P. 1
ALAŞIM 1

ALAŞIM 1

|Views: 45|Likes:
Published by fatih28gs

More info:

Published by: fatih28gs on Mar 01, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/13/2014

pdf

text

original

Alaşım Nedir ? Alaşım, bir metal elementin başka metaller ya da herhangi başka elementler ile homojen karışımıdır.

İki veya birkaç maddenin muhtelif oranlarda beraberce eritilerek meydana getirilen karışıma alaşım denir.Alaşımlar karışımdaki metallerin özelliklerinden farklı özellikler gösterirler. En bilinen alaşımlara; tunç (bakır-kalay), pirinç (bakır-çinko), lehim (kalay-kurşun) ve cıva alaşımları olan amalgamlar örnek verilebilir. Alaşımlar, uygulamaların gerektirdiği fiziksel özelliklere sahip malzemeler üretilmesinde yaygın olarak kullanılır. ŞEKİL HAFIZALI ALAŞIMLAR Malzeme biliminde uygun bir ısıl prosedür ile gerçek sekline veya boyutuna geri dönebilme yeteneğine sahip metalik malzemeler, sekil hafızalı alaşımlar olarak isimlendirilir. Sekil hafızalı alaşımlar ısıl değişimlere duyarlı fonksiyonel malzemelerdir. Temel karakteristikleri, kritik dönüşüm sıcaklığının üzerinde ve altında iki farklı sekil veya kristal yapısına sahip olmalarıdır. Nispeten düşük sıcaklıklarda deforme edilebilen bu malzemeler, daha yüksek sıcaklıklarda deformasyon öncesi şekillerine dönebilmektedirler. Bu malzemeler sadece ısıtma halinde "tek yönlü sekil hafızaya sahip malzemeler" olarak tanımlanırken, yeniden soğutma halinde ise "iki yönlü sekil hafızalı malzemeler" olarak tanımlanmaktadırlar. Sekil hafızalı alaşımların çoğu termoelastik martenzitik yapı sergileyen malzemelerdir. Martenzitik yapılı sekil hafızalı alaşım, dönüşüm sıcaklığının altında ikizlenme ve kayma mekanizmaları ile deforme edilebilir. Ana faza dönüşüm için ısıtma uygulandığı zaman ikizlenmiş olan yapı eski haline döner, dolayısıyla deformasyon yok edilebilmektedir Uygulamada şekil hafıza etkisi gösteren çok sayıda alaşımların olduğu bilinmekle birlikte bunlar arasında en çok ilgi görenler nikel-titanyum alaşımları ve bakır esaslı alaşımlardır.

Oksijen ve karbon gibi safsızlıkların. eritilmeleri daha kolaydır. kabul edilir sınırlar içerisinde fazladan nikel veya titanyum çözebilir ve alışılagelmiş alaşımlarla mukayese edilebilir derecede sünekliğe sahiptir. Daha fazla ısıl kararlılığa sahip olan NiTi alaşımları. Yaklaşık %1 oranında nikel ilavesi bile alaşım sisteminin özelliklerini etkiler. Bu tür bir bileşik. Sonuçta her iki alaşım sisteminizde de kullanılacağı ortama göre göz önünde bulundurulması gereken avantaj ve dezavantajları vardır.Öte yandan bu alaşımlara olan ilginin yüksek olmasının nedeni olarak. Bu aşırı çözebilme yeteneği sayesinde alaşım sisteminin hem dönüşüm özelliklerini hem de mekanik özelliklerini istenilen tarzda değiştirmek için diğer elementler katılabilir. dönüşüm sıcaklığını değiştirdiği ve mekanik özellikleri zayıflattığı için bünyede bulunması istenmez. daha geniş potansiyel dönüşüm sıcaklık aralığına sahiptirler. . Fakat bakır esaslı alaşımlar daha ucuzdur. NiTi alaşımları ikili alaşım sistemidir.Bu alaşım sistemlerinden NiTi ve bakır esaslı birkaç alaşım üzerine araştırmalar yoğunlaşmıştır. sekil değişimi esnasında önemli büyüklükte kuvvet üretebilmeye sahip olmaları söylenebilir. korozyona karşı hassas olan bakır esaslı alaşımlarla karşılaştırıldığında mükemmel bir korozyon direncine ve çok daha yüksek sünekliğe sahiptir.

