1

Nhûä ng tû tûúã ng lúá n
tûâ nhûäng taác phêím vô àaåi
2
Töø nguyeân taùc
GREAT IDEAS FROM THE GREAT BOOKS
3
Dr. MORTIMER J. ADLER
PHAÅM VIÏM PHÛÚNG & MAI SÚN
Dõch vaâ chuá thñch
NHAØ XUAÁT BAÛN VAÊN HOÙA THOÂNG TIN
Nhûäng Taác Phêím Vô Àaåi
Nhûäng Tû Tûúãng Lúán Tûâ
4
5
GIO I THIÐ !
Cuo n sa ch ca c ba n dang ca m fro n fay Ia mo f fa p ho p nhu ng
ca u ho I va fra Io I. Nhu ng ca u ho I na y duo c da f ra cho fa c gIa , mo f
chuyo n gIa vo Ijch su fu fuo ng phuong Ta y, fu nhu ng do c gIa fhuo c
du mo I fa ng Io p xa ho I My muo n fìm hIo u vo du Ioa I va n do . Nhìn
chung, do ng da o do c gIa do u muo n bIo f ca c nha fu fuo ng frong qua
khu suy nghI va Iy gIa I fho na o vo nhu ng va n do ma con nguo I
ho m nay dang pha I do I ma f. Ho kho ng muu fìm mo f ca u fra Io I
du f khoa f, mo f gIa I pha p ro f ra o, ma fhuo ng ho muo n hIo u ro va n
do va muo n ru f duo c ba I ho c fu ca c nha fu fuo ng Io n frong fruyo n
fho ng frIo f ho c phuong Ta y.
Nhung cau hoI nay duoc fac gIa fra IoI frong mof chuyon muc
cua ong, ban dau chI duoc dang faI fron fo Cbicago 8un-Timcs va
Cbicago Dai/y Ncus. Trong vong mof nam sau khI ra doI, da co foI
28 fo bao mua ban quyon do dang faI chuyon muc nay |frong do co
fo Kcnkyu 8ba o Tokyo). Su fhanh cong cua chuyon muc da dua foI
vIoc fap hop nhung cau hoI va fra IoI fhanh mof cuon sach.
Ðo Ia hoa n ca nh hình fha nh fa c pha m na y frong Io ng xa ho I My .
ÐI nhIo n do I vo I nguo I VIo f, va n mInh phuong Ta y no I chung,
va frIo f ho c cu a no no I rIo ng, kho ng pha I Ia do fa I ho c fa p ba f
buo c, va cu ng kho ng pha I Ia nguo n co I fu fuo ng gIu p chu ng fa
djnh huo ng cuo c so ng va gIa I quyo f nhu ng va n do cu a mình. Tuy
nhIo n chu ng fa kho ng fho phu nha n su kIo n ra ng fruyo n fho ng
frIo f ho c phuong Ta y da co a nh huo ng quyo f djnh do I vo I no n va n
mInh phuong Ta y vo n da da f nhIo u gIa frj ma hIo n da fro fha nh
6
pho qua f do I vo I pha n co n Ia I cu a fho gIo I, no n frIo f ho c phuong
Ta y fhu c su xu ng da ng duo c chu ng fa quan fa m du ng mu c.
Nhu da noI fron, khI fra IoI cac cau hoI, fac gIa khong dua ra,
hay ap daf, mof cau fra IoI duf khoaf hay mof gIaI phap foI hau.
Ong chI frình bay cac nha fu fuong Ion da noI gì frong cac fac
pham cua ho vo cac van do duoc doc gIa nou ra. Cac nha fu fuong
nay fhuong co nhung y kIon khac nhau, fham chí xung khac nhau,
fuy ho dou dua fron co so Iy Iuan nao do, va y kIon cua ho Iuon Ia
fhanh qua cua nhIou nam fhang suy nghI va chIom nghIom. Cach
frình bay nay gIup doc gIa co co hoI nhìn va mo xo van do o nhIou
khía canh khac nhau, fu ruf ra baI hoc cho mình va dua ra quyof
djnh cuoI cung. Ðay cung chính Ia cof fuy cua caI ma fac gIa frình
bay nhu mof “non gIao duc khaI phong”, mof non gIao duc - hình
fhanh fu fhoI co daI o Hy Iap va Ia Ma - nham vao vIoc dao fao
nhung con nguoI fu do, hIou fhoo nghIa Ia mof con nguoI bIof fu duy
rof rao vo fung van do, bIof fu dua ra quyof djnh va chju frach
nhIom cho quyof djnh cua mình. Mau nguoI fu do nay khac han
mau nguoI no Io, chI frong cay vao fu duy va quyof djnh cua nguoI
khac, va dI nhIon, ho khong ho muon chju frach nhIom vo nhung
quyof djnh do fuy rang ho da hanh dong fhoo nhung quyof djnh do.
Mo f quan dIo m da ng Iuu y nu a cu a fa c gIa Ia o cho o ng Iuo n
frích da n y kIo n cu a nhu ng fa c gIa kInh dIo n cu a fu ng Ia nh vu c,
ngay ca khI Iy fhuyo f cu a nhu ng fa c gIa na y da bj vuo f qua, hay
fha m chí bj phI ba c, bo I nhu ng nha fu fuo ng va fha nh qua khoa
ho c cu a fho I hIo n da I. O ng bIo n mInh ra ng chu ng fa kho ng ho c
fa p hay fIo p nha n nhu ng frI fhu c cu a ca c nha fu fuo ng do , vì co
fho no da bj vuo f qua hoa c kho ng co n du ng nu a duo I a nh sa ng cu a
khoa ho c nga y nay, ma chu ng fa ho c fa p phuong pha p fu duy cu a
ho , hIo u ra con duo ng va ca ch dI cu a ho do fIo p ca n vo I cha n Iy ,
fuy ho so ng frong nhu ng fho I ky ma khoa ho c va kInh fo co n pho I
fhaI, chua pha f frIo n. Ðo mo I fhu c su Ia dIo u ma frIo f ho c mang
Ia I cho con nguo I va cu ng Ia dIo u bo ích cu a fa c pha m na y.
7
Nhu ca c ba n so fha y, ca c ca u ho I frong sa ch na y fra I ro ng fro n
nhIo u Ia nh vu c, fu da o du c, chính frj, xa ho I do n kInh fo va nhIo u
va n do fhIo f fhu c frong do I so ng |nhu my ho c, ngho fhua f, gIa o
du c, quan ho nha n sInh…). Nhu fho kho ng co nghIa ra ng ca c nha
fu fuo ng phuong Ta y chI ba n vo nhu ng chuyo n a y, ma cha ng qua
Ia vì ca u ho I fu ca c do c gIa fhuo ng chI xoay quanh nhu ng va n do
ga n gu I a y va íf co nguo I quan fa m do n nhu ng Iy fhuyo f phu c fa p
hon vo n do Iy gIa I ba n cha f cu a hu u fho va ca u fru c cu a fhu c fa I.
Chu ng fo I muo n no I ro dIo u na y do ca c ba n hIo u sa ch na y kho ng
bao qua f foa n bo frIo f ho c phuong Ta y, ma chI xoay quanh nhu ng
va n do duo c nhIo u con nguo I bình fhuo ng quan fa m. Cu ng chính
vì fho ma chu ng fo I fIn fa c pha m na y bo ích cho fuyo f da I da so
chu ng fa - nhu ng nguo I kho ng chuyo n nghIo n cu u frIo f ho c.
ÐIo u cuo I cu ng ma chu ng fo I muo n fhua cu ng ba n do c Ia , do fa c
pha m na y bao fru m nhIo u Ia nh vu c ho c fhua f kha c nhau, do I ho I
nguo I djch pha I co mo f kIo n fhu c co ba n na o do o mo I Ia nh vu c,
ma dIo u do chu ng fo I fu xo f Ia mình chua da f duo c, no n vIo c djch
va chu gIa I sa ch na y – fuy chu ng fo I da Ia m ho f su c frong kha
na ng co ha n cu a mình – cha c cha n va n co n nhIo u saI so f. Chu ng
fo I fhu c su ra f mong nha n duo c y kIo n chI gIa o cu a ba n do c.
PHA M V¡K M PH¡ONG VA MA¡ SON
8
9
Phaàn I
NHÖÕNG CAÂU HOÛI VEÀ TRIEÁT HOÏC,
KHOA HOÏC, VAØ TOÂN GIAÙO

10
11
1. CHA N LY LA G¡?
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i ca m tba y kbo ma Jjnb ngbìa Juo c cba n /y /a gì. Mo t oa i
nguo i ba n cu a to i no i ra ng cba n /y /a Jic u ma ba u bc t mo i nguo i
cu ng ngbì nbu nbau. Nbung Jic u Jo Jo i oo i to i tba t oo ngbìa, bo i
oì Jo i kbi Ja so /a i sai /a m. Tba m cbi nbu ng gì ma mo i nguo i
cu ng Jo ng y co tbc kbo ng pba i /a cba n /y . Ha n pba i co nbu ng
Jjnb ngbìa to t bon oc cba n /y : No /a gì:
A.N.
A.N. fha n mo n,
O ng hoa n foa n du ng khI ca m fha y kho ng fho a ma n. Ða n bo
o ng da kho ng dI fo I mo f djnh nghIa vo cha n Iy , ho mo I do n duo c
mo f frong nhu ng da u hIo u cu a cha n Iy . Tuy nhIo n frong mo f so
fruo ng ho p vIo c da so nguo I kha ng djnh dIo u gì do vo cha n Iy Ia
mo f chI da n cho fha y no co fho Ia cha n Iy . Nhung da y chI Ia mol
frong nhu ng da u hIo u cu a cha n Iy , va hoa n foa n kho ng pha I Ia
da u hIo u fo f nha f. No kho ng fra Io I duo c ca u ho I cu a o ng va cu a
PiIule
|1)
– “Chu n Iy Iu gìî”
Xom xo f ca I gì dính da ng fo I vIo c no I do I co fho so gIu p cho
chu ng fa hIo u duo c ba n cha f cu a cha n Iy . No u mo f nguo I da n o ng
no I vo I mo f nguo I phu nu “To i ye u em” nhung o ng fa kho ng yo u,
fhì o ng fa dang no I do I. KhI mo f du a fro da Ia y fro m ho p ba nh
nhung Ia I no I vo I mo no “Con hho ng Iu y” fhì no dang no I do I.
No I do I Ia no I fra I vo I nhu ng gì ba n bIo f, ba n nghI hoa c ca m
(1ì
Ponlinus PiIule. Nba kinb Joanb nguo i La Ma . Tbco Kinb Tba nb, o ng /a m
bic n /y xu JuJaca oa kc t a n tu bìnb Cbu a Jcsus
12
nha n. No kha c vo I su Ia m Ia n fha nh fhu c, cha ng ha n mo f fro ng
fa I pha f mo f ca u fhu pha m Io I frong khI fhu c su ca u fhu a y kho ng
pha m Io I va nguo c Ia I.
JosIah Royco
|2)
, nha frIo f ho c vI da I nguo I My va o da u fho ky
20 djnh nghIa ko no I do I Ia ko co fình da f kho ng du ng cho ca c
fhuo c fu ; nghIa Ia , anh fa no I “co ” frong khI muo n no I “hho ng
co”, hoa c no I “hho ng co” frong khI muo n no I “co”. Ðjnh nghIa
cu a Royco vo ko no I do I nhanh cho ng da n chu ng fa do n mo f djnh
nghIa mang fính frIo f ho c vo cha n Iy no I fIo ng nha f cu a PIafo
|3)
va ArIsfofIo
|4)
ca ch da y haI muoI Ia m fho ky ; no duo c Ia p Ia I fhoo
nhIo u ca ch kha c nhau ko fu fho I a y nhung chua ho bj vuo f qua.
PIafo va ArIsfofIo noI rang nhung y kIon duoc coI Ia dung khI
nao chung khang djnh dIou gì co, fhì co, hoac dIou gì khong co, fhì
khong co; nguoc IaI, nhung y kIon cua chung fa Ia saI khI chung
khang djnh dIou gì co, fhì khong co, hoac dIou gì khong co, fhì co.
Mof khI caI “co” frong phaf bIou cua chung fa phu hop voI phuong
cach ma su vaf co, Iuc do phaf bIou cua chung fa Ia dung, va chan
Iy cua phaf bIou nam o cho no fuong ung voI nhung du kIon hIon co
cua gIoI fu nhIon hay fhuc faI. KhI chung fa nghI rang mof caI gì
hIon huu hoac da xay ra ma no IaI khong hIon huu hoac khong xay
ra, fhì chung fa mac saI Iam va do do dIou chung fa nghI Ia saI.
(2ì
Josiuh Royce (1S66 – 1016ì. tric t gia My . La nguo i u ng bo tbuyc t Duy ta m,
o ngoic t nbic u ta c pba m tric t bo c, trong Jo co The ReIigious Aspecl oj PhiIosophy
( “Kbia ca nb To n gia o cu a Tric t bo c”, 1SS6ì.
(Jì
PIulo (42S:ì – J47 tr. CNì. Tric t gia Hy La p. La bo c tro cu a 8ocratcs oa /a tba y
cu a Aristot/c, o ng /a p ra truo ng bo c Ja t tc n /a AcaJcmy (nga y nay co ngbìa /a
Vic n Ha n La mì Atbcncs. Ca c ta c pba m cu a o ng, oic t tbco bìnb tbu c Jo i tboa i, go m
co PhueJo, Symposium ru RepubIic.
(4ì
ArislolIe (JS4 – J22 tr. CNì. Trict gia oa nba bacb kboa Hy Lap. Ong /a mot trong
so nbung trict gia co anb buong manb mc nbat trong /jcb su trict boc Tay pbuong.
13
Vì va y, nhu ba n fha y, cha n Iy ra f do da ng djnh nghIa, va do
hIo u djnh nghIa a y cu ng kho ng kho Ia m. Co Io PiIule fhIo u kIo n
nha n ha n da vuI Io ng cho do I ca u fra Io I no u o ng fa bIo f ra ng ca u
fra Io I da nh cho o ng Ia I nga n go n do n fho . Nhung cu ng co fho o ng
fa da nghI fo I mo f ca u ho I kha c, “Lu m lhe nu o chu ng lu chi ru
Juo c mo l phu l bie u Iu Ju ng huy suiî” Ða y chính Ia fha c ma c
ma o ng va ca c ba n cu a o ng no u ra va do I duo c fra Io I.
Ðo I vo I fha c ma c na y co ba ma u ca u fra Io I chính. Ma u ca u fhu
nha f kha ng djnh ra ng mo f va I pha f bIo u Ia du ng mo f ca ch hIo n
nhIo n, cha ng ha n, “Tou n lhe lhì Io n hon lhu nh phu n.” Nhu ng
pha f bIo u nhu fho hIo n Io cha n Iy cho fa mo f ca ch fru c fIo p bo I
mo f dIo u ro ra ng Ia fa kho ng fho na o nghI fra I vo I chu ng duo c.
KhI fa hIo u fho na o Ia mo f foa n fho va fho na o Ia mo f fha nh
pha n, fa kho ng fho nghI ra ng fha nh pha n Io n hon foa n fho |ma
no fhuo c vo ) duo c. Ða ng ca ch do chu ng fa bIo f duo c ngay Ia p fu c
cha n Iy cu a Io I pha f bIo u ra ng foa n fho Io n hon ba f cu fha nh
pha n na o cu a no .
Mo f ma u ca u fra Io I kha c no I ra ng cha n Iy cu a nhu ng Io I pha f
bIo u co fho kIo m chu ng ba ng kInh nghIo m va quan sa f. No u mo f
nguo I no I ra ng fro I kho ng mua o ChIcago va o mo f nga y na o do
frong fha ng qua, fa co fho kIo m chu ng cha n Iy cu a Io I pha f bIo u
do ba ng ca ch fìm do c so sa ch ghI cho p nhu ng ba n fIn fho I fIo f.
Hay nhu fa co fho nhu ng mo f ba n cha n xuo ng ho boI do xom nuo c
co a m nhu Io I nguo I ba n no I hay kho ng. Tuong fu , mo f su fo ng
qua f ho a co fính cha f khoa ho c duo c coI Ia du ng chI khI na o fa
kho ng quan sa f fha y nhu ng su kIo n fra I nguo c.
Ma u ca u fra Io I fhu ba co IIo n quan do n nhu ng Io I pha f bIo u
vu a kho ng du ng mo f ca ch hIo n nhIo n, vu a kho ng fho kIo m chu ng
ba ng ca c su kIo n quan sa f duo c. Ðo co fho Ia fha c ma c vo fính
ca ch cu a mo f nguo I, Ioa I sa n pha m gì duo c ua fhích nha f cho
nhu ng mu c dích na o do , hoa c con ngu a duo c ua chuo ng nha f co
14
fha ng frong do f cha y fo I hay kho ng. Truo ng ho p na y cho pho p
fìm kIo m su nha f frí cu a mo f nho m nguo I na o do , ca c nha chuyo n
mo n cha ng ha n. Mo f y kIo n duo c da so do ng fhua n co fho duo c coI
nhu Ia da u hIo u cho fha y y kIo n do co kha na ng du ng.
Ma u ca u fra Io I fhu ba Ia ma u ma ba n o ng da Ia m. Tuy nhIo n
vIo c no fho hIo n su nha f frí cu a mo f nho m nguo I kho ng Ia m cho
no fro fha nh ca u fra Io I chính xa c cho ca u ho I, “Chu n Iy Iu gìî”,
cu ng kho ng pha I Ia ca u fra Io I da y du cho fha c ma c, “Lum lhe
nu o Je chi ru Juo c mo l phu l bie u Ju ng huy hho ng Ju ngî”
Ðjnh nghIa cha n Iy fhì do ; bIo f mo f pha f bIo u cu fho na o do co
du ng hay kho ng fhì kho hon nhIo u; va fhoo duo I cha n Iy Ia kho
kha n nha f.
2. TR¡ TH¡ C VA TH¡O NG K¡K N
Tbua tic n sì AJ/cr,
Co tba t /a co tri tbu c kbo ng bay ta t ca Jc u /a tbuo ng kic n:
Hìnb a nb cu a tbc gio i oa /o i so ng cu a cbu ng ta Ja tbay Jo i qua
nbic u trong na m muoi na m qua kbic n to i ba n kboa n kbo ng bic t
cbu ng ta co tbc co Juo c tri tbu c cba c cba n oc mo t Jic u gì Jo
kbo ng: Pba i cba ng ba u bc t nbu ng gì nguo i ta go i /a tri tbu c tba t
ra cbl /a tbuo ng kic n:
F.8.
I.S. fha n mo n,
Ha u ho f chu ng fa do u bIo f fho na o Ia mo f fhuo ng kIo n. Chu ng
fa fha y ra ng nhu ng y kIo n cu a chu ng fa Ia nIo m fIn ma nguo I
kha c kho ng fho chIa so . Chu ng fa da quon ngho nhu ng nguo I ba f
do ng vo I chu ng fa no I, “Do chi Iu y hie n cu u unh” |hoa c “guun
15
Jie m cu u unh”). Ngay ca khI chu ng fa dua ra mo f y kIo n co ca n
cu vu ng cha c, chu ng fa fhuo ng va n ca m fha y do I chu f hoa I nghI
vo no . “To i co Iy Jo chlnh Ju ng Je lin nhu lhe ,”chu ng fa no I,
“nhung lo i hho ng lhe cum he l Iu chu c chu n.”
Ðo do , co ba da c frung cu a fhuo ng kIo n:
|1) Chu ng no I Io n nhu ng kha hu u hon Ia nhu ng dIo u cha c cha n.
|2) Chu ng co fho bj nghI ngo .
|3) Nhu ng nguo I fhích suy Iua n va n co fho ba f do ng frong u ng
ho haI fhuo ng kIo n do I Ia p nhau.
Xua nay chu nghIa hoa I nghI va n cho ra ng mo i lhu do u Ia fhuo ng
kIo n, fa f ca do u co fho co n franh ca I. Tha m chí nhu ng ko hoa I nghI
cu c doan co n gIa m fru nhu ng fhu nhu foa n ho c va khoa ho c fha nh
fhuo ng kIo n. Ví du , ho chI ra ra ng, ho fho ng cu a khoa hình ho c hình
fha nh fro n nhu ng gIa fhIo f, vì va y nhu ng gIa fhIo f kha c cu ng co fho
duo c fhIo f Ia p va nhu ng ho fho ng hình ho c kha c co fho da ra do I.
Khoa ho c fhu c nghIo m, o dInh cao cu a no , nha hoa I nghI kha ng
kha ng no I, go m foa n nhu ng kha I qua f ho a ra f co fho du ng, nhung do
kho ng pha I Ia nhu ng dIo u cha c cha n ba f kha nghI.
Ðo I Ia p vo I fhuyo f hoa I nghI nhu fho Ia quan dIo m cu a ca c
frIo f gIa co Hy Ia p. PIulo va ArislolIe cho ra ng con nguo I co fho
co duo c frI fhu c fhu c su vo mo f so va n do na o do . Trong chính ba n
cha f cu a chu ng, mo f so su va f fhì fa f yo u va kho ng fho na o kha c
dI duo c. Ví du , frong ba n cha f cu a nhu ng foa n fho va nhu ng fha nh
pha n, dIo u fa f yo u Ia foa n fho Iuo n Iuo n Io n hon ba f cu fha nh
pha n na o cu a no . Ða y Ia dIo u chu ng fa bIo f cha c cha n. Nguo c Ia I,
frong ba n cha f cu a nhu ng nguo I da n o ng Ijch su va nhu ng co ga I
fo c va ng, kho ng co gì fa f yo u Ia m cho nhu ng nguo I da n o ng Ijch
su Iuo n Iuo n fhích nhu ng co fo c va ng, va vì fho da y chI Ia va n do
fhuo ng kIo n.
16
Su kha c nhau gIu a frI fhu c va fhuo ng kIo n cu ng co fho duo c
dIo n da f ba ng ca c fhua f ngu fa m Iy ho c. KhI chu ng fa duo c ho I,
“Nhu ng nguo i Ju n o ng Ijch su co lhlch cu c co lo c ru ng
hho ngî” hoa c “Du ng Co ng Ho u se lhu ng lrong cuo c bu u cu
su p lo i hho ngî” chu ng fa duo c fu do cho n Iu a ca u fra Io I. Kho ng
co gì frong ca u ho I bo buo c chu ng fa fra Io I Co hoa c Kho ng. Nhung
khI chu ng fa duo c ho I foa n fho co Io n hon mo f fha nh pha n cu a no
kho ng, chu ng fa kho ng co su Iu a cho n vo ca u fra Io I. No u chu ng fa
fa p frung fa m frí va o mo I quan ho gIu a foa n fho va fha nh pha n,
chu ng fa chI co fho co mo f ca ch duy nha f do nghI vo mo I quan ho
do . Chính do I fuo ng ma chu ng fa dang suy nghI fo I so quyo f djnh
fu duy cu a chu ng fa.
ÐIo u na y cung ca p cho chu ng fa mo f chua n mu c ra f ro ra ng do
pha n bIo f dIo u chu ng fa no I ra Ia frI fhu c hay fhuo ng kIo n. No Ia
frI fhu c khI do I fuo ng ma chu ng fa dang nghI do n buo c chu ng fa
pha I nghI vo no fhoo mo f ca ch na o do . Iu c a y dIo u chu ng fa nghI
kho ng pha I Ia y kIo n rIo ng cu a chu ng fa. Nhung khI do I fuo ng cu a
fu duy chu ng fa do cho chu ng fa fu do dI fo I mo f quyo f djnh vo no ,
ba ng ca ch na y hay ca ch kha c, Iu c do dIo u chu ng fa nghI chI Ia
fhuo ng kIo n – y hie n rie ng lu cu u chu ng lu, no Juo c hình
lhu nh mu hho ng bj cuo ng bu ch. O da y, co fho co nhu ng y kIo n
ba f do ng vo I chu ng fa.
KhI da hIo u duo c su kha c bIo f gIu a frI fhu c va fhuo ng kIo n,
chu ng fa pha I fhu a nha n ra ng ha u ho f nhu ng fuyo n bo cu a chu ng
fa Ia nhu ng fhuo ng kIo n. Tuy nhIo n ca n bIo f ra ng nhu ng fhuo ng
kIo n cu ng kha c nhau vo do cha c fhu c. Mo f va I fuyo n bo du a fro n
ba ng chu ng hoa c nhu ng Iy Io xa c da ng, ma c du kho ng pha I chung
quyo f, nhung cu ng Ia m cho chu ng fro no n kha fhu . Nhu ng fuyo n
bo kha c kho ng co ca n cu vu ng cha c, hoa c kho ng du a fro n no n
fa ng na o ca ma chI Ia nhu ng fha nh kIo n da y chu y cu a chu ng fa.
Vì fho va n do co n bo ngo Ia Ijch su , foa n ho c, khoa ho c fhu c
17
nghIo m, va frIo f Iy no n duo c xo p va o frI fhu c hay fhuo ng kIo n.
Nhu chu ng fa vu a fha y, nha hoa I nghI cu c doan no I ra ng ca bo n
IInh vu c a y do u Ia fhuo ng kIo n, ma c du ho fhu a nha n chu ng co
nhIo u fro ng Iuo ng hon Ia nhu ng y kIo n rIo ng fu hoa c fha nh kIo n
ca nha n. To I so ba o vo quan dIo m nguo c Ia I, do Ia chu ng fa co fho
co frI fhu c frong foa n ho c va frIo f ho c, va co fhuo ng kIo n ra f co
fho du ng frong khoa ho c fhu c nghIo m va Ijch su .
3. TR¡K T HO C LA G¡?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Toi kbong bicu tbuat ngu “trict boc” bao bam ngbìa gì. Hìnb
nbu no kbong co mot cbu Jc xac Jjnb nao nbu trong cac kboa boc
oa cac ngbicn cuu kinb oicn. Pbai cbang trict boc bao gom moi /ìnb
ouc tri tbuc: Hay no cbl Jon tbuan /a tu tuong, kbong co mot Joi
tuong ricng bict nao: Trict boc co pbai /a mot kboa boc mang Jcn
cbo ta tri tbuc cbac cban oa cbinb xac, bay cbl /a ngbc tbuat suy
ngbì: Tai sao cbung ta kbong tbc Jong tbuan ooi nbau oc muc Jicb
cua mot no /uc ma nban /oai tbco Juoi bang ngan nam nay:
J.P.
J.P. fha n mo n,
So dI kho djnh nghIa frIo f ho c Ia vì co qua nhIo u ca I nhìn kha c
nhau vo no I dung va su mo nh cu a frIo f ho c. Mo f ma f, no duo c
frình ba y nhu Ia lri lhu c ne n lu ng re bu n chu l cu u ru n ru l;
ma f kha c, nhu Ia su huo ng da n do n mo f do I so ng fo f do p. Tho I
Trung Co frIo f ho c bj xom nhu con son cu a fha n ho c; fho I nay,
nhIo u nguo I va n xom no nhu mo f fro fhu cho khoa ho c xa ho I va
khoa ho c fu nhIo n.
Thua f ngu “lrie l ho c” fhoo nghIa don Ia Io ng yo u mo n do I vo I
18
su mInh frIo f, fhoo do , frIo f ho c Ia mo f fham vo ng fìm kIo m hon
Ia mo f ca I kho chu a du ng frI fhu c fìm duo c va co fho fruyo n gIao
duo c. Socrules chI ro ra ng frIo f gIa Ia nguo I yo u mo n su mInh
frIo f, chu kho ng so hu u no .
Socrules co n Ia m cho cung ca ch cu a frIo f gIa fho m cu fho khI
no I ra ng mo f do I so ng kho ng duo c kha o chu ng fhì kho ng da ng
so ng va chu ng fa no n fhoo duo I mo I chu ng Iy do n ba f cu noI da u
khI chua nga ngu . Iuo n Iuo n fìm kIo m, Iuo n Iuo n nghI va n Ia fha I
do ca n ba n frong sInh hoa f frIo f ho c. No cu ng cho fha y mo f y
huo ng Iua n Iy cu a mo f do I so ng fo f do p vo n Ia dIo u ca n nha n
ma nh Iuo n ma I frong frIo f ho c.
ArislolIe frình ba y no I dung cu a frIo f ho c ba ng mo f kho I Iuo ng
fa c pha m phong phu do so . O ng pha n chIa frIo f ho c fha nh nhu ng
chuyo n nga nh kha c nhau. Ðu ng fro n fa f ca Ia “Je nhu l lrie l
ho c”, hay Sie u hình ho c, vo n Ia frI fhu c vo nhu ng nguyo n Iy va
nhu ng nguyo n nha n fo I ha u. Su nha n ma nh SIo u hình ho c nhu
va y cu ng do ng vaI fro chính yo u frong frIo f ho c.
Va o fho I hIo n da I, ba n cha f cu a frI fhu c va co ca u cu a fa m frí
duo c coI Ia quan fro ng ha ng da u. ¡mmunueI Kunl
|1)
, nguo I dI da u
fhoo duong huong nay, phan bIof mof bon Ia lri lhuc lhuc nghiem
co sa n do I vo I khoa ho c fu nhIo n va mo f bo n Ia lri lhu c lhuu n Iy
chI co fho da f duo c ba ng frIo f ho c. HIo n nay nguo I fa ba n ca I ra f
nhIo u vo vaI fro fuong do I cu a frIo f ho c va khoa ho c. Chính Ia vo I
khoa ho c, chu kho ng pha I frIo f ho c, ma nguo I fa dI fìm frI fhu c
ca n ba n. Mo f frong nhu ng fruo ng pha I frIo f ho c ma nh mo nha f,
chu nghIa Thu c chu ng, cho ra ng chI co nhu ng khoa ho c fhu c
(1ì
¡mmunueI Kunl 1724 – 1S04ì. Tric t gia Ðu c, /a nguo i /a m Ja o /o n Juo ng
buo ng tric t bo c Ta y pbuong oo i ta c pba m Criligue oj Pure Reuson (“Pbc pba n
Ly tinb tbua n tu y”, 17S1ì
19
nghIo m mo I Ia frI fhu c fhu c su , va ra ng frIo f ho c chI co n do ng vaI
fro gIa I nghIa va pho pha n ca c khoa ho c na y.
Quan dIo m cu a fo I Ia , lrie l ho c Iu mo l Iou i lri lhu c Ju c
bie l co llnh minh lrie l. No dom do n cho fa mInh frIo f vo ba n
cha f con nguo I, vo fho gIo I, vo Thuo ng Ðo , vo do I so ng fo f do p va
xa ho I fo f do p. No dom ra a nh sa ng fha c ma c ca n ba n vo yo u fính
cu a va n va f va cu u ca nh cuo c do I. Ðo do , no du ng fro n khoa ho c,
ca vo Iy fhuyo f Ia n fhu c ha nh, vì khoa ho c chI do ca p do n nhu ng
va n do bo n ngoa I va ko m quan fro ng hon.
Thoo quan dIom nay, frIof hoc Ia moI ban fam cua faf ca moI
nguoI. No khong phaI Ia mof nganh hoc dac bIof, doI hoI phaI fInh
fhong mof phuong phap Iuan phuc fap, foan hoc cap cao, hoac may
moc fInh vI. TrIof gIa dích fhuc Ia mof con chIm Ia hIom, do Ia vì
ong fa da dang hIon hof mình va suof doI cho vIoc fhoo duoI mInh
frIof gIua mof fho gIoI day su xao Iang. Tuy nhIon moI nguoI co fho
dap IaI fIong goI nay, vì chI co haI dIou duy nhaf ma mof nguoI can
co do fro fhanh frIof gIa, do Ia frí fuo duoc Thuong Ðo ban cho va
mof nIom khaf khao muon bIof chan Iy foI hau.
Nhu ng gì fo I vu a frình ba y fro n da y go I Io n nhu ng gIa I da p
cho fa f ca ca c ca u ho I cu a ba n. TrIo f ho c kho ng pha I Ia mo f khoa
ho c fhu c nghIo m fhoo nghIa cu a Va f Iy ho c, Ho a ho c, va SInh Iy
ho c; ma no Ia mo f khoa ho c fhua n Iy , va nhu lou n ho c, no pha f
frIo n ba ng suy fu va pha n fích co ho fho ng. Nha foa n ho c Ia n
nha frIo f ho c do u kho ng vIo n da n ba f ky su kIo n da quan sa f duo c
na o ca , ngoa I fru nhu ng su kIo n fhuo c kInh nghIo m fho ng fhuo ng
cu a mo I nguo I. Ca haI do u fIo n ha nh nhu ng kha m pha cu a mình
ngay fa I ba n gIa y; ca haI do u Ia nhu ng nha fu fuo ng xa-Io ng.
TrIo f ho c kho ng pha I Ia mo f ngho fhua f, nhung no su du ng ca c
mo n ho c Iy fhuyo f, da c bIo f Ia ngho fhua f suy Iua n bIo n chu ng.
No kho ng pha I Ia fha n ho c, vì frong khI fha n ho c Ia y nIo m fIn
20
fo n gIa o Ia m kho I dIo m cu a mình fhì frIo f ho c Ia I ba f da u ba ng su
pha n doa n fhu c fo , no no Iu c Ia m ro va da o sa u su hIo u bIo f vo
mo f fho gIo I co n a n fa ng frong pha n doa n fhu c fo do .
Hoa n foa n kho ng do n fruo c khoa ho c, frIo f ho c do n sau khoa
ho c. Ma c du , nhu Ijch su cho fha y, su fra ho I frIo f Iy ba f da u fu
ra f Ia u fruo c fhí nghIo m khoa ho c, no cu ng so fIo p fu c Ia u da I sau
khI chu ng fa da da f do n nhu ng gIo I ha n cu a frI fhu c fhu c nghIo m.
Ca c khoa ho c fhu c nghIo m da hoa n fhIo n ro I, va co nhu ng bIo u
hIo n cho fha y o nhu ng fho I dIo m na o do chu ng da dI xa do n mu c
co fho . Nhung frIo f ho c va n co n o fuo I a u fho cu a no . Su pha f
frIo n da y du cu a no na m o nhIo u fhIo n nIo n ky phía fruo c.
4. TR¡K T HO C TRONG KY NG¡YK N KHOA HO C
Tbua tic n sì AJ/cr,
Kboa bo c Ja cung ca p tri tbu c oa co ng cu Jc ta o ra mo t ky
nguyc n co ng ngbic p bic n Ja i. Nbung tric t bo c co tbc giu p gì Juo c
cbu ng ta trong tbo i Ja i kbu ng boa ng nga y nay kbo ng: Hay tric t
bo c Ja /o i tbo i trong ky nguyc n kboa bo c na y:
W.L.
W.I. fha n mo n,
Truo c ho f chu ng fa ha y xo f xom nhu ng gì khoa ho c co fho Ia m
va nhu ng gì ma khoa ho c kho ng fho Ia m - pha m vI va chu c na ng
dích fhu c cu a no .
Khoa ho c nghIo n cu u nhu ng hIo n fuo ng xa ho I va va f Iy nha m
mu c dích da f fo I mo f mo fa chính xa c vo chu ng. Co fho do Ia su
va n do ng cu a ca c fhIo n fho , nhu ng ca u fru c bo n frong cu a nguyo n
fu , nhu ng fIo n frình fa m sInh Iy , nhu ng fra o Iuu xa ho I, hoa c
ha nh vI cu a con nguo I.
21
Va y Io I ích cu a frI fhu c khoa ho c Ia gì7 Fruncis Bucon
|1)
fra
Io I ca u ho I do ba ng Io I kha ng djnh: khoa ho c mang Ia I cho chu ng
fa quyo n Iu c. No cho pho p chu ng fa, o mo f mu c do na o do , fhu c
hIo n vIo c kIo m soa f va Ia m chu nhu ng hIo n fuo ng va f Iy va xa ho I
frong fho gIo I chu ng fa dang so ng. Mo f ca u fra Io I kha c no I ra ng
khoa ho c cho pho p chu ng fa fa o ra du fhu va f cha f. A p du ng khoa
ho c, nguo I ky su xa y du ng nhu ng chIo c ca u, vj ba c sI phu c ho I su c
khoo cho nguo I bo nh. Nhung mo f frI fhu c nhu fho , nhu mo I nguo I
do u bIo f, cu ng da duo c su du ng do hu y dIo f fa f ca , do Ia m fa n fa f
va gIo f ha I con nguo I.
No I mo f ca ch kha c, khoa ho c mang do n cho chu ng fa fhu quyo n
Iu c vu a co fính cha f kIo n fa o vu a co fính cha f pha hu y. No cung
ca p cho chu ng fa nhu ng phuong fIo n do fhoo duo I nhu ng mu c dích
xa u xa Ia n nhu ng cu u ca nh fo f do p. Tu no , khoa ho c kho ng chI
frung fính vo ma f da o du c, nghIa Ia , no kho ng fo f kho ng xa u do I
vo I gIa frj cu a nhu ng cu u ca nh ma vì no ca c phuong fIo n duo c dom
ra su du ng; no co n hoa n foa n kho ng fho chI cho chu ng fa mo f
duo ng huo ng da o du c na o, vì no cha ng cung ca p cho chu ng fa
nhu ng frI fhu c ca n fhIo f vo ho fho ng nhu ng dIo u fhIo n va ho
fho ng nhu ng cu u ca nh.
Ðo va y, ba n ra f co Iy khI do xua f y fuo ng ra ng khoa ho c ca n co
frIo f ho c ho fro no u nhu ng phuong fIo n ma khoa ho c fa o ra duo c
su du ng cho nhu ng mu c dích xu ng da ng. Nga y nay nhIo u nguo I
nghI ra ng frIo f ho c Ia vo ích khI so sa nh vo I khoa ho c, bo I vì
nguo I fa kho ng fho a p du ng no do fa o ra mo I fhu hoa c do kIo m
soa f ca c phuong fIo n. Tuy nhIo n frI fhu c frIo f ho c, fhoo fo I, Ia I
(1ì
Fruncis Bucon (1661 – 1626ì. Tric t gia, /ua t gia, cbinb kba cb nguo i Anb. Ði
tic n pbong trong tu Juy kboa bo c bic n Ja i, o ng oic t ta c pba m The AJruncemenl
oj Leurning (“Su fha ng fIo n cu a kIo n fhu c” - 1606ì oa Essuyes (“TIo u Iua n” -
1607 – 1626ì. O ng /a Ða i pba p quan (tu c cbu tjcb Ngbj Vic n Anbì tu na m 162S –
1621, nbung bj ba i cbu c oì nba n bo i /o .
22
hu u du ng fhoo mo f ca ch kha c, cao quy hon. Su hu u du ng va u ng
du ng cu a no co fính da o du c va gIa o du c, chu kho ng co fính ky
fhua f va cho fa c. Trong khI khoa ho c frang bj cho chu ng fa phuong
fIo n do su du ng, fhì frIo f ho c huo ng da n chu ng fa do n nhu ng cu u
ca nh ma chu ng fa mong da f fo I.
To I xIn no I ro dIo m cuo I cu ng na y. Ca ch xu su cu a con nguo I
va ca c fhIo f cho xa ho I fu y fhuo c va o nhu ng gIa I da p cu a chu ng fa
fruo c nhu ng ca u ho I nhu ha nh phu c ho fa I va o ca I gì, bo n pha n
cu a chu ng fa Ia gì, fo chu c nha nuo c na o Ia co ng ba ng nha f, dIo u
gì Ia m cho su fhIo n pho qua f frong xa ho I, con nguo I ca n co nhu ng
fu do gì, va va n va n. Ða y gIo va ma I ma I, khoa ho c kho ng fho na o
fra Io I duo c ba f cu mo f ca u ho I na o vu a ko , hoa c ba f ky ca u ho I
na o kha c co IIo n quan do n ca I du ng va ca I saI, ca I fo f va ca I xa u,
bu y gio ru mu i mu i.
Kho ng fra Io I duo c nhu ng ca u ho I na y, chu ng fa nhu con fhuyo n
kho ng co Ia ba n va ba nh Ia I fro I da f gIu a bIo n so ng cuo c do I.
Chu ng na o chIo c fhuyo n ca nha n hoa c con fa u nha nuo c co n su
du ng co ng sua f nho , chu ng fa co fho kho ng ga p nhIo u nguy hIo m.
Nhung, nhu ba n da chI ra, frong ky nguyo n ha f nha n na y, khI
chu ng fa dI chuyo n vo I fo c do Io n va vo I co ng sua f Io n, faI ho a do
do a chu ng fa o mo I khu c quanh no u chu ng fa kho ng bIo f djnh
huo ng du ng.
Chính Ia frIo f ho c, chu kho ng pha I khoa ho c, so da y cho chu ng
fa fha y su kha c bIo f gIu a ca I du ng va ca I saI do ng fho I huo ng da n
chu ng fa dI fo I nhu ng dIo u fhIo n phu ho p vo I ba n cha f cu a chu ng
fa. No u nhu Io I ích cho fa c cu a khoa ho c pha f sInh fu su dIo n fa
chính xa c cu a no vo ca ch fhu c mo I va f va n do ng, fhì Io I ích da o
du c cu a frIo f ho c Ia I co nguo n go c fu nhu ng hIo u bIo f no n fa ng vo
nhu ng fhu c fa I fo I ha u da ng sau nhu ng hIo n fuo ng ma khoa ho c
nghIo n cu u. Mo I Ioa I frI fhu c fra Io I nhu ng ca u ho I ma Ioa I kIa
kho ng fho , va vì fho mo I Ioa I do u hu u ích fhoo ca ch rIo ng cu a no .
23
Thoo fo I, chính Ia frIo f ho c, chu kho ng pha I khoa ho c, Ia ba c
cao nha f frong mo I no n va n ho a va va n mInh, don gIa n vì nhu ng
ca u ho I ma no co fho gIa I da p Iu c na o cu ng kha n fhIo f cho nha n
sInh. Mo f dIo u cha c cha n Ia , chu ng fa ca ng chIo m IInh duo c khoa
ho c, chu ng fa ca ng ca n do n frIo f ho c, bo I vì ca ng co nhIo u su c
ma nh, chu ng fa ca ng ca n do n phuong huo ng.
5. MO ¡ L¡K N Q¡AN C¡ A TOA N HO C VO ¡ TR¡K T HO C
Tbua tic n sì AJ/cr,
Trong oic c gia o Ju c kboa bo c nga y nay, nguo i ta Ja Ja nb cbo
toa n bo c nbic u su cbu y . To i cu ng Ja nbìn tba y ca c tric t gia Ja
Ja nb gia cao tu Juy toa n bo c. Va y tbu c cba t cu a toa n bo c /a gì, oa
ta i sao no Jo ng mo t oai tro quan tro ng nbu tbc trong kboa bo c oa
tric t bo c: Ta i sao toa n bo c /a i co ma t trong ba u bc t ca c cbuong
trìnb gia o Ju c pbo tbo ng: Toa n bo c co gia trj tbu c tic n trong Jo i
so ng tbuo ng nga y kbo ng:
G.K.
C.K. fha n mo n,
Ngay buo I bình mInh cu a fu fuo ng Ta y phuong, ích Io I fhu c
fIo n cu a foa n ho c da duo c HeroJolus
(1)
ghI nha n; o ng cho ra ng
nguo n go c cu a Hình ho c xua f pha f fu nhu ng nguo I do da f o AI
Ca p. Tha f va y, chu hình ho c fhoo nguyo n ngu co nghIa Ia “fra c
dja”. Nhung ca c frIo f gIa Hy Ia p, da c bIo f Ia PIulo, da fo y
khInh bI ca I y fuo ng coI foa n ho c co gIa frj chI vì su hu u du ng cu a
no frong vIo c kha o sa f da f daI hoa c do Iuo ng su chuyo n do ng cu a
ca c fhIo n fho . Thoo PIulo, ho c foa n Ia su chua n bj Iy fuo ng cho fu
(1ì
HeroJolus. (4S4:-426: tr. CNì, su gia Hy La p oì Ja i, Juo c coi /a cba Jc cu a
kboa /jcb su .
24
fuo ng frIo f Iy , bo I vì no dom frí fuo vuo f xa kho I nhu ng su va f
fha y duo c va so duo c do chu fa m va o nhu ng do I fuo ng fru u fuo ng
fhua n fu y - nhu ng con so , nhu ng hình hình ho c, va nhu ng fI Io .
Ia p fruo ng cu a PIulo da da n do n mo f kIo u ba f do ng kha c vo
ba n cha f cu a foa n ho c, co n ma I cho fo I nga y nay. Arislole do ng y
vo I PIulo ra ng foa n ho c co gIa frj nhu mo f frI fhu c, hoa n foa n
kho ng ko fo I nhu ng u ng du ng fhu c fIo n, nhung o ng pha n do I
ma nh mo y kIo n no I foa n ho c duo c coI Ia ma u mu c cho fa f ca frI
fhu c frIo f ho c. O ng Ia y Ia m kho chju fha y nhu ng ho c fro cu a
PIulo do ng nha f ho a foa n ho c vo I frIo f ho c, va ca c sInh vIo n
khoa frIo f so kho ng Ia ng ngho gIa ng vIo n na o kho ng frình ba y fu
fuo ng cu a mình ba ng hình fhu c foa n ho c. Thoo ArislolIe, mo I
khoa ho c co mo f phuong pha p rIo ng fhích ho p do I vo I do I fuo ng
chính yo u cu a no , va do do , phuong pha p foa n ho c kho ng no n a p
du ng frong ca c khoa ho c kha c.
Su ba f do ng fu fho I fhuo ng co Hy Ia p na y Ia I fIo p fu c o fho I
hIo n da I frong ca c quan dIo m do I Ia p nhau cu a Descurles
|2)
va
Kunl. Ia nha foa n ho c vI da I do ng fho I Ia mo f frIo f gIa, Descurles
fuyo n bo phuong pha p foa n ho c Ia con duo ng duy nha f da n do n
frI fhu c, ko ca frI fhu c vo va f Iy vu fru . Ðo I vo I o ng, cu ng nhu do I
vo I Novfon va ca c nha khoa ho c hIo n da I vI da I kha c, fho gIo I fu
nhIo n hình fha nh fhoo ca ch co fho duo c hIo u ro nha f ba ng pha n
fích foa n ho c. Tu ca I nhìn na y, vu fru va f cha f co mo f co ca u co
fho dIo n fa duo c ba ng ca c fhua f ngu foa n ho c.
Kanf fhu a nha n ra ng nhu ng nguyo n Iy foa n ho c co fho a p
du ng va o vIo c nghIo n cu u fho gIo I va f Iy , va o ng do cao fhIo n fa I
(2ì
Rene Descurles (1606-1660ì, tric t gia oa nba toa n bo c Pba p, tbuo ng Juo c coi /a
nguo i kbai sinb tric t bo c bic n Ja i. Ta c pba m cbinb. Discours Je Iu MelhoJe
(“Lua n oc Pbuong pba p”ì.
25
cu a Novfon
|3)
. Nhung o ng ca nh ba o ca c frIo f gIa coI chu ng bj Ia c
duo ng vì nhu ng fha nh co ng sa ng cho I cu a foa n ho c frong mo f IInh
vu c ma o do chI ca n frI fhu c dích xa c vo nhu ng quan ho djnh
Iuo ng. O ng no I, chu ng fa kho ng fho co duo c mo f va I frI fhu c quan
fro ng nha f ba ng ca ch dI fu nhu ng kha I nIo m va cha m ngo n ro
ra ng do n vIo c chu ng mInh nhu ng ko f Iua n chính xa c va cha c
cha n. ÐIo u na y da c bIo f du ng do I vo I frI fhu c, noI ma nhu ng
pha n bIo f mInh ba ch chI da f duo c o cuo I qua frình fruy va n, chu
kho ng pha I o buo c da u qua frình na y. Hon nu a phuong pha p foa n
ho c kho ng do ng mo f vaI fro gì frong da o du c ho c, ma do I vo I Kanf
fhì da o du c ho c Ia khoa ho c frIo f Iy hoa n fhIo n nha f.
Trong nhIo u fho ky qua, foa n ho c da co nhu ng bIo n do I fo Io n
nhung cuo c franh Iua n Ia u do I na y va n chua nga ngu gIu a ca c
frIo f gIa. Trong so ca c fu fuo ng gIa hIo n da I, BerlrunJ RusseII
|4)
,
cha ng ha n , fIo u bIo u cho chu fruong du ng phuong pha p foa n ho c
do fIo p ca n mo I va n do , frong khI do fhì John Deuey
|5)
fhích Io I
fIo p ca n co fính cha f fhu c chu ng va sInh va f ho c hon. Nhung cho
du ca c frIo f gIa co ba f do ng fho na o dI nu a vo gIa frj cu a foa n ho c
nhu Ia mo f hình ma u cho mo I Ioa I frI fhu c, ho va n pha I do ng y vo I
nhau mo f dIo u – foa n ho c dom fo I cho con nguo I frI fhu c cha c
cha n va mInh xa c fho ng qua su suy Iua n nghIo m nga f ma kho ng
ca n do n su ho fro cu a fhí nghIo m va nghIo n cu u fhu c nghIo m.
(Jì
¡suuc Neulon (1642 – 1727ì. Kboa boc gia nguoi Anb, kbam pba ra /uat bap Jan,
sang tao pbcp tinb (ca/cu/usì, trìnb bay nbung Jjnb /uat cbuycn Jong. Ong nban tbay
rang anb sang trang /a su pba tron cua nbung anb sang co mau sac, oa ong oict tac
pba m MulhemulicuI PrincipIes oj NuluruI PhiIosophy (“Nbung Nguycn Ly Toan
boc cua Trict Hoc Tu Nbicn”, 16S7ì oa Oplichs (“Quang Hoc”, 1704ì
(4ì
BerlrunJ RusseII (1S72 – 1070ì, tric t gia oa nba toa n bo c Anb. O ng co n /a nba
boa t Jo ng cbo bo a bìnb. Ðoa t gia i Nobc/ oa n cbuong na m 1060. O ng oic t nbic u
ta c pba m tric t bo c ra t co gia trj.
(6ì
John Deuey (1S60 – 1062ì, tric t gia, nba ta m /y bo c, nba su pba m My . O ng Jc
xuo ng tric t bo c Tbu c cbu ng oa /a nba /y /ua n su pba m ba ng Ja u.
26
Tính cha f chính xa c, nghIo m nga f va fhua n Iy cu a foa n ho c da
dua no Io n vj frí cao frong ca I nhìn cu a ca c nha gIa o du c mo I fho I
da I. Nhu PIulo kha ng djnh, foa n ho c Ia mo n ho c huo ng da n Iy
frí frong vIo c nghIo n cu u ca c do I fuo ng va nhu ng mo I IIo n ho fru u
fuo ng. No cung ca p mo f ba ng chu ng vo suy Iua n dIo n djch, Ia fhu
suy Iua n dI fu nhu ng fIo n do sa ng ro do n nhu ng ko f Iua n fa f yo u.
“Giu lrj lhuc hunh” cao nhaf cua foan hoc Ia frong vIoc phaf
frIon frí fuo con nguoI. Co nhIou ung dung hang ngay cua foan hoc:
do dac dja hình, fhIof ko nha cua va quan ao, vach quy dao sung
phao bInh. Nhung ngay ca khI cac may fính dIon fu va cac phuong
fIon foI fan khac fhay fho cho moI fính foan cua con nguoI, Iy frí
chung fa van phaI can don nguyon Iy foan hoc do nam duoc mof
phuong dIon fhIof you cua fho gIoI chung fa dang song.
6. S¡ X¡NG OO T G¡¡ A KHOA HO C VA TO N G¡A O
Tbua tic n sì AJ/cr,
Co bay kbo ng su xung Jo t giu a kboa bo c oa to n gia o: To i
kbo ng ngbì ra ng oa n ba n cu a Tba nb Kinb /a i co tbc bo a gia i
Juo c oo i tri tbu c kboa bo c bic n Ja i. Pba i cba ng nbu ng kba m pba
cu a oa t /y bic n Ja i, Jja cba t bo c, tbic n oa n bo c, oa sinb oa t bo c
ma u tbua n oo i ca u cbuyc n Juo c kc trong 8a ng Tbc Ky oc su sa ng
ta o ra tro i Ja t oa con nguo i:
E.V.
Ð.V. fha n mo n,
Ho ng y ÐarborInI, ba n cu a GuIiIeo
|1)
, mo f Ia n gIa I fhích vo I
CaIIIoo Iy do fa I sao kho ng fho xa y ra xung do f gIu a khoa ho c va
(1ì
GuIiIeo (1664 – 1642ì . Nba oa t /y oa tbic n oa n nguo i Y , mo t trong nbu ng
nguo i Ja t nc n mo ng cbo ca cb ma ng kboa bo c o A u cba u. Co ng bic n Ja c bic t quan
tro ng cu a o ng /a u ng Ju ng kinb oic n oo ng oa o kboa Tbic n oa n, kba m pba qui
/ua t cu a ca c oa t tbc roi oa cbuyc n Jo ng cu a Ja n.
27
fo n gIa o. Ong no I: “Anh Ju y cho mo i nguo i bie l bu u lro i Ji
chuye n nhu lhe nu o, co n chu ng lo i Ju y cho mo i nguo i bie l
cu ch Ie n lro i.” Vo I nhu ng su mo nh duo c pha n bIo f nhu fho , ca c
nha fhIo n va n va ca c nha fha n ho c fa f kho ng fho co franh ca I .
Y fuo ng ma Burberini frình ba y vo I GuIiIeo co fho duo c kha I
qua f ho a. No u khoa ho c va fo n gIa o co nhu ng mu c dích kha c nhau
– nghIa Ia , no u ho co ga ng fra Io I nhu ng ca u ho I kha c nhau, va
no u ho co ga ng Ia m nhu ng vIo c kha c nhau cho con nguo I – fhì
gIu a ho so kho ng co su xung do f.
Ða u Ia nhu ng ca u ho I ma fo n gIa o fìm ca ch fra Io I7 Ðo Ia
nhu ng ca u ho I vo hIo n hu u va ba n cha f cu a Thuo ng Ðo , vo su IIo n
ho cu a con nguo I vo I Thuo ng Ðo , vo su chI pho I cu a Thuo ng Ðo
do I vo I vu fru , va da c bIo f Ia su quan fa m cu a Nga I da nh cho con
nguo I. Ta f ca nhu ng dIo u na y hoa n foa n vuo f qua fha m quyo n
gIa I quyo f cu a khoa ho c, ba y gIo va ma I ma I. Nhu ng fo n gIa o
kha c nhau dua ra nhu ng ca u fra Io I kha c nhau cho nhu ng ca u ho I
fro n da y, nhung frong khI fìm hIo u do cho n ca u fra Io I du ng,
chu ng fa kho ng mong gì do n su fro gIu p cu a khoa ho c.
Ton gIao co Iam dIou gì fhuc fo cho con nguoI khong7 Co, no dua
con nguoI fIop xuc fruc fIop voI Thuong Ðo, no mang IaI cho cuoc
song cua con nguoI mof y nghIa va gIa frj dao duc non fang, va fron
hof no cung cap cho con nguoI mof phuong fIon ma nho do con
nguoI fìm kIom va nhan duoc su gIup do cua Thuong Ðo do fuan
fhoo nhung dIou ran day cua NgaI. Nou chung fa hIou duoc chuf íf
vo khoa hoc, chung fa so nhan ra rang khoa hoc khong fho Iam
duoc nhung dIou vua ko. Ðo vay khong co su canh franh o day.
Khoa ho c fra Io I nhu ng ca u ho I kha c va Ia m nhu ng vIo c kha c
cho chu ng fa. No mo fa ca I fho gIo I chu ng fa dang so ng. No gIa I
fhích co ca u va ca ch chuyo n do ng cu a su va f – chu ng sInh ra va
bIo n djch nhu fho na o, va do do chu ng fa su du ng chu ng nhu fho
28
na o va o nhu ng mu c fIo u fo f hoa c xa u. Chu ng fa u ng du ng nhu ng
kha m pha cu a khoa ho c do sa n xua f ra ha ng ha sa so su va f, fu
fhu c a n cho bo so sInh do n bom nguyo n fu . Nhung khoa ho c kho ng
no I cho chu ng fa bIo f ca n nguyo n va Iy do fo n fa I cu a su va f; no
cu ng kho ng nga n ca n chu ng fa Ia m du ng su c ma nh ma no mang
Ia I cho chu ng fa. Cu ng mo f frI fhu c khoa ho c, no co fho da u do c
hoa c cu u chu a, co fho hu y dIo f hoa c xa y du ng.
Tu do chu ng fa co fho ko f Iua n ra ng kho ng co va n do ho a gIa I
khoa ho c va fo n gIa o – ra ng Iu a cho n gIu a ky fhua f va Io I ca u
nguyo n kho ng co n ca n fhIo f hon Ia Iu a cho n gIu a vIo c co mo f fha n
xa c va co mo f IInh ho n. Nhung fha f kho ng may, Iu c a y cha c chu ng
fa pha I bo so f mo f va I dIo u nan gIa I fha f su . Ca u ho I cu a ba n vo
fhuyo f fIo n ho a cu a Duruin
|2)
va ca u chuyo n sa ng fho frong Kinh
Thu nh Ia mo f frong nhu ng dIo u nan gIa I do .
No u chu ng fa da do c nhu ng chuong da u cu a Su ng The hy
|3)
cu
nhu do Ia Io I dIo n fa cu fho vo fIo n frình con nguo I va vu fru dI
va o cuo c hIo n hu u, chu ng fa so fha y nhu ng gIa I fhích a y ho an
foa n nguo c Ia I vo I nhu ng gIa I fhích vo cu ng va n do duo c khoa ho c
hIo n da I, fu ThIo n va n ho c do n Ðo ng va f ho c, dua ra. Tuy nhIo n,
fhoo Augusline
|4)
va ca c nha fha n ho c kha c, do c sa u hon Sung
(2ì
ChurIes Duruin (1S00 – 1SS2ì. Nba kboa bo c nguo i Anb, o ng Ja t nc n mo ng
cbo tbuyc t tic n bo a bic n Ja i oa oic t ta c pba m ga y nbic u tranb ca i, On lhe
Origin oj Species by Meuns oj NuluruI SeIeclion (“Vc Nguo n go c ca c /oa i
tbo ng qua cbo n /o c tu nbic n” - 1S60ì. Ngoa i ra o ng co n oic t nbic u ta c pba m oc
kboa bo c tu nbic n, trong Jo co The VoIcunic ¡sIunJs (“Nbu ng bo n Ja o nu i /u a”
- 1S44ì oa The Descenl oj Mun (“Do ng Jo i con nguo i” - 1S71ì.
(Jì
Genesis: Su ng The hy , cuo n sa cb Ja u tic n trong Cu u Uo c mo ta su bìnb tba nb
tbc gio i.
(4ì
Suinl Augusline (J64 – 4J0ì. Nba tu oa nba tba n bo c nguo i A/gcria. The Cily
oj GoJ (“Tba nb pbo cu a Cbu a”ì, kic t ta c cu a o ng, a nb buo ng ra t /o n Jc n su pba t
tric n cu a Co Ðo c gia o. O ng /a m Gia m mu c Jja pba n Hippo, Ba c Pbi (ba y gio /a
Annaba, A/gcriaì tu na m J06 Jc n cuo i Jo i.
29
The hy so da n do n nhu ng dIo n gIa I fra nh duo c xung do f vo I khoa
ho c. Cha ng ha n, Augusline no I vo I chu ng fa ra ng “su u ngu y”
no I do n o da y kho ng pha I Ia nhu ng don vj fho I gIan. Chu ng fuo ng
frung cho mo f fra f fu cu a su dIo n bIo n. Thoo Augusline, Thuo ng
Ðo fa o ra va n va f cu ng mo f Iu c va da f ra fra f fu do chu ng fhoo do
ma dIo n bIo n cu ng vo I fho I gIan. Khoa ho c ko kha fuo ng fa n cho
chu ng fa vo Ijch su fha f su cu a su dIo n bIo n do , va ha u nhu chu ng
kho ng co gì xung do f vo I kIo u dIo n gIa I nhu ng chuong da u Sung
The hy cu a Augusline.
Nhung va n co n mo f dIo m xung do f nghIo m fro ng. Su ng The
Ky no I vo I chu ng fa ra ng Thuo ng Ðo fa o ra con nguo I fhoo hình
a nh cu a Nga I, va ra ng frong fa f ca fa o va f fro n fra I da f na y chI
co con nguo I Ia duo c fa o du ng fhoo hình a nh cu a Thuo ng Ðo . ÐIo u
na y fhuo ng duo c gIa I fhích do no I Io n ra ng con nguo I vo ba n cha f
kha c vo I muo n va f kha c, ko ca nhu ng hình fhu c cao da ng cu a do I
so ng do ng va f. ChI mình anh fa Ia mo f con nguo I, Ia mo f sInh va f
co Iy frí va y chí fu do. Anh fa kho ng chI Ia mo f sInh va f, chI kha c
bIo f nhau vo I ca c con va f kha c vo mu c do . Anh fa hoa n foa n kha c
bIo f vo Ioa I.
Thoo Iy fhuyo f cu a Duruin vo su fuong ca n ho ha ng gIu a con
nguo I va Ioa I khI, fhì con nguo I kha c vo I con khI chI o mu c do , chu
kho ng kha c vo Ioa I gIo ng. Su kha m pha ra “nhu ng ma f xích co n
fhIo u” na y frong chuo I fIo n ho a duo c cho Ia fho hIo n su IIo n fu c
gIu a nguo I va vuo n. Trong khI fuyo n bo chI mình con nguo I duo c
fa o du ng fhoo hình a nh cu a Thuo ng Ðo , Su ng The hy nha n ma nh
va o mo f su ba f IIo n fu c gIu a nguo I va ca c hình fhu c kha c cu a su
so ng fro n fra I da f. Vo va n do na y, Kinh Thunh va SInh va f ho c
kho ng fho ca haI do u du ng duo c.
Thoo fo I, da y Ia mo f xung do f fhu c su , chu kho ng chI bo ngoa I,
gIu a mo f bo n Ia khoa ho c va mo f bo n Ia fín dIo u ca n ba n cu a fo n
gIa o. Kho ng co nhIo u xung do f Ioa I na y, cha c cha n kho ng nhIo u
30
xung do f ro ra ng nhu va y. ÐIo u da ng chu y Ia Ioa I xung do f na y
Ia I no I vo ba n cha f cu a con nguo I. Ðu no co duo c gIa I quyo f hay
kho ng, va , no u gIa I quyo f duo c, fhì gIa I quyo f nhu fho na o, fhì no
cu ng kho ng pha I Ia dIo u cho fo I pha f bIo u o da y.
?. TR¡K T HO C HY LA P VA THA N HO C TH¡K N CH¡ A G¡A O
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbic u bo c gia no i oo i cbu ng to i ra ng ca c tric t gia ngoa i Ja o
P/ato oa Aristot/c giu mo t oai tro quan tro ng trong su pba t tric n
cu a tba n bo c Co Ðo c gia o. Augustinc ma c no P/ato nbic u y tuo ng,
co n Aquinas tìm tba y co so tric t bo c cu a mìnb noi Aristot/c. Ðic u
na y ngbc tba t ky qua c. La m tbc na o ma nbu ng oj tba nb oa nba
tba n bo c Co Ðo c gia o na y /a i Ji tìm nc n ta ng tu tuo ng cu a bo noi
ca c tric t gia ngoa i Ja o kbo ng bc tin oa o Tbuo ng Ðc cu a Co Ðo c
gia o bay nbu ng tin /y Co Ðo c gia o:
8.C.
S.C. fha n mo n,
Chu ng fa ha y fro Ia I vo I fho I kho I nguyo n cu a Co Ðo c gIa o. No
fhoa f fhaI fu Ðo Tha I gIa o, va fu no n va n ho a co Hy Ia p frong Ðo
quo c Ia Ma . No dua ra mo f duo ng huo ng cu u chuo c va mo f ho c
fhuyo f vo su IIo n ho da c bIo f gIu a con nguo I vo I ThIo n Chu a.
Ca n IIo n vo I duo ng huo ng va ho c fhuyo f do , mo f ca ch fhIo f
yo u, Ia ha nh vI fIn fuo ng va o su mu c hhu i fha n fha nh. Tuy
nhIo n vIo c hIo u cho fro n vo n y nghIa nIo m fIn Co Ðo c gIa o do I ho I
ca c nha fu fuo ng kIo n fa o cu a gIa o ho I so ky pha I IIo n ko f nhu ng
gIa o Iy vo mu c hhu i vo I nhu ng y fuo ng va cha n Iy no n fa ng duo c
khaI frIo n fho ng qua su fha m fra frIo f ho c hay khoa ho c. Co gì
da ng nga c nhIo n khI ca c nha fu fuo ng Co Ðo c gIa o so ky su du ng
31
vo n frI fhu c Hy Ia p pha f frIo n cao co sa n va ho bIo f mo f ca ch
fuo ng fa n7 Su fha f, va I nguo I frong so ho , cha ng ha n Juslin
Murlyr
|1)
va Augusline da Ia nhu ng frIo f gIa ngoa I da o fruo c khI
ca I fhoo Co Ðo c gIa o.
Nhung ba n co fho ho I, cha ng pha I Ia Co Ðo c gIa o so ky cho ng
Ia I fình fra ng ngoa I da o va fa f ca fruo c fa c cu a no sao7 Cha ng
pha I Co Ðo c gIa o da fu cho Ia chI mình no chIo m hu u mo I cha n Iy
va Io pha I sao7 Cha ng pha I su ngoa I da o bj coI Ia do I fra va kho ng
ngay fha ng sao7 VIo c ko f ho p gIu a fín nguo ng Co Ðo c gIa o vo I
frIo f ho c Hy Ia p kho ng co vo Ia mo f nghjch Iy Io bjch do I vo I
nhu ng nguo I Co Ðo c gIa o so ky sao7
Kho ng nghI ngo gì Ia co mo f so nguo I hoa n foa n nghI nhu va y.
TerluIIiun, mo f frong nhu ng nguo I bIo n ho xua f sa c nha f cho
gIa o ho I Co Ðo c gIa o so ky , no I:
“Tbu bo i Atbcns tbì co /ic n quan gì oo i Jcrusa/cm cbu : Co Jic u gì
Jo ng tbua n giu a truo ng AcaJcmy cu a P/ato oa Gia o bo i:... Ha y Jc p
bo Ji mo i no /u c ta o ra mo t Co Ðo c gia o kbo ng tbua n nba t go m
Tbuyc t Kba c ky , tbuyc t P/ato, oa tu tuo ng Bic n cbu ng!”
TerluIiun da I dIo n cho fruo ng pha I fu fuo ng Co Ðo c gIa o va n
hIo n dIo n cho fo I nga y nay.
Tuy nhIon, nhIou nha fu fuong Co Ðoc gIao so ky khac khang
djnh rang non van hoa ngoaI dao Ia dI san ko fhua dung dan cua
Co Ðoc gIao. Augusline so sanh no voI nhung kho fang ma nhung
(1ì
Juslin Murlyr (100 – 166ì. mo t trong nbu ng tric t gia – nba bic n gia i Hy La p
quan tro ng nba t cu a gia o bo i Co Ðo c gia o so ky . Ca c truo c ta c cu a o ng trìnb ba y su
ga p go ticb cu c giu a su ma c kba i Co Ðo c gia o oa tric t bo c Hy La p. O ng /a nguo i
Ja t nc n ta ng cbo kboa tba n bo c oc /jcb su .
32
nguoI Ðo ThaI co chIom huu khI ho roI AI Cap. Ong noI rang frIof
hoc Hy Iap chua dung
“su cbl Ja n ro ng ra i Ja Juo c tbicb u ng to t bon oa o oic c su Ju ng
cba n /y , cu ng mo t so cba m ngo n Ja o Ju c xua t sa c nba t, oa mo t oa i
cba n /y /ic n quan ngay ca Jc n oic c tbo pbu ng Mo t Tbic n Cbu a cu ng
Juo c tìm tba y o Jo .”
VIoc Augusline dung frIof hoc PIulo do dIon gIaI hoc fhuyof Co
Ðoc gIao Ia you fo quyof djnh frong cong cuoc Co Ðoc hoa fu fuong
va van hoa ngoaI dao.
Co ng hIo n cu a Thomus Aguinus
|2)
do n va o Iu c nhu ng fa c pha m
chu yo u cu a ArislolIe vu a mo I duo c kho I phu c va duo c djch sang
fIo ng IafInh. Nhu ng fa c pha m na y bao go m foa n bo ca c khoa ho c
fu nhIo n va su fìm hIo u co fính cha f frIo f ho c. Mo f so quan dIo m
ca n ba n duo c ArislolIe khaI frIo n ban da u co vo nhu ba f do ng sa u
sa c vo I nhu ng fín dIo u cu a Co Ðo c gIa o; va fa I nhIo u noI, fhuyo f
ArIsfofIo bj fa y chay va fha m chí bj ko f a n chính fhu c. Nhung
AquInas va n cho ra ng kho ng fho co ba f do ng gIu a cha n Iy cu a Iy
frí va cha n Iy cu a nIo m fIn; va vì fho o ng cuong quyo f da m fra ch
vIo c fha u fha I cho Co Ðo c gIa o fa f ca cha n Iy ma o ng co fho fìm
fha y noI ArislolIe.
Qua du ng nhu ba n no I, no I dung cu a fu fuo ng Hy Ia p va fín nguo ng
Co Ðo c gIa o kho ng do ng nha f. Thuo ng De (GoJ) cu a ca c frIo f gIa Hy
Ia p kho ng pha I Ia Thie n Chu u (GoJ) cu a Abruhum
|3)
, Isaac, va
Jacob, cu ng kho ng pha I Ia Chu u Chu (GoJ) frong Phu c A m
|4)
. Tha n
(2ì
Suinl Thomus D’Aguinus (1226 – 1274ì. tric t gia oa nba tba n bo c nguo i Y .
O ng tìm ca cb bo a bo p tric t bo c cu a Aristot/c oo i tba n bo c cu a 8t. Augustinc.
(Jì
Abruhum: tbco 8a ng Tbc ky o ng /a to c truo ng Hcbrcu, oa ca Ja n to c Do Tba i
Jc u /a con cba u o ng. O ng sinb ra Isaac, Isaac sinb ra Jacob.
(4ì
Phu c A m: ca u cbuyc n oc cuo c Jo i oa gia o /y cu a Jcsus Cbrist.
33
ho c vo fu nhIo n cu a PIafo va ArIsfofIo kho ng chu a du ng dIo u gì
fuong fu nhu nhu ng ho c fhuyo f da c frung Co Ðo c gIa o vo su su ng
lhe , lhie n hu u, va cu u ro i. Tuy nhIo n, no va n chu a du ng mo f so
cha n Iy ca n ba n vo ba n cha f cu a su fo n fa I va bIo n djch, va f cha f
va fInh fha n, co I fra n va co I vInh ha ng, fa f ca do u co y nghIa sa u
xa frong su pha f frIo n cu a fu fuo ng Co Ðo c gIa o.
Trong khI su dung nhung chaf IIou nay, cac nha fu fuong vI daI
cua Co Ðoc gIao khong mo phong PIulo va ArislolIe. Cho xuaf
phaf cua ho Iuon Iuon Ia nhung gIao dIou cua nIom fIn Co Ðoc gIao,
chu khong phaI Ia nhung nguyon Iy cua frIof hoc Hy Iap. Ðo fu
bIof no mof cach day du, nIom fIn co fìm frI fhuc; va frong khI Iam
vIoc do, no fao ra mof caI gì moI mo. Augusline khong frao PIulo
cho chung fa mof cach don fhuan, nhung Ia mof PIulo da duoc Co
Ðoc hoa nham muc dích soI sang nIom fIn Co Ðoc gIao. Aguinus
cung Iam nhu fho voI ArislolIe. Va o baf cu cho nao nhung hoc
fhuyof chính you cua Co Ðoc gIao doI hoI, Augusline va Aguinus
dou phan bac manh mo nhung gIao fhuyof cua nguoI Hy Iap.
8. TA ¡ SAO PHA ¡ OO C NH¡ NG TA C PHA M KHOA HO C
C¡ A THO ¡ CO OA ¡?
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i co tbc bic u Juo c oì sao o ng Jua ca c tbi sì, tric t gia, su gia
co Ja i oa o trong cbuong trìnb Jo c oa tba o /ua n nbu ng ta c pba m oì
Ja i, nbung to i kbo ng bic u oì /y Jo gì cbu ng ta pba i Jo c nbu ng ta c
pba m /o i tbo i oa sai /c cb oc sinb bo c, oa t /y bo c, tbic n oa n bo c oa
y bo c Juo c oic t bon bai nga n na m truo c: Cba ng pba i /a to n co ng
oa to n tbo i gian oo icb sao: Cba ng pba i /a kbo n ngoan bon nc u
cbu ng ta Jo c mo t bo su xa c tbu c oc kboa bo c boa c nbu ng tri tbu c
kboa bo c Juo c truyc n ba ro ng ra i oa Ja ng tin ca y bay sao:
T.M.
34
T.M. fha n mo n,
KhI chu ng fo I fuyo n cho n nhu ng fa c pha m vI da I cu a fho I qua
khu dua va o ho fho ng sa ch ca n do c cho do c gIa dang so ng frong
fho I da I nga y nay, chu ng fo I hIo u ro ra ng nhu ng fa c pha m kInh
dIo n vo khoa ho c cu a fho I co da I co nhIo u khuyo f dIo m khI duo c
soI ro I duo I a nh sa ng cu a frI fhu c hIo n da I. Chu ng chu a du ng
nhu ng quan sa f saI Ia c va kho ng da y du vo ca c su kIo n, va nhu ng
gIa I fhích vo ca c su kIo n do da duo c fhay fho ba ng nhu ng Iy
fhuyo f fhích da ng hon.
Tuy nhIo n, fo I cha c Ia ba n bIo f, ngay ca nhu ng kha m pha va Iy
fhuyo f cu a ca c nha khoa ho c mo I ca ch da y mo f fho ky fho I, cu ng
da Ia c ha u ro I. Va y chu ng fa no n hay kho ng no n do c nhu ng fa c
pha m cu a Duruin, Luroisier
|1)
va FuruJuy
|2)
vì nhu ng buo c do f
pha fo Io n ma ho da dom Ia I cho sInh ho c, ho a ho c va va f Iy ho c
fu fho I cu a ho 7
To I hy vo ng ba n cu ng nha n ra ra ng, kho ng pha I fa f ca nhu ng
kham pha va cong fhuc cua fhoI co daI dou saI Iam. Chang han,
nhung mo fa vo bonh faf frong cac ho so bonh an cua Hippocrules
|3)
(1ì
Anloine Luurenl Luroisier (174J – 1704ì. Nba ba c bo c Janb tic ng cu a nuo c
Pba p oc nga nb bo a bo c trong ba u ba n tbc ky 1S. Hai co ng trìnb /o n cu a o ng /a .
Me lhoJe Je NomencIulure Chimigue (17S0, “Pbuong pba p /a p Janb pba p bo a
bo c”ì oa Truile E Ie menluire Je Chimie (17S0, “Yc u /ua n oc Ho a bo c”ì. O ng bj
xu tu ba ng ma y cbc m oì tbam gia ca cb ma ng 17S0.
(2ì
MichueI FuruJuy (1701 – 1S67ì. nba Va t /y oa Ho a bo c nguo i Anb. O ng no i
tic ng oì nbu ng kba m pba oc ca m u ng Jic n tu oa nbu ng Jjnb /ua t cu a bic n tuo ng
Jic n pba n. O ng cu ng trìnb ba y cbo tba y ca m u ng Jic n tu co tbc Juo c u ng Ju ng
trong ma y pba t Jic n oa ma y bic n tbc nbu tbc na o.
(Jì
Hippocrules (460: – J77: tr. CNì. Luong y Janb tic ng nba t tbo i co Hy La p,
Juo c coi /a tbu y to cu a nga nb y . Nbu ng co ng trìnb cbinb cu a o ng go m. Khu i
Luu n re Thu y Tho , Khu i Luu n re nhu ng lrie u chu ng cu c be nh, Khu i Iuu n
re su gu y xuong ru lru l hho p xuong… O ng /a ta c gia cu a /o i tuyc n tbc cbo sinb
oic n y kboa (Hippocratic Oatbì.
35
va n co n nguyo n gIa frj frong y ho c hIo n da I. Ðjnh Iua f vo su c da y
cua ArchimeJes
|4)
va n Ia no n fa ng cho khoa fInh ho c. Iy fhuyo f
Io I fho I cu a PloIemy
|5)
, cho ra ng fra I da f Ia frung fa m vu fru , va n
co nhu ng Io I ích cu a no – ví du , frong ha I ha nh. Nhu ng djnh Iua f
vo co ho c cu a Novfon nga y nay va n co n duo c a p du ng frong vIo c
xa y du ng ca u co ng.
Mu c dích chính cu a vIo c fuyo n Iu a nhu ng co ng frình khoa ho c
quan fro ng – co da I va hIo n da I – kho ng pha I do cung ca p fho ng
fIn khoa ho c xa c fhu c. Ða n hoa n foa n du ng khI cho ra ng mo f bo
su xa c fhu c vo khoa ho c co fho nhanh cho ng fha u fo m nhu ng gIa
frj kha fhu frong nhu ng cuo n sa ch na y. Nhung nhu ng fa I IIo u
khoa ho c quan fro ng mang fo I cho chu ng fa mo f ca I gì kha c hon
mo f Ijch su khoa ho c co fho mang fo I cho chu ng fa.
No cho chu ng fa bIo f mo f ca ch cu fho va fru c fIo p ca c nha khoa
ho c da da f do n frI fhu c nhu fho na o. Chu ng fa ho c duo c phuong
pha p fIo p ca n va n do cu a ho nhu dang fa n ma f fha y faI ngho.
Chu ng fa do c duo c nhu ng dIo u ma chính ca c nha khoa ho c pha I
no I vo ca c pha f mInh cu a ho . Chu ng fa hIo u ba ng ca ch na o ho fìm
ra ca c gIa fhIo f cu a ho , gIa I fhích chu ng va dI fo I ko f Iua n. Chu ng
fa nha n bIo f duo c nhu ng quan sa f va fhu c nghIo m co y nghIa gì
do I vo I ca c nha khoa ho c, va vaI fro cu a Iy fhuyo f hoa c gIa fhuyo f
frong fu duy cu a ho .
VIo c ca c fu fuo ng khoa ho c fho I so khaI co n fho fhIo n va nga y
fho, khI so sa nh vo I nhu ng kha m pha va nhu ng Iy fhuyo f cu a
khoa ho c hIo n da I, kho ng a nh huo ng gì fo I su hu u ích cu a chu ng
frong vIo c fruyo n da f cho chu ng fa nhu ng hIo u bIo f vo no n fa ng
(4ì
Pto/cmy (100: – 170ì. nba Tbic n oa n, Toa n bo c, Ðja /y bo c nguo i Hy La p.
Tbuyc t Ðja ta m oc ou tru cu a o ng tbjnb ba nb cbo Jc n tbc ky 16. Ta t ca nbu ng
truo c ta c cu a o ng Juo c ta p bo p trong cuo n AImugesl (8a cb Tbic n oa nì.
(6ì:::
36
cu a khoa ho c va phuong pha p khoa ho c. Ðo I vo I nhu ng nguo I
kho ng chuyo n mo n, nhu ng va n do no n fa ng na y fo ra sa ng su a
frong ca c fa c pha m ca n ba n fho I so khaI hon Ia frong ca c fa c
pha m vIo f sau na y, vo n ra c ro I phu c fa p hon.
Nhu ng cuo n sa ch co dIo n vI da I vo khoa ho c cho chu ng fa su
hIo u bIo f vo fu duy khoa ho c fru c fIo p fu nguo n co I va sa u ro ng ma
kho ng cuo n sa ch na o vIo f vo chu ng co fho fhay fho . No do I ho I
pha I fham gIa na ng do ng va o hoa f do ng fhu c su cu a frí fuo khoa
ho c ma kho ng cuo n sa ch fo m Iuo c vIo f Ia I na o do I ho I duo c. So dI
chu ng fa do c nhu ng fuyo f fa c vo va n chuong, khoa ho c, frIo f ho c
Ia do da o sa u va mo ro ng frí fho ng mInh va o c fuo ng fuo ng cu a
chu ng fa, chu kho ng pha I do fha u Iuo m fho ng fIn ca p nha f.
Nhu ng nguo I fuyo n Iu a ca c fa c pha m na y cho do c gIa fho I nay
fIn cha c ra ng khoa ho c, cu ng nhu frIo f ho c va va n chuong, frau
gIo I frí fuo con nguo I. Ðo quo n ca c fa c pha m kInh dIo n vo khoa
ho c frong ba f cu fhu mu c na o do u Ia do I xu kho ng co ng ba ng vo I
va n ho a Ta y phuong. Nha n djnh na y co fu Ia u fruo c khI xua f hIo n
phI fhuyo n SpufnIk va kho ng IIo n quan gì fo I chIo n franh Ia nh
hoa c nhu ng phuong fhuo c don gIa n vo gIa o du c duo c do ra nha m
gIa fa ng su fha nh fha o ky fhua f cu a chu ng fa.
9. Y NGHÏA C¡ A L|CH S¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Mo t it nguo i bo m blnb tu ng nba n xc t ra ng ta t ca nbu ng gì ta
bo c Juo c tu /jcb su /a . ta kbo ng bo c Juo c gì tu /jcb su ca . Cbu ng
ta co tbc ru t ra Juo c su bic u bic t boa c su buo ng Ja n na o tu oic c
ngbic n cu u /jcb su : Ca c nba tu tuo ng oì Ja i co pba t bic n ra y
ngbìa na o trong gio ng cba y cu a nbu ng bic n co /jcb su : Ða u /a
nbu ng quan Jic m co ba n oc y ngbìa /jcb su :
E.D.
37
Ð.Ð. fha n mo n,
Chung fa fìm kIom nhIou IoaI y nghIa khac nhau frong vIoc
nghIon cuu Ijch su. Truoc hof, chung fa fìm y nghIa va gIa frj frong
kIon fhuc Ijch su chI do hIou bIof fhoI. Co duoc mof buc franh qua
khu xac fhuc va ro rang Iam fhoa man Iong khaf khao cua chung fa
vo frI fhuc khach quan va nhu cau cua chung fa vo fình doan kof
cung moI IIon ho voI cac fho ho dI fruoc. Khong bj han djnh vao
fhoI dIom hIon faI Ia mof dIou fof; cuoc song cua chung fa so fro
non phong phu nho co duoc mof cam fhuc vo qua khu.
NIom say mo ghI chop va phuc hoI qua khu Ia nguon dong Iuc
fhuc day cac su gIa vI daI Iam vIoc. ThucyJiJes
|1)
ko IaI cuoc chIon
franh ma chính ong fruc fIop fham gIa, Gibbon
|2)
faI hIon IaI su
sup do va suy fan cua mof do quoc co daI. Cung voI cac su gIa xuaf
sac khac, ho da co daf nhung faI IIou ma ho fhuaf IaI vao frong mof
mau hình co y nghIa. Ho khong dua ra fruoc chung fa mof mo su
kIon rIong Io roI rac. Ho chon Ioc, can nhac va sap xop cac bIon co
qua khu fhoo mof fraf fu nhaf djnh, nho do chung fa co fho fìm
fhay mof so y nghIa fron bình dIon mo fa Ijch su don fhuan.
