

Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom. Zrenjanin. 18 Molnar R.. Naročitu pogodnost pruža ova metoda prema ispitivanju tvrdoće na povišenim temperaturama. 4 .Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 31: Odnos tvroće po Šoru i tvrdoćr po Vikersu18 Skleroskop se odlično može upotrebiti za merenje tvrdoće površinski kaljenih čelika a naročito pri tankom tvrdom sloju kao kod cementiranih ili nitriranih čelika. Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu. 2008.

obrtnog oko neke ose sa početne visine – H1.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4. ponešena utiskivačem pri odskoku ostala na toj visini. Usled elastičnog odskoka podiže se utiskivač do neke visine – H2. Ova visina se uočava pomoću kazaljke (2) koja je. keramika i tsl.8. o Vrednost tvrdoće uzorka je srednja vrednost iz najmanje 5 pojedinačnih merenja visina prvihodskoka utiskivača. lak aparat. ostvarujući delimično plastične. kao i delova u završnoj fazi mašinske obrade (zupčanici. a delom elastične deformacije. Duroskopska metoda Duroskop (sklerograf) je prost. o Temperatura pri ispitivanju je sobna (izuzetno i 10-35°C). očitava se na skali durometra i predstavlja meru tvrdoće po ovoj metodi. Uslovi ispitivanja Pošto naš standard nije definisao ovu metodu. i njegovom udaru u utiskivač (1). posebno vertikalnih površina. koji je naslonjen na površinu radnog predmeta čija se tvrdoća meri (4).). o Na istom mestu uzorka izvodi se samo jedno merenje. koriste se preporuke proizvodjača: o Primenjuje se pri merenju tvrdoća malih i komplikovanih delova. malih dimenzija i primenjuje se za brza merenja tvrdoća. radilice i dr. o Mogu se ispitivati kako metalni tako i nemetalni materijali. odredjena položajem kazaljke. Kinetička energija utiskivača troši se na utiskivanje. Visina odskoka. Slika 32: Aparat za merenje tvrdoće — duroskop Princip rada ovog aparata baziran je na padu malog utiskivača (3). 4 .

o Prevodjenje duroskopskih jedinica u tvrdoću po Vikersu. izvodi se preko dijagrama.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Tok rada pri merenju Tok rada je lak i brz. očitava se broj duroskopskih jedinica na mestu zaustavljanja kazaljke. o Pomoću libele aparat se postavlja u horizontalni položaj. o Na lučnoj skali. o Pritiskom na taster za aktiviranje oslobadja se malj sa klatnom koji pada na utiskivač (ne sme doći do pomeranja aparata). o Aparat se prislanja uz vertikalnu površinu predmeta. kojaje podeljena na 70 podeoka. zahvaljujući konstrukciji aparata. o Klatno se postavlja (podiže) u gornji položaj okretanjem odgovarajuće navrtke na zadnjoj strani aparata. Slika 33: Izgled savremenih duroskopa Slika 34: Merenje tvrdoće duroskopom 4 .

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Duroskop se primenjuje za merenje tvrdoće svih materijala i predstavlja jedan od najpreciznijih uređaja. 4 .

Cl-.9. a klasifikacija se zasniva na tome da ako ispitivani mineral može da ogrebe površinu uzorka. ako mineral koji se ispituje može da ogrebe površinu kvarca i kvarc može njega onda će imati kvarcovu tvrdoću. Tvrdoća pojedinih minerala u ovoj skali nije složena proporcijalno. Primer ispitivanja relativne tvrdoće minerala. Tabela 6: Minerali koji se koriste za ispitivanje tvrdoće po Mosu Tvrdoća po Mosu 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mineral Talk (Mg3Si4O10(OH)2) Gips (CaSO4·2H2O) Kalcit (CaCO3) Fluorit (CaF2) Apatit (Ca5(PO4)3(OH-. biće klasifikovan njegovom tvrdoćeom. Ukoliko mineral koji ispitujemo može da ogrebe kvarc.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4. Izumeo ju je nemački minerolog Fridrih Mos 1812 godine.5. a ukoliko isti mineral ne može da ogrebe topoz (topoz ima tvrdoću 8 po Mosovoj skali) usvaja se da je tvrdoća ovog minerala po Mosovoj skali 7. 4 . a kvarc ne može ispitivani mineral onda će njegova tvrdoća biti veća od 7.F-)2) Korund (Al2O3) Dijamant (C) Apsolutna tvrdoća 1 3 9 21 48 72 100 200 400 1600 Slika Danas se ovaj postupak ispitivanja tvrdoće upotrebljava jedino u mineralogiji.F-)) Feldspat (KAlSi3O8) Kvarc (SiO2) Topoz (Al2SiO4(OH-. Mosova metoda Mosova skala tvrdoće je skala od 10 stepeni kojom se određuje relativna tvrdoća minerala. U ovoj tabeli minerali su poređani od najmekšeg do najtvrđeg. Ova skala je jedna od orijentacionih skala. odnosno tvrdoću 7 po Mosovoj skali.