Bakır esaslı alaşımlar. Sekil hafızalı dönüşüm ilk kez AuCd alaşımlarında 1932 yılında Chang ve Read tarafından anlaşılmış. seryum. Daha düşük sıcaklıklarda yaşlandırma. Daha iyi süneklilik için alüminyumun yerine katılır. CuAlNi alaşımları yüksek sıcaklıklarda CuZnAl alaşımlarından daha kararlıdır. Beta fazında yaşlandırma durumunda da benzer sonuçlar doğar.Bunun sonunda bu alaşımların hem ticari kullanımlarına. 1938'de de söz konusu yapısal dönüşüm pirinc malzemede de olduğu görülmüştür. hem de metalurjik araştırmalarına hız verilmiştir. çok kullanılan sekil hafızalı alaşımların detaylı bir şekilde açıklanması bu makalede amaç . CuZnAl ve CuAlNi alaşımlar şeklinde üçlü alaşımlar olabileceği gibi ayrıca manganezde içeren dörtlü modifikasyonuca mümkündür. titanyum. Uzun süreli ısıtma çinko buharlaşmasına ve tane büyümesine neden olduğundan kaçınılmalıdır. dönüşüm sıcaklıklarını değiştirir. hem de CuAlNi alaşımların dönüşüm sıcaklıklarını düşürür ve yüksek alüminyum içerikli alaşımların ötektoit noktasını değiştirir. Bor. kobalt. Bu nedenle CuZnAl ve CuAlNi alaşımların sırasıyla 150~200°C üzerindeki sıcaklıklarda uzun süreli maruz bırakılmasından kaçınılmalıdır. Açık havada soğutma işlemi bazı yüksek alüminyum içerikli CuZnAl ve CuAlNi alaşımları için yeterli olabilir. Martenzitik halde yaşlandırılmış alaşımlar yaşlanma kaynaklı martenzit stabilizasyon etkisi gösterir. Günümüzde ise sekil hafızalı alaşımlar. es zamanlı algılayıcılar ve eyleyiciler olarak kullanıldığından büyük ilgi çekmektedir. Bu yüzden dönüşüm sıcaklıklarının sıkı kontrolünün istenildiği farklı sıcaklık uygulamalarında bu faktörleri dikkate almak gerekir. Sadece soğutulmuş parçalarda dönüşüm sıcaklıkları genellikle kararsız olduğundan dönüşüm sıcaklıklarını kararlı hale getirmek için Af sıcaklığının üzerindeki sıcaklıklarda soğutma sonrası yaşlandırma yapılmalıdır.Bunun sonucu olarak. Bakır esaslı alaşımların ısıl kararlılığı ayrışım kinetikleri ile sınırlıdır. Su verme sertleştirme işlemi olarak kullanılır. 1951 yılında ise AuCd alaşımlı bir çubukta sekil hafızası tespit edilmesinden sonra 1962'de Buehler ve arkadaşları tarafından es-atomlu nikel titanyum alaşımlarda sekil hafıza etkisi belirlenmiştir. vanadyum ve zirkonyum gibi elementler ince taneli yapı elde etmek için bünyeye eklenir. Ayrıca mangan hem CuZnAl. demir.

Sekil hafızalı alaşımlarda. Af: ostenit bitiş. yüksek sıcaklıktaki ostenitik fazın uzun suren dönüşümü sonucunda termoelastik martenzitik meydana gelmesi işlemi martenzitik dönüşüm olarak isimlendirilir.olmuştur. Sabit Yük Altındaki Bir Numunede Isıtma ve Soğutma Durumunda Tipik DönüşümSıcaklık Eğrisi. .ünitelerin birbirini pasifleştirmesine neden olduğundan küçük değerde makroskopik bir gerinim açığa çıkar. düşük sıcaklık ya da gerilme değişimleri ile harekete geçebilen düşük enerjisine ve parlak ara yüzeyine göre karakterize edilir. hepsinin birden hacimsel yönde aynı doğrultuda taşınmasından dolayı. Bu süreç sonunda yaratılan makroskopik gerinim. dönüşüm esnasında simetri kaybı yüzünden sınırlandırılmış olarak tersinebilir. Dönüşüm surecinde ısıtma ve soğutma sıcaklıkları arasında oluşan fark histerezis olarak isimlendirilir ve alaşım sistemine bağlı olarak değişir. Dönüşümün başlangıç ve bitişi gerçekte genis bir sıcaklık aralığını kapsamasına rağmen çoğu zaman dar bir sıcaklık aralığında meydana gelmektedir.Atomların yer değiştirme miktarı çok büyük olmamasına rağmen. tersine dönüşüm sayesinde kristal yapının ostenite geri dönüşmesi sonucu geri kazanılabilir. belirli bir sıcaklık aralığında tamamlanmaktadır (Sekil 1). Gerilme kaynaklı martenzit oluşumu durumunda veya gerilme ile kendiliğinden yerleşen bir yapı durumunda bu üniteler biçimini değiştirebilir ve uygulanan gerilme doğrultusunda meydana gelen en buyuk sekil değişimi kararlı hale gelene dek değişim devam eder. Bilindiği gibi termoelastik martenzit. dönüşüm sonucunda makroskopik bir sekil değişimi gerçekleşir. Th: dönüşüm histerezisi.Atermal martenzitin balıksırtına benzer şekildeki yapısı esasen kendiliğinden şekillenen ünitelerin etkileşimli kaymış halidir (Sekil 2b). T: sıcaklık. Sonuç olarak Sekil 2c'de görüleceği üzere birim ünite mevcut konfigürasyonda egemen olur. Ms: martenzit başlangıcı. Bunun sonucu olarak termoelastik martenzit. As: ostenit başlangıcı. Sekil 1. Mf: martenzit bitişi. Üniteler arasındaki sekil değişimi. Sonuç olarak normal metal ve alaşımlardan farklı niteliklere sahip olan sekil hafıza etkisi ve superelastisite gibi essiz ve ustun özellikler açığa çıkar[3 Her alaşımın katılaşma sıcaklığı farklı olduğundan martenzitik dönüşüm.