Tuy nhIon cac su gIa va doc gIa cua ho da dI fìm frong Ijch su
mof fhu y nghIa khac, fhuc dung hon. HeroJolus fìm cach ghI nho
nhung chIon cong vo vang; Tucilus
|3)
muon gIu maI nhung dIon co
vo duc hanh va foI IoI; PoIybius
|4)
chI ra su xoay van gIua fhang
IoI va fham hoa Ia mof IoI canh bao doI voI su fu man. NhIou nguoI
(1ì
ThucyJiJes. su gia Hy La p (460-400 tr. CNì.
(2ì
EJuurJ Gibbon (17J7 – 1704ì. su gia nguoi Anb. Tac pbam cbinb cua ong, The
Hislory oj lhe DecIine unJ FuII oj lhe Romun Empire (‘Ljcb su suy tan oa sup Jo
cua Ðc quoc La Ma”, 1776 – 17SSì, /a cong trìnb kinb Jicn oc tbuat cbcp su o Anb.
(Jì
PubIius CorneIius Tucilus. su gia La Ma (66 – 120ì.
(4ì
PoIybius: su gia La Ma , go c Hy La p (206 – 12J tr. CNì.
38
con dI fìm su khaI mo dao duc fu Ijch su va cho bIof da fhau nhan
duoc nhung baI hoc dao duc fu cau chuyon bIon nIon cua qua khu.
Nhung fruyon fIou su noI fIong cua PIulurch
|5)
vo cac nhan vaf Hy
Iap va Ia Ma fhuoc vo IoaI khaI mo dao duc fu Ijch su noI fron.
Va n co mo f Ioa I y nghIa kha c duo c fìm frong da ng fhu c ca n
ba n cu a fIo n frình Ijch su no I chung. Co haI gIa I da p kha c nhau
do I vo I su fruy fìm y nghIa Ijch su fhoo kIo u na y.
Vo I gIa I da p fhu nha f, Ijch su djch chuyo n fhoo nhu ng chu ky
Ia p dI Ia p Ia I. Ca c quo c gIa va ca c xa ho I bIo n do ng qua bo n gIaI
doa n sInh, fruo ng, suy, dIo f, va ro I chu ky na y so ba f da u Ia I Iuo n
ma I. Ca I nhìn fhoo chu ky na y chI pho I ma nh mo fu fuo ng Ia Ma
va Hy Ia p co da I vo Ijch su . Ca c su gIa co da I fIn cha c ra ng chu ng
fa co fho co nhu ng Io I ích fhIo f fhu c fu vIo c nghIo n cu u Ijch su bo I
vì Ijch su fu no fa I dIo n. Mo f so frIo f gIa hIo n da I vo Ijch su , nhu
Vico, SpengIer va Toynbee
|6)
, da kho I phu c y nIo m co da I na y,
xom nhu mo f yo u fo co ba n frong Iy fhuyo f cu a ho .
Vo I gIa I da p fhu haI, Ijch su kho ng ngu ng djch chuyo n nha m
fo I mo f mu c fIo u hoa c fo I su hoa n fha nh. Ða ng fhu c cu a su bIo n
do ng Ijch su Ia dIo n fIo n fha ng, chu kho ng xoay vo ng. Ða y Ia kha I
nIo m vo Ijch su co fính cha f Kinh Thu nh, hoa c Co Ðo c gIa o, va
no duo c Suinl Augusline do xua f Ia n da u fIo n mo f ca ch ma ch
Ia c frong fa c pha m Nuo c Chu u. Ðuo I ca I nhìn cu a o ng, Ijch su
Ioa I nguo I dIo n fIo n, duo I su da n duo ng cu a Thuo ng do chí fo n,
nha m fo I Nuo c Chu u o cuo I ha n ky va vuo f ngoa I Ijch su .
(6ì
PIulurch. tric t gia kic m nba oic t tic u su nguo i Hy La p (46 - 120ì
(6ì
. - Gioruni Bullislu Vico (166S –1744ì. tric t gia, nba /ua t bo c Y .
- OsuuIJ SpengIer (1SS0 – 10J6ì. tric t gia Ðu c .
- ArnoIJ Joseph Toynbee (1SS0 –1076ì. su gia Anb. Ta c pba m oì Ja i. A
SluJy oj Hislory, Kba o Lua n oc Ljcb 8u (12 cuo nì j10J4-1061] kba o sa t 21 /jcb
su nc n oa n minb trc n tbc gio i.
39
Mo f so ca c ho I doa n va nha Ia nh da o fo n gIa o da dIo n gIa I
Kinh Thunh nhu do no I ra ng so m hay muo n gì Nuo c Chu u cu ng
so do n fro n fho gIan na y. CIu a fho I hIo n da I, ca I nhìn fo n gIa o
na y da duo c chuyo n djch fha nh nhu ng ca ch no I fho fu c. TrIo f gIa
Ðu c HegeI
|7)
nhìn fha y Ijch su nhu dang fu ng buo c, ho f ky nguyo n
na y fo I ky nguyo n kha c, fIo n da f cho duo c mu c fIo u sau cu ng cu a
no , va Io n fo I fo f dInh frong fho gIo I Co Ðo c gIa o-Ðu c fho I o ng
dang so ng. Ðo do cu a o ng Ia KurI Murx
|8)
nhìn fha y mu c fIo u va
cho ko f fhu c cu a Ijch su Ioa I nguo I frong mo f xa ho I phI gIaI ca p,
bình da ng va fu do hoa n foa n, ma dIo u do chI co fho co duo c qua
mo f Ioa f nhu ng cuo c da u franh gIaI ca p, nhu ng cuo c chIo n franh
do quo c, va nhu ng cuo c ca ch ma ng da m ma u.
Ha u ho f ca c su gIa va frIo f gIa chuyo n nghIo p do u do ng y ra ng
y nghIa cu a Ijch su kho ng fho duo c kha m pha da y du frong fu
fha n Ijch su – frong vIo c ghI cho p kha ch quan nhu ng bIo n co qua
khu . Nhu ng gì chu ng fa nghI vo Ijch su fu y fhuo c va o quan dIo m
co ba n cu a chu ng fa vo ba n cha f va so pha n con nguo I, fu y fhuo c
va o kha I nIo m cu a chu ng fa vo mo I IIo n ho gIu a con nguo I va
Thuo ng Ðo , nhu ng nguyo n Iy dang fa c do ng Io n fho gIo I con nguo I
no I chung.
(7ì
Georg WiIheIm FrieJrich HegeI (1770 – 1SJ1ì. tric t gia Ðu c, tric t bo c Bic n
cbu ng Juy ta m cu a o ng Ja ta o ra mo t a nb buo ng to /o n trc n tu tuo ng A u cba u tbc
ky 10. Ca c ta c pba m cbinb cu a o ng go m co . The PhenomenoIogy oj MinJ (“Hic n
tuo ng /ua n oc tinb tba n” - 1S07ì, EncycIopeJiu oj lhe PhiIosophicuI Sciences
in OulIine (“Ba cb kboa toa n tbu ca c kboa bo c tric t bo c” - 1S17ì, The PhiIosophy
oj Righl (“Tric t bo c oc quyc n /o i” - 1S21ì…
(Sì
KurI Murx (1S1S – 1SSJì. tric t gia Ðu c. Ca c ta c pba m cu a o ng, Ja c bic t /a
Communisl Munijeslo (“Tuyc n ngo n co ng sa n” - 1S4Sì oa Dus KupiluI (“Tu Ba n
/ua n” - 1S67,1SS6,1S04ì, /a nc n ta ng cu a Cbu ngbìa co ng sa n.
40
41
Phaàn II
NHÖÕNG CAÂU HOÛI VEÀ CHÍNH TRÒ:
CON NGÖÔØI VAØ QUOÁC GIA

42
10. CA NHA N VA CO NG OO NG
Tbua tic n sì AJ/cr,
Cbu ng to i Juo c Ja y ba o pba i co tinb tba n co ng Jo ng, ba y /a
co ng Ja n to t, oa ba y co ng bic n su c mìnb cbo /o i icb co ng Jo ng.
Nbung nguo i ta cu ng kbuyc n cbu ng to i ba y pba t tric n mìnb nbu
nbu ng ca nba n, bo i Juo ng nbu ng pba m cba t ric ng cu a mìnb, oa
Ja y ma nb an sinb ca nba n. Bo o Ja y kbo ng co mo t xung Jo t giu a
/o i icb co ng Jo ng oa /o i icb ca nba n sao: Ca i na o pba i Juo c uu
tic n – ca nba n bay quo c gia:
A.B.
A.Ð. fha n mo n,
HaI quan dIo m do I cu c na y da fho ng frj cuo c franh Iua n vo mo I
quan ho gIu a ca nha n va quo c gIa – chu nghIa fa p fho va chu
nghIa ca nha n.
Thoo quan dIo m fa p fho chu nghIa, hoa c chuyo n chính, mo I ca
nha n Ia fha nh vIo n cu a quo c gIa, cu ng nhu fay cha n va ca c co
quan phu fa ng Ia fha nh pha n cu a mo f co fho , hoa c nhu ca c ba nh
ra ng va con o c Ia nhu ng bo pha n cu a mo f co ma y. Ca c ca nha n
kho ng co n co y chí rIo ng nu a, cha ng kha c gì ca c co quan cu a co
fho hay ca c bo pha n cu a ma y mo c. Ca c bo pha n hoa f do ng vì Io I
ích cu a foa n fho . KhI na y sInh xung do f gIu a ca nha n va quo c gIa,
Io I ích cu a quo c gIa pha I Iuo n duo c uu fIo n hon Io I ích cu a ca nha n.
Thoo quan dIo m ca nha n fhì su fho a ma n cho ca nha n pha I o
ha ng da u. Quo c gIa chI Ia mo f co ng cu phu c vu cho Io I ích ca nha n.
Quan dIo m ca nha n chu nghIa so ha n cho quo c gIa va o mo f khuo n
kho ra f nho ho p – ca ng íf nha nuo c ca ng fo f. Chu nghIa fa p fho ,
nguo c Ia I, muo n quo c gIa na m quyo n chI da o mo I hoa f do ng cu a
43
con nguo I. Vo I chu nghIa ca nha n, nha nuo c Ia mo f anh ca nh sa f
gIao fho ng hay nha n vIo n fhu fhuo ; vo I chu nghIa fa p fho , nha
nuo c Ia Thuo ng Ðo fro n ma f da f na y.
Mo f Iy fhuyo f fhu ba cho ra ng ca quan dIo m ca nha n Ia n fa p
fho da du ng Io n su do I kha ng kho ng co fha f gIu a Io I ích ca nha n
va Io I ích quo c gIa. Nhu ng nguo I fhoo quan dIo m frung dung na y
kha ng djnh ra ng nha nuo c kho ng chI phu c vu cho ca c mu c fIo u
chính frj – ho a bình, fra f fu , Iua f pha p – ma co n phu c vu mu c fIo u
cao nha f cu a con nguo I, do Ia ha nh phu c. Mo f quo c gIa o n co va co
fra f fu mo f ca ch co ng ba ng so do ng go p va o ha nh phu c cu a ca
nha n frong quo c gIa do . Va mo f ca nha n co Iuong frI va fInh fha n
co ng da n cu ng do ng go p va o ha nh phu c cu a nguo I kha c ba ng ca ch
chu foa n ca c bo n pha n co ng da n cu a mình.
Ca ba quan dIo m fro n do u no u Io n mo f ca u ho I ca n ba n vo ba n
cha f cu a con nguo I, “Nguo I fa so hoa n fhIo n mình frong fho co Ia p
hay frong co ng do ng7” Mo f so nha fu fuo ng cho ra ng su hoa n
fhIo n ba n fha n na m frong su fo n fa I cu a ca nha n nhu mo f bo
pha n cu a mo f fo ng fho , fu c Ia , cu a foa n nha n Ioa I. Mo f so kha c
cho ra ng ca nha n pha I na ng mình Io n kho I da m do ng, kho I da I
chu ng, chu ng fo c. Ia I cu ng co frIo f gIa chu fruong ra ng con nguo I
chI fro fha nh mo f ca fho frong mo f co ng do ng go m nhu ng do ng
Ioa I cu a mình.
Ða quan dIo m fro n cu ng da f va n do Ia , co ng do ng con nguo I
pha I co hình fhu c na o do gIu p con nguo I so ng ha nh phu c. Chu
nghIa vo chính phu cha ng ha n, chu fruong con nguo I no n ho p fa c
vo I nhau do da f fo I Io I ích chung Ia n rIo ng. Nhung chu nghIa na y
kho ng cho ra ng nha nuo c, cu ng nhu ng Iua f Io , quan chu c, fo a a n
va ca nh sa f cu a no , Ia phuong ca ch do da f duo c mu c fIo u na y.
Nhu ng nguo I vo chính phu vo frIo f ho c mong muo n co duo c mo f
xa ho I cu a nhu ng IIo n ko f fu nguyo n va do ng fhua n frong do con
nguo I fru c fIo p fham du va o mo I vIo c, nguo c vo I kIo u fo chu c co
fính cuo ng ba ch cu a nha nuo c chính frj.
44
Tuy nhIo n, nhu ng frIo f Iy chính frj chu yo u cu a phuong Ta y Ia I
chu fruong ra ng quo c gIa Ia mo f hình fhu c du ng da n cu a co ng
do ng con nguo I. Ho nghI ra ng nhu ng IIo n ko f fu nguyo n ma nho m
vo chính phu xom Ia ma u mu c chI Ia sa n pha m cu a gIaI doa n pha f
frIo n so ky cu a nha n Ioa I. Ha u ho f nhu ng nha fu fuo ng chính frj
nga y nay cho ra ng su fu qua n fro n vo n ma nhu ng nguo I vo chính
phu fìm kIo m Ia dIo u ba f kha fhI, con nguo I va xa ho I cu ma I Ia
nhu va y.
11. VA¡ TRO C¡ A CO NG OA N
Tbua tic n sì AJ/cr,
Con nguo i trc n kba p tbc gio i nga y nay Jang /o n tic ng Jo i bo i
nbu ng quyc n co ng Ja n – ba u cu oa tu cai trj. Pba i cba ng Ja y /a
mo t y tuo ng bic n Ja i, bay no Ji /ui oc tbo i co xua: Nbu ng nba tu
tuo ng /o n cu a cbu ng ta no i oo i cbu ng ta nbu ng gì oc oai tro co ng
Ja n, nbu ng quyc n /o i oa ngbìa ou co ng Ja n:
K.A.
K.A. fha n mo n,
Ðja vj co ng da n Ia mo f y fuo ng ca ch ma ng. No ra f mo I mo khI
ra do I o Hy Ia p co , va va n co n mo I mo o nhIo u noI fro n fho gIo I
nga y nay. Nhu ng quan nIo m cu a chính chu ng fa vo fu do va bình
da ng chính frj va n ga n IIo n vo I y fuo ng fIo n bo na y. Nga y nay o
phuong Ta y chu ng fa fhuo ng xom nhu ng quyo n co ng da n Ia dIo u
duong nhIo n, nhung chuyo n do kho ng pha I Iu c na o cu ng va y.
Nguo I Hy Ia p co da I fu ha o ho Ia nhu ng co ng da n fu do va
bình quyo n. Ho so sa nh dja vj cu a mình vo I fha n pha n cu a nguo I
AI Ca p va Ða Tu Ia ng gIo ng, vo n Ia fha n da n cu a nhu ng vj vua
chuyo n cho fuyo f do I. Su kha c bIo f ca n ba n gIu a dja vj co ng da n
45
va fha n pha n fha n da n duo c ga n IIo n vo I su pha n bIo f gIu a chính
quyo n chuyo n cho va chính quyo n hIo n djnh. Trong mo f chính
quyo n chuyo n cho , chI rIo ng nguo I ca m quyo n ha nh xu quyo n Iu c
chính frj. Ða n chu ng Ia fha n da n cu a o ng fa va pha I fua n Io nh
o ng fa. ÐIo u na y nha f fhIo f pha I fho cho du o ng fa caI frj vì Io I
ích cu a ho , nhu mo f nha chuyo n cho nha n fu , hoa c caI frj vì quyo n
Io I rIo ng fu cu a o ng fa, nhu mo f ba o chu a.
Trong mo f chính quyo n hIo n djnh, nguo I ca m quyo n so caI frj
fhoo Iua f ca n ba n hay fa p fu c. Ða n chu ng Ia nhu ng nguo I bình
da ng vo I o ng fa. Ho co fIo ng no I frong vIo c Ia m ra Iua f pha p va
Iu a cho n nguo I caI frj, va ho cu ng co quyo n duo c gIu ca c chu c vu .
Mo f quo c gIa pha p frj Ia mo f co ng do ng go m nhu ng co ng da n bình
quyo n. Nguyo n fhu quo c gIa chI Ia nguo I dI da u frong so nhu ng
con nguo I bình quyo n do .
ArislolIe so sa nh cho do do c fa I vo I su caI frj cu a mo f chu no
do I vo I no Io , ro I cho do chuyo n cho nha n fu vo I su caI frj cu a cha
do I vo I ca c con, va chính quyo n hIo n djnh vo I su caI qua n cu a
cho ng do I vo I vo . ÐI nhIo n, doa n so sa nh fhu ba fhì kho ng hoa n
chInh, vì ArislolIe kho ng chu fruong ra ng nguo I vo pha I caI qua n
nguo I cho ng. Nhung ca ch so sa nh don gIa n cu a o ng Ia m sa ng fo
dja vj va fu do cu a nguo I co ng da n so vo I fha n da n.
ÐI nhIo n, kho ng pha I fa f ca nhu ng aI so ng duo I mo f chính
quyo n hIo n djnh do u Ia nhu ng co ng da n fro n vo n, vo I da y du
quyo n ba u cu va gIu chu c vu . Ngay ca vo I cho do pho fho ng da u
phIo u, nhu ng nguo I ngoa I quo c, fhIo u na ng fha n kInh, vj fha nh
nIo n va nguo I bj ko f a n kho ng co duo c nhu ng quyo n na y. Va
nhIo u quo c gIa da khuo c fu quyo n co ng da n da y du cho no Io , phu
nu va gIaI ca p Iao do ng. Nhu ng nguo I do chI Ia nhu ng cu da n, chu
kho ng pha I co ng da n, cu a quo c gIa do .
Phong frao doI quyon cong dan day du cho moI nguoI ban dja va
46
nhap fjch du fuoI fhanh nIon, co fhan kInh Ianh manh va fuan fhu
phap Iuaf chI xay ra frong mof fram nam qua. Nhung nguoI nhu
John Sluurl MiII
|1)
cam fhay rang co dIou gì phan dao duc khI doI
xu voI baf ky con nguoI nao nhu mof “he mul hung re chlnh lrj.”
Ho cho rang chính quyon hIon djnh, voI nhung nguyon Iy bình
dang va fu do chính frj, phaI bao dam rang khong mof aI bj fuoc
maf dja vj cong dan chI vì Iy do gIoI fính, gIaI cap hoac mau da. Ho
coI dja vj cong dan nhu Ia mof quyon can ban cua con nguoI.
Ca c co ng da n co ca c quyo n Io I cu ng nhu nghIa vu . Ho pha I co
kha na ng ha nh xu quyo n fu do cu a mình mo f ca ch du ng da n. Tu
do , ca c frIo f gIa qua nhIo u fho I ky da franh Iua n vo ca c pha m
cha f cu a mo f co ng da n fo f va ca c pha m cha f do pha I fha m nhua n
fho na o. ArislolIe no I ra ng mo f co ng da n fo f pha I co kha na ng
caI frj cu ng nhu chju caI frj nhu mo f nguo I fu do. Tu do anh fa
pha I co duo c su chu ng mu c va co ng ba ng cu a mo f nguo I caI frj
cu ng nhu nguo I chju caI frj. MIII chu fruong mo f “lruo ng ho c cu u
linh lhu n co ng Jo ng”. Thoo quan dIo m cu a o ng fa, dIo u na y co
duo c nho kho ng khí cu a mo f no n da n chu vo n khIo n ca nha n quan
fa m do n Io I ích cu a foa n co ng do ng – chu kho ng pha I nhu ng
quyo n Io I rIo ng cu a anh fa - va duo c huo ng da n bo I nhu ng con
nguo I co kIo n fhu c Ia nh ma nh va am hIo u vo ca c su vu co ng.
Tu do fho ng qua quyo n fu frj do I ho I pha m cha f da o du c va frí
fuo pho pha n. CIa dình, CIa o ho I va ca c djnh cho xa ho I kha c go p
pha n pha f huy ca c pha m cha f da o du c. Su pha f frIo n ca c pha m
cha f frí fuo Ia nhIo m vu cu a no n gIa o du c khaI pho ng, ca frong va
ngoa I nha fruo ng.
(1ì
John Sluurl MiII (1S06 – 1S7Jì. tric t gia oa kinb tc gia nguo i Anb, nguo i Jc
xuo ng cbinb yc u cu a tbuyc t oj /o i. Ca c ta c pba m quan tro ng nba t cu a o ng go m A
Syslem oj Logic (“Hc tbo ng Lo -gic”, 1S4Jì oa On Liberly (“Vc Tu Jo”, 1S60ì.
47
12. CO NG HO A VA OA N CH¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Cbu ng ta co bìnb tbu c cbinb quyc n Ja n cbu bay co ng bo a:
Cbinb xa c tbì su kba c bic t giu a bai bìnb tbu c na y /a gì:
N.C.
N.C. fha n mo n,
Ða u fIo n chu ng fa ha y Ia m ro dIo u chu ng fa muo n no I khI ba n
vo hình fhu c da n chu va co ng ho a cu a chính quyo n.
Mo f no n co ng ho u don gIa n Ia kIo u chính quyo n hIo n djnh
frong do nhu ng nguo I na m quyo n Ia do ca c co ng da n cho n Iu a.
Mo f chính quyo n hIo n djnh Ia mo f chính quyo n ma frong do fo
chu c ca n ba n va ca c bo pha n cu a no duo c Iua f pha p xa c Ia p. Ðo Ia
mo f chính quyo n cu a Iua f pha p hon Ia mo f chính quyo n cu a nhu ng
con nguo I cu fho na o do . KIo u “Tu Iu guo c giu” cu a Louis X¡V
(1)
hay “Tu Iu Iuu l phu p” cu a AJoIj HilIer
|2)
Ia ca ch dIo n da f fIo u
bIo u cho ca c chính quyo n kho ng do hIo n djnh.
Ca c no n co ng ho u cu ng kha c bIo f nhau. Ða co nhu ng no n
co ng ho a do nhu ng nguo I gIa u co hoa c do ng do I fhuo ng Iuu caI frj.
Nhu ng no n co ng ho a do duo c go I Ia cho do qu I fo c hoa c cho do qua
da u. Chu ng fo n fa I o Hy Ia p co , o Y fho I Phu c hung va o Anh fho
ky 18. Ðo Ia nhu ng hình fhu c chính quyo n hIo n djnh frong do
nhu ng nguo I ca m quyo n Ia do ca c co ng da n cho n ra, nhung nhu ng
co ng da n do chI Ia mo f fhIo u so uu fu du a fro n fIo u chua n do ng
do I hoa c fa I sa n.
(1ì
Louis X¡V (Louis Lc GranJ Monarqucì (16JS – 1716ì. oua nuo c Pba p tu 164J
Jc n 1716.
(2ì
AIJoIj HilIer (1SS0 – 1046ì. nba Jo c ta i Ðu c.
48
Ða n chu cu ng Ia hình fhu c chính quyo n hIo n djnh hoa c co ng
ho a nhu va y nhung nhu ng nguo I na m quyo n Ia do mo f so do ng,
fhay vì mo f fhIo u so , cho n ra. Ða y gIo , fu “so Jo ng” Ia I co nhIo u
y nghIa fhay do I qua ca c fho I ky . Ða co mo f fho I ca ch da y kho ng
Ia u fa I My khI phu nu kho ng duo c quyo n ba u cu . Cuo c da u franh
cu a nguo I da don do gIa nh quyo n ba u cu va n co n dIo n ra o mo f so
fIo u bang mIo n Nam. O Hy Ia p co , noI pha f nguyo n fhua f ngu
“nen Jun chu ”, ca c no Io va nguo I nuo c ngoa I kho ng duo c quyo n
ba u cu . O Afhons fho I PericIes, dInh cao cu a no n da n chu Hy
Ia p, frong da n so 120.000 nguo I fhì co chua fo I 30.000 nguo I duo c
coI Ia co ng da n.
Ngay frong mo hình co ng ho u, nuo c My frong fho I ky da u
cu ng gIo I ha n quyo n ba u cu cho rIo ng nhu ng nguo I fu do fho I |fu c
Ia nguo I da fra ng), va o nhIo u bang nguo I fa pha I da f nhu ng dIo u
kIo n vo fa I sa n fhì mo I co quyo n ba u cu . Nhung nguyo n fa c vo
no n caI frj bo I “mo l bo phu n Io n Ju n chu ng” da co ma f ngay fu
buo I da u a y; fhu c fình, fo I da Ia y nho m fu na y frong The FeJer-
uIisl |“Ho so IIo n bang”). AIexunJer HumiIlon va nhu ng nguo I
kha c ba o vo HIo n pha p My da cho n “chlnh guye n nhu n Ju n”
hon Ia cho do qua n chu , quí fo c hay qua da u.
Mo f su Ia n Io n na o do da na y sInh fu su kIo n ra ng HumiIlon
cu ng nhu ng nha Ia p quo c kha c cu a My da no I ra ng ho u ng ho mo f
no n co ng ho a hon mo f no n da n chu . Nhung khI no I do n no n co ng
ho a, ho muo n no I do n mo f no n da n chu da I dIo n, frong do da n
chu ng frao quyo n Ia p pha p va ha nh pha p cho nhu ng nguo I ma ho
ba u cho n. Ho muo n co cho na y hon Ia kIo u co ng da n fru c fIo p
ha nh do ng cu ng caI frj nhu frong nhu ng no n da n chu o Hy Ia p co .
Nga y nay su pha n bIo f na y cu ng co Io ro I, vì ca c no n da n chu hIo n
djnh ha u nhu Iuo n va n ha nh fho ng qua ca c da I bIo u cu a da n
chu ng. No n da n chu da I dIo n, nhu chu ng fa co o My hIo n nay, Ia
mo f chính quyo n co ng ho a.
49
Quyo n ba u cu nga y nay da duo c ba o da m cho mo I co ng da n
fha nh nIo n co fha n kInh Ia nh ma nh. Ðja vj co ng da n duo c da nh
cho ba f ky aI ra do I fa I My hoa c da nha p fjch du ng fhu fu c. Pho
fho ng da u phIo u Ia dIo u kha c bIo f ca n ba n gIu a no n da n chu My
vo I no n da n chu o Hy Ia p co hoa c nuo c My buo I da u Ia p quo c.
Mo f kha c bIo f nu a gIu a no n da n chu Hy Ia p co va no n da n chu
My Ia o cho nguo I My frao ca c quyo n chính frj cho nhu ng nguo I
na m quyo n fhay vì fru c fIo p caI frj fho ng qua nhu ng da I ho I do ng
nha n da n.
Thoo fo I fha y, dIo u co f fu y cu a no n da n chu Ia pho fho ng da u
phIo u ma kho ng bj nhu ng ha n cho do c doa n du a fro n do ng do I, fa I
sa n hay fín nguo ng. Ða y Ia nguo n co I cu a dIo u fo I go I Ia “lu Jo
chlnh lrj”. To I nghI dIo u na y quan fro ng do n no I fo I da nh ca mo f
pha n frong fa p fhu nha f cu a bo The ¡Jeu oj FreeJom |“Y nIo m
Tu do”) do ba n vo no .
Trong bo sa ch do , fo I djnh nghIa fu do chính frj Ia mo f quyo n
fu do ma chính quyo n hIo n djnh da nh cho nguo I da n, va quyo n do
chI na m frong fay nhu ng nguo I da hoa n foa n fruo ng fha nh va Ia
fha nh vIo n fích cu c cu a mo f co ng do ng bIo f fu frj. Quyo n fu do do
na m frong quyo n ba u cu . ÐIo u co f yo u do I vo I fu do chính frj Ia o
cho y chí cu a ca nha n co ng da n fhu c su quyo f djnh y chí cu a chính
quyo n. Ðo Ia dIo u ma ca c cho do chuyo n cho , do c fa I, hoa c da n
chu gIa hIo u do u kho ng da f duo c.
13. G¡O ¡ LA NH OA O CHÍNH TR|
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i Ja ngbc no i nbic u oc ta m quan tro ng oa pba m cba t cu a
gio i /a nb Ja o tu kbi to i co n bc . Tuy nbic n, to i kbo ng bc Juo c ngbc
no i Jic u gì ro ra ng oa Ju t kboa t oc oic c mo t nba /a nb Ja o pba i ra
sao, ca c pba m cba t cu a gio i /a nb Ja o /a gì. Va kinb ngbic m cu a
50
to i trong ca c ca u /a c bo xa bo i, trong qua n Jo i oa trong oai tro
co ng Ja n cu a co ng Jo ng Ja cbo to i mo t kba i nic m boi /o n xo n oa
bo i ba c oc gio i /a nb Ja o. Ca i gì kbic n mo t con nguo i tba nb /a nb
tu : O ng ta pba i co nbu ng pba m cba t gì: Lic u cbu ng ta co Juo c
gio i /a nb Ja o cbinb trj to t trong mo t cbinb quyc n Ja n cbu kbo ng:
C.W.T.
C.W.T. fha n mo n,
Chu ng fa co fho co duo c kha I nIo m na o do vo ba n cha f cu a gIo I
Ia nh da o va ca c pha m cha f ma chu ng fa muo n fha y o mo f Ia nh fu
|Ioador) ba ng ca ch chu y fo I nhu ng y nghIa kha c nhau ma do ng fu
“Ju n Ju o” |Ioad) go I Io n frong da u o c cu a chu ng fa. Thu nha f,
“Ju n Ju o” nghIa Ia buo c ra o phía fruo c fhoo nghIa don, nhu khI
chu ng fa no I fo I chIo c xo da n da u frong mo f doa n dIo n ha nh. Thu
nhì, “Ju n Ju o” muo n no I fo I mo f ha nh do ng kho n kho o cu a con
nguo I, nhu khI fa no I vo mo f huo ng da n vIo n co fay ngho da n ca
nho m fo I noI da djnh. Thu ba, “Ju n Ju o” nghIa Ia co fha m quyo n
chI huy hay huo ng da n nguo I kha c.
Ioa I Ia nh da o fhu nha f fhuo ng fha y frong ca c fo chu c co ng
do ng cu a chu ng fa, frong do nguo I Ia nh da o duo c cho n kho ng pha I
vì su xua f chu ng da c bIo f ma chI do Ia m da u fa u “Ju ng mu i chju
su o” cho ca nho m hay fa p fho . Vj frí Ia nh da o ra f yo u fho na y
fhuo ng duo c xoay vo ng frong ca c fha nh vIo n cu a fa p fho .
Ioa I fhu haI fhuo ng fha y frong ca c djnh cho gIa o du c va fo n
gIa o. Quan nIo m vo gIa o vIo n nhu mo f nguo I huo ng da n fro n con
duo ng fo I ho c va n |xom Ca u ho I 45) Ia fhí du fIo u bIo u. Mo f so fo
chu c fo n gIa o go I nguo I du ng da u cu a mình Ia “nhu Iu nh Ju o
linh lhu n”.
Ioa I fhu ba Ia Ioa I chu ng fa fìm kIo m frong co ng do ng chính
51
frj. Ðo da Ia mo f do fa I franh Iua n frong nhIo u fa c pha m Io n
ha ng nga n na m qua. Ða n co fho nho Ia I PIulo muo n nha Ia nh
da o cu a no n co ng ho a Iy fuo ng cu a o ng fa pha I Ia mo f nhu ruu-
lriel giu, ko f ho p mo I pha m cha f da o du c cu ng nhu frí fuo , va so
hu u su kho n ngoan fhu c fIo n cu ng nhu frIo f Iy .
CIoI Ianh dao Iy fuong fhoo cho do quí foc – rang nguoI hoac
nhung nguoI gIoI nhaf phaI caI frj- Ia mof you fo frong hau hof
nhung Iy fhuyof chính frj fhoI co. Mof su xuaf chung nao do frong
frí fuo va fính cach Ia dIou fhuong duoc fìm kIom o nhung con
nguoI so Ianh dao cong dong. Trong nhung hình fhaI ban so cua xa
hoI, su khon ngoan va kInh nghIom doI hoI doI voI gIoI Ianh dao
fhuong duoc coI Ia nam o nhung nguoI Ion fuoI frong cong dong.
KInh nghIo m cu a chu ng fa vo ca c cho do do c fa I frong fho ky
na y da khIo n chu ng fa o nga I vo nhu ng nha Ia nh da o fu chI djnh.
Ta c pha m cu a MussoIini
|1)
va HilIer co da y ra y Io I ca ngo I da nh
cho “nguye n Iy Iu nh Ju o” va ho fha m chí co n fu xung mình Ia
“Iunh lu”. Nhung ca c Ia nh fu o bo n fro n Iua f pha p va cu xu fu y
fhích da Ia m du ng nguyo n Iy na y. Ca c frIo f gIa chính frj ko fu
ArislolIe da y fhu c ra ng su Ia nh da o bo I nhu ng nguo I gIo I nha f
pha I duo c gIo I ha n ba ng nhu ng bIo n pha p pho ng ngu a du a va o
hIo n pha p nha m nga n kho ng do su Ia nh da o na y bIo n cha f fha nh
no n do c fa I chuyo n cho . ChI vo I chính quyo n hIo n djnh, frong do
nha Ia nh da o Ia nguo I dI da u frong nhu ng nguo I bình quyo n, fhì
fu do mo I duo c ba o vo .
Mof van do dac bIof xay ra voI hình fhuc chính quyon daI dIon
frong non dan chu hIon daI. IIou nhung daI bIou cua dan chung so
chI Ia cong boc Iuon fuan fhoo y chí cua cu frI da bau cho mình, hay
(1ì
Benilo MussoIini (1SSJ – 1046ì. nba Jo c ta i Y pba t xit.
52
ho phaI fuan fhoo phan doan cua chính ho vo nhung bIon phap
cong vu7 Cac daI bIou phaI djnh hình, hay fhoo duoI, cong Iuan7
Ca c fa c gIa cu a The FeJeruIisl va John Sluurl MiII cho
ra ng nguo I da I bIo u cu a da n chu ng pha I duo c Iu a cho n vì su kho n
ngoan va kInh nghIo m xua f chu ng, va pha I fu mình ra quyo f
djnh. Y kIo n nguo c Ia I cho ra ng nguo I fha ng cu Ia da nha n su
ma ng fu cu frI pha I fhu c hIo n mo f so bIo n pha p na o do .
Cac pham chaf ma fa fìm kIom o mof Ianh fu chính frj ngay
nay cung raf gIong nhu ngay xua. NguoI Ianh dao phaI chu you
quan fam foI IoI ích cua cong dong hon Ia su fhang fIon cua rIong
mình. Ong fa phaI co oc phan doan fhuc fo sang suof va co moI kha
nang cung nhu kIon fhuc can co cho mof nhIom vu cu fho nao do.
Ong fa phaI co fính quyof doan va Iong can dam dam chap nhan
ruI ro Ia mình co fho saI Iam va maf Iong dan chung. Va fron hof,
ong fa phaI co kha nang khoI day su fIn fuong va fIn cay.
Mo f frong nhu ng fro nga I chính do I vo I gIo I Ia nh da o chính frj
gIo I Ia su Iuo ng Iu cu a nhu ng nguo I gIo I nha f kho ng muo n mang
ganh nang cua chuc vu. Cac fac gIa maI fan fhoI PIulo va ArislolIe
da ghI nha n dIo u na y. Mo f so nguo I co y kIo n ra ng mo I khu ng
hoa ng frong Ijch su My do u Ia m na y sInh nhu ng nha Ia nh da o
sa ng suo f. Wushinglon
|2)
va LincoIn
|3)
Ia nhu ng dIo n hình xua f
sa c. Co n cuo c khu ng hoa ng hIo n nay co Ia m duo c nhu fho hay
kho ng fhì co n pha I cho xom.
(2ì
Geogre Wushinglon (17J2 – 1700ì. to ng tbo ng Ja u tic n cu a nuo c My .
(Jì
Abruhum LincoIn (1S06 – 1S66ì. to ng tbo ng tbu 16 – to ng tbo ng oì Ja i nba t
cu a nuo c My , nguo i Ja gia i pbo ng tric t Jc cbc Jo no /c .
53
14. VA¡ TRO C¡ A OA SO
Tbua tic n sì AJ/cr,
Trong sinb boa t cbinb trj bic n nay cbu ng ta tbuo ng Juo c yc u
ca u tua n tbco quyc t Jjnb cu a Ja so cu tri. Nbung to i kbo ng tbu a
nba n Juo c uu Jic m /o n cu a su cai trj tbco so Jo ng. Ða m Ja so
tbuo ng sai /a m mo t ca cb ngu Jo t oa nguy bic m. Ta i cba u A u, bo
Ja tu ng u ng bo Hit/cr oa nbu ng tay Jo c ta i cbuyc n cbc . Ta i My
bo Ja ba u ra nbu ng kc mj Ja n gian manb oa u ng bo oic c tuo c
Joa t quyc n con nguo i cu a nbu ng nbo m tbic u so . Ta i sao so Jo ng
/a i pba i cai trj ngay ca kbi no sai /a m. Pba i cba ng y Ja n cbinb /a
y tro i:
P.H.
R.H. fha n mo n,
Truo c ho f chu ng fa ha y xom fa co ca c Iu a cho n na o. Ta so co
Ioa I hình caI frj na o no u kho ng co kIo u caI frj fhoo da so 7
Quyo n fo I fhuo ng frong mo f quo c gIa co fho na m frong fay cu a
mo f hoa c nhIo u nguo I. No u fa co no n caI frj cu a mo f nguo I, fa so
kho ng kho kha n gì khI muo n quyo f djnh so fhI ha nh chính sa ch
cu a aI. Ða n chI ga p va n do khI nhIo u nguo I cu ng co quyo n co fIo ng
no I va co nhIo u y kIo n kha c nhau. Va y Ia ba n co haI Iu a cho n: su
do ng fhua n hoa c caI frj fhoo so do ng.
Ða y gIo , chu ng fa do u bIo f su vu so kho kha n fho na o khI
muo n da f fo I su nha f frí |do ng fhua n) frong ba f ky mo f fa p fho
go m nhu ng ca nha n fu do va no I fha ng. Mo f do I ho I nhu fho Ia
kho ng fhu c fo frong mo f co ng do ng chính frj. Hon nu a, no da f
quyo n phu quyo f va o fay mo f fhIo u so , fha m chí va o mo f nguo I
duy nha f. Ha y xom nhu ng quyo f djnh quan fro ng fa I Ho I do ng
54
Ða o an IIo n hIo p quo c da bj dình hoa n nhu fho na o do yo u ca u
ra ng ca na m fha nh vIo n fhuo ng fru c pha I nha f frí frong nhu ng
va n do fhuo c vo chính sa ch.
No n ba n fha y su caI frj fhoo so do ng Ia mo f phuong pha p fhu c
fIo n do quyo f djnh ca c co ng vIo c. Co I do Ia fro do m da u nguo I
cu ng duo c, no u ba n fhích. No duo c su du ng frong nhIo u mo hình
chính quyo n, quí fo c, qua da u cu ng nhu da n chu . Cho du quyo n Iu c
na m frong fay mo f fa ng Io p hay foa n da n, chu ng fa cu ng ca n bIo f
y kIo n cu a nhIo u nguo I frong so nhu ng ko co fIo ng no I do quyo f
djnh ca c Ia nh fu hoa c chính sa ch na o so caI frj co ng do ng.
Ca c frIo f gIa chính frj qua nhIo u fho I ky da uu fu vo va n do
chuyo n cho cu a so do ng. John C. CoIhoun, chính kha ch Iu ng
danh cu a mIo n Nam fruo c No I chIo n |o My ), nghI ra ng ba n co fho
co duo c chính quyo n hIo n djnh co fInh fha n fra ch nhIo m ma
kho ng ca n o p buo c ca c nho m fhIo u so pha I fhua n fhoo y chí cu a da
so . O ng fa chu fruong gIao cho ca c fhIo u so quyo n phu quyo f do I
vo I nhu ng quyo f djnh cu a pho da so khI nhu ng quyo f djnh do co
a nh huo ng fo I ca c quyo n Io I fhIo f fha n cu a ho . Mo f so nguo I pha n
do I gIa o du c fích ho p o mIo n Nam hIo n nay do nghj nhu ng bIo n
pha p fuong fu . Chuyo n ra c ro I vo I gIa I pha p na y, dI nhIo n, Ia o
cho no khIo n chính quyo n fro no n ko m hIo u na ng frong mo I va n
do quan fro ng, va dom Ia I cho nho m fhIo u so quyo n fo I fhuo ng Ia
fhu fIo u y chí cu a da so . John Sluurl MiII, frIo f gIa chính frj
Anh, do nghj mo f gIa I pha p kha c, va no da fro fha nh mo f pha n
cu a quI frình ba u cu fa I nhIo u quo c gIa: do Ia cho do da I dIo n fhoo
fy Io . MIII chI ra ra ng mo f fhIo u so cu ng co fho da f mo f Iuo ng
phIo u da ng ko ma va n kho ng co da I dIo n na o frong co quan Ia p
pha p cu a quo c gIa. Mo f da ng co fho Ia fhIo u so frong mo I don vj
chính frj nhung Ia I chIo m 30 hoa c 40 pha n fra m fo ng so phIo u
ba u. MiII ca m fha y ra ng su “Ju i Jie n cho lhie u so ” pha I ga n
IIo n vo I no n caI frj fhoo so do ng, va ra ng nho m fhIo u so pha I duo c
co mo f fIo ng no I, fuy ra ng kho ng co quyo n fo I fhuo ng. O ng cu ng
55
do nghj mo f cho do “bo nhie u phie u” nha m da nh nhIo u phIo u
hon cho nhu ng nguo I co ho c va n hoa c frí fuo cao.
HIon nhIon Ia cho do daI dIon fhoo fy Io fao ra su daI dIon cong
bang hon cho cac nhom chính frj khac nhau. Nhung no IaI co xu
huong Iam chính quyon fro non baf on djnh khI khong mof dang
phaI don Io nao co fho daf duoc da so. Cho do daI dIon fhoo fy Io da
gop phan gay ra khung hoang hIon phap gan day faI Phap.
To I nghI fa f ca chu ng fa do u do ng y ra ng pha I nga n kho ng cho
kho I da so fuo c doa f dI nhu ng quyo n ca n ba n cu a con nguo I. Kho I
da so cu ng kho ng duo c pho p a p da f nIo m fIn fo n gIa o, chính frj va
Io I so ng cho ca c nho m fhIo u so . MiII fhu a nha n ra ng cho do do c
fa I duo c fhu c fhI kho ng chI bo I ca c vIo n chu c chính quyo n, ma co n
bo I co ng Iua n, fa p fu c xa ho I, va “nhu ng fhu fuong fu ”. Trong
doa n va n ra f hu ng bIo n sau da y, o ng da Io n fIo ng cho ng Ia I vIo c
fu ng buo c ra p khuo n frong fho I da I cu a o ng:
Cu ng ca n co su ba o oc cbo ng /a i su Jo c Joa n cu a y kic n oa tìnb ca m
cu a so Jo ng, cbo ng /a i xu buo ng xa bo i muo n a p Ja t, ba ng nbu ng
bic n pba p kba c ngoa i bìnb pba t Ja n su , ca c y tuo ng oa cung ca cb
cu a ric ng mìnb nbu cbua n mu c ba nb xu /c n nbu ng nguo i ba t Jo ng
oo i bo ... Co mo t gio i ba n cbo oic c can tbic p bo p pba p cu a y kic n so
Jo ng oa o su Jo c /a p ca nba n, oa oic c tìm ra gio i ba n Jo , ro i Juy trì
no cbo ng /a i mo i oi pba m, tbì cu ng tbic t yc u Jo i oo i mo t mo i truo ng
to t cbo boa t Jo ng cu a con nguo i, cu ng nbu Jo i oo i oic c ba o oc cbo ng
/a i su Jo c Joa n cbinb trj.
Ca fra m na m sau, nhu ng Io I cu a MIII va n kha du ng vo I mo f
su c ma nh co n Io n hon nu a, bo I vì nhu ng mo I nguy cho fu do ma
o ng fa fu ng muo ng fuo ng da fro no n nga y ca ng nghIo m fro ng hon
ko fu fho I da I cu a o ng.
56
15. CH¡ NGHÏA T¡ OO VA CH¡ NGHÏA BA O TH¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Mo t trong nbu ng ta c pba m cu a GiIberl
(1ì
oa SuIIirun
(2ì
co
no i it nbic u oc oic c mo i nguo i sinb ra tbì oo n Ja /a mo t nguo i tu
Jo boa c ba o tbu . Nbung cbinb xa c tbì mo t nguo i ‘tu Jo’ bay ‘ba o
tbu ’ /a gì: Nguo i ta no i oo i o ng kc no /a tay tu Jo bay tay ba o tbu ,
oa cbo ra ng o ng sc pba i ta n Jo ng boa c pba n Jo i. Nbung oic c cbo
ra ng o ng pba i ta n Jo ng bay pba n Jo i ngbìa /a gì:
J.H.B.
J.H.Ð. fha n mo n,
Ta I My nga y nay íf co aI fhu a nha n mình Ia ba o fhu . Ha u ho f
chu ng fa do u muo n nguo I kha c coI mình Ia nguo I fhoo chu nghIa
fu do. Mo f so Ia nh fu chính frj fu nha n mình Ia nguo I “bu o lhu
lu Jo”, hoa c “lu Jo bu o lhu ”, nhung ho do u fra nh nha n hIo u
“ba o fhu ”. Tình fho na y khIo n fa kho pha n bIo f y nguo I fa muo n
no I gì khI du ng ca c fhua f ngu “fu do” va “ba o fhu ”.
Tuy nhIo n, no u chu y Ia ng ngho, chu ng fa so nha n fha y ra ng
ha u ho f mo I nguo I do u cho ra ng chu “lu Jo” ha m y mo f fha I do
co I mo do I vo I cuo c so ng va ca c y fuo ng, mo f su sa n sa ng fhay do I,
mo f su cha o do n do I vo I nhu ng djnh cho xa ho I mo I. Va vo I fhua f
ngu “bu o lhu ” ho muo n no I fo I nhu ng quan dIo m co djnh, su ga n
bo vo I do I so ng va fra f fu xa ho I sa n co , do I Ia p vo I fhay do I, va
“su xo cu ng fu ha m” no I chung.
(1ì
W.S. GiIberl (1SJ6 – 1011ì. nba soa n kjcb nguo i Anb oa
(2ì
Arlhur SuIIirun (1S42 – 1000ì. nba soa n nba c nguo i Anb /a bai Jo ng ta c gia
cu a nbic u oo nba c kjcb.
57
HIo n nay chu ng fa co xu huo ng ga n IIo n fhua f ngu “lu Jo” vo I
vIo c u ng ho ca c ha nh do ng fa o ba o cu a chính quyo n do ba o da m
an sInh kInh fo va xa ho I. Nhung frong qua khu , nguo I fu do Ia
nguo I fIn ra ng chính quyo n kho ng duo c can fhIo p va o dIo n frình
“lu nhien” cu a do I so ng kInh fo va xa ho I. Chu nghIa Tu do ho
ha o vIo c gIa I pho ng kho I su can fhIo p va ko m ha m cu a chính
quyo n ngoa I mu c ca n fhIo f cho fra f fu co ng co ng, su chu ng mu c va
quo c pho ng. Trong Ijch su chính frj cha u A u, chu nghIa Tu do da
u ng ho chính quyo n hIo n djnh do cho ng Ia I no n qua n chu chuyo n
cho , va fhuo ng chu fruong mo f xa ho I “Ju nguye n” bao dung hon
Ia kIo u cuo ng ba ch ga n bo vo I mo f mo hình do ng nha f cu a ca c fa p
fu c va nIo m fIn.
Io I bIo n mInh cho chu nghIa fu do fruyo n fho ng duo c F.A. ron
Huyeh
|3)
frình ba y ra f fo f frong fa c pha m The Conslilulion oj
Liberly |“Su Ca u fha nh Tu do”). O ng fa fIn ra ng ha nh do ng va su
pha f frIo n fu do cu a ca nha n Ia phuong ca ch kha dI nha f do da f
duo c Io I ích chung va fhu c fhI ca c Iy fuo ng fo I ha u cu a con nguo I.
O ng fa cho ng Ia I su a p da f ba f ky hình fha I fra f fu xa ho I co djnh
na o, cho ng Ia I vIo c fhu da c ca c da c quyo n, va vIo c ca f du f ca c kha
na ng mo I frong fuong IaI.
Ko f qua Ia , Huyeh ba c bo ca no Iu c a p da f mo f mo hình xa ho I
mo I – nhu chu nghIa xa ho I, chính sa ch Neu DeuI
|4)
cu a
RoosereIe Il
|5)
hay hình fhu c nha nuo c phu c Io I – Ia n no Iu c duy
frì ca c fra f fu , djnh cho va da c quyo n cu . O ng fa fIn ra ng mo f xa
(Jì
FrieJrich A. ron Huyeh (1S00 – 1002ì. nba kinb tc bo c nguo i Anb sinb ta i A o,
Joa t gia i Nobc/ oc kinb tc na m 1074.
(4ì
Neu DeuI. nbu ng cbinb sa cb ca i ca cb oc kinb tc oa xa bo i o My nbu ng na m
10J0 Juo i tbo i to ng tbo ng Frank/in D. Pooscoc/t.
(6ì
FrunhIin D. RoosereIl (1SS2 – 1046ì. to ng tbo ng tbu J2 cu a nuo c My , Ja c bic t
o ng /a m to ng tbo ng bo n nbic m ky , /a u bon ba t ky nguo i tic n nbic m na o.
58
ho I fu do va mo cu a Ia fo f nha f, bo I vì kho ng pho nho m na o du
hIo u bIo f do djnh ra mo f mo hình cho xa ho I hoa c co quyo n a p da f
quan dIo m cu a ho vo vIo c pha I fIo n ha nh nhu ng hoa f do ng cu a
con nguo I ra sao. Su a p cho sau cu ng so fha nh sa do a; fu do sau
cu ng so fhanh fa y.
Thaf kho phan bIof kIou chu nghIa fu do nay voI “chu nghîu
Tun Buo lhu” duoc cac fac gIa nhu RusseII Kirh va Peler Vierech
ung ho. Nhung nguoI Tan Ðao fhu nay cung ho hao mof su phaf
frIon fu nhIon, “hhong cun lhiep”, cho fraf fu xa hoI. Ho cung
chong IaI baf ky su quyof djnh fhoo Iy fhuyof, duoc vach san mof
cach co y fhuc, doI voI cau fruc va fuong IaI cua cong dong.
Tuy nhIo n, ho kha c bIo f vo I Huyeh frong vIo c nha n ma nh
co ng do ng nhu mo f fho do I Ia p vo I ca nha n, fruyo n fho ng xa ho I
va su fho ng nha f do I Ia p vo I bIo n dj ca nha n, fra f fu va pha n
fa ng xa ho I do I Ia p vo I xa ho I “rong mo ”. Ho nha n ma nh su kho n
ngoan fích Iu y fho hIo n frong ca c djnh cho , fa p fu c va nIo m fIn
hIo n fo n, va y fhu c mo f ca ch fru c gIa c hon Ia su na m ba f fho ng
qua fu fuo ng fhua n Iy . Nhu ng nguo I fu do nhu Huyeh, nguo c Ia I,
fo n fro ng va fIn fuo ng Iy frí con nguo I, va xom chu nghIa Ta n Ða o
fhu Ia “lhu n bl” va “ngu Jun”.
Nhu ng nguo I u ng ho chính sa ch Neu DeuI Ia I co kha I nIo m
kha c vo chuyo n Ia m mo f nguo I fu do nghIa Ia gì. Thoo ho , chu
nghIa fu do u ng ho su can fhIo p cu a chính quyo n do gIa I quyo f
nhu ng va n do xa ho I bu c ba ch vo n qua Io n do n do ca c ca nha n
rIo ng Io kho ng gIa I quyo f duo c. Ho cho ra ng nghIa vu cu a chính
quyo n Ia ba o da m ca c quyo n chính frj, kInh fo va xa ho I ca n ba n
cho mo I nguo I fho ng qua su kIo m soa f va hoa ch djnh cu a chính
phu . Ho da f fro n nIo m fIn va o y chí cu a da so da n chu ng, vo n
bIo n bIo f hoa n foa n vo I su xo f doa n cu a mo f fhIo u so nho bo .
59
16. LK CO NG BA NG LA G¡?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Lic u cbu ng ta co tbc nba t tri oo i nbau oc ba n cba t cu a /c co ng
ba ng kbo ng: Nbu ng nguo i tin oa o cbu ngbìa xa bo i oa nbu ng
nguo i tin oa o cbu ngbìa tu ba n ra t ba t Jo ng oo i nbau oc cbuyc n
tbc na o /a co ng ba ng oa ba t co ng. Mo t so nguo i Ja xcm cbc Jo
qua n cbu cbuyc n cbc /a bìnb tbu c cbinb quyc n co ng ba ng Jc n
mu c /y tuo ng, trong kbi nbu ng nguo i kba c xcm no /a boa n toa n
ba t co ng. Kbi no i oc nc n Ja n cbu tbì cu ng co bai y kic n nbu oa y.
Pba i cba ng y ngbìa cu a /c co ng ba ng /a mo t oa n Jc tu y tbicb ca
nba n, bay pba i cba ng Ja co mo t y ngbìa pbo qua t na o Jo ma
cbu ng ta co tbc Jo ng y :
J.M.
J.M. fha n mo n,
Ca u ho I cu a ba n vo co ng Iy cu ng no u Io n cu ng mo f Ioa I va n do
nhu ca u ho I vo cha n Iy ma fo I da fha o Iua n o Ca u ho I 1. Tha f do
khI no I chuyo n cha n Iy hoa c Io co ng ba ng Ia gì vo ma f Iy fhuyo f,
nhung fha f kho ma xa c djnh ca I gì Ia du ng va co ng ba ng frong
mo f fruo ng ho p cu fho fruo c ma f chu ng fa. Chu ng fa kho ng duo c
Ia n Io n ca u ho I, “Co ng bu ng Iu gì7” vo I ca u ho I, “Hu nh ri cu
lhe nu y co co ng bu ng hho ng7”
Co haI cha m ngo n don gIa n chI ro co f fu y cu a Io co ng ba ng.
Thu nha f Ia , “Phu n cu u ui lru re cho nguo i nu y”. Ða y Ia
nguyo n Iy no I fIo ng duo c pha f bIo u frong fa c pha m RepubIicu
cu a PIafo va frong pha n mo da u cu a co ng frình san djnh Iua f Ia
Ma cu a Jusliniun ¡
|1)
. Thí du , ba n muo n cu a aI do 100 do Ia va
(1ì
Jusliniun ¡ (4S2 – 666ì. boa ng Jc La Ma , tbuo ng go i /a Justinian Ða i Jc , trj oì
tu na m 627 Jc n 666. O ng /a nguo i san Jjnb oa bc tbo ng bo a /ua t La Ma .
60
hu a hoa n fra . Ða n no khoa n do vo I nguo I da cho ba n vay. So fIo n
fhu c su Ia cu a o ng fa, chu kho ng pha I cu a ba n, fuy Iu c na y ba n co
quyo n su du ng no . Hoa n fra no Ia vIo c co ng ba ng no n Ia m. Ðo
chính Ia pha n cu a aI fra vo cho nguo I na y. Tu cho I kho ng chju fra
no Ia ba f co ng. Ðo Ia gIu cho mình ca I fhuo c vo nguo I kha c.
Cha m ngo n fhu nhì Ia , “Cu xu bình Ju ng ro i nguo i Jo ng
Ju ng ru cu xu bu l bình Ju ng ro i nguo i bu l Jo ng Ju ng lheo
mu c Jo bu l Jo ng Ju ng cu u ho .” Nguyo n Iy co ba n vo bình
da ng fruo c pha p Iua f da pha f sInh fu cha m ngo n na y. Ha y xom
xo f mo f fhí du don gIa n vo vIo c a p du ng kha I nIo m na y.
Ða n no I vo I haI du a con cu a mình ra ng no u chu ng kho ng va ng
Io I o khía ca nh na o do ba n so pha f chu ng. Ca haI do u kho ng va ng
Io I ba n, cu ng Ia m mo f chuyo n y ho f nhau frong cu ng nhu ng fình
huo ng gIo ng nhau. Nhung ba n Ia I pha f du a na y va fha du a kha c.
Tro con ra f nha y ca m vo va n do co ng ba ng frong khía ca nh na y,
va ba n co fho cha c cha n ra ng du a con bj pha f so no I, “Kho ng co ng
ba ng. Ða pha f con ma Ia I fha cho no .” Ngay ca nhu ng nguo I nho
fuo I cu ng bIo f ra ng Io co ng ba ng bao ha m vIo c fru ng pha f nhu
nhau do I vo I nhu ng vI pha m nhu nhau, va fuo ng fhuo ng nhu nhau
cho nhu ng co ng fra ng nhu nhau. Chu ng ra f ba f ma n do I vo I su
ba f co ng frong khon fhuo ng va fru ng pha f.
Mo f cuo c pha n fích ro f ra o kha I nIo m Io co ng ba ng so cho
fha y co nhIo u ha m nghIa va do fo vI, nhung haI cha m ngo n
don gIa n fro n Ia ra f ca n ba n. No u ba n no I ra ng mo f nguo I
co ng ba ng Ia nguo I fua n fhu pha p Iua f, hoa c Ia nguo I do I xu
co ng ba ng vo I nguo I kha c va kho ng Ia m ha I gì ho , fho Ia ba n
da fhu a nha n cha m ngo n fhu nha f, “Pha n cu a aI dom vo cho
nguo I na y.” No u ba n no I ra ng mo f dIo u Iua f hay mo f cho do
chính frj na o do Ia co ng ba ng, fu c Ia y ba n muo n no I no do I xu
bình da ng vo I nhu ng nguo I do ng da ng va cu ng dom Ia I cho mo I
nguo I pha n cu a ho .
61
Nhung ban co fho hoI “Phan cua moI nguoI Ia gì7 Iam sao chính
quyon xac djnh duoc dIou nay7” Vo chuyon nay, chung fa phaI fro
IaI voI khaI nIom vo Iuaf va cac quyon fu nhIon. Ðan Tuyen ngon
Doc Iup cua nuoc My
|2)
noI rang mof chính quyon cong bang fon
frong nhung quyon fu nhIon nhu quyon song, quyo n fu do va quyo n
muu cau hanh phuc. Quyon duoc fu do chính frj chang han, co IIon
quan foI quyon bau cu cho cong dan, mof quyon ma fhoo Io cong
bang fhì phaI frao cho baf ky aI khong bj fhIou fIou chuan vì Iy do
con o fuoI vj fhanh nIon, bonh fam fhan, hoac bj kof an. Tu do, baf
ky chính quyon nao cung so Ia baf cong khI no han cho quyon bau
cu cho mof so nguoI hoac khong cong nhan quyon cong dan cua mof
so nguoI vì Iy do chung foc, fon gIao, mau da, van van.
HIo n nhIo n no u mo f nha nuo c chuyo n cho Ia nha nuo c da vI
pha m nhu ng quyo n fu nhIo n cu a con nguo I fhì no kho ng ho co ng
ba ng, vì no kho ng dom Ia I cho nguo I da n nhu ng gì fhuo c vo pha n
cu a ho . O IIo n Xo fruo c kIa cho ra ng ho co ng ba ng frong vIo c
pha n pho I Io I fu c. Ca u kha u hIo u no I fIo ng cu a Marx: “Lu m lheo
nu ng Iu c, huo ng lheo nhu cu u” da duo c no u ra do ho ha o cho
mo f cho do fuo ng fhuo ng fuong xu ng vo I co ng Iao.
“Dunh cho moi nguoi Jieu ho Jung Juoc huong” Ia mof
cach khac do phaf bIou rang nguoI dong gop nhIou phaI nhan duoc
nhIou, nguoI dong gop íf so nhan duoc íf. Cho du o chung muc nao
fhì su phan phoI cua caI cung duoc xac djnh fhoo cach do, no co fính
chaf cua mof su phan phoI cong bang. Nhung hIou duoc dIou nay
khong gIup ban xac djnh duoc su dong gop fuong doI cua moI ca
nhan. ÐIou nay chung fo Iuan dIom ma foI da frình bay fu dau –
rang fhaf do khI phan fích Io cong bang co noI dung gì, nhung fhaf
kho noI ro cong bang Ia gì frong nhung fruong hop cu fho.
(2ì
Tuye n Ngo n Do c Lu p (Dcc/aration oj InJcpcnJcnccì cu a My , Juo c Quo c Ho i
My pbc cbua n nga y 4 tba ng 7 na m 1776.
62
1?. BA N CHA T C¡ A L¡A T VA CA C LOA ¡ L¡A T
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ha u bc t nbu ng tranb /ua n oc ba n cba t oa nguo n go c cu a /ua t
Jc u cbo ra ng no xua t pba t tu ta p tu c xa bo i, y tbu c Ja o Ju c, boa c
co ng Jo ng cbinb trj oa /ua t /c cu a no . Co mo t Jjnb ngbìa cbung
nba t na o oc /ua t bao go m ca c y nic m oc ta p tu c, ca c tic u cbua n
Ja o Ju c oa /ua t tba nb oa n kbo ng: Lua t /a gì:
W.B.
W.Ð. fha n mo n,
Chu ng fa ha y ba f da u vo I nhu ng Iua f Io duo c hình fha nh va
fhu c fhI bo I mo f chính quyo n duo c xa y du ng du ng ca ch fhu c,
cha ng ha n nhu chính quyo n bang IIIInoIs hoa c chính quyo n My .
Nhu ba n no I, do Ia nhu ng Ioa I Iua f fha nh va n fhoo ca ch hIo u cu a
nhu ng Iua f su hay Iua f gIa. Nhu ng Iua f do co mo f so da c dIo m.
Sau khI kha o sa f chu ng xong, fa co fho ba n xom nhu ng Ioa I Iua f
kha c co cu ng nhu ng da c dIo m do hay kho ng.
Ca c Iua f fha nh va n cu a quo c gIa no I chung fhuo ng bao go m
nhu ng pho p fa c ha nh xu , khuyo n ca o mo f so ha nh vI na y va ca m
doa n mo f so kha c. Nhu ng Iua f do duo c soa n fha o vì an sInh cu a
co ng do ng no I chung. Chu ng duo c soa n fha o bo I ca c vIo n chu c ma
co ng do ng da gIao quyo n Ia p pha p. Iua f duo c co ng bo hoa c ban
ha nh cho ca c co ng da n duo c bIo f vì mu c dích dIo u chInh ha nh vI
cu a ho . Va Iua f duo c Iu c Iuo ng ca nh sa f cu a quo c gIa fhI ha nh.
O frình do pha f frIo n na o do cu a xa ho I, ca c fa p fu c cu a mo f
da n fo c co chu c na ng nhu Iua f pha p. Tuy chu ng kho ng duo c soa n
cu fho bo I nhu ng nha Ia p pha p hoa c ban ha nh duo I da ng va n ba n,
nhung chu ng cu ng frình ba y ca c pho p fa c ha nh xu duo c da n chu ng
63
cha p nha n vì Io I ích chung cu a ho . Mo f nha vua fho I Trung Co khI
Io n ngo I da fuyo n fho fo n fro ng ca c fa p fu c cu a vuong quo c, fu c Ia ,
fhu a nha n fính ho p pha p cu a ca c Iua f Io fa p fu c, va hon nu a, o ng
fa cam ko f su du ng quyo n Iu c cu a da f nuo c do fhu c fhI nhu ng Iua f
na y. Ðo Ia Iy do fa I sao ca c fa c gIa Trung Co nhIo u Ia n fuyo n bo
ra ng fa p fu c co su c ma nh cu a Iua f pha p.
Tình fra ng cu ng fuong fu nhu va y vo I fa p fu c cu a ca c co ng
do ng so khaI vo n Ia dIo u ma ca c nha xa ho I ho c hay da n fo c ho c
fhuo ng quan fa m. Cho do n nay kho ng co kho kha n gì frong vIo c
fìm ra mo f djnh nghIa vo Iua f vo n co fho bao ha m nhu ng dIo m
chung gIu a mo f bo n Ia Iua f fa p fu c “ba f fha nh va n” va bo n kIa Ia
Iua f fha nh va n cu a ca c nha Ia p pha p.
Co n vo Iua f da o du c fhì sao7 To I nghI ra ng da y Ia dIo u ba n
nghI khI do ca p do n “cu c lie u chuu n Ju o Ju c”. Thoo nhIo u nha
Xu ho i ho c va Du n lo c ho c, ca c Iua f da o du c cha ng Ia gì hon ca c
“quI uo c” hoa c phong fu c cu a mo f co ng do ng. No n, fhoo quan dIo m
cu a ho , nhu ng Iua f Io do kho ng da f ra va n do da c bIo f na o. Nhung
co mo f quan dIo m hoa n foa n kha c xua f pha f fu ca c frIo f gIa ba n
vo “Iuu l Ju o Ju c lu nhie n”, qua do ho muo n no I fo I ca c nguyo n
Iy hoa c cha m ngo n vo ca ch cu xu co hu u frong ba n cha f con nguo I
vo I fu ca ch Ia mo f fhu c fho co da o du c va Iy frí. Ðo Ia nhu ng Iua f
ma Iuong frI con nguo I fhu a nha n, cho du chu ng co duo c fho hIo n
frong fa p fu c cu a co ng do ng hay ca c Iua f fha nh va n cu a quo c gIa
hay kho ng.
Nhu ng “Iuu l cu u Iy lrl” na y, nhu Loche
|1)
go I fo n nhu fho ,
kho ng do con nguo I Ia m ra. Ro hon Ia chu ng do con nguo I pha f
(1ì
John Loche (16J2 – 1704ì. tric t gia Anb. O ng kbai tric n bo c tbuyc t oc cbu
ngbìa kinb ngbic m, tbco Jo tri tbu c Juo c tbu nba n tbo ng qua kinb ngbic m, cbu
kbo ng pba i tbo ng qua tru c gia c.
64
hIo n – pha f frIo n fu y fhu c no I fa I vo Io pha I cu a con nguo I. Hon
nu a, kho ng nhu Iua f fa p fu c hoa c Iua f fha nh va n, ca c cha m ngo n
vo Iua f da o du c fu nhIo n kho ng chju su fhay do I fhoo y chí con
nguo I. Chu ng cu ng kho ng pha I nho va o su c ma nh a p cho cu a
chính quyo n fhì mo I co duo c kha na ng ra ng buo c con nguo I fua n
fhoo. Tuy nhIo n, chu ng cu ng co fho duo c bao go m frong mo f djnh
nghIa ro ng ra I hon vo Iua f pha p nhu nhu ng Iua f Io ha nh xu huo ng
da n con nguo I frong no Iu c muu ca u Io I ích chung.
Quan dIo m fha n ho c cho ra ng Iua f da o du c fu nhIo n da duo c
da ng fa o ho a ca y sa n va o Iy frí cu a con nguo I, nhu fho fha n ho c
cho ra ng Thuo ng do Ia nguo I Ia m ra Iua f da o du c. Cu ng fu a nhu
nha Ia p pha p Ia m Iua f cho mo f co ng do ng na o do fhì Thuo ng do
Ia m ra Iua f cho ca nha n Ioa I. KhI nhìn Iua f da o du c fu nhIo n fhoo
kIo u na y fhì djnh nghIa chung vo Iua f pha p a p du ng cho no fha m
chí co n fro n vo n hon.
Tuy djnh nghIa a y a p du ng cho ba no I dung cu a “Iuul” ma ba n
no I fo I, nhung no Ia I kho ng a p du ng cho mo I ca ch du ng cu a fhua f
ngu na y. “Cu c gui Iuu l” do ca c nha khoa ho c fu nhIo n pha f hIo n,
nhu quI Iua f su c hu f cu a qua da f, fhì kho ng fho vI pha m duo c. Ðo
kho ng pha I fhu Iua f co fho hoa c fua n fhoo hoa c ba f fua n. Nhung
mo f so Iua f fhoo ca I nghIa duo c djnh nghIa – hoa c Ia Iua f fha nh
va n, fa p fu c da I chu ng, hoa c ca c quI Iua f cu a Iy frí – Ia nhu ng Iua f
Io ma ca nha n duo c fu do fua n fhoo hoa c kho ng, va nha n Ia nh
fra ch nhIo m vo vIo c do .
18. CH¡ NGHÏA Q¡O C G¡A VA CH¡ NGHÏA Q¡O C TK
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i ra t boang mang truo c nbic u ca cb tbu c nguo i ta Ju ng tbua t
ngu “cbu ngbìa Quo c gia”. Nbu ng nguo i cbo ng Jo i oic c tbam gia
Lic n bic p quo c boa c nbu ng to cbu c quo c tc kba c tu go i mìnb /a
65
nguo i “quo c gia cbu ngbìa”. Nbu ng nguo i Ja n ba n Jja Ja u tranb
gia nb Jo c /a p oa tu trj cu ng nba n mìnb /a nguo i “quo c gia cbu
ngbìa”. Nbung nbu ng nguo i Ja tra ng cai trj o Nam Pbi, bo n Ðu c
quo c xa oa nguo i ba o tbu cu ng tu nba n nbu oa y. Tbc tbì nga n go n
“cbu ngbìa Quo c gia” /a gì: No co Jo i /a p oo i ba t ky bìnb tbu c bo p
ta c quo c tc na o kbo ng:
F.P.
I.R. fha n mo n,
Kho ng co fu ngu na o quon fhuo c vo I Io faI con nguo I hIo n da I
ba ng fu “chu nghîu Quo c giu.” Nguo I fa fhuo ng xuyo n ngho no I
vo fra o Iuu quo c gIa chu nghIa o cha u A va cha u PhI, vo chu nghIa
Quo c gIa frong vaI fro do ng co ca ch ma ng va pha n ca ch ma ng, vo
chu nghIa Quo c gIa Trung Quo c, Anh, A Ra p, SorbIa, Pha p v.v…
To I nghI ba n ra f du ng khI no I ra ng y nghIa cu a fhua f ngu na y
kho ng ro ra ng chu f na o. VIo c co ga ng djnh nghIa no fro fha nh ra f
quan fro ng. Ðu xa u hay fo f, kha I nIo m na y da va so co n Ia mo f
frong nhu ng yo u fo Io n quyo f djnh chIo u huo ng cu a cuo c so ng
rIo ng fu cu ng nhu co ng do ng cu a chu ng fa.
Mo f pha n cu a su mo ho na y cu ng xua f pha f fu quan nIo m cho
ra ng chu nghIa Quo c gIa Ia mo f hIo n fuo ng hoa n foa n mo I. Nhung
chu nghIa Quo c gIa kho ng pha I Ia mo f bIo n fha I ga n da y cu a va n
do kho I doa n ko f chính frj, mo f va n do cu ng xua nhu chính xa ho I
do hay sao7 Va n do chu nghIa Quo c gIa duong da I co dIo m chung
gì vo I ca c hình fhu c doa n ko f chính frj fruo c da y fhì quan fro ng
hon va n do chu nghIa Quo c gIa co gì da c bIo f.
Ða n cha f chính frj cu a con nguo I da fu fho hIo n qua nhIo u
phuong ca ch frong do ng Ijch su : gIa dình, bo fo c, fha I a p Ia nh
chu a, gIa o pha I, fhj quo c, frIo u da I hoa c do cho , ro I do n quo c gIa
doc Iap. Cac hoan canh Ijch su da gIup con nguoI fhoa man nhu ca u
66
chính frj cu a mình fhoo nhIo u ca ch kha c nhau, nhung nhu ng nhu ca u
ca n ba n a y kho ng ho fhay do I. Chu nghIa Quo c gIa chI Ia phuong
ca ch ga n da y nha f do con nguo I fho a ma n nhu ng nhu ca u do .
No I chung, chu nghIa Quo c gIa Ia mo f fình ca m ga n bo da no I
ko f ba f ky nho m ca fho na o da fa o fha nh, hoa c nghî ru ng mình
Ju lu o lhu nh, mo f nho m chính frj ro ro f. Ngoa I ra, nhu ng nguo I
fha m nhua n chu nghIa Quo c gIa fhuo ng xom su fa n fu y vo I quo c
gIa cao hon mo I Io ng frung fha nh fho fu c kha c.
Co nhu ng da c dIo m kha c do I khI, nhung hho ng Iuo n Iuo n, hIo n
dIo n frong chu nghIa Quo c gIa hIo n nay. Quo c gIa do c Ia p fhì kha Io n
Iao. No co guo ng ma y qua n Iy kInh fo va chính frj fa p frung. Nhu ng
con nguo I cu a mo f quo c gIa nuo I duo ng nhu ng fruyo n fho ng Ijch su
chung, va fIn ra ng ho íf nhIo u gIo ng nhau vo ma f chu ng fo c. Vo yo u
fo na y, chu ng fa ca n ghI nha n ra ng, ca m gIa c do ng nha f va n ho a co
fho do da ng fhay fho ca m gIa c do ng nha f vo chu ng fo c. Chu nghIa
Quo c gIa hIo n da I fhuo ng ga n IIo n vo I nhu ng Iy fuo ng chính frj na o
do . Ðo I khI fa co fho fruy ra nguo n co I cu a chu nghIa Quo c gIa fo I fa n
cuo c Ca ch ma ng Pha p vo I nhu ng Iy fuo ng fu do, bình da ng va fình
huynh do . Chu nghIa Quo c gIa da dua da n chu ng Io n ngo I. Ða n chu ng,
fhay vì mo f o ng vua hay fa ng Io p quy fo c, Ia frung fa m cu a quo c gIa
va Ia no n fa ng cu a chu quyo n.
Tho ng fhuo ng, ca c phong fra o quo c gIa chu nghIa do u co xu
huo ng da n chu . Tuy nhIo n, dIo u na y kho ng pha I Iu c na o cu ng
du ng. Ca c nho m quo c gIa chu nghIa da ho ha o nhIo u hình fhu c
chính quyo n kha c vo I chính quyo n da n chu ma va n gIu duo c chu
nghIa Quo c gIa cu a mình. ÐIo u quan fro ng frong chu nghIa Quo c
gIa Ia o cho y fhu c da I chu ng pha I Ia yo u fo quyo f djnh frong quo c
gIa do . Kbo ng nba t tbic t ra ng y fhu c da I chu ng na y pha I ha nh xu
quyo n Iu c fho ng qua ca c quI frình da n chu .
Nhu ng nguo I mo f mo I vo I chu nghIa Quo c gIa va nhu ng chuyo n
67
cu c doan ma chu nghIa na y co fho ga y ra, fhuo ng chI ra va n do
ma chu nghIa na y da f ra cho vIo c hình fha nh mo f chính quyo n
foa n ca u. Ho ba o ra ng chu nghIa Quo c gIa nha n ma nh va o Io ng
frung fha nh dja phuong hoa c cu c bo , va pha f frIo n nhu ng dj bIo f
va n ho a fha nh ra o ca n cho ng Ia I mo I phong fra o huo ng do n fho ng
nha f chính frj foa n ca u.
HIo n nhIo n, ho da chI du ng va n do , nhung fhoo fo I do kho ng
pha I Ia mo f va n do kho ng fho gIa I quyo f. Sau cu ng, mo f don vj
quoc gIa, gIong nhu mof ca nhan, khong nhaf fhIof phaI fhu nghjch
vo I nhu ng ca nha n kha c. Io I ích rIo ng cu a mo f don vj quo c gIa fhì
fhuo ng co fho duo c fa ng fIo n hon ba ng su ho p fa c hon Ia su fhu
nghjch. Ho p fa c co fho da n do n IIo n ko f ho I nha p. Ma chu nghIa
Quo c gIa fhì kho ng do I Ia p vo I ho I nha p va no co n go p pha n do
da f duo c ho I nha p.
19. BA N CHA T C¡ A CH¡K N TRANH VA HO A B¡NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Gio ng nbu ba u bc t mo i nguo i, to i cu ng boang mang truo c tìnb
tra ng ca ng tba ng oa kbu ng boa ng quo c tc bic n nay. Cbu ng ta
kbo ng co oc Jang co cbic n tranb ma cbu ng ta cu ng kbo ng co oc gì
/a Jang co bo a bìnb. “Cbic n tranb” /a gì oa “bo a bìnb” /a gì: Ða y
Jang /a tbo i cbic n tranb bay tbo i bo a bìnb: Lic u “bìnb an Juo i
tbc ” co /a mo t kba na ng bic n tbu c cbo /oa i nguo i kbo ng:
D.D.
Ð.Ð. fha n mo n,
Ca ch hIo u chIo n franh don gIa n va pho bIo n nha f cho ra ng
chIo n franh Ia fình fra ng xung do f vo frang gIu a ca c quo c gIa. Ðo
va y, ho a bình Ia fình fra ng hoa c gIaI doa n kho ng xa y ra xung do f
68
vo frang gì ca . Thoo ca ch nhìn na y, My da Ia m chIo n fu fha ng 4.
1917 do n fha ng 12. 1918. Ro I My co ho a bình cho do n fha ng 12.
1941 khI no fham gIa Tho chIo n 2.
No u ca ch nhìn chIo n franh va ho a bình na y Ia du ng, chu ng fa
ha n da co ho a bình fu nga y ko f fhu c Tho chIo n 2, ngoa I fru vu can
fhIo p va o nuo c TrIo u TIo n. Nhung cu ng íf nguo I kha ng djnh ra ng
gIaI doa n 1945-60 Ia mo f fho I ky ho a bình. Y fuo ng chung vo
chIo n franh va ho a bình don gIa n Ia kho ng a p du ng cho gIaI doa n
hIo n nay duo c. Thu c va y, chu ng fa ghI nha n da c frung fho I ky na y
Ia fho I ky chIo n franh Ia nh, do pha n bIo f vo I chIo n franh no ng
cu a vIo c fru c fIo p ca m su ng da nh nhau.
No n quan dIo m cu a chu ng fa vo chIo n franh pha I duo c mo ro ng
do bao ha m duo c ca chIo n franh vo frang va ca c fra n da nh ngoa I
gIao, vIo n fro kInh fo va fuyo n fruyo n. ChIo n franh va n Ia chIo n
franh, cho du “no ng” hay “Ia nh”. Cuo c franh gIa nh quyo n Iu c va
uy fho gIu a ca c quo c gIa Iu c na o cu ng xa y ra. ChI co phuong fIo n Ia
fhay do I, va chuyo n nhu ng phuong fIo n na y so Ia Iu c Iuo ng vo
frang, a p Iu c ngoa I gIao hay ca c phuong ca ch phI ba o Iu c kha c fhì
co n fu y fình hình.
Nhu fho , suy dIo n ko fIo p Ia : ho a bình kho ng chI Ia mo f dIo u
nguo c Ia I vo I chIo n franh – su va ng ma f cu a xung do f vo frang.
Chu ng fa co fho fha y no n ho a bình dích fhu c, fích cu c gIu a ca c
nuo c Ia gì ba ng ca ch xom xo f fình hình frong ca c co ng do ng quo c
gIa, fIo u bang hay dja phuong. Trong xa ho I da n su cu a chu ng fa,
ho a bình va fra f fu , kho ng chIo n franh, Ia fình fra ng bình fhuo ng
cu a su va f. Y nghIa va mu c fIo u bao fru m cu a xa ho I da n su Ia ho a
bình va fra f fu . Chính quyo n da n su fa o ra ho a bình da n su . Ca c
ca nha n vI pha m Iua f pha p Ia nhu ng ko pha ro I ho a bình va pha I
duo c xu Iy fhích da ng.
Nhu ng nha fu fuo ng Io n fruo c da y ra f ho fro chu ng fa frong ba
69
ca ch fhu c xom xo f va n do chIo n franh va ho a bình. Ho cho chu ng
fa fha y ra ng djnh nghIa ro ng vo chIo n franh Ia djnh nghIa du ng.
Ho chu ng fo mo I quan ho gIu a ho a bình da n su va chính quyo n
da n su . Va ho cu ng chI ro Ia m sao ca ch nhìn na y co fho a p du ng
cho co ng do ng ca c quo c gIa.
ThucyJiJes cu ng y fhu c nhu chu ng fa ra ng mo f ho a uo c fhuo ng
chI Ia su ngu ng ba n frong mo f cuo c chIo n vo n va n co n fIo p dIo n.
Hobbes
|1)
nha n fha y “chie n lrunh hho ng chi nu m lrong lru n
Ju nh hou c hu nh ri chie n Ju u” ma co n na m frong y djnh chIo n
da u, fha I do fhu djch gIu a ca c quo c gIa. Va frong fho ky 20, VebIen
fha y ra ng “lình lru ng chie n lrunh Iu mo i guun he lu nhie n
giu u cuo ng guo c nu y ro i cuo ng guo c hhu c.” Thua f ngu “chie n
lrunh Iunh” co fho Ia mo I, nhung fhu c fra ng no mIo u fa Ia dIo u
ra f cu ro I.
ÐIo u quan fro ng hon vo I chu ng fa frong gIaI doa n khu ng hoa ng
hIo n nay Ia nhu ng ca I nhìn fha u suo f va o mo I IIo n quan gIu a ho a
bình va Iua f pha p ma nhu ng fa c pha m Io n frình ba y. Loche nha n
fha y ra ng chI co haI ca ch da n xo p xung do f gIu a con nguo I vo I
nhau – do Ia Iua f pha p hoa c su c ma nh – va noI na o kho ng co Iua f
pha p fhì su c ma nh so Ia fro ng fa I fo I ha u. Con duo ng cu a Iua f
pha p chính Ia con duo ng cu a ho a bình.
Kanf a p du ng pha n fích na y cho bo I ca nh quo c fo ma o ng xom
nhu mo f fình fra ng vo chính phu kho ng co Iua f pha p frong do
quyo n cu a ko ma nh va n chIo m uu fho . O ng ko u go I ca c nuo c fhoa f
kho I fình fra ng da man na y va gIa nha p mo f IIo n mInh ca c quo c
(1ì
Thomus Hobbes (16SS – 1670ì. tric t gia oa /y tbuyc t gia cbinb trj nguo i Anb.
Trong Leriulhun (“Tbu y y qua i”, 1661ì, o ng u ng bo cbc Jo qua n cbu tuyc t Jo i
nbu /a pbuong tic n Juy nba t Jc kic m soa t nbu ng xung Jo t oc quyc n /o i oa bam
muo n cu a con nguo i, Jo ng tbo i ba o Ja m quyc n tu ba o toa n oa ba nb pbu c cu a bo .
70
gIa frong do Iua f pha p va ho a bình chIo m uu fho . Dunle
|2)
, fu
nhIo u fho ky fruo c do , do nghj mo f chính quyo n foa n ca u don
nha f do fa o ra ho a bình Ia u da I cho foa n nha n Ioa I.