10. Jugoslovenski leksikografski zavod. Slika 35: Tvrdoća zaparavanjem po Martens-u Slika 36: Uređaj za ispitivanje tvrdoće Mosovim postupkom19 19 Grupa autora. Tako je konstruisan i aparat (sl. 4 . Kao merilo tvrdoće se uzima ono opterećenje u gramima koje izaziva širinu zaparanog traga 10µ. 36) sa postoljem na koje se učvrsti uzorak i koje se može pomicati nekoliko milimetara u smeru poluge sa učvršćenim dijamantskim vrhom. Širina zaparanog traga se meri u mikronima i nanosi u dijegram u zavisnosti od opterećenja. Jednostavnim premeštanjem pomičnog tega G menja se sila pritiskivanja. Merenje širine se vrši mikroskopom. Za primer prikazan na slici 35 tvrdoća iznosi 36 p. Zagreb. Tehnička enciklopedija. Martensova metoda Prema Martens-ovom postupku ravna površina se zapara nekoliko puta vrhom konusnog dijamanta sa uglom u vrhu konusa 90o pri raznim opterećenjima. Velike razlike u brojnim vrednostima pružaju pogodno merilo za procenjivanje tvrdoće. U tablici 7 dati su kao primer Martensove tvrdoće nekih materijala.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4. 1979.

Nekim materijalima je teško odrediti širinu zareza.4÷28.8 23.5÷141 Na tankim slojevima se ne mogu zaparati zarezi širine 10µ a da pri tome dijamant ne prodre u osnovi materijala.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Tabela 7: Tvrdoća po Martens-u za neke materijale Materijal Olovo Kalaj Bakar Čelik.8÷76. 4 .5 137. tvrdi Tvrdoća zaparavanjem (p) 16. te se u ovim slučajevima koristi postupak pod nazivom “Diritest”.3÷39. jer su ivice nepravilne zbog drobljenja materijala.8 70. meki Čelik.2 34.

Još je teže izraziti zavisnost jedne tvrdoće od druge formulama. Sledećih nekoliko obrazaca navedeni su samo primera radi i pored njih je naznačeno sa kojom tačnošću i u kojem opsegu mogu biti primenjivani. ali se oni mogu primenjivati samo kao gruba aproksimacija stvarnim rezultatima.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 5. Zavisnost između postupaka merenja tvrdoće i oblast primene Preračunavanje vrednosti tvrdoće dobijenih po jednom postupku u jedinice nekog drugog postupka sadrži uvek greške u sebi. Greška u granicama ±10%) HB = 25000 − 10 ⋅ ( 57 − HRC ) 100 − HRC 3710 130 − HRE 2 (za HRC veće od 40 i manje od 70. HB = 7300 130 − HRB (za HRB veće od 40 i manje od 100. kada je pouzdana osnova za preračunavanje dobijene uporednim ispitivanjima. 37) pokazuje grafički zavisnost tvrdoće izražen u raznim sistemima. pa makar i sa ograničenim opsegom primene. ovakva proračunavanja često vrše radi sticanja orijentacione predstave o tvrdoći izraženoj u jedinicama nekog drugog postupka. stoga ovakva pretvaranja treba izbegavati. Greška u granicama ±10%) HB = (za HRE veće od 30 i manje od 100. 4 . Usled različitih sastava upotrebljenih materijala i njihovih elastičnih svaojstva pojedine objavljene krive znatno se međusobno razlikuju. sem u specijalnim slučajevima. Greška u granicama ±10%) Dijagram (sl. Greška u granicama ±10%) HB = 52000 − 4500 ⋅ HRC (100 − HRC ) 2 (za HRC veće od 40 i manje od 40. Postoje izvesni obrasci koji služe preračunavanju. Kao osnova za preračunavanje služe brojne krive dobijene uporednim ispitivanjem. U praksi se međutim.