Çeşitli Sekil Hafızalı Alaşımlarda Görülen Yapı Görüntüleri. Bu durum. (b) Ti-Al bir alaşımda TiAl ve Ti3Al fazlara ait yapraksı (lameler) yapı. (a) (b) Sekil 3. (c) A ünitesi uygulanan gerilme sonunda konfigürasyonda egemen olur ve ısıtma durumunda malzeme beta fazlı yapısına dolayısıyla orijinal sekline yeniden döner. Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için Sekil 3'de ise bakır esaslı ve nikel esaslı alaşımlara ait optik mikroskop altında çekilmiş yapı fotoğrafları verilmiştir. Sekil hafızalı alaşımların mekanik özellikleri. T:Sıcaklık. belirli bir sıcaklık aralığında gerçeklesen yapısal dönüşümlerine bağlı olarak buyuk ölçüde değişir.Sekil 2. .C ve D ikizlenmiş üniteler. (a) Bakır esaslı sekil hafızalı bir alaşımda martenzitik yapı.B. (b) Soğutma ve martenzite dönüşüm sonrası kendiliğinden yerleşen A. (a) Beta fazlı kristal. nikel-titanyum alaşımına ait gerilmelerinim eğrisinde kolayca görülebilir .

söz konusu sıcaklık aralığında hem gerilme hem de geçinime bağlı olduğundan alaşımın Young modülünün belirlenmesi çok zordur. Sekil 4b'de ostenit sıcaklığında incelenmiştir. Sekil 4c'de ise martenzit sıcaklığında incelenmiştir. Sekil 4a'da malzeme ostenit sıcaklığının üzerinde. yapısal olarak martenzit fazlı yapıya dönüşmesine rağmen herhangi bir sekil değişimi . Yüksüz durumda azalan gerilmeye rağmen malzeme CD hattı boyunca görüleceği üzere daha düşük bir gerilme seviyesinde ostenite dönüşerek seklini alır.Bilindiği gibi martenzit. Ostenit fazda iken ısıtma veya gerinme olması geri kazanılabilir bir sekil tutumu sağlamaz. martenzit gerilme kaynaklı olabilmekte ve hemen sekil değiştirmeye başlayarak.(a) Ostenit (b) Martenzit (c) Sanki elastik (süperelastik) davranışlar Sekil 4. Bu sıcaklıkta. AB hattı boyunca sabit bir gerilme altında artan bir gerinim sergilemektedir. Şekilde martenzit eğrisi üzerindeki kesikli çizgi gerilmenin ortadan kalkmasından sonra ısıtma durumunu işaret etmektedir. Çünkü yapıda faz değisimi meydana gelmemektedir. Sekil kazanımı ısı uygulanmasından değil gerilme azalmasından dolayıdır. Oysa yüksek sıcaklık fazı olan ostenit daha fazla akma dayanımına sahip olduğundan kolaylıkla deforme edilemez özellik gösterir. Çoğu durumlarda hafıza etkisi tek yönlüdür. Yani soğutma durumunda sekil hafızalı alaşım. Numunenin malzeme yapısı ostenite dönüştüğünde sekil değişiminin olmadan önceki seklini hatırlaması ile orijinal boyutlarına korunur. dönüşüm sıcaklığının altında ve üzerinde NiTi alaşımlı numuneye çekme testi uygulanması sonucunda oluşturulmuştur. Farklı Sıcaklıklarda Dönüşüme İlişkin Tipik Gerilme-Gerinim Eğrileri Bu sekil alaşıma ait dönüşüm sıcaklık aralığında.oldukça düşük bir gerilme değerinde dahi birkaç yüzde gerinim üretecek şekilde kolaylıkla deforme edilebilmektedir. Süper elastiklik lineer olmayıp. Bu etki malzemenin asırı elastik olmasının bir sonucudur ve süperelastisite olarak bilinir.