ÐIo m gIo ng nhau gIu a ca c nha fu fuo ng na y Ia : ho a bình Ia
fình fra ng ma frong do con nguo I sa n sa ng da n xo p franh cha p
ba ng fha o Iua n fhay vì ba o Iu c. Ho a bình da n su hIo n nay pho
bIo n fa I fa f ca nhu ng xa ho I duo c xa y du ng ho p pha p. Mo f fình
fra ng chIo n franh – co khI “no ng” co khI “Ia nh” – Ia I pho bIo n
gIu a ca c quo c gIa.
VIo c co fho da f duo c no n ho a bình fhu c su fro n quI mo foa n ca u
hay kho ng fhì co n Ia va n do nhIo u franh ca I. Mo f so nguo I fIn
ra ng no n ho a bình fho gIo I do I ho I pha I co mo f chính quyo n foa n
ca u. Nguo I kha c Ia I muo n da f duo c ba ng phuong ca ch kha c. Nhung
co mo f Iua n dIo m chung ra ng ho a bình kho ng chI Ia su va ng ma f
cu a chIo n da u vo frang, ma Ia mo f fra f fu fích cu c frong do y chí
muo n da n xo p franh cha p mo f ca ch ho a bình chIo m duo c uu fho .
Tra I vo I ra f nhIo u ca ch a n no I bu a ba I, chính ho a bình, chu
khong phaI chIon franh, moI dung voI ban chaf con nguoI. Cicero
|3)
va nhIo u nha fu fuo ng kha c da chI ra chính xa c ra ng chIo n da u va
ha m do a nhau Ia ca ch cu xu cu a da fhu , frong khI ba n ba c ro f ra o
mo I va n do va Ia ng ngho Io pha I Ia ca ch fhu c cu a con nguo I. Ho a
bình Ia ca n fhIo f pha I co kho ng nhu ng cho cuo c so ng va f cha f ma
co n cho ca su fo n fa I dích fhu c cu a con nguo I.
(2ì
AIighiery Dunle (1266 – 1J21ì. nba tbo Y . Ta p tbo Lu Dirine ComeJy cu a
o ng /a mo t trong nbu ng kic t ta c oa n cbuong tbc gio i. O ng co n oic t ta c pba m De
MonurJinu (Tbc Monarcby “Cbinb tbc qua n cbu ”ì. O ng Jinb /iu oa o nbu ng boa t
Jo ng cbinb trj oa bj buo c pba i ro i bo quc buong F/orcncc cu a mìnb Jc Jjnb cu ta i
tba nb pbo co Paocnna tbuo c mic n Ðo ng ba c Y .
(Jì
Murcus Tull¡us C¡cero (106 – 4J tr. CNì. tric t gia, nba oa n, cbinb kba cb La
Ma . O ng /a nba bu ng bic n xua t sa c nba t cu a tba nb Pomc trong suo t su ngbic p
cbinb trj cu a mìnb
71
20. CO XO A BO CH¡K N TRANH O¡O C KHO NG?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tic n tri ¡suiuh Ja nbìn tba y truo c oc mo t tbo i Ja i kbi “kbo ng
co n cbic n tranb gì nu a”. Pba i cba ng Ja y /a mo t /y tuo ng xa oo i sc
Ja t Juo c kbi “nuo c Cbu a trj Jc n”, bay cbu ng ta co tbc Ja t Juo c
nc n bo a bìnb oìnb cu u ngay ba y gio : Lic u cbu ng ta co pba i tu bo
cbu quyc n quo c gia Jc Ja t Juo c no kbo ng: 8c kbo ng tbc co mo t
tbay Jo i boa n toa n trong ba n cba t con nguo i Jc /oa i bo cbic n
tranb sao:
E.M.
Ð.M. fha n mo n,
Ca c nha fu fuo ng Io n frong qua khu da cho chu ng fa va I y
fuo ng vo vIo c nga n cha n chIo n franh. Mo f va I nguo I frong so do
fIn ra ng co fho xo a bo chIo n franh ba ng mo f chính quyo n foa n
ca u, dIo u do yo u ca u vIo c fu bo pha n na o chu quyo n quo c gIa. Thoo
ho , ca n co nhu ng djnh cho mo I chu kho ng pha I su bIo n ca I fInh
fha n cu a con nguo I.
ÐI nhIo n, nhIo u fa c gIa xom vIo c xo a bo chIo n franh Ia kho ng
da ng mo uo c va cu ng kho ng kha fhI. MuchiureIIi
|1)
va HegeI
xom chIo n franh Ia chuyo n nghIo m fro ng nha f cu a ca c quo c gIa co
chu quyo n, mo f dIo u kho ng fho bj xo a bo cu ng nhu chu quyo n quo c
gIa Ia kho ng fho bj ca f bo f. HegeI xom chIo n franh Ia fo f vo ma f
fInh fha n cho ca c quo c gIa.
(1ì
NiccoIo MuchiureIIi (1460 – 1627ì. ta c gia, cbinb kba cb oa /y tbuyc t gia cbinb
trj nguo i Y . Ta c pba m cbinb, The Prince (“Qua n ouong”ì, oa nbu ng ta c pba m
nbic u a nb buo ng ma ba Ja o kba c oc tbua t trj nuo c cu a o ng kbic n tc n o ng Jo ng
ngbìa oo i su xa o quyc t oa /u a Jo i.
72
Nguo c Ia I, Dunle o fho ky 13 va Kunl, fho ky 18, cho ra ng
ho a bình fho gIo I Ia mu c fIo u ma Ioa I nguo I co nghIa vu , vo ma f
da o du c, pha I da f fo I. Ca haI o ng do u nghI ra ng mu c fIo u a y chI co
fho da f duo c fho ng qua vIo c IIo n ko f ca c quo c gIa fro n fho gIo I
fha nh mo f chính quyo n duy nha f du a fro n Iua f pha p va co ng Iy .
Kanf fuyo n bo “Ly lrl lhu c lie n re Ju o Ju c, rung Ie n lrong
chu ng lu Io i phu guye l hho ng lhe Ju o nguo c Juo c: Kho ng
co chie n lrunh nu u.” Mo nh Io nh na y ko u go I mo I quo c gIa “lhou l
ru hho i lình lru ng Ju mun phi Iuu l phu p ru giu nhu p mo l
Lie n minh cu c guo c giu.”
No u kho ng vuo f qua duo c Ho I Quo c IIo n fruo c da y hoa c IIo n
HIo p Quo c hIo n nay, fhì mo f IIo n mInh ca c quo c gIa cu ng cha ng dI
do n da u. Nhu ca c fa c gIa u ng ho fha nh Ia p IIo n bang My da fhu a
nha n, chu ng fa pha I vuo f xa hon mo f kho I IIo n hIo p Io ng Io o do
fo I mo f “kho I fho ng nha f hoa n ha o hon” no u chu ng fa muo n fhIo f
Ia p ho a bình gIu a ca c da n fo c Ia n bang.
Nhung, ba n co fho ho I, fa I sao mo f chính phu foa n ca u Ia I Ia
con duo ng duy nha f do da f duo c ho a bình fho gIo I7 Thu nha f, vì
chIo n franh Ia fình fra ng fu nhIo n gIu a ca c quo c gIa do c Ia p. Su
gIa Hy Ia p co ThucyJiJes va frIo f gIa Anh fho ky 17 Hobbes chI
ra ra ng ca c quo c gIa co chu quyo n kho ng fhu c su so ng frong ho a
bình vo I nhau ngay ca nhu ng khI ho kho ng da nh nhau.
ThucyJiJes nhan fhay caI duoc goI Ia “hou uoc” khong fao ra
hoa bình, no chI fao duoc Jình chien ro lrung. Hobbes ghI nhan
rang cac quoc gIa chu quyon Iuon co chIon franh voI nhau, hoac Ia
chIon franh Ianh voI cac am muu va fhu doan ngoaI gIao hoac Ia
chIon franh nong voI saf fhop va sung dan. Hobbes noI rang “Chien
lrunh hhong chi num lrong lrun Junh houc hunh ri chien
Juu”. No fon faI baf cu noI nao ma con nguoI khong fho dan xop
nhung dj bIof cua ho ma khong su dung don bao Iuc nhu gIaI phap
sau cung.
73
Ho a bình kho ng co nghIa Ia su va ng ma f ca c xung do f nghIo m
fro ng gIu a con nguo I vo I nhau. No kho ng do I ho I con nguo I pha I fro
no n ca c vj fha nh hay fhIo n fha n, va so ng vo I nhau frong fình anh
om hoa n ha o. Nhu ng dIo u nhu fho so kho ng bao gIo xa y ra fro n ma f
da f. Ho a bình don gIa n chI Ia fình fra ng ma frong do con nguo I co
fho da n xo p mo I dj bIo f cu a ho ba ng do I fhoa I fhay vì ba ng ba o Iu c.
ÐIo u na y gIu p chu ng fa nha n ra mo f Iy do kha c vo vIo c chính
quyo n foa n ca u fro fha nh con duo ng duy nha f dI fo I ho a bình fho
gIo I. Ðo fhay ba o Iu c ba ng do I fhoa I, ca n co mo f chính quyo n. No u
dIo u na y du ng frong no I bo fu ng quo c gIa fhì no cu ng ro ra ng vo I
Cicero fho I co Ia Ma va John Loche o Anh hIo n da I. Loche no I:
“Co bai /oa i tranb Jua giu a con nguo i oo i nbau, mo t Jo /ua t pba p
cbi pbo i, oa mo t Jo ba o /u c quyc t Jjnb, oa bai /o i tranb Jua na y co
mo t ba n cba t /a kbi ca i na y kc t tbu c tbì ca i kia kbo i Ja u.”
Nhung do da n xo p nhu ng xung do f cu a con nguo I ba ng Iua f
pha p fhay vì ba ng ba o Iu c, ba n ca n co mo f chính quyo n vo I quyo n
ha n soa n fha o, a p du ng va fhI ha nh Iua f pha p.
Chung fa bIof rang hoa bình dan su fuy fhuoc vao chính quyon
dan su – faI ChIcago, IIIInoIs hay My fhì cung vay. Tho fhì faI sao
khong ap dung cho foan fho gIoI7 Nou chính quyon dja phuong Ia
can fhIof cho hoa bình dja phuong, fho fhì khong fho suy dIon rang
mof chính quyon foan cau Ia can fhIof cho hoa bình fho gIoI sao7
Ða n co fho fhu a nha n ra ng dIo u do Ia ca n fhIo f, va fha m chí
kha fhI vo ma f Iy fhuyo f; nhung, ba n co fho fu ho I, dIo u do co fho
kha dI va fhu c hIo n duo c frong fuong IaI ga n hay kho ng7
Nhu ng nha fu fuo ng Io n frong qua khu kho ng cho chu ng fa ca u
fra Io I na o fruo c ca u ho I do . Ho dom Ia I cho fa ca c nguyo n Iy fu
duy ma ch Ia c vo va n do na y, nhung vIo c chu ng fa co gIa I quyo f
duo c no hay kho ng fhì co n fu y fhuo c va o fhIo n chí muo n suy nghI
mo I chuyo n cho ro f ra o va quyo f fa m ha nh do ng kho n ngoan hon
74
frong fuong IaI. Cho du chu ng fa co Ia m duo c dIo u do hay kho ng
fhì Io I fIo n frI cu a ba n cu ng fo f do p nhu cu a fo I.
21. CO ¡ KHO NG T¡O NG VA NH¡ NG NG¡O ¡ KHO NG T¡O NG
Tbua tic n sì AJ/cr,
Toi tbuong ngbc noi toi tbuat ngu “coi kbong tuong” boac “nguoi
kbo ng tuo ng” Juo c Ju ng oo i y kbinb tbj kbi no i oc Jc ngbj na o Jo
cbo cuo c ca i ca cb cbinb trj boa c xa bo i. Nbung to i nbo /a i ra ng
nbic u ta c gia Ja oic t ra t Jc p oc mo t xa bo i tuo ng tuo ng boa n ba o
trong tuong /ai. Cbinb xa c ra tbì co i kbo ng tuo ng /a gì: P/ato co
pba i mo t nguo i kbo ng tuo ng kbo ng: Co n Kar/ Marx tbì sao: Nga y
nay tbc gio i co xa bo i kbo ng tuo ng na o kbo ng:
H.L.
H.I. fha n mo n,
Ulopiu |co I kho ng fuo ng) co nghIa don Ia “kho ng noI na o ca .”
Mo f co I kho ng fuo ng Ia mo f fình fra ng Iy fuo ng kho ng fo n fa I o
da u ca . Trong fa c pha m Pcpub/ic, PIafo da f xa ho I Iy fuo ng cu a
mình xa nhIo u nga n na m frong fuong IaI. Trong fa c pha m
Timcacus, o ng da f no va o fho I ra f xua, fro n ho n da o AfIanfIs
fha n fhoa I. Trong ca haI fruo ng ho p, o ng cho ra ng dIo u Iy fuo ng
a y xa vo I nhung muo ng fuo ng duo c.
NhIo u fa c gIa xua f sa c kha c da fa o ra nhu ng co I kho ng fuo ng
frong va n ho c do khIo n dIo u Iy fuo ng fro no n co fho nha n fhu c
duo c. Trong so fa c gIa a y co Thomus More
|1)
|nguo I da sa ng fa c
ra fu “ulopiu”), Fruncis Bucon, SumueI BulIer
|2)
|vo I fa c pha m
(1ì
Thomus More (147S – 16J6ì. cbinb kba cb oa bo c gia nguo i Anb. Ta c pba m
cbinb. !fopIa (“Co i kbo ng tuo ng”, 1616ì.
(2ì
SumueI BulIer (1612 – 16S0ì. nba oa n tra o pbu ng nguo i Anb.
75
Ereuhon vo n chI Ia ca ch vIo f da o nguo c chu nouhere – kho ng
noI na o ca ), EJuurJ BeIIumy
|3)
, WiIIium Morris
|4)
va H.G.
WeIIs
|5)
. Ca c fa c gIa na y do u ca m fha y ra ng con nguo I co so pha n
duo c so ng mo f do I hoa n ha o va ha I ho a hon. Nhu ng fruyo n cu a ho
do u nha m mo fa cu fho mo f cuo c so ng nhu fho so ra sao.
Thoo nhu ng Iy fuo ng ma ho ho ha o, ca c fa c gIa kho ng fuo ng
no I vo I chu ng fa ra ng con nguo I co fho so ng frong fu do, co ng Iy ,
bình da ng, sung fu c, ho a bình, kho n ngoan va do p. Co nhu ng co I
kho ng fuo ng mang fính ca ch ma ng cu ng nhu fính pha n do ng. Tuy
nhIo n, pha n Io n nhu ng nguo I kho ng fuo ng fhuo ng Ia nguo I “ca p
fIo n”, quan fa m do n vIo c gIa I quyo f fa n go c ro va n do hon Ia duy
frì co ng do ng xa ho I. Ho Io I con nguo I ra kho I fa m Iuo I cu a ca c
fruyo n fho ng va fa p fu c fu ng va y quanh Ia u nay, nha m cho chu ng
fa mo f kIo n quan mo I vo ba n cha f va so pha n cu a con nguo I.
NhIo u xu kho ng fuo ng frong va n ho c fa o duo c nIo m hu ng kho I
mo ho hoa c suy doa n gIa I frí ma íf quan fa m do n nhu ng ca I ca ch
fhu c fo . Tuy nhIo n, nhu ng fa c gIa nhu PIulo Ia I co khao kha f
muo n fho hIo n dIo u Iy fuo ng frong cuo c so ng fhu c fa I. Nhu ng nha
xa ho I chu nghIa kho ng fuo ng fho ky 19 nhu Suinl Simon
|6)
,
Fourier
|7)
, ProuJhon
|8)
va Roberl Ouen
|9)
, da vIo f nhu ng co ng
frình nghIo m fu c, fha u da o nha m chua n bj cho vIo c xa y du ng mo f
(Jì
EJuurJ BeIIumy (1S60 – 1S0Sì . nba oa n My . Ta c pba m no i tic ng. IookIng
Ðackvard (“Nbìn /a i”, 1SSSì.
(4ì
WiIIium Morris (1SJ4 – 1S06ì. nba tbo, nba boa t Jo ng xa bo i nguo i Anb.
(6ì
H.G. WeIIs (1S66 – 1046ì. nba oa n Anb. O ng no i tic ng oo i nbu ng tic u tbuyc t
kboa bo c oic n tuo ng, trong Jo co Tho TImo MachIno (“Ma y Tbo i gian”, 1S06ì.
(6ì
Henri Je Suinl Simon (1760 – 1S26ì. /y tbuyc t gia xa bo i nguo i Pba p, mo t
trong nbu ng nguo i sa ng /a p tbuyc t xa bo i cbu ngbìa Co Ðo c gia o.
(7ì
ChurIes Fourier (1772 -1SJ7ì. nba kboa bo c xa bo i nguo i Pba p.
(Sì
Pierre Joseph ProuJhon (!S00 – 1S66ì. nba oa n, /y tbuyc t gia oc xa bo i nguo i Pba p.
(0ì
Roberl Ouen (1771 – 1S6Sì. nba ca i ca cb xa bo i nguo i Anb.
76
xa ho I mo I. Ho muo ng fuo ng mo f fra f fu xa ho I bình da ng va fu
do, frong do su pha f frIo n fro n vo n cho fu ng ca fho so duo c bo I
duo ng bo I nhu ng xa ho I co ng do ng fu nguyo n fhay vì nha nuo c
chính frj.
Murx va EngeIs
|10)
xom nhu ng Iy fhuyo f nhu fho Ia ca m fính
va qua fuo ng fuo ng va chu fruong xa y du ng mo f xa ho I xa ho I chu
nghIa “hhou ho c” chu kho ng pha I “hho ng luo ng”. Tuy va y, kha I
nIo m cu a Marx vo chuyo n “nhu nuo c lu lie u rong” do dI fo I mo f
xa ho I bình da ng va fu do fhì bj chính nhu ng vj fro n kIa chI frích
Ia kho ng fuo ng. Nhu ng nguo I xa ho I chu nghIa kho ng fuo ng no I
ra ng chính nhu ng nguo I fhoo Murx, chu kho ng pha I ho , mo I Ia
qua fuo ng fuo ng va phI fhu c fo , bo I vì nhu ng nguo I fhoo Murx
nghI ra ng co fho da f duo c mo f xa ho I bình da ng va fu do hoa n ha o
ba ng ca ch ma ng, chuyo n chính va chu nghIa xa ho I nha nuo c.
Nhu ng co ng do ng kho ng fuo ng da fu ng fo n fa I fhu c su fa I My ,
cha ng ha n nhu OnoIda, o bang Nov York va Nov Harmony, bang
IdIana. Nhung su pha f frIo n co ng ngho hIo n da I da Ia m fan vo
ca c co ng do ng kho ng fuo ng o ha u ho f ca c quo c gIa. Nhu ng khu
djnh cu co ng do ng o IsraoI Ia nhu ng fhí du da ng ko hIo n nay vo
fInh fha n kho ng fuo ng a p du ng va o fhu c fo .
Su pho pha n chu nghIa Kho ng fuo ng fhì vu a co fính cha m
bIo m vu a co fính frIo f ho c. Trong qua khu , Arislophunes
|11)
,
MandovIIIo
|12)
va SvIff
|13)
da cha m cho c nhu ng quan nIo m ca u foa n
(10ì
FrieJrich EngeIs (1S20 - 1S06ì. nba tu tuong cbinb trj oa nba cacb mang nguoi
Ðuc. Ong soan cbung ooi Kar/ Marx tac pbam Communisl Munijeslo (“Tuycn ngon
Cong san”, 1S4Sì oa giup Jo Marx oc mat tai cbinb. Ong song cbu ycu o Anb.
(11ì
Arislophunes (44S: - JS6 tr. CNì. kjcb ta c gia Hy La p. O ng cbc nba o su tu
pbu xa bo i oa tri tuc trong nbu ng oo kjcb nbu The BirJs (“Nbu ng Con Cbim”, 414
tr.CNì oa The CIouJs (“Nbu ng Ða m Ma y”, 42J tr.CNì.
(12ì
BernurJ MunJeriIIe (1670 – 17JJì. ba c sì oa nba oa n cba m bic m nguo i Anb.
(1Jì
Jonulhun Suijl (1667 - 1746ì. gia o sì oa ta c gia cba m bic m nguo i Irc/anJ.
77
vo con nguo I va xa ho I. Trong fho I hIo n da I, AIJous HuxIey
|14)
va
George OueII
|15)
da vo Io n nhu ng bu c franh u a m vo nhu ng co I
kho ng fuo ng duo I a nh huo ng co ng ngho hIo n da I.
Pho pha n chu nghIa Kho ng fuo ng vo ma f frIo f ho c fIo u bIo u Ia
cu a ArislolIe frong nhu ng nha n djnh cu a o ng do I vo I fa c pha m
RepubIic cu a PIulo. ArislolIe cho ra ng fu duy kho ng fuo ng gIa
djnh mo f su foa n ha o kho ng fho co duo c cho con nguo I va quo c
gIa. No kho ng gIu p gì cho vIo c da f fo I nhu ng Iy luo ng hhu lhi.
O ng fIn ra ng con nguo I pha I no Iu c da f fo I mo f fra f fu fo f nha f co
fho duo c frong nhu ng dIo u kIo n duo c khuo n djnh bo I ba n cha f cu a
con nguo I va cu a fho gIo I. PIafo, nguo c Ia I, cho ra ng fInh fha n
kho ng fuo ng da chI ra con duo ng dI fo I dIo u Iy fuo ng – fo I mo f
fra f fu mo I co fho duo c, va pha I duo c, fhIo f Ia p fro n fho gIo I na y
cho du kInh nghIo m va fruyo n fho ng dI vo phía nguo c Ia I fo I da u.
(14ì
AIJous HuxIey (1S04 – 106Jì. tic u tbuyc t gia oa tic u /ua n gia nguo i Anb. Hai
tic u tbuyc t no i tic ng. Poinl counler poinl (“Ðic m Jo i Jic m”, 102Sì oa Brure
neu uorIJ (“Tbc gio i mo i Ju ng ca m”, 10J2ì.
(16ì
George OrueII (100J – 1060ì. nba oan Anb. La nguoi pbc pban kicn Jjnb cbu
ngbìa Toan trj, ong oict nbicu ticu /uan cbinb trj oa ticu tbuyct nbao bang nbu
AnimuI Furm (“Trai 8uc oat”, 1046ì oa Nineleen Eighly-Four (“Nam 10S4”, 1040ì
78
79
Phaàn III
NHÖÕNG CAÂU HOÛI
VEÀ CAÙC VAÁN ÑEÀ ÑAÏO ÑÖÙC

80
22. M¡¡ CA ¡HA NH PH¡ C
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tuyc n ngo n Ðo c /a p nuo c My tuyc n bo ra ng oic c muu ca u
ba nb pbu c /a mo t quyc n ba t kba nbuo ng cu a con nguo i. Ba t ba nb
Juo c coi /a mo t ca i to i, oa ta t ca cbu ng ta Jc u ga ng Juo c ba nb
pbu c. Nbung ba nb pbu c /a gì: Pba i cba ng /a su tbo a ma n nbu ng
Jo i bo i oa t cba t, su yc n o n ta m bo n, Juo c mo i nguo i to n tro ng,
bay mo t Jic u gì kba c nu a:
M.M.
M.M. fha n mo n,
Chu “hu nh phu c” co nhIo u nghIa frong ha nh ngo n fhuo ng nga y.
Nhung ca c nha fu fuo ng Io n du ng fu ngu na y kha ro ra ng. Trong ca c
cuo n sa ch quan fro ng vo frIo f ho c da o du c, ha nh phu c Ia su fhIo n fo I
ha u hay fo I cao – mu c dích cu a mo I pha n da u. Chính frong y nghIa
na y cu a fu ngu ma Tuye n ngo n Do c Iu p nuoc My dua su muu ca u
ha nh phu c va o so ca c quyo n fu nhIo n co ba n kha c cu a con nguo I.
Kha I nIo m frIo f ho c vo ha nh phu c kha c hoa n foa n vo I nghIa
fho ng fhuo ng cu a fu na y. Chu ng fa ngho mo I nguo I no I, frong
khoa nh kha c fho a ma n hay vuI suo ng, ra ng ho ca m fha y ha nh
phu c. Hoa c ho no I ra ng ho ha nh phu c khI dang vuI vo . Nhung,
fhoo ArislolIe va nhIo u nguo I kha c, hu nh phu c hho ng phu i Iu
Jie u bu n co lhe cu m lhu y huy lru i nghie m lrong mo l hhou nh
hhu c cu lhe nu o Jo . No Ia cha f Iuo ng cu a foa n bo cuo c so ng.
Cuo c so ng hu nh phu c Iu cuo c so ng lo l.
Xa Ia voI khaI nIom frIof hoc nay, hau hof moI nguoI dou noI
rang fro con co fho hanh phuc. Nhung ArislolIe bIon Iuan rang
dIou do Ia hoan foan khong fho co. Chung co fho hon ho hoac vuI
81
mu ng nhung kho ng ha nh phu c, bo I vì chu ng da hho ng so ng mo l
cuo c so ng lro n re n. Qua fhu c, ArislolIe, fIo p fu c su uyo n fha m cu a
SoIon,

da dI xa fo I mu c no I ra ng ca n pha I cho do I cho do n khI mo f
do I nguo I ko f fhu c fruo c khI chu ng fa co fho xo f doa n chính xa c, nhìn
foa n cu c, do co pha I Ia mo f cuo c do I ha nh phu c hay kho ng.
Mof cach hIou hanh phuc nhu summum bonum, hay dIou fhIon
fuyo f do I, Ia nha n ra ng cuo c so ng ha nh phu c, nhu Boelhius
|1)
no I,
Ia mo f cuo c so ng duo c Ia m cho phong phu bo I su so hu u go p chung
fa f ca nhu ng dIo u fo f do p. Ða u hIo u cha c cha n nha f cho fha y mo f
nguo I co ha nh phu c Ia anh fa kho ng fhIo u gì ca . Mo I khao kha f co
ba n cu a anh fa da duo c fho a ma n; mo I su pha n da u ga n IIo n frong
ba n cha f con nguo I cu a anh fa da hoa n fha nh. Ta f nhIo n dIo u na y
kho ng fho Ia m duo c frong mo f nga y hay mo f na m, ma frong foa n
bo fIo n frình cu a cuo c do I. Ðo n cuo I do I, nhìn Ia I fa f ca nhu ng
dIo u fo f do p fhu c su ma mình fu ng buo c co duo c, ha nh phu c Ia ca
nha n nguo I na o co fho fu no I vo I chính mình, “To I da Ia m fo f vIo c
so ng; fo I da so ng ma nh gIo I.”
Nhu ng Ioa I dIo u fo f do p kha c nhau go p pha n va o ha nh phu c Ia
gì7 Chu ng bao go m nhu ng dIo u fo f do p ngoa I fa I hay fhuo c vo fho
xa c, nhu cu a ca I, su c khoo , va nhu ng khoa I Ia c xa c fhjf; nhu ng
dIo u fo f do p xa ho I, nhu danh du , fình yo u hay fình ba n, su yo n
Ia nh da n su , va co ng ba ng; va nhu ng dIo u fo f do p fInh fha n, nhu
frí fuo , ho c fhu c va su fho ng fha I. Mo I mo f dIo u fo f do p na y fuong
u ng vo I mo f nhu ca u co fhu c cu a con nguo I. Co duo c mo I mo f dIo u
fo f do p Ia go p pha n hoa n fha nh hay hoa n fhIo n yo u fính con
nguo I. Ðo va y, mo I dIo u fo f do p duo c khao kha f kho ng chI vì
chính no fho I ma co n nhu phuong fIo n dI do n ha nh phu c.
(1ì
Anicius MunIius Sererinus Boelhius (4S0: – 624ì. cbinb trj gia oa tric t gia
La Ma . O ng soa n cuo n The ConsoIulion oj PhiIosophy ( “8u An u i cu a Tric t
bo c”ì, ca c co ng trìnb oc /ua n /y bo c, oc Aristot/c. Ca c ta c pba m cu a o ng a nb
buo ng Jc n nbic u bo c gia o cba u A u tbo i Trung Co .
82
Ma f kha c, ha nh phu c, fo ng so nhu ng dIo u fo f do p, duo c khao
kha f vì chính no fho I, va Ia dIo u duy nha f chu ng fa khao kha f do n
nhu va y. “To I muo n ha nh phu c,” mo f ca khu c bình da n ca f Io n, va
no ba y fo kha f vo ng chung cu a nha n Ioa I; nhung no u ba f ky aI do
no I, “To I muo n ha nh phu c bo I vì…”, anh fa kho ng fho hoa n fa f ca u
no I fru khI no I, “bo I vì fo I muo n ha nh phu c.”
To I vu a fo m Iuo c ho c fhuyo f vo ha nh phu c cu a ArislolIe. Ta f
nhIo n co nhu ng kha I nIo m kha c vo ha nh phu c va cuo c so ng fo f
do p. PIafo, cha ng ha n, djnh nghIa ha nh phu c Ia su ha I ho a frong
fa m ho n – fình fra ng Ia nh ma nh fInh fha n cu a con nguo I da o du c
cha n chính. O ng kho ng chu y gì fo I nhu ng dIo u fo f do p va f cha f,
hoa c nhu ng dIo u fo f do p cu a va n mo nh, nhu ArIsfofIo. Ðo I vo I o ng
kho ng co gì bo n ngoa I co fho Ia m cho mo f con nguo I da o du c ca m
fha y ba f ha nh.
If nha f da co mo f nha fu fuo ng vI da I frong fruyo n fho ng cu a
chu ng fa phu nha n ra ng ha nh phu c pha I Ia cu u ca nh cu a chu ng
fa. ¡mmunueI Kunl coI vIo c muu ca u ha nh phu c Ia ích ky , da f su
fho a ma n ca nha n Io n fro n quy pha m kha ch quan cu a nghIa vu va
Io pha I. Kunl no I, quI Iua f da o du c ra Io nh fhI ha nh nghIa vu mo f
ca ch vo dIo u kIo n, kho ng pha I chI do co duo c ha nh phu c. Hunh
phu c phu i Iu he l guu , chu hho ng phu i Iu mu c Jlch, cu u
hu nh ri Ju o Ju c. Chu ng fa pha I pha n da u kho ng pha I do ha nh
phu c, ma do xu ng da ng vo I ha nh phu c.
23. THA NH CO NG CO CA N TH¡K T KHO NG?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tba nb co ng oc tbc tu c co ca n tbic t cbo ba nb pbu c kbo ng:
Trong xa bo i cu a cbu ng ta co xu buo ng Ja nb gia nguo i kba c ca n
cu oa o tba nb co ng cu a bo , oa cbu ng ta tbuo ng Jo /uo ng oic c Jo
ba ng to ng so cu a ca i oa t cba t ma bo co tbc ticb /u y Juo c. Nbung
83
to i nga c nbic n tu bo i cbu ng ta co Jang Ju ng /c n mo t tba n tuo ng
gia ngu y bay kbo ng. Ha nb pbu c cu a con nguo i co tbu c su Juo c Jo
/uo ng ba ng tba nb co ng oa t cba t bay kbo ng:
E.D.
Ð.Ð. fha n mo n,
KhI ba n vo ha nh phu c frong chuong fruo c, fo I da chI ra ra ng
no co f o mo f cuo c so ng duo c hoa n fhIo n ba ng su so hu u fa f ca
nhu ng dIo u fo f do p – fa f ca nhu ng dIo u ma con nguo I ca n co do
so ng mo f cuo c so ng fho a ma n hoa n foa n. Nhu ng dIo u fo f do p hu u
hình vo cu a ca I duo c fính do n frong nhu ng dIo u fo f do p na y, bo n
ca nh nhu ng dIo u fo f do p da o du c va fInh fha n. Nhung, nhu mo I
nguo I do u bIo f, ba n co fho co qua fhu a mu a nhu ng dIo u fo f do p
na o do , va do Ia Iy do vì sao cu a ca I Ia I ga y ra mo f va n do da o du c
da c bIo f kho kha n.
Trong y nghIa chung nha f, fha nh co ng co f o vIo c da f fo I ba f ky
mu c dích, y djnh, hay khao kha f na o. No u chu ng fa da f duo c
chu ng mu c ha nh phu c na o do ma chu ng fa no Iu c huo ng fo I, fu c Ia
chu ng fa fha nh co ng. Nhung nhu ba n cho fha y, nga y nay nhIo u
nguo I nghI vo fha nh co ng ga n nhu chI Ia su fích Iu y nhu ng dIo u
fo f do p fra n fu c. KhI y nIo m fha nh co ng bj gIo I ha n nhu va y,
fha nh co ng kho ng co n gIo ng nhu ha nh phu c, vì nhu ng dIo u fo f
do p hu u hình fu chu ng kho ng fho Ia m cho con nguo I ha nh phu c.
Trong fhu c fo , chu ng co fho nga n ca n anh fa fha nh co ng frong
vIo c muu ca u ha nh phu c.
Tho gIo I co xua Ia n fho gIo I hIo n da I do u qua quon fhuo c vo I
quan nIo m cho ra ng cu a ca I va f cha f Ia dIo u quan fro ng nha f do I
vo I con nguo I. Nhung ca c frIo f gIa nhu ArislolIe nha n fha y ra ng
da y Ia mo f quan nIo m ho p ho I va mo o mo vo cuo c so ng con nguo I.
O ng dua ra mo f fhang do nhu ng dIo u fo f do p frong do cu a ca I xo p
84
o fha p nha f vì no cha m Io cho nhu ng nhu ca u cu a fha n xa c va fhu
yo u hon so vo I nhu ng dIo u fo f do p cu a fInh fha n va cu a fính ca ch.
Su da nh gIa cu a ArislolIe vo cu a ca I ga n gIo ng vo I ca u cha m
ngo n pho bIo n no I ra ng fIo n ba c kho ng quan fro ng fru phI ba n
kho ng co do ng na o. Ða n ca n nhu ng fhu va f cha f na o do do fo n
fa I, va bo I vì ba n pha I fo n fa I do so ng mo f cuo c so ng fo f do p, no n
mo f so nhu ng dIo u fo f do p va f cha f na o do Ia kho ng fho fhIo u
duo c. Nhung bo I vì so ng fo f do p kho ng don fhua n Ia fo n fa I, no n
chI nhu ng dIo u fo f do p va f cha f kho ng fho I kho ng fho Ia m cho
cuo c so ng da ng so ng.
ArislolIe dua ra mof su phan bIof quan frong gIua haI kIou fìm
kIom cua caI. KIou fhu nhaf raf quon fhuoc voI baf ky ba noI fro
nao. Ðo Ia fIon frình fìm kIom du cua caI do cho gIa dình duoc song
fuom faf, fuc Ia, voI nguon cung cap dung muc cac phuong fIon sInh
song, cac fIon nghI va nhung dIou fhuan IoI cua doI song.
KIou fìm kIom cua caI fhu haI Ia fích Iuy fIon bac chI vì fIon bac.
ArIsfofIo nhan xof, mof so nguoI, nghI rang muc dích doc nhaf
frong doI ho Ia “fang fhom fIon bac cua ho vo gIoI han… Can nguyon
cua khuynh huong nay frong con nguoI Ia ho maI mo chu y don vIoc
fon faI ma fhoI, va khong chu y chuf gì don vIoc song fof dop.”
ArIsfofIo khang djnh nhung nguoI nhu fho, co fho fhanh cong frong
vIoc fro non gIau co nhu Croesus
|1)
, nhung cung nhu Croesus co
fho ho song don cuoI doI ma van khong hIou duoc faI sao nhung
nha uyon fham nhu SoIon
|2)
khong cho ho Ia hanh phuc.
(1ì
Croesus, o ng oua nbic u cu a ca i cu a xu LyJia, so ng o tbc ky tbu 6 truo c co ng
nguyc n, tbuo ng Juo c coi /a Jic n bìnb cu a nguo i gia u co .
(2ì
SoIon (6JS: – 66S:ì. cbinb kba cb, nba ca i ca cb /ua t pba p, nba tbo tba nb
Atbcns, Hy La p, tbuo ng Juo c coi /a Jic n bìnb cu a nguo i kbo n ngoan.
85
PIulo, fuong fu nhu ArislolIe, cho ra ng nguo I na o “chIa so vo I
nguo I bu n xIn nIo m say mo cu a ca I vì cu a ca I” so ko f fhu c frong
kho n kho . PIulo no i: “To f do p o mu c do cao va gIa u co o mu c do
cao cu ng Iu c”, Ia kho ng fho duo c. Ða y cha c cha n Ia quan dIo m cu a
Phuc um, fhoo do nguo I gIa u co kho va o Nuo c Tro I nhu con Ia c
da chuI qua Io kIm.
Nhung nhu ng nha n xo f nhu fho kho ng duo c dIo n gIa I fhoo
nghIa ra ng su so hu u fu chu ng Ia saI fra I. ÐIo u saI fra I Ia bIo n cu a
ca I fha nh dIo u co f Io I cu a cuo c so ng – Ia fro no n bj a m a nh bo I su
so hu u cu a mình. KInh Tha nh da kích cu a ca I kho ng nhIo u ba ng
cho ng Ia I su fho m kha f va ham ho ma cu a ca I Ia m da nh fhu c da y
frong con nguo I.
Ca c sa ch fIo n frI va sa ch Tha nh ThI mo fa so ng do ng su mu
qua ng da o du c fhuo ng dI cu ng su so hu u fa I sa n ko ch su . Nhung
chính Thu nh PuuI
|3)
da dua ra Io I gIa I fhích fhIo f yo u kha ro
ra ng. Thu nh PuuI kho ng no I ra ng fIo n ba c Ia nguo n go c cu a mo I
fo I Io I. O ng no I ra ng chính Io ng yo u fIo n ba c da da n con nguo I
do n su suy vI vo da o du c. No I a m a nh vo fha nh co ng va f cha f da n
fo I su ba I hoa I vo fa m ho n.
24.LA M BO N PHA N C¡ A M¡NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Bon pban /a Juc banb cao nbat cua nguoi cbicn sì. Nbung cung
co nbung bon pban oc cbinb trj, Jao Juc, oa ton giao, nbu cbung ta
(Jì
Thu nh PuuI (8aint Pau/ì (J: – 62:ì. nba truyc n gia o Co Ðo c tbo i so ky . O ng tro
tba nb tin Jo Co Ðo c gia o sau kbi mo tba y Jcsus Cbrist trc n Juo ng tu Jcrusa/cm
Jc n Damascus. O ng cu ng /a nba tba n bo c Ja u tic n cu a Co Ðo c gia o. Cuo c Jo i oa
gia o /y cu a o ng Juo c trìnb ba y trong Tbu oa Co ng Vu ca c To ng Ðo trong Ta n Uo c
86
oan tbuong Juoc nbac nbo. Cac trict gia pbai noi gì oc ban cbat cua
bon pban oa oai tro cua no trong cacb cu xu cua con nguoi.
J.D.
J.Ð. fha n mo n,
Co Io kho ng co va n do na o fhIo f yo u frong Iua n Iy hon Ia va n
do gIu a da o du c ho c vo bo n pha n va da o du c ho c vo khoa I Ia c hay
ha nh phu c. Thoo nguyo n Iy da o du c vo bo n pha n , mo I ha nh vI so
duo c pha n doa n fu y fhoo no fua n fhu hay ba f fua n Iua f Io , va su
pha n bIo f da o du c co ba n Ia gIu a ca I du ng va ca I saI. Nhung o da u
su khoa I Ia c hay ha nh phu c Ia chu yo u, fhì su pha n bIo f co ba n so
Ia gIu a fhIo n va a c, va su fho m muo n chu kho ng pha I Iua f Io fhIo f
Ia p chua n mu c da nh gIa . Ta f nhIo n, ba f ky no n Ða o du c ho c vo
bo n pha n na o cu ng pha I íf nhIo u fính do n ha nh phu c, cu ng nhu
ba f ky no n Ða o du c ho c vo ha nh phu c va khoa I Ia c na o cu ng co
dIo u do no I vo bo n pha n. Nhung co nhu ng kha c bIo f Io n frong vaI
fro duo c gIao cho bo n pha n.
Co mo f Ia p fruo ng cu c doan hoa n foa n Ioa I fru kha I nIo m bo n
pha n. Tha I do na y, hon ba f ky fha I do na o kha c, Ia da c frung cho
fruo ng pha I Khou i Iu c
|1)
cua Lucrelius
|2).
Trong Ða o du c ho c vo ha nh phu c cu a ArislolIe, bo n pha n
kho ng hoa n foa n bj Ioa I fru , nhung cu ng kho ng duo c frao cho mo f
y nghIa do c Ia p na o. No don fhua n Ia mo f phuong dIo n cu a du c
co ng ba ng, va cha ng kha c gì hon su fhu a nha n cu a mo f nguo I
(1ì
Truo ng phu i Khou i Iu c (Epicurcanismì.mo t truo ng pba i tric t bo c Jo tric t gia
co Ja i Hy La p Epicurus sa ng /a p, tbco Jo bo cbu truong mo t /o i so ng buo ng oc
ba nb pbu c tra n gian oa su gia i tbicb ba n tinb oa t cba t tbco tbuyc t nguyc n tu .
(2ì
Lucrelius ( kboa ng 06 – 62 tr. CNì. nba tbo La Ma oo i ta c pba m De Rerum
Nuluru |Ba n oc Ba n tinb 8u oa tì ou a /a mo t nguo n /y /ua n quan tro ng cbo bo c
tbuyc t cu a Epicurus, ou a /a mo t tuyc t ta c oc oa n cbuong La tinb.
87
co ng chính vo nhu ng mo n no vo I nguo I kha c: hoa c su nhìn nha n
cu a nguo I a y ra ng nguo I a y co nghIa vu fra nh xu c pha m nguo I
kha c va phu ng su Io I ích chung. Tuong fu , do I vo I PIulo, du c co ng
ba ng Ia m ro fho m bo n pha n hay nghIa vu . Nhung do I vo I o ng,
co ng ba ng, ma c du chI Ia mo f frong nhIo u du c ha nh, kho ng fho
fa ch ro I vo I ba du c ha nh kha c – o n ho a, du ng ca m, va kho n
ngoan. Ðo va y, kho ng da ng quan fa m chuyo n aI do cho ra ng nghIa
vu da o du c Ia do ca m fhu c vo co ng ba ng cu a chu ng fa hoa c do du c
ha nh no I chung.
Mo f Ia p fruo ng cu c doan kha c do ng nha f y fhu c bo n pha n vo I
y fhuc dao duc. Thoo fruong phaI Khuc hy
|3)
cua Murcus AureIius
|4)
va Epiclelus
|5)
, ha nh do ng du ng Ia Ia m bo n pha n cu a mình va
ga f qua mo f bo n mo I ham muo n dI nguo c Ia I.
TrIo f ho c vo da o du c cu a Kunl fInh vI hon nhIo u frình ba y mo f
ho c fhuyo f no n fa ng fuong fu . Kho ng co gì duo c xom Ia “fo f hoa n
foa n”, ngoa I fru fhIo n chí. Ha nh phu c kho ng pha I Ia dIo u fo f
fuyo f do I. No Ia y fhu c cu a con nguo I fhua n Iy vo su do chju cu a
cuo c so ng kho ng ngu ng ga n IIo n vo I foa n bo cuo c hIo n hu u cu a
nguo I do ” va no n fa ng cu a no Ia “nguyo n fa c cu a fu a I”. Ca no n
Iua n Iy du a fro n ha nh phu c Ia n no n Iua n Iy du a fro n khoa I Ia c
do u pha m cu ng mo f saI Ia m. Ca haI do u “Ia m xo I mo n da o du c va
pha hu y su cao ca cu a no , bo I vì chu ng ga n nhu ng do ng co cho du c
ha nh va fa f xa u o cu ng mo f ca p do , va chI da y chu ng fa bIo f fính
foa n fo f hon.” Ca haI do u fhu a nha n su khao kha f Ia mo f chua n
mu c da o du c vo dIo u fo f va dIo u xa u. Ca haI do u do Iuo ng ha nh vI
da o du c ba ng ca ch xom xo f cu u ca nh ma no huo ng fo I.
(Jì
Truo ng phu i Khu c hy (8toicismì. mo t truo ng pba i tric t bo c Jo tric t gia co Ja i
Hy La p Zcno sa ng /a p, cbu truong nba n nbu c cba p nba n ca c no i ba t ba nb ma
kbo ng pba n na n kc u ca.
(4ì
Murcus AureIius (121 – 1S0ì. boa ng Jc oa tric t gia La Ma .
(6ì
Epiclelus (66: – 1J6:ì. tric t gia Hy La p.
88
Ðo I vo I Kunl, “mo l hu nh ri Juo c lhu c hie n bo i bo n phu n
co nguo n go c giu lrj Ju o Ju c cu u no , hho ng phu i lu mu c
Jlch mu no Ju l Juo c, mu lu chu m ngo n guu Jo no Juo c
guye l Jjnh…” Va vì fho o ng fIo p fu c no I ra ng “bo n phu n Iu
Jie u lu l ye u cu u hu nh ri xuu l phu l lu su lo n lro ng gui
Iuul.” Tu da y o ng bIo n Iua n ra ng bo n pha n, va sau do Ia mo I
ha nh vI da o du c, pha I duo c fhu c hIo n vì no du ng, vì quI Iua f ra
Io nh nhu fho , va kho ng vì Iy do gì kha c.
Kanf vIo f:
“Mo t ba nb oi Juo c tbu c bic n bo i bo n pba n,” “pba i boa n toa n /oa i tru a nb
buo ng cu a kbuynb buo ng, oa cu ng oo i no mo i mu c tic u cu a y cbi, Jc cbo
kbo ng co n gì co tbc quyc t Jjnb y cbi ngoa i tru , mo t ca cb kba cb quan, qui
/ua t, oa su to n tro ng tbua n tu y cbu quan Jo i oo i /ua t tbu c ba nb…”
QuI Iua f, nguo n go c cu a bo n pha n va cu a mo I ha nh vI da o du c,
Ia “me nh Ie nh luye l Jo i” |culegoricuI imperulire) fho I danh
cu a Kunl. Thoo mo nh Io nh na y, Kunl fuyo n bo , “To i se hho ng
buo gio hu nh Jo ng lheo mo l cu ch hhu c Ji Je cho lo i co lhe
uo c muo n ru ng chu m ngo n cu u lo i se lro lhu nh gui Iuu l
pho guu l.” Ða ng ca ch fua n fhoo mo nh Io nh pho qua f, chu ng fa
co fho fhI ha nh bo n pha n cu a mình va ca m fha y cha c cha c ra ng
y chí cu a chu ng fa Ia fo f vo ma f da o du c.
Ðo do, doI voI Kunl, bon phan Ia khach quan. No cof o vIoc Iam
fhoo nhung chI dan cua monh Ionh fuyof doI, doc Iap voI nhung
khuynh huong, nhung uoc muon, va nhu cau chu quan. Trong khI
Iam bon phan cua mình, chung fa chI ngho fhoo fIong goI cua Iy frí.
25. L¡ONG TA M LA G¡?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Co bay kbo ng Jic u go i /a “/uong ta m”, mo t tic ng no i tba m kin
89
bc n trong ba o cbo cbu ng ta bic t ca i gì Ju ng oa ca i gì sai: No Ju a
trc n /y tri bay tru c gia c, bay no Jon tbua n cbl /a su pba n cbic u
nbu ng gì cba o ng cbu ng ta oa nbu ng tba m quyc n kba c Ja Ja y ba o
cbu ng ta: Luong ta m /a gì, oa no boa t Jo ng nbu tbc na o:
P.B.
R.Ð. fha n mo n,
Iuong fa m, nhu fu na y cho fha y, Ia su y fhu c. No Ia Ioa I y fhu c
da c frung – y fhu c da o du c, mo f ca m fhu c no I fa I vo ca I du ng va
ca I saI. Va no Ia y fhu c co su c ma nh ba f buo c. Chu ng fa ca m fha y
bj no fhu c o p. No ra Io nh cho chu ng fa. No u chu ng fa kho ng va ng
phu c no , chu ng fa ca m fha y a n na n hay Io so .
Ðaf cu Iuc nao chung fa gIu IoI hua hoac hoan fhanh mof nghIa
vu dao duc hay phap Iy Ia dou co su can du cua Iuong fam. Qua cac
fhoI ky Ijch su nhung nha fu fuong baf dong voI nhau vo cau hoI faI
sao chung fa ngho fhoo fIong noI cua Iuong fam hoac cam fhay ban
khoan nou chung fa khong vang fhoo no. Mof vaI nha fu fuong cho
rang Iy frí va suc manh cua Iuong fam nam o nhung monh Ionh va
su cho phop ngoaI faI – cua Thuong Ðo hay cua nha nuoc. Cac nha
fu fuong khac IaI cho rang Iuong fam chI Ia van do duc hanh, Iy
frí, hoac su fu y fhuc co fính dao duc cua con nguoI ca fho.
TrIo f gIa nguo I Anh, Thomus Hobbes o fho ky 17 kha ng djnh
ra ng ca m fhu c cu a chu ng fa vo nghIa vu da o du c don fhua n chI Ia
su ho I da p fruo c su c ma nh va quyo n Iu c cao hon cu a nha nuo c.
Mo f so nha fu fuo ng fo n gIa o quan nIo m vo Iuong fa m gIo ng
nhau, coI do nhu su ho I da p fu do ng do I vo I su c ma nh va quyo n uy
cu a Thuo ng Ðo o bo n ngoa I chu ng fa. Ca c nha fu fuo ng kha c, ca
fho fu c Ia n fo n gIa o, Ia I nha n ma nh do n su pha n xo f no I fa I hay
fIo ng no I cu a Iy frí coI do nhu nha n fo quyo f djnh frong hoa f do ng
cu a Iuong fa m.
90
TrI fhu c no n fa ng cu a y fhu c va su cuo ng ba ch da o du c frong Iy
frí va du c ha nh con nguo I da duo c pha f bIo u fu fho I PIulo va ca c
frIo f gIa Kha c ky . Nhung chính frIo f gIa nguo I Ðu c ¡mmunueI
Kunl o fho ky 18 mo I Ia nguo I dIo n da f sInh do ng nha f y fuo ng co
ba n vo Iuong fa m na y.
Thoo Kunl, chính quI Iua f da o du c chI pho I foa n bo do I so ng da o
du c cu a chu ng fa. Kho ng do I ho I pha I co quI Iua f hay su cho pho p
ngoa I fa I na o. Mo f nguo I gIu Io I hu a cu a mình, fo I ho f mu c ma anh
fa co fho Ia m, bo I vì “su fu y fhu c da o du c” cu a anh fa ra Io nh cho anh
fa Ia m va y, do Ia m fro n mo f quI Iua f da o du c pho qua f. Nguo I da o du c
bj “fhu c o p” pha I Ia m va y, kho ng pha I vì so nhu ng fho Iu c ngoa I fa I,
hay mong muo n fhích nghI vo I fu c Io xa ho I, hay khIo p da m fruo c su
fru ng pha f cu a fha n fha nh. Anh fa Ia m va y chI nhu mo f con nguo I
da o du c hoa n fha nh du ng da n nhu ng bo n pha n cu a mình.
Thoo quan dIo m cu a Kunl, Iuong fa m dIo u khIo n cuo c so ng
rIo ng cu a chu ng fa – nhu ng gì pha I Ia m cho va vo I ba n fha n
chu ng fa. Iuong fa m nga n ca m chu ng fa no I do I vo I chính chu ng
fa hoa c kho ng Ia m phuong ha I do n ba n fha n chu ng fa, cu ng nhu
vo I nguo I kha c. Chu ng fa co nhu ng nghIa vu “bo n frong” kho ng
kha c gì “bo n ngoa I”. Quan dIo m na y ra f xa vo I quan dIo m cu a
Hobbos, nhung Ia I ra f ga n vo I quan dIo m fo n gIa o, Ia quan dIo m
Io n a n su fho m kha f, fho I da m o , fha I do da o du c gIa , va nhu ng
Io I Ia m fha m kín kha c.
Quan dIom fon gIao xom Iuong fam vua nhu mof fIong noI fham
kín bon frong vua nhu su hoI dap doI voI nhung monh Ionh fhan
fhanh. Trong KInh Thanh, chính “fam hon” DuriJ
|1)
da frung phaf
(1ì
DuriJ. trong Cu u Uo c /a oj oua tbu bai cu a Ja n Do Tba i sau 8au/, oua DaoiJ
trj oì ouong quo c tbo ng nba t Do Tba i, oo i tbu Jo /a Jcrusa/cm, tu kboa ng na m
1000 tr. CN Jc n kboa ng na m 062 tr. CN.
91
ong khI ong co nhung hanh vI xuc pham don ThIon Chua. Chính
“fam hon” Job nhan ra ong cong chính. Quan nIom vo Iuong fam
cua KInh Thanh cho rang co mof quI Iuaf duoc fruyon don nguoI
nao duoc chính ThIon Chua chon, nhung cac nha fIon frI nhìn nhan
cac cham ngon dao duc co su rang buoc pho quaf doI voI faf ca moI
nguoI. Y fuong do xuaf rang ThIon Chua duoc nhan bIof va phung
su boI y fhuc dao duc va cach cu xu cua con nguoI, ngay ca o nhung
noI Iuaf Io cua ThIon Chua khong duoc fruyon ba fruc fIop. PauI noI
rang nhung nguoI khong phaI Ia nguoI Ðo ThaI |ConfIIo: nguoI
ngoaI dao) co Iuaf Io duoc khac ghI frong fam hon ho va Iuong fam
ho Iam chung cho dIou do.
Cac nha fu fuong Co Ðoc gIao, nhu Thomus Aguinus, cho rang
Iuong fam duoc ghI khac frong moI con nguoI nhu su huong ung voI
ThIo n Chu a va Iuaf Io cua NgaI. Ho khang djnh rang Iuaf fu nhIon,
In vao fam hon con nguoI, cung Ia cong frình cua ThIo n Chu a, va y
fhuc dao duc cua ho duoc huong dan huong vo ThIo n Chu a. Thoo
quan dIom nay, fIong noI sau xa bon frong chung fa va nhung
monh Ionh cua ThIo n Chu a gan bo fhan fhIof voI nhau va goI don
su co maf cua nhau. TrIof gIa fho fuc Kunl cung nhìn nhan rang
frach nhIom ca nhan cua chung fa, fao non fIong noI frong su fu y
fhuc dao duc, sau cung cung chính Ia nghIa vu doI voI ThIo n Chu a.
26. TO NG Q¡AN VK O¡ C HA NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Cbu ng to i Ja ngbc no i nbic u oc nbu ng pba m cba t tri tuc ma
cbu ng ta pba t tric n tu tbo i tbo a u cu a mìnb tbo ng qua bc tbo ng
gia o Ju c cu a cbu ng ta. Nbung co n nbu ng Ju c tinb ma cbu ng ta
oo i tu ca cb /a cba mc tru c tic p quan ta m to i oic c bo i Juo ng cbo
gio i trc : O ng co tbc cbo cbu ng to i bic t nbu ng Ju c tinb cbinb yc u
ma mo t con nguo i pba i co /a gì:
B.A.
92
Ð.A. fha n mo n,
Nhu ng du c fính chính – fhuo ng go I Ia “nhu ng du c fính ca n
ba n” |cardInaI vIrfuos) – Ia can da m, hay du ng ca m, dIo u do , co ng
ba ng, va fha n fro ng. Ða y Ia nhu ng du c fính ca u fa o no n fính ca ch
da o du c cu a mo f nguo I fo f. ÐI nhIo n, co n co nhIo u da c dIo m fính
ca ch da ng khao kha f kha c, nhu fha n fhIo n, ho a nha , khIo m fo n,
va frung fhu c. Nhung no u mo f con nguo I co nhu ng du c fính ca n
ba n, anh fa co nhu ng nguo n go c do fu do fa f ca nhu ng du c fính
kha c pha f xua f.
Cho pho p fo I no I vo I ba n va n fa f do I dIo u vo fu ng du c fính
frong bo n du c fính ca n ba n do .
Can da m, hay du ng ca m, co f o mo f kha na ng fhoo fho I quon
chju du ng gIan kho hay dau do n. Ta f ca chu ng fa do u bIo f mo f
nguo I Iính can da m nghIa Ia gì. Nhung can da m ca n fhIo f frong
mo I fa ng Io p xa ho I, chu kho ng chI fro n chIo n fruo ng. Nhu ng
nguo I kho ng can da m so chju fhua khI ga p kho kha n, so fha o IuI
khI ga p chuo ng nga I. Ca n pha I co du ng ca m do bo n gan fhoo duo I
ba f ky co ng vIo c xu ng da ng na o, ma nhu Spinozu no I, no cha c
cha n so kho kha n kho ng kha c gì su cao ca cu a no .
Trong khI can dam dính Iíu foI vIoc chju dung dau don, fhì dIou
do IaI dính Iíu foI vIoc cuong IaI khoaI Iac. Chung fa fhuong bj cam
do Iam dIou gì dom IaI cho chung fa khoaI cam fuc fhoI du rang
dIou do ngan can chung fa co duoc mof dIou fof dop fuong IaI co
fam quan frong Ion Iao hon nhIou. An uong qua muc Ia ví du hIon
nhIon cua su khong dIou do, no fhuong dan don fình frang fhIou
nang fIop sau do khIon chung fa khong hoan fhanh nhung nghIa vu
cua mình hoac khong Iam duoc vIoc gì fof. Ðo do, dIou do co fho
duoc djnh nghIa nhu Ia kha nang fhoo fhoI quon cuong IaI su hap
dan cua nhung khoaI Iac fuc fhoI, chung so ngan khong cho chung
fa daf duoc nhung dIou fof dop Ion Iao hon, du xa xoI hon.
93
Co ng ba ng Ia du c fính huo ng da n con nguo I cu xu ngay fha ng
vo I nguo I do ng Ioa I cu a mình, kho ng Ia m phuong ha I do n ho , va
fra Ia I cho ho nhu ng gì fhu c su cu a ho . No cu ng co f o fho I quon
fua n fhu pha p Iua f va ha nh do ng vì Io I ích chung hay fhjnh vuo ng
chung cu a xa ho I mình so ng. Nhu ng ví du vo su kho ng co ng ba ng
ra f quon fhuo c va phong phu . Ko no I do I, ko fro m ca p, nguo I vu
kho ng, nguo I khaI man fruo c fo a, nguo I buo n ba n fính gIa qua
cao, va nguo I Iao do ng Iuo I nha c – fa f ca ho Ia nhu ng con nguo I
kho ng co ng ba ng.
CuoI cung, chung fa noI foI su fhan frong, Ia duc fính kho djnh
nghIa nhaf. NguoI fhan frong Ia nguoI co fhoI quon can fhan fruoc
nhung quyof djnh anh fa dua ra frong pham vI hanh dong. Anh fa
hoI y kIon va fìm IoI khuyon. Anh fa suy nghI chín chan va can
nhac IoI haI. Anh fa chI hanh dong sau khI anh fa co duoc su danh
gIa sau sac, fhay vì hanh dong cau fha hay boc dong. Anh fa khong
do cho ban fhan bj cam xuc IoI cuon dI, nhung no Iuc do fro non hop
Iy nhu mof con nguoI co fho co, ngay ca khI bj cang fhang.
No u ba n fìm ca ch kha c ghI bo n du c fính na y va o fa m frí cu a
con ca I ba n, ba n dang Ia m mo f vIo c fo f do . Nhung du ng da nh gIa
fha p su kho kha n cu a vIo c Ia m na y. Ða o Iuyo n mo f frí fuo fhì do
hon nhIo u so vo I fa o du ng mo f fính ca ch. Va du ng quo n ra ng
nhu ng du c fính frí fuo , ma c du kho ng quan fro ng ba ng nhu ng du c
fính co f Io I na y, cu ng pha I duo c pha f frIo n. Nhu ng du c fính frí
fuo ca n ba n Ia am hIo u, frI fhu c, va kho n ngoan. Mo f no n gIa o du c
khaI pho ng so gIu p hình fha nh nhu ng du c fính na y.
2?. O¡ C TÍNH O¡ NG CA M
Tbua tic n sì AJ/cr,
Du ng ca m /a mo t Ju c tinb ra t Juo c ca ngo i, nbung no /a gì tbì
kbo ng tba t ro ra ng. Cbu ng to i tbuo ng ga n /ic n no oo i su ba o Ja n,
94
nbung kbo ng pba i /a Ja man oa Jj tbuo ng sao kbi ta kbo ng bic t
so : Va cbu ng to i tbuo ng ngbì Jc n con nguo i ba nb Jo ng kbi cbu ng
to i ngbì Jc n su Ju ng ca m – Jc n nguo i cbic n sì, nguo i /co nu i,
nguo i /a i xc Jua. Nbung pba i cba ng kbo ng co mo t Jic u gì Juo c
go i /a su can Ja m Ja o Ju c, no cao bon su ca gan oa ta o ba o oc ma t
tba n tbc : Du ng ca m /a gì:
8.G.
S.C. fha n mo n,
Mo f fo n go I kha c cu a du ng ca m Ia can da m. Nhu chu “can
da m” go I Io n, du ng ca m co f o cho co su c ma nh do kIo n frì cho ng
Ia I nguy hIo m, dau do n, va ca ng fha ng.
ThInh fhoa ng chu ng fa pha n bIo f gIu a du ng ca m vo fho cha f
va du ng ca m vo da o du c, fu y fhoo fính cha f dau do n hay ca ng
fha ng ma mo f ca nha n kho ng khua f phu c. Nhu ng nguo I da nh IIo u
ma ng so ng va nhu ng fo n fhuong vo fha n fho frong chIo n franh
hay frong fho I bình pho ba y su du ng ca m fho cha f. Su du ng ca m
da o du c duo c nhìn fha y noI nhu ng nguo I gIu vu ng su xa c fín vo
fo n gIa o hay chính frj fu do da n do n vIo c bj co Ia p vo ma f xa ho I
hoa c su kho chju rIo ng fu da nh cho ho .
Su du ng ca m kho ng nha f fhIo f pha I hIo n nhIo n. No bIo u Io o
ca c nha khoa ho c, ca c ngho sI, va ca c ho c gIa hoa n fha nh co ng
frình cu a mình chI ba ng su nha n na I va bo n chí kho ng ho nao
nu ng. No hIo n dIo n frong cuo c so ng ha ng nga y cu a nhu ng con
nguo I bình fhuo ng, ho kho ng ngu ng chu foa n bo n pha n cu a mình
ma c du co nhIo u fro nga I, ba f cha p su ca m do da n fo I fuyo f vo ng
va da u ha ng.
Nguo I anh hu ng fhuo ng nga y kIo u na y fhì kho ng co ma u na o
ro ra ng do I vo I ma f fhuo ng hon HIo p sI frung fha nh vo I Thuo ng
95
Ðo cu a KierheguurJ
|1)
Ia nguo I fro ng gIo ng nhu nha n vIo n fhu
fhuo va a n ma c kIo u fruo ng gIa . HIo p sI fho I nay co fho do I mu
pho f mo m, bu ng pho , va so ng o ca c khu ngoa I o . ChurIes Pe guy
|2)
sInh fho I fu ng no I ra ng nhu ng ko ma o hIo m fhu c su cu a fho ky
20 Ia nhu ng nguo I cha frong gIa dình.
Kho ng no n Ia n Io n du ng ca m vo I su fa o ba o hay IIo u ma ng.
Ðu ng ca m Ia co su c ma nh vuo f qua so ha I. Mo f nguo I kho ng so
ha I co fho lo ru ha nh do ng mo f ca ch du ng ca m, nhung anh fa
kho ng lhu c su co du c fính du ng ca m. Kho ng co du c ha nh frong
khI Ia m dIo u gì do mo f ca ch fu nhIo n, ma kho ng no Iu c. Ðu ng ca m
do I ho I su cho ngu no I so ha I. No do I ho I pha I fo n fro ng ca nhu ng
fhu fha ch gay go Ia n hIo m nguy vo I mo f y chí kIo n djnh do chju
du ng chu ng vì mo f cu u ca nh fo f do p. Nhu ng ko say ruo u xo ng va o
hIo m nguy mo f ca ch vo y fhu c kho ng ho Ia du ng ca m.
NhIo u nha fu fuo ng Io n xom nguo I du ng ca m Ia nguo I fha nh
co ng frong vIo c fra nh duo c nhu ng cu c doan saI Ia m nhu nhau cu a
su IIo u IInh va su ho n nha f. ArislolIe chI cho chu ng fa fha y
ra ng du ng ca m co f o cho co mo f IIo u Iuo ng so ha I vu a pha I,
kho ng qua nhIo u cu ng kho ng qua íf. No ca n mo f su pha n doa n
da y du vo nhu ng ru I ro va nhu ng hIo m ho a, hay nhu Epiclelus
no I, mo f su ko f ho p gIu a fu fIn va fha n fro ng. Va Spinozu Iuu y
ra ng “bo chu y Ju ng Iu c, cu ng nhu hhu ng cu Iu i, Je u phu i
Juo c coi nhu su lhe hie n su c mu nh linh lhu n,” fu c Ia du ng
ca m. Cu ng mo f du c fính, frong fruo ng ho p na y no ba o anh fra nh
xa nguy hIo m, frong fruo ng ho p kha c no buo c anh pha I do I ma f
vo I nguy hIo m.
(1ì
Soren KierheguurJ (1S1J – 1S66ì. tric t gia Ðan Ma cb. Tric t bo c mang ma u
sa c to n gia o cu a o ng Jc ca p Jc n su bic n bu u, /u a cbo n, cam kc t cu a ca nba n oa Ja
a nb buo ng sa u sa c Jc n tba n bo c oa ca c tric t gia bic n sinb.
(2ì
ChurIes Pe guy (1S7J – 1014ì. nba oa n, nba tbo Pba p.
96
Ca c nha da o du c vI da I khI ba n vo su du ng ca m kho ng bao gIo
fa ch ro I no vo I nhu ng du c fính kha c. Thoo ho , du ng ca m chI duo c
fìm fha y noI nhu ng nguo I o n ho a, co ng ba ng, va fha n fro ng hoa c
kho n ngoan. Iy do cu a ho cho dIo u na y Ia ma o hIo m hay chju
du ng gIan kho pha I duo c fho hIo n vì mo f mu c dích du ng da n. Ho
kho ng go I mo f ko cuo p Ia mo f nguo I du ng ca m don gIa n vì ha n
ma o hIo m co y , bIo f ro ca c nguy co hay ha n gIu duo c bình fInh
fruo c nguy hIo m. Ðo I vì ha n vuo f qua duo c so ha I do da f duo c mo f
ko f qua xa u, chu kho ng pha I ko f qua fo f, no n ha n pho dIo n kho ng
pha I su du ng ca m ma Ia su gIa ma o cu a no .
Nguo I ha nh do ng du ng ca m Ia nguo I do I ma f vo I nhu ng hIo m
nguy va chju du ng gIan kho bo I vì nguo I a y da nh gIa mo f so su
vIo c na o do quan fro ng hon mo f so su vIo c kha c. Su du ng ca m cu a
nguo I a y kho ng chI Ia su c ma nh vu Iu c cu ng kho ng pha I Ia su
khInh fhj do I vo I ma ng so ng va fình fra ng fhoa I ma I cu a mình.
Trong khI da nh gIa cao cuo c do I mình, mo f fha n xa c nguyo n vo n,
va su bình yo n, anh fa va n da f mo f gIa frj cao hon cho nhu ng dIo u
fo f do p kha c, cha ng ha n nhu su fhjnh vuo ng cu a da f nuo c hoa c
gIa dình anh fa, nguyo n fra ng da o du c cu a anh fa, hoa c nhu ng Iy
fuo ng ma anh fa hIo n fha n.
28. KH¡K M TO N CO PHA ¡ LA MO T O¡ C TÍNH?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ca c /a nb tu to n gia o /uo n /uo n rao gia ng Ju c kbic m to n cbo
cbu ng to i. Nguo i ta tbuo ng cbo /a sai tra i kbi cu tu tbu c Ja y
cbu ng ta oc pbia truo c boa c suy ngbì qua nbic u oc ba n tba n
cbu ng ta oa oc nbu ng gì cbu ng ta tu ng Ja t Juo c. Nbung Jo co
tbu c /a mo t Ju c tinb: Pba i cba ng mo t nguo i truo ng tba nb kbo ng
nc n co mo t ca m nba n xa c tbu c oc nbu ng pba m cba t oa kic n tbu c
cu a mìnb, oa nc n ca m tba y xa u bo kbi Jo i bo i ba t ky pba n tbuo ng
xu ng Ja ng na o tbuo c oc anb ta:
P.L.
97
P.I. fha n mo n,
Su da nh gIa kha c nhau vo kIo u ha nh va khIo m fo n cu a gIo I
kInh dIo n xua va cu a ca c fo n gIa o Ðo Tha I – Co Ðo c cung ca p mo f
ba ng chu ng bo ích vo su kha c nhau gIu a da o du c ho c co fính frIo f
ho c va da o du c ho c mang ma u sa c fo n gIa o.
ArIsfofIo, frong fa c pha m no I fIo ng cu a o ng vo da o du c ho c ,
no I ra ng Ioa I nguo I quí pha I nha f Ia con nguo I ha o hIo p, hoa c co
“fa m ho n cao fhuo ng”. Mo f con nguo I nhu va y kIo u ha nh mo f ca ch
chính da ng vo nhu ng du c ha nh cu a ca fính hay fa m ho n ma anh
fa so hu u. Anh fa yo n fa m vo I su fu phu c va fu fro ng chính da ng
cua mình. Con nguoI hao hIop fIop nhan danh du nhu “phan fhuong
cu a du c ha nh”, mIo n Ia no duo c ban fa ng mo f ca ch du ng da n bo I
nhu ng nguo I xu ng da ng da nh gIa vo du c ha nh. Anh fa coI fhuo ng
su da nh gIa cao cu a nhu ng nguo I fha p ko m – Io I hoan ho cu a da m
do ng hay “danh fIo ng”.
Thoo quan dIo m na y, kIo u ha nh chính da ng Ia mo f du c fính va
fu phI ba c mình fha I qua Ia mo f fho I fa f. Thoo ArislolIe, kIo u
ca ng va khIo m fo n Ia nhu ng fho I fa f cu c doan fra I vo I du c fính
kIo u ha nh ha o hIo p. Mo f con nguo I phu phIo m muo n co danh du
nhIo u hon mu c anh fa da ng duo c huo ng. Mo f con nguo I khu m
nu m kho ng suy nghI da y du vo mình; anh fa fìm kIo m íf danh du
hon mu c anh fa da ng duo c huo ng, hoa c kho ng fìm gì ca . Ðo va y
ko khu m nu m cu ng chI da ng gho f va Io bjch nhu ko phu phIo m
fho I. Anh fa fhIo u su fu fro ng chính da ng, ca I ma , fhoo ArIsfofIo,
Ia fhIo f yo u cho do I so ng cu a con nguo I quí pha I.
Ðay gIo, nou chung fa vIon don KInh Thanh va vIon don nhung
gIao Iy dao duc Co Ðoc, moI vIoc duong nhu roI fung Ion hof. KIou
hanh, fu frong, fu fuc – day Ia nhung foI nghIom frong nhaf. KhIom
fon, y fhuc vo su khong xung dang, va Io fhuoc – day Ia nhung duc
fính cao nhaf. Sach Thanh vjnh frong Cuu !oc day rang chung fa
phaI frong cay mof mình Chua fhoI vì do Ia da fang va su cho cho
98
vInh hang. Sach Phuc Am day rang “nhung he ngheo re linh
lhun” – khong phaI nhung ko kIou hanh chính dang vo gIa frj cua
mình – Ia nhung ko duoc ban phuc gIua moI nguoI.
Josus rao gIa ng ra ng con nguo I no n fra nh danh du va da c a n,
fha m chí chI Ia danh nghIa fha y gIa o. Hình ma u cao ca nha f do I vo I
fín hu u Co Ðo c gIa o Ia ko fo I fo hay no Io , chu kho ng pha I chu a fo
hay chu nha n. Nguo I Co Ðo c gIa o kho ng fìm kIo m dja vj cao sang
hay danh du . “Nguo i nu o lu Je cuo se bj hu lhu p xuo ng, ru
nguo i nu o lu hu mình xuo ng se Juo c Je cuo.” Io I rao gIa ng na y
duo c mInh ho a cu fho qua vIo c Jesus ru a cha n cho ca c mo n do cu a
mình.
Quan dIo m cu a KInh Tha nh kho ng pha n do I du c ha nh con
nguo I, nhung no cho ra ng du c ha nh, cu ng fa f ca nhu ng dIo u fo f
do p kha c, Ia cu a Chu a. Iuo n Iuo n Chu a duo c pho ng da I va fuyo n
duong, chu kho ng pha I ca I fo I mo I nguo I hay nhu ng du c ha nh mo I
nguo I. Ða I ha f cu a Ðu c Mo Mary ca fu ng Chu a, MagnIfIcaf, frong
Phu c A m cu a fha nh Iuko, Ia guong ma u cu a quan dIo m KInh
Tha nh. Tuong fu nhu va y Ia Io fruy dIo u frong da o Ðo Tha I, no
fuyo n duong Chu a, chu kho ng pha I nguo I cho f hay nhu ng du c fính
cu a nguo I a y. Thoo quan dIo m KInh Tha nh, chI co Chu a Ia fo f
Ia nh hoa c fra c fuyo f.
Nha va n hIo n da I dIo n fa sInh do ng nha f y fuo ng khIo m fo n
fhoo Co Ðo c gIa o Ia Ioodor Ðosfoyovsky
|1)
. Ca c fIo u fhuyo f cu a
o ng co ga ng cho fha y gIa frj cu u vo f cu a su khIo m fo n va fình yo u
fu hy sInh. Nha va n hIo n da I cho ng do I fhuyo f phu c nha f su
khIo m fo n fhoo kIo u Co Ðo c gIa o Ia FrieJrich Nielzsche. O ng
(1ì
FeoJor Dosloyershy (1S21 – 1SS1ì. oa n ba o Nga. Hai trong so ca c ta c pba m no i
tic ng cu a o ng /a Crimes unJ Punishmenl (“To i a c oa Hìnb pba t”, 1S66ì oa The
Brolhers Kurumuzor (“Anb cm nba Karama:oo”, 1S70 – 1SS0ì.
99
xom da o du c Co Ðo c gIa o Ia mo f cuo c ca ch ma ng co fính cha f Ia f
do Ia m da o Io n ho f mo I fhu , mo f fhu “da o du c no Io ” dIo n fa su fra
fhu cu a ko yo u duo I va ho n mo n do I vo I nguo I ma nh mo va cao ca .
Thomas AquInas fìm ca ch ho a gIa I nhu ng du c fính ha o hIo p va
khIo m fo n. O ng cho ra ng mo f nguo I Co Ðo c gIa o fhu c ha nh du ng
su ha o hIo p khI anh fa fu cho mình “xu ng da ng vo I nhu ng dIo u
Io n Iao” do nhu ng du c fính ma anh fa co duo c – nhu mo f fa ng
pha m cu a Chu a. “Nhu ng dIo u Io n Iao” Ia nhu ng co ng frình du c
ha nh foa n ha o qua vIo c fho hIo n fro n vo n ba n cha f ma Chu a ban
cho con nguo I. Tuong fu , nguo I Co Ðo c gIa o fhu c ha nh khIo m fo n
khI ho fu cho mình kho ng xu ng da ng do fính nhu nhuo c vo n co
frong ba n cha f cu a ho , hoa c ho kho ng da p u ng duo c nhu ng fa ng
pha m cu a Chu a. KhIo m fo n khIo n anh fa fo n kính va quy fro ng
nguo I kha c hon ca ba n fha n anh fa fo I do nguo I kha c Ia hIo n fha n
cu a nhu ng du c fính duo c Chu a ban cho.
29. C¡ ¡ CA NH VA PH¡ONG T¡K N
Tbua tic n sì AJ/cr,
Cu u ca nb co bic n minb cbo pbuong tic n kbo ng: Co tbc Jo i kbi
Ju ng cba ng kbi su Ju ng mo t pbuong tic n xa u Jc Ja t Jc n mo t cu u
ca nb to t Jc p: Cba ng pba i /a tba n pba n con nguo i Jo i bo i Jo i cbu t
a m muo i oa /u a Jo i Jc Juo c an toa n oa tba nb co ng Jo sao:
N.M.
N.M. fha n mo n,
Truo c ho f, chu ng fa ha y co fìm hIo u y nghIa cu a chu “bIo n
mInh” duo c du ng frong Io I pha f bIo u quon fhuo c “cu u ca nh bIo n
mInh phuong fIo n”. Sau do chu ng fa co fho xom xo f va n do ba n
no u Io n ra ng co o n hay kho ng khI su du ng ba f ky phuong fIo n na o
– fo f hay xa u – mIo n Ia cu u ca nh fo f do p.
100
KhI chung fa noI rang mof dIou gì do “duoc bIon mInh”, chung fa
chI don gIan muon noI rang dIou do dung. Ðo do, chang han, khI
chung fa noI rang mof fruong daI hoc duoc bIon mInh khI duoI mof
sInh vIon khong du dIom dau, Ia chung fa dang fhua nhan rang
fruong daI hoc co quyon daf ra mof so chuan muc vo fhanh fích nao
do va doI hoI sInh vIon cua no phaI dap ung. Vì vay, fruong daI hoc
dung frong vIoc duoI nguoI sInh vIon khong dap ung.
Hoac Ia, hay Iay mof ví du khac, nou mof nguoI khong chju fra
fIon cho mon hang ma anh fa khong nhan, chung fa co fho noI
rang anh fa duoc bIon mInh. Io phaI fhuoc vo anh fa. Nhung nou co
mof bIon IaI co chu ky duoc frung ra cho fhay rang mof aI do frong
gIa dình anh fa da nhan mon hang ma khong bao cho anh fa bIof,
fhì cua hang so duoc bIon mInh frong vIoc you cau fra fIon.
Va y fhì, kho ng co gì fro n fra n gIan na y co fho bIo n mInh cho mo f
phuong fIo n ngoa I fru ca I cu u ca nh ma no co y djnh phu c vu . Mo f
phuong fIo n co fho du ng chI frong mo I quan ho vo I mo f cu u ca nh, va
chI ba ng ca ch phu c vu cho cu u ca nh do . Ca u ho I da u fIo n ho I vo mo f
ca I gì duo c do xua f nhu Ia phuong ca ch da f do n ba f ky mu c fIo u na o
Iuo n Iuo n Ia nhu va y. No co hIo u qua kho ng7 No u duo c su du ng,
phuong fIo n na y co da f fo I mu c dích chu ng fa co frong da u kho ng7
No u kho ng, cha c cha n kho ng pha I Ia phuong fIo n fo f do du ng.
Nhung mu c dích ma mo f con nguo I co frong da u co fho Ia mo f
ca I gì saI fra I mo f ca ch hIo n nhIo n nhu a n fro m hoa c gIo f nguo I.
Vo I mo f cu u ca nh nhu fho frong da u o c, anh fa co fho quyo f djnh
ra ng mo f va I vIo c gì do so gIu p anh fa fha nh co ng ma nhu ng vIo c
kha c kho ng gIu p duo c. Trong khI anh fa du ng, fu ca I nhìn don
fhua n fhu c du ng, frong vIo c su du ng nhu ng vIo c fruo c chu kho ng
pha I nhu ng vIo c sau, IIo u anh fa co du ng vo ma f da o du c khI a p
du ng ba f ko bIo n pha p na o co fho phu c vu nhu Ia phuong fIo n cho
cu u ca nh cu a anh fa7 No u kho ng, anh fa kho ng duo c bIo n mInh vo
ma f da o du c frong vIo c su du ng nhu ng phuong fIo n nhu fho .
101
ÐIou nay dan chung fa don fhuc chaf cua van do. ÐoI vì mof cuu
canh xau Ia cuu canh ma chung fa khong duoc bIon mInh vo maf
dao duc khI fìm kIom, chung fa khong duoc bIon mInh vo maf dao
duc khI ap dung baf ky bIon phap nao huong foI su hoan fhanh cuu
canh do. Ðo vay, khong phuong fIon nao co fho duoc bIon mInh –
nghIa Ia, dung vo maf dao duc - boI mof cuu canh xau.
Nhung co n nhu ng cu u ca nh fo f fhì sao7 Chu ng fa Iuo n Iuo n
duo c bIo n mInh vo ma f da o du c frong khI Ia m vIo c do da f nhu ng
cu u ca nh fo f. Tho fhì, chu ng fa co duo c bIo n mInh vo ma f da o du c
khI du ng ba f ky phuong fIo n na o so mang Ia I hIo u qua kho ng7
Ca u fra Io I cho ca u ho I na y Ia Co mo l cu ch hie n nhie n; vì no u
cu u ca nh fhu c su fo f, va no u phuong fIo n fhu c su phu c vu cho cu u
ca nh ma kho ng Ia m fIo u fan no ba ng ba f ky ca ch na o, fhì kho ng
fho co dIo u gì saI fra I vo I phuong fIo n do . No duo c bIo n mInh bo I
cu u ca nh, va chu ng fa duo c bIo n mInh khI su du ng no .
Nhu ng nguo I su ng so f vì fuyo n bo na y da kho ng nha n fha y
mo f dIo u: No u mo f ha nh vI fu fha n no xa u vo ma f da o du c, no
kho ng fho fhu c su phu c vu cho mo f cu u ca nh fo f, du nhìn bo ngoa I
no co fho fo ra Ia m duo c dIo u do . Nhu ng nguo I ca m quyo n fhuo ng
fìm ca ch gIa m khInh cho vIo c su du ng ba o Iu c hay gIan fra cu a ho
ba ng ca ch fo ra ra ng su ba f co ng cu a ho do I vo I nhu ng ca nha n Ia
vì su fo f do p cu a xa ho I va do do , duo c bIo n mInh. Nhung bo I vì xa
ho I fo f do p do I ho I co ng ba ng cho fa f ca , no n mo f chính quyo n su
du ng nhu ng phuong fIo n ba f co ng so fhu fIo u cu u ca nh ma no gIa
vo phu c vu . Ða n kho ng fho du ng nhu ng phuong fIo n xa u cho mo f
cu u ca nh fo f, cu ng nhu ba n kho ng fho xa y duo c mo f ngo I nha fo f
fu nhu ng va f IIo u xa u.
ChI khI na o chu ng fa kho ng nhìn fha f ky va o va n do fhì chu ng
mo I co fho bj da nh Iu a bo I Io I pha f bIo u ra ng cu u ca nh bIo n mInh
cho phuong fIo n. Chu ng fa kho ng chju ho I cu u ca nh frong y djnh
co fhu c su fo f hay kho ng, hoa c chu ng fa kho ng chju fha m fra ca n
102
fha n xom phuong fIo n so a nh huo ng do n cu u ca nh nhu fho na o.