Arsenijević M.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 37: Grafikon zavisnosti tvrdoća po raznim metodama20 Tablica 8 daje mogućnost preračunavanja reznih vrednosti tvrdoća.. 1962. Tablica 8: Tablica preračunavanja tvrdoća Brinel H10/3000/30 780 745 712 682 653 627 601 578 555 534 514 Vikers 1150 1050 960 885 820 765 717 675 633 598 567 Rokvel C 70 68 66 64 62 60 58 57 55 53 52 B - Šor 106 100 95 91 87 78 75 72 70 67 65 20 Vasić P. 4 .. Univerzitet u Beogradu. Ispitivanje materijala. Beograd.

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Brinel H10/3000/30 495 477 461 444 429 415 401 388 375 363 352 341 331 321 311 302 293 285 277 269 262 255 248 241 235 229 223 217 212 207 201 197 192 187 183 179 174 170 166 163 159 156 153 149 146 Vikers 540 515 494 472 454 437 420 404 389 375 363 350 339 327 316 305 296 287 279 270 263 256 248 241 235 229 223 217 212 207 201 197 192 187 183 179 174 170 166 163 159 156 153 149 146 Rokvel C 50 49 47 46 45 44 42 41 40 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 26 25 24 23 22 21 20 18 17 16 15 13 12 10 9 8 7 6 4 3 2 1 B 115 114 114 113 113 112 111 111 110 109 108 107 105 104 104 103 102 102 100 99 98 97 96 96 95 94 93 92 91 90 89 88 87 86 85 84 83 82 81 80 Šor 67 65 63 61 59 57 55 54 52 51 49 48 46 45 44 43 42 40 39 38 37 37 36 35 34 33 32 31 31 30 30 29 28 28 27 27 26 26 25 25 24 24 23 23 22 4 .

a sa druge strane merenje tvrdoće je jednostavnije i pre svega brže od ispitivanja nekih drugih mehaničkih svojstava.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Brinel H10/3000/30 143 140 137 134 131 128 126 124 121 118 116 114 112 109 107 105 103 101 99 Vikers 143 140 137 134 131 128 126 124 121 118 116 114 112 109 107 105 103 101 99 Rokvel C B 79 78 77 76 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 62 61 60 59 Šor 22 21 21 21 20 20 - Tvrdoća ne predstavlja fizičko egzaktno definisano mehaničko svojstvo. 4 . merenje tvrdoće je jedan od najraširenijih postupaka na području ispitivanja mehaničkih svojstava. Zbog toga su se sa vremenom razvile i različite metode merenja tvrdoće. Za merenje tvrdoće nisu potrebni posebno izrađeni uzorci već je merenje moguće. Rm). Svaka metoda je ograničena (manje ili više) za određenu oblast primene pa samim tim odluku o tome koja će se metoda i instrument upotrebiti za određivanje tvrdoće u velikoj meri zavisi od zahteva za ispitivanje. Oblast primene: Instrumenti za ispitivanje tvrdoće su primenljivi i primenjuju se u svim oblastima. Razlog tome je sa jedne strane što je tvrdoća u korelaciji sa nekim drugim mehaničkim svojstvima (npr. na poluproizvodima ili čak na gotovim proizvodima. u zavisnosti od metoda.

zbog toga podesna je za materijale sa visokom tvrdoćom (titanijum. prektično od 20 do 70 HRC. može se vrlo dobro primeniti za ispitivanja tvrdoće površinskih slojeva (cementiranih slojeva). Duroskop) posebno su podesne za materijale sa visokim modulom elastičnosti.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Podesnost određenih metoda za različite vrste materijala: Rokvel C ima područje merenja od 0 do 100 HRC teorijski. Metode bazirane na principu elastičnog otskoka (Lib. hrom. Mosova metoda izumljena u mineralogiji kao takva naj podosnija je za merenje tvrdoće minerala. Martensova metoda nije pogodna za materijale poput gipsa. stoga je ova metoda podesna gotovo samo u pogonima i gotovo isključivo na čelicima. plastike. betona jer se ivica na mestu na kojem je materijal zaparan drobi i time povećavaju trag. … 4 . …). volfram. opeke. Vikers usled mogućnosti rada sa bilo kojom silo. Poldijeva metoda pogodna je za materijale sa malom tvrdoćom (do 450 HBS) gde spadaju laki metali. Skleroskop.