Nikel Esaslı Bir Alaşımda Isıl İşlem Öncesi (a) ve Sonrası (b) Yapı Görünümü. Mo 2. ve C<0. Alaşım çok küçük gerilme kullanarak düşük sıcaklıktaki sekline dönmeye çalışır. Yeniden soğutma durumunda sekil değişimi kendiliğinden olamayacağından eğer sekil kazanımı isteniliyorsa o zaman malzeme. yoğun martenzit tabakaları oluşturulmalıdır. Bu tip alaşımlarda hem ısıtma hem soğutma durumunda sekil değişimi söz konusudur. Sonuçta her iki alaşım sisteminizde de kullanılacağı ortama göre göz önünde bulundurulması gereken avantaj ve dezavantajları olduğu söylenebilir. Bu sistemlerin sahip oldukları özellikleri birbirinden oldukça farklıdır. Daha fazla ısıl karalılığa sahip olan Ni-Ti alaşımları. Sekil 5. eritilmeleri ve acık havada ekstrede edilmeleri daha kolaydır. Ni-Ti alaşımlarda yaklaşık %8'dir. Bu bileşim. harici olarak gerinmeye maruz bırakılır. Sekil 5'ten görüleceği gibi. Ti 4. ısıl işlemden önce iğnemsi bir yapıya sahip olan alaşım sisteminde. Aşağıda bu iki sekil hafızalı alaşım detaylı bir şekilde açıklanmıştır. Öte yandan yapılan ısıl işlemlerin ve uygulanan mekaniksel metotların çoğu iki yönlü sekil hafıza etkisine sahip alaşımlar üretmeye yöneliktir. ENDÜSTRİYEL AMAÇLI ŞEKİL HAFIZALI ALAŞIMLAR Endüstride en fazla görünen sekil hafızalı NiTi alaşımları ve bakır esaslı alaşımlar önemli ticari değere sahip alaşım sistemleridir. Bunun içinde soğuk halde malzeme şekillendirilerek yapıda düzgün sıralı. Burada sekil değişiminin büyüklüğü daima tek yönlü hafızalı alaşımlardan elde edilene nispeten oldukça azdır. Co 9. Cr 9. Alaşımın kimyasal bileşimi. Sekil 5'de nikel esaslı sekil hafızalı bir alaşımda ısıl işlem uygulanmadan önce ve sonra elektron tarama mikroskobunda 1000X büyütme ile çekilmiş yapılar görülmektedir. Amaç tam ve net bir sekil değişimi elde etmeyi sağlayacak olan mikro yapısal gerilmeler üretmektir. ısıl işlemden sonra küresel tanecikler teşekkül etmiştir.5%. Sekil hafızalı alaşımların bazılarında iki yönlü sekil hafızayı görmek mümkündür. Bu yeni yapı muhtemelen işlem koşulları ile birlikte düşük soğutma hızının bir sonucudur.2%. Martenzit yapıdaki gerinim miktarı birkaç yüzde değerinde olup malzeme ısıtılıncaya kadar bünyede tutulur ve ısı uygulanınca sekil kazanımı gerçekleşir. Isıtma durumunda sekil değişimi için tek yönlü alaşımlara göre çok yüksek gerilmeler harcanabilir.sergilemez. .5%.5%. gaz türbinlerinin rotor kanatlarında en çok kullanılan alaşımı oluşturur. Fe 0. Diğer taraftan bakır esaslı alaşımlar daha ucuzdur.Bakır esaslı alaşımlarda % 4-5 olan sekil hafıza gerinim değeri. gerilmeli korozyona karsı hassas olan bakır esaslı alaşımlarla karsılaştırıldığında mükemmel bir korozyon direncine ve çok daha yüksek sünekliliğe sahiptir. al 5.1%.02% seklindedir. Ni 65.1%.06%. daha geniş potansiyel dönüşüm sıcaklık aralığına sahiptirler.

Yaklaşık %1 oranında nikel ilavesi bile alaşım sisteminin özelliklerini etkiler. Bu aşırı çözebilme yeteneği sayesinde alaşım sisteminin hem dönüşüm özelliklerini hem de mekanik özelliklerini istenilen tarzda değistirmek için diğer elementler katılabilir. kafes sabitlerinin birbirinden farklı olmasına rağmen mono kliniktir.302 nm) yapısına benzer. Cs-Cl (a0=0. Fakat hem X ısınları.4622 ve b=96.2889 nm. Çünkü bu tur bir bileşik.412 nm. c=0. Sekil 6'da ise Ni-Ti alaşımlarda faz diyagramı ile B2 ve Ti3Ni4 fazlar arası faz denge diyagramı da gösterilmiştir. NiTi ikili alaşım sisteminin temel fiziksel özellikleri ve tavlanmış alaşımın mekanik özelliklerinin bazıları Tablo 2'de gösterilmiştir. Martenzit fazın birim hücresi.Nikel-Titanyum Şekil Hafızalı Alaşımlar NiTi alaşımları ikili alaşım sistemidir ve esatomlu intermetalik bir bileşiktir. Esatomlu alaşımın ostenit bitiş sıcaklığı olan Af değeri 100°C civarındadır. b=0. Sıkça kullanılan diğer alaşımlandırma elementlerinden demir ve krom daha düşük dönüşüm sıcaklığı için ile bakır ise histerezisi azaltmak ve martenzitik durumda daha düşük deformasyon gerilmesi için daha sık kullanılır. dönüşüm sıcaklığını değiştirdiği ve mekanik özellikleri zayıflattığı için bünyede bulunması istenmez. hem de secili alan kırınım teknikleri kullanılarak yapılan incelemelerin hepsi aynı sonucu vermektedir. kabul edilir sınırlar içerisinde fazladan nikel veya titanyum çözebilir ve alışılagelmiş alaşımlarla mukayese edilebilir derecede sünekliliğe sahiptir.75Ni alaşımının kafes parametreleri a=0. Yakın zamanda.80o olan mono klinik kristal yapısına sahip olduğu tespit edilmiş ve standart olarak kabul görmüştür. Martenzit fazdaki kristal yapısının ne olduğu görüsünde araştırmacıların çoğunun modelleri farklıdır.301-0. . kübik hacim merkezli B2-tipi kristal yapıya sahiptir. Oksijen ve karbon gibi safsızlıkların. NiTi alaşımın anafazı. İntermetalik bir bileşik sıra dışıdır. Bünyedeki fazla nikel. Otsuca ve arkadaşları tarafından Ti-49. dönüşüm sıcaklığını önemli ölçüde düşürür ve ostenitik durumda akma dayanımını artırır.