ÐIo u na y dIo n ra fhuo ng xuyo n nha f frong fro choI chính frj vu
Iu c hay frong chIo n franh, o do chI co mo f fIo u chí Ia fha nh co ng
va ba f cu ca I gì do ng go p va o fha nh co ng do u duo c cho Ia duo c
bIo n mInh. Tha nh co ng co fho Ia fIo u chua n qua do chu ng fa do
Iuo ng fính fhIo f fhu c cu a phuong fIo n, nhung fhIo f fhu c Ia mo f
vIo c va su bIo n mInh da o du c Ia mo f vIo c kha c.
30. TÍNH T¡ONG OO ¡ C¡ A CA C G¡A TR|
Tbua tic n sì AJ/cr,
Licb su oa nba n /oa i bo c cbo tba y su bic n tbic n to /o n trong
cbua n mu c oa tin nguo ng giu a nbu ng Ja n to c oa nbu ng nc n oa n
bo a kba c nbau. Co su kba c bic t tuyc t Jo i na o giu a ca i gì Ju ng oa
oa ca i gì sai: Hoa c nbu ng pba n Joa n nbu oa y co Jon tbua n /a su
bic u bic n cu a mo t nc n oa n bo a na o Jo bay cu a mo t y kic n ca
nba n: Cba ng pba i /a 8bakcspcarc Ja no i, “Kbo ng co gì to t boa c
xa u, ma cbl oì tu tuo ng /a m cbo no tro nc n nbu tbc ”:
W.D.
W.Ð. fha n mo n,
Shuhespeure muo n ca u no I do cu a Monluigne
|1)
, fIo u Iua n gIa
nguo I Pha p o fho ky 16. Kho ng nghI ngo gì Monluigne Ia mo f
nguo I fhoo fhuyo f Tuong do I vo da o du c. Tha f va y, o ng Ia nguo I
cha vI da I cu a ca c nha khoa ho c xa ho I cu a chu ng fa nga y nay,
nguo I nha n ma nh ra ng nhu ng pha n xo f da o du c cu a chu ng fa chI
Ia pha n a nh “nhu ng fu c Io ” hoa c nhu ng fa p qua n cu a xa ho I ma
(1ì
MicheI Je Eyguem Monluigne (16JJ – 1602ì. ticu /uan gia nguoi Pbap. Ong sang
tao ra bìnb tbuc ticu /uan trong tac pbam Ðssays (“Ticu Luan”, 1672 – 16S0, 16SSì.
103
chu ng fa co IIo n quan fo I. Ho no I vo I chu ng fa ra ng mo f ho fho ng
da o du c chI bIo u hIo n nhu ng gIa frj dang fhjnh ha nh frong mo f
fho I gIan va noI cho n na o do . Nhu ng gì duo c cho Ia du ng frong
mo f va I xa ho I hoa c no n va n ho a fhì bj cho Ia saI frong nhu ng xa
ho I va ca c no n va n ho a kha c. Tu do ho ko f Iua n ra ng kho ng co gì
du ng hay saI kha ch quan, hoa c kho ng co ca ch fhu c na o xa c djnh
ro ca I gì fo f hay xa u cho fa f ca mo I nguo I.
Mo f fhuyo f Tuong do I vo da o du c fha m chí cu c doan hon duo c
fa n fha nh bo I nhu ng nguo I da nh gIa mo I pha n xo f da o du c cha ng
Ia gì kha c hon nhu ng bIo u hIo n cu a so fhích ca nha n hay fhj hIo u
rIo ng fu. Ho nghI ra ng go I mo f ha nh vI hay fha I do Ia fo f hay xa u
cu ng chI nhu no I “To I fhích so co Ia” hay “ To I o n su a.” Ðon gIa n
no Ia va n do fhj hIo u, va do Ia fa f ca nhu ng gì no chu a du ng.
Trong khI ba n vo va n do da nh gIa fa c pha m ngho fhua f, fo I
va n quan nIo m ra ng co nhu ng chua n mu c kha ch quan vo gIa frj
cao cu a ngho fhua f, no cho pho p chu ng fa dua ra nhu ng da nh gIa
pho bình xa c da ng vo ca c fa c pha m ngho fhua f. Nhu ng da nh gIa
pho bình nhu va y Ia kha ch quan, chu kho ng chu quan. Vo do p
kho ng chI Ia va n do fhj hIo u rIo ng fu ma vo no kho ng fho co su
ba n ca I.
ÐIo u gì du ng cho vo do p cu ng du ng cho ca I fo f va ca I xa u, cho
ca I du ng va ca I saI. Tu a nhu khI chu ng fa co fho bIo f duo c mo f
nguo I co fhj hIo u fo f hay kho ng do I vo I mo f ngho fhua f da c fhu
na o do ba ng ca ch nhìn xom anh fa fhích hay kho ng nhu ng do I
fuo ng co gIa frj ngho fhua f fhu c su , chu ng fa cu ng co fho bIo f
duo c nhu ng y kIo n cu a mo f nguo I vo ca c va n do da o du c co vu ng
cha c hay kho ng ba ng ca ch nhìn xom anh fa co fa n fha nh hay
kho ng nhu ng dIo u fhu c su fo f hay nhu ng ha nh vI du ng mo f ca ch
kha ch quan.
Ðo hIo u dIo u na y, ca n fhIo f pha I pha n bIo f gIu a ca I gì tbu c su
104
fo f va va ca I gì chI co oc nhu fho . No u fo I no I ra ng ba f cu ca I gì fo I
fho m muo n hay ua fhích Ia fo f, fhì fo I kho ng nhìn fha y su kha c
bIo f quan fro ng na y. Nhung no u fo I no I ra ng fo I ao uo c mo f va I
fhu bo I vì chu ng fo f, fhì fo I nha n ra duo c su kha c nhau gIu a ca I
fo f fhu c va ca I fo f bo ngoa I.
Chu ng fa ha y Ia y mo f ví du cu c doan vo nguo I koo kIo f kho ng
fho m muo n gì kha c ngoa I fIo n ba c. Ðo fích co p va fhu gIu no , o ng
fa nhjn do I, a n ma c ra ch ruo I, chju bo nh fa f, fra nh gIao du vo I
nguo I kha c, fu ca f du f mình kho I su hIo u bIo f va va n ho a. Con
nguo I na y dang so ng fhoo y mình, nhung o ng fa co so ng fhoa I ma I
hay kho ng7 Ða y co pha I Ia ca ch ma o ng fa, hay ba f ky nguo I na o
kha c, no n so ng7
Ca n nhu fa f ca chu ng fa so no I ra ng ko koo kIo f do Ia ko xua n
ngo c va ra ng cuo c do I o ng fa hoa n foa n kho n kho . Su nha f frí cu a
chu ng fa o da y du a fro n su fhu a nha n cu a chu ng fa vo mo f su fha f
ra ng con nguo I co mo f so nhu ca u va ham muo n fu nhIo n. Chu ng
pha I duo c fho a ma n. Nhu ng gì fho a ma n nhu ng nhu ca u fu nhIo n
na y fhu c su Ia fo f cho mo I nguo I. Ví du , frI fhu c Ia mo f frong
nhu ng dIo u fo f do p fhu c bo I vì fa f ca mo I nguo I fu ba n cha f do u
kha f khao hIo u bIo f. Tình ba n Ia mo f dIo u fo f do p fhu c kha c bo I
vì con nguo I co ba n fính xa ho I va khao kha f yo u fhuong.
Nhung dIou nay Ia fof va can fhIof cho moI nguoI, du nguoI fa co
y fhuc fhom muon chung hay khong. Mof nguoI co fho noI rang anh
fa co moI fhu anh fa muon, khI anh fa co cua caI hay quyon Iuc hay
danh vong, nhung dIou do khong fhay doI nhung su fhaf khach
quan vo nhung gì anh fa fhuc su can do song mof doI nguoI fof dop.
Anh fa gIong nhu nguoI dau kho vì fình frang fhIou dInh duong
fIom an frong khI fha mình frong cho do an ma anh fa fhích.
Chính ba n cha f con nguo I chu ng fa xa c djnh ca I gì fo f cho
chu ng fa. Nhu ng vIo c co fho lo ru fo f vo I chu ng fa bo I chu ng fa
105
nga u nhIo n fho m muo n chu ng, mo f ca ch du ng da n hay saI fra I.
Nhung ca I gì lhu c su fo f cho chu ng fa Ia ca I ma , do fho hIo n fro n
vo n ba n cha f cu a chu ng fa, chu ng fa no n khao kha f, du chu ng fa
co fhu c khao kha f hay kho ng. Nhu ng phong fu c xa ho I hay nhu ng
so fhích rIo ng fu kho ng fho fhay do I duo c dIo u do .
31. Y NGHÏA C¡ A L¡A T T¡ NH¡K N
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i tba t bo i ro i truo c ca cb Ju ng tbua t ngu “/ua t tu nbic n”.To i
bic u ca c /ua t tu nbic n /a gì – cbu ng to i bic t Juo c nbo bo c ca c mo n
kboa bo c tu nbic n. Nbung mo t oa i ta c gia Ju ng tbua t ngu “/ua t tu
nbic n” o Ja ng so it nbu tbc no co gì Jo /ic n quan to i oa n Jc Ju ng
sai, oa ga n nbu no /a tic ng no i cu a /uong ta m. To i tba t kbo bic u
/ua t tu nbic n co /ic n quan Jc n ca c oa n Jc Ja o Ju c nbu tbc na o.
O ng /a m on cbl ro Jic u na y cbo to i Juo c kbo ng:
T.Q.
T.Q. fha n mo n,
Truo c ho f chu ng fa ha y Ia m ro dIo u na y, vo I “Iua f fu nhIo n”
chu ng fa muo n no I fo I nhu ng nguyo n fa c xu fho cu a con nguo I,
chu kho ng pha I nhu ng quI Iua f cu a fu nhIo n duo c kha m pha bo I
ca c khoa Va f Iy ho c. NhIo u nha fu fuo ng fa n fha nh Iua f fu nhIo n
nhìn fha y no hoa f do ng frong ca haI dja ha f nha n va n va phI
nha n va n, nhung mo I quan fa m chính cu a ho Ia vIo c a p du ng Iua f
do va o con nguo I. Thoo ca c nha fu fuo ng na y, Iua f fu nhIo n a p
du ng va o ca c su kIo n va f Iy hay ca c con va f fhì ba f kha xa m
pha m; ca c vì sao va ca c nguyo n fu kho ng bao gIo kha ng Ia I nhu ng
quI Iua f vo ba n cha f cu a chu ng. Nhung con nguo I fhuo ng vI pha m
nhu ng quI fa c da o du c Ia m no n Iua f vo ba n cha f con nguo I da c
frung cu a no .
106
Y fuo ng vo mo f fra f fu du ng fu nhIo n ma mo I su va f, frong do
co con nguo I, pha I fua n fhoo Ia mo f frong nhu ng y fuo ng xa xua
va pho qua f nha f. No Ia nguyo n Iy chính yo u frong ca c ho fho ng
fo n gIa o va frIo f ho c cu a An Do va Trung Hou co Ju i, cu ng nhu
frong frIo f ho c Hy Lu p co Ju i. PIulo go I no Ia “co ng bu ng” va
a p du ng no va o IInh ho n con nguo I va ca c u ng xu cu a con nguo I.
Trong xa ho I Ta y phuong, da c bIo f fu fho I cu a ca c Iua f gIa va
nha fha n ho c Ia Ma fho I Trung Co
|1)
fro dI, chu ng fa fìm fha y
Iua f da o du c fu nhIo n cho con nguo I. No Ia nguo n go c cu a nhu ng
chua n mu c da o du c, no n fa ng cu a nhu ng pha n doa n da o du c, va Ia
fhuo c do su co ng ba ng frong ca c Iua f Io nha nuo c nha n fa o. No u
Iua f cu a nha nuo c dI nguo c vo I cha m ngo n cu a Iua f Tu nhIo n, no
bj coI Ia kho ng co ng ba ng.
Cha m ngo n fhu nha f cu a Iua f Tu nhIo n Ia fìm dIo u fo f va
fra nh dIo u xa u. No fhuo ng duo c dIo n da f nhu sau: “Hu y Iu m Jie u
lo l cho lhu nhu n, hho ng Iu m lhuong lo n ui, lru cho mo i
nguo i cu i gì lhuo c re ho.” Ta f nhIo n, gIo da y mo f nguyo n fa c
fo ng qua f nhu fho Ia vo du ng do I vo I xa ho I co fo chu c fru phI
chu ng fa co fho du ng no do pha n bIo f nhu ng kIo u du ng va saI
kha c nhau. Ðo chính xa c Ia nhu ng gì ma Iua f Nha n fa o, hoa c
Hu u lhie n, co ga ng Ia m.
Nhu va y Iua f Tu nhIo n chI cho chu ng fa bIo f ra ng a n ca p Ia saI
fra I bo I vì dIo u do ga y ra fo n fhuong, nhung Iua f ha u fhIo n vo a n
ca p djnh nghIa ca c Ioa I va mu c do kha c nhau vo ha nh vI fro m ca p
va ca c quI djnh nhu ng hình pha f vo vIo c do .
Nhu ng xa c djnh da c fhu nhu fho co fho kha c nhau Iu c na y Iu c
(1ì
Tho i Trung Co (MiJJ/c Agcì. mo t tbo i ky trong /jcb su A u cba u ba t Ja u tu kbi
Ðc quo c La Ma suy ta n o tbc ky 6 Jc n Ja u tbc ky 16 (tbo i Pbu c Hung o Y ì.
107
kha c, cho na y cho kha c ma kho ng a nh huo ng do n nhu ng nguyo n
fa c cu a Iua f Tu nhIo n. Ca Aguinus Ia n ArislolIe do u kho ng nghI
ra ng nhu ng quI fa c da c fhu cu a ca c Iua f Io pha I gIo ng nhau o
nhu ng fho I gIan, noI cho n, va dIo u kIo n kha c nhau.
Ða n co fho ho I Ia m fho na o nha n bIo f duo c Iua f fu nhIo n.
Tho ng qua Iy frí va Iuong fa m con nguo I, ca c nha fu fuo ng Iua f fu
nhIo n gIa I da p. Ho c fhuyo f Iua f-Tu nhIo n fhuo ng cho ra ng con
nguo I co ba n cha f da c bIo f vo I nhu ng nhu ca u fu nhIo n na o do , va
su c ma nh Iy frí do nha n ra ca I gì fhu c su fo f cho con nguo I IIo n
quan fo I nhu ng nhu ca u na y.
Ca c nha fu fuo ng Co Ðo c gIa o, nhu AquInas va John Iocko, nghI
ra ng Iua f fu nhIo n co nguo n go c fha n fha nh. Thuo ng Ðo , khI sa ng
fa o ra mo I va f do u ghI kha c va o no Iua f vo ba n cha f cu a no . Cu m fu
no I vo “ca c Iua f vo fu nhIo n va vo Thuo ng Ðo cu a fu nhIo n” frong
Tuyo n ngo n Ðo c Ia p cu a chu ng fa ba f nguo n fu Ioa I ho c fhuyo f Iua f-
Tu nhIo n na y. Tuy nhIo n, quan dIo m fha n ho c da c fhu na y kho ng
fhuo ng duo c fìm fha y frong ca c fa c gIa u ng ho Iua f fu nhIo n, vì
nhung fac gIa nay bao gom cac frIof gIa fIon-Co Ðoc nhu PIafo,
ArIsfofIo, CIcoro va ca c frIo f gIa fho fu c hIo n da I nhu Kanf va HogoI.
Ða co nhIo u pha n u ng do I Ia p Ia I frIo f ho c Iua f-Tu nhIo n ngay
fu buo I da u. Tha f va y, nguo I fa co fho no I su do I Ia p do n fruo c, vì
y fuo ng vo su du ng hay co ng ba ng fu nhIo n duo c khaI frIo n fa I Hy
Ia p co da I do cho ng Ia I nhu ng quan dIo m cu a
Nhu ng nha Ngu y bie n
|2)
, “nhu ng nguo I quI uo c chu nghIa”.
Nhu ng nguo I na y cho ra ng Iua f Io va co ng ba ng chI Ia nhu ng quI
(2ì
Nhu ng nhu Ngu y bie n (8opbistsì. go m nbu ng gia o su tbo i co Hy La p, truo c oa
cu ng tbo i oo i 8ocratcs oa P/ato, Ji kba p noi trong Jc quo c Hy La p Jc gia ng Ja y
nbu ng kic n tbu c pbo tbo ng cu ng nbu kic n tbu c cbuyc n mo n Ju /oa i. Ho bj cbl
tricb oì /o i /y /ua n ngu y bic n (bc ngoa i co oc Ju ng nbung tbu c cba t tbì saiì.
108
uo c nha n fa o. Kho ng ha nh vI na o Ia du ng hoa c saI fru phI mo f
co ng do ng na o do , fho ng qua nhu ng Iua f Io va fa p fu c Huu lhien
cu a mình, quI djnh ra ng no du ng hoa c saI. Va y fhì no du ng hoa c
saI fa I mo f noI cho n va fho I gIan da c fhu – chu kho ng pho qua f.
Thoo Io fu nhIo n, Iu a bo c cha y o Hy Ia p gIo ng nhu no bo c cha y o
Ða Tu, nhung Iua f Io cu a Ða Tu va cu a Hy Ia p, Ia nhu ng va n do
quI uo c, fhì kho ng gIo ng nhau. Ho c fhuyo f Iua f “quI uo c” hay “ha u
fhIo n” da co suo f fu fho I nhu ng nha Ngu y bIo n co da I do n nhIo u
gIa o su Iua f ho c hIo n da I fho I chu ng fa.
Ða n ho I Iua f Tu nhIo n co IIo n quan fo I nhu ng dIo u kIo n hIo n
da I kho ng. Ca u fra Io I cu a fo I Ia no u su co ng ba ng va n co n IIo n
quan, fhì Iua f fu nhIo n co IIo n quan. Tha f va y, su quan fa m do n
Iua f fu nhIo n gIa fa ng mo f ca ch da c bIo f frong pha n fu fho ky
qua
|3)
, vo I kInh nghIo m cu a no vo Ioa I Iua f Io ha u fhIo n duo c ca c
cho do chuyo n cho a p da f. Ia y co gì mo f co ng da n Ðu c da ng
hoa ng duo I fho I Ða ng Quo c xa co fho bIo n mInh cho su do I Ia p
cu a anh fa fruo c nhu ng Iua f Io cu a xu so 7 Ia y co gì nhu ng fình
ca m rIo ng fu hay y kIo n ca nha n don fhua n7 Ngay ca su do I
kha ng hoa n foa n fha m kín do I vo I su a c do c ba f co ng cu ng pha I
ba f ro va o nhu ng ca n cu vu ng cha c hon.
Co fho no I gì vo su franh ca I ho I nha p chu ng fo c cu a rIo ng
chu ng fa7 Vo ma f ky fhua f, da y Ia ca u ho I fhuo c HIo n pha p,
nhung ho c fhuyo f Iua f-Tu nhIo n co dính da ng fo I. Cu m fu “do I
so ng, fu do, va quyo n so hu u” frong Tu Chính a n 14 pha n a nh a nh
huo ng cu a Iy fhuyo f Iua f-Tu nhIo n. Iua f Nha n quyo n
|4)
fhu a nha n
mo f ho c fhuyo f vo ca c quyo n fu nhIo n va ba f kha chuyo n nhuo ng.
ÐIo u ma To a A n To I cao |My ) pha I xa c Jjnb mo f ca ch da c bIo f Ia
(Jì
Ta c gia muo n no i 26 na m Ja u cu a tbc ky 20.
(4ì
Luu l Nhu n guye n (Bi// oj Pigbtsì. 10 Tu Cbinb a n Ja u tic n Jo i oo i Hic n pba p
My (1701ì , ba o oc nbu ng quyc n co ba n cu a Ja n cbu ng.
109
ca c quyo n fu nhIo n duo c HIo n pha p ba o da m co bj vI pha m bo I ca c
fruo ng ho c pha n bIo f chu ng fo c va fo n gIa o hay kho ng. No u chu ng
bj vI pha m, fhì nhu ng nguo I ba o vo To a A n To I cao co fho fuyo n
bo ra ng ca c bang o mIo n Nam da Ia m ra nhu ng Iua f kho ng pha I
Iua f, bo I vì chu ng kho ng co ng ba ng. “Mo l Iuu l mu hho ng co ng
bu ng Iu mo l Iuu l chi co lre n Junh nghîu,” Augusline no i.
Va AquInas no I fho m:
“Mo i /ua t /c cu a con nguo i kbo ng co gì ngoa i ba n cba t cu a
/ua t oì no ba t nguo n tu /ua t cu a tu nbic n. Nbung nc u ta i
mo t tbo i Jic m na o ba t ky no Ji trc cb kbo i /ua t cu a tu nbic n,
no kbo ng co n /a /ua t nu a ma cbl /a su xuyc n ta c cu a /ua t”.
32. T¡A N TH¡ L¡A T LK
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbu ng co ng Ja n to t Juo c yc u ca u tua n tbu /ua t /c Ju bo co ta n
tba nb cbu ng bay kbo ng. Cbu ng ta kbo ng Juo c pbc p co nbu ng
ba nb oi tra i /ua t Jc tru ng pba t nbu ng ai /a m sai, ngoa i tru boa t
Jo ng Jc Ja t to i nbu ng tbay Jo i trong /ua t /c ma cbu ng ta ngbì /a
sai. Tuy nbic n nbu ng nba ca i ca cb oa nbu ng nguo i tbuyc t gia o
kbo ng ngu ng buo ng oc mo t /ua t Ja o Ju c cao bon ma bo tuyc n bo
sc tbay tbc nbu ng /ua t /c cu a to quo c. La m sao cbu ng ta quyc t
Jjnb tua n tbco bc n na o Juo c kbi /ua t Ja o Ju c oa /ua t tba nb oa n
xung Jo t:
M.L.
M.I. fha n mo n,
XIn pho p dIo n da f ca u ho I cu a ba n fhoo ca ch na y: Con nguo I co
duo c bIo n mInh vì ba f fua n Iua f Ða n su khI dIo u do xung do f vo I Iua f
Ða o du c7 Ða y Ia ca u ho I gay go ma chu ng fa pha I duong da u frong
110
nhu ng hoa n ca nh vu a hIo m hoI vu a ga y phIo n phu c. Tho ng fhuo ng,
chu ng fa mong cho Iua f pha p cu a nha nuo c phu ho p vo I nhu ng
nguyo n fa c cu a Iua f da o du c – nhu ng nguyo n fa c cu a su co ng ba ng fu
nhIo n va cu a Iy frí. Chu ng fa mong cho Iua f da n su nha m va o ca I gì
co ng ba ng cu ng nhu ca I gì co Io I, va nhìn chung chu ng fa kho ng fha f
vo ng. Iua f Ða n su fhuo ng nga n ca m fhay vì ra Io nh vI pha m do I
so ng, fu do, quyo n so hu u, va nhu ng quyo n con nguo I kha c.
Ca c frIo f gIa va ca c nha fha n ho c nghI ra ng Iua f Ða n su pha I
phu ho p vo I Iua f Ða o du c cu ng nha n fhu c duo c ra ng mo f quI fa c
cu a Iua f Ða n su co fho , frong fruo ng ho p da c fhu , kho ng co ng
ba ng. Ðo do , fhoo quan dIo m cu a ho , no I du ng ra, no kho ng fhu c
su Ia Iua f. AugusfIno dIo n da f dIo u na y ra f ro : “Mo l Iuu l mu
hho ng co ng bu ng Iu mo l Iuu l chi co lre n Junh nghîu”. No
co fho co su c mu nh cu u nhu nuo c da ng sau no , nhung no fhIo u
uy guye n Ju o Ju c. No kho ng ra Io nh cho Iuong fa m va y chí
chu ng fa duo c.
Tho fhì, con nguo I du c ha nh pha I Ia m gì frong hoa n ca nh nhu
fho 7 Anh fa so gIa p ma f vo I haI Iu a cho n chính – ba f fua n Iua f hay
Ia m cho no fhay do I. Iu a cho n fhu nha f, ba f phu c fu ng da n su , duo c
Henry DuriJ Thoreuu
|1)
u ng ho . Nhu o ng nha n fha y, nguo I co ng
ba ng kho ng fho frong nha f fho I nha f frí vo I mo f da o Iua f kho ng
co ng ba ng. Anh fa kho ng fho kIo n nha n cho cho fo I khI anh fa va
nhu ng co ng da n co cu ng khuynh huo ng xoay xo sao cho Iua f do bj ba I
bo hoa c su a do I. Nguo I co ng ba ng, fhoo quan dIo m cu a Thoroau, pha I
sa n sa ng ba f phu c fu ng mo f Iua f kho ng co ng ba ng va nha n Ia nh ba f
ky hình pha f na o nha nuo c dua ra cho anh fa. Anh fa pha I ha nh
do ng mo f mình va ngay Ia p fu c cho ng Ia I dIo u saI fra I ba f co ng.
(1ì
Henry DuriJ Thoreuu (1S17 – 1S62ì. tic u /ua n gia oa tric t gia My . O ng /a
nguo i tbco tbuyc t Tic n ngbic m oa cbu ngbìa Tu Jo ba ng Ja u. Ca c ta c pba m cu a
o ng co tbc kc CiriI DisobeJience (“Ba t pbu c tu ng Ja n su ”, 1S40ì oa WuIJen
|1854), trong Jo o ng mo ta mo t Jo i so ng gia n Jj oa ga n gu i oo i tbic n nbic n.
111
Nhu Augusline, Aguinus nghI rang mof Iuaf dan su ma vI
pham Iuaf dao duc Ia mof Iuaf chI fon faI fron danh nghIa, rang
buoc chung fa bang vu Iuc cua no nhung khong phaI Ia Iuaf hIon
huu frong Iuong fam. Tuy nhIon, ong khuyon khong non baf phuc
fung mof Iuaf nhu fho mof cach qua do dang hoac qua voI va. Nhu
ong nhan fhay, muc dích cua Iuaf dan su Ia gIu cho xa hoI duoc yon
on va haI hoa. KhI nha nuoc ban hanh mof Iuaf khong cong bang vI
pham quyon fu nhIon, chung fa phaI quyof djnh xom co phaI su baf
phuc fung so gay haI nhIou hon IoI cho xa hoI hay khong.
Loche nghI rang moI nguoI dou co quyon franh dau chong IaI
nhung Iuaf khong cong bang, nhung, nhu Aguinus, ong cung dong
y phaI fhan frong. Chung nao nha nuoc con cung cap nhung phuong
fIon hop phap do fhay doI nhung Iuaf khong cong bang, fhì khong
co gì bIon mInh duoc cho su noI Ioan qua khích. Nou nhung ca nhan
baf phuc fung nhung Iuaf ma ho cho Ia khong cong bang, khong
cho don su sua saI khI co fho duoc, chính quyon dan su so khong
fon faI Iau, va chung fa so bj don vao fình frang vo chính phu.
Thoo Loche, chI no n no I Ioa n khI na o da so da n chu ng bj da n
a p mo f ca ch nghIo m fro ng vo I su vI pha m nhu ng quyo n fu nhIo n
cu a ho . Iu c a y va chI Iu c a y mo f su no I da y co vu frang – chu
kho ng pha I su ba f do ng chính kIo n phu phIo m cu a nhu ng ca nha n
rIo ng Io – so ko u do I su pha n xo f cu a Nuo c Tro I nhu fro ng fa I gIu a
da n chu ng va nhu ng ba o chu a caI frj ho fo I fo .
Ta f ca nhu ng fa c gIa no I fro n do u nha f frí ra ng mo f Iua f
kho ng co ng ba ng fhì kho ng bo buo c do I vo I Iuong fa m. Nhung ho
ba f do ng vo I nhau vo phuong fhu c ha nh do ng do cho ng Ia I no .
Ðo I vo I Thoreuu, su ba f phu c fu ng fu c fhì Ia su du ng da n duy
nha f va Ia ha nh vI fhIo f fhu c ma mo f con nguo I da o du c co fho
cho n Iu a. Nhung Aguinus va Loche muo n ca n nha c nhu ng ha u
qua cu a su ba f phu c fu ng va uo c Iuo ng fa m quan fro ng cu a su ba f
co ng ca bIo f do I vo I foa n fho ca u fru c cu a xa ho I da n su . Loche íf
112
o nga I hon Aguinus vo nhu ng ha u qua cu a ba f phu c fu ng, nhung
fha n fro ng hon Thoreuu.
Ða Ia p fruo ng fIo u bIo u na y da co a nh huo ng frong Ijch su va
nga y nay va n co n do nha n fha y. Nhu ng nguo I My djnh cu fro n
da f mo I franh ca I pha I Ia m gì fruo c pha p Iua f a p cho cu a nguo I
Anh da cha p nha n quan dIo m cu a Loche. Tha f va y, chu ng fa co
fho fìm fha y chính ngo n ngu cu a Loche, bIo n mInh cho su no I
Ioa n, frong nhu ng gIo ng mo da u cu a Tuyo n ngo n Ðo c Ia p. Trong
cuo c franh Iua n vo sau cu a nguo I My vo fình fra ng no Io va fIo n
frình Ia p pha p nhu Du o Iuu l No Ie bo lro n
|2)
, ca ba Ia p fruo ng
do u duo c fìm fha y o nhu ng nguo I cu ng coI fho cho no Io Ia ba f
co ng va nhu ng Iua f Io cu ng co no Ia fo I Io I. Ta I Nam PhI nga y
nay, nhu ng nguo I fIn va o quyo n con nguo I dang fha m fra Iuong
fa m ho do quyo f djnh cho n Iu a ha nh do ng na o cho ng Ia I da o Iua f
chu ng fo c ha n cho do chính quyo n cu a ho dua ra.
Ða f phu c fu ng fu c fhì, fhay do I fu ng buo c, hay chI fhay do I nhu
mo f phuong sa ch cuo I cu ng – da y va n Ia ba con duo ng chu yo u
duo c fa n fha nh do do I pho vo I nhu ng Iua f Io ba f co ng. Mo I nguo I
frong chu ng fa pha I fu quyo f djnh cho mình ca I gì Ia fo f do p hon
frong hoa n ca nh da c fhu : bIo u Io su pha n kha ng fhoo Iuong fa m
hay gIu gìn fra f fu da n su .
33. NH¡ NG OO ¡ HO ¡ VK LO NG TR¡NG THA NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ða y /a tbo i ma /o ng trung tba nb bj Ja t tba nb oa n Jc oa xa c
nba n mo t ca cb co ng kbai. Cbu ng ta Jo i bo i /o i tbc trung tba nb
(2ì
Luu l No Ie bo lro n (Fugitioc 8/aoc Lauì. Juo c tbo ng qua na m 170J oa bo sung
na m 1S60, qui Jjnb oic c ba t giu oa tra oc cbo cbu mo i no /c mic n Nam nuo c My
bo tro n.
113
cu a ca c tba y gia o oa tba m cbi cu a ca sinb oic n trong mo t so
truo ng bo p. Co cba ng mo t /ic n bc tbic t yc u giu a /o ng trung tba nb
oa /o i tuyc n tbc cbinb tbu c: Pba i cba ng /o ng trung tba nb cbl /a
oa n Jc u ng bo boa c pba n Jo i mo t bc tbo ng cbinb quyc n na o Jo ,
bay no co n co y ngbìa ro ng bon: Lo ng trung tba nb Jo i oo i nbu ng
nguyc n ta c bay Jo i oo i nbu ng con nguo i tbì sao:
G.M.
C.M. fha n mo n,
Io ng frung fha nh Ia gIu nguyo n Io I cam ko f hay fho hu a cu a
ca nha n. No bao ha m mo f su ra ng buo c gIu a nhu ng con nguo I
hoa c Io ng kIo n frInh do I vo I mo f su nghIo p hay mo f nguyo n fa c
na o do . Mo f nguo I frung fha nh fhì chung fhu y vo I su ra ng buo c
na y, va anh fa fho hIo n dIo u do frong ha nh do ng, phu ng su , va hy
sInh. Trung fha nh kho ng don fhua n Ia fình ca m hay y kIo n, ma
hIo n fha n frong do I so ng fhu c.
Nhung phu ng su kho ng pha I Ia quj Iu y, va frung fha nh kho ng
pha I Ia va ng Io I ma y mo c. No duo c cho dI mo f ca ch fu nguyo n,
ba ng ca fa m Io ng va fa m frí cu a con nguo I. Mo f con nguo I ga n bo
fha f fu do va cha c cha n vo I ca I gì anh fa da nh gIa Ia fo f va du ng
– kho ng pha I vo I ca I gì do co ng Iua n a p da f Io n anh fa.
Io ng frung fha nh co fho duo c chu ng fhu c ba ng mo f Io I hu a
ro ra ng. Nhu ng ví du cu a no Ia Io ng frung qua n o fho I Trung Co ,
Io I hu a ko f ho n, va Io I fuyo n fho frung fha nh vo I fo quo c cu a
mình. NghIa go c cu a fu frung fha nh Ia gIu nguyo n, kho ng fhay
do I Io I no I cu a mình. Nhung Io I hu a kho ng ca n pha I ro ra ng hay
fhoo fu ng chu mo f, ma Io I hu a cu a mo I nguo I pha I ca ng co fính
ra ng buo c hon khI no kho ng duo c no I ra. Nhu ng da u hIo u cu a
frung fha nh, cu ng nhu nhu ng da u hIo u cu a fình yo u, kho ng ca n
do Io ra ngoa I.
114
Io ng frung fha nh fhuo ng IIo n quan fo I mo f so kIo u co ng do ng
nguo I. No ra ng buo c ba n bo , fha nh vIo n frong gIa dình, co ng da n cu a
mo f co ng do ng chính frj, va fín do cu a mo f fo n gIa o. Chu ng fa da qua
quan fa m do n su frung fha nh frong chính frj do n do chu ng fa quo n
ma f nhu ng kIo u frung fha nh kha c cu a con nguo I. Chu ng fa quo n
ra ng frung fha nh fruo c kIa co nghIa Ia su chung fhu y vo cho ng, Ia
gIu dung IoI hua hon. DesJemonu
|1)
noI mof cach dung dan voI
OlheIIo
|2)
ra ng na ng Ia “nguo I vo dích fhu c va chung fhu y” cu a cha ng.
Trung fha nh fro no n mo f va n do nghIo m fro ng khI co xung do f
cu a nhu ng Io ng frung fha nh. Xung do f gIu a frung fha nh fo n gIa o
va frung fha nh chính frj fhuo ng xuyo n bj cuo ng dIo u frong va n
chuong va Ijch su . Nhu ng fín do Co Ðo c gIa o fho I so ky da f su
frung fha nh vo I fín nguo ng cu a mình cao hon su fua n fhu nhu ng
sa c Io nh cu a hoa ng do . Nhu ng nguo I chu fruong ba I no o My da f
su frung fha nh vo I Iua f da o du c cao hon su fua n fhu HIo n pha p.
Nhu ng nguo I Ðu c cho ng Ða ng Quo c xa muu fính cho ng Ia I chính
quyo n cu a ho va gIu p do ca c quo c gIa fhu djch frong Tho chIo n II,
vì mo f su frung fha nh cao hon. Nhu ng fín do Co Ðo c gIa o, nhu ng
nguo I chu fruong ba I no , va nhu ng nguo I cho ng Quo c xa , dI nhIo n,
bj ca c chính quyo n da n su coI Ia pha hoa I va pha n bo I.
TrIo f gIa My Josiuh Royce gIa I quyo f va n do na y frong cuo n
sa ch cu a o ng ba n vo Io ng frung fha nh. O ng coI Io ng frung fha nh
Ia du c ha nh cao nha f, Ia su chu foa n Iua f da o du c. Kho ng co no ,
Royce no I, con nguo I kho ng Ia gì ca , vì anh fa fhIo u fa m dIo m da o
du c cho do I mình. Io ng frung fha nh Ia dIo u fhIo n pho qua f ra ng
buo c con nguo I vo I fra f fu da o du c va o vo I nhau. Ðo va y, xung do f
cu a nhu ng su frung fha nh Ia faI ho a. No gIo ng nhu mo f cuo c no I
chIo n frong fra f fu da o du c.
(1ì
DesJemonu oa
(2ì
OlheIIo. bai nba n oa t cbinb trong oo bi kjcb “Otbc//o” cu a 8bakcspcarc.
115
Io ng frung fha nh dích fhu c, fhoo Royce, kho ng bao gIo ca n
do n vIo c pha hu y hay Ia m ma f fa c du ng Io ng frung fha nh cu a
nguo I kha c. O ng khuyo n no n fo n fro ng Io ng frung fha nh o ba f cu
noI na o no xua f hIo n, ngay ca khI no nha m do n mo f mu c fIo u ma
chu ng fa cho ng do I. Royce u ng ho “Io ng frung fha nh vo I frung
fha nh” va hình dung mo f co ng do ng da o du c Iy fuo ng noI fa f ca
Io ng frung fha nh cu ng ho a ho p.
Chu ng fa ha y a p du ng kha I nIo m cu a Royco va o nhu ng va n do
cu a Io ng frung fha nh fho I nay. Mo f nha nuo c yo u ca u co ng da n
cu a mình xa m pha m nhu ng xa c fín da o du c va fo n gIa o sa u sa c
nha f cu a ho Ia pha m fo I pha n bo I Io ng frung fha nh. Ðo Ia Iy do
fa I sao chu ng fa fo n fro ng quyo n pha n do I co y fhu c do I vo I nghIa
vu qua n su hay do I vo I vIo c cha o co .
Ho fhong chính quyon cua chung fa khong you cau cong dan
chap nhan baf ky hoc fhuyof xa hoI hay kInh fo dac fhu nao.
WenJeII WiIIhie
|3)
sInh fhoI da chI ra rang chung fa fhu fIou vIoc
chIom huu no Io – mof hình fhuc fu huu fruyon fhong – frong
khuon kho HIon phap cua chung fa. Va Toa an ToI cao da fuyon bo
rang khong vIon chuc nao duoc quyon ra Ionh cho chung fa phaI fIn
caI gì hoac frung phaf chung fa nou chung fa khong chap nhan
nhung fín Iy fhong frj. Trung fhanh khong phaI Ia fuan fhoo.
34. BA N CHA T C¡ A BO N PHA N OA O O¡ C
Tbua tic n sì AJ/cr,
Cbu ng ta ca ngo i con nguo i oì Ja m cbju tra cb nbic m oa kbic n
tra cb bo oì ta c tra cb. Y tbu c tra cb nbic m Juo c coi nbu Ja u bic u
cu a mo t tinb ca cb to t. Ba n cba t cu a tra cb nbic m Ja o Ju c /a gì, oa
(Jì
WenJeII WiIIhie (1S02 – 1044ì. cbinb trj gia kic m /ua t gia My .
116
nguo n go c su yc u sa cb cu a no Jo i oo i cbu ng ta /a gì: Con nguo i
cbl cbju tra cb nbic m oc nbu ng gì anb ta /a m cbo nguo i kba c, bay
anb ta co n pba i cbju tra cb nbic m oc nbu ng gì anb ta /a m cbo
cbinb mìnb:
G.W.
C.W.fha n mo n,
Tra ch nhIo m bao ha m bo n pha n ca nha n do I vo I nguo I kha c.
“Chju lru ch nhie m” nghIa don Ia “co lhe lru Io i” cho nhu ng su
vIo c chu ng fa Ia m hoa c kho ng Ia m. Y nIo m ca n ba n vo fra ch
nhIo m na y co fho fìm fha y o ngay gIu a nhu ng quy uo c da o du c va
ho fho ng pha p Iy cu a chu ng fa. Chu ng fa so gIa p ma f vo I nhu ng
fra ch nhIo m frong mo I gIaI doa n cu a cuo c so ng ha ng nga y cu a
chu ng fa – frong gIa dình, frong no Iu c hay co ng vIo c cu a chu ng
fa, va frong co ng doa n chính frj.
Nhung baf dong chu you vo frach nhIom dao duc xoay quanh
nguon goc va pham vI cua no – van do chung fa chju frach nhIom
fruoc aI va vo caI gì. Mof so nha fu fuong daf nguon goc cua bon
phan dao duc frong monh Ionh cua mof quyon Iuc cao cap – Iuaf cua
Thuong Ðo hay nha nuoc. Mof so khac qua quyof rang chính fIong
noI fham kín cua Iuong fam, chu khong don fhuan Ia quyon Iuc
cao ca p, cuo ng ba ch chu ng fa fua n fhu Iua f Io da f ra cho chu ng fa.
Cu ng co nhu ng nguo I kha c chu fruong ra ng fra ch nhIo m don fhua n
ba f nguo n fu nhu ng quy fa c xu fho do Iy frí cu a rIo ng chu ng fa
no u Io n.
Ví du , bo n pha n gIu p do gIa dình, cha m so c vo con cu a mo f
nguo I, fhuo ng do Iua f Io cu a nha nuo c da f ra. Anh fa chju fra ch
nhIo m fhoo Iua f pha p, va co fho bj fru ng pha f no u anh fa kho ng
hoa n fha nh fra ch nhIo m na y. Nhung ha u ho f nguo I fa fua n fhoo
Iua f pha p na y kho ng pha I vì so bj pha f, ma vì ho ca m fha y mo f y
117
fhu c bo n pha n fha m kín pha I ba o bo c gIa dình ho . Tha m chí noI
na o kho ng co Iua f pha p ro ra ng, con nguo I da o du c va n chu foa n
nhu ng fra ch nhIo m cu a ho .
Ðon day chung fa da ban vo nhung nghIa vu cua chung fa doI
voI nguoI khac. NgoaI ra, frach nhIom dao duc cua chung fa co mo
rong doI voI chính chung fa khong7 ArIsfofIo cho rang no chi IIon
quan foI nguoI khac; vì fhoo ong, moI bon phan cua chung fa dou
xuaf phaf fu nguyon fac cong bang, Ia nguyon fac “noi Jen moi
guun he cuu mol nguoi roi Jong Ioui cuu unh lu.” Thoaf ngho
no duong nhu Ia van do Io fhuong do hIou, vì nhung IoI hua va gIao
kof cua chung fa Iuon Iuon IIon quan foI nhung nguoI khac.
Nhung PIafo chI ra ra ng Ia m dIo u ba f co ng cho nguo I kha c Ia
fu bIo n mình fha nh ba f co ng, va vì fho Ia m ho ng va xo I mo n
chính co f Io I cu a nha n ca ch da o du c. NhIo u nha fu fuo ng kha c
kha ng djnh ra ng chu ng fa chju fra ch nhIo m vo ma f da o du c fìm
kIo m su fha f cu ng nhu no I ra no cho nguo I kha c. Nielzsche no I
ra ng no I do I vo I chính mình, chu kho ng pha I vo I nguo I kha c, Ia su
ba f Iuong Io n nha f frong mo I su ba f Iuong.
Pha m vI cu a fra ch nhIo m da o du c co fho duo c mo ro ng do bao
go m vIo c su du ng va Ia m du ng fa m ho n va fha n xa c cu a chính
mo I mo f con nguo I. Anh fa chju fra ch nhIo m vo nhu ng gì anh fa
Ia m cho chính mình. Co so cu a fra ch nhIo m Ia gì khI no duo c
quan nIo m mo f ca ch ro ng ra I nhu fho 7
Kanf fra Io I ra ng ca c nghIa vu cu a chu ng fa do I vo I chính ba n
fha n va do I vo I nguo I kha c do u chju pha n xo f nhu nhau bo I Iua f
da o du c. O ng bIo n Iua n ra ng chu ng fa bj cuo ng ba ch frong Iuong
fa m pha I Ia m ba f cu dIo u gì ma Iy frí fuyo n bo Ia du ng, du nguo I
kha c co dính Iíu fo I hay kho ng. Chu ng fa o frong cu ng mo I quan
ho vo I chính mình va vo I nguo I kha c fhoo quI Iua f da o du c pho
qua f. Vì fho , Kunl cho ra ng chu ng fa du ng no n bao gIo Ia m dIo u
118
gì ma chu ng fa kho ng muo n no fro fha nh mo f quI Iua f pho qua f
cho fa f ca con nguo I, mo I noI cho n, va fho I gIan.
Trong cuoc song fhuc fo, dI nhIon, nhung xung dof nay sInh gIua
nhung frach nhIom cua chung fa doI voI chính ban fhan va nhung
frach nhIom cua chung fa doI voI nguoI khac. Trong hoan canh
dIon hình cua haI nguoI bj froI daf fron bIon ma chI co mof caI bo
du cho mof nguoI, xung dof gIua bon phan doI voI nguoI khac va
bon phan doI voI chính mình Ion don muc cuc doan bI kjch. No daf
ra cau hoI con nguoI co bj buoc phaI cuu Iay mang song cua chính
mình voI caI gIa cua mang song nguoI khac, hay cuu mang song
nguoI khac voI su fon fhaf cua chính mang mình hay khong. Chung
fa co íf nhung ví du bI fham hang ngay fhoo do chung fa phaI quyof
djnh gIua nghIa vu cua chung fa doI voI nguoI khac va voI chính
mình. Trong faf ca nhung van do dao duc ma con nguoI phaI duong
dau, khong co gì kho khan hon van do xung dof gIua cac bon phan.
35. PHA M G¡A CON NG¡O ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbu ng nba ca i ca cb cbinb trj oa xa bo i tbuo ng no i oc mo t so
Jic u kic n nbu /a su /a ng ma pba m gia con nguo i. “Pba m gia con
nguo i” ma bo no i to i co y ngbìa gì: Pba m gia con nguo i co pba i /a
cbuyc n oc nbu ng quyc n cbinb trj oa nbu ng Jic u kic n so ng tu tc ,
bay no /a ca i gì kba c bon: Con nguo i trong tbo i bic n Ja i co pba m
gia it bay nbic u bon trong qua kbu :
K.M.
K.M. fha n mo n,
Ðo fra Io I ca u ho I cu a anh ca n fhIo f pha I nha c Ia I su pha n bIo f
pho bIo n gIu a vIo c so ng don fhua n va so ng fo f do p. Chua fu ng co
aI nha m Ia n cho ra ng mo I hoa f do ng cu a con nguo I do u co mo f
119
pha m gIa nhu nhau. Cuo c so ng con nguo I co gIa frj da c bIo f cu a no
chI fo I khI no da f duo c su fha nh da f fho ng qua nhu ng hoa f do ng
co fính nguo I ro ro f. Truo c ho f, da y Ia nhu ng muu ca u fu do va
gIa I fhoa f fa o ra nhIo u fha nh qua cu a fInh fha n va cu a va n mInh.
ÐI nhIo n, su fo n fa I va fình fra ng khoo ma nh vo fho cha f co
fa m quan fro ng cu a chu ng; frong mo f y nghIa na o do chu ng Ia
nhu ng mu c fIo u ca n fhIo f nha f cu a nhu ng no Iu c cu a chu ng fa, bo I
vì no u fhIo u chu ng, chu ng fa kho ng fho Ia m duo c dIo u gì kha c.
Tuy nhIo n, du Ia ca n fhIo f nha f, chu ng va n Ia nhu ng mu c fIo u íf
fính nguo I nha f cu a chu ng fa. Ioa I va f cu ng nhu con nguo I do u
franh da u do so ng co n. Pha m gIa da c bIo f cu a con nguo I na m o
nhu ng fha nh qua ma kho ng con va f na o kha c co duo c, fuy nhu ng
con va f kha c cu ng co nhu con nguo I nhu ng fha nh qua vo fhu c a n,
cho o , va fha m chí vo ngu nghI va choI du a.
Trong fa f ca ca c xa ho I fIo n-co ng nghIo p fho I xua, con nguo I
duo c chIa fha nh haI gIaI ca p fuong u ng vo I Ioa I co ng vIo c ma ho
Ia m. Mo f fhIo u so da c quyo n, nhu ng fha nh vIo n cu a gIaI ca p hu u
sa n, Ia nhu ng nguo I duy nha f co du fho I gIan ra nh do fhoo duo I
nhu ng hoa f do ng khaI pho ng – mo mang ca c Ioa I hình ngho fhua f
va khoa ho c, va pha f frIo n nhu ng fhIo f cho nha nuo c va fo n gIa o.
So co n Ia I, fuyo f da I da so , pha I da nh foa n bo fho I gIan cu a do I
mình cho nhu ng co ng vIo c va f va don dIo u kho ng bao gIo du f.
ÐIo u na y du ng vo I nhu ng nguo I no Io bj chIo m hu u va nhu ng
nguo I fho fhu co ng kho saI cu a Hy Ia p va Ia Ma co da I, du ng vo I
gIo I no ng no cu a ca c no n kInh fo no ng nghIo p cu a cha u A u fho I
phong kIo n, va du ng vo I “nhu ng ko no Io Ia m fhuo ” fa o fha nh gIaI
ca p vo sa n co ng nghIo p va o gIu a fho ky 19.
ArnoId Toynboo mo fa fình fra ng na y ra f ro :
“Trong suo t na m bay sa u nga n na m qua, nbu ng nguo i cbu
cu a nc n oa n minb Ja cuo p Joa t tu nbu ng nguo i no /c su
120
Jo ng go p cu a bo oa o nbu ng kc t qua co ng oic c cbung cu a xa
ho I mo f ca ch nha n ta m cba ng kba c gì cbu ng ta cuo p Joa t
ma t ngo t cu a nbu ng con ong. 8u xa u xa oc ma t Ja o Ju c cu a
ba nb oi ba t co ng /a m bocn o ca i Jc p tba m my cu a tba nb
qua ngbc tbua t, tuy nbic n, cbo to i nay, tbic u so buo ng /o i
ba t cbinb tu nc n oa n minb oa n co mo t /o i ba o cbu a bic n
nbic n tbco /c tbuo ng Jc tu ba o oc mìnb”.
Ðo Ia su Iu a cho n, ho co fho ba o chu a, gIu a fha nh qua cu a no n
va n mInh cho mo f fhIo u so va kho ng co fha nh qua na o ca … Io I
ba o chu a na y Ia Io I ba o chu a da ng fIn ca y, fha m chí frong fho gIo I
phuong Ta y na ng do ng vo ky fhua f, do n fa n suo f fho ky 18, nhung
nga y nay su fIo n bo vo co ng ngho chua fu ng fha y frong mo f fra m
na m chu c na m qua da Ia m cho chính Io I ba o chu a do ma f hIo u Iu c.
Nhu ng fha ng fIo n vo co ng ngho da ng nga c nhIo n da Ia m cho
nga y ca ng nhIo u nguo I co fho co nga y ca ng nhIo u fho I gIan fInh
fhu c fhoa f kho I co ng vIo c va f va . CIo da y ho co fho fIo n ha nh
nhu ng hoa f do ng khaI pho ng va sa ng fa o. Ða ng ca ch huo ng fhu
mo f mu c do da ng ko fình fra ng ba o da m va do c Ia p vo kInh fo ,
hIo n nay nga y ca ng co nhIo u nguo I co co ho I da f duo c nha n pha m
fro n vo n.
Mo f fru co f bo sung cu a nha n pha m Ia su fhu huo ng fình fra ng
cu a mo f nguo I fu do fho ng qua vIo c fhu c ha nh fu do chính frj. Mo f
su fu do nhu fho chI ha n cho cho mo f fhIo u so frong qua khu bo I
vì chI co fhIo u so do mo I co su do c Ia p va ba o da m vo kInh fo ma
kho ng co no fu do chính frj kho ng fho duo c su du ng mo f ca ch hIo u
qua . Su mo ro ng da c quyo n Ia bIo u hIo n vo ma f chính frj cho su
mo ro ng fu ng buo c ca I mu c do do c Ia p kInh fo cho nga y ca ng
nhIo u nguo I. Nhu ng nguo I na y do n Iuo f ho du ng su c ma nh mo I do
ba o vo va mo ro ng quyo n Io I va da c a n cu a dja vj chính frj cu a ho .
Nhu fho ho fIo n ha nh kIo m soa f va n mo nh cu a ho , do Ia dIo u
fhIo f yo u do I vo I ba f ky kha I nIo m nha n pha m na o.
121
Ngay ca khI da co su fhoa I ma I vo kInh fo va fu do chính frj,
nguo I fa va n co fho kho ng co duo c nha n pha m. No u anh fa kho ng
Io I du ng nhu ng co ho I na y ba ng ca ch fIo n ha nh nhu ng hoa f do ng
da o du c fhu c cha f qua do con nguo I muu ca u ha nh phu c va phu ng
su Io I ích chung cu a xa ho I ho so ng, fhì anh fa cu ng cha ng fo f gì
hon fruo c da y. Mo f con nguo I kho ng fho bj o p buo c pha I so ng mo f
cuo c so ng fu do hoa c fIo n ha nh nhu ng hoa f do ng khaI pho ng. Anh
fa co fho phí pha m fa f ca fho I gIan va na ng Iu c cu a mình frong
bIo ng nha c hay frong nhu ng fro fIo u khIo n ma no Ia m hu ho ng
anh fa. CIa nh duo c nha n pha m do I ho I anh fa fIo n fo I mo f mu c do
quan fa m cao hon nhIo u.
36. NH¡ NG O¡K ¡ TO T OK P C¡ A THK G¡O ¡ NA Y
Tbua tic n sì AJ/cr,
Trong xa bo i cu a cbu ng ta, cbu ng ta Ja nb gia ra t cao oic c
gia nb Juo c cu a ca i oa t cba t. Cbu ng ta co kbuynb buo ng pba n xc t
con nguo i qua tba nb co ng oa t cba t cu a bo . Nbung ca c nba Ja o
Ju c oa ca c oj tba nb /uo n /uo n kbuyc n ra n cbo ng /a i cbu ngbìa oa t
cba t oa su kboa i /a c cu a ca c gia c quan. Cbu ngbìa oa t cba t /a gì,
oa ta i sao no bj coi /a xa u:
T.H.
T.H. fha n mo n,
Con nguo I da cha p nha n ba Ia p fruo ng ca n ba n do I vo I cu a ca I
va f cha f va nhu ng dIo u fho a ma n.
Thu nha f Ia chu nghIa kho ha nh – su fu cho I hoa n foa n cu a ca I
va f cha f va nhu ng fho a ma n xa c fhjf. Mo f so nha fu fuo ng Iua n Iy
va fo n gIa o cho ra ng fho gIo I va f cha f kho ng quan fro ng, hoa c, fo
hon, no ca n fro gho go m vIo c da f fo I su foa n ha o fInh fha n. Ða y
122
Ia Ia p fruo ng pho bIo n va Ia u do I. No Ia Iy fuo ng chI pho I cu a fo n
gIa o va da o Iy cu a nguo I HinJu
|1)
. Ma c du kho ng pha I Ia fro ng
fa m frong ca c fo n gIa o o phuong Ta y, no cu ng do ng mo f pha n
quan fro ng o do .
Ia p fruo ng fhu haI Ia chu nghIa va f cha f hoa c chu nghIa khoa I
Ia c – su fho m fhuo ng fhoo duo I cu a ca I fra n gIan va nhu ng khoa I
Ia c va f cha f nhu nhu ng dIo u fo f do p co ba n cu a con nguo I. Ða y
cu ng Ia Ia p fruo ng pho bIo n va Ia u do I. Trong hình fhu c don so
nha f cu a no , no cho fIo n ba c Ia dIo u quan fro ng nha f cu a cuo c
so ng. Chu ng fa ba f ga p nhu ng mo fa vo no frong fhuyo f hhuye n
nho
|2)
bon cof cua mof ca khuc fhoI danh “Nhung rien him cuong
Iu bu n lo l nhu l cu u co gu i” va frong ca u nga n ngu quon fhuo c
“A n, uo ng, ru rui choi, rì ngu y mui chu ng lu se che l.” Tha f
fhu vj khI nha n fha y ra ng kho ng co kIo f fa c na o va kho ng co frIo f
gIa vI da I na o fu ng da y ho c fhuyo f na y. Nhu ng nguo I rao gIa ng va
fhu c ha nh no co Io kho ng co fho I gIo hay khuynh huo ng vIo f sa ch.
Ia p fruo ng fhu ba kha ng djnh gIa frj cu a ca dIo u fo f va f cha f
Ia n dIo u fo f fInh fha n. Thoo quan dIo m na y nhu ng dIo u fo f va f
cha f nhu cu a ca I, su c khoo , fhu c a n, va su khoa I Ia c fình du c fhu c
su Ia fo f va kho ng no n phu nha n. Nhung, quan dIo m do cu ng cho
ra ng, chu ng pha I Ia fhu yo u hon so vo I nhu ng dIo u fo f do p fInh
fha n – frI fhu c, co ng ba ng, fình yo u – vì su an sInh hoa n foa n cu a
mo f con nguo I va su fhjnh vuo ng cu a co ng do ng. Trong ca ba Ia p
fruo ng, Ia p fruo ng dung ho a na y Ia kho fhu c ha nh nha f.
Thoa f fIo n con duo ng kho ha nh Ia kho , nhung, mo f khI da Ia m
chu duo c y chí, no fro no n fuong do I do . Nguo I kho ha nh chI no I
(1ì
HinJu. nguo i, o mic n Ba c A n Ðo , tbco A n Ðo gia o, nguo i HinJu.
(2ì
Thuyel hhuyen nho (cynismì. mot truong pbai trict boc co Hy Lap coi tbuong su
tboai mai oa ticn ngbi, Jo /a truong pbai cua nbung nguoi /anb xa cuoc Joi (ycm tbcì.
123
Kho ng fruo c fho gIan va fhu nhu c du c, va cuo I cu ng nhu ng fho m
kha f kho ng duo c fho a ma n so fa n Iu I ma f. Nguo I duy va f cha f
hay nguo I fhoo chu nghIa khoa I Ia c no I Vu ng fruo c ba f cu ca I gì
Ia m ha I Io ng nhu ng gIa c quan anh fa, hoa c Ia m da y fu I fIo n anh
fa. CIo ng nhu nguo I kho ha nh, anh fa Ia nha chuyo n mo n va
kho ng co kho kha n gì ga n ko f nhu ng dIo u fo f do p va f cha f va fInh
fha n fha nh mo f fho ha I ho a fho ng nha f. Nguo I dI fhoo con duo ng
dung ho a Iu c na o cu ng ga p va n do na y. CIu cho haI Ioa I dIo u fo f
do p frong mo f fra f fu va fI Io fhích ho p Ia mo I Io Ia ng va ba n fa m
fhuo ng xuyo n cu a anh fa.
Ma c du va y, va n co Iy do na o do do fIn ra ng da so chu ng fa,
no u suy nghI ky vo no , do u cho n con duo ng dung ho a. Nhung da so
chu ng fa kho ng fho hoa c mIo n cuo ng fho hIo n su quan fa m hay Io
Ia ng ma no do I ho I. Chu ng fa hay quo n vIo c su du ng va mu c dích
du ng ca ch nhu ng cu a ca I va f cha f ma chu ng fa fhoo duo I.
Mo I da u chu ng fa mua mo f chIo c xo hoI vì mu c dích dI Ia I don
gIa n. Ro I no fro fha nh mo f fho gIa va su fIo u xa I xa hoa. Sau do ,
mo f chIo c xo kho ng du – chu ng fa pha I co íf nha f haI hoa c ba
chIo c. Cuo I cu ng, chu ng fa da m ra mo ma n xo hoI ga n nhu chính
no Ia cu u ca nh va y. Chu ng fa bj a m a nh bo I fa I sa n cu a chu ng fa.
Thay vì chu ng fa su du ng no , no Ia I su du ng chu ng fa.
Su nha n fhu c ra ng fo I Io I na m o cho fham Iuyo n cu a ca I va f
cha f, chu kho ng pha I ba n fha n cu a ca I, duo c dIo n da f frong fruyo n
fho ng frIo f ho c va fo n gIa o phuong Ta y. ArislolIe pha n bIo f gIu a
vIo c Ia m gIa u chính da ng, no dom Ia I cho chu ng fa nhu ng phuong
fIo n ca n fhIo f do so ng mo f do I da ng hoa ng, vo I vIo c vun vo n fIo n
cu a chI vì fIo n cu a. KInh fha nh kha ng djnh su fo f do p cu a fho gIo I
va f cha f, nhu Ia su sa ng fa o cu a Chu a da nh cho con nguo I. No da
kích su do I ba I cu a IInh ho n fhuo ng dI ko m vo I su gIa u sang,
nhung kho ng da kích ba n fha n su gIa u sang. Nguo I fhanh nIo n
frong Phu c A m pha m saI Ia m kho ng pha I vì anh fa gIa u co , ma
124
bo I vì anh fa Ia ko no Io cho su gIa u co va fIo n nghI cu a anh fa do n
mu c anh fa kho ng fho fu bo no do fhoo duo I do n fInh fha n va
cha n Iy .
3?. X¡NG OO T G¡¡ A LY TRÍ VA T¡NH CA M
Tbua tic n sì AJ/cr,
Cbu ng ta Juo c kbuyc n ba o ba y Jc cbo /y tri /a m cbu oa Ju ng
Jc cbo tìnb ca m cu a cbu ng ta boa n toa n cbi pbo i cbu ng ta, Ðo ng
tbo i cbu ng ta Juo c Ja y ra ng Ju ng a p cbc nbu ng tìnb ca m cu a
cbu ng ta, c ra ng cbu ng ta sc tro nc n tra m ca m. Pba i nbu tbc na o:
Cbu ng ta nc n Jc cbo ca m xu c cu a cbu ng ta tu Jo boa t Jo ng bay
kic m soa t cbu ng: Cbu ng ta pbo i bo p /y tri oo i tìnb ca m nbu tbc
na o Ja y:
D.8.
Ð.S. fha n mo n,
Ca m xu c, nhu fu ngu cho fha y, Ia m Iay do ng chu ng fa. So ha I,
gIa n du , yo u fhuong, va vuI vo ga y xa o fro n chu ng fa fu bo n frong
va fhuo ng khIo n chu ng fa ha nh do ng huo ng ra bo n ngoa I. Su
ma nh IIo f, kích fhích, va xung Iu c da n fo I ha nh do ng na y fuong
pha n sa u sa c vo I su vo fu, ca n ba ng, va dIo m fInh ga n vo I Iy frí.
Ca c fa c gIa vI da I frong fruyo n fho ng cu a chu ng fa ba n vo su
fuong pha n na y va do xua f nhu ng Iy fhuyo f kha c nhau vo ca c vaI
fro dích xa c cu a Iy frí va fình ca m frong do I so ng con nguo I. Ho
frình ba y ba quan dIo m chính:
|1) Iy frí pha I chI pho I fình ca m.
|2) Iy frí pha I Ioa I bo fình ca m.
|3) Tình ca m pha I fho ng frj Iy frí.
125
ArislolIe va PIulo fhoo quan dIom fhu nhaf. ÐoI voI haI ong, Iy
frí Ia quan nang dac bIof cua con nguoI, no phan xof chính xac caI
gì fof va huong con nguoI dI fhoo nhung muc fIou dung. HaI ong
cung cho rang fình cam Ia mof phan cua ban chaf con nguoI va Ia
phan hop fhanh can fhIof cua cach cu xu va hanh vI dao duc. Thoo
quan dIom nay, fình cam Ia fof khI no phu fhuoc mof cach fhích
dang vao Iy frí va duoc Iy frí su dung do phuc vu cho nhung cuu
canh fof dop. Thaf vay, doI voI ArIsfofIo, nhung duc hanh cof you
nhu dIou do va dung cam Ia nhung fhaI do hoac nhung phan ung
fình cam quon fhuoc, chung fhuc hIon nhung monh Ionh cua Iy frí.
Quan dIo m fhu haI, chu yo u do ca c frIo f gIa fruo ng pha I Kha c
ky nhu Epiclelus va Murcus AureIius fhoo duo I, cho ra ng chu ng
fa pha I fìm ca ch a p cho fình ca m cu a chu ng fa va sau cu ng fu bo
chu ng. Iy fuo ng Ia fình fra ng xa ro I hoa c Ia nh da m hoa n foa n –
su vo ca m fhoo nghIa don – do I vo I ba f ky ca I gì co fho kích do ng
va qua y ra y chu ng fa. Kho ng co gì duo c pho p khua y do ng fIo n
frình chung do u do u cu a su pha n xo f cu a chu ng fa hoa c su dIo m
fInh bo n frong cu a chu ng fa. Chu ng fa pha I “kha c ky chju du ng”
ngay ca khI do I ma f vo I ca I cho f cu a nhu ng nguo I fha n yo u, nhu ng
no I kho cu a rIo ng mình, fha I do cu a fho gIan do I vo I chu ng fa,
nhu ng fha m ho a chung hay rIo ng. Nhu ng nguo I Kha c ky nha m
fo I vIo c gIa I fhoa f kho I nhu ng dam mo , chu kho ng nha m fo I vIo c
Ia m chu va fham gIa cu a ho va o do I so ng da o du c.
Trong fho I hIo n da I, ¡mmuuneI Kunl ba y fo mo f quan dIo m
hoI gIo ng nhu va y. O ng cho ra ng fhIo n y dích fhu c pha I hoa n foa n
kho ng bj a nh huo ng bo I nhu ng dam mo . ChI bo n pha n kho ng fho I
Ia do ng co chính da ng mo f ca ch fhua n Iy cu a ha nh vI da o du c.
Khuynh huo ng va su fhích fhu do u kho ng quan fro ng frong pha m
vI da o du c.
Quan dIo m fhu ba, fhoo do fình ca m pha I Ia quan fro ng nha f,
chu yo u Ia mo f Ia p fruo ng hIo n da I. Ca c frIo f gIa fruo ng pha I
126
Lung mun Ðu c o cuo I fho ky 18 va da u fho ky 19 – ca c fa c gIa
nhu ScheIIing
|1)
, SchIeiermucher
(2)
, va NoruIis
|3)
– nha n ma nh
fính uu fro I cu a ca m xu c, fuo ng fuo ng, va fru c gIa c frong vIo c fhu
nha n frI fhu c va su foa n ma n cu a cuo c so ng. Ho cho ra ng Iy frí
pha n fích kho ng du va Ia m Ia c frong no Iu c cu a con nguo I nha m
fìm kIo m nhu ng chIo u sa u cu a su fo n fa I.
Nha fho Anh WiIIium BIuhe
|4)
frình ba y mo f quan dIo m fuong
fu nhu Io I pha n kha ng mang fính fIo n frI do I vo I su ca f na f cuo c
so ng nguyo n vo n cu a con nguo I bo I fu duy fhua n Iy va bo I khoa
ho c hIo n da I cu ng co ng ngho . O ng cho fha y su fuong pha n gIu a
a nh sa ng ru c ro cu a su fho m kha f duo c fho a ma n vo I nhu ng ha u
qua kho ho o cu a vIo c kIo ng khom. O ng no I, “Thu l Ju ng nguye n
ru u nhu ng su chu ng cho ng, phu c muy cho nhu ng cu i chu ng
buo ng,” va “Um lu m Iu cu i Je p.”
Quan dIo m cu a SigmunJ FreuJ kho ng fuong do ng vo I ca ba
Ia p fruo ng co ba n do . Nhu nhu ng nguo I Hy Ia p, o ng cho ra ng ca m
xu c pha I duo c kIo m soa f do da f fo I nhu ng mu c dích cu a cuo c so ng.
Nhung suy nghI cu a o ng chu yo u co fính cha f sInh va f ho c hon Ia
da o du c. VIo c huo ng nhu ng do I ho I cu a ca m xu c va o nhu ng dIo u
kIo n fhu c fo cu a cuo c so ng, o ng no I, “hu a ho n su an foa n va fha nh
co ng fo Io n” hon su nuo ng chìu buo ng fha . Su ko m cho ca m xu c,
ma f kha c, da n fo I nhu ng fra ng fha I fInh fha n kha c fhuo ng hoa c
Ioa n fha n kInh. FreuJ khuyo n chu ng fa no n co ga ng do n ho f su c
co fho do dIo u chInh nhu ng xung Iu c ca m xu c ba n na ng fhoo
(1ì
FrieJrich WiIheIm Joseph ron ScheIIing (1776 – 1S64ì. tric t gia Ðu c.
(2ì
FrieJrich SchIeiermucher (176S – 1SJ4ì. tric t gia kic m nba tba n bo c Ðu c.
(Jì
NoruIis (1722 – 1S01ì. nba tbo, nba oa n Ðu c.
(4ì
WiIIium BIuhe (1767 – 1S27ì. nba tbo, bo a sì nguo i Anb. Ca c ta c pba m tbo
cbinb. Songs oj ¡nnocence (“Nbu ng ba i ba t tuo i tbo nga y”, 17S0ì, The Murriuge
oj Heuren unJ HeII (“Ða m cuo i cu a tbic n Ja ng oa Jja ngu c”, 1700ì, JerusuIem
(1S04 – 1S20ì.
127
nhu ng fhu c fa I cu a fu nhIo n va xa ho I. Chu ng fa pha I fra nh ca su
nuo ng chìu Ia n da n a p ca m xu c. To f nha f fhoo Iroud Ia su foa n
vo n va ca n ba ng cho ng Ia I nhu ng ba o fa p ca m xu c bo n frong va
nhu ng a p Iu c xa ho I bo n ngoa I.
38. PHA M CHA T VÏ OA ¡ TRONG CON NG¡O ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Con nguo i oì Ja i /a gì: Co pba i su oì Ja i cu a anb ta na m o tri
tuc , tinb ca cb, bay tba nb ticb cu a anb ta: Hay no o trong pba m
cba t cbung bi a n na o Jo cu a nba n ca cb:Ta i sao cbu ng ta go i mo t
nguo i oì Ja i /a “oì Ja i”:
N.B.
N.Ð. fha n mo n,
Tu “vI da I” nghIa go c Ia fo Io n, nhu frong fhua f ngu “cho m sao
Ða I Hu ng fInh” |Croaf ÐIppor) va “Ngu Ða I ho ” |Croaf Iakos;
na m bo /o n na m giu a CanaJa oa My - ND). VI da I o da y don
fhua n Ia va n do kích fhuo c. Va y fhì Io fu nhIo n nguo I fa IIo n ko f
su fo Io n vo I su quan fro ng, vì ca I gì fo Io n fhì no I ba f Io n. Ca ch
hIo u do cu ng a p du ng cho Ða I KIm fu fha p cu a AI Ca p, fuo ng
Kho ng Io o Rhodos, hay mo f nguo I cao ba y bo .
VIo c IIo n ko f su fo Io n va fính uu vIo f a p du ng cho nhu ng pha m
cha f va ha nh vI con nguo I cu ng nhu cho nhu ng chIo u kích va f Iy .
“Nguo I vI da I”, frong nghIa nguyo n fhu y na y, Ia nguo I no I ba f,
vuo f hon ha n nhu ng nguo I kha c vo mo f ma f ro ra ng na o do .
Nhu ng nguo I vI da I cu a Ijch su fhuo ng Ia nhu ng con nguo I ha nh
do ng, ma fha nh fích cu a ho duo c nhIo u nguo I bIo f do n. Ðo va y,
nhu ng con nguo I nhu fho no I fIo ng, frong nguyo n nghIa cu a fu “
fIo ng fa m”. |No co nghIa go c Ia cha m ngo n hoa c fIn do n.) No I
fIo ng hay Iu ng danh co nghIa Ia duo c kha p noI no I fo I.
128
Nhu ng gì ma su vI da I cu a con nguo I ha m chu a co fho duo c
bIo u Io da y du nha f ba ng ca ch do I chIo u no vo I kha I nIo m fha nh
nha n frong fo n gIa o. TIo n frI IsaIah no I vo con nguo I duo c Chu a
cho n mo f ca ch da c bIo f, nhung do Ia nguo I Chu a gIa u kín kho ng
cho aI bIo f, nhu mu I fo n na m frong o ng fo n. Mo f fruyo n fhuyo f
xua cu a nguo I Ðo Tha I ko vo ba muoI sa u vj fha nh, hoa n foa n
kho ng duo c nguo I fhuo ng bIo f fo I, nhung ho gIu vu ng vu fru va n
va f na y fho ng qua su co ng chính cu a ho . Ca c fruo c fa c ngoa I gIa o
cu ng fho I kho ng do ca p do n ca c vj fIo n frI Ðo Tha I va ca c vj fo ng
do Co Ðo c gIa o, bo I vì ca c vj a y kho ng pha I Ia nhu ng con nguo I co
fa m quan fro ng fho fu c.
Tuy nhIon, cac fac gIa ngoaI gIao fhoI co daI khang djnh rang su
vI daI cua con nguoI doI hoI mof caI gì hon Ia su uu froI fho chaf hay
xa hoI don fhuan. ÐoI voI ArIsfofIo, nguoI cao fhuong, hay daI
Iuong, xung dang voI danh du ma ho fìm kIom va gIanh duoc.
Trong quan dIom nay, mof nguoI vI daI fo ra noI baf frong duc
hanh, frong su xuaf sac cua con nguoI. “NguoI anh hung” Ia nguoI
vI daI hon oc Juc banb, va do vay Ion Iao hon nguoI bình fhuong.
Nhung con nguo I co fho uu fro I ma kho ng da ng kính fro ng. Ta c
pha m Lires oj lhe NobIe Greciuns unJ Romuns |“Cuo c do I cu a
nhu ng Nguo I Hy Ia p va Ia Ma cao quí”) cu a PIufarch dua ra mo f
ba ng chu ng cu fho cho fha y nhu ng nguo I xua f sa c co fho kho ng
no I ba f vo du c ha nh. Nhu ng Cuo c Jo i Jo co ca fo n vo Ia I Ia u IInh
va pho ng da ng AIcIbIados, va nhu ng ko fìm kIo m quyo n Iu c do c
a c va vo Iuong fa m nhu MarIus va SuIIa. No cho fha y nhu ng
nhuo c dIo m va fo I Io I cu a AIexunJer Du i De
|1)
, JuIius Cuesur
|2)
,
(1ì
AIexunJer Dui De (A/cxanJcr tbc Grcatì (J66 – J2J tr. CNì. Hoang Jc xu
MaccJonia. Ong cbinb pbuc tu Hy La p Jc n Ticu A, Ai Cap oa An Ðo.
(2ì
JuIius Cuesur (100 tr. CN – 44 tr. CNì. oj tuo ng oa cbinb kba cb La Ma , no i /c n
tu cuo c no i cbic n oo i tu ca cb /a nba Jo c ta i cu a tba nb Pomc, oc sau o ng bj nbu ng
kc u ng bo nc n co ng bo a a m sa t.
129
va anh om Cracch. Tuy nhIo n da y Ia nhu ng con nguo I “Iu ng Iu y”,
vì ho no I ba f o fho I ho so ng.
Trong ky nguyo n hIo n da I, ba n Iua n vo su vI da I xoay quanh
vaI fro cu a con nguo I vI da I frong Ijch su . Thomus CurIyIe
|3)
,
frong fa c pha m Heroes unJ Hero-Worship |“Anh hu ng va su
su ng ba I anh hu ng”) cu a o ng, kha ng djnh ra ng nhu ng nguo I vI da I
a nh huo ng Io n do n Ijch su va chI pho I so pha n cu a Ioa I nguo I.
Trong so nhu ng nguo I vI da I, o ng fính ca ca c nha fho va ca c Ia nh
fu fo n gIa o cu ng nhu ca c chính kha ch va ca c nha Ia nh da o qua n
su - Dunle va Lulher cu ng nhu CromueII
|4)
va NupoIeon
|5)
. Taf
ca nhu ng nguo I na y do u Ia nhu ng nguo I Ia m ra fho gIo I con nguo I,
va nhu ng nguo I kho ng vI da I nhu chu ng fa, CarIyIo no I, pha I cho n
mo f nguo I vI da I, mo f “anh hu ng”, Ia m nguo I Ia nh da o cu a chu ng
fa. Mo f da n fo c hay mo f fho I da I kho ng nguo ng mo nhu ng anh
hu ng fhì cha c cha n so kho ng ra gì.
ToIsloy
|6)
Ia do I fhu fho I hIo n da I hu ng bIo n nha f cu a ho c
fhuyo f Ijch su “con nguo I vI da I” na y. Mo f frong nhu ng mu c dích
cu a bo fIo u fhuyo f hoa nh fra ng Wur unJ Peuce |“ChIo n franh va
ho a bình”) cu a o ng Ia chu ng mInh cho fha y nhu ng uo c muo n va
ha nh vI cu a ca nha n kho ng ma y da ng ko frong vIo c quyo f djnh
ca I gì xa y ra frong Ijch su . ToIsloy so sa nh nhu ng bIo n co Ijch su
(Jì
Thomus CurIyIe (1706 – 1SS1ì. su gia, tic u /ua n gia nguo i 8cot/anJ, ta c gia cu a
The French ReroIulion (“Ca cb ma ng Pba p”, 1SJ7ì oa OIirer CromueII |1845).
(4ì
OIirer CromueII (1600 – 166Sì. nba qua n su oa cbinb kba cb nguo i Anb.
(6ì
NupoIeon I (1760 – 1S21ì. boa ng Jc nuo c Pba p (/c n ngo i na m 1S04ì. 8au kbi
cbinb pbu c ba u bc t cba u A u, oa tbua tra n Watcr/oo (1S16ì, o ng bj Ja y.
(6ì
Leo NihoIuyerich ToIsloy (1S2S – 1010ì. oa n ba o Nga. O ng oic t bai tic u
tbuyc t su tbi Wur unJ Peuce |1865 – 1869) oa Annu Kureninu |1875 – 1877).
La nba tu tuo ng oa nba Ja o Ju c xa bo i sa u sa c, o ng bj ru t pbc p tbo ng co ng bo i
Gia o bo i Cbinb tbo ng Nga oì nbu ng quan Jic m ca p tic n cu a o ng oc quyc n /u c
cu a Gia o Ho i.
130
vo I su dI chuyo n cu a mo f da n gIa su c, chu ng bj quyo f djnh bo I
do ng co mo nh mo ng sa n co , chu kho ng bo I mo f con va f da u da n
hay nhu ng nguo I cha n da f. Nhu ng nguo I vI da I chI Ia nhu ng con
ro I no I ba f, chu ng cu a qua y fo I IuI do nhu ng fa c Iu c Ijch su vuo f
qua hIo u bIo f cu a chu ng. Kho ng co gì kha c fhuo ng hay hu ng ma nh,
chu ng Ia nhu ng con nguo I nho bo , bình fhuo ng nga u nhIo n co ma f
gIu a sa n kha u frong mo f vo kjch ro ng Io n. ToIsloy Ia y nguo I anh
hu ng cu a CurIyIe, NupoIeon, Ia m ví du chính do chI ko anh
hu ng gIa danh – mo f nguo I Iu n nho nhon, fu phu , fa m fhuo ng bj
phong fra o Ijch su cu a qua n chu ng Ia m cho co I co c dI.
39. V¡K C S¡ O¡ NG THO ¡ G¡AN RA NH RO ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tbo i gian nba n ro i ta ng /c n, kc t qua cu a tua n /a m oic c nga n
bon, Jcm Jc n cbo nbu ng nguo i My bic n Ja i mo t oa n Jc nan gia i.
Ho /a m ca cb na o Jc /a p Ja y nbu ng gio o kbo ng: Cba ng pba i
nbu ng giai ca p /a nb Ja o trong ca c xa bo i co xua tro nc n yc u Juo i
oa suy Jo i oì co qua nbic u tbo i gian nba n ro i Jo sao: To i tu bo i su
ra nb ro i co pba i /a Jic u to t bay Jic u xa u Jo i oo i ba u bc t mo i
nguo i kbo ng.Vic c /a m cu a mo t nguo i kbo ng quan tro ng bon su
ra nb ro i cu a anb ta trong oic c ta o Ju ng tinb ca cb anb ta bay sao:
F.F.
I.I. fha n mo n,
Truo c khI fra Io I ca u ho I cu a ba n, cho fo I Ia m ro mo f dIo m vo
ca ch du ng fu ngu . Nhu kha nhIo u nguo I nga y nay, ba n no I vo
“fho I gIan nha n ro I” khI dIo u ba n fhu c su muo n no I Ia fho I gIan
runh – khoa ng fho I gIan lu Jo lhou l hho i co ng vIo c ba n pha I
Ia m do kIo m so ng.
Ru nh Je Iu m gì: Thu nha n Ia mo f ca u fra Io I cho ca u ho I do ,
131
nhung da so nguo I My hIo n nay dua ra ca u fra Io I do do u muo n no I
ra nh do choI, vuI, gIa I frí, fha m chí ngu . Nguo I ba n gIa da n
ArislolIe cu a fo I muo n no I nguo c Ia I vo I fa f ca nhu ng dIo u na y.
Trong fa f ca nhu ng fa c gIa fho I xua, o ng Ia nguo I co fho mang
do n cho chu ng fa Io I khuyo n fo f nha f vo va n do nha n ro I frong xa
ho I chu ng fa nga y nay va so fro no n mo f va n do fha m chí nghIo m
fro ng hon frong nhu ng na m fo I khI fua n Ia m vIo c chI co n ba muoI
hoa c fha m chí haI muoI Ia m gIo .
Tam fhoI khong do y don chuyon choI dua hay gIaI frí, ArislolIe
pha n bIo f haI hoa f do ng nghIo m fu c ma con nguo I co fho fham gIa
va o. Mo f Ia Iao do ng, Ia m Iu ng va f va , hoa c co ng vIo c fhuo ng
nga y – Ioa I co ng vIo c fa o ra fIo n cu a va gIu p cho con nguo I fo n
fa I. Ioa I fhu haI o ng muo n no I fo I Ia “nhu ng hoa f do ng fhu nha n”
– Ioa I co ng vIo c fa o ra kho ng pha I nhu ng Io I ích cu a fho xa c,
kho ng pha I nhu ng fhoa I ma I va fIo n nghI cu a cuo c so ng, nhung Ia
nhu ng Io I ích cu a fInh fha n va cu a va n mInh. Chu ng go m nhu ng
ngho fhua f khaI pho ng va ca c khoa ho c, va fa f ca nhu ng fhIo f cho
quo c gIa, fo n gIa o.
Cu ng nhu Iao do ng, Ia m Iu ng va f va , hay co ng vIo c fhuo ng
nga y, fhu nha n Ia mo f vIo c kho kha n, frong y nghIa cu a mo f hoa f
do ng nho c nha n. Con nguo I ca n choI du a hay gIa I frí do xua fan
mo f mo I cu a su fhu nha n cu ng nhIo u nhu ho ca n ho I phu c su c
khoo sau khI Ia m Iu ng va f va . Ðo fra nh su Ia n Io n pho bIo n hIo n
nay gIu a su fhu nha n vo I su choI du a, fo I do nghj no I vo “co ng vIo c
fhu nha n” va “co ng vIo c muu sInh” do bIo u fhj ca haI do u Ia hoa f
do ng nghIo m fu c, va hoa f do ng na y cu ng kha c bIo f vo I choI du a
nhu hoa f do ng kIa.
Trong khI xom xof ba phan vIoc nay cua mof doI nguoI, ArislolIe
da f chu ng frong mo f fra f fu na o do . Ðo I vì o ng ca m fha y kIo m
so ng Ia do co fho so ng da ng hoa ng hay so ng mo f do I fo f do p, o ng
no I ra ng co ng vIo c fhuo ng nga y hay Ia m Iu ng va f va Ia do co su
132
fhu nha n. Co ng vIo c fhuo ng nga y hay Ia m Iu ng va f va chI Ia vj
Io I. No ca n fhIo f nhung, frong va vì chính no , no kho ng Ia m
phong phu hay Ia m cao quí cuo c so ng con nguo I. Su fhu nha n, fra I
Ia I, co f o fa f ca nhu ng hoa f do ng du ng da n ma qua do mo f nguo I
fha ng fIo n vo ma f da o du c, frí fuo , va fInh fha n. Chính dIo u do
Ia m cho cuo c do I da ng so ng.