Zaključci U ovom radu sam opisao standardne postupke ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala kao i njihove karakteristike ponaosob. kako se dele i koji je cilj ispitivanja materijala. jer ona ukazuju na ponašanje materijala pod dejstvom spoljašnjih sila. Neka od mehaničkih svojstav su: tvrdoća. Deli se na statičke i dinamičke metode ispitivanja. U poslednjem poglavlju “Zavisnost između postupaka merenja tvrdoće i oblast primene” grafički i tabelarno su upoređene vrednosti tvrdoće različitih metoda. “Klasifikacija ispitivanja svojstva tehničkih materijala” ukazuje na to kakva seve ispitivanja postoje. Prvim poglavljem ovog rada sam obuhvatio samo ona mehanička svojstva koja imaju osnovni značaj. zamor. i navedena je oblast primene metoda ispitivanja tvrdoce iz četvrtog poglavlja rada kao i podesnost tih metoda za različite vrste materijala.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 6. ona će pratiti razvoj i inovacije u svim oblastima gde je tvrdoća kao mehaničko svojstvo materijala neophodna. 4 . U trećem poglavlju je opisana podela ispitivanja tvrdoće. elastičnost. U četvrtom poglavlju sam opisao standardne metode ispitivanja tvrdoće i izložio detaljno metodologiju svakog postupka pojedinačno. Glavni cilj ispitivanja materijala je da se osobine materijala iskažu određenim brojem karakteristika. Nema sumnje da će se u budućnosti pojaviti novi načini ispitivanja tvrdoće. … Drugo poglavlje. plastičnost.

[2] Molnar R. Beograd. Poznavanje materijala – osobine i ispitivanje metalnih materijala.kg.ac. Ronai.LEEB. Zrenjanin. Viša tehnička škola.mfkg. Beograd. Otpornost materijala. Ostalo: [9] http://books. Osobine i ispitivanje materijala. [5] Lučić R. Univerzitet u Novom Sadu. 1962. Univerzitet u Beogradu. [6] Vasić P. Tehnička enciklopedija. Washington.rs/ 4 . 1994.. Zrenjanin. 2007. [4] Pantelić I. Biblioteka Vukova nauka. 1979. 1972.. Tehnički materijali – praktikum sa radnom sveskom.google. Jugoslovenski leksikografski zavod. EQUOTIP – REBOUND HARDNESS TESTING AFTER D.com [10] http://www. Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu. [7] Grupa autora. [8] Soldat D. Visoka tehnička škola strukovnih studija u Zrenjaninu. [9] Kompatseher M. Ispitivanje metala.. Arsenijević M.. Ispitivanje materijala.. [3] Ksenija B. Institut za ispitivanje materijala. Paraćin. 2008. Novi Sad.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Literatura [1] Terzić P.. Mašinski materijali. Beograd 1967. 1983. 2004.. Zagreb.

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Prilozi Prilog 1: Svojstva tehničkih materijala Prilog 2a: Klasifikacija ispitivanja tehničkih materijala Prilog 2b: Klasifikacija ispitivanja tehničkih materijala Prilog 3: Postupci ispitivanja tvrdoće po Rokvelu Prilog 4: Uporedne vrednosti tvrdoće (skale) 4 .

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4 .

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4 .

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala 4 .

1/8'' kugl. 1/4'' kugl. 1/8'' kugl. 1/4'' kugl. 1/16'' kugl. vrh dijamant. 1/2'' kugl.Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Tabela 11: Postupci ispitivanja tvrdoće po Rokvelu Oznaka tvrdoće Utiskivač Ukupno opterećenje u (kg) Skala na kojoj se čita (u zavisnosti od uređaja) B C A D E F G H K L M P R S V kugl. 1/2'' kugl. vrh dijamant. vrh kugl. 1/16'' kugl. 1/8'' kugl. 1/4'' kugl. 1/16'' dijamant. 1/2'' Prva (osnovna) grupa 100 150 Druga grupa 60 100 100 60 150 60 150 Treća grupa 60 100 150 60 100 150 crvena crna crna crna crvena crvena crvena crvena crvena crvena crvena crvena crvena crvena crvena 4 .

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 38: Uporedne vrednosti tvrdoće – skalarni prikaz 4 .

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 39: Uporedne vrednosti tvrdoće – skalarni prikaz 4 .

Ispitivanja tvrdoće tehničkih materijala Slika 40: Uporedne vrednosti tvrdoće i zatezne čvrstoće– skalarni prikaz 4 .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->