.

Kazandırılan maksimum hafıza etkisi. gerinim ve/veya gerilme ile gerekli cevrim miktarına bağlı olarak sınırlıdır (Tablo 3) . Bu tip alaşımlarda baslıca sorun malzemeden istenilen özellikleri yerine getirecek uygun isleme metotlarının geliştirilmesidir. Aksi takdirde hafıza etkisi kazandırılamaz. Sekil hafızalı alaşımın ısıl işlemi sırasında arzulanan hafıza seklinin sağlanması için kontrollü davranmak gerekir. Isıl işlem ile istenilen hafıza seklini vermek için sık sık 500°C-800°C arasında sıcaklıklar tercih edilir ve bu sıcaklık değeri yeterli zamanın ayarlanmasıyla birlikte en az 300 C 350°C olmalıdır.Seçilen malzemenin sertliğini düşürerek martenzitin deforme edilebilmesini kolaylaştırmak amacıyla uygun ısıl işlemler yapılır ve böylece daha dayanıklı ve kararlı ostenitik bir yapı ile hem ısıtma hem de soğutma durumunda yinelenen özelliklere sahip malzeme tipi yaratılabilir.

Bakır Esaslı Sekil Hafızalı Alaşımlar Bakır esaslı alaşımlar. . kobalt. seryum. Çizelge 4'de bu tip alaşımların en önemli özellikleri verilmiştir. demir. Bor. titanyum. CuZnAl ve CuAlNi alaşımlar seklinde uçlu alaşımlar olabileceği gibi ayrıca manganezde içeren dörtlü modifikasyonuca mümkündür. vanadyum ve zirkonyum gibi elementler ince taneli yapı elde etmek için bünyeye katılır.

Al) (4.a) Ms ve As dönüşüm sıcaklıkları arasında sekil hafızalı alaşımların Young modüllerini tayin etmek çok zordur. Daha iyi süneklilik için alüminyumun yerine katılır. Sadece soğutulmuş parçalarda dönüşüm sıcaklıkları genellikle kararsız olduğundan dönüşüm sıcaklıklarını kararlı hale getirmek için Af sıcaklığının üzerindeki sıcaklıklarda soğutma sonrası yaslandırma yapılmalıdır. Bakır esaslı sekil hafızalı alaşımlar doğada meta stabil halde olduğundan sekil hafıza etkisini sağlayan beta fazının korunması için bu fazda ısıl işlem ve ardından da kontrollü soğutma yapılmalıdır. Uzun sureli ısıtma çinko buharlaşmasına ve tane büyümesine neden olduğundan kaçınılmalıdır.5.66. Martenzitik dönüşüm sıcaklıkları kimyasal bileşimin değiştirilmesiyle ayarlanabilir.134 (%ağ.9 (%ağ.2) Öte yandan mangan hem CuZnAl.45 ( %ağ. Bu sıcaklıklarda alaşımlar lineer olarak bir elastisite sergiler ve modül hem sıcaklığa hem de geçinime bağlıdır. Sekil 7 ve aşağıdaki (4. Acık havada soğutma işlemi bazı yüksek alüminyum içerikli CuZnAl ve CuAlNi alaşımları için yeterli olabilir. CuZnAl alaşımlarında soğutma hızı yüksek olduğunda martenzit faza direkt dönüşüm olması. Bu etki tersinir dönüşümün daha yüksek sıcaklıklara . Bu tip alaşımlarda alüminyum miktarı %11-14.lu ampirik bağıntılardan faydalanılarak alaşıma ait martenzit başlangıç sıcaklığı için tahmini bir değer elde edilebilir (Yüzde olarak verilen değerler ağırlık esaslıdır). CuZnAl: Ms (°C) = 2212 .1) ve (4.90. Su verme sertleştirme işlemi olarak kullanılır. Ni) (4. hem de CuAlNi alaşımların dönüşüm sıcaklıklarını düşürür ve yüksek alüminyum içerikli alaşımların otektoid noktasını değiştirir. Zn) . CuZnAl alaşımlarının bileşimleri ve martenzit başlangıç sıcaklıkları arasındaki ilişkiye ait grafik Sekil 7'de görülmektedir.2) no.65 (%ağ. Al). nikel miktarı ise %3-5 civarındadır.1) CuAlNi: Ms(°C) = 2020 . martenzitin kararlılığını hassaslaştırır.