Thoo quan dIo m cu a ArislolIe, nhu ng nguo I co du cu a ca I do
kho ng pha I Ia m vIo c kIo m so ng Ia nhu ng nguo I may ma n nha f.
Ta f ca fho I gIan fInh fhu c cu a ho do u Ia fho I gIan ra nh. Ho so su
du ng no nhu fho na o7 Ca u fra Io I cu a ArIsfofIo Ia : “Nhu ng nguo I
o va o dja vj kho ng pha I Ia m Iu ng va f va vì co gIa nha n Io foan ho f
mo I chuyo n gIa dình cu a ho frong khI ho ba n ro n vo I frIo f ho c
hoa c chính frj.” No I ca ch kha c, mo f nguo I du ng da n co nhIo u fho I
gIan ra nh so hIo n mình cho ngho fhua f va khoa ho c va nhu ng va n
do cu a co ng chu ng.
Vo chuyo n choI du a hay gIa I frí, ArIsfofIo fhu a nha n ra ng,
cu ng nhu gIa c ngu , no co íf nhIo u Io I ích vo ma f sInh ho c: no dom
Ia I su fhu gIa n va khoo khoa n; no ru sa ch nhu ng mo f nho c va
ca ng fha ng do co ng vIo c ga y ra – co ng vIo c sInh ko hay co ng vIo c
fhu nha n. Ðo Io do , cu ng nhu Ia m Iu ng va f va Ia do fhu nha n, choI
du a cu ng Ia do va f va va fhu nha n. ArIsfofIo vIo f:
“Cbu ng ta cbl nc n /a m qucn oo i cbuyc n gia i tri oa o nbu ng /u c tbicb
bo p, oa cbu ng pba i /a nbu ng /ic u pba p cu a cbu ng ta, oì xu c ca m ma
cbu ng ta o ra trong ta m bo n /a su tbu gia n, oa tu nic m kboa i ca m
ma cbu ng ta Ja t Juo c su ngbl ngoi… Pa ng su c oa /a m oic c oì su gia i
tri coi bo xua n ngo c oa nga y ngo . Nbung tu gia i tri sao cbo mo i
nguo i co tbc ra ng su c tbì Juo ng nbu Ju ng Ja n”.
Ða y gIo ha y do fo I dIo n da f Ia I ca u ho I cu a ba n nhu sau: “ Co nhIo u
fho I gIan ra nh co fo f cho xa ho I hay kho ng7” Ca u fra Io I Ia no
hoa n foa n fu y fhuo c va o ca ch con nguo I co du fho I gIan su du ng no
133
ra sao. No u ho su du ng no , nhu ra f nhIo u nguo I My hIo n nay su
du ng, va o nhu ng fro choI kho ng mu c dích, nhu ng hình fhu c gIa I
frí fhu do ng, va nhu ng phuong ca ch ba f ma ng do gIo f fhì gIo dang
fro I qua cha m cha p, fhì ro ra ng no kho ng fo f cho ho hoa c cho xa
ho I. No co fho dua do n su fhoa I ho a va mu c na f. Nhung no u mo I
nguo I du ng fho I gIan ra nh cu a ho do khaI mo nhu ng kha na ng
cu a ho , do pha f frIo n vo ma f fInh fha n, va do cu ng go p pha n va o
xa ho I va va n ho a, fhì ho ca ng co nhIo u fho I gIan ra nh, ca ng fo f.
ÐI nhIo n, co mo f su kha c bIo f fo Io n gIu a va n do fhu nha n o
fho I cu a ArislolIe va fho I chu ng fa. O fho I o ng chI mo f bo pha n
nho fa o fha nh “giui cu p lhu nhu n”, do Ia nhu ng nguo I du fIo n
cu a do co fho I gIan ra nh cho su fhu nha n. So co n Ia I Ia nhu ng
nguo I no Io va nhu ng nguo I Ia m Iu ng va f va . Nhung frong xa ho I
chu ng fa mo I nguo I chu ng fa Ia m vIo c do so ng cu ng fhuo c vo “giui
cu p lhu nhun”. Ta f ca chu ng fa co du fho I gIan ra nh ro I cho su
fhu nha n, no u chu ng fa chI su du ng no cho mu c dích do .
Chu ng fa so Ia m va y kho ng7 Ðo Ia va n do nghIo m fu c nha f ma
xa ho I chu ng fa pha I do I ma f. Thoo y fo I, chu ng fa co fho kIo m
soa f fha nh co ng xu huo ng nghIo ng vo nhu ng ham mo vo nghIa va
gIo f fhì gIo fhu do ng chI khI na o no n gIa o du c khaI pho ng fhu c su
cu a ho c duo ng su a soa n cho Io p fro nhu ng hoa f do ng fhu nha n co
fính khaI pho ng frong do I so ng fruo ng fha nh. Ngoa I ra, nhu ng
vIo c nhu ca c Io p ho c da I fa c pha m co fho gIu p ho du ng fho I gIan
ra nh cu a mình du ng ca ch, bo I vì su ho c ha nh IIo n fu c frong do I
so ng fruo ng fha nh Ia mo f frong nhu ng ví du fhuyo f phu c nha f cu a
hoa f do ng fhu nha n
134
135
Phaàn IV
NHÖÕNG CAÂU HOÛI
VEÀ NEÀN GIAÙO DUÏC KHAI PHOÙNG VAØ
NHÖÕNG TAÙC PHAÅM LÔÙN

136
40. NK N G¡A O O¡ C KHA¡ PHO NG LA G¡?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Lic u mo t nc n gia o Ju c ca c mo n bo c kbai pbo ng cba ng pba i /a
mo t tbu xa xl bic m co trong tbc gio i nga y nay sao: Ca c sinb oic n
Ja i bo c cu a cbu ng ta nc n ngbic n cu u oa t /y , toa n oa nbu ng kboa
bo c kba c tbay oì tric t bo c, oa n cbuong oa a m nba c. Cbu ng ta ca n
nbu ng nguo i trc tuo i Juo c Ja o ta o oc ca c mo n kboa bo c, cbu
kbo ng pba i nbu ng con nguo i co tbc tro cbuyc n ba p Ja n oc “oa n
bo a.” Nga y nay pba i cba ng ba t ky ai cu ng co tbc bic n bo cbo gia
trj cu a mo t nc n gia o Ju c kbai pbo ng:
W.W.
W.W. fha n mo n,
Truo c fIo n chu ng fa ha y Ia m ro nghIa cu a kha I nIo m mo n ho c
khaI pho ng va gIa o du c khaI pho ng
|1)
. Ca c mo n ho c khaI pho ng,
fhoo fruyo n fho ng, do u nha m pha f frIo n nhu ng na ng Iu c frí fuo
cu a con nguo I, nhu ng na ng Iu c frí fuo va frí fuo ng fuo ng ma
kho ng co chu ng fhì fa kho ng fho hoa n fa f duo c mo f co ng vIo c frí
fuo na o. CIa o du c khaI pho ng kho ng bj fro I buo c va o nhu ng mo n
ho c na o do , kIo u nhu frIo f ho c, Ijch su , va n chuong, a m nha c,
ngho fhua f, va nhu ng mo n duo c go I Ia “khoa ho c nha n va n” kha c.
(1ì
“Cu c mo n ho c hhui pho ng” (IiberuI urls) co go c Latinb /a urles IiberuIes,
ca c mo n bo c cbo nguo i tu Jo (Iiberi), pba n bic t oo i urles serriIIes, ca c mo n bo c
tba p bon. Ðo /a ca c mo n trong tam kboa oa cao Ja ng tu kboa no i trc n. Tbo i nay,
Jo /a tc n go i ca c mo n bo c o Ja i bo c, go m oa n, tric t, ngo n ngu , su , oa gia o trìnb oc
ca c mo n kboa bo c, Juo c Ju ng Jc pba n bic t oo i ca c mo n ky tbua t bo c cbuyc n
ngbic p. Libcra/ arts co tbc bic u /a cu c nghe lhuu l (boa c mo n bo cì Iu m nguo i lu
Jo. Cbu ng to i Jjcb /a mo n ho c hhui pho ng oì Ju a tbco mu c tic u cu a ca c mo n bo c
na y. Co n “nc n gia o Ju c kbai pbo ng” (IiberuI eJuculion) /a oic c gia o Ju c ca c mo n
bo c kbai pbo ng, pba n bic t oo i gia o Ju c ngbc cbuyc n mo n.
137
Thoo fruyo n fho ng khaI pho ng, ca c mo n khoa ho c, kIo u nhu foa n
va va f Iy , duo c coI nhu co fính khaI pho ng nhu nhau, nghIa Ia , do u
co kha na ng pha f frIo n na ng Iu c frí fuo nhu nhau.
Truyo n fho ng khaI pho ng co fu chuong frình gIa ng da y fho I
Trung Co . No bao go m haI pha n. Pha n da u, tam kboa, bao go m
Ngu pha p, fhua f Hu ng bIo n, va Iua n Iy . No da y ngho fhua f do c
va vIo f, ngho fhua f ngho va no I, va ngho fhua f fu duy ho p Iy .
Pha n co n Ia I, cuo Ju ng lu hhou, bao go m So ho c, Hình ho c,
ThIo n va n ho c, va A m nha c |kho ng pha I Ioa I a m nha c co fho
ngho duo c ro ra ng, ma Ia nha c ho c duo c hình dung nhu mo f mo n
foa n ho c). No da y ngho fhua f quan sa f, fính foa n, va do Iuo ng,
Ia m fho na o do hIo u khía ca nh djnh Iuo ng cu a mo I va f. ÐI nhIo n
Ia nga y nay chu ng fa so fho m va o nhIo u bo mo n khoa ho c fu
nhIo n va xa ho I nu a. Ða y Ia nhu ng gì da duo c fhu c hIo n qua nhIo u
no Iu c hIo n da I kha c nhau nha m ca ch fa n no n gIa o du c khaI
pho ng.
No n gIa o du c khaI pho ng, bao go m fa f ca ca c mo n ho c fruyo n
fho ng cu ng nhu nhu ng nga nh khoa ho c mo I hon, Ia ra f quan yo u
cho vIo c pha f frIo n nhu ng nha khoa ho c ha ng da u. Kho ng co no ,
chu ng fa chI co fho da o fa o nhu ng nha ky fhua f, nhu ng nguo I
kho ng fho hIo u nhu ng nguyo n Iy co ba n da ng sau nhu ng va n do ng
ma ho fhu c hIo n. Chu ng fa ha u nhu kho ng fho mong cho nhu ng
nguo I ma y fInh xa o nhu fho fa o ra nhu ng pha f kIo n quan fro ng
mo I mo na o. Mo f chuong frình chI don fhua n hua n Iuyo n ky fhua f
co Io so ko f fhu c ba ng su su p do do I vo I nga nh khoa ho c co ba n.
Mo I quan ho gIu a no n gIa o du c khaI pho ng vo I su sa ng fa o
frong khoa ho c kho ng chI Ia su vo doa n. Ijch su da chu ng mInh
ra ng ca c nha khoa ho c vI da I nguo I Ðu c fho ky 19 do u co no n
mo ng vu ng cha c vo ngho fhua f khaI pho ng. Ta f ca ho do u fra I qua
mo f no n gIa o du c khaI pho ng bao go m fIo ng Hy Ia p, IafInh,
Iua n Iy , TrIo f ho c, va Ijch su , co ng fho m Toa n, Va f Iy , va nhu ng
138
mo n khoa ho c kha c. Thu c fo , cho fo I nga y ho m nay, da y Ia su
chuan bj hoc van cho cac nha khoa hoc chau Au. Einslein
|2)
, Bohr
|3)
,
Fermi
|4)
, va nhu ng nha khoa ho c hIo n da I vI da I kha c do u pha f
frIo n kho ng chI nho vIo c ho c nga nh ky fhua f cu a mình, ma co n
nho va o no n gIa o du c khaI pho ng.
Tu khI phI fhuyon SpufnIk I duoc phong vao khong gIan, fhì
dIou nay cung hof suc dung doI voI cac nha khoa hoc Nga. Vo ho
fhong gIao duc hIon faI o IIon Xo, ma co mo f so nguo I cu doI hoI
nuoc My phaI co gang sanh ngang, co vo nhu no chua dung mof
dIou gì do ngoaI vIoc dao fao vo ky fhuaf va fap frung vao foan hoc
va cac mon khoa hoc fu nhIon.
Tuy nhIo n mu c dích cu a no n gIa o du c khaI pho ng Ia I kho ng
pha I Ia sa n sInh ra nhu ng nha khoa ho c. No co fìm ca ch do pha f
frIo n nhu ng con nguo I fu do bIo f ca ch su du ng frí fuo cu a mình va
co fho do c Ia p suy nghI. Mu c dích ha ng da u cu a no kho ng pha I Ia
pha f frIo n kha na ng chuyo n mo n, du mo f no n gIa o du c khaI pho ng
Ia kho ng fho fhIo u duo c do I vo I ba f ky mo f ngho chuyo n mo n vo
da u o c na o. No sa n sInh ra nhu ng co ng da n co fho su du ng quyo n
fu do chính frj cu a ho mo f ca ch co fra ch nhIo m. No pha f frIo n
nhu ng con nguo I frí fhu c co fho su du ng fho I gIan ro I cu a ho mo f
ca ch hu u ích. No Ia mo f no n gIa o du c cho fa f ca nhu ng nguo I fu
do, du ho co y djnh fro fha nh nha khoa ho c hay kho ng.
(2ì
AIberl Einslein (1S70 – 1066ì. nba oa t /y nguo i My go c Ðu c. Tbuyc t tuong Jo i
ro ng cu a o ng ta o ra mo t cuo c ca cb ma ng trong tu tuo ng kboa bo c oa ta o /a p nc n
ta ng /y tbuyc t cbo su kba m pba na ng /u c nguyc n tu sau na y.O ng Joa t gia i Nobc/
oc oa t /y na m 1021.
(Jì
NieIs Bohr (1SS6 – 1062ì. nba oa t /y Ðan Ma cb. O ng Joa t gia i Nobc/ oc oa t /y
na m 1022 nbo co ng trìnb oc tbuyc t /uo ng tu . O ng tbam gia oa o cbuong trìnb pba t
tric n bom nguyc n tu ta i My trong Tbc cbic n II.
(4ì
Enrico Fermi (1001 – 1064ì. nba oat /y nguoi My goc Y. Ong Joat giai Nobc/ oc oat
/y nam 10JS nbo cong trìnb oc oat /y bat nban oa su pban ung pban ra bat nban.
139
Va n do gIa o du c Ia Ia m fho na o do sa n sInh ra nhu ng con nguo I
fu do, chu kho ng pha I mo f da m nhu ng nha ky fhua f duo c da o fa o
ma kho ng co frI fhu c. ChI co no n ho c va n khaI pho ng fo f nha f
mo I co fho hoa n fa f duo c dIo u na y. No pha I bao go m fa f ca mo n
khoa ho c nha n va n cu ng nhu foa n ho c va khoa ho c. No pha I Ioa I
fru vIo c chI don fhua n da o fa o ky fhua f va nga nh ngho .
41. G¡A O O¡ C PHO THO NG OO ¡ LA P VO ¡ OA O TA O NGHK
Tbua tic n sì AJ/cr,
Co mo t cuo c tranb ca i tric n mic n oc cbuyc n kic u gia o Ju c na o
/a to t nba t – mo t nc n gia o Ju c “pbo tbo ng” oc nbu ng mo n oa n
bo a boa c mo t nc n gia o Ju c “cbuyc n sa u” oa o mo t /ìnb ou c boa c
ngbc ngbic p na o Jo . Lic u ca bai kic u gia o Ju c na y Jc u ca n tbic t
cba ng: Hay /a mo t nc n gia o Ju c pbo tbo ng tbì to t cbo mo t so
nguo i, oa mo t nc n gia o Ju c cbuyc n ngbic p /a to t cbo nbo m nguo i
kia: Ba n cba t oa mu c tic u cu a nc n gia o Ju c /a gì:
R.C.M.
R.C.M. fha n mo n,
Thoo quan dIo m cu a nguo I xua, gIa o du c Ia mo f qua frình pha f
frIo n hoa c hoa n fhIo n con nguo I. No co frau do I fính nguo I ba ng
ca ch pha f frIo n nhu ng pha m cha f fuyo f ha o da c bIo f cu a con
nguo I – vo ca frí fuo Ia n da o du c. Nhu ng mu c fIo u cuo I cu ng cu a
gIa o du c Ia ha nh phu c cho con nguo I va pho n vInh cho xa ho I. Sa n
pha m cu a no Ia nhu ng con nguo I fo f va nhu ng co ng da n fo f.
No u nguo I xua duo c ho I Ia IIo u co no n chuyo n mo n ho a gIa o du c
hay kho ng, ho so fra Io I ra ng chI no n chuyo n mo n ho a frong
khuo n kho IIo n quan do n ba n cha f nguo I rie ng bie l cu a con nguo I.
No u ho duo c ho I ra ng no co no n huo ng nghIo p hay kho ng, fhì ho
140
so noI rang fhIon huong duy nhaf ma no can phaI quan fam Ia
lhien huong chung cuu con nguoi – do Ia su muu cau hanh
phuc. ÐIou ma chung fa goI Ia dao fao chuyon sau va ngho nghIop
– dao fao cho nhung cong vIoc dac bIof – fhì ho so danh gIa no nhu
vIoc dao fao no Io, chu khong phaI vIoc gIao duc con nguoI fu do.
Quan dIo m gIa o du c co dIo n na y va n co n pho bIo n cho fo I fho
ky 20 na y. Cho do n fa n 1916, no co n duo c fa I kha ng djnh bo I
kho ng aI kha c hon Ia John Deuey
|1)
. Trong cuo n Democrucy
unJ EJuculion |“Ða n chu va CIa o du c”), Deuey fuyo n bo ra ng
no u chI da o fa o nga nh ngho fho I fhì do Ia vIo c da o fa o nhu ng con
fhu va no Io . No bIo n ho fha nh nhu ng ba nh ra ng frong co ma y
co ng nghIo p. Con nguo I fu do ca n su gIa o du c khaI pho ng do
chua n bj cho ho su du ng frIo f do quyo n fu do cu a ho .
VIof vao nam 1776, vao Iuc baf dau cuoc cach mang cong nghIop,
nha kInh fo ho c nguo I Anh AJum Smilh
|2)
u ng ho no n gIa o du c
pho fho ng fo I fhIo u cho mo I co ng da n. O ng chI ra ra ng mo f nguo I
kho ng co kha na ng su du ng nhu ng na ng Iu c frí fuo cu a anh fa mo f
ca ch du ng da n fhì kho ng pha I Ia con nguo I fro n vo n. O ng fa mo
fa su vo du ng cu a co ng nha n khI nguo I fa kho ng co n ca n do n fay
ngho hay fa I kho o na o cu a ho nu a. VIo c pha n co ng Iao do ng, ma
no gIo I ha n nguo I co ng nha n va o vIo c chI fhu c hIo n va I hoa f do ng
don gIa n, khIo n ho chI Ia mo f pha n phu frong quI frình co ng
nghIo p.
(1ì
Johhn Deuey (1S60 – 1062ì. trict gia, nba tam /y boc, nba giao Juc nguoi My. Ong
kbai tricn trict /y oc cbu ngbìa Tbuc Jung oa /a mo t /y tbuyct gia giao Juc bang Jau.
(2ì
AJum Smilh (172J – 1700ì. tric t gia oa nba kinb tc bo c Anb. O ng trìnb ba y bo c
tbuyc t ma u Jjcb tu Jo cu a mìnb trong ta c pba m The WeuIlh oj Nulions (“8u
tbjnb ouo ng cu a ca c quo c gia”, 1776ì
141
Kof qua Ia nguoI cong nhan, fhoo AJum Smilh:
“Tro ncn /u Ju oa ngu Jot Jcn bct muc co tbc co o con nguoi. Vicc Jau
oc /o Jo kbicn bo roi oao tìnb trang cbang nbung kbong co kba nang
tbuong tbuc boac gop pban oao bat ky cuoc tro cbuycn mang tinb tri
tuc nao, ma con kbong co kba nang tuong tuong ra bat ky mot tbu
tìnb cam pbong pbu, cao tbuong, bay nban bau, oa sau cung /a kbong
co kba nang bìnb tbanb bat ky su xct Joan Jao Juc nao /icn quan
Jcn nbicu bon pban tbong tbuong trong cuoc song ricng tu.”
Ðuc franh Adam SmIfh dua ra co fho am dam fhaI qua, va phu
hop voI fho ky 18 hon Ia fho ky 20. Nhung su fhaf cof IoI ma no chI
ra van khong doI. VIoc dao fao nganh ngho chuyon sau von chang
Iam dIou gì hon vIoc gan con nguoI vao mof nhIom vu gIoI han
frong quI frình cong nghIop fhì chan ngaf nhu chính cong vIoc. NoI
dung ra, vIoc dao fao nhu fho hoan foan khong phaI Ia gIao duc
fhoo nghIa gIao duc con nguoI. No gop phan san xuaf ra nhung mon
hang vaf chaf, chu khong gop phan phaf frIon con nguoI.
Trong khI nguo I xua co ca I nhìn du ng da n vo gIa o du c, coI no
chu yo u Ia co fính khaI pho ng, ho kho ng nghI ra ng fa f ca con
nguo I ca n pha I duo c gIa o du c khaI pho ng, bo I ho kho ng nghI ra ng
ba n cha f cu a mo I nguo I duo c ga n vo I vIo c muu ca u ha nh phu c
hoa c quyo n co ng da n hoa c nhu ng fìm kIo m gIa I frí mo f ca ch fu
do. Nhung chu ng fa nga y nay, íf nha f Ia nhu ng ko ho f Io ng vo I
nhu ng nguyo n fa c da n chu , Ia I nghI kha c. Chu ng fa va n cho ra ng
fa f ca mo I nguo I pha I Ia nhu ng co ng da n, ra ng fa f ca mo I nguo I
do u co quyo n muu ca u ha nh phu c ngang nhau, ra ng fa f ca mo I
nguo I pha I duo c huo ng nhu ng dIo u fo f do p cu a no n va n mInh. Vì
va y chu ng fa nghI ra ng mo f xa ho I da n chu pha I cung ca p no n
gIa o du c khaI pho ng cho fa f ca mo I nguo I.
VIo c da o fa o nga nh ngho cho nhu ng co ng vIo c cu fho frong quI
frình co ng nghIo p pha I do chính no n co ng nghIo p fIo n ha nh ngay
o cho Ia m co ng vIo c do , chu kho ng pha I do fruo ng ho c hay ca c Io p
142
ho c fhu c hIo n. Chuong frình ho c co ba n, fu Io p da u fIo n cho do n
da I ho c, pha I hoa n foa n khaI pho ng va pho fho ng nhu nhau cho
fa f ca mo I nguo I. Vo I nha n fhu c ra ng co nhIo u Ioa I na ng Iu c va
na ng khIo u kha c nhau ma nha fruo ng ca n pha I gIa I quyo f, fhì
chuong frình ho c pha I duo c dIo u chInh cho fhích ho p vo I fu ng Ioa I
fro kha c nhau fhoo nhIo u ca ch kha c nhau.
No I ca ch kha c Ia chu ng fa pha I gIa I quyo f va n do Ia m fho
na o do cho fa f ca fro – du a do nha f cu ng nhu du a gIo I nha f –
do u duo c huo ng cu ng no n gIa o du c khaI pho ng ma frong qua khu
no chI da nh cho mo l so ll nguo i. Tuong IaI cu a no n da n chu
phu fhuo c va o mu c do fha nh co ng cu a chu ng fa frong vIo c gIa I
quyo f va n do do .
42. V| TRÍ C¡ A V¡K C RK N L¡YK N OA O O¡ C TRONG
NK N G¡A O O¡ C KHA¡ PHO NG
Tbua tic n sì AJ/cr,
Lic u co nc n gio i ba n nc n gia o Ju c oa o oic c pba t tric n nbu ng
ky na ng tinb tba n, bay no nc n co mo t qui mo /o n bon: Tbc co n
gia o Ju c tbc cba t oa gia o Ju c Ja o Ju c cba ng ba n tbì sao: Vic c
oun Ja p nbu ng Ju c tinb oc Ja o Ju c co pba i /a pba n Jicb tbu c cu a
nc n gia o Ju c, bay cu ng cbl /a “su ma u mc nba t tbo i” tbo i:
S.I.T.
S.I.T. fha n mo n,
O cho kha c fo I da franh Iua n vo nhu ng gIa frj cu a no n gIa o du c
khaI pho ng. |Xom Ca u ho I 40 va 41). Mo f no n gIa o du c nhu fho
pha f frIo n na ng Iu c frí fuo va vun da p nhu ng ky na ng fhu fha p
kIo n fhu c. No chua n bj cho sInh vIo n fro fha nh mo f con nguo I
foa n dIo n va fruo ng fha nh do ng fho I Ia mo f co ng da n fu do va co
143
fInh fha n fra ch nhIo m. No dom Ia I su chua n bj cho co ng vIo c
fhuo c vo frí fuo chuyo n sa u va no n va n ho a khIo n cho fho I gIan
ro I ra I duo c fro n vo n va hIo u qua .
Tuy nhIo n no n gIa o du c kho ng chI gIo I ha n va o vIo c vun da p
nhu ng na ng Iu c frí fuo . Nguo I Hy Ia p, ma chu ng fa muo n o ho
kha I nIo m gIa o du c khaI pho ng, y fhu c ra f ro vo dIo u na y. Ho fIn
ra ng no n gIa o du c pha I pha f frIo n fa f ca nhu ng du c fính va nhu ng
pha m cha f fo f do p nha f cu a con nguo I, vo fho cha f, da o du c cu ng
nhu frí fuo . Ðo I vo I nguo I Hy Ia p, no n gIa o du c co ba chu c na ng:
pha f frIo n ky na ng va vo do p vo fha n fho , hình fha nh fính ca ch
da o du c, va vun da p su hIo u bIo f frí fuo .
PIulo va ArislolIe da f nhu ng du c fính frí fuo Io n ha ng da u.
Tuy nhIo n frong nhu ng chuong frình gIa o du c cu a ho , ho nha n
ma nh nhu ng du c fính da o du c va ro n Iuyo n y chí. Ho cu ng dua
gIa o du c fho cha f va o frong chuong frình ho c cu a ho – fho ng qua
fho du c, mu a, va ca c mo n fho fhao – vì ho cho ra ng fho cha f
fra ng kIo n gIu p cho su mInh ma n vo frí fuo va da o du c. Ho no I
ko f su Ia nh ma nh, ky Iua f va su ha I ho a vo frí o c va fính ca ch vo I
nhu ng pha m cha f fuong fu vo fha n fho .
Tuy nhIo n nguo I Hy Ia p kho ng gIo I ha n du c fính frí fuo va o
vIo c Iy Iua n fru u fuo ng hay kIo n fhu c khoa ho c. Ho bao go m frong
nhu ng du c fính frí fuo nhu ng mo n nhu ngho fhua f |kha na ng Ia m
mo I vIo c) va su fho ng fha I fhu c fIo n |kha na ng da nh gIa du ng
phuong fIo n fhIo f fhu c do da f duo c ko f qua fo f do p frong do I so ng
ha ng nga y). Su fho ng fha I fhu c fIo n hay “fính ca n fro ng” Ia dIo u
fhIo f yo u do I vo I do I so ng da o du c va fra ch nhIo m co ng da n. Thoo
quan dIo m cu a nguo I Hy Ia p, mu c fIo u cuo I cu ng cu a gIa o du c Ia
pha f frIo n mo f da u o c co kha na ng pha n doa n du ng va hIo u ro
quy Iua f du ng cu a cuo c so ng.
Ðu ca c nha gIa o du c nhìn chung da do ng y ra ng vIo c hình
144
fha nh fính ca ch Ia dIo u co f Io I frong vIo c gIa o du c, ho Ia I kho ng
fa n fha nh vo vIo c co no n da y ca c du c fính da o du c frong Io p ho c
hay kho ng. Ca c nha gIa o du c bIo f ra ng da y mo f ho c sInh hình ho c
va so ho c co ba n fhì don gIa n hon nhIo u so vo I vIo c da y anh fa su
co ng ba ng, fIo f do va kIo n nha n. Chu ng fa co fho da y ca c sInh
vIo n da I ho c Iy fhuyo f da o du c hoa c Ijch su da o du c ho c, nhung
dIo u do kho ng nga n ho co ha nh do ng gIan do I frong ca c ky fhI –
ngay ca frong mo n da o du c ho c.
Ho c do fro no n fo f va Ia m du ng hoa n foa n kha c vo I vIo c ho c
ca ch do c, vIo f, va nghI du ng. Ðu c fính da o du c kho ng pha I Ia su
nha n fhu c frí fuo hay ky na ng fhu c ha nh. Tính ca ch Ia mo f pha m
cha f cu a foa n bo con nguo I. Kho ng ha n no duo c hình fha nh qua
vIo c ho c fhuo c Io ng nhu ng cha m ngo n sa o cu hoa c Ia ng ngho
nhu ng ko Io n ma f da y do I. Co vo nhu du c fính da o du c kho ng fho
da y mo f ca ch fru c fIo p.
Va y co ca ch gIa n fIo p na o kho ng7
Mo f ca ch pha f frIo n fính ca ch da o du c duo c ua chuo ng Ia u nay
Ia fa c do ng cu a vIo c Ia m guong. Ðo co fho Ia fha y gIa o, bo mo ,
hay nguo I Io n fuo I hon, hoa c mo f fính ca ch vI da I va do p do duo c
fìm fha y frong Ijch su hay va n chuong. NhIo u nguo I frong chu ng
fa va n nho hoa I nhu ng nguo I fha y da fruyo n da f cho chu ng fa
mo f dIo u gì do vo pha m cha f da o du c cu a ho , du ho kho ng ho fru c
fIo p dua ra nhu ng gIa o hua n da o du c.
Tu frong qua frình ho c fa p, ho c sInh cu ng duo c fhu c da y pha I
ro n Iuyo n fính fIo f cho va du ng ca m, Io ng kIo n nha n va fính kIo n
djnh; nguo c Ia I ho cu ng mong cho su co ng ba ng va quan fa m fu
phía fha y gIa o va nguo I qua n Iy . Ðo Ia Iy do fa I sao John Deuey
ca m fha y ra ng vIo c hua n Iuyo n da o du c co fho xa y ra ngay frong
Io p ho c. Tính ca ch duo c hình fha nh frong qua frình ho c bình
fhuo ng, Deuey no I, va nhu ng pha m cha f Io ra Ia nhu ng du c fính
145
da o du c. Deuey pha n do I vIo c fa ch bIo f pha m cha f frí fuo vo I
pha m cha f da o du c, va gIo ng nhu Socrafos, o ng coI pha m cha f da o
du c Ia mo f hình fhu c cu a kIo n fhu c co fho gIa o du c duo c, du kho ng
fru c fIo p.
43. S¡ THO NG THA ¡ XKM NH¡ M¡ C OÍCH C¡ A G¡A O
O¡ C KHA¡ PHO NG
Tbua tic n sì AJ/cr,
8u tbo ng tba i /a gì: No /a oa n Jc cu a tri tuc bay kinb ngbic m:
No /a tri tbu c mang tinb /y tbuyc t bay “/uong tri” oc ma t tbu c
tic n: Ta i sao cbu ng ta go i mo t nguo i /a “tbo ng tba i”:
W.P.8.
W.P.S. fha n mo n,
Thoo ca ch no I chung cu a chu ng fa, chu ng fa go I mo f nguo I Ia
fho ng fha I hoa c bo I anh fa chu ng fo bIo f xo f doa n du ng da n frong
nhu ng va n do fhu c fIo n cu a cuo c so ng, hoa c bo I anh fa co su fha u
fhj sa u sa c vo nhu ng nguyo n Iy co ba n va nguo n co I cu a su vIo c.
Trong suo f fruyo n fho ng Ijch su phuong Ta y, fhua f ngu “fho ng
fha I” da co ca haI y nghIa frí fuo va da o du c do I vo I chu ng fa.
Nguo I Hy Ia p co quan nIo m vo haI Ioa I fho ng fha I: fho ng fha I
fhu c fIo n, hoa c su “ca n fro ng”, va fho ng fha I fu bIo n hoa c fho ng
fha I mang fính frIo f ho c. Ho cho Ia mo f nguo I kho n ngoan vo fhu c
fIo n no u anh fa da nh gIa nhu ng fình huo ng mo f ca ch du ng da n va
cho n nhu ng bIo n pha p fhích ho p nha f do ba o da m da f duo c nhu ng
mu c dích cu a mình. Tuy nhIo n ArislolIe kha ng djnh ra ng nhu ng
mu c dích do pha I fo f vo ma f da o du c. Thoo quan dIo m cu a o ng, su
fho ng fha I fhu c fIo n pha I ga n IIo n vo I pha m cha f da o du c.
Nguo I Hy Ia p coI mo f nguo I fho ng fha I vo ma f frIo f ho c no u
146
nhu nguo I do hIo u nhu ng nguyo n Iy co f yo u hoa c nguo n co I cu a su
vIo c. Su fho ng fha I fhoo nghIa na y Ia hình fhu c frI fhu c cao nha f.
No Ia dInh cao cu a vIo c dI fìm cha n Iy cu a con nguo I. No cho anh
fa su fhanh fha n ko m fhoo su fho a ma n hoa n foa n. PIolinus
|1)
fuyo n bo ra ng su fho ng fha I dom Ia I su fhanh fha n fro n vo n, vì
no Ia frI fhu c ma frí o c fa muo n vuon fo I. Va SumueI Johnson
|2)
nha n xo f ra ng “con nguo I fho ng fha I vo ma f frIo f ho c” kho ng co
nhu ca u, vì anh fa foa n ma n.
Truyo n fho ng fo n gIa o cu a chu ng fa da nh gIa cao su fho ng
fha I. Nguo I Hy Ia p coI no Ia mo f fhuo c fính sIo u pha m. Socrules
cho ra ng chI co mình Thuo ng Ðo mo I fho ng fha I va ra ng con
nguo I co fho yo u hoa c fìm kIo m su fho ng fha I nhung kho ng bao
gIo co duo c no . Sa ch Cha m ngo n ¦frong KInh fha nh| ca fu ng su
fho ng fha I nhu mo f nguyo n Iy vInh cu u duy frì va da n da f fra f fu
fu nhIo n va cuo c so ng con nguo I.
KInh Tha nh cu ng ca fu ng su fho ng fha I nhu ca ch ha nh xu
kho n ngoan va chính fru c nhu ng co ng vIo c ha ng nga y. O da y mo f
Ia n nu a su fho ng fha I vu a Ia mo f kIo u frI fhu c vu a Ia mo f ma f cu a
fính ca ch da o du c. Nhung o da y Chu a Ia nguo I fha y, va su fho ng
fha I co duo c qua vIo c Ia ng ngho dIo u nguo I da y – chu kho ng pha I
chI qua su fìm kIo m mang fính frí fuo .
Tha nh kInh no I: “No i hlnh so Chu u Iu hho i Ju u cu u su
lho ng lhu i,”. Trong va n ca nh na y “so ” co nghIa Ia Ia ng ngho Io I
Chu a. AquInas ¦Thomas Ð’AquIn| gIa I fhích ra ng da y Ia no I so
cu a da o Ia m con, chu kho ng pha I no I so quy Iu y – mo f su fo n kính
fha f su do I vo I Iua f fha nh, chu kho ng pha I no I Io so bj fru ng pha f.
(1ì
Piolinus (206 – 270ì . tric t gia La Ma go c Ai Ca p.
(2ì
SumueI Johnson (1700 – 17S4ì. nba tbo, nba pbc bìnb, nba soa n tu Jic n nguo i Anb.
147
No du a fro n nIo m fIn va o su ma c kha I y Chu a do I vo I con nguo I.
Va no ko f fhu c ba ng su fho ng fha I, mo f su hoa n fhIo n cu a frí fuo
dI cu ng fhu fình yo u fuyo f do I. Ðo I vo I Spinozu
|3)
, su fho ng fha I
Ia mo f hình fhu c cu a fình yo u, “fình yo u vo fInh fha n vo I Chu a.”
Ia m fho na o chu ng fa da f fo I su fho ng fha I7 Su fho ng fha I Ia
mu c dích co ba n cu a vIo c ho c. VIo c ho c nhu fho Ia mo f qua frình
Ia u da I no bao go m ca mo f do I fìm kIo m fha u da o va ca mo f chuo I
kInh nghIo m ro ng kha p. VIo c ho c o sa ch vo va ho c o nha fruo ng
cu ng gIu p cho qua frình na y, nhung kho ng du do hình fha nh
pha m cha f fo I cao cu a frí o c va fính ca ch.
Nhung chI rIo ng kInh nghIo m va fuo I fa c cu ng kho ng pha I Ia
nhu ng fhu duy nha f cho pho p fa da f fo I su fho ng fha I. Mo f so nguo I
va n cu ngu ngo c suo f ca cuo c do I ho . Tro n fhu c fo , mo f so íf nguo I va n
gIu vu ng no Iu c va fra n da y quyo f fa m ca n co do fro no n nguo I fho ng
fha I. Mo f so íf nguo I fho ng fha I na y da y cho nhu ng nguo I co n Ia I bIo f
fho ng fha I Ia gì va ca n pha I Ia m gì do fro no n fho ng fha I.
44. VA¡ TRO C¡ A LAO OO NG CHA N TAY TRONG Q¡A
TR¡NH HO C TA P
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbung boat Jong tri tuc ooi /ao Jong cban tay co boan toan Joi
/ap nbau kbong: Mot so nguoi Ja tbu kct bop /ao Jong oa boc tap.
Vicc canb tac Jat Jai Juoc coi nbu /a mot su bo sung tbicb bop cbo
/ao Jong tri tuc, oa Juoc gan ooi nbicu Juc tinb tinb tban.
P.H.
(Jì
Buruch Spinozu (16J2 – 1677ì. tric t gia Ha Lan. Pba n ba c Ja o Do Tba i nc n
ta ng oa n bo a cu a mìnb, o ng kbai tric n mo t truo ng pba i tric t bo c kc t bo p ca c
yc u to tbua n /y oa pbic m tba n. Ta c pba m cbu yc u cu a o ng /a Elhics (“Ða o Ju c
bo c”, 1674ì.
148
P.H. fha n mo n,
Ia fhu cu a o ng dua ra haI ca u ho I: mo f Ia vo mo I quan ho gIu a
Iao do ng va ho c fa p, va mo f Ia vo gIa frj fInh fha n cu a nhu ng
hoa f do ng no ng nghIo p.
Vo ca u ho I fhu nha f va co fính pho bIo n hon, fruyo n fho ng Hy
Ia p co coI khInh fa f ca nhu ng hình fhu c Iao do ng cha n fay nhu Ia
fhu da nh rIo ng cho no Io , fra I vo I nhu ng hoa f do ng fhua n frí fuo
duo c coI nhu da nh cho nguo I fu do. ArislolIe vIo f:
“Nbu ng ngbc Jo /a ta m tbuo ng nba t, oì tba n xa c bj gia m gia trj
nba t, bc n ba nba t oì tba n xa c bj su Ju ng nbic u nba t, oa tu ba m
nba t oì it ca n Jc n ta i na ng nba t.”
Ma f kha c, nhu ng fu sI kInh vIo n Ðo Tha I da IIo n ko f cha n gIa
frj cu a vIo c Iao do ng cha n fay vo I su fhIo ng IIo ng cu a vIo c ho c. Ho
yo u ca u nhu ng mo n sInh pha I ho c Ia y mo f ngho , va fhuo ng chính
ho cu ng Ia m mo f ngho . Ho cho ra ng frong fho gIo I na y Iao do ng
cha n fay Ia nhIo m vu duo c fha n fha nh chI djnh cho con nguo I va
ra ng no da y cho fa fính khIo m fo n, kIo n nha n, ca n cu , va fu Iu c.
Mo f so do ng fu ThIo n chu a gIa o da fhu c ha nh mo f cuo c so ng
Iao do ng va ca u nguyo n fhoo mo f fruyo n fho ng co n Iuu fruyo n do n
nga y nay. Co ng vIo c cu a ho fhuo ng bao go m vIo c vun xo I ca da f
daI Ia n da u o c. Nhu ng phong fra o lho i Cu i cu ch
|1)
da y ra ng co ng
vIo c cu a con nguo I Ia ngho do fha n fha nh djnh doa f, hoa c anh fa
Ia mo f fho fhu co ng hoa c Ia fha y fu. O My nga y nay nhu ng fruo ng
da I ho c nhu Ðoroa, ÐIack MounfaIn, AnfIoch, va Coddard da IIo n
(1ì
Tho ¡ Cu ¡ cu ch (Pcjormationì. Pbong tra o Jo Lutbcr Jc xuo ng o tbc ky 16 muo n
ca i ca cb gia o bo i Tbic n cbu a gia o oa Ja Ja n Jc n su ra Jo i ca c gia o bo i Tin /a nb.
149
ko f gIu a Iao do ng va ho c fa p.
Co n vo ca u ho I cu fho hon vo gIa frj fInh fha n cu a vIo c canh
fa c da f daI, fhì nguo I Ia Ma co ca fu ng da c fính bình dj cu a cuo c
so ng no ng fho n, fra I vo I su xo bo va fho I na f cu a no n va n mInh
fha nh fhj. Tu fho ky fhu 18 va su pha f frIo n cu a co ng nghIo p quI
mo Io n, nhIo u fu fuo ng gIa hIo n da I da ho ha o ho c fhuyo f na y.
Nhu ng nguo I fhoo fhuyo f fro ng no ng, mo f fruo ng pha I kInh fo
Pha p fho ky 18, cho ra ng chI co nga nh no ng nghIo p va khaI fha c
mo mo I cung ca p nhu ng mo hình hoa f do ng kInh fo dích fhu c cho
mo f fra f fu xa ho I Ia nh ma nh. TrIo f gIa chính frj Jeun Jucgues
Rousseuu
|2)
cu ng ca ngo I mo f cuo c so ng ga n vo I fhIo n nhIo n, fra I
vo I su fho I na f va gIa fa o cu a xa ho I va n mInh.
Thomus Jejjerson
|3)
cu a My no I ra ng “nhu ng nguo i cunh
lu c Ju l Jui Iu nhu ng nguo i Jo Chu u cho n.” O ng fa xa c nha n
ra ng vIo c canh fa c da f daI bo I duo ng pha m cha f da o du c va fính
fu Iu c, frong khI nhu ng bo mo n co khí da y ma nh su phu fhuo c va o
nguo I kha c, ma o ng fa nghI no so ga y faI ho a do I vo I mo f hình
fha I chính fho co ng ho a. O ng chu fruong ra ng My pha I fro fha nh
mo f xa ho I fhua n no ng nghIo p va nha p kha u ha ng ho a cho bIo n.
Nhu ng quan dIo m cu a Jejjerson duo c ca c fa c gIa My kha c Ia p
Ia I. Henry DuriJ Thoreuu no I ra ng chu ng fa pha I “xom con
(2ì
Rousseuu, Jeun Jucgues (1712 – 177Sì. tric t gia oa oa n ba o Pba p, /a mo t
trong nbu ng ta c gia oì Ja i cu a Tbo i Ða i A nb 8a ng. Ca c ta c pba m cbinb cu a o ng
go m. The SociuI Conlrucl (“Xa uo c”, 1762ì, The Neu HeIoise (“Na ng Hc/oisc
mo i”, 1761ì, EmiIe (1762ì.
(Jì
Thomus Jejjerson (174J – 1S26ì. cbinb kba cb My oa /a to ng tbo ng tbu ba cu a
nuo c My .
O ng /a ta c gia Tuyc n ngo n Ðo c /a p (The DecIure oj ¡nJepenJence).
(4ì
WuIl Wilhmun (1S10 – 1S02ì. nba tbo oa tic u /ua n gia nguo i My . Ta c pba m no i
tic ng. Leures oj Gruss (“La co ”, 1S66 – 1SS0ì
150
nguo I nhu mo f cu da n, hoa c mo f pha n cu a ThIo n nhIo n, hon Ia
mo f fha nh vIo n cu a xa ho I.” Ða n fha n o ng cu ng dIo u ha nh mo f
no ng fra I nho frong khI va n fham gIa hoa f do ng va n chuong va
frí fuo . WuIl Whilmun
|4)
vIo f nhu ng ba I ha f ca ngo I nhu ng ko
khaI hoang va nhu ng no ng da n dang fa o du ng mo f nuo c My mo I.
Ðo n ca nh gIa frj da o du c duo c cho Ia dính fo I da f daI, mo f yo u
fo nu a ca n duo c chI ra: ngho no ng Ia mo f ngho fhua f ra f da c bIo f.
No IIo n quan do n haI ngho fhua f kha c – vIo c chu a bo nh va vIo c
da y ho c – chu ng co mo f vj frí cao frong ha ng mu c co ng vIo c cu a
con nguo I. Tính cha f da c bIo f cu a ba ngho fhua f hu u du ng na y ba f
nguo n fu su kIo n ra ng no ng da n, fha y fhuo c, va fha y gIa o Ia m
vIo c vo I nhu ng va f fho so ng va ko f ho p vo I ba n cha f cu a chu ng do
fa o ra nhu ng ko f qua fo f. Tra I Ia I, nhu ng ngho fhua f kha c, nhu
ngho fho mo c, fho gIa y, hoa c ho I ho a va ngho fhua f dIo u kha c,
Ia m vIo c do djnh hình va bIo n ca I nhu ng cha f IIo u fhu do ng.
45. NGHK TH¡A T OA Y HO C
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ta t ca cbu ng ta Jc u nbo nbu ng nguo i tba y Ja ga y ta c Jo ng /o n
Jc n cbu ng ta trong truo ng pbo tbo ng bay Ja i bo c. Nbung cbu ng
ta kbo xa c Jjnb ro ra ng bo Ja truyc n cbo cbu ng ca ca i gì oa ba ng
ca cb na o. Ta t ca ca c cuo c no i cbuyc n nga y nay oc gia o Ju c co oc
nbu kbo ng Jua ra Juo c ba t ky mo t tia sa ng na o oc ngbc tbua t Ja y
bo c. Cbuyc n gì Jic n ra trong mo i quan bc giu a tba y gia o oa bo c
sinb: Tba y gia o /a m gì, oa Jic u gì xa y ra oo i bo c sinb:
W.G.
W.C. fha n mo n,
Socrules da cung ca p cho chu ng fa mo f nha n fhu c co ba n vo
151
ba n cha f cu a vIo c da y ho c khI o ng so sa nh ngho fhua f da y ho c vo I
ngho cu a ba do fho I xua. No u nhu ba do gIu p mo f co fho sInh ra
ma ng so ng mo I, fhì fha y gIa o gIu p frí o c fu na y ra nhu ng y fuo ng,
frI fhu c, va su hIo u bIo f. Kha I nIo m co f fu y na y cho ra ng da y ho c
Ia mo f ngho fhua f ho fro khIo m fo n. Nguo I fha y kho ng fa o ra frI
fhu c hoa c nho I nho f ca c y fuo ng va o mo f da u o c fhu do ng, fro ng
ro ng. Chính Ia nguo I ho c, chu kho ng pha I nguo I fha y, Ia nguo I
chu do ng fa o ra frI fhu c va nhu ng y fuo ng.
Nguo I xua pha n bIo f ky na ng cu a fha y fhuo c va no ng da n vo I
ky na ng cu a nguo I do ng gIa y va nguo I xa y nha . ArislolIe xom y
ho c va no ng nghIo p Ia nghe lhuu l ho p lu c, vì chu ng Ia m vIo c
vo I fhIo n nhIo n do da f duo c nhu ng ko f qua ma fu nhIo n co fho fu
fa o ra. CIa y do p va nha cu a so kho ng fo n fa I no u nhu con nguo I
kho ng fa o ra chu ng; nhung co fho so ng va n da f duo c su c kho o ma
kho ng ca n su can fhIo p cu a ca c ba c sI, va ca y co , fhu va f cu Io n
Io n ma kho ng ca n su gIu p do cu a nguo I no ng da n. Tha y fhuo c
hoa c no ng da n Ia nh ngho don gIa n chI Ia m cho su c kho o hoa c su
sInh fruo ng cha c cha n va dIo u da n hon.
VIo c da y ho c, gIo ng nhu ngho no ng va vIo c chu a bo nh, Ia mo f
ngho fhua f ho p fa c gIu p cho fu nhIo n Ia m nhu ng gì no co fho fu
Ia m – du kho ng fo f Ia m – khI kho ng co chuyo n da y do . Ta f ca
chu ng fa do u ho c duo c nhIo u dIo u ma kho ng ca n su gIu p do cu a
mo f nguo I fha y na o ca . Mo f so ca nha n da c bIo f chI qua vIo c ho c
chính quy ra f íf da co duo c kIo n fhu c ro ng ra I va nha n fhu c sa u
sa c. Nhung do I vo I ha u ho f chu ng fa fhì qua frình ho c fa p duo c
fhu c hIo n vo I nhIo u cha c cha n va íf kho kha n hon khI chu ng fa
duo c nguo I fha y gIu p do . Su huo ng da n co phuong pha p cu a nguo I
fha y khIo n cho vIo c ho c cu a chu ng fa do da ng va hIo u qua hon.
Chung fa khong fhay duoc mof khía canh co ban cua vIoc day
frong haI ngho fhuaf hop fac noI fron von Iam vIoc voI fhIon nhIon
huu co. VIoc day Iuon bao ham mof moI fuong quan gIua frí oc cua
152
nguoI nay voI frí oc cua nguoI kIa. NguoI fhay khong phaI chI Ia
mof cuon sach noI, mof may haf sInh dong, fruyon IaI cho mof
fhính gIa khong bIof. NguoI fhay phaI fao ra mof cuoc doI fhoaI voI
hoc sInh cua mình. Cuoc doI fhoaI nay dI xa hon caI goI Ia “chuyon
fro” don fhuan, vì nhIou noI dung gIang day duoc fruyon daf mof
cach gan nhu vo fhuc frong cuoc frao doI rIong gIua fhay va fro. Io
ra chung fa co fho daf duoc noI dung do voI nhung bo bach khoa
fhu, nhung dIa ghI am, va nhung chuong frình fruyon hình, nhung
fhuong fa khong Iam duoc vì fhIou you fo vo hình nay, von Iuon co
maf frong moI moI quan ho fof dop gIua fhay va fro.
Ða y Ia mo f mo I quan ho haI chIo u. Nguo I fha y cho, va nguo I
fro nha n su gIu p do va huo ng da n. Nguo I fro Ia mo f “mo n do ”;
nghIa Ia cha p nha n va fua n fhoo ky Iua f ma nguo I fha y quy djnh
nha m pha f frIo n frí o c cu a nguo I fro . Ða y kho ng pha I Ia mo f su
phu c fu ng fhu do ng do I vo I mo f quyo n Iu c do c doa n. No Ia mo f su
fhích u ng chu do ng cu a nguo I fro fhoo nhu ng chI da n ma nguo I
fha y da dua ra. Nguo I fro gIo I su du ng fha y gIa o cu a mình nhu
mo f du a fro su du ng bo mo no , nhu mo f phuong fIo n do da f fo I su
chín cha n va do c Ia p. Nguo I fro buo ng bInh, fu cho I su gIu p do cu a
nguo I fha y, Ia Ia ng phí va fu hu y dIo f.
No I mo f ca ch don gIa n va fhoo nghIa ro ng nha f, nguo I fha y chI
cho ho c fro ca ch pha n bIo f, da nh gIa , xo f doa n, va nha n ra su
fha f. Nguo I fha y kho ng a p da f mo f no I dung co djnh cu a nhu ng y
fuo ng va nhu ng ho c fhuyo f ma ho c fro pha I ho c fhuo c Io ng. Nguo I
fha y da y cho ho c sInh ca ch fu ho c va fu suy nghI. O ng fa khích Io
hon Ia nga n ca n mo f da p u ng fho ng mInh va co fính pho pha n.
Su pha n u ng va pha f frIo n cu a nguo I fro Ia pha n fhuo ng duy
nha f phu ho p vo I co ng vIo c yo u fhích nhu fho . VIo c da y, dInh cao
nha f cu a nhu ng bo mo n bo fro va ho p fa c, nha m fo I dIo u fo f do p
cho nguo I kha c. No Ia mo f ha nh vI cu c ky ha o hIo p. Sl. Augusl-
ine go I no Ia ha nh do ng nha n a I vI da I nha f.
153
46.V¡K C H¡NH THA NH NH¡ NG THO ¡ Q¡KN
Tbua tic n sì AJ/cr,
Cbu ng ta Ja ngbc nbic u oc su c ma nb cu a tbo i qucn trong Jo i
so ng con nguo i. Wi//iam Jamcs no i no /a “ba nb Ja cu a xa bo i,” oa
Aristot/c go i no /a “ba n cba t tbu bai.” Nbung ca i a nb buo ng Ja y
quyc n /u c Juo c go i /a “tbo i qucn” na y /a gì: Va ta i sao no /a i qua
quan tro ng trong Jo i so ng cu a cbu ng ta:
B.H.
Ð.H. fha n mo n,
Ha y do fo I ba f da u ba ng vIo c gIa I fhích fuyo n bo no I fIo ng cu a
ArislolIe ra ng fho I quon Ia ba n cha f fhu haI. Nhu ng fho I quon Ia
fhu bo sung va o ba n cha f chu ng fa co Iu c mo I duo c sInh ra. Chu ng
fa duo c sInh ra vo I kha na ng hoa c na ng Iu c do ha nh do ng fhoo
nhu ng ca ch na o do va cu ng vo I nhu ng kIo u ha nh do ng ba m sInh
na o do duo c go I Ia ba n na ng hay pha n xa . Xu huo ng ha nh do ng
ba m sInh cu a chu ng fa co fho pha f frIo n va hình fha nh qua nhu ng
gì chu ng fa fhu c su Ia m frong khI dang so ng. Nhu ng su pha f frIo n
hay hình fha nh nhu fho Ia nhu ng fho I quon.
Ví du chu ng fa co mo f kha na ng ba m sInh Ia m ra f nhIo u kIo u
ha nh do ng kha c nhau ma frong do ky na ng co fho da f duo c qua
vIo c ro n Iuyo n. Chu ng fa ho c no I du ng va n pha m; chu ng fa ho c
suy nghI fhoo IogIc; chu ng fa ho c na u a n hoa c Ia I mo f chIo c xo;
chu ng fa ho c fruo f fuyo f hay choI qua n vo f. Trong mo I fruo ng ho p
vIo c ho c dom Ia I mo f ky na ng mo I va do chính Ia mo f fho I quon.
Trong mo I fruo ng ho p fho I quon lhu c su cho chu ng fa mo f na ng
Iu c ma khI fa ra do I no mo I chI Ia liem nung.
Ðo Ia Iy do fa I sao ArislolIe go I fho I quon Ia ba n cha f fhu haI.
Ða n cha f nguyo n fhu y cu a chu ng fa bao go m nhu ng kha na ng co
154
fho pha f frIo n hoa c hoa n chInh qua vIo c ho c hoa c kInh nghIo m.
VIo c pha f frIo n hoa c hoa n fhIo n nhu ng kha na ng na y bo sung cho
ba n cha f nguyo n fhu y cu a chu ng fa va vì fho fa o fha nh mo f ba n
cha f “fhu haI” – mo f ba n cha f duo c fho m va o hay fu fu mo I co .
Nhu cau hình fhanh nhung fhoI quon cua chung fa phaf sInh fu
su kIon rang, khong nhu dong vaf cap fhap, chung fa sInh ra khong
co san kIou hanh dong fhoo ban nang fhích hop voI cuoc song.
Nhung gì IoaI dong vaf nao do co fho Iam fhoo ban nang, fhì chung
fa phaI hoc moI Iam duoc. Thoo mof nghIa nao do fhì ban nang Ia
nhung fhoI quon fu nhIon hoac bam sInh, cung nhu fhoI quon cua
con nguoI do dan dan ma co hoac Ia ban chaf fhu haI.
Ða n cha f nguyo n fhu y cu a chu ng fa – su frang bj ba m sInh cu a
chu ng fa – duo c djnh sa n cho ho p vo I cuo c so ng, du no co fho ca n
dIo u chInh fhoo kIo u na y hay kIo u no . Nhu ng fho I quon chu ng fa
fa o ra, ma no Ia m fhay do I ba n cha f nguyo n fhu y cu a chu ng fa,
cu ng co mo f fính bo n vu ng na o do , du chu ng cu ng co fho fhay do I.
Chu ng fa co fho cu ng co nhu ng fho I quon cu a chu ng fa, Ia m yo u
chu ng, hoa c fu bo chu ng hoa n foa n va fhay fho chu ng ba ng nhu ng
fho I quon kha c. CIo ng nhu ba n cha f nguyo n fhu y, ba n cha f fhu
haI cu a chu ng fa – fa f ca nhu ng fho I quon cu a chu ng fa – fa o cho
mo I chu ng fa mo f fính ca ch rIo ng bIo f ma nguo I do co o mo f gIaI
doa n nha f djnh cu a cuo c so ng. No u ba n bIo f fho I quon cu a aI do ,
ba n co fho du doa n vo I íf nhIo u cha c cha c ra ng anh fa co fho so cu
xu fho na o.
Cho do n da y chu ng fa va n dang no I vo ca nha n. Nhu ng fho I
quon suy nghI va ha nh do ng chung frong mo f co ng do ng, nhu ng
“cung cu ch” cu a mo f da n fo c, fhuo ng duo c go I Ia phong lu c.
Phong fu c gIu cho mo I vIo c frong xa ho I fhua n fhoo mo f nhjp so ng
bình fhuo ng. No gIu p cho cuo c so ng chung dIo n ra mo f ca ch ho a
ho p. No fa o do da ng cho su frao do I gIu a ca c ca nha n va khIo n ho
doa n ko f vo I nhau. Chu ng fa kho ng bao gIo fha y fhoa I ma I fa I
155
mo f cho o mo I cho do n khI chu ng fa fro no n quon fhuo c vo I phong
fu c o do va bIo n no fha nh phong fu c cu a chính chu ng fa.
Ðo Ia nhu ng gì ma WiIIium Jumes
|1)
muo n no I khI go I fho I quon Ia
“bu nh Ju hho ng Io cu u xu ho i, lu c nhu n bu o lhu guy giu nhu l
cu u xu ho i.” |Mo f ba nh da ma ba ng qua n fính no gIu cho co ma y dI
chuyo n fhoo mo f fo c do do u da n va Ia m gIa m nho mo mon quay.)
Jumes ung dung cach nhìn nay vao dja vj xa hoI cung nhu vao
nhung fhoI quon ca nhan. Ong fa noI rang nhung kIou cach fhuoc
ngho nghIop cua chung fa fro non an sau vao Iuc chung fa ba muoI
fuo I don do hau hof chung fa dou hoan foan haI Iong voI vj frí cua
chung fa frong cuoc song va nhIom vu cua chung fa frong co may xa
hoI. Jumes cung khang djnh rang nhung khIou fham my ca nhan
cua chung fa, va nhung fhoI quon an noI, suy nghI, va fhaI do xa
hoI cua chung fa, duoc djnh hình mof cach fuong doI Iuc chung fa
haI muoI fuoI, don do chung fa bj gIu frong quy dao xa hoI cua
chung fa boI mof quI Iuaf manh y nhu suc huf cua qua daf.
Tuy nhIo n ca n nho ra ng fa hoa n foa n co fho gIu bo mo f fho I
quon cu va hình fha nh mo f fho I quon mo I. Mo f khI mo f fho I quon
duo c hình fha nh, ha u nhu no co su c ha p da n ra f ma nh do I vo I
chu ng fa. Nhung nhu ng fho I quon cu a con nguo I hình fha nh do su
cho n Iu a fu do cu a chu ng fa, va co fho gIu bo va fhay fho ba ng
nhu ng cho n Iu a kha c. Kho ng co fho I quon na o, du cho no ma nh
do n da u, Ia I fIo u dIo f duo c quyo n fu y nghI fhay do I no cu a chu ng
fa. Ða y Ia ba I ho c frong vo kjch PygmuIion |hay My Fair LaJy)
cu a Shav
|2)
, mo f vo kjch fhu vj vo kha na ng fhay do I nhu ng fho I
(1ì
WiIIium Jumes (1S42 – 1010ì. tric t gia oa nba ta m /y bo c nguo i My , anb cu a
oa n ba o Hcnry Jamcs. O ng kbai tric n tric t bo c cu a cbu ngbìa Tbu c Ju ng, oa u ng
bo mo t /o i tic p ca n tbu c ngbic m Jo i oo i ta m /y bo c.
(2ì
George BernurJ Shuu (1S66 – 1060ì. kjcb ta c gia nguo i Irc/anJ.
156
quon. IIza ÐooIIffIo co fho va da ho c duo c ca ch a n no I y nhu mo f
quy ba dích fhu c.
4?. O¡K ¡ G¡ LA M NK N MO T TA C PHA M LO N?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ðic u gì kbic n cbo mo t ta c pba m tro nc n oì Ja i: Co pba i /a Jo
bu t pba p oa n bo c, tu tuo ng uyc n tba m, boa c su ba p Ja n cbung
kbic n cbo mo t so ta c pba m na y bay bon nbu ng ta c pba m kba c:Ta c
pba m ba n cba y nba t bay cuo n sa cb bic m oa kbo sc cbju Ju ng su
tbu tba cb cu a tbo i gian to t nba t:
G.T.H.
C.T.H. fha n mo n,
Nhung fac pham Ion Ia nhung cuon sach chua dung nhung faI
IIou hay nhaf qua do frí fuo con nguoI co fho khaI fhac do daf duoc
su sang suof, hIou bIof, va khon ngoan. MoI cuon fhoo cach rIong
cua no nou Ion nhung van do co ban cu faI dIon ma con nguoI phaI
doI maf. ÐoI vì nhung van do nay khong bao gIo duoc gIaI quyof
mof cach frIof do, non nhung cuon sach nay Ia nhung nguon fu IIou
va nhung cong frình cua mof fruyon fhong frí fuo IIon fuc.
CurI Vun Doren co Ia n go I nhu ng fa c pha m Io n Ia “nhu ng cuo n
su ch hho ng buo gio cu n phu i rie l Iu i.” Chu ng Ia nhu ng fha nh
fu u hoa n ha o, hIo m co cu a fa I na ng xua f chu ng da duo c xa c nha n.
Ca I do p va su frong sa ng cu a chu ng chu ng fo ra ng chu ng Ia nhu ng
kIo f fa c cu a ca I fInh fu y cu ng nhu cu a nhu ng mo n ho c khaI pho ng.
Nhu ng cuo n sa ch nhu fho da ng duo c go I Ia vI da I cho du chu ng Ia
nhu ng sa ch vo khoa ho c, fho ca, fha n ho c, foa n ho c hoa c chính frj.
Su phong phu cu a nhu ng fa c pha m Io n fho hIo n frong nhIo u
mu c do y nghIa ma chu ng chu a du ng. Chu ng fhích u ng vo I nhIo u
157
ca ch Iy gIa I. ÐIo u na y kho ng co nghIa Ia chu ng mo ho hay fính
nha f fho ng cu a chu ng bj gIa m dI. Nhu ng ca ch Iy gIa I kha c nhau
na y bo sung cho nhau va cho pho p do c gIa kha m pha su do ng nha f
cu a fa c pha m fu nhIo u go c do nhìn. Ðo I vo I nhu ng cuo n sa ch kha c
chu ng fa kho ng ca n do c do n Ia n fhu haI mo I hIo u nhu ng gì chu ng
muo n no I. Nhung chu ng fa Iuo n Iuo n co fho dI sa u hon va o nhu ng
fa c pha m Io n. Nhu nguo n co I cu a su khaI sa ng, chu ng Ia vo fa n.
Mo I quan fa m da nh cho nhIo u fa c pha m fo f bj gIo I ha n va o
mo f gIaI doa n Ijch su nha f djnh. Chu ng kho ng co su c ha p da n pho
qua f hình fha nh fu vIo c gIa I quyo f nhu ng va n do co ba n ma con
nguo I o mo I fho I dIo m va noI cho n pha I do I ma f va fhoo mo f ca ch
fhu c ma con nguo I o mo I fho I dIo m va noI cho n do u co fho hIo u.
Tra I Ia I, nhu ng fa c pha m Io n vuo f qua duo c nhu ng gIo I ha n cu c bo
vo nguo n go c cu a chu ng. Chu ng va n Ia va n pha m cu a ca fho gIo I.
Nhu ng cuo n sa ch chu ng fa cho Ia vI da I Ia nhu ng cuo n sa ch ma
con nguo I o mo I noI do u do c dI do c Ia I nhIo u Ia n qua bao fho ky .
Thoo quan dIo m na y, nguo I fa cho ra ng nhu ng fa c pha m Io n pha I
fra I qua su fhu nghIo m cu a fho I gIan. ÐIo u na y hoa n foa n du ng. Nhung
kho ng pha I cu vuo f qua duo c fho I gIan Ia nhu ng cuo n sa ch fro no n vI
da I. Chu ng vI da I ngay khI chu ng vu a duo c vIo f xong. Mo I quan fa m
Ia u da I do I vo I mo f fa c pha m kha ng djnh mo f ca ch don gIa n su vI da I
cu a no . Chu ng fa co fho coI mo f so fa c pha m duong fho I Ia vI da I,
nhung chu ng fa kho ng fho cha c cha n. Su fuyo f ha o cu a chu ng va n ca n
pha I duo c chu ng mInh fruo c su pha n xo f cu a ca c fho I da I.
Murh Tuuin
|1)
co Ia n nha n xo f ra ng “nhu ng fa c pha m Io n Ia
nhu ng cuo n sa ch ma mo I nguo I do u uo c gì ho Ju do c no , nhung
kho ng aI muo n do c.” Nguo I fa uo c gì ho da do c chu ng bo I vì
(1ì
Murh Tuuin (1SJ6 – 1010ì. nba oan Anb. Tac pbam noi ticng. The AJrenlures
oj Tom Suuyer (“Nbung cuoc pbicu /uu cua Tom 8auycr”, 1S76ì oa The AJren-
lures oj HuchIeberry Finn (“Nbung cuoc pbicu /uu cua Huckcbcrry Finn”, 1SS4ì.
158
chu ng Ia cha f IIo u kho ng fho fhIo u duo c cu a no n gIa o du c khaI
pho ng. Ho fra nh no do c chu ng bo I nhu ng cuo n sa ch na y do I ho I
suy nghI. Va suy nghI fhì kho . Co Io no Ia mo f frong nhu ng vIo c
cha n nha f ma con nguo I bj buo c pha I Ia m.
Nhu ng fa c pha m Io n fhì kho ng do do c. Kho ng aI mong do I hIo u
fha f ro chu ng ngay Ia n do c da u fIo n, hay fha m chí fho ng suo f
chu ng sau nhIo u Ia n do c. To I fhuo ng no I ra ng chu ng Ia nhu ng
cuo n sa ch vuo f qua kha na ng cu a mo I nguo I frong mo I fho I da I.
Ðo Ia Iy do fa I sao chu ng pha I duo c do c dI do c Ia I. Ðo cu ng Ia Iy do
fa I sao chu ng fo f cho chu ng fa. ChI nhu ng dIo u vuo f qua kha na ng
cu a chu ng fa mo I na ng chu ng fa Io n.
CIo ng nhu fa f ca nhu ng dIo u fo f do p kha c frong cuo c so ng,
nhu ng gì ma nhu ng fa c pha m Io n dua ra fha f kho hIo u. Nhung
nhu va y Ia vì nhu ng fa c pha m Io n fhì kho no n chu ng hay va da ng
do c hon nhu ng cuo n sa ch kha c. Nhu va y Ia vì chu ng no u Io n
nhu ng va n do ma cuo I cu ng chu ng kho ng fra Io I, do fhu c gIu c
chu ng fa suy nghI, fìm hIo u, va fha o Iua n. Nhu va y Ia vì ca I kho
cu a chu ng fha ch fhu c ky na ng do c cu a chu ng fa do chu ng co fho
gIu p fa ca I fhIo n ky na ng do . Nhu va y Ia vì chu ng fhuo ng fha ch
fhu c nhu ng fha nh kIo n co hu u va nhu ng quan dIo m Ia u do I cu a
chu ng fa do gIu p chu ng fa pha f frIo n kha na ng pho pha n.
Ca I kho cu a nhu ng cuo n sa ch na y kho ng pha I do chu ng duo c
vIo f qua do hoa c fhaI ngho n fo I, ma du ng hon Ia do chu ng Ia
nhu ng va n pha m don gIa n va frong sa ng nha f vo nhu ng do fa I
kho nha f ma frí fuo con nguo I pha I duong da u. Chu ng fha o Iua n
nhu ng do fa I do fhoo ca ch do da ng nha f co fho co . Su vI da I cu a
chu ng na m o cho do .
159
48. TRK KM CO THK OO C NH¡ NG TA C PHA M LO N KHO NG?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tu /a u o ng Ja /a m ru m bcng Jc tbu bu t nbu ng nguo i /o n Jo c
nbu ng ta c pba m oì Ja i. Co n trc cm, ma nc n gia o Ju c cu a cbu ng
/a mo t trong nbu ng tra cb nbic m cbinb cu a cbu ng ta, tbì sao: Lic u
oic c Jo c nbu ng ta c pba m /o n co Jcm /a i ba t ky /o i icb na o cbo
cbu ng kbo ng: Tbco o ng tbì o Jo tuo i boa c ca p /o p na o cbu ng co
tbc ba t Ja u Jo c nbu ng ta c pba m /o n: Hay cbu ng qua kbo Jc n Jo
trc cm kbo ng tbc bic u no i:
O.J.H.
O.J.H. fha n mo n,
Chu ng fa co fho ba f da u hIo u mo f so fa c pha m Io n o do fuo I
kha nho , ví du , nhu ng ca u chuyo n frong KInh Tha nh, nhIo u pha n
frong GuIIirer phie u Iuu hy , nhu ng doa n frích fu ¡IiuJ
|1)
va
OJyssey
|2)
. Chu ng fa Io n Io n frong su hIo u bIo f vo nhu ng fa c
pha m Io n na y no frong suo f cuo c do I chu ng fa. Mo f nguo I fruo ng
fha nh, vo I frí fuo sa u ro ng hon nho nhu ng fhu fha ch va kInh
nghIo m cu a cuo c so ng, ro ra ng co fho hIo u nhu ng fa c pha m Io n
nhIo u hon mo f du a fro non no f. Nhung do Ia mo f Io I fho do ba f
da u qua frình ho c khaI pho ng fho I fro fruo c khI nhu ng fho I quon
fInh fha n fro no n kho fhay do I va khI nhu ng nguo I mo I fruo ng
fha nh fro no n quon vo I vIo c cha p nha n nhu ng fhu ha ng bo f fhay
fho cho fhu va n chuong va fu fuo ng fha f su . Ho c kho ng bao gIo Ia
qua fro , nhung cu ng fha f kho n ngoan khI ba f da u ho c ca ng so m
(1ì
¡IiuJ. tbic n su tbi, cu a Homcr, mic u ta cuo c bao oa y oa cbic m giu tba nb Troy.
(2ì
OJyssey. tbic n su tbi, cu a Homcr, mic u ta cbuyc n bo i buong trong oo ng 10 na m
cu a OJysscy sau cbic n tranb o tba nb Troy.
160
ca ng fo f.
To I vu a mo I gIu p chua n bj ra do I mo f cuo n sa ch huo ng da n vo
nhu ng fa c pha m Io n da nh cho fro con fu muo I haI do n muo I fa m,
hay fuong duong Io p ba y do n Io p muo I haI. Cuo n sa ch na y co y
djnh Ia p ko hoa ch do c da nh cho bo mo va fro om cu ng su du ng,
nhung nhu ng do xua f no dua ra co fho gIu p fra Io I ca u ho I cu a ba n
vo vIo c do c nhu ng fa c pha m Io n frong nha fruo ng.
Ko hoach nay duoc chIa Iam ba gIaI doan co ban, fuong ung voI
do fuoI va cap Iop cua fro. CIaI doan dau danh cho Iop bay va Iop
fam, fro fu muoI haI don muoI bon fuoI. CIaI doan fhu haI danh cho
Iop chín va Iop muoI, do fuoI muoI Iam muoI sau. CIaI doan fhu ba
Ia Iop muoI mof va muoI haI, fu muoI sau don muoI fam fuoI.
Ðo fo I no I cho ba n bIo f nhu ng mu c duo c cho n Ia gì, va ba n so
quyo f djnh xom IIo u chu ng co qua kho do I vo I do fuo I duo I muo I va
duo I haI muoI kho ng. Trong gIaI doa n da u, fro om ba f da u vo I mo f
doa n duo c cho n fu OJyssey, frong do OJysseus ko Ia I ca u chuyo n
ho I ho p vo nhu ng chuyo n ha nh frình phIo u Iuu cu a anh fa. Sau do
chu ng do c Iuo f qua sa ch Chu m ngo n fhuo c Kinh Thu nh fìm
kIo m su kho n ngoan fhu c fIo n vo cuo c so ng fhIo n. Ko do chu ng
ngho HeroJolus ko nhu ng ca u chuyo n ha p da n cu a o ng fa vo xu
AI Ca p va Ða Tu co . Ro I chu ng do c mo f doa n frích fu RepubIicu
cu a PIafo, frong do Socrules fha o Iua n vo ca ch cu xu du ng. Sau
do chu ng do n vo I ca u chuyo n da y fhu vj cu a GuIIirer gIu a nhu ng
nguo I fí hon o xu LiIIipul, frong GuIIirer phie u Iuu hy . Chu ng
ko f fhu c ba ng vIo c do c nhu ng fa I IIo u co ba n vo nuo c My : Tuyen
ngo n Do c Iu p va Pha n mo da u cu a HIo n pha p My .
VIo c do c o gIaI doa n haI hoI co fham vo ng hon, vì chu ng da nh
cho ho c sInh frung ho c. Chu ng bao go m nhu ng doa n duo c fuyo n
cho n fu PeIoponnesiun Wur |“Cuo c chIo n franh PoIoponnosIa”)
161
cu a ThucyJiJes, EIemenls oj Geomelry |“Nguyo n Iy co ba n
cu a Hình ho c”) cu a EucIiJ, Lires |“Nhu ng cuo c do I”) cu a
PIufarch, Essays |“TIo u Iua n”) cu a MonfaIgno, Don Quixotc cu a
Corvanfos
|3)
, va Ju/ius Cacsar cu a Shakospoaro
|4)
.
VIo c do c cu a gIaI doa n fhu ba, da nh cho nho m sa p va o da I ho c,
bao gom ApoIogy |“IoI bIon bach”) cua PIulo va Anligone cua
SophocIes, va nhu ng doa n fuyo n cho n fu On lhe Nulure oj Things
|“Vo ba n cha f cu a su va f”) cu a Lucrelius, Conjessions |“Nhu ng Io I
fhu fo I”) cu a Augusline, On Liberly |“Vo fu do”) cu a J.S. MiII, va
PrincipIes oj PsychoIogy |“Nhung nguyon Iy Tam Iy hoc”) cua
WiIIium Jumes.
Ðanh sa ch nhu fho cung ca p nhu ng danh mu c do c ca n ba ng
vu a da ng gIa vu a fhu vj, fhích ho p cho ca fro om va nguo I Io n, va
do hIo u cho fu ng gIaI doa n. Nga y nay, dI nhIo n nhu ng cuo n sa ch
kho nhu fho do I ho I fro om pha I do ng na o fhu c su . Tro pha I va n
du ng fo I da frí fho ng mInh va su c fuo ng fuo ng. Chu ng fha ch fhu c
su suy nghI va ho c ho I, va fro om pha I fho hIo n kha na ng do I pho
vo I su fhu fha ch. Tro om fhích chu ng fo chu ng co fho Ia m fo f nhu
fho na o frong mo f hoa f do ng mo I. Chu ng kho ng fho o ma I frong
chIo c cu I da nh cho fro , va chu ng so kho ng muo n fho .
Ðo fuoI va cap Iop do baf dau vIoc doc co chon Ioc nhung fac
pham Ion nhu fho fhay doI fhoo fung fruong, gIa dình, va fung fro.
Cong vIoc chính Ia Iam cho fro co fhaI do va fhoI quon doc dung fu
(Jì
MigueI Je Cerrunles (1647 – 1616ì. nba oa n oa nba oic t kjcb Ta y Ban Nba.
Tic u tbuyc t Don Quixole (“Ðo ng Ki Ho tc ”, pba n I, 1606, pba n II, 1616ì cu a o ng
a nb buo ng ra t /o n Jc n su pba t tric n cu a tic u tbuyc t ma y tbc ky qua.
(4ì
WiIIium Shuhespeure (1664 – 1616ì. nba tbo oa kjcb ta c gia nguo i Anb. Nbu ng
ta c pba m no i tic ng. HumIel (“Hoa ng Tu Ham/ct”, 1601ì, Mucbelh (1606ì, King
Leur (“Vua Lcar”, 160Sì...
162
nho. Nou fa do fro quon voI nhung fhu sach do doc co hình anh
mau sac ruc ro, fhì khI Ion Ion chung so mIon cuong doc nhung
cuon sach fof. Chung so chap nhan nhung fhu sach nham nhí vo
gIa frj fhay vì fìm kIom mon an fInh fhan co gIa frj va fof dop.
Ko f qua co fho Ia sInh ra mo f fho ho nhu ng con nguo I fruo ng
fha nh vo fho cha f nhung kho ng pha f frIo n vo frí fuo va ca m xu c,
hoa n foa n kho ng duo c chua n bj cho nhu ng fra ch nhIo m va nhu ng
quyo f djnh cu a cuo c so ng fruo ng fha nh. Ca c nha va n fIo n frI ca n
da I, nhu AIJous HuxIey va George OrueII, da vo Io n nhu ng bu c
franh khu ng khIo p vo mo f xa ho I fuong IaI frong do da u o c con
nguo I bj ca c phuong fIo n fruyo n fho ng da I chu ng dIo u khIo n va
nhu ng pha n xa bj ca c fhIo f bj ky fhua f chI pho I. Ca c fa c pha m vI
da I cu a no n va n mInh phuong Ta y cung ca p nhu ng nguo n Iu c va n
ho a co f yo u nga n kho ng do cho nhu ng Io I fIo n doa n nhu fho xa y
ra. Tro om va da u o c cu a chu ng Ia pho ng fuyo n ba o vo ha ng da u
frong cuo c da u franh sa p fo I do gIa nh quyo n Iu c do I vo I fInh fha n
con nguo I.
49. CA CH OO C MO T C¡O N SA CH KHO
Tbua tic n sì AJ/cr,
No i tba t oo i o ng, to i nba n tba y nbu ng cuo n sa cb go i /a oì Ja i
ra t kbo Jo c. To i sa n /o ng tin /o i o ng ra ng cbu ng oì Ja i. Nbung
/a m sao to i co tbc Ja nb gia cao su oì Ja i cu a cbu ng nc u nbu Jo i
oo i to i cbu ng qua kbo Jo c: O ng co tbc cbo to i oa i go i y bu u icb oc
ca cb Jo c mo t cuo n sa cb kbo kbo ng:
I.C.
I.C. fha n mo n,
Nguyo n fa c do c quan fro ng nha f Ia nguyo n fa c ma fo I cu no I dI
no I Ia I vo I nho m nghIo n cu u vo nhu ng fa c pha m Io n cu a fo I:
163
Trong khI do c mo f cuo n sa ch kho Ia n da u fIo n, cu do c no mo f
ma ch kho ng du ng Ia I. Ha y chu y do n nhu ng gì anh co fho hIo u, va
du ng du ng Ia I vì nhu ng gì anh chua na m ba f duo c ngay Ia p fu c.
Cu Ia m nhu va y. Ðo c mo f ma ch cuo n sa ch kho ng na n Io ng vì
nhu ng doa n, nhu ng chu fhích, nhu ng Iua n dIo m, nhu ng fham kha o
ma anh kho ng na m ba f duo c. No u anh du ng Ia I o ba f ky nhu ng
chuo ng nga I na y, no u anh cu frì hoa n, anh so fha f ba I. Trong ha u
ho f ca c fruo ng ho p, anh so kho ng fho gIa I da p duo c su vIo c ba ng
vIo c ba m Ia y no . Anh co co ho I hIo u no nhIo u hon qua Ia n do c fhu
haI, nhung dIo u do do I ho I anh pha I do c cuo n sa ch mo t ma cb
frong Ia n da u.
Ða y Ia phuong pha p fhu c fIo n nha f ma fo I bIo f do bo ga y vo
bo c cu a mo f cuo n sa ch, do co duo c ca m fuo ng kha I qua f vo no , va
cha p nha n ca u fru c cu a no mo f ca ch nhanh cho ng va do da ng nhu
co fho . Anh ca ng Ia n Iu a frong vIo c fìm hIo u nghIa fo ng fho cu a
mo f cuo n sa ch, anh ca ng Ia u hIo u no . Ðon gIa n Ia anh pha I hIo u
bIo f fo ng fho fruo c khI anh co fho xom xo f nhu ng pha n frong pho I
ca nh fhu c cu a chu ng – hoa c frong ba f ky pho I ca nh na o.
CIa frj cu a Shuhespeure bj pha ho ng vì bao fho ho ho c sInh
frung ho c bj buo c pha I nghIo n cu u ky JuIius Cuesur, HumIel,
hoa c Mucbelh fu ng ca nh mo f, fra cu u fa f ca nhu ng fu qua mo I
mo do I vo I ho , va ho c fa f ca nhu ng chu fhích qua chuyo n mo n.
Ko f qua Ia ho kho ng ho fhu c su do c vo kjch. Thay va o do ho bj
ko o Io qua no , fu ng chu f mo f, qua nhIo u fua n Io . Ðo n khI ho fo I
pha n cuo I vo kjch, cha c cha n ho da quo n ma f pha n da u. Io ra
nguo I fa no n khích Io ho do c vo kjch mo f ma ch. ChI co nhu fho ho
mo I hIo u chu f íf vo no va khIo n ho co fho hIo u no nhIo u hon.
Nhu ng gì anh hIo u khI do c mo f ma ch cuo n sa ch fu da u do n
cuo I – fha m chí no u chI na m muoI pha n fra m hay íf hon – sau do
so gIu p anh co fho m no Iu c fro Ia I nhu ng noI anh da qua frong Ia n
do c ban da u. Thu c ra anh so dI gIo ng nhu ba f ky nguo I Iu ha nh
164
na o fro n nhu ng doa n chua bIo f. Ða fu ng dI qua dja fho do mo f
Ia n, anh so co fho kha m pha no Ia I fu nhu ng Io I fho ma fruo c do
co fho anh chua bIo f. Anh so íf co kha na ng nha m nhu ng con
duo ng phu vo I con duo ng chính. Anh so kho ng bj nhu ng bo ng ma f
Iu c gIu a frua da nh Iu a, bo I anh so nho Ia I chu ng ra sao Iu c ma f
fro I Ia n. Va ba n do frong fa m frí ma anh da Ia p ra so chI fo f hon
nhu ng fhung Iu ng va nu I do I Ia fa f ca bo pha n cu a mo f phong
ca nh nhu fho na o.