Örnek bir uygulama Beta Phase Inc. Bu fonksiyonel davranıştan yararlanılarak biyomedikal uygulamalarda kullanılan damarlar içindeki kan pıhtılarını yakalayan bir filtre geliştirilmiştir. Bu kaplinler birleştirilecekleri metal tulden çok az küçük olacak şekilde dizayn edilmiş silindirik bileziklerdir. Damar içine yerleştirildikten sonra tel. bir valfı istenilen miktarda kapatmayı veya açmayı sağlayan bir tertibattır. Tarafından geliştirilen devre kartlı konnektorlerdir. Metal tüp kaplının orijinal çapına dönmesini engeller ve yaratılan gerilme sayesinde kaynak işlemi ile elde edilen bir bağlantıya eşdeğer ustun bir birleşme sağlanmış olur. Aynı prensibe dayanarak. malzeme martenzitik fazda iken genişletilir.kaymasına neden olur. vücut ısısı ile harekete geçerek filtre fonksiyonu sağlayacak orijinal sekline döner ve toplardamarın içinden geçmekte olan pıhtıları tutar. Bunu sağlayan düzenek. ŞEKİL HAFIZALI ALAŞIMLARIN ENDUSTRİYEL UYGULAMALARI Genelde bilindiği gibi sekil hafızalı alaşım elemanı. düşünülen hareket sınırları çerçevesinde güç üretmek amacıyla tasarlanır. rabıta ısındığında bir yayı açmak için kuvvet yaratmak amaçlı kullanılır. Cyrofit kaplinlere benzer bicimde Betalloy kaplinleri CuZnAl alaşımıdır. Elektrikle çalışan rabıtalı sistemde sekil hafızalı eyleyici. Bu yüzden dönüşüm sıcaklıklarının sıkı kontrolünün istenildiği farklı sıcaklık uygulamalarında bu faktörleri dikkate almak gerekir. böylece çap yeniden daralıp eski boyutuna dönmeye çalışır ve sıkı bir şekilde metal tüpe monteleşir. Yine bunlardan biri. alaşımın duyarlı olması istenilen sıcaklık değeri manüel ayarlanır. böylece bağlantı gerçekleşir. Bu kuvvet ile rabıtadaki devre kartının geri çekilmesi sağlanır. martenzitik durumdayken deforme edildiğinde serbest enerjiye sahip olur ve ısıtıldığı zaman bünyesinde bulundurduğu bu serbest enerjiyi kullanarak minimum is yaptığı önceki sekline geri döner. Sekil hafızalı alaşımdan yapılmış yay sıcaklığa duyarlı olduğundan boyutlarını değiştirerek çıkış akışkanının sıcaklığı ayarlar. Beta fazında yaslandırma durumunda da benzer sonuçlar doğar. Bu nedenle dönüşüm gecikir ve tam olarak sekil geri kazanımı sağlanamaz. Dönüşümün belirli bir sıcaklık aralığında meydana gelmesinden yararlanarak seçilen belirli bir geri kazanım miktarıyla kesin bir mekanizma hareketi sağlamak için şekilsel geri kazanımın bir kısmı kullanılabilir.'de karıştırma valfı ve parçaları görülmektedir. Çapları. Martenzitik halde yaşlandırılmış alaşımlar yaslanma kaynaklı martenzit stabilizasyon etkisi gösterir. Sekil 8. Bazı uygulamalarda sekil hafızalı eleman. dönüşüm sıcaklıklarını değiştirir. Zorlamalı enerji esaslı urun tipinin en başarılı uygulaması ise Raychem Şirketi’nin yaptığı Cryofit hidrolik kaplinlerdir. Ms sıcaklığının üzerindeki ortam şartlarında yavaş soğutma veya beta fazlı halde ara yaslandırma sureti ile basamaklı soğutma tercih edilmelidir. Bakır ve alüminyum tüpler için Raychem Şirketi tarafından tasarlanmış ve piyasaya sürülmüştür. CuAlNi alaşımları yüksek sıcaklıklarda CuZnAl alaşımlarından daha kararlıdır. NiTi alaşımlı telden yapılmış çapa seklindeki filtre damar içine sokulmadan önce düz bir tel haline getirilir. montajı yapılır ve daha sonra ısıtılarak ostenit faza getirilir. CuAlZn sekil hafızalı alaşımların bu alanda birçok uygulamaları mevcuttur. yangın durumunda yanıcı ve zehirli gazların çıkısını kapatacak şekilde dizayn edilmiş CuZnAl eyleyicilerden oluşan yangın güvenlik valflarıdır. Soğutma durumunda NiTi eyleyici zayıf kalır ve yay eyleyiciyi deforme ederken devre kartı rabıtaya sıkıca kapanır. Bakır esaslı alaşımların ısıl kararlılığı ayrışım kinetikleri ile sınırlıdır. Daha düşük sıcaklıklarda yaslandırma. Bu nedenle CuZnAl ve CuAlNi alaşımların sırasıyla 150~200°C üzerindeki sıcaklıklarda uzun sureli maruz bırakılmasından kaçınılmalıdır. . Bu uygulamada da yine aynı şekilde CuZnAl sekil hafızalı silindir ısınınca büzülmeye baslar ve tüp ile birleşme sağlayarak tusun etrafında çizgisel basma yapar.

Canlının vücudundaki damarlara yerleştirilen. Ayrıca dişlere genis bir hareket imkanı sağlayan ve yıllardır kullanılan ortodontik düzeltme işlevli kavisli teller seklinde NiTi ürünler vardır. . çok büyük deformasyonları dahi absorbe ederek zarar gormeyen superelastik NiTi alaşımdan imal edilmiş gözlük çerçeveleri üretilmektedir.Sekil hafızalı alaşımların sahip oldukları elastik ya da superelastik özelliklerinden faydalanılarak tasarlanmış ve piyasaya sürülmüş birçok urun vardır. Sekil 9'da görüleceği üzere NiTi kılavuz tellerden ibaret kontrol edilebilir kat eterler yapılmıstır[8].

Bu önem uçaklar ve uzay araçları söz konu olduğunda daha da önem kazanmaktadır.NiTi alaşımlar. Histerezis. tepki hareketlerinde ki hızın. Bu performans kriterlerine göre Sekil 7 'de gösterildiği gibi var olan tüm aktuatorlerin performansları bir grafik halinde gösterilmektedir. direnç ve mikro yapıdaki değişimler. Sistemler içersinde kullanılan aktuator tasarımları yapılırken önemli kıstaslar vardır. Şimdiye kadar üretilen aktuatorler kendi aralarında güç/Ağırlık performans kriterine göre değerlendirilmektedir. Uygulamalarda kullanılmak sureti ile uygun bir tasarım yapabilmek için bu malzemenin doğasını anlamak ve tahmin etmek önemlidir. Sekil hafızalı Alaşımlar genis is yoğunluğu kapasitesi ve buyuk birim sekil değiştirme özelliklerine sahip olmasından ötürü bu kategoriye girmektedir. mikro elektromekanik gibi muhtelif alanlarda çeşitli uygulamalarda kullanılmak üzere başladı. Bu malzemeler su anda. Bu alaşımlar korozyona karsı son derece dayanıklı olup mükemmel bir biyouyumluluk gösterir. Bunlar tasarımın sistem içersinde kaplamış olduğu hacmi ve sisteme ek olarak getirmiş olduğu ağırlık acısından önemli bir sorun olarak karsımıza çıkmaktadır. süper elastik gibi etkileri bünyesinde taşıyan bu malzemeler bu suretle karmaşık bir yapıya sahiptir . Böyle malzemelerin secimi en önemli faktörlerden birisi ise malzemenin ortamla olan uyumluluğun iyi sonuçlar vermesidir. tıpta. ihtiyaçlar doğrultusunda önemi az olan uygulamalarda genis eyleme geçirme özelliğinden dolayı yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu sistemlerde amaç kullanılan aktuatorlerin asgari ağırlıkta ve hacimde elde edilmesiyle. sahip oldukları ustun özellikler sayesinde özellikle biyomedikal uygulamalarda genis bir kullanım alanı bulmuştur. . görevini yapabilmesidir. otomotiv endüstrisinde. Akıllı metaller uzay araştırmalarında.

Bu alaşımların sahip oldukları özellikleri bakımından birbirinden oldukça farklıdır. Trenin yüksek hızlara çıktığı vakit ortamdaki sıcaklığın artması ile birlikte SHA'dan yapılan yayın tetiklenmesiyle valfin açılması sağlamaktadır. eritilmeleri ve acık havada ekstrude edilmeleri daha kolaydır.Sekil 7. Bakır esaslı alaşımlarda % 4–5 olan sekil hafıza sekil değiştirme değeri. gerilmeli korozyona karsı hassas olan bakır esaslı alaşımlarla karsılaştırıldığında mükemmel bir korozyon direncine ve çok daha yüksek sünekliliğe sahiptir. Shinkansen hızlı trenlerinde Sekil 8’de gösterildiği gibi otomatik yağ seviye ayarlayıcısı olarak kullanılmıştır. daha genis potansiyel dönüşüm sıcaklık aralığına sahiptirler. Daha fazla ısıl karalılığa sahip olan NiTi alaşımlar. çeşitli Aktuatorlerin güç/Ağırlık Performansları Sekil Hafızalı Alaşımlar içersinde endüstride ticari değere sahip iki tur alaşım bulunmaktadır. Bu bilgiler ışığında NiTi alaşımları ve bakır esaslı alaşımların kullanılacağı yere göre göz önünde bulundurulması gereken avantaj ve dezavantajları ortaya çıkmaktadır. sıcaklığın artması durumunda ise yağın iki oda arasındaki bağlantısı sınırlandırma yoluna giderek akışkan basıncı ayarı yapılmaktadır. . Bunlar sekil hafızalı NiTi alaşımları ve bakır esaslı alaşımlar olmaktadır. Şekil Hafızalı alaşımların Endüstriyel Uygulamaları : a-) Mekanik Uygulama: SHA ile yapılan endüstriyel uygulamalara örnek olarak. düşük sıcaklıklarda iki oda arasındaki yağ akısı açıkken. Buradaki amaç iki odaya ayrılan dişli kutusunun arasındaki bağlantıyı sağlayan deliğin açma-kapamasının yağın sıcaklık değeriyle sistemin kontrolü sağlanmıştır. Diğer taraftan bakır esaslı alaşımlar daha ucuzdur. NiTi alaşımlarda yaklaşık %8'dir.