Kho ng ho co pho p fha n fho ng na o vo vIo c do c nhanh Ia n da u.
No kho ng fho da f duo c ko f qua fo f va cha c cha n kho ng fho duo c
coI nhu mo f ca ch fhay fho cho vIo c do c ca n fha n da ng da nh cho
mo f cuo n sa ch hay. Nhung vIo c do c nhanh Ia n da u Ia m cho vIo c
nghIo n cu u ca n fha n do da ng hon nhIo u.
Thu c fIo n na y gIu p anh gIu duo c su nha y bo n frong khI Iao va o
mo f cuo n sa ch. Ða bao Ia n anh mo mo ng fhoo ca ch cu a anh qua
ho f frang na y do n frang kha c do khI fInh da y frong da u anh
kho ng co mo f y fuo ng na o vo noI anh da qua7 ÐIo u do co fho xa y
ra no u nhu anh do mình fu fro I mo f ca ch fhu do ng suo f cuo n sa ch.
Chua aI fu ng hIo u duo c gì nhIo u fhoo ca ch a y. Anh pha I co mo f
ca ch na m ba f ma ch chung.
Nguo I do c fo f Iuo n fích cu c frong mo I no Iu c do hIo u. Ða f ky
cuo n sa ch na o cu ng Ia mo f va n do , mo f dIo u bí a n. Tha I do cu a
nguo I do c pha I Ia fha I do cu a mo f fha m fu fìm kIo m nhu ng manh
mo I dI va o nhu ng y fuo ng co ba n va nha y bo n vo I fa f ca nhu ng gì
Ia m cho chu ng ro ra ng hon. Nguyo n fa c vo vIo c do c nhanh Ia n
da u gIu p duy frì fha I do na y. No u ba n fhoo ca ch do , ba n so nga c
nhIo n khI fha y mình fIo f kIo m duo c bao nhIo u Ia fho I gIan, ba n
so hIo u fha u da o hon bIo f bao nhIo u, va no so do da ng hon bIo f
bao nhIo u.
165
50.TA ¡ SAO PHA ¡ OO C NH¡ NG C¡O N SA CH VÏ OA ¡
THO ¡ CO ?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ta i sao pba i Jo c nbu ng ta c pba m oì Ja i Jc ca p Jc n nbu ng oa n
Jc oa nbu ng mo i ba n ta m cu a tbo i Ja i qua kbu : Nbu ng oa n Jc
cbinb trj oa xa bo i cu a cbu ng ta qua ca p ba cb Jc n Jo cbu ng ba u
nbu Jo i bo i ta t ca tbo i gian oa ngbj /u c ma cbu ng ta co tbc Ja nb
cbo oic c Jo c ngbic m tu c. Co ba t ky gia trj na o, ngoa i su ba p Ja n
oc ma t /jcb su , trong oic c Jo c nbu ng cuo n sa cb Juo c oic t trong
nbu ng nc n oa n bo a Ja /a co xua cu a nbu ng tbo i Ja i truo c kbo ng:
W.P.B.
W.R.Ð. fha n mo n,
Nhu ng aI coI fhuo ng qua khu va nhu ng fa c pha m cu a no fhuo ng
cho ra ng qua khu hoa n foa n kha c ha n hIo n fa I, va vì fho chu ng fa
cha ng ho c duo c dIo u gì da ng gIa fu qua khu . Nhung fha f kho ng
du ng khI cho ra ng qua khu hoa n foa n kha c ha n hIo n fa I. Chu ng
fa co fho ho c duo c ra f nhIo u dIo u fu nhu ng dj bIo f va fuong do ng
cu a no .
Mo f su fhay do I fo Io n frong nhu ng dIo u kIo n so ng cu a con
nguo I va frong hIo u bIo f cu ng kha na ng dIo u khIo n fho gIo I fu
nhIo n cu a chu ng fa da xa y ra ngay fu fho I xa xua. Nguo I xua
kho ng fIo n IIo u vo mo I fruo ng xa ho I va ky fhua f cu a chu ng fa
nga y nay, va vì fho kho ng cho chu ng fa Io I khuyo n na o vo nhu ng
va n do da c bIo f ma chu ng fa dang duong da u. Nhung du bo I ca nh
kInh fo va xa ho I co fhay do I fhoo kho ng va fho I gIan, fhì con
nguo I va n Ia con nguo I. Chu ng fa va nguo I xua cu ng co chung mo f
ba n cha f nguo I va vì fho cha c cha n cu ng co chung nhu ng va n do
va nhu ng kInh nghIo m cu a con nguo I.
166
Ca c nha fho cu ng xa c nha n ra ng nguo I xua cu ng fha y ma f fro I
mo c va Ia n, cu ng ca m fha y gIo fro n ma ho , bj a m a nh bo I fình
yo u va kha f vo ng, da fra I qua fra ng fha I sung suo ng va pha n
cha n cu ng nhu fha f vo ng va vo mo ng, va bIo f ca I fo f va ca I xa u.
Ca c nha fho xua no I vo I chu ng fa qua nhIo u fho ky , do I khI fru c
fIo p va so ng do ng hon ca c nha va n duong fho I cu a chu ng fa. Va
ca c nha fIo n frI va frIo f gIa xua, frong khI do ca p do n nhu ng va n
do co ba n cu a con nguo I dang so ng cu ng nhau frong xa ho I, va n co
mo f so dIo u do no I vo I chu ng fa.
O cho kha c fo I da chI ra ra ng nguo I xua kho ng pha I do I ma f
vo I va n do chu ca p cho mo f nho m do ng nhu ng co ng da n Io n fuo I
cu a chu ng fa. |Xom ca u ho I 75.) Nhung nhu ng doa n frích da n fu
SophocIes va Arislophunes cho fha y ra ng nguo I xua, cu ng, y
fhu c vo ca nh fho ng kho va bo nh fa f cu a fuo I gIa . Nguo I xua cu ng
fha y ro ra ng nhu ng nguo I Io n fuo I co nhu ng kha na ng pha n doa n
ra f fhu c fIo n va fra m fu frIo f ho c ba o hIo u nhu ng kha na ng ma co
fho chu ng fa kho ng nghI ra no u chI nhìn va o bu c franh xa ho I
hIo n fa I.
Tho I da I fruo c da kho ng do I ma f vo I kha na ng ra ng cuo c so ng
fro n fra I da f co fho bj hu y dIo f hoa n foa n bo I chIo n franh nguyo n
fu . Nhung nhu ng fho I da I qua khu cu ng bIo f do n chIo n franh, su
hu y dIo f va no djch ca mo f da n fo c. Ca c nha fu fuo ng frong qua
khu da suy nga m vo nhu ng va n do chIo n franh va hoa bình va
dua ra nhu ng go I y da ng do Ia ng ngho. Cicero va Loche frung ra
ra ng cung ca ch nha n ba n do gIa I quyo f nhu ng franh cha p Ia ba ng
vIo c fha o Iua n va Iua f Io , frong khI Dunle va Kunl do xua f chính
quyo n foa n ca u nhu con duo ng dI fo I hoa bình fho gIo I.
Nhu ng fho I da I fruo c kho ng fra I qua nhu ng hình fha I cu fho
cu a cho do do c fa I ma chu ng fa bIo f frong fho ky na y. Nhung ho
co kInh nghIo m fru c fIo p vo cho do chuyo n cho fuyo f do I va su
da n a p fu do chính frj. Iua n fhuyo f chính frj cu a ArislolIe co
167
mo f pha n fích sa u sa c va ho fho ng vo nhu ng cho do do c fa I, cu ng
nhu gIo I fhIo u nhu ng bIo n pha p ca n fhu c hIo n nha m fra nh nhu ng
fha I cu c cu a fình fra ng vo chính phu va chuyo n cho .
Chu ng fa cu ng ho c duo c fu qua khu ba ng vIo c xom xo f nhu ng
khía ca nh kha c bIo f vo I hIo n fa I. Chu ng fa co fho kha m pha nga y
nay chu ng fa dang o da u va chu ng fa fro fha nh ca I gì qua vIo c
bIo f nhu ng gì ma con nguo I frong qua khu da nghI va Ia m. Va
pha n cu a qua khu – qua khu rIo ng cu a mo I nguo I va cu a foa n
chu ng fo c – Iuo n so ng frong chu ng fa.
!u a I da c bIo f da nh cho qua khu hoa c hIo n fa I Ia mo f hình
fhu c hoang phí va ngu ngo c cu a fho I ho m hInh va da u o c dja
phuong cu c bo . Chu ng fa pha I fìm xom ca I gì Ia da ng gIa nha f
frong nhu ng fa c pha m cu a qua khu va hIo n fa I. KhI chu ng fa Ia m
dIo u do , chu ng fa nha n ra ra ng nhu ng nha fho, nha fIo n frI va ca c
frIo f gIa fho I xua cu ng Ia nhu ng nguo I duong fho I vo I chu ng fa
frong fho gIo I frí fuo kho ng kha c gì ha u ho f ca c nha va n sa c bo n
nga y nay. Mo f so va n pha m xua co n no I do n kInh nghIo m va fình
ca nh so ng cu a chu ng fa mo f ca ch fru c fIo p hon nhu ng fa c pha m
ba n cha y nha f mo I da y.
51. NH¡ NG Y T¡O NG VÏ OA ¡ LA G¡?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbu ng “y tuo ng oì Ja i” ma o ng /uo n no i Jc n na y /a gì oa y:
To i co Jo c o Ja u Jo ra ng o ng Ja suu ta m ba ng tra m y tuo ng oì
Ja i trong /jcb su tu tuo ng /oa i nguo i. Mo t oa i y tuo ng trong so
Jo /a gì: Y tuo ng na o Ja co a nb buo ng nba t Jo i oo i tu Juy cu a
cbu ng ta:
M.W.
168
M.W. fha n mo n,
Nhu ng “y luo ng rî Ju i” Ia nhu ng y fuo ng co ba n duo c ca c fa c
gIa Io n cu a fruyo n fho ng phuong Ta y nghIo n cu u. Trong fho I ky
sau Tho chIo n 2, fo I da huo ng da n vIo c fuyo n cho n va pha n fích
vo nhu ng kha I nIo m co ba n na y va fa p ho p chu ng fha nh haI fa p
da y co fu a chung Ia The Greul ¡Jeus |“Nhu ng y fuo ng vI da I”).
HaI fa p na y na m frong mo f bo go m ca c fa c pha m no I fIo ng fu
Homer
|1)
do n FreuJ
|2)
Ca c do ng su va fo I da fìm ra 102 y fuo ng co ba n frong nhu ng
fa c pha m na y, ba f da u fhoo fhu fu chu ca I vo I AngoI |fhIo n fha n)
va ko f fhu c vo I WorId |fho gIo I). Ða y Ia nhu ng kha I nIo m fro ng
fa m cu a fu fuo ng va ha nh do ng frong khoa ng 25 fho ky qua cu a
no n va n mInh phuong Ta y na y.
Ða n muo n bIo f nhu ng y fuo ng vI da I na o da co a nh huo ng Io n
nha f. Mo f ca ch do fra Io I ca u ho I na y Ia cho anh bIo f ca c fa c gIa
Io n da fha o Iua n nhIo u nha f vo va n do gì ha ng fra m y fuo ng vI
da I a y. Chu ng fa co fho gIa djnh ra ng so Iuo ng fho I gIan da nh cho
vIo c fha o Iua n mo f y fuo ng so gIu p fa uo c Iuo ng Ia co bao nhIo u
suy fu da duo c da nh cho y fuo ng do . Na m y fuo ng duo c fha o Iua n
nhIo u nha f Ia Chu a fro I, frI fhu c, con nguo I, quo c gIa va fình yo u,
fhoo fhu fu do .
(1ì
Homer (tbc ky 0 boa c S tr. CN:ì. tuong truyc n /a ta c gia cu a bai tbic n su tbi
¡IiuJ oa OJyssey.
(2ì
SigmunJ FreuJ (1S66 – 10J0ì. ba c sì nguo i A o, o ng to cu a kboa pba n ta m bo c.
O ng kbai tric n nbic u /y tbuyc t quan tro ng Jo i oo i nga nb Pba n ta m bo c, Ta m /y
bo c oc Ju c tinb con nguo i, oa oc su minb gia i gia c mo. Ca c co ng trìnb cbinb cu a
o ng go m co The ¡nlerprelulion oj Dreums (“Minb gia i gia c mo”, 1S00ì oa Tolem
unJ Tuboo (“Va t to oa ca m ky”, 101Jì.
169
Mo f ca ch kha c do fra Io I ca u ho I cu a ba n Ia dI fìm nhu ng y
fuo ng “co l Io i”, ma quanh no nhu ng y fuo ng kha c fa p ho p Ia I,
nhu va y quanh mo f nha n nguyo n fu hoa c mo f ma f fro I. Nhu ng y
fuo ng “co l Io i” na y Ia da I bIo u cho nhu ng cu m hoa c nhu ng nho m
y fuo ng kha c. Chu ng chI ra nhu ng chu do quan fro ng nha f ma con
nguo I quan fa m.
Chu ng fa fhu xom y fuo ng chính quyo n. Va y quanh no Ia ca c y
fuo ng vo du Ioa I hình chính quyo n kha c nhau: Cho do quy fo c, cho
do da n chu , cho do qua n chu , cho do qua da u, va cho do chuyo n
cho . IIo n quan fo I no Ia nhu ng y fuo ng vo HIo n pha p, Co ng da n,
Iua f pha p, ca ch ma ng va Nha nuo c. Nhu ng y fuo ng na y va ch ra
pha m vI hoa f do ng va fu duy chính frj.
Hoa c fhu xom y fuo ng pha m cha f. No Ia ca I Io I cu a foa n bo
nho m y fuo ng vo nhu ng pha m cha f da c bIo f: Io ng can da m, co ng
ba ng, kho n ngoan, fIo f do va fho ng fha I. Tho m va o do , no co quan
ho ma f fhIo f vo I nhIo u y fuo ng kha c nhu fo f va xa u, ha nh phu c,
fra ch nhIo m, su fru ng pha f, fo I Io I. Ta f ca nhu ng y fuo ng na y
cu ng fa o fha nh mo f nho m y fuo ng da o du c.
Tuong fu chu ng fa co fho fa o fha nh mo f nho m ca c y fuo ng fa m
Iy ho c, Ia y fa m Ia con nguo I. No bao go m uo c muo n, ca m xu c, kInh
nghIo m, fho I quon, ky u c va su fuo ng fuo ng, frí fuo , nIo m vuI va
no I dau, Iy Iua n, ca m gIa c, IInh ho n va y chí.
Mof so nhung y fuong vI daI, nhu su fIon hoa, ngon ngu va su
fIon bo noI baf frong mof fram nam qua. Ngay nay chung nam
frong so nhung y fuong co anh huong nhaf va duoc fhao Iuan nhIou
nhaf, nhung chung khong phaI Iuon Iuon nhu fho. Nguoc IaI, co
nhung y fuong fhu huf nhIou fac gIa xua hon nhung nha van hIon
nay; ví du nhu fhIon fhan, so phan, su fIon frI va IInh hon.
Nhung IIof ko kIou nhu fron hau nhu Ia vo fan. Chac chan foI da
170
bo qua vaI y fuong ma ban cho Ia quan frong, cho du chung khong
nam frong nam y fuong Ion nhaf hoac co anh huong nhaf. ToI co
fho fu mình nghI ra vaI y fuong kIou nhu fho, nhu caI dop, su fon
faI, nguyon nhan, gIao duc, gIa dình, fu do, Iao dong, van do, khong
gIan, fhoI gIan, su fhaf, chIon franh va hoa bình, fho gIoI.
Kho ng ca n bIo f ca I na o Ia vI da I nha f, fa f ca nhu ng y fuo ng
na y do u Ia co so cho suy nghI va ha nh do ng cu a chu ng fa. Chu ng
a n fa ng frong mo I cuo c fIo p xu c fhu c su vo I fho gIo I hoa c vo I
nhu ng nguo I kha c. No u chu ng fa muo n nghI vo ba f cu ca I gì hay
no I vo no vo I nguo I kha c, chu ng fa pha I su du ng nhu ng y fuo ng
na y. Kho ng co chu ng, chu ng fa Ia nhu ng nguo I mu va Ia c Io I.
171
Phaàn V
NHÖÕNG CAÂU HOÛI
VEÀ THAÀN HOÏC VAØ SIEÂU HÌNH

172
52. S¡ KHA C B¡K T G¡¡ A O¡ C T¡N VA LY TRÍ
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nguo i ta /uo n /uo n oic n Ja n kinb ngbic m, /y tri boa c Ju c tin
Jc ba u tbua n cbo nbu ng Jic u bo tin tuo ng. To i bic u /y tri oa
kinb ngbic m /a gì, nbung co n Ju c tin: No co pba i /a mo t bo t pba t
ca m tinb boa c con Ja ng tra o cu a tìnb ca m: No co Ji nguo c /a i,
bay co tbc bo a gia i Juo c, oo i ta t ca /y tri oa kinb ngbic m: Ca c
nba tu tu tuo ng /o n no i gì oc Ju c tin:
P.L.F.
P.I.I. fha n mo n,
Chu ng fa co fho fìm fha y mo f va I y nghIa cu a fhua f ngu “du c fIn”
ba ng ca ch Ia ng ngho nhu ng ca ch no I fhuo ng nga y cu a chu ng fa.
Cha ng ha n, chu ng fa no I vo mo f nguo I ba n, “To I da f nIo m fIn
va o anh fa,” hoa c “To I fIn fuo ng va o anh fa.” Chu ng fa cu ng no I,
“To I fIn nhu ng gì anh fa no I,” hoa c don gIa n hon “To I fIn anh fa.”
Trong fruo ng ho p fhu nha f, chu ng fa kha ng djnh su fín nhIo m
hoa c frung fha nh va o mo f aI do . Trong fruo ng ho p fhu haI, chu ng
fa do ng y vo I nhu ng pha f ngo n na o do . Ca haI y nghIa cu a “du c
fIn” do u duo c frình ba y frong KInh Tha nh va frong nhu ng ba n
va n ha u – KInh Tha nh.
Trong Cu u !o c, fhua f ngu “du c fIn” co nghIa Ia su kIo n djnh,
su kha ng quyo f, va su frung fha nh fuyo f do I. Su ga n cha f bo n
vu ng nhu va y va o Chu a, “Ta ng da vInh cu u”, duo c frình ba y qua
ca c ba n fha nh vjnh va ca c sa ch fIo n frI. Trong Ta n !o c, y nghIa
cu a nIo m fIn va su kha ng quyo f ca nha n va o Chu a duo c ho p nha f
vo I y nghIa cu a su fIn fhua n va o fho ng dIo p Phu c A m ko vo cuo c
do I, va su nghIo p cu a Josus. Cu ng co quan dIo m nha n ma nh du c
173
fIn nhu Ia mo f a n su ng fhIo ng IIo ng cho pho p nguo I fín do so ng
mo f cuo c do I ngay chính.
Ca c nha fha n ho c va frIo f gIa vI da I cu a gIa o ho I fho I khaI
nguyo n va fho I frung co do u hIo u du c fIn nhu Ia su fIn ca y va
frung fha nh cu a ca nha n. Tuy nhIo n, ho Ia I huo ng su chu y chu
yo u cu a ho do n du c fIn nhu Ia su do ng fhua n va o nhu ng pha f ngo n
dích xa c – “nhu ng fín dIo u”. Chính du c fIn hIo u nhu Ia frI fhu c va
mo I IIo n ho cu a no vo I nhu ng nguo n frI fhu c kha c Ia dIo u ma ho
quan fa m.
Mo f so nha fu fuo ng Co Ðo c gIa o fho I khaI nguyo n cho ra ng
du c fIn va Iy frí Ia ma u fhua n nhau va kho ng fho ho a gIa I duo c.
Nhung do ng fu fuo ng Co Ðo c gIa o fruo c fho I Ca I ca ch fhì cho ra ng
du c fIn va Iy frí bo fu c cho nhau. AugusfIno fuyo n bo du c fIn soI
sa ng fa m frí va gIu p cho Iy frí na m ba f duo c nhu ng cha n Iy no n
fa ng vo foa n bo fhu c fa I. “To I fIn do fo I co fho hIo u fha u” Ia ca u
no I dIo n da f y fuo ng cu a o ng.Thoo AugusfIno, du c fIn kho ng nguo c
Ia I Iy frí. No co fruo c Iy frí va vuo f fro n Iy frí. No kích hoa f frí
fuo fIo p fu c pha n vIo c cu a no – du c fIn.
Tuong fu, Thomas Ð’AquInas cung chu fruong rang Iy frí bam
sInh doI hoI su huong dao va ho fro cua duc fIn fon gIao do daf duoc
chan Iy mof cach fron von. ÐoI voI AquInas, duc fIn can co ca frí
fuo Ian y chí. Trong Iuc fIn, frí fuo ro rang da dong y bang hanh
dong cua y chí. TIn Ia “suy fu voI su dong y.” Trong frI fhuc khoa
hoc, frí fuo cung dong y voI nhung fuyon bo xac djnh. Nhung frong
duc fIn, su quyof djnh dong y don fu y chí, nguoc IaI frong frI fhuc
khoa hoc, frí fuo fu mình dong y voI nhung gì fo ra dung dan.
Mo f nguo I co tbc hoa c kbo ng tbc do ng y vo I nhu ng gIa o fhuyo f
ca n ba n cu a fo n gIa o nguo I Co Ðo c. Ðo ng y hay kho ng do ng y Ia
va n do cu a y chí anh fa – cu a quyo f djnh ca nha n, chu kho ng pha I
cu a mo f mình nha n fhu c frí fuo . Nhung frong nhu ng va n do khoa
174
ho c, frí fuo pba i do ng y vo I nhu ng gì hoa c fu no hIo n nhIo n hoa c
fo ra du ng da n.
Ð’AquInas cho ra ng Iy frí co fho da f fo I nhu ng cha n Iy co ba n
na o do vo su hIo n hu u va ba n fính cu a ThIo n Chu a, nhung du c fIn
fhì Ia m cho vIo c na m ba f nhu ng cha n Iy na y fro no n vu a cha c
cha n vu a kha hu u hon. Hon nu a o ng co n nghI ra ng do hIo u bIo f
da y du vo ThIo n Chu a va con duo ng dI fo I su cu u ro I sau cu ng cu a
Ioa I nguo I fhì ca n pha I co du c fIn frong fra ng fha I ma c kha I
fhIo ng IIo ng. Mo f du c fIn nhu fho , fhoo AquInas, Ia qua fa ng fu
a n su ng cu a Chu a. ÐIo u do gIa I fhích vì sao du c fIn, cu ng vo I hy
vo ng va Io ng ba c a I, duo c coI Ia mo f du c ha nh sIo u nhIo n hoa c
fhuo c vo fha n ho c.
Ca c nha fu fuo ng Co Ðo c gIa o kha c Ia I cho ra ng Iy frí con
nguo I kho ng co kha na ng da f fo I nhu ng cha n Iy vo ThIo n Chu a va
ra ng ca m fhu c fo n gIa o co ba n cu a con nguo I co duo c chI Ia nho
du c fIn. Lulher
|1)
fhì nha n ma nh fo I khía ca nh fhu do ng cu a du c
fIn, coI no nhu mo f qu a fa ng fu a n su ng fhIo ng IIo ng kho ng pha I
cu co su c Ia da f duo c, no phu c sInh va soI sa ng con nguo I. Truo c
khI xa y ra vIo c na y, con nguo I cu ng nhu ng quan na ng fu nhIo n
cu a no suy ho ng va mu Io a, kho ng co kha na ng hIo u duo c ba f cu
su fha f na o vo ThIo n Chu a.
Tuy nhIon, faf ca nhung Iuan gIa fon gIao nay dou phan bIof duc
fIn voI caI ma WiIIium Jumes goI Ia “y muon duoc fIn.” ÐoI voI
Jamos frIof gIa, chung fa co quan fam foI nhung nIom fIn fon gIao
can ban nao do hay khong hoan foan Ia van do fu nguyon cua rIong
moI chung fa. Con doI voI cac nha fhan hoc, chính ThIon Chua Ia
can nguyon moI khaf vong fIn fuong cua chung fa khI chung fa fIn
vao nhung su vIoc ma ThIon Chua da phoI bay cho con nguoI.
(1ì
Murlin Lulher (14SJ – 1646ì. nba tba n bo c oa nba ca i ca cb to n gia o nguo i Ðu c. 06 /ua n
Jc cu a o ng cbo ng /a i su xa to i cu a Gia o boa ng (1617ì Ja n Jc n cuo c Ca i ca cb Tin La nb.
175
5J. CHU NG CU VE SU H¡E N HU U CU A THUO NG DE
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i tba y Juo ng nbu to n gia o oa tric t bo c co tbc bo a gia i Juo c
nc u nbu co cbu ng cu oc su bic n bu u cu a Tbuo ng Ðc Juo c bai bc n
tbu a nba n. Ca c tric t gia oì Ja i trong truyc n tbo ng cu a cbu ng ta co
Ja t to i Jo ng tbua n oc su bic n bu u cu a Tbuo ng Ðc kbo ng: Va su
bic n bu u cu a nga i co tbc cbu ng tbu c mo t ca cb tbua n /y kbo ng:
Ða u /a nbu ng quan Jic m tric t bo c cbinb yc u Jo i oo i ca u bo i quan
tro ng na y:
P.C.
R.C. fha n mo n,
Kho ng co su do ng fhua n na o gIu a nhu ng fa c gIa cu a nhu ng
cuo n sa ch Io n no I vo su hIo n hu u cu a Thuo ng Ðo |vo ba f cu va n do
quan fro ng na o kha c cu ng va y fho I.) Va I nguo I frong so ho nghI
ra ng su hIo n hu u cu a Thuo ng Ðo co fho fhu c chu ng duo c; so kha c
fhì cho ra ng kho ng. Nhung ngay ca nhu ng nguo I nghI ra ng su
hIo n hu u cu a Thuo ng Ðo co fho fhu c chu ng duo c fhì nhu ng chu ng
cu ma ho dua ra cu ng ra f kha c nhau.
Chu ng fa co fho chIa chu ng cu vo su hIo n hu u cu a Thuo ng Ðo
fha nh haI Ioa I chính. Chu ng cu fhu nha f va n fhuo ng duo c go I Ia
“chu ng cu hu u fho Iua n.” No cu ng duo c go I Ia chu ng cu Tie n
lhien, bo I vì no hoa n foa n kho ng fu y fhuo c va o kInh nghIo m cu a
chu ng fa ma chI fu y fhuo c va o y nIo m cu a chu ng fa vo Thuo ng Ðo .
Thoo Thu nh AnseIm
|1)
, Thuo ng Ðo chI co fho quan nIo m duo c
(1ì
Suinl AnseIm (10JJ – 1100ì. nba tba n bo c oa tric t gia nguo i Y . Ta c pba m no i
tic ng nba t cu a o ng /a /ua n cu Hu u tbc /ua n oc su bic n bu u cu a Tbuo ng Ðc , Juo c
boa n tba nb na m 107S.
176
nhu mo f hu u fho fo I cao; no I ca ch kha c, nhu “mo l hu u lhe mu
nguo i lu hho ng lhe guun nie m Juo c co mo l cu i gì Io n hon
no .” Mo f hu u fho nhu va y, o ng kha ng quyo f, kho ng chI nha f fhIo f
pha I hIo n hu u frong frí na ng, ma co n nha f fhIo f pha I co mo f hIo n
hu u lhu c nu a. Ðo ba o vo Iua n dIo m na y, AnsoIm yo u ca u chu ng fa
xom xo f ho qua cu a gIa djnh cho ra ng Thuo ng Ðo kho ng fhu c hIo n
hu u ma chI Ia mo f y nIo m frong fa m frí chu ng fa fho I.
O ng gIa I fhích, no u ca I hu u fho fo I cao, ma nguo I fa kho ng fho
quan nIo m duo c co mo f ca I gì Io n hon no , chI hIo n hu u frong frí
na ng fhì no so fhIo u dI fính hoa n ha o cu a su hIo n hu u fhu c. Ðo do
no so kho ng co n Ia hu u fho fo I cao ma chu ng fa dua ra do quan
nIo m. Va y no n, AnsoIm ko f Iua n, hu u fho fo I cao pha I hIo n hu u
frong fhu c fa I cu ng nhu frong fa m frí. Mo f Io I gIa I fhích co kha c
bIo f chu f íf vo chu ng cu |hu u fho Iua n) na y cu ng duo c Descurles
dua ra frong fa c pha m Me Jilulions |“Nhu ng suy nIo m”) cu a o ng.
Ð’AquInas phan bac chung cu nay. Thoo ong, noI nhu vay chang
khac nao cho rang su hIon huu cua Thuong Ðo fu no hIon nhIon doI
voI chung fa, ma ong fhì khong nghI vay. Iuan cu nay muon cho
fhay, chung fa khong fho quan nIom vo mof huu fho foI cao ma
khong quan nIom rang mof huu fho nhu fho dang hIon huu fhuc;
nhung D’Aguinus, va sau nay Kunl, Iuon Iuon khang djnh rang
chung fa khong co can cu do suy Iuan ra su hIon huu cua Thuong Ðo
fu su kIon rang chung fa khong fho fu duy vo mof huu fho foI cao
ma khong nghI rang mof huu fho nhu fho phaI hIon huu.
Ioa I Iua n cu chính yo u fhu haI vo su hIo n hu u cu a Thuo ng Ðo
bao go m fa f ca nhu ng ba ng chu ng nha n qua hoa c ba u ngbic m.
Ða y Ia nhu ng chu ng cu dI fu ko f qua fo I nguyo n nha n. Chu ng Ia
ba u ngbic m frong y nghIa chu ng kho I xua f fu nhu ng su kIo n da
bIo f cu a fhu c fa I, ro I fu nhu ng su kIo n do chu ng cho fha y su hIo n
dIo n cu a mo f nguyo n nha n, nguyo n nha n na y nha f qua n vo I y
nIo m cu a chu ng fa vo Thuo ng Ðo .
177
To I xIn dua ra mo f ví du vo ca ch suy Iua n na y. Chu ng fa quan
sa f fha y mo I hIo n fuo ng frong fho gIo I na y co do ro I ma f do . ÐIo u
na y da n chu ng fa do n mo f nha n xo f, ra ng ba n cha f cu a chu ng Ia
va y do , do n no I ra ng co fho chu ng hho ng hIo n hu u. Nhung dIo u
na y kho ng du ng no u su hIo n hu u cu a chu ng ba f nguo n fu ba n cha f
cu a chu ng. Ðo va y, mo f ca I gì na m ngoa I ba n cha f cu a chu ng ha n
pha I Ia nguyo n nha n hIo n hu u cu a chu ng – nghIa Ia , duong nhIo n,
no u chu ng fa cha p nha n djnh do ra ng mo I va f fo n fa I hoa c xa y ra
do u pha I co nguyo n nha n cho su hIo n hu u hoa c xa y ra do .
Ca I gì Ia nguyo n nha n hIo n hu u cu a mo f va f ma no kho ng fo n
fa I vì chính ba n cha f cu a no 7 Mo f va f na o kha c cu ng Ioa I cha ng7
Ha u nhu kho ng fho ; bo I vì no u co mo f va f kho ng fo n fa I vì ba n
cha f cu a no nhu va y, no kho ng fho Ia nguyo n nha n fo n fa I cu a
ba f cu va f na o kha c. No u Iua n dIo m sau na y du ng fhì ho qua Ia ,
nguyo n nha n pha I duo c fìm fha y frong mo f hu u fho fo n fa I bo I
chính no I dung ba n cha f cu a no . Nhung mo f hu u fho nhu va y Ia
nhu ng gì chu ng fa quan nIo m vo Thuo ng Ðo ; fu c Ia , mo f hu u fho
fo I cao, vo I su hoa n ha o fuyo f do I cu a no , da bao ha m su hIo n hu u.
Tính ho p Iy cu a kIo u Ia p Iua n na y da bj phI ba c bo I nhu ng
nguo I cho ra ng fho gIo I xo f nhu mo f fo ng fho fhì kho ng sInh,
kho ng dIo f va vì va y kho ng ca n do n mo f nguyo n nha n cho su hIo n
hu u cu a no . KIo u Ia p Iua n na y cu ng bj nghI ngo bo I nhu ng nguo I
cho ra ng chu ng fa kho ng fho du ng nguyo n Iy nha n qua do , fu su
hIo n dIo n cu a nhu ng ha u qua na m frong kInh nghIo m, chu ng fa
suy ra su fo n fa I cu a nhu ng nguyo n nha n vuo f qua kInh nghIo m.
Pha n ba c ca Iua n cu hu u fho Iua n Ia n Iua n cu nha n qua vo su
hIo n hu u cu a Thuo ng Ðo , nhIo u frIo f gIa, nhu Hume
|2)
va Kunl
(2ì
DuriJ Hume (1711 – 1776ì. tric t gia oa su gia nguo i 8cot/anJ, Juo c mc nb Janb
/a nguo i Ja ng nc nba t cu a tbuyc t boa i ngbi. Ca c ta c pba m cbinb cu a o ng /a . A
Treulise oj Humun Nulure (“Lua n oc nba n tinb”, 17J0 - 1740ì oa An Enguiry
Concerning Humun UnJerslunJing (“Vc tri na ng Con nguo i”, 174Sì.
178
cha ng ha n, co khuynh huo ng ba f kha frI hon Ia vo fha n. Trong
khI no I chu ng fa kho ng fho bIo f duo c su hIo n hu u cu a Thuo ng Ðo
nho ba ng chu ng cu a Iy frí hay kInh nghIo m, ho kho ng phu nha n
chuyo n Thuo ng Ðo hIo n hu u. Thoo quan dIo m cu a ho , nIo m fIn
cu a chu ng fa va o Thuo ng Ðo kho ng kho I pha f fu Iy frí hay kInh
nghIo m nhung fu nhu ng nguo n go c kha c. Ðo I vo I Hume, do Ia
“du c fIn va su ma c kha I fhIo ng IIo ng.” Ðo I vo I Kunl, su hIo n hu u
cu a Thuo ng Ðo Ia va n do cu a nIo m fIn Iy frí, Ia djnh do cu a Iy frí
fhu c ha nh. O ng no I, “CIa fhIo f co su hIo n hu u cu a Thuo ng Ðo Ia
mo f yo u sa ch da o du c.”
54. S¡ H¡K N H¡ ¡ VA BA N CHA T C¡ A TH¡K N THA N
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i ra t quan ta m Jc n y nic m oc tbic n tba n. Y nic m na y xua t
pba t tu Ja u: No i cbo tba t cbinb xa c, tbic n tba n /a gì: Ðo pba i
cba ng /a mo t tbu c tbc tbua n tu y boang Juo ng: Co su bic n gia i
bo p /y na o cbo y nic m na y kbo ng:
A.W.D.
A.W.Ð. fha n mo n,
NghIa go c cu a fu “fhIo n fha n” Ia “su gIa .” Trong KInh Tha nh,
fhIo n fha n Ia nhu ng su gIa duo c Thuo ng Ðo su du ng do fruyo n
da f y chí cu a nga I fo I con nguo I.
Trong ca c va n ba n KInh Tha nh da u fIo n, “fhIo n fha n cu a Chu a”
an u I Hugur
|1)
, nga n ca n Abraham hIo n fo Isaac con mình, no I
(1ì
Hugur. tbco Kinb Tba nb /a nguo i ba u cu a 8arab, oa co oo i cbo ng cu a 8arab /a
Abrabam mo t Ju a con trai tc n /a Isbmac/.
179
chuyo n vo I Mosos
|2)
fu mo f bu I ca y bo c cha y. Trong nhu ng fruo ng
ho p nhu va y, ga n nhu fhIo n fha n Ia su hIo n dIo n kha gIa c cu a
Thuo ng Ðo .
Trong ca c ba n va n KInh Tha nh vo sau, fhIo n fha n ro ra ng Ia
nhu ng fhu c fho frung gIan hoa f do ng nhu nhu ng su gIa fruyo n fIn
cu a Thuo ng Ðo cho con nguo I. Ðo Ia vaI fro ma CabrIoI
|3)
va
MIchaoI
|4)
da do ng khI xua f hIo n fruo c ÐanIoI
|5)
, va Ia vaI CabrIoI
da do ng khI ba o fIn cho Mary
|6)
bIo f ba sa p sInh Chu a Josus.
Trong fa f ca nhu ng fruo ng ho p na y, fhIo n fha n Ia nhu ng da I
dIo n ma qua do Thuo ng Ðo bo c Io y chí va quyo n na ng cu a nga I
vo I fra n gIan. Trong nhIo u ca u chuyo n ko xa xua, fhIo n fha n duo c
nhìn fha y frong hình ha I con nguo I, do n ga p go va sInh hoa f vo I
con nguo I. Ðo I ca nh cu a fhIo n fha n, fuo ng frung cho vaI fro nguo I
dua fIn cu a no , va qua ng sa ng bao quanh fhIo n fha n, fuo ng frung
cho su fha n fha nh, Ia nhu ng yo u fo duo c fho m va o sau na y. Vo
sau Ðo Tha I gIa o fhIo f Ia p mo f ho fho ng fhu ba c fhIo n fha n bao
go m fIo u fhIo n fha n va fo ng Ia nh fhIo n fha n, ro I pha n bIo f fhIo n
fha n cao ca p vo I ca c fhIo n fha n kha c. Trong Co Ðo c gIa o, ho
fho ng fhu ba c fhIo n fha n mo ro ng do n chín ca p: fo ng Ia nh fhIo n
fhan, Thronos, ÐomInafIons, VIrfuos, Povors, PrIncIpaIIfIos, Arch-
angoIs, AngoIs.
(2ì
Moses. tbco Kinb Tba nb /a tic n tri nguo i Hc -bro, o ng Ja Jua Ja n to c Hc -bro
tboa t kbo i tìnb tra ng no /c o Ai Ca p Jc Jc n Mic n Ða t Hu a. Cu ng tbco Kinb Tba nb
o ng /a nguo i Ja gbi /a i Muo i Ðic u Pa n cu a Cbu a.
(Jì
GubrieI. ca c nba n oa t trong Kinb Tba nb
(4ì
MichueI. ca c nba n oa t trong Kinb Tba nb
(6ì
DunieI. ca c nba n oa t trong Kinb Tba nb.
(6ì
Du c bu Muriu. tbco Kinb Tba nb /a mc cu a Jcsus Cbrist. Nguo i Co Ðo c gia o tin
ra ng ba mang tbai Jcsus Cbrist ma oa n Jo ng trinb /a nbo su can tbic p tru c tic p
cu a Cbu a Tro i.
180
Cha f IIo u phong phu cu a fruyo n fho ng fo n gIa o, duo c dIo n fa
ba ng franh fuo ng fo vo fInh vI va da y ma u sa c, Ia fua n fhoo su Iy
gIa I co phuong pha p cu a ca c nha fha n ho c fho I Trung Co . Ca c nha
fha n ho c na y duo c su ho fro bo I nhu ng nghIo n cu u fruo c do cu a
ca c frIo f gIa Hy Ia p vo su hIo n hu u va ba n cha f cu a nhu ng fhu c
fho phI va f cha f. Cha ng ha n, PIulo kha ng djnh su hIo n hu u cu a
mo f vuong quo c cu a nhu ng y fuo ng vInh cu u vuo f ra ngoa I fho gIo I
kha gIa c, kha bIo n cu a su va f.
Ca c nha fha n ho c du ng ho frIo f Iy co ba n na y do Iy gIa I nhu ng
fín dIo u fruyo n fho ng vo fhIo n fha n. Ví du , D’Aguinus, nguo I da
vIo f mo f chuyo n Iua n vo fhIo n fha n, djnh nghIa fhIo n fha n Ia
nhu ng ba n fho phI va f cha f va ba f bIo n. Nhung kha c vo I PIafo,
o ng kho ng cho do Ia nhu ng y fuo ng vInh cu u, ma Ia nhu ng fhu c
fho fhu fa o – Ia frí fho ng mInh fhua n fu y fo n fa I ngoa I va f cha f.
Ha u ho f ca c nha fu fuo ng hIo n da I do u cho gIo u nhu ng y nghI
vo fhIo n fha n, coI do Ia nhu ng suy doa n cu c ky vo ích vo nhu ng su
va f fhua n fu y fuo ng fuo ng. Tuy nhIo n, du chu ng fa co nghI gì dI
nu a vo su hIo n hu u fhu c su cu a fhIo n fha n, chu ng fa va n co fho
nha n ra y nIo m vo fhIo n fha n soI sa ng nhu ng suy nghI cu a chu ng
fa vo fra n gIan. Su suy fu vo mo f vuong quo c cu a nhu ng fa o fho
phI va f cha f – cu a nhu ng Iy frí fhua n fu y hoa c fInh fha n – co fho
gIu p chu ng fa hIo u ro hon fho gIo I va f cha f ma o do Iy frí va fInh
fha n chu ng fa ga n cha f va o.
Su suy fu cu a ca c frIo f gIa vo nhu ng xa ho I kho ng fuo ng cu a
con nguo I – Iy fuo ng fhua n khIo f – gIu p chu ng fa hIo u duo c fra f fu
chính frj va xa ho I hIo n fhu c. Tuong fu , nhu ng suy fu vo ba n cha f
cu a fhIo n fha n co fho cho chu ng fa bIo f nhIo u dIo u vo ba n cha f
con nguo I. Cha ng ha n, no u hIo n hu u fhu c, fhIo n fha n duo c coI Ia
co frI fhu c fru c gIa c va fu c kha c vo mo I su , va xa ho I ca c fhIo n
fha n hoa f do ng hoa n foa n fhoo Iua f cu a fình fhuong. ÐIo u na y so
chI cho chu ng fa fha y kIo u frI fhu c va hình fha I xa ho I kho ng
181
da nh cho nhu ng fa o va f vu a Ia xa c fhjf vu a Ia fInh fha n nhu Ioa I
nguo I chu ng fa. Ðo I vo I chu ng fa, bIo f duo c ra ng chu ng fa kho ng
fho so ng hoa c hIo u bIo f nhu fhIo n fha n cu ng quan fro ng nhu bIo f
duo c ra ng chu ng fa kho ng no n ha nh do ng nhu Ioa I va f.
ÐI nhIo n, fhIo n fha n kho ng don fhua n chI Ia gIa fhuyo f co ích
cho suy Iua n frIo f ho c. Chu “fhIo n fha n” chu yo u mang y nghIa
fo n gIa o. Trong fruyo n fho ng cu a KInh Tha nh, fhIo n fha n Ia va n
do fra I nghIo m cu fho . Hagar, Abraham, Mosos, va MarIa Ia ng
ngho kho ng pha I nhu ng gIa fhuyo f ma Ia ng ngho nhu ng fhIo n su
cu a Thuo ng Ðo .
55. BA N CHA T C¡ A L¡NH HO N
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ðo i oo i to i tbua t ngu “/inb bo n” ngbc ra t mo bo . Hìnb nbu no
kbo ng co mo t ngbìa xa c Jjnb na o, bay Ju ng bon, bìnb nbu no
mang nbic u y ngbìa kba c nbau tu y tbco nguo i su Ju ng no . No i
tba t cbinb xa c, tbua t ngu “/inb bo n” co y ngbìa nbu tbc na o Jo i
oo i ca c Ja i tu tuo ng gia trong truyc n tbo ng cu a cbu ng ta:
M.8.
M.S. fha n mo n,
Tu “Iinh hon” nghIa go c Ia nguye n Iy so ng dom su so ng cho
mo I su va f. NghIa don cu a fu na y frong nhIo u ngo n ngu Ia “hoI
fho ” hoa c “su so ng”. Sa ch Su ng The hy coI ca c con va f Ia “nhu ng
IInh ho n so ng”, co n ArislolIe cho ra ng co ca y va Ioa I va f cu ng co
IInh ho n nhu con nguo I. PIulo fhì nghI ra ng foa n fho vu fru co
mo f IInh ho n, Ia m cho vu fru fro fha nh mo f “sInh fho ”. Ðo I vo I
nguo I Hy Ia p co , nhu ng fhIo n fho cu ng co IInh ho n, nho do chu ng
co su so ng va ha nh chuyo n.
182
Ðo I vo I chu ng fa, mo f y nghIa quon fhuo c hon cu a fu na y Ia
“fInh fha n”, fhuo ng duo c cho Ia chI con nguo I mo I co . Mo f so nha
fu fuo ng cho ra ng Iinh ho n duo c coI Ia “linh lhu n” co fho bao
go m suy fu fhua n Iy , fru c gIa c, ca m gIa c, fuo ng fuo ng, ky u c, ca m
xu c, fình ca m – fa f ca nhu ng chu c na ng fhuo c vo fa m Iy . Nhung
mo f va I nha fu fuo ng kha c fhì cho ra ng IInh ho n fhoo nghIa “fInh
fha n” chI co nghIa Ia suy fu fhua n Iy , va do Ia yo u fính cu a con
nguo I. Descurles, cha ng ha n, coI IInh ho n Ia mo f ba n fho suy
fuo ng, kho ng pha I Ia mo f fhu c fho so ng.
Y nghIa fhu ba cu a fu “Iinh ho n” Ia “bu n ngu ”, nguyo n Iy vo
ca fho . IInh ho n hIo u fhoo nghIa na y duo c frình ba y bo I ca c
frIo f gIa duy fa m nhu BerheIey
|1)
va Kunl. No cu ng duo c frình
ba y, ma c du vo I ca ch nha n ma nh hoa n foa n kha c, frong KInh
Tha nh. Trong Cu u !o c, IInh ho n cu a mo f con nguo I Ia foa n bo
ca fho cu a nguo I a y.
Kha c vo I kInh Cu u !o c va mo f so íf ca c frIo f gIa, nhIo u nha fu
fuo ng Ta y phuong pha n bIo f gIu a IInh ho n va fha n xa c nhu phI
va f cha f va va f cha f. Tuy va y, ca u ho I fha n xa c va IInh ho n IIo n
quan do n nhau nhu fho na o fhì ho va n co n ba f do ng.
Cha ng ha n, PIulo va Descurles nghI ra ng IInh ho n Ia mo f
fhu c fho bIo f Ia p hoa n foa n vo I fha n xa c. PIulo no I fha n xa c Ia
nha fu ma IInh ho n chI fhoa f duo c khI na o fha n xa c cho f dI. Thoo
ca ch nhìn na y fhì con nguo I duo c fa o fha nh bo I haI yo u fo rIo ng
ro – fha n xa c va IInh ho n.
(1ì
George BerheIey (16S6 – 176Jì. Gia m mu c Gia o pba i Anb oa tric t gia nguo i
Irc/anJ. O ng Jc xua t tric t bo c Juy ta m trong ta c pba m An Treulise Concerning
lhe PrincipIes oj Humun KnouIeJge (“Cbuyc n /ua n oc nbu ng nguyc n /y cu a tri
tbu c con nguo i”, 1710ì oa nbu ng ta c pba m kba c.
183
TraI IaI, ArislolIe cho rang con nguoI chI Ia mof ban fho duy
nhaf, duoc fao boI su hop nhaf cua fhan xac va IInh hon. ArislolIe
nhan fhay moI IIon ho gIua fhan xac va IInh hon cung fuong fu nhu
gIua chaf IIou va hình fhuc. Su hop nhaf cua fhan xac va IInh hon
frong nhung sInh fho fua nhu su hop nhaf cua daf sof va hình dang
frong mof caI bình. Hình dang Iam cho daf sof bIon fhanh caI bình
co hình fhu xac djnh, con IInh hon Iam cho cac dang vaf chaf bIon
fhanh mof con nguoI, mof caI cay hay mof con vaf.
Tu fho ky fhu muo I chín, nhIo u nha fu fuo ng, da c bIo f Ia ca c
nha fa m Iy ho c va ca c nha khoa ho c xa ho I, da coI y nIo m vo IInh
ho n hay fInh fha n Ia a o fuo ng hoa c vo ích. Ca c nha fa m Iy ho c
hIo n da I da khaI frIo n mo f no n fa m Iy ho c kho ng co fInh fha n,
nghIa Ia kho ng co IInh ho n.
WiIIium Jumes, du ng da u frong so ca c nha fa m Iy ho c hIo n
da I, no I ra ng o ng nha n fha y y nIo m vo IInh ho n kho ng co ích gì
cho vIo c gIa I fhích nhu ng fIo n frình fa m Iy .
Jumes va ca c nha pho bình hIo n da I vo y nIo m IInh ho n fhuo ng
djnh kIo n ra ng y nIo m duy fa m chuyo n bIo f vo IInh ho n chI Ia
mo f da ng fhu c fu duy. Nhung nhu chu ng fa fha y, do chI Ia mo f
frong nhIo u ca ch ma con nguo I quan nIo m vo IInh ho n. Ca c nha
pho bình da kho ng chu y fo I y nIo m IInh ho n nhu mo f nguyo n Iy
kích hoa f va ca u fa o cu a ca c va f fho so ng. ArIsfofIo, nguo I dua ra
su dIo n da f kInh dIo n vo va n do na y, Ia mo f nha sInh va f ho c
fhu c du ng, nha fa m Iy ho c, do ng fho I Ia mo f frIo f gIa. O ng ra f
quan fa m do n vIo c gIa I fhích fho gIo I fhu c fa I cu fho chu kho ng
choI du a vo I nhu ng ca I fru u fuo ng fro ng ro ng.
56. VA N OK S¡ BA T T¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
8u to n ta i cu a ca nba n sau kbi cbc t Ji Juo ng nbu Ja /a nic m
184
tin pbo bic n trong ca c tbo i ky truo c Ja y. To i co tbc bic u Juo c oì
sao con nguo i ao uo c Juo c ba t tu cbo ric ng mìnb, nbung to i tba y
tba t kbo bic u Juo c nbu ng gì bo ngbì trong Ja u. Pba i cba ng /inb
bo n boa c mo t tba nb pba n ba t Jic t na o kba c Juo c cbo /a sc to n ta i
sau ca i cbc t cu a tba n xa c: Nbung /a m sao co Juo c mo t /inb bo n
bay mo t tinb tba n o ngoa i tba n xa c:
A.J.A.
A.J.A. fha n mo n,
NIo m fIn va o su ba f fu fu y fhuo c va o mo f quan nIo m na o do vo
IInh ho n con nguo I. No u IInh ho n, hoa c fha nh pha n fhIo f yo u cu a
no , duo c coI Ia phI va f cha f va co kha na ng hIo n hu u bo n ngoa I
fha n xa c, fhì no cu ng duo c coI Ia ba f kha hu y dIo f. Tuy nhIo n,
nhu ng nguo I fIn va o su ba f fu cu a IInh ho n va n ba f do ng vo I nhau
vo va n do IInh ho n ho fa I o ca I gì. Co ba Iy fhuyo f chính.
Iy fhuyo f fhu nha f cho ra ng IInh ho n fro vo Ia I nguo n go c pha f
sInh cu a no |TInh fha n, Thuo ng Ðo ,...) khI cho f. Thoo Iy fhuyo f na y,
IInh ho n cu a mo I nguo I kho ng fo n fa I fhoo du ng nghIa cu a fu na y. No
fro Ia I Ia mo f pha n cu a foa n fho ma fu do no fa m fho I bj fa ch ro I.
Mof Iy fhuyof khac noI rang IInh hon cua moI nguoI khong
ngung hIon huu va so hIon huu maI maI. No Ia vInh cuu, nhu Thuong
Ðo vay. IInh hon dI qua vo so nhung cuoc sInh fon, va voI moI cuoc
sInh fon no fru ngu frong mof fhan xac khac. Iy fhuyof dau fhaI
hoac faI sInh nay kha pho bIon o fhoI Thuong Co. PIulo co dua ra
mof dIon daf kInh dIon vo van do nay frong frIof hoc Tay phuong.
Mo f Io I fIo p ca n fhu ba, quon fhuo c nha f vo I chu ng fa, Ia Iy
fhuyo f Co Ðo c gIa o fhoo do IInh ho n mo I nguo I ba f fu nhung
kho ng vInh vIo n. No chua fhuo ng xuyo n hIo n hu u nhung so fhuo ng
xuyo n hIo n hu u. No duo c sInh ra bo I su sa ng fa o fha n fha nh. No
185
duo c fruyo n va o fha n xa c con nguo I mo f ca ch do c da o, nhung no
co fho hIo n hu u fa ch ro I vo I fha n xa c do va va n fo n fa I sau khI
fha n xa c do da cho f.
Ho c fhuyo f Co Ðo c gIa o duo c hoa n chInh vo I y nIo m vo su so ng
Ia I cu a fha n xa c frong Nga y pha n xo f cuo I cu ng. Ða y Ia mo f pha n
fa f yo u frong fu fuo ng Co Ðo c gIa o vo su fho ng nha f – va phu
fhuo c Ia n nhau – gIu a fha n xa c va IInh ho n. Vo phuong dIo n na y
y nIo m vo su ba f fu cu a nguo I Co Ðo c gIa o kha c vo I nguo I fhoo
fhuyo f PIulo fhoo do IInh ho n duo c nhìn nha n Ia ba n fho fInh
fha n hoa n foa n do c Ia p vo I fha n xa c va chI mình no da ng duo c
pha n xo f va cu u chuo c.
Ca c frIo f gIa dua ra nhIo u Iua n cu kha c nhau vo su ba f fu .
PIulo bIo n Iua n ra ng IInh ho n Ia ba n fho hoa n foa n fInh fha n,
don fhua n va kho ng co fha nh pha n phu fhuo c, no n ba f dIo f. Thoo
nghIa don, IInh ho n “fruyo n su so ng” cho fha n xa c, no Ia nguyo n
Iy cu a cuo c so ng, va no kho ng fho fu hu y hoa I. ArIsfofIo fhì cho
ra ng khía ca nh fInh fha n cu a IInh ho n co fho fa ch ro I vo I fha n
xa c, bo I vì nhu ng gì fInh fha n bIo f Ia phI va f cha f va vInh cu u. ÐI
fhoo Iua n cu cu a ArislolIe, D’Aguinus chI ra ra ng IInh ho n vo I fu
ca ch Ia mo f nguyo n fho hIo n hu u bo n ngoa I fha n xa c sau khI cho f,
nhung o ng cu ng vIo n fo I “khuynh huo ng fu nhIo n fho ng nha f vo I
fha n xa c” cu a IInh ho n do bIo n ho cho su phu c sInh cu a fha n xa c.
Mo f kIo u Iua n cu kha c vo su ba f fu Ia Iua n cu co fính cha f da o du c.
Cuo c so ng na y kho ng du do ban pha f su co ng ba ng fuyo f do I. Vì va y
mo f fho gIo I bo n kIa vo I nhu ng fuo ng fhuo ng va fru ng pha f vInh
vIo n Ia ca n fhIo f. Trong mo f do I fhoa I cu a PIulo, IInh ho n du ng fra n
fru I fruo c quan fo a fha n fha nh, bo c Io ho f fo I Io I ma nguo I cho f da
Ia m frong cuo c so ng na y. VirgiI
|1)
mo fa mo f ÐIysIum cho ko duo c a n
(1ì
VirgiI (70 – 10 tr. CNì. nba tbo La Ma . O ng Juo c xcm /a nba tbo oic t tic ng La-
tinb xua t sa c nba t tbo i Ja i o ng. Ta c pba m cbinb cu a o ng /a anb bu ng ca tba n
tboa i AeneiJ, kc cbuyc n Acncas /ang tbang ba y na m sau kbi tba nb Troy su p Jo .
186
su ng va mo f Tarfarus cho ko bj nguyo n ru a. Chu ng fa cu ng so ga p
nhu ng kIo u mo fa va du ba o fuong fu frong Phu c Am.
Su ba f fu kho ng pha I Iu c na o cu ng duo c quan nIo m nhu Ia su
fo n fa I do I do I cu a IInh ho n con nguo I ca fho . Spinozu da nh ba f
fu cho nhu ng aI fham du va o su vInh cu u nho frI fhu c cu a mình,
fu c Ia “lình ye u lrl lue ”, vo Thuo ng Ðo . PIulo va ArislolIe
nha n fha y con nguo I fìm kIo m su ba f fu frong ha u duo hoa c frong
nhu ng co ng frình sa ng fa o cu a mình. Qua fha f, nhIo u fho ho da
da f chính PIulo va ArislolIe va o gIu a “nhu ng ko ba f fu ”.
Ða ng fhu c ba f fu co fho Ia su Iuu da u ma I ma I fho ng qua do ng
do I con nguo I, su fo n fa I frong ky u c nha n Ioa I, fho ng qua frI fhu c
vo Thuo ng Ðo , hoa c frong mo I IInh ho n co n so ng sau khI fha n xa c
da cho f. Nhung du duo I da ng fhu c na o, kha f vo ng duo c ba f fu cu a
con nguo I bIo u Io cho fha y no khIo p so bj bIo n ma f va o co I hu vo
fuyo f do I. No ca m fha y co nhu ca u duo c fham du va o su Ia u da I,
vInh vIo n, va no I kInh hoa ng cho ng Ia I su hu y dIo f hoa n foa n.
5?. Y CHÍ T¡ OO VA TH¡YK T TA T O|NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Toi rat ban kboan truoc oan Jc cbung ta co “y cbi tu Jo,” tuc /a
suc manb cbon /ua oa quyct Jjnb moi banb oi cua ricng mìnb, bay
kbong. Toi cbap nban /oi giai tbicb tbc gioi cua cac nba kboa boc
tu nbicn, tbco Jo Jong cbay oan oat Juoc tat Jjnb boi mot kbuon
mau cua cac nguycn nban... Nbung toi kbong bicu pbai pban bac
tbc nao truoc mot giai tbicb tuong tu oc nbung oan Jc con nguoi tu
cac kboa boc xa boi, oa Jac bict /a tam /y boc, oon bac bo y nicm
oc y cbi tu Jo. Hon nua toi con Jo Ju kbong cbap nban Juoc y
tuong cbung ta kbong kicm soat Juoc cuoc Joi ricng cua cbung ta.
Toi muon bict nbung nba tu tuong cbinb ycu, trong qua kbu oa
bicn tai, Ja noi gì oc cau boi y cbi tu Jo oa tbuyct tat Jjnb.
D.J.W.
187
Ð.J.W. fha n mo n,
Nhu ng nguo I phu nha n y chí fu do fhuo ng Ia m fho vì ho gIa I
fhích mo I hIo n fuo ng fu nhIo n ba ng mo f chuo I nhu ng nguyo n
nha n. Ho cho ra ng bo I vì con nguo I Ia mo f pha n cu a fu nhIo n, ha n
kho ng fho duo c mIo n fru kho I chuo I ca c nguyo n nha n pho qua f
na y. Nhu ng nguo I u ng ho y chí fu do fhì fhuo ng pha n bIo f gIu a
ha nh vI con nguo I va mo I hIo n fuo ng fu nhIo n kha c. Ho kha ng
djnh ra ng nhu ng ha nh vI cu a mo f con nguo I ba f nguo n fu su chu
do ng va cho n Iu a cu a rIo ng no . Tuy nhIo n mo f so nguo I fhoo
fhuyo f y chí fu do no I ra ng su chu do ng cu a ha nh vI con nguo I
cu ng Ia da c dIo m cu a mo I su va f kha c frong fu nhIo n. Ho cho ra ng
kIo u ma u ca n ba n do chu ng fa gIa I fhích fho gIo I nhu mo f chuo I
ca c nguyo n nha n Ia hoa n foa n saI.
Chu ng fa ha y Ia m ro cu m fu “lu Jo cu u y chl” co nghIa gì. No
co nghIa Ia fu do quyc t Jjnb, chu kho ng pha I fu do ha nh do ng. Ðo
Ia fu do cho n Iu a mo f kIo u ha nh do ng na o do , mo f mu c fIo u na o
do , hay mo f Io I so ng na o do . Ðo co fho Ia m duo c nhu ng gì chu ng
fa Iu a cho n Ia m fu y fhuo c va o nhu ng hoa n ca nh ngoa I fa I. Ða f
cha p “nhu ng gì mo I nguo I phu nu bIo f”, kho ng pha I mo I nguo I
phu nu muo n Ia p gIa dình do u fha nh co ng. Vì fho co fho fIn va o fu
do cu a y chí frong khI va n fhu a nha n ra ng fu do ha nh do ng cu a
mo f con nguo I co fho bj ha n cho bo I nhu ng hoa n ca nh do I nghjch.
Trong qua khu ca c frIo f gIa nhu ArislolIe, D’Aguinus,
Descurles, va Kunl xa c nha n fu do y chí, frong khI Hobbes,
Spinozu, Hume, va J.S. MiII pha n do I. Trong fho I hIo n fa I cu a
chu ng fa, Jeun PuuI Surlre
|1)
, frIo f gIa hIo n sInh nguo I Pha p, co
(1ì
Jeun-PuuI Surlre (1006 – 10S0ì. tric t gia, kjcb ta c gia, oa tic u tbuyc t gia nguo i
Pba p. La mo t trong nbu ng nba /ua n tbuyc t quan tro ng nba t cu a cbu ngbìa bic n
sinb, o ng oic t ta c pba m tric t bo c L’E lre el Ie Ne unl (“Hu u tbc oa Hu oo ”, 104Jì
oa tic u tbuyc t Lu Nuuse e (“Buo n no n”, 1939).
188
Io Ia nguo I bo nh vu c cu c doan nha f su c ma nh con nguo I frong vIo c
quyo f djnh cho chính no ca I gì no so fro fha nh. Surlre no I con
nguo I fuyo f do I fu do fhoa f kho I mo I fình fho , ko ca a nh huo ng fu
dI va ng cu a chính no . Chu ng fa chI Ia ca I gì chu ng fa Iu a cho n
hIo n hu u. Chu ng fa pha I fu do chI do duo c hie n hu u mo f ca ch
na o do . HIo n hu u cu a con nguo I Ia fu do. Ko kho ng co fu do Ia
kho ng pha I con nguo I. Surlre fuyo n bo :
“Tu Jo nba n oj co truo c yc u tinb trong con nguo i oa no /a m cbo yc u
tinb kba bu u… Con nguo i kbo ng bic n bu u fruo c Jc tu Jo sau do ;
kbo ng co gì kba c bic t giu a hIo n hu u cu a con nguo i oa fra ng huo ng fu
do cu a no ”.
Ca c fu fuo ng gIa hIo n da I kha c, nhu A.N. WhileheuJ
|2)
, Henri
Bergson
|3),
PuuI Weiss
|4),
va ChurIes Hurlshorne
|5)
, do ng y vo I Sarfro
frong vIo c kha ng nha n su fu do Iu a cho n. Tuy nhIo n, ho kha c o ng fa
o cho ho nha n ma nh mo f so a nh huo ng fu dI va ng cu a con nguo I va
o cho ho mo ro ng fu do Iu a cho n do n fho gIo I phI nha n va n.
KhI no I do n fa m Iy ho c nhu “su ba c bo ” y chí fu do, co Io ba n
dang nghI vo SigmunJ FreuJ. O ng Ia mo f frong nhu ng ko pha n
do I hIo n nhIo n nha f cu a y chí fu do frong fho I da I chu ng fa. Ðo I
(2ì
AIjreJ Norlh WhileheuJ (1S61 – 1047ì. nba toa n bo c oa tric t gia nguo i Anb.
Ong soan cbung ooi BcrtranJ Pussc// cong trìnb Principiu Mulhemulicu (“Nguycn
/y Toa n bo c”, 1010 – 101Jì.
(Jì
Henri Bergson (1S60 – 1041ì. tric t gia Pba p. Mo t trong nbu ng y tuo ng co a nb
buo ng quan tro ng nba t cu a o ng /a na ng /u c sa ng ta o giu oai tro trung ta m trong su
pba t tric n cu a con nguo i. O ng /a nb gia i tbuo ng Nobc/ oc oa n cbuong na m 1021.
(4ì
PuuI Weiss (1S0S – 10S0ì. nba sinb oa t bo c My go c A o, nguo i co nbu ng ngbic n
cu u tic n pbong oc co cbc cu a su ta i ta o cu a tba n kinb, su bo i pbu c tba n kinb, oa
to cbu c tc ba o.
(6ì
ChurIes Hurlshorne (1S07 - :ì. tric t gia, nba tba n bo c, nba gia o Ju c nguo i My ,
no i tic ng /a nguo i Jc xuo ng co a nb buo ng nba t cu a “tric t bo c tic n trìnb”, tbco Jo
Tbuo ng Ðc Juo c xcm nbu mo t tba nb pba n trong su tic n bo a cu a ou tru .
189
vo I FreuJ, fa f ca nhu ng kha f vo ng cu a con nguo I do u da bj fa f
djnh, mo f ma f, bo I nhu ng xung Iu c va nhu ca u fu nhIo n, va , ma f
kha c, bo I nhu ng a p Iu c va n ho a ma con nguo I fua n fhoo mo f ca ch
kho ng fu gIa c. Pha n fa m ho c dua ra mo f phuong pha p fhu c hIo n
fu do ca nha n, fho ng qua mo f fIo n frình fu frI va fu chu ra f gIan
kho . Nhung fu do cu a y chí hIo u nhu mo f fhIo n na ng, do I vo I
FreuJ, Ia dIo u hoa n foa n hu ca u. Iroud no I:
“Nba pba n ta m bo c Juo c bic t to i nbu nguo i co nic m tin Ja c bic t
ma nb mc oa o su ta t Jjnb cu a Jo i so ng ta m /inb. Ðo i oo i o ng ta,
trong oic c tbc bic n ta m /inb kbo ng co gì… tu y tic n, kbo ng co gì oo
tra t tu … Ba t ky ai… tro n kbo i su ta t Jjnb cu a ca c bic n tuo ng tu
nbic n o ba t ky mu c Jo na o, bo Ja ro i bo toa n bo quan Jic m kboa
bo c oc tbc gio i”.
Ca c frIo f gIa fhu c chu ng duong fho I, nhu Morilz SchIich
|6)
va
A.J. Ayer
|7)
, cho ra ng fu do ho fa I va o vIo c chu ng fa co fho fhu c
hIo n nhu ng kha f vo ng cu a mình ba ng ha nh do ng. Ho nghI ra ng
chu ng fa fu do khI co nhu ng hoa n ca nh ma co fho chu ng fa da Ia m
kha c dI, no u chu ng fa da Iu a cho n Ia m kha c dI. Nhung ho cho Ia
chu ng fa kho ng fho Iu a cho n Ia m kha c dI fru phI foa n bo dI va ng
cu a chu ng fa va fa f ca nhu ng a nh huo ng kha c do I vo I chu ng fa
kha c dI.
Trong khI xa c Ia p mo f quan dIo m vo chu do na y, chu ng fa do I
ma f vo I mo f song Iua n fhu vj: Nhu ng quan nIo m vo fu do y chí cu a
chu ng fa fu chu ng co bj fa f djnh kho ng, hoa c chu ng co pha I Ia va n
(6ì
Morilz SchIich (1SS2 – 10J6ì. trict gia tbuc ngbicm /uan /y nguoi Ðuc, Jung Jau
truong pbai cac trict gia tbuc cbung noi ticng ooi tcn goi Nbom Vicnna o cbau A u.
(7ì
AIjreJ JuIes Ayer (1010 – 10S0ì. nba gia o Ju c oa tric t gia Anb, nguo i bic n bo
cbo tbuyc t tbu c cbu ng /ua n /y . Co ng trìnb ga y cba n Jo ng oa Juo c nbic u nguo i
quan ta m cu a o ng /a Lunguuge, Trulh, unJ Logic (“Ngo n Ngu , Cba n Ly , oa
Lo gic”, 10J6ì.
190
do Iu a cho n fu do kho ng7 Trong ba f ky fruo ng ho p na o fhì chu ng
fa cu ng o ngoa I pha m vI cu a su chu ng mInh khoa ho c. Va nha n
fIo n, chua aI co fho fuyo n bo ra ng fa m Iy ho c da va dang phun
chu ng y chí fu do. WiIIium Jumes, ba n fha n Ia nguo I fIn va o y
chí fu do va do ng fho I Ia nha fa m Iy ho c khoa ho c, kha ng djnh
ra ng Ia p fruo ng ma chu ng fa xa c Ia p vo va n do na y fu no Ia mo f
ha nh vI cu a y chí fu do. Chu ng fa pha I quyo f djnh mo f ca ch fu do
ngay ca khI chu ng fa fa n fha nh fhuyo f fa f djnh. Mo I “chu ng cu ”
sau do cu a chu ng fa fu y fhuo c va o ha nh vI y chí fIo n quyo f na y.
Jumes ko mo f ca u chuyo n vuI vo mo f nguo I da n o ng ga p pha I
mo f fình fho nan gIa I. Anh fa fro ng fha y haI fo a nha o haI bo n
duo ng do I dIo n nhau, mo f fo a nha froo fa m ba ng “Ca u Ia c bo
Nhu ng nguo I fhoo fhuyo f Ta f djnh,” fo a nha kIa froo fa m ba ng
“HIo p ho I u ng ho Tu do Y chí.” Truo c fIo n o ng buo c va o Ca u Ia c bo
Nhu ng nguo I fhoo fhuyo f Ta f djnh, nhung khI duo c ho I fa I sao
o ng muo n gIa nha p ca u Ia c bo , o ng fra Io I, “Vì fo I cho n Ia m va y,”
fho Ia o ng fa bj da y ra ngoa I. O ng bo n fìm ca ch gIa nha p HIo p ho I
u ng ho Tu do Y chí, va khI duo c ho I mo f ca u fuong fu nhu fro n,
o ng fra Io I, “Vì fo I kho ng co n cho n Iu a na o kha c,” va mo f Ia n nu a
o ng bj xua duo I.
Tính cha f nghjch Iy va vo ng vo cu a va n do na y khIo n Jumes
nhIo u do m ma f ngu va suy f nu a fhì bj suy su p fha n kInh. To I hy
vo ng ra ng ba n so kho ng bj xa o do ng nhu va y.
58. O|NH MK NH VA T¡ OO
Tbua tic n sì AJ/cr,
Y nic m Jjnb mc nb Jo ng mo t oai tro to /o n trong ca c truo c ta c
tbo i xua. Ðjnb mc nb bìnb nbu /a mo t so pba n ta t yc u ma kbo ng
ai co tbc tbay Jo i Juo c. Va y Jjnb mc nb kba c oo i y nic m tbic n
bu u trong to n gia o, bay y nic m kboa bo c oc ta t Jjnb nbu tbc
191
na o: Ta t ca nbu ng y nic m na y co pbu nba n kba tbc tu Jo cu a
con nguo i kbo ng:
G.P.
C.R. fha n mo n,
Ðo I vo I nguo I Hy Ia p co , djnh mo nh Ia chuo I ca c bIo n co fa f
yo u va kho ng Iay chuyo n duo c. Ðjnh mo nh a n djnh cho mo I nguo I
mo f pha n so rIo ng. Y nIo m na y duo c nha n ca ch ho a frong Ða Nu
fha n Ðjnh mo nh
|1)
, chIa cho mo I du a fro so sInh pha n sung suo ng
hay kho so . Ðo I khI djnh mo nh duo c do ng ho a vo I y chí cu a fha n
Zous
|2)
, Cha cu a ca c vj fha n va Ioa I nguo I. Nhung fhuo ng fhì djnh
mo nh duo c nghI fo I nhu mo f su c ma nh phI nha n ca ch, na m frong
fra f fu cu a va n va f va quyo f djnh so pha n cu a ca fha n fha nh va
con nguo I.
NguoI Hy Iap co co fhaI do kính so va fon frong mang fính chaf
fín nguong doI voI djnh monh, coI do Ia su fho hIon quyon Iuc foI
cao vuof qua y chí va hanh dong cua con nguoI. Ca nhan khong fho
fhay doI djnh monh cua mình. CaI gì foI, so foI. Trong bI kjch
SophocIes
|3)
, OeJipus
|4)
, fuyof vong fìm cach fhoaf khoI su kof an
(1ì
Bu Nu lhu n Djnh me nh (Tbrcc Fatcsì. tbco tba n tboa i Hy La p Jo /a ba oj nu
tba n C/otbo (Nguo i quay toì, Lacbcsis (Nguo i cbia pba nì, oa Atropos (Nguo i kbo ng
/ay cbuyc nì.
(2ì
Zeus. tbco tba n tboa i Hy La p /a oj tba n cai qua n ta t ca tba n /inb Hy La p trc n
Jlnb O/ympia, /a oj tba n cu a ba u tro i, tuong tu nbu tba n Jupitcr trong tba n tboa i
La Ma .
(Jì
SophocIes (406: – 406: tr. CNì. nba oic t kjcb Hy La p. Ba y bi kjcb trong so 12J
oo kjcb cu a o ng bic n oa n co n nguyc n oc n, trong Jo co EIeclru, OeJipus Rex, oa
Anligone.
(4ì
OeJipus. tbco tba n tboa i Hy La p /a con trai cu a Jocasta oa Laius, La nb cbu a xu
Tbcbcs. Cba ng Ja oo tìnb gic t cba oa /a y mc /a m oo . Kbi bic u ro oic c mìnb /a m
cba ng tu mo c ma t mìnb.
192
cua so phan, da Iam dung nhung dIou do cho so phan xay ra. Taf ca
nhung gì ma mof ca nhan co fho Iam Ia chap nhan so phan da djnh
doaf mof cach duong hoang, nhu OodIpus da Iam, khang nhan
pham cach con nguoI va su nhan fhuc bI kjch cua mình.
Y nIo m lhie n hu u frong Kinh Thunh fuong fu nhu y nIo m
Jjnh menh cu a nguo I Hy Lu p khI cho ra ng so pha n con nguo I Ia
do y chí cu a mo f su c ma nh sIo u nha n. Tuy nhIo n, dIo u ma KInh
Tha nh nha n ma nh Ia y chí va chu dích rIo ng fu cu a Chu a, frong
khI y fuo ng fhIo n hu u fha n fha nh bao ha m va ca n do n y nIo m fu
do cu a con nguo I. Y chí cu a Chu a duo c fhu c hIo n fho ng qua y chí
va ha nh do ng con nguo I.
Tha f bí a n, o chu ng mu c na o do ma con nguo I kho ng fho fha u
hIo u no I, fhIo n hu u ko f ho p su fIo n djnh fha n fha nh vo I fu do con
nguo I. Trong KInh Tha nh, con nguo I co fho pha n do I y chí cu a
Chu a hoa c cuo ng cho ng Ia I su mo nh da duo c fha n fha nh gIao pho ,
nhung sau cu ng y chí cu a Chu a cu ng so fha ng vuo f va con nguo I
so phu c fu ng no . Ðu a n cu a Chu a ga f qua mo f bo n mo I du a n cu a
con nguo I va ba f y chí con nguo I phu c fu ng y chí cu a Nga I. Nhung
fhIo n hu u kho ng pha I ba f bIo n nhu djnh mo nh. No da nh cho cho
fu do con nguo I.
Ma c du duo c nha fIo n frI Iuo ng Iu Jonah cu a Chu a ba o fruo c
fha m ho a, da n chu ng fha nh NInovoh
|5)
va n duo c cu u fhoa f, vì ho
bIo f ho I Io I. Ðu djnh cu a Chu a Ia cu u chuo c, chu kho ng pha I ko f
a n. Trí kho n va su c ma nh sIo u vIo f cu a Chu a dom dIo u fhIo n ra fu
ca I a c, dom su do n nha n ra fu su khuo c fu . Ca c nha fIo n frI ngoa I
gIa o, fra I Ia I, no I fruo c nhu ng gì bj ko f a n so dIo n ra va kho ng fho
dIo n ra kha c dI duo c.
(6ì
Ninereh. tbu pbu cu a Ðc quo c Assyria co Ja i (706 BC – 612 BCì, na m bc n Jo ng
so ng Tigris.
193
Nha fho Ia Ma VirgiI, frong anh hu ng ca AeneiJ, do n ga n
vo I quan nIo m vo fhIo n hu u cu a KInh Tha nh. Aeneus Ia nh mo f su
mo nh duo c fha n fha nh gIao cho Ia da n dua nhu ng nguo I do ng do I
fha nh Troy
|6)
co n so ng so f vo Y va xa y du ng no n fa ng cu a Ðo
Quo c Ia Ma
|7)
.

Cha ng Ia phuong fIo n nha n fính cu a ca c vj fha n
frong vIo c fhu c hIo n mu c fIo u Ijch su vI da I do . Aeneus bj ca m do
Ia n fra nh su mo nh cu a mình, nhung ro I ngay sau do cha ng duo c
chính ca c vj fha n nha c nho vo so pha n cu a cha ng. Tha n fha nh so
fhu c o p cha ng, fuy nhIo n cha ng duo c fIn Ia co nhu ng du c ha nh do
fu mình phu c fu ng. Cu u ca nh ma cha ng mong muo n phu ng su Ia
mang do n cho fho gIo I mo f fho I hoa ng kIm cu a Iua f pha p va ho a
bình Ia Ma .
Thuyo f Ta f djnh khoa ho c frình ba y mo f ca ch no I hIo n da I vo
djnh mo nh. Thoo do , pha n so cu a con nguo I – vo ma f ca nha n va
vo ma f xa ho I – duo c fa f djnh bo I nhu ng quI Iua f xa ho I va kInh
fo kho ng fho fhay do I duo c. No cho ra ng ko f qua fo I ha u so Ia mo f
fình fra ng bình da ng, fu do, va a I hu u fuyo f do I. No mo I go I con
nguo I ho p fa c vo I nhu ng quI Iua f fa f yo u frong vIo c hIo n fhu c ho a
mo f xa ho I fo f do p duo c djnh fruo c. Tuong fu , ca c nha pha n fa m
ho c fruo ng pha I FreuJ kha ng djnh ra ng fu fuo ng va ha nh vI ca
nha n bj fa f djnh vo ma f fa m Iy ho c, nhung cho du nhu fho ho va n
nghI ra ng IIo u pha p pha n fa m ho c co fho bIo n do I va dom Ia I fu
do cho ca nha n.
(6ì
Troy. mo t tba nb pbo cu a Hy La p co na m ca nb bo bic n Acgcan, Tbo Nbì Ky
nga y nay. La noi Jic n ra Cuo c cbic n 10 na m tba nb Troy Juo c mo ta trong ca c ta c
pba m tbo cu a Homcr, tba nb pbo na y, co n go i /a I/ium, sc ma i ma i cbl /a buyc n
tboai ncu nbu Jong Jo nat cua no kbong Juoc nba kbao co boc Hcinricb 8cb/icmann
pba t bic n oa o na m 1S70. Gio Ja y nguo i ta cbo ra ng tba nb pbo na y Juo c xa y Ju ng
trong Tbo i Jo Jo ng oa o na m J000 tr. CN.
(7ì
De guoc Lu Mu (Poman Empircì. nbung oung /anb tbo Jat Juoi su cai trj cua cac
oua cbua La Ma tu nam 27 tr. CN Jcn nam J06. Nam J06, nbung oung /anb tbo nay
bj cbia Joi tbanb By:antinc bay Ðc quoc Ðong La Ma oa Ðc quoc Tay La Ma.
194
59. TA ¡ SAO GO ¡ MO T O¡K ¡ G¡ OO LA TO ¡?
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i bic t ra ng a n ca p, no i Jo i, oa gic t nguo i /a sai tra i. Nbung
ta tbc m Juo c gì oa o ca m tbu c cu a to i oc Ju ng sai kbi no i ra ng
nbu ng ba nb oi na y /a nbu ng to i /o i: Duo ng nbu no cbl mang to i
cbo to i mo t ca m tbu c oo bo oc pba m to i oa kinb so . “To i” pba i
cba ng /a /a mo t tu ngu /o i tbo i trong ky nguyc n bic n Ja i na y:
C.H.
C.H. fha n mo n,
“To I” vo co ba n kho ng pha I Ia mo f fhua f ngu pha p Iy hay da o
du c. No Ia mo f fhua f ngu fo n gIa o nha m fo I ha nh vI cu a con nguo I
pha m fo I ThIo n Chu a. Ngoa I y fhu c vo IInh fha nh va uy nghI cu a
ThIo n Chu a, “fo I” cha ng co y nghIa gì ca . O da u fhIo u va ng y fhu c
na y, fhì kho ng co pha n doa n vo fo I, ba f cha p dIo u gì mo f ca nha n
co fho Ia m hoa c kho ng Ia m.
Tình fra ng co fo I co ba n Ia su ca ch Iy cu a con nguo I vo I ThIo n
Chu a. Ha nh vI fo I Io I Ia ha nh vI ba f fua n va no I Ioa n qua do con
nguo I quay Iung vo I ThIo n Chu a. Con nguo I cho ng kha ng Ia I y chí
cu a ThIo n Chu a ba ng chính y chí cu a mình. Nhu ng da u hIo u cu a
y chí va su nga o ma n vo Io I xua f hIo n khI con nguo I fu da f ba n
fha n mình va nhu ng ham muo n cu a mình va o frung fa m mo I su ,
fhay vì ThIo n Chu a.
Nhu ng da u hIo u co ba n cu a fo I Io I do duo c ba y fo da y kjch fính
frong ca u chuyo n KInh Tha nh vo fo I cu a Adam. Adam va Ðvo
|1)
a n
(1ì
AJum ru Ere. tbco Kinb Tba nb, AJam /a nguo i Ja n o ng Ja u tic n oa Eoc /a
nguo i Ja n ba Ja u tic n Juo c Cbu a ta o ra oa o nga y tbu sa u cu a co ng cuo c sa ng tbc .
195
fra I ca m kho ng chI vì fha y no ngon Ia nh qua , nhung co n vì con
ra n hu a ho n ra ng a n fra I do so khIo n ho fro no n ngang ha ng vo I
ThIo n Chu a. Su nga o ma n va ham muo n vo Io I da fhu c da y ha nh
vI ba f fua n va no I Ioa n nguyo n fhu y cho ng Ia I mo nh Io nh fha n
fha nh na y.
Augusline pha f hIo n fho m nhu ng do ng co fha m kín da ng sau
fo I Io I. O ng ko cho chu ng fa ngho frong cuo n Conjessions |“Tu
fhu”) ho I co n nho vì nIo m vuI fro m ca p o ng da fro m ma y fra I Io
nhu fho na o. Kho ng pha I Ia mu I vj cu a nhu ng fra I Io ma Ia mu I vj
cu a fo I Io I –” no I ho I ho p cu a ha nh vI cho ng Ia I Iua f Io cu a ThIo n
Chu a”- da Ia m o ng fhích fhu . Ða y Ia mo f da n chu ng da c dja vo su
ham muo n vo Io I na m bo n duo I ha nh vI fo I Io I.