Damar içine yerleştirildikten sonra stent. Yine Sekil 10’da gösterildiği gibi NiTi alaşımından yapılan ve yukarıda bahsedilen konuya benzer olarak üretilen stent damar tıkanıklarında kullanılmaktadır. Shinkansen hızlı trenlerinde otomatik yağlama ünitesinde SMA'nın uygulanması. Sekil 9. Sekil 9 ’da gösterildiği gibi damar içine yerleştirildikten sonra tel.(a) Otomatik yağlama ünitesinin uygulandığı Shinkansen Nozomi-700 hızlı trenin fotoğrafı ve kullanılan SMA valfı (b).(c) SMA'dan yapılan valfin iç yapısının düşük ve yüksek sıcaklıklardaki durumu b-) Biyomedikal Uygulamalar: Sekil Hafızalı alaşımların bu fonksiyonel özelliklerinin avantajından ötürü damarlar içindeki kan pıhtılarını yakalayan bir filtre olarak. NiTi alaşımlı telden yapılmış stent damar içine sokulmadan önce düz bir tel haline getirilir.Sekil 8. Damarlardaki Kan Pıhtısını Tutulması için SMA'dan yapılmış Filtre. vücut ısısı ile harekete geçerek filtre fonksiyonu sağlayacak orijinal şekline döner ve toplardamarın içinden geçmekte olan pıhtıları tutar. NiTi alaşımlı telden yapılmış çapa seklindeki filtre damar içine sokulmadan önce düz bir tel haline getirilir. . vücut ısısı ile harekete geçerek damarın tıkanan yerinde orijinal sekline dönerek damardaki tıkanıklığın açılması sağlanmaktadır.

otomotivde radyatör pervanelerinde. Sekil II. FeMnSi ve FeMnSiCrNi gibi alaşımlar düzenli termoelastik olmayan bir martenzit dönüşüme uğrarlar ve iyi bir sekil hafıza etkisine sahip değildirler. Ortodontik düzeltme İşlevli Kavisli Tellerin Dişlerde Kullanılarak Üç Haftada Alınan sonuçlar Hafızalı alaşımlar. Canlının vücudundaki damarlara yerleştirilen. Ayrıca Sekil 11’de gösterildiği gibi dişlere genis bir hareket imkanı sağlayan ve yıllardır kullanılan ortodontik düzeltme işlevli kavisli teller seklinde NiTi ürünler vardır. Fakat FeNi. Bu nedenlerden dolayı bu tip alaşımlar henüz ticari bir potansiyele sahip değildirler. medikal uygulamaların yanı sıra. çok buyuk deformasyonları dahi absorbe ederek zarar gormeyen superelastik NiTi alaşımdan imal edilmiş gözlük çerçeveleri üretilmektedir. Nitekim ikili alaşımların özelliklerini geliştirmek için çeşitli uçlu alaşım sistemleri üzerinde çalışmalar halen yapılmaktadır. Damarlardaki tıkanma sorunlarının çözümü için SMA'dan yapılmış stent Sekil Hafızalı alaşımların sahip oldukları elastik ya da superelastik özelliklerinden faydalanılarak tasarlanmış ve piyasaya sürülmüş birçok urun vardır. soyleki sekil hafıza etkisi gerilme kaynaklı martenzite bağlıdır. termosta tik cihazlarda kullanılmaktadır. Son zamanlarda demir esaslı sekil hafızalı alaşımlar üzerinde çalışmalar yapılmıstır. yarıiletken gaz tüp bağlantılarında. uydu sistemlerinde. Şekil 11. Bu tip alaşımlarda görülen uzun aralıkta düzenlenen termoelastik martenzitik dönüşüm sekil hafıza etkisi için gerekli koşulları sağlamaktadır. . FePd ve FeNiCoTi ısıl işlemlerle termoelastik martenzit dönüşüme sahip olduklarından eğitilerek sekil hafıza özelliği kazandırılabilmektedir. Fakat yeni ve istenilen özellikleri karşılayabilen sekil hafızalı alaşımlar ile ilgili bilimsel araştırmalar devam etmekte olup bu araştırmaların çoğu beta-Ti alaşımları ve Fe-esaslı alaşımları kapsamaktadır. 28'de görüleceği üzere NiTi kılavuz tellerden ibaret kontrol edilebilir kat eterler yapılmıstır [8]. genis olculu dönüşüm histerezisi gösterirler ve genelde geri kazanılan birim sekil değiştirme miktarı %4'u geçmez. Bu tur alaşımlar diğer bilinen sekil hafızalı alaşımlardan karakteristik acıdan farklıdırlar. SONUÇ Günümüzde sekil hafızalı alaşım kullanılarak üretilmiş birçok urun olmasına karsın bu alaşımların gelecekte hayatımızda ne derece yer alacağını önceden söylemek bazı nedenlerden ötürü biraz zordur. Bu alaşımlar arasında FePt. uçak hidrolik sistemlerinde. egzoz çıkış kontrollerinde.Sekil 10. Ama kullanım alanlarının artmasıyla maliyetlerime gittikçe azalmaktadır. Bu özelliklerinden ötürü gün geçtikçe kullanım alanları genişleyerek hayatlarımızda yerini alacakladır. Çünkü bu tip alaşımların fiyatı su an için oldukça yüksek değerlerdedir.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->