Tuy nhIo n fo I Io I kho ng chI bIo u Io frong mo f so ha nh vI na o
do bj mo nh Io nh fha n fha nh ca m doa n. To I Io I co n xua f hIo n
frong fha I do , fính khí, va ca m xu c. Ða m du c va ca m fhu Ia fo I
Io I, cu ng nhu fo I ngoa I fình va gIo f nguo I. Va frong quan nIo m Co
Ðo c gIa o fruyo n fho ng, su fuyo f vo ng va su buo n cha n kInh nIo n
– kho ng dI cu ng vo I ba f ky ha nh vI xa u xa na o – Ia nhu ng fo I
nghIo m fro ng. Chu ng Ia nhu ng bIo u hIo n su ca ch Iy cu a con nguo I
vo I ThIo n Chu a, nhu su fhIo n, y nghIa fo I ha u, va cu u ca nh cu a
fo n fa I con nguo I.
Va y fhì, co nhIo n, fo I Io I-saI fra I vo phuong dIo n fo n gIa o kho ng
gIo ng gì vo I fo I a c-saI fra I vo phuong dIo n pha p Iy . Iua f da n su
chI do I pho vo I nhu ng ha nh vI xa m pha m con nguo I hay xa ho I.
No chI quan fa m fo I nhu ng ha nh vI co ng khaI, chu kho ng quan
fa m fo I nhu ng fha I do bo n frong hoa c mu c fIo u foa n bo cuo c so ng
cu a mo f ca nha n. Ma c du no I dung cu a mo f so fo I Io I |sIn) gIo ng
vo I no I dung cu a mo f so fo I a c |crImo) |gIo f nguo I, ngoa I fình, va
a n fro m, cha ng ha n), nhIo u fo I Io I kho ng gIo ng vo I fo I a c gì ca
|su ng ba I fha n fuo ng, cha ng ha n).
196
Iy do khIo n chu ng fa da nh do ng fo I a c va fo I Io I Ia vì ca haI
do u dính da ng fo I nhu ng cha m ngo n da o du c. Nhung su saI fra I
da o du c kho ng hoa n foa n gIo ng nhu fo I fo I. Nha n fhu c va fra ch
nhIo m da o du c co fho o ngoa I nIo m fIn fo n gIa o va ca m fhu c fo I
Io I. Tu quan dIo m fu nhIo n fhua n fu y, khI mo f nguo I vuo f qua gIo I
ha n Iua f Io da o du c – nhu gIo f nguo I, cuo p cu a, v.v… - anh fa dang
Ia m dIo u saI fra I va anh fa dang dI fro ch kho I fra f fu nhIo n cu a
mo I su .
Tuy nhIo n, frong Ðo Tha I gIa o va Co Ðo c gIa o, pha vo Iua f Io
da o du c cu ng coI Ia co fo I. Vuo f qua gIo I ha n Iua f Io da o du c cu ng
fu c Ia vuo f qua gIo I ha n Iua f Io fha n fha nh. Su xa m pha m con
nguo I Ia xa m pha m ThIo n Chu a. No Ia bIo u hIo n cu a su ba f kính,
bo I gIa o, va ba f phu c fu ng do I vo I ThIo n Chu a. “To i Ju phu m lo i
cho ng Iu i Thie n Chu u ru phu m lo i lruo c nguo i,”du a con
hoan da ng da no I vo I cha mình nhu fho . Ca u no I na y bIo u Io da y
du fha I do cu a mo f nguo I co fín nguo ng do I vo I ha nh vI saI fra I
cu a mình.
Va y fhì, chu ng fa co fho no I ra ng mo I su vI pha m Iua f Io da o
du c do u Ia fo I Io I, nhung chu ng chI nhu Ia nhu ng bIo u hIo n cu a
vIo c con nguo I quay Iung Ia I vo I ThIo n Chu a. No I ha m cu a fo I
ro ng hon nhu ng vI pha m da o du c, vì fuyo f vo ng va buo n cha n Ia
nhu ng fo I na m ngoa I ba f ky ha nh do ng xa u xa na o. Va su IInh
fha nh ho fa I o mo f ca I gì kha c hon Ia su fua n fhu da y du Iua f Io
da o du c. PuscuI
|2)
quan sa f fha y nguo I co fo n gIa o ca ng so ng ngay
chính fhì anh fa ca ng fu nha n mình Ia nguo I co fo I. Anh fa Ia
(2ì
BIuise PuscuI (162J – 1662ì. tric t gia oa nba toa n bo c nguo i Pba p. O ng Juo c
xcm /a mo t trong nbu ng kbo i o c oì Ja i trong /jcb su tri tuc Ta y pbuong. O ng Jc /a i
nbic u co ng trìnb, trong Jo co . CuIcuI Jes ProbubiIile s (“Pbc p tinb Xa c sua t,
1661ì, Les Pense es (“Tu Tuo ng, 1666ì, Les ProrinciuIes (“1S bu c tbu go i oc
tlnb”, 1666ì. Mo t trong nbu ng ca u no i no i tic ng cu a o ng /a . “Con nguo i /a mo t ca y
sa y, nbung /a ca y sa y co tu tuo ng. Va Jo /a Janb Ju cu a no .”
197
nguo I hIo u ro nha f anh fa co n ca ch xa su IInh fha nh fro n vo n bIo f
chu ng na o.
Mo f ví du sInh do ng vo dIo u na y duo c frình ba y frong Sa ch
¡suiuh
|3)
, fhoo do nha fIo n frI IsaIah ca m fha y mình hoa n foa n
kho ng xu ng da ng va kho ng frong sa ch fruo c ma f IInh fha nh. Ða y
Ia y nghIa sa u xa vo fo I Io I hon ca y nghIa ga n cho nhu ng ha nh vI
va fha I do cu a ca nha n. Chu ng fa co fho go I do Ia fo I Io I cu a fha n
pha n con nguo I, cu a su ba f xu ng con nguo I khI so sa nh vo I Thuo ng
Ðo . Ho c fhuyo f Co Ðo c gIa o vo fo I fo fo ng – fruyo n fu Adam do n
Ioa I nguo I – Ia mo f frong nhu ng phuong ca ch ma ca c nha fu fuo ng
fu ng su du ng do gIa I fhích fo I Io I cu a fha n pha n con nguo I.
60. S¡ NAN G¡A ¡ C¡ A THA NH JOB
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tbco quan Jic m tbo ng tbuo ng oa /a c quan oc mo i su , nguo i to t
co mo t Jo i so ng oui oc oa tba nb co ng, trong kbi Jo nguo i xa u tbì
kbo n kbo . Nbung kbo ng ba n nbu oa y, it ra /a kbo ng nbu oa y o
mo i /u c, bay co /c kbo ng nbu oa y ngay ca ba u nbu mo i /u c. Ta t ca
cbu ng ta Jc u bic t nguo i to t cbju Ju ng Ju tbu cu c kbo , oa nbu ng
nguo i xa u tbì tba nb co ng oa so ng sung suo ng. La m sao cbu ng ta
tra nb Juo c ca i nbìn yc m tbc oc ca cb tbu c ma tbc gian Jo i xu oo i
nguo i to t oa kc xa u: Va cbu ng ta sc Ja y Jic u gì cbo con ca i cbu ng
ta oc nbu ng oa n Jc na y:
C.L.8.
C.I.S. fha n mo n,
ÐIo u o ng no I Ia du ng. Nguo I fo f fhuo ng chju dau kho , va ko
(Jì
Su ch ¡suiuh (Book oj Isaiabì. mo t trong nbu ng sa cb tic n tri trong Cu u Uo c.
198
xau fhuong fhanh cong. Hoan foan khong dung khI cho rang nhung
ko do c a c Iuo n Iuo n bj fru ng pha f va nhu ng nguo I fo f fhì so ng huy
hoa ng. Vì fho chu ng fa saI Ia m khI da y cho con ca I chu ng fa dIo u
kho ng du ng na y, kho ng chI vì no kho ng du ng ma co n vì khI chu ng
fruo ng fha nh va fha y ra su fha f, co fho chu ng so fro fha nh nhu ng
ko yo m fho hoa c nhu ng ko chuyo n fìm kIo m khoa I Ia c. Ngoa I ra,
nhu ca c nha hIo n frIo f va ca c vj fha nh da da y chu ng fa, ra ng u ng
ho dIo u fhIo n chI vì nhu ng fuo ng fhuo ng fra n fu c Ia dIo u fra I vo I
da o du c.
Van do ban nou Ion Ia van do co fhuc doI voI nhung aI fIn rang
co mof fraf fu dao duc frong vu fru nay. ChI doI voI ho fho gIan moI
duong nhu phI Iy va baf cong nou nhung nguoI vo foI chju dau kho
va nhung ko doc ac fhì fhanh cong. Nhung aI khong fIn rang co baf
ky fraf fu dao duc nao nhu vay frong fho gIan co fho fu mình fhích
nghI mof cach khac ky voI dIou ma ho cho Ia su fhaf cuoc doI. Ho
co fho hoac Ia ho fìm cach Iam dIou saI fraI va fhoaf duoc frung
phaf nou duoc, hoac Ia co gang gIu gìn Ijch su va fhanh danh frong
mof fho gIoI khong fof dop va khong fhan fhIon.
Su ch Job
|1)
Ia ba ng chu ng fhu vj fuyo f vo I frong va n ho c cu a
chu ng fa vo su kho kha n cu a mo f nguo I fIn ra ng fra f fu da o du c Ia
co fha f ngay ca khI nguo I vo fo I chju dau kho va ko gIan a c fha nh
da f. Job cho ra ng fho gIan duo c dIo u khIo n bo I mo f Thuo ng Ðo
co ng ba ng fuyo f do I. Tuy va y, du Ia mo f nguo I mo da o fha nh
fhIo n va Iuo n Ia m nhu ng vIo c fo f do p, o ng va n chju du ng nhIo u
faI uong nghIo f nga . O ng bj Iu ng fu ng fruo c so pha n duo ng nhu
fro u co f nIo m fIn cu a o ng. Ma c du va y o ng va n gIu vu ng du c fIn
va o Io co ng ba ng fha n fha nh va va o su vo fo I cu a chính o ng. O ng
ba f cha p nhu ng Io I quo fra ch cu a nhu ng nguo I ba n fu cho mình Ia
(1ì
Su ch Job (Book oj Jobì. mo t trong 6 sa cb oa n tbo trong Cu u Uo c, Juo c cbo /a
cu a Tba nb Job, nba n oa t cbinb trong sa cb.
199
du ng da n khI ho cho ra ng ha n o ng da Ia m dIo u gì do saI fra I mo I
fro fha nh na n nha n cu a qua nhIo u fho ng kho .
Co mof gIaI doan ong baf bình voI Chua va chong IaI ngaI.
Trong khI fhua nhan su foan nang cua Chua, ong nghI ngo su cong
bang fruoc nhung gì xay don cho ong. Nhung sau cung Job chap
nhan “fhu fhach” va bí maf cua kho dau voI mof duc fIn fuyof doI,
baf-chap-faf-ca: “Ngay ca khI ngaI gIof foI, foI van so fIn vao ngaI.”
Sa ch Job fu y fhuo c va o nhIo u ca ch dIo n gIa I, nhung no I chung
nguo I fa fhu a nha n ra ng no da y chu ng fa du ng fro ng cho va o
nhu ng pha n fhuo ng fra n fu c cho nhu ng vIo c fhIo n cu a chu ng fa
va nhu ng hình pha f fra n fu c cho nhu ng ha nh vI a c do c cu a chu ng
fa. Nhu ng faI ho a fhIo n nhIo n, nhu do ng da f, so ng fha n, va cha y
ru ng, a nh huo ng do n ca nguo I fo f Ia n nguo I xa u. Mo f va I fha nh
vIo n may ma n va pha f da f nha f frong co ng do ng cu ng hu ho ng va
xa u xa. No u frong du a n fha n fha nh co su fru ng pha f co ng ba ng
da nh cho fo I Io I va fuo ng fhuo ng xu ng da ng da nh cho su ngay
chính, ha n no chI co fho co o do I sau, kho ng pha I o fra n gIan na y.
Hoa n foa n kho ng co ba f ky su doa n fruo c na o vo nhu ng gì co fho
xa y ra cho chu ng fa sau khI cho f, Sa ch Job chI co su ra n da y. No ba o
ra ng khI kho dau xa y do n vo I chu ng fa, chu ng fa no n cha p nha n vo I
nIo m fIn su ng kính ra ng do Ia fhu fha ch do Chu a go I do n. No ca nh
ba o chu ng fa du ng coI su pho n vInh hay va n may nha f fho I cu a
chu ng fa nhu Ia da u hIo u chu ng fa kho ng co n ga p nguy hIo m gì nu a.
Ðu c ha nh cu a chu ng fa duo c fhu fha ch o ca haI fruo ng ho p, fha m chí
ro ra ng hon khI may ma n fra n nga p vo I chu ng fa so vo I Iu c chu ng fa
chju du ng ho f nghjch ca nh na y fo I nghjch ca nh kha c.
TrIo f gIa fo n gIa o duong da I nguo I Pha p GubrieI MurceI
|2)
(2ì
GubrieI MurceI (1SS0 – 107Jì. tric t gia, kjcb ta c gia, pbc bìnb gia, tbuo ng Juo c
coi /a tric t gia bic n sinb Ja u tic n cu a Pba p, /a nguo i tic p no i tric t gia Kar/ Jaspcrs
tbic t /a p co so /y /ua n cbo cbu ngbìa bic n sinb Co Ðo c gia o .
200
fra m fu ra f sa u sa c vo y nIo m “fhu fha ch”. O ng dua ra ko f Iua n
ra ng nha n ca ch cu a chu ng fa “duo c chu ng fo ” frong nhu ng
khoa nh kha c fo ha I cu a ma u fhua n, da y a I, va kho dau ma
chu ng fa pha I do I ma f frong cuo c so ng cu a mình fro n fra n gIan
na y. Chu ng duo c dua do n, “go I do n” cho chu ng fa, va chu ng fa
pha I ho I da p Ia I, frong du c fIn va ky vo ng, vo I nhu ng ca ch
so ng so I no I va sa u sa c.
Ða I kha I do Ia fho ng dIo p cu a Job va ca c ba I Tha nh ThI
|3)
va
nhIo u fruo c fa c fo n gIa o kha c. Ða y kho ng pha I Ia mo f fho ng
dIo p do hIo u do I vo I fro con – hay nguo I Io n cu ng fho . Nhung du
gì dI nu a, no va n da ng do fra m fu, vì ra ng no ro I a nh sa ng va o
mo f frong nhu ng dIo u bí a n Io n Iao cu a su hIo n hu u fa I fho cu a
con nguo I.
61. S¡ TA CH B¡K T NHA THO VA NHA N¡O C
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i bic u ra ng bic n pba p cu a nbic u quo c gia yc u ca u pba i ta cb
bic t nba tbo oo i nba nuo c. Tuy nbic n Juo ng nbu co su tranb ca i
kbo ng ngu ng /ic n quan Jc n y ngbìa cu a tu “ta cb bic t” na y. Giu a
ca c ta c gia oì Ja i tbo i xua, nbu ng quan Jic m cbinb oc quan bc
nba tbo – nba nuo c /a tbc na o: Va nbu ng quan Jic m cbinb oc su
ta cb bic t nba tbo oa nba nuo c tbo i nay /a gì:
C.P.
C.P. fha n mo n,
Trong fho gIo I Ta y phuong co ba quan nIo m chu yo u vo su IIo n
(Jì
Thu nh lhi (Psa/msì. cuo n sa cb na m trong Cu u Uo c cbu a Ju ng 160 ba i tbo oa
tba nb ca tung bo Cbu a, tuong truyc n /a Jo Vua DaoiJ sa ng ta c.
201
ho gIu a nha fho va nha nuo c:
|1) Nha fho pha I Ia fo I cao,
|2) Nha nuo c pha I Ia fo I cao, va
|3) Nha fho va nha nuo c pha I do c Ia p vo I nhau.
Ca ch dIo n da f kInh dIo n vo quyo n Iu c fo I cao cu a nha fho duo c
fìm fha y frong ho c fhuyo f “haI fhanh kIo m” cu a Thomus
D’Aguinus. AquInas cho ra ng nha fho va nha nuo c Ia nhu ng
fhIo f cho do Thuo ng Ðo fa o ra do da f fo I cu u ca nh cu a do I nguo I.
Nha fho gIu p con nguo I fìm duo c su cu u ro I do I do I, co n nha nuo c
gIu p y gIa nh Ia y ha nh phu c fho fu c. Nhung bo I vì su cu u ro I do I
do I Ia cu u ca nh fo I ha u, fhoo do mo I phuong dIo n kha c cu a do I
nguo I duo c fhIo f djnh, no n fho quyo n cu a nha nuo c pha I Io fhuo c
fha n quyo n cu a nha fho . Vì Iy do do Thuo ng Ðo gIao ca haI “fhanh
kIo m” cho nha fho , fhanh kIo m fInh fha n so do nha fho fru c fIo p
na m gIu , fhanh kIo m fho fu c so duo c chuyo n gIao cho ca c nha ca m
quyo n. Ca fho quyo n va fha n quyo n do u fhuo c vo nha fho , nhung
fho quyo n duo c gIao cho ca c nha caI frj Ia m nhIo m vu qua n Iy
gIu p cho nha fho .
Thomus Hobbes, frIo f gIa chính frj nguo I Anh o fho ky 16,
kha ng quyo f ho c fhuyo f uy quyo n fo I cao cu a nha nuo c ba ng su
fhuyo f phu c va kIo n djnh fuyo f vo I. Ðo I vo I Hobbes, chI co fho co
mo f quyo n uy cao nha f frong mo f nha nuo c, va no fho ng frj mo I
dja ha f cu a cuo c so ng con nguo I. Nguo I du ng da u nha nuo c Ia
nguo I du ng da u nha fho . O ng fa ca m ca haI “fhanh kIo m”. Nha
nuo c va nha fho Ia mo f. Trong mo f nha nuo c pho qua f, nguo I chu
fho gIo I so Ia gIa o chu fho gIo I. Ioa I quan ho nha fho -nha nuo c
na y duo c go I mo f ca ch fhích ho p Ia “cuesuropupism”
|1)
.
(1ì
Cuesuropupism. mo t bc tbo ng cbinb trj pbo i bo p quyc n /u c nba tbo oa nba
nuo c. Nguo i Ju ng Ja u bc tbo ng Jo co quyc n ba nb Jo i oo i nba tbo oa nbu ng oa n
Jc to n gia o. Hc tbo ng na y tu ng xua t bic n ta i Jc quo c La Ma , Jc quo c By:antinc,
oa ta i nuo c Nga truo c ca cb ma ng.
202
Ðo I Ia p vo I ca D’Aguinus va Hobbes, Dunle, nha fho Y fho
ky 14, ko u go I mo f su fa ch bIo f ro ra ng vo haI quyo n Iu c hay Ia
“haI fhanh kIo m”. Nha fho va nha nuo c, Dunle no I, ca haI do u
duo c Thuo ng Ðo fru c fIo p mang do n cho con nguo I vì ha nh phu c
fInh fha n va fra n fu c cu a y. Chu ng Ia haI quyo n Iu c ngang ba ng
va fa ch bIo f nhau, chI phu fhuo c va o Thuo ng Ðo chu kho ng phu
fhuo c Ia n nhau. Ca haI do u Ia m co ng vu cu a Thuo ng Ðo fro n fra n
gIan, va kho ng can du nhau.
Ho c fhuyo f hIo n da I vo su fa ch bIo f na y do n vo I chu ng fa
fho ng qua John Loche, frIo f gIa Anh fho ky 17. Thoo quan dIo m
na y, fo n gIa o fhua n fu y Ia va n do fInh fha n, gIa o ho I kho ng no n
co quyo n Iu c fho fu c, co n nha nuo c fhì kho ng no n can du va o
nhu ng va n do fo n gIa o. Nha nuo c duo c fa o Ia p chI do gIa I quyo f
nhu ng su vu fra n fu c cu a con nguo I va duo c duy frì ba ng Iua f Io va
su c ma nh. Tra I Ia I, ca c nha fho hay ca c ho I doa n fo n gIa o phu c vu
cho su cu u ro I do I do I cu a con nguo I va duo c duy frì chI bo I nIo m
fIn cha n fha nh va fu nguyo n cu a ca c fha nh vIo n.
Nguyon Iy vo su fach bIof va vo quyon han cua y fhuc ca nhan
cua Loche da fro fhanh Iuaf Io quan xuyon doI voI cac moI quan ho
nha fho-nha nuoc faI My. No duoc dIon daf frong nhung van kIon
co ban cua nuoc My vo fu do fon gIao, do Roger WiIIiums
|2)
, Tho-
mus Jejjerson, va Jumes MuJison
|3)
soan fhao. No duoc fho cho
hoa frong Tu Chính An Thu Nhaf, fhoo do, mof maf no khong cho
phop Quoc HoI “fhIof Iap” baf ky fon gIao nao nhu mof quoc gIao,
maf khac, no khong cho phop ngan cam vIoc fho phung fon gIao.
(2ì
Roger WiIIiums (160J – 16SJì. mu c su My . La nguo i Tbanb gia o co nbu ng
quan nic m kbo ng cbinb tbo ng oc tin nguo ng cu a kc kba c, o ng ro i Massacbussctts
Jc tba nb /a p mo t kbu tbuo c Jja ta i PboJc Is/anJ nga y nay.
(Jì
Jumes MuJison (1761 – 1SJ6ì. cbinb kba cb My oa /a to ng tbo ng tbu tu cu a nuo c My .
203
Ðuo c ha u ho f mo I nguo I fa n fha nh, Tu Chính a n fhu nha f
nga n ca m chính phu quo c gIa can fhIo p va o nhu ng va n do fo n
gIa o, khuyo n khích hay fru ng pha f ca c fín nguo ng va vIo c fhu c
ha nh fo n gIa o, hay u ng ho mo f gIa o pha I na y hon gIa o pha I kIa.
Tuy nhIo n co nhIo u y kIo n fra I nguo c nhau IIo n quan fo I vIo c no
co djnh no I fo I su fa ch bIo f nghIo m nga f va hoa n foa n gIu a chính
quyo n va fo n gIa o hay kho ng, hoa c co cho pho p co su ho p fa c gIu a
haI bo n frong nhu ng va n do IIo n quan fo I nhau hay kho ng.
“Nhu ng nha chu fruong ca ch Iy” qua quyo f ra ng Tu Chính a n
fhu nha f fhu c su co y djnh gIu cho chính quyo n va fo n gIa o fuyo f
do I fa ch bIo f nhau, mo I bo n fu gIo I ha n mo f ca ch nghIo m nga f
frong dja ha f cu a mình. Ho cho ra ng su fa ch bIo f do Ia ca n fhIo f
va Ia co f Io I cho fu do fo n gIa o va da p u ng quyo n Io I cao nha f cu a
ca nha nuo c Ia n nha fho . “Nhu ng nha chu fruong ho p fa c” fhì
kha ng djnh ra ng nha fho va nha nuo c cu ng co nhu ng mo I quan
fa m vo gIa o du c, phu c Io I xa ho I, va cuo c so ng gIa dình. Ho cho
ra ng su ho p fa c frong nhu ng va n do nhu fho kho ng vI pha m fInh
fha n va mu c dích cu a Tu Chính a n fhu nha f, hay Ia m gIa m fhIo u
su do c Ia p chính da ng cu a nha fho hay nha nuo c.
62. CA C V| THA N HY LA P
Thua fIo n sI AdIor,
Ga n Ja y to i co Jo c IIIad cu a Homcr oa tba y bj xu c pba m bc t
su c truo c nbu ng ca u cbuyc n kc oc nbu ng oj tba n cu a nguo i Hy
La p. Nguo i Hy /a p co tbc to n su ng nbu ng oa t ta m tbuo ng, oo
/ua n, kco ba n, oa /o /a ng nbu oa y sao: Hay /a Homcr muo n co ng
kicb to n gia o o tbo i Ja i o ng: Nc u co nbu ng oj tba n nbu tbc , no
boa n toa n Ja ng bj co ng kicb.
H.H.
204
H.H. fha n mo n,
Ðu c fhu cu a ba n no u Io n, fhu nha f, mo f ca u ho I mang fính Ijch
su vo mo I IIo n ho gIu a Homor vo I su pha f frIo n cu a fo n gIa o Hy
Ia p; va fhu haI, mo f ca u ho I mang fính frIo f ho c vo no I dung da o
du c cu a fín nguo ng fo n gIa o.
Ðo fra Io I ca u ho I fhu nha f, kIo n fhu c Ijch su hIo n da I cho
chu ng fa bIo f ra ng nhu ng ca u chuyo n cu a Homor fhuo c vo mo f
gIaI doa n do n sau cu a fo n gIa o Hy Ia p. To n gIa o fruo c do xoay
quanh ca c Iu c Iuo ng fu nhIo n, ca c fha n IInh o cho na y cho kIa,
nhu ng nghI Io ma fhua f, va su fho cu ng nguo I cho f. Va o fho I
Homor ca c Iu c Iuo ng fu nhIo n khoa c hình fhu c con nguo I. Zous,
ApoIIo
|1)
, va PosoIdon
|2)
kho ng chI Ia Ða u Tro I, Ma f Tro I, va ÐIo n;
ma ho co n co nhu ng ca fính xa c djnh. Homor dua fIo n frình fu
nhIo n na y dI xa hon, Ia m cho su ca fính ho a cu fho hon va fo chu c
dua da m do ng ho n do n ca c vj fha n dja phuong va o Ðo n Ða ch
Tha n
|3)
. Tu fhu phu
|4)
cu a mình fro n dInh OIympIus
|5)
ca c vj fha n
kIo m soa f mo I hoa f do ng cu a Ioa I nguo I, va Ioa I nguo I co Ia y Io ng
fha n IInh ba ng nhu ng Io hIo n fo va ca u nguyo n.
CIa frj fo Ion fu nhung cau chuyon cua Homor, fhoo mof so
nguoI dIon gIaI, Ia su fhong nhaf ma no fao ra duoc frong van hoa
(1ì
ApoIIo: trong tba n tboa i Hy La p /a oj tba n cu a su tic n tri, a nb sa ng ma t tro i,
a m nba c, oa /a m /a nb nbu ng oc t tbuong, cu ng Juo c nguo i La Ma su ng ba i.
(2ì
PoseiJon: trong to n gia o Hy La p /a oj tba n cu a bic n oa nuo c no i cbung. Ca i tc n
PosciJon co ngbìa boa c /a “cba cu a Ja t” boa c /a “cbu a tc cu a ma t Ja t”.
(Jì
De n Bu ch Thu n (Pantbconì. /a ngo i Jc n bìnb tro n o La Ma Juo c xa y xong oa o
na m 27 tr. CN Jc tbo ta t ca ca c oj tba n, oc sau, tu na m 600 Juo c gia o bo i Co Ðo c
gia o su Ju ng.
(4ì
Nguye n ru n: GHQ, oic t ta t cbu Gcncra/ HcaJquartcrs.
(6ì
OIympius: ngo n nu i cao nba t (2.017mì o Hy La p, na m o pbia Ba c nuo c na y.
Tbco tba n tboa i Hy La p, Ja y /a noi o cu a ca c oj tba n.
205
Hy Iap. Nhung noI dung dao duc cua nhung cau chuyon nay daf ra
mof van do nghIom fuc cho nhung con nguoI bình fhuong fhoI nay,
nhu no da fung daf ra cho cac frIof gIa co daI. PIafo cung boI roI
nhu ban boI chan dung cac fhan IInh frong nhIou baI fho cua Homor.
Mo f pha n no I dung cuo n Pcpub/ic
|6)
da nh do chI frích fa c do ng
suy do I cu a nhu ng fa c pha m nhu va y do I vo I gIo I fro . PIafo da c
bIo f fu c gIa n khI do c ca u chuyo n Cronus
|7)
ba f fro I va fu ng xo o cha
mình Ia !ranus
|8)
, va nhu ng chuyo n fho ng da m, Iu a da o, cu ng
nhu ng ha nh vI bjp bo m faI qua I kha c cu a ca c vj fha n cu a Homor:
“Ðo /a nbung cau cbuycn kbong ncn Jc /ap /ai trong Nuoc
Cong boa cbung ta. Nbung nguoi trc kbong tbc Juoc Jay bao
rang kbi pbam nbung toi ac ngbicm trong nbat anb ta kbong
/am Jicu gì tbai qua, oa rang… anb ta sc cbl /am tbco guong
cua oj tban Jau ticn oa oì Jai nbat trong so cac tban /inb”.
Y kIo n cho ng Ia I nhu ng ca u chuyo n na y frong nuo c Hy Ia p co
da I kho ng gIo I ha n frong ca c frIo f gIa. Chu ng cu ng ga y no n su
ca m pha n cho ca c nha fho do n sau. PIndar
|9)
no I: “Ca I vo n frí fhu c
cu a nha fho na y fha f Ia da ng gho f, no foa n fho f ra nhu ng Io I phI
ba ng fha n fha nh.” Co n ÐurIpIdos
|10)
no I: “No u fha n fha nh ma Ia m
dIo u gì do fIo n, fhì do kho ng pha I Ia fha n fha nh”.
|6)
RepubIic (“Co ng ho u”ì. tc n mo t ta c pba m cu a tric t gia P/ato.
(7ì
Cronus. trong tba n tboa i Hy La p /a cba cu a tba n Zcus.
(Sì
Urunus: trong tba n tboa i Hy La p /a oj tba n cai qua n ba u tro i, cbo ng cu a Gaia,
oa cba cu a 12 nguo i con.
(0ì
PinJur (so ng 622: – 44J tr. CNì. nba tbo tru tìnb cu a Hy La p. Ta c pba m
TrIumphaI Odos (“Nbu ng ba i tbo kba i boa n”ì Jc n nay oa n co n nguyc n oc n.
(10ì
EuripiJes (4S0: – 406: tr. CNì. o ng /a nba oic t kjcb oì Ja i cu a Hy La p Ju ng
tbu ba sau Acscby/us oa 8opboc/cs.
206
Va y fhì, chu ng fa so nha n fho na o da y quan dIo m cho ra ng
Homor Ia nha gIa o du c cu a Hy Ia p, chua n bj cho su no ro cu a va n
ho a Hy Ia p7 Chu ng fa so nha n fho na o da y ca c fruo c fa c cu a
Homer va HesioJ
|11)
|nguo I cu ng ko nhIo u chuyo n vo nhu ng ha nh
vI vo Iua n cu a ca c vj fha n) nhu Ia sa n pha m Hy Ia p fuong duong
vo I KInh Tha nh cu a chu ng fa7 Ða y co fho Ia fo n gIa o kho ng7
Chu ng fa kho ng do I ma f vo I cu ng Ioa I ca u ho I nhu va y frong
fruyo n fho ng fo n gIa o cu a chu ng fa. KInh Tha nh kho ng ga n nhu ng
chu c na ng gIo I fính cho fha n fha nh. ChI nha c do n qua Ioa chuyo n
“nhu ng du a con fraI cu a fha n IInh” gIao pho I vo I “nhu ng du a con
ga I cu a Ioa I nguo I”. Song oj Songs
|12)
duo c dIo n gIa I nhu mo f ngu
ngo n vo mo I quan ho con nguo I-Thuo ng Ðo , nhung fhuo ng duo c
fhuo ng fhu c chI nhu ba I fình ca say mo va mang da m fính nguo I.
Tuy nhIo n, Thuo ng Ðo duo c mo fa frong mo f va I doa n KInh
Tha nh Ia du fo n, kho ng khoan fhu , va kha f ma u, va hIo n ra frong
nhIo u ho I ma do I vo I chu ng fa co fho no I Ia kInh fo m. Io nh ba f
Abraham gIo f Isaac, Io nh ba f nguo I Ðo Tha I a n fro m cha u ba u
cu a nguo I AI Ca p, Io nh cho fIo n frI Hosoa
|13)
cuo I nguo I da n ba
pho ng da ng – Ia m sao nhu ng vIo c na y Ia I co fho ga n cho Thuo ng
Ðo co ng chính7 “ThIo n Chu a kho ng Ia m dIo u du ng da n sao7”
CIo ng nhu mo f so nha fu fuo ng va nha fho Hy Ia p ca m fha y
kho chju fruo c su mIo u fa cha n dung ca c vj fha n frong fa c pha m
cu a Homor, nga y nay nhIo u nguo I cu ng ca m fha y kho chju fruo c
mo f va I ca u chuyo n frong Cu u !o c |cha ng ha n chuyo n Iof
|14)
va
(11ì
HesioJ: nba tbo Hy La p, so ng kboa ng tbc ky tbu S tr. CN.
(12ì
Song of Songs: trong Cu u Uo c co n go i /a Song oj SoIomon (“Nba ca”ì go m S
ba i tbo tìnb Jo Vua 8o/omon sa ng ta c.
(1Jì
Hoseu: ta c gia sa cb tic n tri Hosca trong Cu u Uo c.
(14ì
Lol: trong 8a ng Tbc ky (Cu u Uo cì Lot /a con trai cu a Haran, Haran /a cm trai
cu a Abrabam.
207
ca c con ga I cu a o ng fa, va chuyo n nguo I da n fha nh Sodom
|15)
va
nhu ng fhIo n fha n). Trong so nhu ng nguo I pha n do I co ca nhu ng
nguo I sInh ra frong fruyo n fho ng Ðo Tha I-Co Ðo c, ho nghI ra ng
KInh Tha nh pha I duo c frình ba y cho con fro fhoo ca ch duo c cho n
Io c mo f ca ch ca n fro ng, bo I vì do c nhu ng ca u chuyo n nhu fho co
fho ga y ra nhu ng ha u qua faI ha I vo ma f da o du c hoa c fa m Iy .
Cu ng co nhu ng nguo I o ngoa I fruyo n fho ng fo n gIa o cu a chu ng fa,
ho fro ng do I mo f ba n kInh fhIo ng IIo ng chI do ca p do n nhu ng va n
do fInh fha n va mang fính gIa o du c, ho fhu nha n Ia bj so c fruo c
mo f va I fa I IIo u frong KInh Tha nh cu a chu ng fa.
To I do ba n fu suy nghI xom nguo I fa cao fhuo ng hay ca fIn khI
pha n do I Homor hoa c KInh Tha nh vo I nhu ng Ia p Iua n do .
63. Y NGHÏA C¡ A B¡ K|CH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ta i sao cbu ng ta bj tbu bu t ma nb bo i nbu ng oo bi kjcb xua t
sa c trc n sa n kba u oa bo i nbu ng cbuyc n kc oc nbu ng so pba n oa
bic n co bi tba m trong Jo i tbu c: Duo ng nbu cbu ng ta sc ca m tba y
kbo cbju oì cbu ng oa tbco ba n na ng cbu ng ta tra nb tic p xu c oo i
nbu ng Jic u kbo cbju nbu oa y, nbung ta i sao bi kjcb oa su bi tba m
/a i ba p Ja n nbu oa y: Bi kjcb /a gì:
O.P.M.
O.R.M. fha n mo n,
Thua f ngu “bI kjch” co mo f nghIa ho p va mo f nghIa ro ng. ÐI
kjch fhoo nghIa ho p a m chI nhu ng bIo n co xa y ra fro n sa n kha u –
hoa c frong phIm a nh, frong fIo u fhuyo f. ÐI kjch fhoo nghIa ro ng
(16ì
SoJom. trong Kinb Tba nb (Cu u Uo cì 8oJom /a tba nb pbo suy Jo i to i /o i bj
Cbu a tru ng pba t Jcm /u a tbic u bu y cu ng oo i tba nb pbo Gomorrab.
208
Ia mo f fính cha f cu a cuo c so ng con nguo I. Thua f ngu no I o da y a m
chI do n nhu ng gì xa y ra frong do I fhu c.
Ví du kInh dIon vo bI kjch fhoo nghIa hop Ia fho IoaI kjch baf
nguon fu nuoc Hy Iap co daI. Thoo ArislolIe, bI kjch khac voI haI
kjch vì co mof kof cuc khong vuI. Nhan vaf bI kjch, mof nguoI o
fron muc bình fhuong vo dja vj va fính cach, phaI chju mof su doI
fhay cua van monh. NoI baf hanh cua anh fa do su kof hop cua so
phan va saI Iam gay ra, chu khong don fhuan do ban chaf hung bao
va su ngu ngoc cua anh fa. Khan gIa fhong cam voI nhan vaf bI
kjch roI cam fhay fhuong haI va kInh haI fruoc so phan cua anh fa.
OodIpus, HamIof
|1)
, Vua Ioar
|2)
Ia nhu ng dIo n hình cu a nha n
va f bI kjch. Ho do u dI do n nhu ng ko f cu c ba f ha nh. Nhung ho
kho ng don fhua n chju du ng, ngo nga n nhu nhu ng con va f ha da ng
hay fhu do ng nhu nhu ng ko kho c fhan yo u duo I. Ho chIo n da u
cho ng Ia I djnh mo nh cu a ho , va ho cha p nha n no . Ho fìm fha y y
nghIa frong su kho n kho cu a mình.
Va y fhì bI kjch fro n sa n kha u ngu y mo f quan dIo m na o do vo
ba n cha f va y nghIa cu a kIo p nha n sInh – bI kjch fhoo nghIa ro ng
hon. Chính ca I nha n sInh quan bI da f na y da duo c fuyo n bo bo I
ca c frIo f gIa hIo n da I nhu Nielzsche
|3)
, Unumuno
|4)
, BerJyuer
|5)
,
(1ì
HumIel.tc n mo t nba n oa t cbinb trong oo bi kjcb cu ng tc n cu a 8bakcspcarc.
(2ì
(Vuu) Leur. tc n mo t nba n oa t cbinb trong oo bi kjcb cu ng tc n cu a 8bakcspcarc.
(Jì
FrieJrich WiIhem Nielzsche (1S44 – 1000ì. tric t gia Ðu c, ta c gia cu a ta c pba m
tbo i Janb Thus Spuhe Zurulhuslru (“Zaratbustra Ja no i nbu tbc ”, 1SSJ – 1SS6ì.
La mo t trong nbu ng nba tu tuo ng co a nb buo ng nba t cu a tbc ky 10, o ng xa y Ju ng
tric t bo c cu a o ng trc n y cbi ouon to i quyc n /u c oa cbo ng /a i to n gia o.
(4ì
MigueI Je Unumuno (1S64 – 10J6ì. nba oa n, nba gia o Ju c, tric t gia Ta y Ban
Nba oo i nbu ng tic u /ua n gico a nb buo ng Ja ng kc /c n Ja t nuo c Ta y Ban Nba Ja u
tbc ky 20.
(6ì
NicoIui AIexunJrorich BerJyuer (co n Jo c /a BcrJyaycoì (1S74 – 104Sì. tric t
gia bic n sinb Co Ðo c gia o nguo i Ukrainc.
209
va Juspers
|6)
. Thoo ca c frIo f gIa na y, do I nguo I Ia mo f ca I gì cu c
ky nghIo m fro ng va hIo m nguy, dính da ng vo I nhu ng kha f vo ng
vuo f xa mu c do fho ng fhuo ng. Vì Io do no fhuo ng da n fo I su vo
mo ng, nghjch Iy , va dau kho .
ÐI kjch, do I vo I ca c nha fu fuo ng na y, kho ng chI Ia bo ng fo I va
su p do . Ho chI cho fha y no I ha n hoan ma nha n va f fra I nghIo m
khI do I ma f vo I so pha n cu a anh fa. Tha f va y, KurI Juspers nghI
ra ng y chí franh da u, duong da u va vuo f Io n so pha n na y, Ia fIo u
bIo u cho fInh fha n Ta y phuong. O ng pha n bIo f su ca ng fha ng va
ngoan co kho ng ngu ng nghI na y vo I su cha p nha n fhanh fha n
hoa c su du ng dung da c frung cu a fInh fha n Ðo ng phuong.
Thoo quan dIo m na y, con nguo I cao ca frong fha f ba I cu a ha n.
Tra I vo I ca u chuyo n “fha nh co ng” ca n co f, bI kjch sa n kha u cho
fha y su cao ca va pha m gIa fhu c su cu a con nguo I ngay gIu a
nhu ng do vo va “da m fa u”. ÐI kjch sa n kha u chuyo n cho y nghIa
bI da f cu a do I so ng va y fhu c kho n kho vo su vI da I fIo m fa ng
frong con nguo I. Kha n gIa , ba ng ca m xu c va fuo ng fuo ng cu a
mình, fham gIa va o cuo c franh da u va nha n fhu c cu a nha n va f bI
kjch. Chu ng fa du ng vo phía OodIpus, HamIof, va Ioar cu ng gIa p
ma f vo I su fha f va y nghIa cuo c do I.
No u chu ng fa fìm frong va n ho c hIo n da I nhu ng fa c pha m chu a
du ng ca I nhìn bI da f do , hIo m khI chu ng fa ba f ga p ca I gì kho p
vo I djnh nghIa fuo ng fa n cu a ArislolIe vo bI kjch. Ca c nha n va f
hIo n da I fhuo ng Ia nhu ng con nguo I bình fhuo ng, ma c du co hIo u
bIo f va dIo n da f ra nh ma ch hon chu f íf vo so pha n cu a mình. Ho
kho ng fIn cha c vo nhu ng gì fo f do p cho con nguo I va vo nhu ng
cha n Iy fo I ha u ma chu ng fa fìm fha y frong ca c vo kjch co xua.
(6ì
KurI Juspers (1SSJ – 1060ì. tric t gia Ðu c, mo t trong nbu ng nba tu tuo ng bic n
sinb quan tro ng nba t cu a Ðu c.
210
Tuy nhIo n, bI kjch va n co n duo c fìm fha y frong va n ho c hIo n
da I. Thuo ng fhì fa c gIa va kha n gIa nha n fhu c vo y nghIa cu a
hoa n ca nh bI fha m ro hon ca c nha n va f chính, nhung y nghIa va n
nhu fho . Ca c nha n va f bI kjch frong va n chuong duong da I co fho
ko do n WiIIy Lomun frong Deulh oj u SuIesmun |“Ca I cho f cu a
nguo I cha o ha ng”), BIunche DuruI frong A Slreelcur NumeJ
Desire |“Chuyo n fa u mang fo n du c vo ng”), CIyJe Grijjilhs frong
A Americun TrugeJy |“Mo f ÐI kjch My ”), va Bigger Thomus
frong Nulire Son |“Ðu a con fraI ba n xu ”).
Tuy nhIo n, fra I vo I khuynh huo ng fho I fhuo ng frong fu fuo ng
hIo n da I, bI kjch kho ng pha I Ia fu ngu cuo I cu ng frong cuo c do I.
Nhu ng fo n gIa o xa y du ng fro n KInh Tha nh fhu a nha n nhu ng
fhu c fa I fo I fa m cu a kIo p nha n sInh nhung nhìn chu ng duo I a nh
sa ng cu a chu djnh va su cu u chuo c fha n fha nh. Ðo Ia Iy do vì sao
Dunle da f fo n fuyo f fa c cu a o ng, kho I da u fa I Ðja ngu c va ko f
fhu c fro n ThIo n da ng, Ia Dirine ComeJy |“Ha I Kjch Tha n
Tha nh”). No co mo f ko f fhu c co ha u – su cu u ro I.
64. CH¡ NGHÏA H¡K N S¡NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tbua t ngu “cbu ngbìa bic n sinb”/a m to i bo i ro i. To i boa n toa n
kbo ng bic u ca c ta c gia bic n sinb Ju ng tu “bic n sinb” nbu tbc na o.
Duo ng nbu no co mo t y ngbìa Ja c bic t Jo i oo i bo . Va ta t ca mo i
/oa i nguo i Jc u Juo c go i /a “nbu ng nguo i tbco tbuyc t bic n sinb”, tu
nbu ng nguo i Jc bj to n tbuong oa su ng Ja o nba t Jc n nbu ng kc /a
ca o ca c qua n ruo u oa ca pbc ola bc . Va y tbì cbu ngbìa bic n sinb
/a gì: Ai /a nbu ng tric t gia bic n sinb ba ng Ja u: Loa i tu tuo ng na y
co nguo n co i tu Ja u:
J.P.H.
211
J.P.H.fha n mo n,
ÐIo u da u fIo n ca n Iuu y vo ca c frIo f gIa hIo n sInh Ia khI ho
du ng fu “hIo n sInh” ho muo n no I fo I su hIo n fo n cu a con nguo i. Ho
kho ng quan fa m gì do n su fo n fa I cu a nhu ng ca I ba n va nhu ng ca I
gho , nhu ng ngo I sao va ca c nguyo n fu , hoa c nhIo u va f fho kha c.
Chu ng fa cu ng pha I Iuu y ra ng khI do ca p do n su hIo n fo n cu a con
nguo I Ia ho muo n no I do n su hIo n hu u cu a fu ng ca fho da c fhu ,
chu kho ng pha I fa f ca Ioa I nguo I. Va n do cu a con nguo I, frong ca I
nhìn cu a ho , Ia pha I fro no n co y fhu c da y du vo ba n nga cha n
fhu c cu a mình frong hoa n ca nh da c fhu ma ha n fa fìm fha y chính
mình dang o frong do .
Va n do co ba n na y kho ng fho gIa I quyo f ba ng fu duy fhua n Iy
va nhu ng y fuo ng fru u fuo ng vo ba n cha f con nguo I. Nhu ng quI
Iua f pho qua f va nhu ng kha I nIo m chung chung kho ng fho mInh
gIa I no I va n do cu a con nguo I hoa n foa n do c da o, cu fho , da c fhu .
Kho ng co nhu ng fIo n Io hay ca m nang huo ng da n ha n fro n con
duo ng kho nho c va da y Io a u Ia fro fha nh chính mình.
Ca c nha fu fuo ng hIo n sInh cho ra ng fho ng qua “co ng frình”
na y, vo I su kInh ha I va kha c khoa I cu a no , con nguo I co fho co
duo c su nha n fhu c sa u xa va cha c cha n vo fhu c fa I – ca I ma ca c
frIo f gIa fruyo n fho ng go I Ia “hu u fho ” – hon ba f ky pha n fích Iy
Io fru u fuo ng, rIo ng Io na o co fho mang Ia I. Cha n Iy chI co fho
chIo m hu u duo c bo I nha fu fuo ng hIo n sInh frong hoa n ca nh ca
nha n cu a ha n, chu kho ng bo I fu duy kha ch quan fa ch ro I vo I cuo c
hIo n sInh cu a nha fu fuo ng.
Su monh fro fhanh ban nga cua chính mình doI hoI su quyof
djnh, cam kof, “dan fhan”. Chính nho quyof djnh ma con nguoI daf
foI su hIon huu fu fhuc, chu khong don fhuan nho nhung Iy fuong
cao voI hay nhung y djnh fof dop. Ðo du Ia mof fình frang hu vo.
212
Thuyo f hIo n sInh hIo n da I co mo f so nhu ng vj fIo n ho xa xua.
Ca c Ia nh fu fo n gIa o fu Ia u da nha n ma nh su bIo n do I cu a hIo n
hu u ca nha n nhu Ia mo I quan fa m ho fro ng cu a con nguo I. Ca c
frIo f gIa nhu Socrules va ca c nha Kha c ky coI frIo f ho c chu yo u
nhu mo f Io I so ng hon Ia mo f fruy fa m fu bIo n fhua n fu y. Ca c nha
fu fuo ng Co Ðo c gIa o nhu Augusline va PuscuI co su y fhu c da y
ba n khoa n vo fha n pha n con nguo I va nha n ma nh vaI fro cu u vo f
cu a su bIo n do I va cam ko f ca nha n.
Soš ren KierheguurJ, frIo f gIa fo n gIa o nguo I Ðan Ma ch o
fho ky 19, Ia nguo I kho I xuo ng fhuyo f hIo n sInh hIo n da I. Mo I
quan fa m chính yo u cu a o ng fho hIo n fro n haI ma f: Ia m fho
na o do fro no n ba n nga cha n fhu c cu a chính mình, va Ia m fho
na o do fro fha nh mo f fín hu u Co Ðo c gIa o. O ng cho ra ng Chu a
Tro I duo c nha n bIo f chI nho fho ng qua nIo m fIn va su fa n hIo n
ca nha n Nhu ng mo fa du a fro n Iy frí vo Chu a Tro I do u phI Iy
va kho ng fhích ho p. TIo u chua n cu a cha n Iy Ia nIo m dam mo
ma nh IIo f do n “yo u fính” cu a con nguo I fìm kIo m no . Kho ng co
cha n Iy kha ch quan, fru u fuo ng na o ngoa I “su chIo m hu u” cu a
ca nha n.
FrieJrich Nielzsche, frIo f gIa Ðu c fho ky 19, Ia mo f cha do
kha c cu a fhuyo f hIo n sInh hIo n da I. O ng nhìn con nguo I hIo n da I
nhu mo f fa o va f suy do I, kho ng co fInh fha n, va hao mo n sInh Iu c
dang co fhoa f ra kho I fhu c fa I khu ng khIo p cu a fha n pha n mình
ba ng mo f fhu frIo f ho c no ng ca n va mo f fhu fo n gIa o an fha n.
O ng cho ra ng su mo nh cu a con nguo I Ia sa ng fa o ra su bIo n do I
cu a rIo ng mình fho ng qua y chí cuong quyo f, kho dau ca nha n, va
su fra I nghIo m chIo u sa u va dInh cao cu a cuo c nha n sInh. O ng
pha n do I frIo f ho c fruyo n fho ng nhu su fho a ma n ha o huyo n cho
nhu ng nhu ca u fa m Iy , va cho ng Ia I Co Ðo c gIa o nhu su phu nha n
nhu ng gIa frj cu a hIo n hu u fra n fho .
HaI kIo u fhuyo f hIo n sInh na y – fo n gIa o va vo fha n – duo c da I
213
dIon boI cac nha fu fuong fhoI nay. Murlin Buber
|1)
, CabrIoI MarcoI,
va KarI Jaspors Ia nhung nguoI do xuong fhuyof hIon sInh Iay
Thuo ng Ðo Ia m frung fa m. Murlin HeiJegger
|2)
, Jeun PuuI Surlre,
va AIberl Cumus
|3)
Ia nhung nha hIon sInh vo fhan vo fhan hoac
baf kha frI Iuan. HaI fruong phaI nay co cho nhaf frí Ia cung quan
fam don hIon huu ca nhan nhu Ia pham vI cua chan Iy non fang.
(1ì
Murlin Buber (1S7S – 1066ì. nba tba n bo c oa tric t gia nguo i Do Tba i sinb ta i
A o. O ng /a /a nb tu tinb tba n cu a nguo i Do Tba i so ng o Ðu c truo c Tbc Cbic n II oa
trìnb ba y tric t bo c to n gia o nbic u a nb buo ng cu a o ng trong ta c pba m no i tic ng
nba t ¡ unJ Thou (“Ta oa Nguoi”, 1022ì.
(2ì
Murlin HeiJegger (1SS0 – 1076ì. tric t gia Ju c. O ng /a nguo i co a nb buo ng to
/o n Jo i oo i bic n tuo ng /ua n oa cbu ngbìa bic n sinb o tbc ky 20. Ta c pba m quan
tro ng nba t cu a o ng /a Sein unJ Zeil (“Hu u tbc oa Hu oo ”, 1027ì.
(Jì
AIberl Cumus (101J – 1060ì. tic u tbuyc t gia, tic u /ua n gia, kjcb ta c gia nguo i
Pba p sinb ta i A/gcria. La ta c gia cu a L’E lrunger (“Kc xa /a ”, 1042ì oa Lu Pesle
(“Djcb ba cb”, 1047ì, o ng Juo c trao gia i Nobc/ oa n cbuong oa o na m 1067.
214
215
Phaàn VI
NHÖÕNG CAÂU HOÛI
VEÀ CAÙC VAÁN ÑEÀ XAÕ HOÄI

216
65. S¡ B¡NH OA NG C¡ A CON NG¡O ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tuyc n ngo n Ðo c /a p no i ra ng ta t ca con nguo i sinb ra Jc u bìnb
Ja ng. La m tbc na o ma nbu ng ta c gia Juo c cbo /a tbo ng tba i cu a
oa n kic n na y /a i co tbc oic t ra Jic u qua oo ngbìa nbu tbc : Ha y
nbìn quanb ba n xcm! Aga Kban
(1ì
oa mo t ta Jic n Ja Jcn mic n
Nam co Juo c sinb ra bìnb Ja ng kbo ng: Mari/yn Monroc oa nguo i
pbu nu bìnb tbuo ng co Juo c Ja ng Ta o bo a pbu cbo ta i na ng
ngang nbau kbo ng: Co pba i cba o ng cu a cbu ng ta Ja ba y tro
tuyc n truyc n cbinb trj boa c bo muo n no i mo t Jic u gì bo p /y :
H.P.
H.P. fha n mo n,
Truo c fIo n chu ng fa ha y fhu xom cha o ng fa muo n no I gì qua
fuyo n bo ky Ia na y vo quyo n bình da ng cu a con nguo I. Ha u ho f ho
do u Ia nhu ng nguo I cu a co ng vIo c ra f fu ng fra I. Ho y fhu c ra f ro
ra ng con nguo I co fho Iu c, frí fuo , hoa c fa I sa n kho ng nhu nhau.
Ha n ho chI ca n nhìn chung quanh Ia fha y. Ho bIo f ra ng fa I na ng
va du c ha nh duo c chIa kho ng do ng do u frong fho gIo I na y.
Tuy nhIo n ho va n cho ra ng fa f ca chu ng fa do u Ia con nguo I.
Ta f ca chu ng fa do u cu ng mo f Ioa I sInh va f. Mo I chu ng fa do u co
cu ng, íf nha f Ia vo ma f fIo m na ng, nhu ng da c dIo m da c bIo f cu a
chu ng Ioa I do . Chu ng fa co fính ca ch, o c suy Iua n, y chí fu do va
fInh fha n fra ch nhIo m. Ðo fa f ca nhu ng dIo u na y no n chu ng fa co
pha m cha f hoa c gIa frj rIo ng. Chu ng fa do u co cu ng dI sa n chung
va mo f so mo nh chung. Nhung mo I chu ng fa do u co mo f ca ch
rIo ng do fhu c hIo n frong fho gIo I na y, mo f so mo nh rIo ng Io . Thoo
(1ì
Agu Khun. /a nb tu tinb tba n cu a pba i Ismai/ian cu a Ho i gia o.
217
quan dIo m na y, mo f ca ch chính da ng con nguo I kho ng fho bj do I
xu nhu fho ho Ia do va f chu kho ng pha I con nguo I. Ðo I vì ho Ia con
nguo I, no n fha f Ia saI khI su du ng ho nhu phuong fIo n.
Ca c fa c gIa cu a Tuyo n ngo n na y kho ng co y muo n no I ra ng
kho ng co nhu ng kha c bIo f gIu a con nguo I vo I nhau. Ho fhu c su
muo n no I ra ng fa f ca mo I nguo I, bo I vì fa f ca ho do u Ia con nguo I,
do u co cu ng nhu ng quyo n na o do ma kho ng mo f chính quyo n na o
co fho cuo p dI duo c. Ho fIn nhu ng quyo n na y Ia fu nhIo n va kho ng
fho bj fuo c bo . Ða y gIo chu ng fa ha y nhìn Ia I nhu ng gì ho da no I:
“Cbu ng ta tbu a nba n nbu ng su tba t na y /a bic n nbic n, ra ng ta t ca
con nguo i sinb ra Jc u bìnb Ja ng, ra ng bo Juo c Ða ng ta o bo a pbu
cbo nbu ng quyc n kbo ng tbc bj tuo c bo na o Jo , ra ng trong so nbu ng
quyc n Jo /a quyc n so ng, quyc n tu Jo oa quyc n muu ca u ba nb pbu c”.
Ðoa n frích na y kho ng co nghIa Ia Judy O’Crady va CoIonoI’s
Iady duo c phu cho cu ng mo f vo c da ng, duo c nha n cu ng co ho I, va
co cu ng mo f so fIo n frong nga n ha ng. Nhung da ng sau ma u da fhì
ho Ia chj om va co cu ng quyo n so ng, fu do va muu ca u ha nh phu c.
! ng du ng cu a cu m fu hay ho na y duo c gIa I fhích ro frong Iua f
Ða n quyo n frong HIo n pha p, frong Tuyo n ngo n Nha n quyo n cu a
My , va frong ca c va n kIo n kha c.
ÐI nhIo n ba y gIo ba n co fho fhu c o p fo I xa hon va no I ra ng fa f
ca chI Ia mo f mo da o du c gIa . NoI na o frong fho gIo I chu ng fa fa f
ca con nguo I do u co quyo n so ng, fu do va muu ca u ha nh phu c nhu
nhau7 Nhu ng nguo I da don o mIo n Nam do I khI bj nguo I da fra ng
froo co ma nhu ng nguo I da fra ng do Ia I kho ng bj fru ng pha f. Ða n
A Ra p ga o fho f do I quyo n bình da ng o Ða c PhI fhuo c Pha p va
IsraoI. HIo n pha p IIo n Xo cu ng co Iua f Ða n quyo n. Thì da sao
na o7 Co vo nhu fho nhu ng ko na m quyo n da quyo f djnh so co
“bình da ng” do n mu c na o cho chu ng fa. Hoa c nhu George OrueII
da no I frong cuo n AnimuI Furm |“Tra I su c va f”): “Mo i con Io n
218
Je u bình Ju ng, nhung mo l so con Io n bình Ju ng hon nhu ng
con Io n hhu c.”
Ða n co fho da dI xa hon va ghI nho ra ng nhIo u nguo I ky Tuyo n
ngo n Ðo c Ia p Ia ca c chu no va ra ng HIo n pha p frong va n ba n ban
da u cu a no da fính mo f no Io ba ng 3/5 cu a mo f nguo I. Cho do no
Io Ia mo f fho cho xa ho I du ng da n va o fho I ky do . Co Io ha u ho f
nhu ng nguo I ky ba n Tuyo n ngo n do do u kho ng fha y su ma u fhua n
gIu a quyo n bình da ng ma ho da co ng bo gIu a nhu ng nguo I Anh va
nguo I My va cho do no Io da pho bIo n kha p co ng do ng nguo I da
don duo I su fho ng frj cu a nguo I da fra ng. Tuy nhIo n Thomas
Jofforson va va I Ia nh fu kha c da pha n do I cho do no Io . Va no n
nho ra ng Tuyo n ngo n na y kho ng ho no I: “Ta f ca nguo I da fra ng
sInh ra bình da ng.” Tuyo n bo na y pho qua f; no mo ca nh cu a fu do
va bình da ng cho fa f ca mo I nguo I.
No u ba n chju kho chu y ky ca ch con nguo I franh Iua n u ng ho
nhu ng ba f co ng va ba f bình da ng nhu fho , ba n so nha n fha y ra ng
ho do I ho I nhu ca u ca p ba ch fhIo f fhu c fhay vì quyo n fo I ha u. Tho I
ga n da y kho ng aI fru bo n pha f xíf va bo n quo c xa Ia fhu c su franh
Iua n u ng ho su ba f bình da ng gIu a con nguo I nhu mo f fhu quyo n.
Nhu ng nguo I vIo f Tuyo n ngo n na y chu yo u da ho c fu frIo f gIa
nguo I Anh John Loche do hình fha nh nhu ng Iy fhuyo f vo quyo n
fu nhIo n cu ng nhu ng quan dIo m vo fu do va bình da ng cu a ho . Vì
fho ba n co fho so hu ng fhu vo I doa n va n duo I da y frong ba I fIo u
Iua n cu a Iocko, “Vo chính quyo n da n su ”:
“Du to i Ja no i o trc n “Vc ba n cba t ta t ca con nguo i Jc u bìnb Ja ng”,
to i cu ng kbo ng tbc cbo ra ng mìnb bic u ta t ca ca c kic u “bìnb Ja ng”.
Tuo i ta c boa c Ju c ba nb co tbc cbo con nguo i mo t quyc n uu tic n
cbinb Ja ng. 8u xua t sa c oc ca c ma t oa co ng Ju c co tbc Ja t nbu ng
nguo i kba c na m trc n mu c cbung… nbung ta t ca cbuyc n na y Jc u nba t
qua n oo i su bìnb Ja ng ma ta t ca mo i nguo i Jc u co Juo c xc t oc quyc n
ta i pba n boa c quyc n tbo ng trj cu a nguo i na y Jo i oo i nguo i kba c”.
219
66. TH¡ C TK C¡ A S¡ T¡K N BO
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbu ng tic n bo ga n Ja y trong oic c cbinb pbu c kbo ng gian Ja
kbic n nbic u nguo i cbu ng ta /uu y Jc n tbo i Ja i ky Jic u ma cbu ng
ta Jang so ng oa tro ng Jo i mo t su tic n bo nga y ca ng to /o n bon.
Nbung /ic u cbu ng ta co tba t su tic n bo oc ma t tri tuc , Ja o Ju c,
tinb tba n bon nbu ng nc n oa n minb oì Ja i cu a qua kbu kbo ng:
Tbu c su co mo t Jic u Juo c go i /a tic n bo kbo ng, bay no cbl /a mo t
cbuyc n buyc n tbo ai bic n Ja i:
A.I.P.
A.I.P. fha n mo n,
IIo u ba n co xom vIo c kha m pha va pha f frIo n mo f fu fuo ng
mo I Ia da u hIo u cu a su fIo n bo kho ng7 Iy do khIo n fo I ho I Ia o cho
y fuo ng vo su fIo n bo chI Ia mo f y fuo ng. No da duo c IInh mu c
SaInf-PIorro pha f bIo u ro ra ng Ia n da u fIo n va o fho ky 18. No da
duo c pha f frIo n chu yo u Ia frong haI fra m na m vu a qua.
Quan nIo m co ba n vo su fIo n bo cho ra ng su ca I fhIo n cha c
cha n so xa y ra fhoo buo c dI cu a fho I gIan . No ngu y ra ng co su
fhay do I fhu c su frong Ijch su Ioa I nguo I va ra ng ca c su kIo n
kho ng fu Ia p Ia I. No cu ng ngu y ra ng su fhay do I na y duo c huo ng
fo I vIo c ca I fhIo n hoa c hoa n ha o nhu ng va n do fhuo c vo con nguo I.
Su fIo n bo co fho co mo f mu c dích ro ra ng, fhí du nhu xa ho I phI
gIaI ca p hoa c ho a bình vInh vIo n, hoa c no co fho Ia mo f fIo n frình
vo fa n.
Nguo I xua cha p nha n ca I duo c go I Ia quan dIo m “chu ky ” cu a
Ijch su . KhI ho chu ng kIo n ca c su vIo c, mo I fhu pha f frIo n ro I su p
do – frong nhu ng va n do cu a con nguo I cu ng nhu frong fho gIo I
220
ca c fhIo n fho . Ijch su , cu ng nhu fhIo n nhIo n, co ca c mu a cu ng nhu
chu ky sInh dIo f cu a no . Ca c fha nh pho mo c Io n ro I su p do . No n
va n mInh fIo n frIo n mo f fho I gIan, ro I sau do ba f da u suy fa n.
Tha m chí ArislolIe co n cho ra ng kIo n fhu c ma con nguo I da fích
Iu y duo c frong ngho fhua f va khoa ho c co fho bj ma f dI va so pha I
duo c phu c ho I Ia I.
Thoo quan dIo m na y, vo n duo c mo f fa c gIa hIo n da I nhu
SpengIer chIa so , fhì fIo n bo Ia mo f a o fuo ng. Co vo nhu co su
fIo n bo na o do frong nhu ng va n do con nguo I no u chu ng fa chI
nhìn va o khía ca nh dI Io n cu a chu ky fha ng fIo n va suy fa n.
Nhung do mo I chI Ia pha n nu a ca u chuyo n. Pha n nu a co n Ia I hoa n
foa n nguo c Ia I su fIo n bo .
Nhung nhu ng aI fIn va o su fIo n bo co fho chI ra nhu ng buo c
fIo n ma con nguo I da Ia m duo c fu buo I da u Ijch su frong vIo c pha f
mInh nhu ng fhIo f bj va co ng cu hu u ích, frong vIo c ca I fhIo n fa f
ca ca c dIo u kIo n va f cha f cu a cuo c so ng, va frong vIo c fích Iu y
kIo n fhu c. Trong vo ng ba fra m na m qua chu ng fa da co nhu ng
buo c fIo n Io n Iao vo ky fhua f va kIo n fhu c khoa ho c, vo ca c bo
mo n ngho fhua f hu u ích, va vo vIo c sa n xua f cu a ca I. Chu ng fa
kho ng chI da f duo c su fIo n bo Io n Iao, ma co vo nhu chu ng fa da
fhu c da y no ca ng Iu c ca ng nhanh hon.
Mo f su pha f frIo n nhu fho IIo u co dI do n cho ko f fhu c kho ng7
Kho ng, fru khI chu ng fa pha hu y nhu ng dIo u kIo n cho su pha f
frIo n xa hon ba ng ca ch su du ng nhu ng vu khí hu y dIo f mo I ma su
fIo n bo da dom Ia I cho chu ng fa. ÐIo u na y dua chu ng fa do n va n
na n fhu c su vo su fIo n bo frong IInh vu c chính frj va da o du c. IIo u
con nguo I co du fho ng mInh do Ia p ra va cha p nha n nhu ng djnh
cho ma no so Ioa I bo chIo n franh cu ng nhu mo I hình fhu c hu y dIo f
kha c kho ng7
Co mo f so chu ng cu , fuy ra ng mo ho , ra ng Iuong fa m con nguo I
221
da fu fu duo c ca I fhIo n qua ca c fho I da I. Trong fho ky na y chu ng
fa da chu ng kIo n ca ch cu xu cu a con nguo I vo I nhau do c a c va phI
nha n nhu nhu ng ha nh do ng fa n ba o fo I fo nha f fu ng duo c ghI Ia I
frong Ijch su co da I. Tuy nhIo n hIo n nay nga y ca ng co nhIo u nguo I
bj cha n do ng sa u xa fruo c ca ch cu xu nhu fho hon so vo I nhu ng
fho I fruo c da y. Chu ng fa co y fhu c hon vo quyo n con nguo I. Chu ng
fa co ca m nha n sa u sa c hon vo cha n gIa frj cu a con nguo I ca fho
hon fo fIo n fa nga y fruo c.
Mo f so fa c gIa, nhu HegeI va KurI Murx, cho ra ng su fIo n bo
vo chính frj va da o du c Ia dIo u kho ng fho fra nh kho I. Thoo y ho ,
quy Iua f co ba n nha f chI pho I Ijch su Ia quy Iua f vo su fIo n bo ca n
fhIo f. Ðo I Ia p vo I ho Ia ca c fa c gIa nhu Kunl va J.S. MiII, vo n
cho ra ng su fIo n bo chI da f duo c ba ng no Iu c cu a con nguo I. Su
fIo n bo cha ng co gì Ia ca n fhIo f hay cha c cha n so xa y ra. Xa ho I
Ioa I nguo I ca I fhIo n hoa c no n va n mInh pha f frIo n hoa n foa n phu
fhuo c va o nhu ng cho n Iu a cu a con nguo I.
Va n do sa u sa c nha f vo su fIo n bo IIo n quan do n chính ba n
cha f con nguo I. Pha I cha ng fa f ca nhu ng fIo n bo co fho da f duo c
cu ng Ia m cu ng chI Ia nhu ng ca I fhIo n frong ca c djnh cho cu a con
nguo I, frong ngho fhua f va khoa ho c, va frong nhu ng da c frung
bo n ngoa I cu a do I so ng7 Hoa c ba n cha f con nguo I co kha na ng fu
fIo n bo hoa c, nhu chu ng fa co fho no I, fIo n ho a fu mo f hình fhu c
fha p hon do n mo f hình fhu c cao hon cha ng7
TrIo f gIa Ðu c FrieJrich Nielzsche da fIo n doa n vo mo f sIo u
nha n – mo f kIo u sInh va f mo I, vuo f xa con nguo I duo c fa o fha nh
hIo n nay. Ca c nha fu fuo ng fo n gIa o cu ng hy vo ng pha f frIo n mo f
kIo u con nguo I mo I qua su phu c sInh IInh ho n. Nhu ng nguo I MaxIsf
fIn ra ng xa ho I xa ho I chu nghIa hoa n ha o do ng fho I vo I vIo c
hoa n fhIo n con nguo I.
Co nguo I Ia I cho n quan dIo m nguo c Ia I. Ho xom ba n cha f con
222
nguo I nhu mo f nha n fo ba f bIo n va fhuo ng fru , no da f ra nhu ng
gIo I ha n cho su fIo n bo ma con nguo I co fho da f duo c. Nhung cho
du bj gIo I ha n, nhIo u su fIo n bo va n duo c fhu c hIo n – nhIo u hon
nhu ng gì chu ng fa fu ng duo c chu ng kIo n cho do n nay. Va vo I mo I
buo c fIo n fo I con nguo I Ia I nha n ra nhu ng fIo m na ng cu a ho mo f
ca ch da y du hon.
To I nghI chua cha c con nguo I frong qua khu nha n fhu c ro nhu ng
fIo m na ng cu a ho hon con nguo I hIo n nay hoa c con nguo I frong
fuong IaI.
6?. B¡ NG NO OA N SO
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ða co nbic u tbo ng tin oc “su bu ng no Ja n so ” tbc gio i, oa Ja co
tranb /ua n Ju Jo i oc oic c /a m tbc na o oa co nc n kic m soa t no
kbo ng. Quan Jic m cbinb cu a ca c nba tu tuo ng trong qua kbu oc
oa n Jc bu ng no Ja n so /a gì: Nbu ng quan Jic m cu a bo gio ng bay
kba c gì oo i nbu ng quan Jic m bic n nay:
F.B.C.
I.Ð.C. fha n mo n,
Thomus R. MuIlhus, mo f mu c su va kInh fo gIa Anh, da ba f
da u cuo c kha o sa f hIo n da I vo va n do da n so na m 1798 qua ba I
fIo u Iua n Essuy on PrincipIe oj PopuIulion, us il Ajjecls lhe
Fulure ¡mproremenl oj Sociely |“Iua n vo nguyo n fa c da n so ,
nhu no fa c do ng do n vIo c ca I fhIo n fuong IaI xa ho I”). MuIlhus
kha ng djnh ra ng su gIa fa ng da n so Iuo n co xu huo ng vuo f qua su
gIa fa ng vo ca c phuong fIo n sInh fo n. O ng fIn ra ng mo f su ca n
ba ng fhích ho p gIu a da n so va sInh fo n so da f duo c qua nhu ng fa c
do ng hu y dIo f cu a chIo n franh, na n do I, va djch bo nh, va nhu ng
223
fa c do ng ga y suy kIo f cu a su ba n cu ng va fo na n frong ca c fa ng
Io p ngho o. Sau do MaIfhus da chInh su a bu c franh a m da m na y
do do xua f ra ng vIo c Ia p gIa dình fro cu ng vo I vIo c fIo f du c cha f
cho co fho kIo m soa f vIo c gIa fa ng da n so , nhung o ng kho ng hy
vo ng Ia m va o vIo c so co nhIo u nguo I fhu c hIo n vIo c fIo f cho na y.
MuIlhus vIo f ba I fIo u Iua n cu a o ng do chu ng mInh ra ng kho ng
fho co mo f xa ho I hoa n ha o do con nguo I co fho so ng fhoa f kho I
su fu ng fhIo u hay Io Ia ng vo sInh ko . Thoo o ng fhì fhIo n nhIo n
kho ng fho cung ca p mo I fhu , vì va y chI co nhu ng ko fhích nghI
nha f mo I fo n fa I hoa c fhoa f kho I ca nh kho n cu ng va fu ng fhIo u.
KhI ChurIes Duruin vIo f fa c pha m no I fIo ng cu a o ng, The Ori-
gin oj Species |“Nguo n go c ca c Ioa I”; 1859), o ng da a p du ng y
fuo ng cu a MaIfhus vo “da u franh sInh fo n” va o foa n bo fho gIo I
hu u co, nhung kho ng gIa I quyo f duo c va n do gIa fa ng da n so frong
xa ho I.
Tuy nhIo n, ca c kInh fo gIa nhu WiIIium Gruhum Sumner
|1840- 1910) da su du ng Iy fhuyo f cho n Io c fu nhIo n cu a Duruin
do bIo n mInh cho ho fho ng kInh fo ca nh franh cu a fho ky 19, vo I
su kho n kho va fu ng fhIo u ko m fhoo cu a no . Cu ng nhu MuIlhus,
ho cho ra ng chI co bao nhIo u do cho fa I ba n a n cu a fhIo n nhIo n,
va nhu ng nguo I bj du ra – nhu ng ko ko m fhích nghI mo f ca ch
ca nh franh – kho ng co quyo n fo n fa I vo ma f da o du c.
Ðo I Ia p sa u sa c va du do I vo I MuIlhus va “nhu ng nha chu
nghIa ÐarvIn xa ho I” Ia KurI Murx va FrieJrich EngeIs, nhu ng
nha sa ng Ia p ho c fhuyo f co ng sa n hIo n da I. Ho cho ra ng Iy fhuyo f
cu a MuIlhus Ia mo f Io I bIo n ho phI nha n va xa u xa cho chu nghIa
fu ba n da y nhu ng fho I na f ba f co ng. Murx go I no Ia “fha I do ba ng
bo gho fo m cho ng Ia I con nguo I va fu nhIo n.” Ho cu ng xom quy
Iua f fu nhIo n “ba f dIo f” cu a MuIlhus – vo n cho ra ng da n so Iuo n
Iuo n vuo f qua fhu c pha m sInh fo n – Ia hoa n foa n vo ca n cu va
fhIo u fhuyo f phu c.
224
Murx va EngeIs da cho rang su khon kho va fhIou fhon frong
fhoI daI cua ho Ia do mof ho fhong kInh fo kom hIou qua va IoI
fhoI, chu khong phaI do rIong vIoc bung no dan so. Ho noI con
nguoI, khong nhu IoaI vaf, vua Ia nha san xuaf cung nhu nguoI fIou
dung. NhIou ham nhaI cung co nghIa Ia nhIou fay Iam. Murx va
EngeIs fìm kIom phuong fhuoc chua chung khon kho va fhIou fhon
cua con nguoI bang mof ho fhong san xuaf va phan phoI fof hon.
Trong no n kInh fo nguyo n fhu y, fha m chí mo f nguo I fro n mo f
da m vuo ng co fho Ia qua nhIo u frong khI o no n kInh fo co ng
nghIo p hIo n da I, cu ng mo f vu ng da f nhu fho co fho co 1.000 nguo I
ma kho ng ca ng fha ng.
Nhu ng nguyo n Iy do MuIlhus va Murx-EngeIs fuyo n bo va n
co n chI pho I cuo c fha o Iua n vo va n do da n so hIo n nay. Mo f fI Io
cho f gIa m ko m fhoo mo f fI Io sInh gIa fa ng frong nhu ng quo c gIa
nhu A n Ðo va Trung Quo c, cu ng mo f su gIa fa ng kho ng da ng ko
vo sa n Iuo ng Iuong fhu c, da ho I sInh nhu ng Io nga I fhoo kIo u
MuIlhus. Ca c nha sInh ho c va xa ho I ho c da no u Ia I bo ng ma cu a
vIo c co qua íf Iuong fhu c cho qua nhIo u mIo ng a n. Tuy nhIo n,
kho ng nhu MuIlhus, ho huo ng fo I gIa I pha p gIa m sinh suu l, chu
kho ng pha I Ia fa ng lu suu l. Kho ng nhu MuIlhus, ho kho ng fìm
ca ch Ia m cho cuo c so ng nguo I ngho o va f va hon va nga n ngu I hon,
ma ho fìm ca ch Ia m cho cuo c so ng cu a ho Ia nh ma nh hon va da ng
hoa ng hon.
HIo n nay nhu ng nguo I cho ng Iy fhuyo f MuIlhus va n fìm kIo m
gIa I pha p ba ng ca ch fo chu c vIo c sa n xua f fo f hon, pha n pho I ho p
Iy hon, va fa n du ng ca c nguo n fa I nguyo n fhIo n nhIo n hon. Nhung
ho co fho kho ng pha I Ia nhu ng nguo I fhoo Murx, va muo n Ia m
vIo c frong mo f cho do quyo n fu hu u hIo n co . Ho bao go m nhu ng
con nguo I vì Iy do fo n gIa o ma pha n do I vIo c ha n cho sInh sa n
kho ng fu nhIo n. Mo f so nguo I cho ng MaIfhus cu ng do ng y vo I do
nghj cu a MuIlhus vo vIo c Ia p gIa dình fro cu ng vo I vIo c fIo f du c
nghIo m nga f, da c bIo f Ia do I vo I quo c gIa nhu A n Ðo .
225
HIo n nay nhIo u nguo I u ng ho mo f quan dIo m frung dung frong
ca c cuo c franh Iua n gIu a nhu ng nguo I fhoo fhuyo f MuIlhus qua
kích va nhu ng nguo I ba I fhuyo f MuIlhus. Ho muo n ko f ho p vIo c
sa n xua f va pha n pho I vo I nhu ng va n do ha n cho sInh do hIo u qua
hon. Nhung gIu a ho Ia I ba f do ng vo I nhau vo bIo n pha p ha n cho
sInh do fhích ho p.
68. CO N S¡ T¡A N TH¡ TH¡ SAO?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nga y nay mo i nguo i Jc u pba i tua n tbu , kc ca bo n trc . Va con
nguo i Jang pba n Ja u mo t ca cb tu gia c Jc tro tba nb nbu ng kc ba t
tua n cu ng co Jo ng pbu c oa /o i a n no i ra p kbuo n cu a ric ng bo . Ba t
cu ai Ji cbc cb kbo i kbuo n ma u cu a ta p tbc boa c xa bo i Jc u bj coi
nbu /a mo t kc pba boa i boa c “ba m”. Tìnb buo ng Ja ng so co pba i
/a ric ng co trong tbo i na y, bay no Ja co trong nbic u tbo i Ja i kba c:
Co tu tuo ng gia oì Ja i na o tu ng Jo i ma t oo i oa n Jc na y cbua:
T.J.M.
T.J .M. fha n mo n,
VIo c fua n fhu nhu ng fho Io , nhu ng so fhích, va nhu ng quan
dIo m cu a co ng chu ng no I chung Ia mo f hIo n fuo ng hIo n da I hoa n
foa n. VIo c nho ba f fra f fu xa ho I cu sau cuo c Ca ch ma ng Pha p,
vIo c pha f frIo n nhu ng phuong fIo n fruyo n fho ng da I chu ng, va su c
ma nh vuo f fro I cu a “co ng Iua n” da fa o ra nhu ng dIo u kIo n ma
frong do vIo c fua n fhu da fro fha nh mo f va n do va mo f mo I do
do a. ÐIo u na y kho ng ho gIo ng nhu va n do fruo c da y vo mo I ca ng
fha ng gIu a fu do ca nha n va quyo n Iu c xa ho I, duo c bIo u hIo n
frong nha nuo c hoa c frong nha fho .
“Co ng chu ng” hIo n da I, nhu KierheguurJ da chI ra ca ch nay
hon mo f fho ky , kho ng pha I Ia mo f co ng do ng fhu c su do nhu ng
226
con nguo I fhu c fa o ra. No Ia su fa p ho p nhu ng ca nha n fru u
fuo ng, “va o fho I dIo m ho cha ng Ia gì ca ”, fu c Ia , khI ho Ia hu u fho
y ho f mo I nguo I kha c. Ða y Ia co ng chu ng, Ia qua n chu ng nha n
da n, Ia da m do ng, Ia “ho ”, Ia da m nguo I vo I y chí va quan dIo m
ma chu ng fa bj cho Ia pha I fua n fhu fhoo.
Trong fho ky fruo c nhIo u fa c gIa ma n ca m da do I pho vo I va n
do fua n fhu do I vo I da m co ng chu ng a o na y. Mo f frong nhu ng
ca ch xu Iy va n do fua n fhu fuyo f vo I nha f da do n vo I chu ng fa qua
ngo I bu f cu a John Sluurl MiII. No xua f hIo n frong fa c pha m no I
fIo ng cu a o ng “On Liberly” |“Vo Tu do”). No duo c vIo f ca ch nay
ca fho ky nhung no ngho nhu fho mo I duo c vIo f ho m nay.
MIII dong y voI KierheguurJ rang ca nhan bj chìm maf frong
dam dong. Su gIong nhau Ia mof dIou Iy fuong. MoI nguoI duoc cho
rang phaI suy nghI, cam gIac va hanh dong nhu moI nguoI khac.
Tính fam fhuong fap fho fhong frj. Thoo MIII fhì hau hof con nguoI
“doc nhung fhu gIong nhau, fhay nhung dIou gIong nhau, vIong
fham cung nhung noI chon, huong hy vong va so haI cua ho don
cung nhung doI fuong”. |ÐIou nay xay ra fruoc khI co T.V!)
Thoo MIII, kho ng co aI do Ia nh da o qua n chu ng nha n da n hoa c
kha ng cu y chí cu a ho . VIo c fu duy cu a qua n chu ng nha n da n
“duo c nhu ng nguo I ra f gIo ng chính ho fhu c hIo n gIu m ho ,” nhu ng
nguo I chuyo n fro vo I ho va pha f ngo n cho ho fho ng qua ba o chí
ha ng nga y. Kho ng mo f gIaI ca p hay djnh cho na o co fho cuo ng Ia I
su caI frj cu a fính fa m fhuo ng – nhu ng gì ma sau na y Georges
Bernunos
|1)
go I Ia “cho do fa m fhuo ng” |modIocracy). VIo c ba f
(1ì
George Bernunos (1SSS-104Sì nba oa n oa bu t cbic n Pba p, co o c kbo i ba i oa
tinb tba n nba n ba n, kbinb bl tu tuo ng tbu c Ju ng oa su tbo a bic p oo i ca i xa u. Ta c
pba m /o n cu a o ng co tbc kc JournuI J’un cure Je cumpugne (“Nba t ky cu a mo t
/inb mu c Jo ng quc ”, 10J6ì, oa Lu GrunJe Peur Jes bien-pensunls (“No i so /o n
cu a nguo i suy ngbì Ju ng Ja n”, 10J1ì.
227
fua n bj bo Ia I kho ng co mo f do ng mInh, ngay ca frong gIo I quyo n
fho .
Thoo fra f fu mo I mo I nguo I ha u nhu pha I fua n fhu , ba f cha p vj
frí xa ho I cu a ho cao hay fha p. Nhu ng gì “nguo I kha c” nghI Ia
fhích ho p fhì do u uu fha ng, chu kho ng pha I so fhích ca nha n cu a
mo I nguo I so uu fha ng. MIII no I ra ng vIo c fua n fhu kho ng chI a nh
huo ng do n vIo c fa co vuon Io n – hay ha xuo ng – cho gIo ng nguo I
kha c, ma co n a nh huo ng do n fa n sa u fha m nhu ng fình ca m va
nIo m vuI rIo ng fu. “Ngay ca frong nhu ng gì nguo I fa Ia m cho vuI,
fhì su fua n fhu va n Ia dIo u da u fIo n ho nghI do n; ho fhích o frong
da m do ng; ho fIo n ha nh cho n Iu a chI frong so nhu ng dIo u ma mo I
nguo I fhuo ng cho n Iu a; su ky qua c frong khIo u fha m my , su Ia p dj
vo da o du c bj xa Ia nh do bIu ngang vo I nhu ng fo I a c.”
ÐoI vì “ho fhích o frong dam dong,” MiII noI, non con nguoI
kho ng co ba f ky quan dIo m hay fình ca m ca nha n fha f su . Ho kho ng
co ba f ky nha n ca ch hay ca fính fhu c su , bo I vì su c ba f cu a nga u hu ng
va ca fính da ca n kIo f. Nha n ca ch va ca fính duo c hình fha nh qua
vIo c fhu c ha nh nha n fhu c pha n bIo f, da nh gIa , va cho n Iu a. No u
nhu ng kha na ng ca nha n na y kho ng duo c su du ng, chu ng fro no n
cu n, kho ng nha y bo n va cuo I cu ng kho cho f dI. KhI dIo u na y xa y ra,
con nguo I fro no n fhIo u ca fính, chI co n Ia mo f nguo I ma y.
MiII va n cho ra ng fính nga u hu ng va ca fính Ia fhIo f yo u cho
ha nh phu c cu a con nguo I – ca vo ca nha n va xa ho I. Mo f xa ho I
ma frong do con nguo I chI don fhua n sao cho p Ia n nhau hoa c fua n
fhu fho I fu c fhjnh ha nh so kho ng Ia xa ho I con nguo I nu a. Mo f
co ng do ng fhu c su bao go m nhu ng ca nha n fhu c su , chu kho ng
pha I go m nhu ng ba n sao cho p. MIII no I, ca ng co nhIo u do I so ng
fhu c frong fu ng ca nha n bao nhIo u fhì ca ng co nhIo u do I so ng
fhu c frong xa ho I ma ho fa o ra ba y nhIo u.
MiII ko u go I mo f bIo n pha p cu c doan frong cuo c khu ng ho ang
228
hIo n nay, noI chu ng fa ca m fha y mình gIo ng nhu ng ko bj ruo ng
bo vo ma f da o du c no u chu ng fa Ia m “nhu ng gì kho ng aI Ia m”
hoa c kho ng Ia m “nhu ng gì mo I nguo I Ia m”. O ng no I ra ng nhIo m
vu cu a chu ng fa Ia pha I kha c nguo I. “Nga y nay, su guong ma u don
fhua n cu a vIo c ba f fua n fhu , su don fhua n fu cho I kho ng chju uo n
go I fhoo fho I fu c, fhì fu no da Ia mo f ích du ng. Su kIo n co qua íf
nguo I da m fro no n kha c fhuo ng da cho fha y ro mo I nguy hIo m
chính cu a fho I da I.”
69. NH¡ NG CO SO CHO V¡K C K¡K M O¡YK T
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tblnb tboa ng cbu ng ta na y sinb uo c muo n ma nb /ic t cbo ng /a i
tbu oa n cbuong, oo kjcb,… “Jo i ba i” boa c “pbi /ua n”, oa kc u go i
ca m nbu ng cuo n sa cb, kic m Juyc t ca c bo pbim na o Jo , oa ca c tbu
tbuo c /oa i Jo . To i tu bo i kbo ng bic t trong qua kbu bo Ja ga p oa n
Jc kic u na y bay kbo ng oa bo xu /y ra sao. Ca c tric t gia co cbo
cbu ng ta ba t ky buo ng Ja n na o oc cbo Jc oa cb ra Juo ng ranb
giu a tu Jo ngbc tbua t oa oic c xu c pba m co ng kbai (co ng xu c tu slì,
giu a su cbuyc n cbc “kic u Tbanb gia o” oa oic c kic m cbc mo t ca cb
sa ng suo t kbo ng:
C.8.C.
C.S.C. fha n mo n,
Cuo c franh Iua n vo va n do kIo m duyo f da co fu fho I xa xua va
do n nay va n co n fIo p dIo n. Ða y Ia mo f ca u ho I kho kha n va fo
nhj, nhu fa f ca nhu ng ca u ho I IIo n quan do n quyo n kIo m soa f
chính fhu c do I vo I nhu ng va n do fa c do ng do n da o du c co ng chu ng.
No I chung, co ba Ia p fruo ng chu yo u vo va n do na y.
Chac ban con nho rang PIulo da quyof djnh IoaI bo nhung nha
229
fho va kjch fac gIa khoI nuoc cong hoa Iy fuong cua ong fa, vì ong
fa nghI ho so gay ra nhung anh huong faI haI. PIafo khang djnh
rang faf ca cac bo mon ngho fhuaf frong xa hoI cua ong phaI phuc
vu nhung muc fIou chính frj va dao duc da quy djnh san. Vì fho ong
buoc moI mon ngho fhuaf phaI chju su kIom soaf cua chính phu.
Nhu ng ko caI frj quo c gIa da fu coI mình Ia nhu ng nguo I cha m Io
pha n du c ha nh. Ho co bo n pha n nga n cha n mo I hoa f do ng ngho
fhua f co fho Ia m suy yo u du c ha nh va u ng ho hoa f do ng ngho fhua f
na o khIo n cho du c ha nh pha f frIo n. Quan dIo m cu a PIulo Ia dIo n
hình cu a Ia p fruo ng da u fIo n, hoa n foa n u ng ho vIo c kIo m soa f chính
frj do I vo I ca c bo mo n ngho fhua f va ca c sa n pha m ngho fhua f.
Ðo I Ia p ha n vo I no Ia Ia p fruo ng kha ng djnh su do hoa n foa n
kho ng bj ra ng buo c da nh cho ngho fhua f. Nguo I ba o vo ky cu u cho
Ia p fruo ng na y Ia John MiIlon
|1)
. O ng vIo f:
“To i kbo ng tbc ca ngo i mo t tbu Ju c ba nb tic m a n oa nga m nga m, u
/ì oa kbo ng sinb kbi, kbo ng bao gio Ja m xo ng ra nbìn ca i Jo i Jjcb
oo i mìnb… ca i ma no tbanb ta y cbu ng ta /a su tbu tba cb oa su tbu
tba cb /a tbo ng qua nbu ng gì nguo c /a i. Vì tbc tbu Ju c ba nb ma no
cbl /a mo t Ju a trc na m trong ta m nga m cu a ca i a c, oa kbo ng bic t
Jc n mu c to i Ja ma ca i xa u bu a bc n oo i nbu ng kc Ji tbco no , oa cu
tuyc t ca i xa u, cbl /a mo t tbu Ju c ba nb tro ng ro ng, cbu kbo ng pba i
/a tbu Ju c ba nb tbua n kbic t…”
MiIlon fIn ca y ma nh IIo f va o ba n cha f con nguo I. O ng quan
nIo m no ma nh mo va kho bj mua chuo c hon PIulo quan nIo m. Vì
(1ì
John MiIlon (160S – 1674ì. nba tbo Anb. Nbu ng ba i tbo cu a o ng Juo c /ic t oa o
ta i sa n qui ba u nba t cu a oa n bo c Anb, trong Jo co tbi pba m PuruJise Losl
(“Tbic n Ða ng Ja ma t”, 1667ì kc cbuyc n AJam oa Eoc bj tru c xua t ra kbo i Vuo n
Ðja Ða ng. Trong ca c cuo c No i Cbic n Anb o ng oic t nbu ng ba i bu t cbic n ma nb mc
Ja u tranb cbo quyc n tu Jo to n gia o oa Ja n su .
230
va y, o ng do nghj ra ng ca nha n, duo c fro gIu p bo I no n gIa o du c da o
du c Ia nh ma nh, pha I duo c fIo p xu c vo I ca ca I fhIo n va ca I a c. O ng
fIn ra ng ro I ho so cho n dIo u fhIo n. Thoo o ng, du c ha nh da f duo c
fhoo ca ch do so hoa n fhIo n hon vì da duo c fhu fha ch nhu fho .
Ia p fruo ng fhu ba na m gIu a haI Ia p fruo ng na y va co vay
muo n mo f so dIo u fu ca haI. No kha ng djnh ra ng nha nuo c kho ng
no n quyo f djnh Ioa I hình ngho fhua f na o Ia duo c cho pho p. Tuy
nhIo n Ia p fruo ng na y kha c ha n Ia p fruo ng cu a MIIfon bo I vIo c no
cu kha ng kha ng da nh cho xa ho I mo f quyo n kIo m soa f na o do do I
vo I vIo c trung ba y nhu ng fa c pha m ngho fhua f fruo c co ng chu ng.
Thu c fo da y Ia Iy Io frung dung ma chu ng fa da cha p nha n o My .
Hoa f do ng ngho fhua f, du y djnh cu a no Ia fho na o dI nu a, do u
co fho duo c coI Ia go p fho m va o hoa c gIa m bo f dI fình fra ng an
sInh cu a con nguo I. No I ca ch kha c, ngho fhua f co fho va fhu c su
co nhu ng fa c do ng xa ho I. ÐIo u na y kho ng co nghIa Ia vIo c huo ng
da n da o du c Ia chu c na ng ha ng da u cu a nguo I ngho sI. VIo c ca c
fa c pha m ngho fhua f co fho duo c su du ng bo I phu huynh, mu c su,
hoa c fha y gIa o do phu c vu cho nhu ng mu c dích cu a ho fhì kho ng
ho bIo n nguo I ngho sI fro fha nh mo f nha da o du c hoa c fha y gIa o
cu ng nhu no kho ng bIo n anh fa fro fha nh mo f ba c phu huynh
hoa c mo f mu c su duo c. Nhung Iua n dIo m na y cho ra ng, frong
chu ng mu c ma ngho fha f co fho co nhu ng fa c do ng xa ho I, no ca n
pha I chju mo f su kIo m soa f xa ho I fo I fhIo u na o do .
HIo u fhoo ca ch na y, fhì kIo m duyo f Ia mo f ca ch do ba o vo
fhIo u nIo n, nguo I bj ma f ca n ba ng vo fho cha f, va ko ngo ngho ch
fhoa f kho I nhu ng ko Ia m du ng va fru c Io I fu yo u dIo m cu a ho .
Nhung mo I nguo I do u nha n ra ra ng vIo c ca m doa n do íf hIo u qua
hon nhIo u so vo I nhu ng fho I quon da o du c va frí fuo Ia nh ma nh
vo n Ia m cho ba n cha f con nguo I íf yo u duo I hon.
NhIo u nguo I cu ng fha y ro ra ng vIo c kIo m duyo f co fho do da ng
231
bj Ia m du ng va do bj fhoa I ho a fha nh su can fhIo p do c doa n va o
ngho fhua f. Ví du nhu kIo m duyo f kho ng fho da m nha n fra ch
nhIo m do I vo I nhu ng fa c do ng nga u nhIo n cu a nhu ng fa c pha m
ngho fhua f dích fhu c. Su fhu c ra ng nhu ng nguo I ra f fro , nguo I bj
xao fron fình cam, fham chí nhung nguoI fruong fhanh bình fhuong
muo n fìm kIo m su kích do ng, frong mo f so fruo ng ho p, da nha n
fha y mo f vo kjch, bo phIm, quyo n sa ch na o do chính Ia fa c nha n
dua fo I ha nh vI phI da o du c. Nhung fhuo ng fhì dIo u na y co IIo n
quan íf nhIo u vo I mo f kha n gIa hoa c do c gIa ca bIo f chu kho ng
pha I vo I ba n fha n fa c pha m.
VIoc su dung hoac Iam dung baf ky quyon kIom soaf xa hoI nao
duoc fIon hanh doI voI ngho fhuaf hau nhu chI dua vao su khon
ngoan, fính fhan frong, va quan dIom khaI phong cua nhung nguoI
fhuc hIon quyon kIom duyof. Tuy nhIon, quan frong hon Ia vIoc
gIam bof kIom duyof bang cach nang cao dao duc xa hoI va ca nhan
foI mof dIom ma nhu cau kIom duyof fro fhanh khong dang ko.
?0. M¡ C OÍCH C¡ A S¡ TR¡ NG PHA T
Tbua tic n sì AJ/cr,
Toa n bo bc tbo ng /ua t bìnb su oa su tru ng pba t cu a cbu ng ta
Jang nga y ca ng bj xc t nc t ca n tba n oa Juo c Ja t tba nb oa n Jc
bon. Kbo ng cbl a n tu bìnb ma ca a n tu oa toa n bo bc tbo ng tru ng
pba t Jc u bj pbc pba n. Tba m cbi mo t so nguo i co n /y /ua n ra ng
cbu ng ta nc n /oa i bo ca c nba tu oa tbay tbc ba ng nbu ng Juo ng
Juo ng Jc gia i quyc t mo t ca cb bic u qua nbu ng yc u to pba m. to i.
Mu c Jicb oa ba n cba t tu xua Jc n nay cu a su tru ng pba t /a gì:
Nba m xcm cbu ng ta Ja t Juo c kc t qua gì qua oic c tru ng pba t to i
pba m: Lic u nbu ng cbua n mu c oc /c pba i oa co ng /y co bic n minb
Juo c cbo no kbo ng:
P.L.G.
232
R.I.C. fha n mo n,
Su frung phaf Ia mof hình phaf do xa hoI ap daf Ion cac ca nhan
vì nhung hanh dong saI pham cua ho. Nhìn fhoo cach nay fhì muc
dích cua su frung phaf Ia cach don boI cho dIou saI fraI da Iam – an
mIong fra mIong, maf fra bang maf, hoac mof so fIon phaf fhích
hop hoac mof fhoI han frong fu cho vIoc pham foI. Thoo quan dIom
nay, cong Iy duoc fhuc hIon khI ko pham foI chju fon haI – vo fho
xac, fIon bac, hoac fu do – ngang voI dIou saI fraI ho da Iam. Ðaf ky
chuc nang nao khac ma su frung phaf co fho phuc vu, vì ca nhan
hoac xa hoI, fhoo quan dIom nay, dou khong fhích hop. Kanf va
HogoI dou gIu quan dIom Jen boi nay vo vIoc frung phaf.
Thoo mo f quan dIo m kha c, su fru ng pha f pha I ca I fa o ko pha m
fo I va nga n ca n nhu ng nguo I kha c co ha nh do ng fuong fu . Ta I
mo f frong nhu ng cuo c do I fho aI cu a PIulo, Prolugorus
|1)
no I ra ng
fha f vo Iy khI co ng do ng fra du a ko fo I pha m vì mo f ha nh do ng
da qua va kho ng fho su a chu a duo c. ÐIo u du ng da n no n Ia m Ia
huo ng fo I fuong IaI va fru ng pha f mo f nguo I Ia do nga n ha n fa
hoa c nhu ng nguo I kha c kho ng pha m pha I dIo u saI fra I nu a.
Trong mo f cuo c do I fho aI kha c, Socrules pha n bIo f gIu a nhu ng
nguo I co fho cu u va n va co fho ca I fhIo n ba ng vIo c fru ng pha f vo I
nhu ng nguo I kho ng fho . O ng do nghj a n fu hình chI cho ha ng
nguo I sau. Ðo I vo I PIafo, mu c dích chính cu a vIo c fru ng pha f Ia
su a chu a, ca I fa o, kho I phu c Ia I fra f fu du ng cho IInh ho n cu a
nguo I pha m fo I. O ng cho ra ng a n fu hình chI no n da nh cho nhu ng
fo n fo I pha m kho ng fho ca I fa o va nhu mo f fa m guong ra n do
nhu ng nguo I kha c. Quan dIo m cu a PIafo Ia quan dIo m fru ng pha f
lhu c Ju ng |vj Io I), xom no nhu co fính ca I fa o hoa c ra n do.
(1ì
Prolugorus (4S0: – 411: tr.CNì. tric t gia Hy La p.
233
Nhu ng nha fu fuo ng nhu Thomus D’Aguinus ko f ho p quan
dIo m fru ng pha f do n bo I va fhu c du ng. AquInas cho ra ng fra f fu
da o du c do I ho I ra ng nhu ng hình pha f duo c a p da f do uo n na n
nhu ng dIo u saI da pha m pha I. Nhung o ng fIn ra ng su fru ng pha f
cu ng pha I ca I fa o fo I pha m va ra n do nhu ng saI fra I kha c sau na y.
Ho fho ng Iua f pha p cu a chu ng fa hIo n nay co da f duo c ca ba
mu c fIo u – do n bo I, ca I fa o va ra n do. No co Ia m cho vIo c fru ng
pha f phu ho p vo I ca fo I a c va pha m nha n. Nhu ng nguo I pha m fo I
Ia n da u va nhu ng nguo I fro fuo I fhuo ng nha n hình pha f nho hon
nhu ng fo n fo I pha m fhuo ng xuyo n do I vo I cu ng nhu ng vI pha m.
Chu ng fa co “nhu ng fra I ca I fa o” cu ng nhu “nhu ng nha Iao” |ponI-
fonfIarIos, ba f nguo n fu chu ponanco - su ha nh xa c do xa m ho I).
Chu ng fa co quan dIo m vo vIo c “fra no cu a mình vo I xa ho I” cu a
mo f nguo I va chu ng fa cu ng co quan dIo m vo su “fa I ho a nha p”.
Chu ng fa vu a co fha I do nhìn Ia I qua khu |nhìn Ia I fo I pha m) va
fha I do fuong IaI |huo ng fo I cuo c do I fuong IaI cu a ko fo I pha m).
Va chu ng fa ko u a n fu hình cho fo I ba f co c va gIa n dIo p fho I bình
nhu mo f su ra n do frong nhu ng fình huo ng nghIo m fro ng.
Cuo c franh Iua n gIu a nhu ng quan dIo m fru ng pha f do n bo I va
vj Io I va n dang fIo p fu c, da c bIo f Ia khI chu ng fa co “nhu ng Ia n
so ng fo I pha m” djnh ky . Cuo c franh Iua n fro no n da c bIo f nghIo m
fro ng do I vo I fruo ng ho p cu c doan nha f, do Ia vo a n fu hình. O
da y hoa n foa n kho ng fho ko f ho p ca ba chu c na ng fru ng pha f.
Cho du co fho da f duo c ca vIo c do n bo I Ia n ra n do ba ng a n fu
hình, nhung no Ia I Ia mo f phuong fhuo c Ioa I bo ca nguo I bo nh Ia n
chu ng bo nh.
Nga y nay cuo c franh Iua n vo a n fu hình khIo n haI mu c dích vj
Io I na y cho ng Ia I nhau – vIo c ra n do do I Ia p vo I vIo c ca I fa o hoa c
vIo c chu a frj. Nhung quan dIo m vo vIo c do n bo I kha ch quan na o
do fhuo ng Ia m no n cho nhu ng Iua n dIo m u ng ho a n fu hình. No u
va n do chI Ia vIo c ra n do, fhì nhu ng aI u ng ho hình pha f na y
234
frong fruo ng ho p fo I gIo f nguo I so mo ro ng no mo f ca ch ho p Iy
sang cho mo f so nhu ng fo I nho hon.
Nga nh pha n fa m ho c quan nIo m vIo c fru ng pha f nhu su phu c
vu mo f nhu ca u fa m Iy fu nhIo n. Thoo FreuJ, mo f nguo I ca m
fha y co fo I muo n bj fru ng pha f do fa m ho n duo c bình yo n. Ðo co
fho Ia nhu ng Io I bIo n mInh kha ch quan cho fo I Io I cu a ha n, va
ha n co fho mong do I mo f su fru ng pha f ho p Iy . Nhung frong
fruo ng ho p nhu ng nha n ca ch bj ro I Io an, fhì fo I Io I co fho kho ng
co fha f hoa c duo c cuo ng dIo u. Nhu ng nguo I nhu fho co fho fìm
kIo m su fru ng pha f chI vì muo n bj fru ng pha f hoa c co ng khaI
pha m fo I do bj ba f va bj fru ng pha f. Quan dIo m pha n fa m ho c ba f
cha p va n do ba n cha f va mu c dích cu a su fru ng pha f. Trong fruo ng
ho p nha n ca ch bình fhuo ng, no dua ra su u ng ho vo fa m Iy ho c
cho ca nhu ng Iua n dIo m vj Io I Ia n do n bo I.
?1. NH¡NG LY LK ¡NG HO VA CHONG LA¡ AN T¡ H¡NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Truo ng bo p cu a Cary/ Cbcssman Ja ta p trung su cbu y cu a
co ng cbu ng oa o oa n Jc Ja o Ju c bo c oa tinb bic u qua cu a a n tu
bìnb. Ða co nbic u tuyc n bo tu ca bai pbia, nbung tba t kbo Jc co
Juo c mo t bu c tranb ro ra ng oc nbu ng nguyc n ta c /a m nc n cbo
/ua n Jic m cu a nbu ng nguo i Jc xuo ng oa nbu ng kc pba n Jo i a n tu
bìnb . Lic u cbu ng ta co tbc tìm ra ba t cu tuyc n bo ro ra ng na o cu a
nbu ng quan Jic m pba n Jo i tu ca c ta c gia qua kbu kbo ng: Ða u /y
Jo co ba n Jc u ng bo boa c pba n Jo i a n tu bìnb:
G.C.C.
C.C.C. fha n mo n,
Quan dIo m cu a chu ng fa vo a n fu hình bj a nh huo ng bo I y
235
nIo m vo mu c dích cu a su fru ng pha f. Nhu ng nha fu fuo ng vI da I
frong qua khu co haI fu fuo ng kha c nhau co ba n vo su fru ng pha f.
Mo f Iy fhuyo f Ia “do n bo I” va mo f Iy fhuyo f kha c Ia “vj Io I”.
Nhu ng nha fu fuo ng u ng ho quan dIo m do n bo I va n cho ra ng
nguo I Ia m saI pha I bj fru ng pha f nhu mo f va n do co ng ba ng
nghIo m mInh, do su a chu a dIo u saI fra I ma nguo I do da Ia m.
Nguyo n Iy vo su co ng ba ng vo n quyo f djnh vIo c do n bu cho nhu ng
fhIo f ha I frong ca c vu fo fu ng da n su duo c a p du ng cho vIo c hIo u
chInh nhu ng saI fra I frong nhu ng fruo ng ho p fo I hình su . Tuong
fu nhu mo f nguo I da m va o xo hoI cu a mo f nguo I kha c hoa c Ia m do
ha ng ra o fhì pha I bo I fhuo ng cho bo n bj fhIo f ha I, vì va y mo f fo I
pha m pha I fra gIa cho fo I cu a anh fa ba ng ca ch chju mo f su fru ng
pha f phu ho p. Vì va y Cu u Uo c co ca u: “NguoI so pha I Ia y ma ng
do I ma ng, ma f do I ma f, ra ng do I ra ng, vo f fhuong do I vo f fhuong.”
Nhung bI kjch cua nguoI Hy Iap, frong do moI vu gIof nguoI dan
don mof vu gIof nguoI khac do don boI, Ia nhung mInh hoa day an
fuong cho quan dIom nay. Cac nha fhan hoc ThIon chua gIao xom
vIoc don boI nhu mof you fo co ban frong vIoc frung phaf, du khong
phaI Ia maf duy nhaf cua no. Va cac frIof gIa nguoI Ðuc nhu Kunl
va HogoI fuyon bo rang vIoc frung phaf phaI duoc ap daf chI nhu
mof hanh vI cong Iy co fính don boI. Kunl noI:
“8u trung pbat oc mat pbap /y kbong tbc Juoc ap Jung cbl Jc tbuc
Jay mot Jicu tbicn kbac, xct oc ban tban kc pbam toi, boac xct oc xa
boi Jan su, ma trong moi truong bop no con pbai Juoc ap Jat /cn ca
nban boi oì ca nban bj giang bìnb pbat Jo Ja pbam pbai mot toi ac”.
Vì va y Kunl ba c bo quan nIo m ra ng vIo c fru ng pha f pha I phu c
vu ba f ky mu c dích ngoa I fa I na o, nhu vIo c ca I fa o fo I pha m hoa c
ba o vo xa ho I ba ng ca ch nga n kho ng cho con nguo I pha m fo I.
Ca c fu fuo ng gIa fhoo Iy fhuyo f vj Io I kha ng djnh ra ng vIo c
236
fru ng pha f chI no n phu c vu nhu ng mu c dích na y. Ho fha y kho ng
co Iy do gì do fru ng pha f fru phI no huo ng fo I ca I fa o fo I pha m
hoa c nga n ca n kho ng do nhu ng nguo I kha c pha m fo I. Iy fhuyo f
na y ba c bo hoa n foa n vIo c do n bo I va yo u ca u chu ng fa bIo n mInh
vIo c fru ng pha f mo f ca ch fhIo f fhu c – ba ng nhu ng ko f qua cu a no .
Quan dIo m vj Io I na y duo c Prolugorus fho hIo n fa I mo f frong
nhu ng cuo c do I fhoa I cu a PIulo:
“Kbo ng ai tru ng pba t nguo i /a m Jic u a c oì /y Jo ra ng ba n Ja /a m
sai – cbl co con gia n Ju oo /y cu a mo t con tbu mo i ba nb Jo ng tbco
cung ca cb Jo . Nbung nbu ng ai muo n Jua ra su tru ng pba t bo p /y tbì
kbo ng tra Ju a cbo mo t ba nb Jo ng sai trong qua kbu oo n kbo ng tbc
xo a bo Juo c. Ho quan ta m Jc n tuong /ai, oa mong muo n ra ng nguo i
bj tru ng pba t, co tbc Juo c nga n kbo ng ta i pba m”.
NhIo u fa c gIa hIo n da I, bao go m Hobbes, Loche, Rousseuu,
va Benlhum
|1)
, u ng ho Iy fhuyo f fru ng pha f na y.
Mo f nha fo I pha m ho c nguo I Y fho ky 18, Cesure Beccuriu,
cho n gIa I pha p vj Io I cho vIo c fru ng pha f, da Ia fa c gIa fa m co da u
fIo n ba y fo su cho ng do I hoa n foa n do I vo I a n fu hình. O ng cho
ra ng kho ng nha f fhIo f pha I gIo f ko pha m fo I do nga n ca n nhu ng
nguo I kha c kho ng pha m fo I a c fuong fu . Hon nu a, ra f co fho co
chuyo n fo a a n xo f xu nguo I do Ia I pha m saI Ia m frong vIo c ko f a n
anh fa.VIo c gIo f anh fa khIo n cho mo f saI Ia m nhu fho vInh vIo n
kho ng bao gIo duo c su a do I.
Mof Iy Io khac phan doI an fu hình Ia cho rang moI nguoI dou co
quyon duong nhIon doI voI cuoc song cua ho, ma nha nuoc khong
fho Iam ngo. Nhung nhung nguoI ung ho an fu hình chI ra rang con
nguoI cung co quyon duong nhIon phaI duoc fu do, ma quyon do co
(1ì
Jeremy Benlhum (174S – 1SJ2ì. tric t gia oa nba ca i ca cb xa bo i nguo i Anb.
237
vo nhu no bj vI pham boI vIoc bo fu. Ho bIon Iuan rang frong ca haI
fruong hop nguoI pham foI do vIoc Iam saI fraI cua chính anh fa
non da bj maf kha nang hanh xu nhung quyon duong nhIon nay.
Kho ng pha I fa f ca nhu ng nguo I cho n quan dIo m vj Io I do u
cho ng Ia I a n fu hình. Ví du nhu Rousseuu kha ng djnh ra ng frong
vaI fro Ia nhu ng fha nh vIo n cu a xa ho I da n su “chu ng fa ba ng
Io ng cho f no u chính chu ng fa fro fha nh nhu ng ko sa f nha n.” Tuy
nhIo n o ng cu ng no I ra ng “nha nuo c kho ng co quyo n xu fu , du chI
do Ia m guong, ba f ky aI ma no u do ho so ng fhì ho kho ng ga y nguy
hIo m”. Vì fho , du a fro n nhu ng Iy Io vj Io I, Rousseuu so kho ng
fa n do ng a n fu hình no u no kho ng phu c vu Io I ích xa ho I na o ca .
HegeI pha n do I yo u ca u do I bo a n fu hình cu a ÐoccarIa, nhung
o ng ca ngo I ÐoccarIa vì gIu p chu ng fa “nhìn ra nhu ng fo I na o
da ng bj a n fu hình va nhu ng fo I na o kho ng. A n fu hình do do da
fro no n hIo m, fro n fhu c fo do pha I Ia chuyo n fa f yo u do I vo I su
fru ng pha f cu c doan nha f na y”. HogoI fIn va o su do n bo I, nhung
o ng muo n su fru ng pha f pha I du ng vo I fo I.
?2. VA¡ TRO L|CH S¡ C¡ A G¡A O¡NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tu Tbc cbic n 2 trc n Ja t nuo c na y cuo c so ng gia Jìnb co mo t
ta m quan tro ng ra t /o n. Ngay ca nbu ng nguo i tri tbu c oa bo n trc
con Jc u muo n co mo t cuo c so ng gia Jìnb /a nb ma nb. To i tu bo i
kbo ng bic t tbo i xa xua gia Jìnb co Juo c coi tro ng nbic u nbu tbc
kbo ng. Cbu c na ng cbu yc u cu a gia Jìnb tbo i xua /a gì:
E.K.
Ð.K. fha n mo n,
Trong ca c fho I da I va noI cho n kha c nhau fhì gIa dình con
238
nguo I ra f kha c nhau vo fo chu c, dIo u ha nh, va vaI fro xa ho I cu a
no . Nhung Iuo n Iuo n va o da u no cu ng fhu c hIo n mo f chu c na ng co
ba n – sInh sa n va nuo I duo ng bo n fro . Ða y Ia mu c dích va no n
fa ng fu nhIo n cu a gIa dình. CIaI doa n da I cu a fho I nIo n fhIo u va
Io n Io n da c bIo f do I vo I con nguo I buo c pha I co su ko f ho p o n djnh
va vu ng cha c gIu a bo va mo , do fro co fho duo c nuo I duo ng va
cha m so c cu ng nhu duo c fa o ra.
Trong nhu ng fho ky da u don vj gIa dình Io n hon nhIo u so vo I
nga y nay. No fhuo ng bao go m va I fho ho , nhu ng ho ha ng fha n
fhuo c, ca c no Io – mo f fhj fo c fhu c su duo I quyo n mo f fo c fruo ng
gIa . Ða I gIa dình na y, hoa c fa p ho p ca c gIa dình, fhu c hIo n nhIo u
chu c na ng xa ho I, ma hIo n nay do nhIo u fho cho kha c fhu c hIo n.
Chu c na ng xa ho I co ba n cu a gIa dình frong ky nguyo n fIo n co ng
nghIo p Ia kInh fo . VIo c sa n xua f ha ng ho a va fích Iu y cu a ca I Ia co ng
vIo c cu a gIa dình. Ða y Ia no I dung chính cu a “vIo c caI qua n gIa dình”
va o nhu ng nga y fha ng fruo c cuo c ca ch ma ng co ng nghIo p. CIa dình
Ia mo f fho cho kInh fo do ng fho I Ia mo f fho cho sInh ho c. Kho ng ko
frong ca c co ng do ng no ng nghIo p, vIo c xua f hIo n cu a ho fho ng nha
ma y co nghIa Ia su cha m du f “kInh fo gIa dình” fhoo nghIa cu .
MoI quan ho gIa dình voI nha nuoc Ia mof frong nhung chu do
chính duoc ban caI frong Ijch su fu fuong phuong Tay. Chuong
frình cho nha nuoc Iy fuong cua PIulo co noI don vIoc nha nuoc fhu
fom cac gIa dình. Cac ba vo va fro om, cung nhu faI san, so duoc
quan Iy chung, va faf ca cac cong dan so Ia fhanh vIon cua mof daI
gIa dình. PIafo nghI rang, fhoo cach nay, su doan kof xa hoI va su
fan fuy voI nha nuoc so duoc bao dam. Nguoc IaI, ArislolIe, cho
rang, bang vIoc cung cap nhu cau hang ngay va cung nhu sInh san
va nuoI duong fro, gIa dình da dong vaI fro cua no frong cong dong
chính frj Ion hon, fuc nha nuoc. Ðu fho nao, fhoo nguoI xua, fro om
Ia nhung nguoI duoc nha nuoc bao fro, duoc gIao duc va huan Iuyon
fhoo nhung quyof djnh cua nha caI frj.
239
Ða o Co do c ba o vo nhu ng quyo n fu nhIo n va sIo u nhIo n cu a gIa
dình cho ng Ia I nha nuo c. Thoo ho c fhuyo f Co do c gIa o, ho n nha n
Ia mo f bí fích mang Ia I a n huo fha n fha nh va pho p fa c fha n
fha nh ho fro cuo c so ng gIa dình ba ng nhu ng gIa o hua n buo c pha I
hIo u fha o vo I bo mo va nga n ca m vIo c ngoa I fình. Nha nuo c
kho ng co quyo n can fhIo p va o nhu ng va n do qua n Iy gIa dình. Tuy
nhIo n ha u ho f nha nuo c hIo n da I do u gIu quyo n xo f xu do I vo I vIo c
cuo I xIn va Iy dj, va Iuo n co quyo f djnh vo vIo c cha m so c va gIa o
du c fro om.
CIa dình Iuon Ia mof don vj frung fam frong doI song fon gIao.
Nhung nIom fIn co ban, nghI fhuc fon gIao, quI fac dao duc da duoc
fruyon qua gIa dình cung nhu duoc day frong nha fho. Trong mof so
cong dong, doI song gIa dình Ia frung fam frong cac fap quan va
nghI Io fon gIao. Ngay ca o nuoc My ngay nay, cuoc song gIa dình
va vIoc fham gIa hoaf dong gIao hoI cung co vo gan IIon nhau.
Ða f cha p nhu ng nha n xo f pho pha n cu a o ng vo nhu ng khía
ca nh kho ng Ia nh ma nh na o do cu a nhu ng mo I quan ho gIa dình
fruyo n fho ng, SigmunJ FreuJ, cha do cu a nga nh pha n fa m ho c,
cu ng fhu a nha n vaI fro kho ng fho fhIo u duo c cu a gIa dình frong
su pha f frIo n cu a du a fro . Nguo I bo va nguo I mo Ia ca n fhIo f vo
ma f fa m Iy ho c cu ng nhu sInh ho c. Trong mo I fruo ng fha n fhIo f
va fu nhIo n na y, du a fro pha f frIo n fha nh mo f con nguo I chín
cha n va ha p fhu nhu ng Iy fuo ng da o du c cu a xa ho I no so ng.
Trong xa ho I hIo n da I, vaI fro co ba n cu a gIa dình da duo c co ng
nha n bo I nha nuo c |du ho fhoo cho do na o), bo I nha fho , va bo I
nhu ng quy fa c chuyo n mo n gIa I quyo f nhu ng mo I quan ho con
nguo I. ChI co da n du mu c, gIo I hIppy, va bo n fro hay pha n no co
vo nhu cho ng Ia I no . Ðu bj nhu ng fra o Iuu do I fhay vu I da p, fhì gIa
dình frong hình fhu c phuong Ta y co ba n cu a no co vo nhu da duo c
chua n bj sa n do chju du ng.
240
?3. VA N OK LY O|
Tbua tic n sì AJ/cr,
Mo i Ja y to i ou a Jo c tin mo t quy ba kba na ng Jo ng o Ca/ijornia
Ja Ja t Juo c pba n quyc t cbo pbc p /y Jj /a n tbu muo i bo n cbo ba ta.
To i ca m tba y ra ng nbu ng cuo c /y Jj oa ta i bo n nbu tbc Ja bic n
bo n nba n tba nb mo t tro bc . Nbu ng ta c gia oì Ja i cu a qua kbu co
Jo i ma t oo i oa n Jc na y kbo ng: Ho sc no i gì oc oa n Jc /y Jj:
F.D.N.
I.Ð.N. fha n mo n,
Ca c fa c gIa vI da I frong qua khu kho ng do ng y nhau vo va n do
na y. Ca c gIa o fruo ng, nhu ng pha p quan Ia Ma , nhu ng vj fha nh
ThIo n chu a gIa o, va nhu ng nguo I ca nha n chu nghIa hIo n da I ha u
nhu kho ng do ng y vo I nhau vo va n do ho n nha n va Iy dj. Nhung vì
ho bIo u Io nhu ng quan dIo m chính fhjnh ha nh frong fruyo n fho ng
cu a chu ng fa, no n ho co fho gIu p chu ng fa xom xo f va n do na y vo I
su am hIo u hon.
NoI mof cach don gIan fhì frong qua khu co haI quan dIom khac
nhau co ban vo van do hon nhan. Quan dIom fhu nhaf cho hon
nhan Ia mof gIao koo hay mof cam kof vInh vIon, duoc chung nhan
bang mof hanh vI phap Iy hay fon gIao. Quan dIom fhu haI cho hon
nhan Ia mof hop dong dan su hay mof fhoa fhuan ca nhan gIua haI
nguoI co IIon quan. Cac fac gIa co nhung quan dIom vo Iy dj khac
nhau vì ho fhoo mof frong haI y fuong fron vo hon nhan.
Nhu ng fa c gIa xom ho n nha n Ia mo f gIao ko o vInh vIo n hoa n
foa n pha n do I vIo c Iy dj hoa c chI cho pho p no frong nhu ng fruo ng
ho p ca n kíp na o do . TIo u fhuyo f gIa Ta y Ðan Nha Cerrunles cho
nguo I hu ng Ðon QuIxofo cu a o ng no I ra ng fình ga n bo cu a mo f
241
nguo I vo kho ng pha I Ia mo f fhu da mua ro I sau do fra Ia I cu a
ha ng no u mo f nguo I da n o ng do I y : “No Iu mo l su ru hho ng
chiu lu ch Juo c ru he o Ju i cho Je n he l cuo c Jo i.” NhIo u fa c
gIa nhu fho nghI ra ng nguo I cho ng va nguo I vo kho ng pha I Ia
nhu ng bo n duy nha f frong mo f cuo c ho n nha n. Nha pho bình va n
ho c no I fIo ng nguo I Anh SumueI Johnson no I:
“Ðo i oo i bo p Jo ng bo n nba n co n co mo t bc n tbu ba nu a – Jo /a
xa bo i, oa nc u no Juo c xcm nbu mo t /o i tbc – tbì Jo /a Cbu a,
oa oì tbc no kbo ng tbc bj pba oo bo i su nba t tri cu a ric ng bo ”.
Nhu ng fa c gIa quan nIo m ho n nha n nhu mo f ho p do ng da n su
hon Ia mo f bí fích fo n gIa o fhì fIn no co fho bj pha vo bo I mo f su
nha f frí cu a haI bo n hoa c khI mo f bo n pha vo dIo u kho an cu a ho p
do ng. Ho n nha n, nhu da duo c quan nIo m, Ia mo f fho a fhua n gIu a haI
ca nha n vì nIo m vuI va Io I ích cu a ho . Tho a fhua n na y co fho cha m
du f khI nhu ng mu c dích na y kho ng co n fa c du ng nu a. Mo f so frIo f gIa
hIo n da I vI da I nha f gIu vu ng quan dIo m ho p do ng da n su vo ho n
nha n Ia John Loche, ¡mmunueI Kunl va Georg HegeI. Tuy nhIo n
nhu ng fu fuo ng gIa nhu fho cho ra ng Iy dj Ia dIo u da ng cho fra ch vì
no khIo n nhu ng du a fro dang Io n ma f dI su cha m so c chu da o.
Cu ng co nhu ng quan dIo m kha c nhau vo Iy do cu a vIo c Iy dj
pha I Ia gì. Trong qua khu nguo I fa fhuo ng do ng y ra ng vIo c ngoa I
fình vo phía nguo I vo Ia mo f Iy do vu ng cha c cho vIo c Iy dj. John
MiIlon, nha fho vI da I Anh, no I ra ng mo f cuo c ho n nha n co fho bj
pha vo khI fình yo u kho ng co n nu a gIu a cho ng va vo . O ng Ia mo f
frong so íf nha va n fhoo fruyo n fho ng cu a chu ng fa ba n fha n da
fra I qua no I dau Iy dj. Monlesguieu
|1)
, frIo f gIa Pha p fho ky muo I
|1)
ChurIes Louis Je SeconJul Monlesguieu (16S0 – 1766ì. nba oa n oa nba /ua t
bo c nguo i Pba p. Ca c ta c pba m cu a o ng, trong Jo co The Spiril oj Luus (“Tinb
tba n Lua t pba p”, 174Sì, go p su c oa o Tbo i Ja i A nb sa ng o cba u A u oa go p pba n
ta o ra ba u kbi cbinb trj Ja n Jc n cuo c Ca cb Ma ng Pba p.
242
fa m, do ng y vIo c Iy dj khI ca haI bo n nha n ra ho n nha n Ia “phIo n
phu c” va |ra f ca p fIo n so vo I fho I da I cu a o ng) kha ng djnh ra ng
phu nu pha I co cu ng nhu ng quyo n vo va n do nay nhu da n o ng.
Nga y nay nhu ng Iy do cho vIo c Iy dj da mo ro ng fu vIo c ngoa I
fình do n mo f “su xung kha c” duo c djnh nghIa ra f mo ho , do n vIo c
a n ba nh bích quy fro n gIuo ng. Quan nIo m ho p do ng da n su cu a
ho n nha n da chIo n fha ng, va y nghI vo nhu ng frIo f gIa Io I fho I
hIo n Ia mo f su kIo n bình fhuo ng. Tuy nhIo n chu ng fa kho ng ca n
vo I dI do n ko f Iua n ra ng ca c nha fu fuo ng fhoo quan dIo m na y so
cha p nha n fình huo ng hIo n nay, fho I ma fI Io do I vo I ca c ngo I sao
dIo n a nh Ia na m hay sa u cuo c ho n nha n va bo n con o ng cha u cha
gIa u co co fho na ng fha nh fích cu a ho Io n do n muo I hay muo I haI.
Tham chí cac nha van íf bj froI buoc boI fruyon fhong fon gIao
cung canh bao vo cac vu Iy dj qua do dang. Nha su hoc Anh EJ-
uurJ Gibbon vo ra mof buc franh gay sung sof vo vIoc Iy dj do
dang o Romo co. Nhung cuoc hon nhan bj do vo boI vì nhung con
buc fuc nhaf fhoI hoac nhung vu caI va Iaf vaf, va “moI quan ho dju
dang nhaf gIua nguoI voI nguoI da suy fhoaI fhanh mof su gIao
fhIop vì IoI Ioc hoac nIom vuI nhaf fhoI.” Ong khong fIn rang hanh
phuc va duc hanh co fho baf nguon fu su buong fha nhu fho va nghI
ngo y fhuc vo su frInh bach cua quy “monh phu frong nam nam co
fho chap nhan vong fay om cua fam ong chong.” Vì vay ban fhay
ngay rang fình huong hIon faI nay, quy ba CaIIfornIa cua ban, va
moI Io Iang cua ban khong phaI Ia fruoc day chua fung co.
To I xIn muo n Io I fho ng fha I cu a frIo f gIa nguo I Anh Fruncis
Bucon do ko f fhu c, o ng nha n xo f ra ng nhu ng aI kho ng fìm fha y
ha nh phu c frong ho n nha n, fhì cu ng kho ng fìm fha y ha nh phu c
frong vIo c Iy dj:
“Trong nbu ng ou /y tba n oa nbu ng ou Jo oo gia Jìnb con nguo i Ja
bu a cbo mìnb Juo c bìnb yc n ta m tri oa tbanb tba n, nbung bo oa n bj
ky oo ng cu a mìnb Ja nb /u a oa no ga y so ng gio tro /a i”.
243
?4. V¡K C N¡O ¡ O¡O NG TRK KM
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ca c ba c bo mc co qua nbic u /o i kbuyc n ma u tbua n nbau oc
oic c nuo i Juo ng trc kbic n cbu ng ta bc t su c bo i ro i. Truo c tic n
nguo i ta ba o cbu ng ta nc n “Jc Ja i” oa Ju ng “Jo c Joa n” Jc kbo ng
kìm ba m su pba t tric n ca i to i cu a Ju a trc . 8au Jo nguo i ta /a i ba o
cbu ng ta Ja qua Jc Ja i oa Ja /a m cbo bo n trc tbic u ou ng oa ng bo i
kbo ng tbic t /a p ky /ua t ngbic m minb. Cbu ng ta bj cbl tricb nc u
cbu ng ta /a m, oa cbu ng ta bj cbl tricb nc u cbu ng ta kbo ng /a m.
Ca c nba tu tuo ng trong qua kbu no i gì oc ca cb tbu c Ja y Jo bo n
trc : Ho Jo c Joa n bay Jc Ja i: Co /c bo co tbc gia i quyc t nbu ng
Jic u Jo cbo cbu ng ta.
L.W.D.
I.W.Ð. fha n mo n,
Ca c fu fuo ng gIa vI da I da no I ra f nhIo u vo ca ch caI qua n mo f
gIa dình. Ha u ho f ho do u kha ng djnh dIo u ra n Tha nh kInh ra ng
pha I fha o kính cha mo va Ia p Ia I Io I ra n yo u cho roI cho vo f. Co
mo f su ba f do ng quan dIo m nho vo Io I da y na y cho do n ma I ga n
da y. Ha u nhu fa f ca ca c fa c gIa vI da I do u kha ng djnh ra ng bo mo
pha I da y do con ca I mo f ca ch nghIo m kha c cho do n khI chu ng
fruo ng fha nh.
ÐIo u na y co vo fhIo u da n chu , khI so sa nh vo I nhu ng ko
ho ach cu a chu ng fa frong xa ho I fruo ng fha nh. Thu c su , ArislolIe,
frong fa c pha m PoIilics |“Chính frj ho c”ì cu a mình, da no I vo I
chu ng fa ra ng nguo I bo Ia vua frong gIa dình, fho ng frj hoa n
foa n con ca I cu a o ng fa, nhung o ng kho ng coI ca ch caI frj hoa n
foa n Iu con cu a nguo I bo do nhu su chuyo n cho , vì no nha m Ia m
dIo u fo f cu a du a fro .
244
Ða n co fho no I ra ng cho do n nay chu ng fa chI nha c do n nhu ng
fa c pha m xua co xu huo ng nga vo phía nhu ng quan dIo m do c
doa n. Co n nhu ng fu fuo ng gIa pho ng khoa ng fhì sao7 Va y chu ng
fa ha y xom xo f nhu ng gì John Loche no I. Loche Ia nguo n ca m
hu ng frIo f ho c cu a no n caI frj pho ng khoa ng frong fho gIo I no I
fIo ng Anh. Nhu ng doa n frong Tuyo n ngo n Ðo c Ia p cu a My vo
quyo n bình da ng va quyo n con nguo I do u Ia y fu o ng. O ng a y no I gì
vo vIo c caI qua n gIa dình7
Iocko khong nou ra su gIong nhau gIua mof ong bo va mof ong
vua, boI vì ong chong IaI nhung ong vua co caI frj nhung nguoI
fruong fhanh nhu mof nguoI bo phui caI frj con caI cua mình.
Nhung ong ung ho manh mo quyon kIom soaf cua bo mo. Khong
nhu ArIsfofIo, ong fIn rang ca bo Ian mo non caI quan; chI frong
fruong hop baf dong, fhì nguoI bo non mof mình quyof djnh.
Iocko nghI ra ng fro con kho ng bình da ng vo I nguo I fruo ng
fha nh. Chu ng pha I duo c “na ng Io n” fo I su bình da ng nhu fho
fho ng qua su cha m so c va ky Iua f cu a bo mo :
“Giu p cbu ng bic u bic t oa kic m soa t nbu ng boa t Jo ng cu a /u a tuo i oj
tba nb nic n co n ngu Jo t cu a cbu ng, cbo Jc n kbi /y tri tbc cbo no oa
gia i tboa t cbu ng kbo i ra c ro i Jo , cbinb /a Jic u bo n trc muo n, oa ca c
ba c bo mc buo ng to i… jÐu a trc ] kbo ng bic u cbinb no Jc buo ng Ja n
y cbi cu a no … No bic u cbo no tbì no cu ng pba i quyc t Jjnb cbo no , no
pba i ra /c nb cbo y cbi no oa Jic u cblnb nbu ng ba nb Jo ng cu a no ,
nbung kbi no Jc n giai Joa n ma cba no tro tba nb mo t nguo i tu Jo,
tbì Ju a con Jo cu ng tro tba nb mo t nguo i tu Jo”.
Co vo nhu Loche, gIo ng nhu nhIo u nguo I My hIo n nay, fIn va o
vIo c “cung ca p cho bo n fro nhu ng gì chu ng muo n.” Nhung do I vo I o ng
“muo n” o da y co nghIa Ia nhu ng gì chu ng fhIo u hoa c ca n, chu kho ng
pha I nhu ng gì chu ng nghI Ia chu ng pha I co . Ðo n fro fhIo u kInh nghIo m
va su hIo u bIo f. NhIo m vu cu a bo mo Ia fho a da p nhu ng nhu ca u na y.
245
Rousseuu, mo f nguo I pha n do I cho do qua n chu chuyo n cho ,
va cu ng Ia nguo I pha f ngo n cho quyo n bình da ng cu a con nguo I,
da do ng y vo co ba n vo I Loche. Toa n bo quan dIo m cu a ca c nha fu
fuo ng na y Ia bo mo kIo m soa f du a fro do gIu p no du su c huo ng fu
do cu a fuo I fruo ng fha nh. VIo c da y do cu a bo mo so Ia chuyo n cho
va kho ng co ng ba ng chI khI bo mo chI quan fa m do n quyo n Iu c va
su fho aI ma I cho mình, hoa c ko o da I vIo c kIo m soa f cu a ho vuo f
qua fuo I fha nh nIo n.
Ðan co fho fhay fho Ia fof, nhung do Ia chuyon fruoc khI hang
Ioaf nhung phaf hIon ma nganh fam Iy hoc hIon daI dom IaI cho
chung fa. Ðo SigmunJ FreuJ khong noI rang vIoc kIom soaf cua
bo mo gay ra moI van do fam Iy o bon fro do sao7 Co va khong. Co
Io Iroud y fhuc ro hon nhung fac gIa vI daI khac vo nhung cang
fhang va baf dong xuaf phaf fu nhung moI quan ho gIua bo mo va
con caI. Tuy nhIon ong nhan ra rang su do daI va dung fung co fho
fao ra nhung fac dong fình cam xau cung nhu fính khac nghIof va
nghIom nghj. Ong khong chap nhan su sung baI “ong Vua con”;
fhuc su, ong fhay no nhu mof bIou Io cua su baf on va non nof vo
fình cam cua bo mo, co fho gay ra nhung fac dong hoan foan khong
Ianh manh Ion dua fro khI no Ion Ion. FreuJ cung nhan ra rang
van hoa, nhung Iy fuong va nhung gIa frj cua IoaI nguoI, nhung
khaI nIom dung saI, dou duoc fruyon qua bo mo don bon fro.
Ðo I vo I FreuJ va n do chính frong vIo c cha m so c fro Ia dom
do n cho chu ng su cha m so c va chI da n fhích ho p ma kho ng da f
nhu ng chuo ng nga I kho ng fho vuo f qua fro n con duo ng dI do n Ia m
nguo I fruo ng fha nh fu do va do c Ia p cu a no . “NhIo m vu vI da I” cu a
du a fro Ia gIa I pho ng chính no kho I bo mo :
“Cbl sau kbi /a m Juo c oic c ta cb kbo i bo mc tbì no mo i tbo i kbo ng
co n /a mo t Ju a trc oa oì tbc tro nc n mo t tba nb oic n cu a co ng Jo ng
xa bo i… Nbu ng nbic m ou na y Juo c Ja t ra cbo ta t ca mo i nguo i… Ðo i
oo i nbu ng nguo i tba n kinb kbo ng bìnb tbuo ng, tbì su Jo c /a p Jo i
oo i bo mc nbu trc n /a cbua boa n ta t”.
246
Cho na o gIa dình va bo mo fha f ba I, fhì ba c sI fa m Iy ho c pha I
buo c va o do huo ng da n nguo I fha n kInh kho ng bình fhuo ng dI fu
fho I fho a u do n fruo ng fha nh.
?5. V¡K C OO ¡ X¡ VO ¡ NG¡O ¡ G¡A
Tbua tic n sì AJ/cr,
Va n Jc nbu ng co ng Ja n co tuo i trong xa bo i cbu ng ta tbì kba
ca p ba cb. Nbu ng nguo i /a m co ng ta c xa bo i, ca c /ìnb tu cbinb trj,
oa nbu ng nguo i quan ta m kba c Ja bìnb /ua n oc no . Ca c xa bo i
trong qua kbu Ja ga p oa n Jc na y cbua: Vj tri cu a nguo i gia trong
nbu ng tbo i Ja i truo c /a gì: Ca c ta c gia oì Ja i trong qua kbu co soi
sa ng ba t ky Jic u gì cbo cbu ng ta oc oa n Jc quan tro ng na y kbo ng:
F.W.B.
I.W.Ð. fha n mo n,
Tha I do do I vo I nguo I gIa da fhay do I fu y fhoo ca c fho I da I va
no n va n ho a kha c nhau. No I chung Ia nguo I gIa va n duo c kính
fro ng sa u sa c va fha m chí Ia su ng ba I frong xa ho I nguyo n fhu y
co xua. Tuo I gIa duo c xom nhu fho I dIo m cu a su fho ng fha I va
quyo n Iu c fInh fha n. “Nhu ng nguo I gIa ” caI frj frong ca co ng do ng
chính frj Ia n fo n gIa o Ia mo f fho ng Io chung.
Va n do nhu ng gì pha I Ia m hIo n nay do I vo I “ca c co ng da n Io n
fuo I” cu a chu ng fa Ia chuyo n chI xa ho I hIo n da I mo I co . No pha f
sInh fu nhu ng fhay do I vo xa ho I va ky fhua f ha ng fra m na m qua.
Tuo I fho cu a con nguo I da duo c ko o da I, nhung ích du ng cu a ho do I
vo I no n kInh fo da fro no n kho ng ca n fhIo f frong nhu ng na m
fha ng so ng fho m ma ho co duo c. Nguo I gIa fro fha nh nhu ng ko
fhu a frong xa ho I chu ng fa. Chu ng fa da Ia y “Ia o khoa” |vIo c
nghIo n cu u nguo I gIa va nhu ng va n do cu a ho ) fhay cho “cho do
Ia o frj” |caI frj bo I nguo I gIa ).
247
Ca c fa c gIa frong qua khu kho ng co Io I khuyo n na o cho chu ng
fa vo va n do xa ho I cu a chu ng fa, vì ho chua fu ng do I ma f vo I no ,
du chI Ia mo f kha na ng. Monluigne, frong fho ky muo I sa u, ghI
nha n ra ng ha u ho f con nguo I do u kho ng so ng qua bo n muoI. Nguo I
gIa , nhu mo f fa ng Io p do ng da o, kho ng pha I Ia va n do .
Tuy nhIo n chu ng fa va n fìm duo c nhu ng doa n frích cu a ca c
nha fho co ma chu ng gIo ng nhu suy nghI cu a rIo ng chu ng fa vo
fình ca nh cu a nguo I gIa . Mo f frong nhu ng vo kjch cu a SophocIes,
pha n do ng ca cu a nhu ng nguo I gIa da go I fuo I gIa Ia “kho ng duo c
fa n duong, o m yo u, kho ga n, kho ng fha n fhIo n”. Mo f do an do ng
ca kha c, frong mo f vo kjch cu a Arislophunes, fhan va n: “Chu ng
fa nhu ng con nguo I da da nh ma f a m nha c cu a chu ng fa, yo u duo I,
Io do , bj bo roI.”
Jonulhun Suijl, frong Gu//iocr pbic u /uu ky , cu ng vo no n
mo f bu c franh a m da m vo fuo I gIa . Tro n ho n da o huyo n fho aI
Iuggnagg, va I nguo I frong mo I fho ho so ng frong fuo I gIa ba f fa n.
Ðo n ca nh fính khí “uong buo ng, do ca u, fho m muo n, ra u rI, kIo u
nga o, Ia m dIo u, kho ko f ba n, chaI Iì mo I ca m gIa c fu nhIo n,” ho
chI co fho nho nhu ng gì ho da ho c ho I nho , va fha m chí dIo u do
cu ng kho ng chính xa c. O fuo I fa m muoI, ho bj coI nhu da cho f vo
ma f pha p Iy , duo c Ia nh mo f mo n fro ca p co m co I, va duo c xom
nhu kho ng co kha na ng cho nhu ng vu gIao djch kInh doanh hay
Ia m vIo c.
Mo f so frIo f gIa co nhu PIulo va Cicero co mo f ca I nhìn fuoI
sa ng hon vo fuo I gIa . Ho xom no nhu gIaI doa n ma hoa f do ng frí
fuo va su fho ng fha I o mu c cao nha f va fhay fho cho su c ma nh
cu ng nIo m vuI fhu fho xa c dang suy fa n. Ho cu ng xom fuo I gIa nhu
fho I ky ma o c pha n doa n fhIo f fhu c o mu c fo f nha f cu a no va con
nguo I co du kha na ng nha f do fham gIa chI da o nhu ng co ng vIo c
chung. VIo c nghIo n cu u frIo f ho c, fhoo PIulo, so kho ng ba f da u
cho do n khI qua fuo I na m muoI.
248
Nguoc IaI, Monluigne cho rang chung fa duoc hình fhanh day
du khI chung fa haI muoI, Iam cong vIoc cua chung fa fof nhaf fruoc
khI chung fa ba muoI va sau do fhì moI fhu dou suy fan, ko ca dau
oc chung fa. Ong hoaI nghI quan dIom fruyon fhong cho rang su
hIou bIof va fhong fhaI cua chung fa cang fang khI chung fa cang
gIa dI, va co phan fIn rang Iuc do chung fa fro non frì fro hon. Tuy
nhIon ong do xuaf nhung moo fam Iy khac nhau do khac phuc fình
frang u mo cua fuoI gIa va nou ra hy vong rang nhung so fhích va
kha nang fham djnh cua chung fa phaf frIon khI chung fa gIa dI.
NhIo u fa c gIa kha ng djnh ra ng nhu ng suy ko m vo frí nho , su bo n
nha y, va nIo m hu ng kho I ma nguo I fa cho Ia so xa y do n vo I nguo I gIa
Ia do u co fho fra nh kho I hoa c kha c phu c duo c. SumueI Johnson
kha ng djnh quyo f IIo f ra ng vIo c ma f nha y bo n vo frí fuo Ia ko f qua
cu a y chí yo u duo I va su Iuo I bIo ng, chu kho ng pha I cu a fuo I gIa . W.B.
Yeuls
|1)
da Ia m mo f so ba I fho fuyo f nha f cu a o ng o fuo I gIa , co n
WiIIium CurIos WiIIiums
|2)
van vIof say sua va ngon Ianh. Va
fha m chí frong fho I da I fhIo u fo n fro ng fuo I gIa na y, da n My , Ðu c,
Anh va Pha p do u cho n nhu ng quy o ng da co fuo I do Ia nh da o ho .
(1ì
WiIIium BulIer Yeuls (1S66-10J0ì Nba tbo, kjcb ta c gia, nba oa n Irc/anJ Jo at
gia i Nobc/ oa n cbuong na m 102J, Juo c xc p oa o ba ng ngu nbu ng nba tbo oic t
tic ng Anb /o n nba t tbc ky 20.
(2ì
WiIIium CurIos WiIIium (1SSJ-106Jì nba tbo My tbuo ng bic n nbu ng ca i bìnb
tbuo ng tba nb kba c tbuo ng qua kba na ng tuo ng tuo ng Jo c Ja o oa bu t pba p trong
sa ng cu a mìnb. O ng co n oic t nbic u tic u tbuyc t, tic u su oa truyc n nga n.
249
Phaàn VII
NHÖÕNG CAÂU HOÛI
VEÀ CAÙC ÑÒNH CHEÁ KINH TEÁ

250
?6. TA ¡ SA N VA V¡K C M¡¡ CA ¡ HA NH PH¡ C
Tbua tic n sì AJ/cr,
Jobn Lockc oic t ra ca u oc quyc n cu a con nguo i Juo c co “cuo c
so ng, tu Jo oa ta i sa n.” Nbung kbi Tbomas Jcjjcrson oic t Tuyc n
ngo n Ðo c /a p, o ng ta Ja Jo i ca u na y tba nb “cuo c so ng, tu Jo oa
muu ca u ba nb pbu c.” Pba i cba ng Jcjjcrson muo n truyc n Ja t mo t
su pba n bic t quan tro ng kbi o ng ta tbay Jo i nbu oa y: Hoa c pba i
cba ng /a co mo i /ic n bc na o Jo giu a quyc n so bu u ta i sa n oa
quyc n muu ca u ba nb pbu c:
W.F.H.
W.I.H. fha n mo n,
Ca u ho I cu a ba n fha f fuyo f vo I. Thoa f nhìn fa fha y cha ng co
IIo n ho gì Io n gIu a quyo n so hu u fa I sa n va quyo n muu ca u ha nh
phu c. Ðo do khI Ia y ca I na y fhay cho ca I kIa, fhì no co vo nhu mo f
su fhay do I ky qua I. Tuy nhIo n, fa ha y kha o sa f ca c fhua f ngu va
xom IIo u fa co fho hIo u ra dIo u Jofforson co ga ng Ia m hay kho ng.
Tu “fa I sa n” do Iocko su du ng co haI nghIa. Thu nha f, o ng fa
muo n no I fo I fa f ca mo I fhu ma con nguo I co duo c nho quyo n fu
nhIo n cu a ho , da c bIo f Ia cuo c so ng, fu do va dIo n sa n. Vo I Iocko,
vIo c “ba o vo fa I sa n,” frong nghIa fo ng qua f na y, mIo u fa mo f mu c
fIo u bao fru m cu a chính quyo n da n su .
Y nghIa fhu nhì ma Iocko da nh cho fu “fa I sa n” fhì ha n ho p
hon. Trong nghIa fhu haI na y no do ng nghIa vo I “dIo n sa n” va
ha m y chu yo u Ia su so hu u da f daI. Tuy nhIo n y nghIa fhu haI
na y co fho do da ng mo ro ng do bao go m mo I hình fhu c quyo n so
hu u do I vo I fa I sa n sInh Io I va va n duo c bIo n bIo f ro ra ng vo I
nghIa fhu nha f ma Iocko da nh cho fu na y. Quyo n so hu u fa I sa n
251
hoa c, kha I qua f hon, fa I sa n sInh Io I, da duo c Jofforson do I fha nh
quyo n muu ca u ha nh phu c.
XIn ha y chu y ra ng Jofforson kho ng fuyo n bo vo quyo n ba f kha
fIo u hu y cu a con nguo I Ia quyo n duo c ba nb pbu c, ma chI no I fo I
quyo n muu ca u ha nh phu c. Kho ng chính quyo n na o co fho ba o
da m quyo n duo c ha nh phu c vì fro n do I na y kho ng co ca ch chI do
ba o da m ra ng ca c co ng da n so duo c ha nh phu c. ÐIo u fo f nha f ma
chính quyo n co fho Ia m Ia fa o ra mo f so dIo u kIo n ma nho do
nguo I da n co fho muu ca u ha nh phu c. Ðo Ia nhu ng dIo u kIo n ma
nhu ng ha nh do ng cu a chính quyo n co fho fru c fIo p ba o da m.
Nhu ng yo u fo kha c frong vIo c muu ca u ha nh phu c do u na m ngoa I
kha na ng cu a chính quyo n va no kho ng fho fru c fIo p Ia m gì duo c.
Mo f chính quyo n kho ng fho /a m cho mo I ca nha n fro no n du c
ha nh, hoa c fhu xo p cho ho co duo c nhu ng nguo I ba n fo f hoa c mo f
do I so ng gIa dình da ng ha I Io ng. Mo f chính quyo n co fho ba o da m
ra ng kho ng aI bj do I hoa c fhIo u dInh duo ng, nhung no kho ng fho
khIo n cho mo I nguo I bIo f fIo f cho hoa c nga n kho ng cho nguo I fa
hu y hoa I su c kho o qua vIo c a n uo ng qua do . Tuong fu , mo f chính
quyo n co fho cung u ng nhu ng fIo n nghI gIa o du c fhích da ng cho
mo I nguo I, nhung no kho ng fho khIo n mo I nguo I khaI fha c duo c
nhu ng co ho I na y.
To m Ia I, mo f so sa n pha m ca n fhIo f cho ha nh phu c Ia I fhuo c
vo cuo c so ng rIo ng hoa c no I fa I cu a mo f ca nha n. VIo c mo f nguo I
co fho da f duo c nhu ng sa n pha m do hay kho ng Ia fu y o nguo I a y.
Vo nhu ng sa n pha m do , chính quyo n chI co fho khuyo n khích vIo c
muu ca u ha nh phu c mo t ca cb gia n tic p ba ng ca ch fa c do ng do n
ca c dIo u kIo n bo n ngoa I hoa c dIo u kIo n chung cu a do I so ng ca
nha n nha m cung u ng cho ca nha n a y mo f so ha ng ho a kInh fo va
chính frj.
Ca c sa n pha m chính frj Ia nhu ng fhu duo c IIo f ko frong pha n
252
mo da u cu a HIo n pha p My . No u con nguo I so ng frong mo f xa ho I
vo n co ng ba ng, co fhanh bình ca frong Ia n ngoa I, va muo n dom
Ia I fu do cho ca c co ng da n, fhì ho da co duo c nhu ng dIo u kIo n
chính frj do muu ca u ha nh phu c. Ða y Ia fruo ng ho p cu a fho ky 18
va nay cu ng va y.
Ðo co mo f cuo c so ng fo f do p, con nguo I cu ng ca n mo f nguo n
cung ca p ho p Iy nhu ng sa n pha m kInh fo ma chu ng fa o fha nh cu a
ca I hoa c nho cu a ca I dom Ia I – nhu ng mo n nhu ca c phuong fIo n
sInh fo n, ca c fIo n nghI va ca c fIo n Io I cho cuo c so ng, cha m so c y fo
va ba o vo su c kho o, ca c co ho I gIa o du c, ca c co ho I gIa I frí va
nhIo u fho I gIan ra nh kho ng pha I Iao do ng. Quyo n fhu da c nhu ng
sa n pha m kInh fo a y hIo n nhIo n Ia mo f pha n cu a quyo n muu ca u
ha nh phu c.
Trong fho ky 18, nhu ng nguo I co fa I sa n da ng ko da so hu u
hoa c fIo p ca n duo c nhu ng sa n pha m a y cho mình cu ng nhu gIa
dình. Ðo do no u chính quyo n ba o vo fa I sa n cu a ho |fu c Ia dIo n
sa n), fhì no da ba o da m cho ho ca c dIo u kIo n kInh fo do muu ca u
ha nh phu c. ÐIo u na y co fho gIa I fhích dIo u suy nghI cu a Jofforson
khI fhay fho fu “fa I sa n” ba ng “muu ca u ha nh phu c”. Cha c cha n
ra ng, cu m fu fhay fho a y bao ha m dIo u do va hon fho nu a: no bao
go m nhu ng dIo u kIo n kInh fo cu ng nhu chính frj ca n pha I co .
??. CO NG H¡ ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbu ng pba t ngo n nba n Co ng sa n /uo n tricb Ja n Kar/ Marx
nbu /a ca p tba m quyc n to i ba u cbo nbu ng quan Jic m cu a bo .
Nbung to i tu bo i Marx nguyc n tbu y tbì ra sao. Co pba i o ng a y Ja
pba t kic n ra y tuo ng co ng bu u ca c tu /ic u sa n xua t: Co nba tu
tuo ng na o kba c Ja Jc ra y tuo ng oc mo t xa bo i pbi giai ca p kbo ng:
G.P.
253
C.P. fha n mo n,
Y nIo m co ng hu u fu IIo u sa n xua f, ma fo I cho ra ng ba n muo n
no I fo I ca c co ng xuo ng, ma y mo c, va ca c phuong fIo n sa n xua f
kha c, hoa n foa n kho ng pha I mo f pha f mInh cu a KarI Marx, ma
cu ng chua co aI nha n dIo u na y Ia cu a mình. Quyo n so hu u va kIo m
soa f chung da duo c bIo n ho frong fa c pha m Pcpub/ica |“Co ng
ho a”) cu a PIafo o fho ky 5 fruo c CN, Utopia |“Co I kho ng fuo ng”)
cu a Thomas Moro na m 1516 va Tbc City oj GoJ |“Tha nh pho cu a
Thuo ng do ”) na m 1612. Y nIo m co ng hu u duo c ca c fa c gIa fro n
ga n IIo n vo I co ng ba ng, ba c a I, bình da ng gIu a nguo I va nguo I, va
phu c Io I cho co ng do ng nhu mo f do I kha ng vo I Io I ích ca nha n. Ho
fIn ra ng no u ca c phuong fIo n do sInh so ng va ha nh phu c na m
frong fay co ng do ng, fhì foa n co ng do ng so huo ng Io I fu nhu ng
phuong fIo n do .
Iy fhuyo f Marx vo n cho ra ng ca c gIaI ca p xa ho I fa f yo u so da n do n
da u franh gIaI ca p cu ng da duo c no I ro frong Pcpub/ica cu a PIafo:
“Vì tbu c ra ba t ky tbj quo c na o, Ju nbo Jc n Ja u, cu ng bj cbia /a m
bai, mo t /a tbj quo c cu a nguo i ngbc o, oa mo t cu a nguo i gia u. bo
/uo n co cbic n tranb oo i nbau”.
Chính vì do fra nh cuo c chIo n do ma PIafo nha f djnh ra ng
nhu ng nguo I ca m quyo n cu a quo c gIa Iy fuo ng na y kho ng duo c co
fa I sa n rIo ng, ma pha I so ng chung frong co ng do ng, chIa so mo I
fhu , fha m chí Ia a n uo ng chung frong nhu ng da I sa nh co ng co ng.
No u nhu ng nguo I ca m quyo n, hoa c ko ba o vo , co fa I sa n, fhì quo c
gIa, fhoo PIafo, so bj do I ma f vo I su su p do . O ng vIo f:
“Nbung nc u bo co Juo c nba cu a boa c Ja t Jai boa c tic n ba c ric ng cbo
bo , bo sc tro tba nb nbu ng qua n gia bay o ng cbo ng tbay oì /a nguo i
ba o oc , sc /a nbu ng kc tbu oa ba o cbu a tbay oì /a Jo ng minb cu a ca c
co ng Ja n, bo sc tbu gbc t oa bj tbu gbc t, a m muu oa bj muu pba n, bo
254
sc so ng cuo c Jo i trong no i kinb boa ng oì ca c kc tbu trong nuo c, bon
/a kc tbu tu bc n ngoa i, oa gio pbu t su p Jo cbo cbinb bo oa cbo ca
quo c gia, sc ga n trong ta m tay”.
NhIo u fa c gIa co va hIo n da I fruo c Marx, fa m ko mo f íf nhu
ArIsfofIo, PIufarch, Roussoau, MonfosquIou va CIbbon, da no I vo
da u franh gIaI ca p nhu mo f ho qua fa f yo u cu a su pha n chIa quo c
gIa fha nh nhu ng nguo I gIa u va nhu ng nguo I ngho o.
Trong fho ky 17 va 18, co nhu ng nha fu fuo ng rIo ng Io do xua f
y fuo ng fa p fho ho a ca c co ng xuo ng, ma y mo c va ca c fu IIo u sa n
xua f kha c nhu mo f gIa I pha p cho va n do na y. Nhung do n cuo I fho
ky 18 fhì fra o Iuu co ng hu u ho a mo I ba f da u Io n ma nh. Co haI Iy
do cho su vIo c na y: cuo c Ca ch ma ng Pha p va nhu ng ma f xa u hIo n
nhIo n cu a ho fho ng xí nghIo p va fra o Iuu co ng nghIo p ho a. Crachus
Ðabouf
|1)
va nhu ng Ia nh da o ca nh fa kha c cu a Ca ch ma ng Pha p
ho ha o chu nghIa Co ng sa n, bình da ng kInh fo va fIo u hu y fa I sa n
ca nha n. CIaudo Honry SaInf- SImon va CharIos IourIor cu ng u ng
ho no n kInh fo co ng hu u, gIo ng nhu Roborf Ovon bo n Anh, mo f
nha fu fhIo n va sa n xua f ra f fha nh da f da dI fhoo chu nghIa Co ng
sa n. Ta f ca nhu ng chuyo n na y da xa y ra nhIo u fha p nIo n fruo c
khI Marx va ÐngoIs djnh hình Iy fhuyo f cu a ho .
ÐngoIs fu ng no I ra ng ha u ho f nhu ng fu fuo ng Io n cu a chu
nghIa xa ho I do u co fho fìm fha y o nhu ng nguo I xa ho I chu nghIa
“kho ng fuo ng” ha ng da u – SaInf SImon, IourIor va Ovon. Vo
pha n Marx, haI kha m pha ma o ng nha n Ia cu a mình Ia “quan
nIo m duy va f vo Ijch su va bí ma f cu a sa n xua f fu ba n chu nghIa
fho ng qua gIa frj fha ng du.” Tuy nhIo n, ÐngoIs chu ng fo ra ng
Ovon da dI fruo c chu nghIa Marx frong vIo c no I ra ng co ng nha n
(1ì
Gruchus Bubeuj (1760 – 1707ì. ta c gia cbinb trj nguo i Pba p.
255
bj bo c Io f duo I cho do fu hu u vo fu IIo u sa n xua f.
Ngay ca fhuyo f duy va f Ijch su – Iy fhuyo f cho ra ng ca c yo u fo
kInh fo dIo u khIo n Ijch su – cu ng co nhIo u ko fIo n ho . Tuy nhIo n
cu ng pha I no I ra ng chính su frIo n khaI Iy fhuyo f cu a Marx da Ia n
da u fIo n fa o cho no mo f fa m co . Chính nhu ng gì Marx da Ia m vo I
nhu ng y fuo ng do xua f bo I ca c fa c gIa fruo c do da fa o ra a nh
huo ng nhu fa fha y nga y nay.
Marx fIo p fhu Iy fhuyo f vo da u franh gIaI ca p, Iy fhuyo f vo
¦nguo n go c| Iao do ng cu a gIa frj, va nhu ng ha u fhua n ca n ba n cho
Iy fhuyo f cu a mình fu kInh fo gIa nguo I Anh ÐavId RIcardo
|2)
,
nhung ru f ra nhu ng ko f Iua n hoa n foa n kha c. Cuo n Princip/cs oj
Economics anJ Taxation |“Ca c nguyo n Iy cu a kInh fo ho c va fhuo
kho a”; 1817) cu a RIcardo ma Marx da su du ng ra f nhIo u, Ia fa c
pha m pha n fích va bIo n ho ma nh mo nha f cho chu nghIa Tu ba n.
Cuo n Capita/ |Tu ba n) cu a Marx, 50 na m sau, Ia I Ia mo f Iy gIa I
sa u ro ng vo chu nghIa Tu ba n, vo I ko f Iua n ba ng mo f fIo n doa n
ra ng chu nghIa na y fa f yo u so su p do va bj fhay fho ba ng cho do
co ng hu u va co ng qua n.
Nhu frIo f gIa A.N. WhIfohoad da fu ng no I, nhu ng fu fuo ng
quan fro ng nha f fhì da duo c do ca p fu fruo c bo I nhIo u nguo I ma
ho vo n kho ng va ch ra ho f duo c ca c ho qua va nhìn fha y ho f fa m
quan fro ng cu a ca c fu fuo ng do . Tha nh qua cu a Marx Ia o cho da
fo ng ho a nhu ng fu fuo ng cu a nguo I kha c vo I nhu ng fu fuo ng cu a
chính mình va do xua f duo c mo f chuong frình ca ch ma ng ma no ,
va n fIo p fu c a nh huo ng ma nh mo fo I fho gIo I.
(2ì
DuriJ RicurJo (1772 – 1S2Jì nba kinb tc bo c nguo i Anb.
256
?8. VK CH¡ NGHÏA CO NG SA N
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ca c nba /a nb Ja o Co ng sa n Jua ra nbu ng tuyc n bo oc su boa n
tbic n cu a xa bo i co ng sa n oa cbic n tba ng ta t yc u cu a no Jo i oo i
cbu ngbìa tu ba n. Ho tbuo ng oic n Ja n nbu ng ta c pba m cu a Kar/
Marx oa FricJricb Engc/s nbu nguo n cung ca p co so kboa bo c cbo
nbu ng tuyc n bo cu a bo . Ta i sao Marx oa Engc/s /a i ngbì cbu
ngbìa Co ng sa n /a cbc Jo to t nba t oa sc ta t yc u cbic n tba ng:
H.T.B.
H.T.Ð. fha n mo n,
Marx va ÐngoIs quan nIom rang Ijch su chI Ia Ijch su dau franh
gIaI cap. CIaI cap fhong frj Iuon Iuon su dung guong may quyon Iuc
chính frj do bao foan nhung quyon IoI cua ho va khong cho nhung
gIaI cap khac. Trong fruong hop nay, nha nuoc Ia cong cu chuyon
chính cua gIaI cap fhong frj. ChI khI nao nha nuoc bj xoa bo va mof
xa hoI phI gIaI cap fhuc su duoc hình fhanh, fhì nhan IoaI moI buoc
vao mof fhoI ky fu do va song chung hop fac. Iuc do Ijch su IoaI
nguoI, nhu Ia Ijch su cua dau franh gIaI cap moI cham duf.
Nhu ng buo c fIo n Ijch su dI fo I vIo c fhu c hIo n gIaI doa n cuo I cu ng
cu a chu nghIa Co ng sa n duo c frình ba y nhu fa f yo u. Mo I buo c dI Ia I
duo c xom nhu mo f fIo n bo so vo I ca I fruo c do . Ðo Ia Iy do fa I sao
Marx va ÐngoIs nhIof IIof cong nhan chu nghIa fu ban va cong
nghIo p ho a nhu mo f buo c dI Io n ro ro f. VIo c Ia f do cho do phong kIo n
va ca c dja chu , va vIo c gIo I frung Iuu fhuong nghIo p, gIaI ca p fu sa n,
Io n na m quyo n Ia khu c da o da u ca n fhIo f cho buo c pha f frIo n ko fIo p.
Marx va ÐngoIs xom nha nuo c fu sa n Ia gIaI doa n fa m fho I,
chuyo n fIo p. Trong gIaI doa n na y, kho I qua n chu ng co ng nha n,
gIaI ca p vo sa n, bj fuo c doa f dI nhu ng sa n pha m do Iao do ng cu a
257
ho fa o ra vì nhu ng fa I sa n sInh Io I fhuo c quyo n so hu u cu a nhu ng
ca fho . Co f fu y cu a cuo c Ca ch ma ng Co ng sa n ma ho du kIo n Ia
fuo c doa f fa I sa n sInh Io I na y kho I ba n fay ca nha n va da f chu ng
duo I quyo n kIo m soa f cu a nha nuo c.
Mu c fIo u na y duo c no I ra f co ng khaI frong Tuyc n ngo n cu a
Ða ng co ng sa n. Nhung chính IonIn
|1)
, frong fa c pha m Nba nuo c
oa Ca cb ma ng, mo I Ia nguo I Ia m ro ca c bIo n pha p ca n fIo n ha nh
do da f fo I cuo c ca ch ma ng Co ng sa n.
Ða u fIo n, IonIn chu fruong “nhu ng cuo c fa n co ng ho a bình va
fIo n bo cu a chu nghIa xa ho I.” Nhu ng cuo c fa n co ng na y dua fo I
mo f Ioa f nhu ng bIo n pha p pha p cho duo c fhIo f ko nha m Ia m suy
yo u ca c quyo n so hu u va Ia m cho nha nuo c fu sa n mong manh
hon. Nhung do Ia f do fra f fu hIo n co mo f ca ch du f khoa f va vInh
vIo n fhì ca n co mo f cuo c ca ch ma ng ba o Iu c. Nha nuo c fu sa n
kho ng duo c coI nhu so fu no fIo u vong.
Sau cuo c ca ch ma ng na y Ia mo f no n chuyo n chính cu a gIaI ca p
vo sa n. Trong gIaI doa n na y, o mo f mu c pha f frIo n fha p cu a chu
nghIa Co ng sa n, fa I sa n sInh Io I so duo c fa p frung frong fay nha
nuo c, bo pha n co nhIo m vu dIo u ha nh do I so ng kInh fo fhoo quI
Iua f: Ia m fhoo na ng Iu c, huo ng fhoo Iao do ng va mu c do ng go p.
Chính nha nuo c na y, nha nuo c vo sa n, duo c coI nhu so fu fIo u
vong, da n do n frình do pha f frIo n cao hon cu a chu nghIa Co ng
sa n – do Ia xa ho I phI gIaI ca p dích fhu c.
Y kIo n duy nha f cu a IonIn vo fho I dIo m du ba o dIo u na y co fho
xa y ra Ia doa n va n sau:
“Nba nuo c sc co tbc tu tic u oong boa n toa n kbi xa bo i Ja tbu c bic n
Juo c qui /ua t na y. “/a m tbco na ng /u c, buo ng tbco nbu ca u”, ngbìa
(1ì
VIuJimir ¡Iyich Lenin (1S70 – 1024ì. /a nb tu ca cb ma ng Nga. 8a ng /a p Lic n
bang Xo oic t oa /a nb Ja o cuo c ca cb ma ng Ja ng Bo/cbcoik oa o tba ng Muo i, 1017.
258
/a kbi con nguo i Ja qucn oo i oic c cba p ba nb ca c qui /ua t ca n ba n
cu a Jo i so ng xa bo i, oa /ao Jo ng cu a bo co na ng sua t cao Jc n Jo bo
tu nguyc n /a m oic c lheo nu ng Iu c cu u mình”.
?9. “CH¡ NGHÏA XA HO ¡ T¡K M T¡K N”
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i ngbc no i to i tbua t ngu “cbu ngbìa xa bo i tic m tic n” boi
nbic u trong oa i na m qua. Trong cbu ng mu c to i co tbc bic u, Jo /a
mo t cbic u ba i Jc ga y ba t Jo ng o mo t so nguo i cbo ng Jo i /a i nbu ng
ca i ca cb kinb tc oa xa bo i Juo c tic n ba nb o My tu 10JJ. To i cbo
ra ng y “tic m tic n”/a no i to i su pba t tric n Ja n Ja n cu a nbu ng ca i
ca cb na y. Nbung co n cbu “cbu ngbìa xa bo i” tbì muo n no i to i Jic u
gì: To i kbo ng nbìn ra ca i gì co tinb xa bo i cbu ngbìa trong nbu ng
cbuyc n nbu ba o bic m xa bo i oa qui Jjnb oc co ng ngbic p oa /ao
Jo ng. Ta t ca nbu ng Jic u na y kbo ng pba i /a nbu ng ca i tic n trong
kbuo n kbo cbu ngbìa Tu ba n sao: Tbua t ngu “cbu ngbìa xa bo i
tic m tic n”co y ngbìa tbua n /y gì, nc u no co :
P.G.
P.C. fha n mo n,
Trong fho ky na y, va da c bIo f 30 na m qua
|1)
, ca c no n da n chu
phuong Ta y da fho ng qua mo f chuong frình fho cho ho a kInh fo
va xa ho I da y fham vo ng. Nga y nay chu ng fa da coI Ia nhu ng
chuyo n duong nhIo n nhu ba o hIo m fha f nghIo p, fro ca p fuo I gIa ,
Iua f vo Iuong fo I fhIo u, va ca c Ioa I co quan nha nuo c dIo u fIo f hoa f
do ng kInh fo . Nhu ng bIo n pha p mo I a y da co fa c du ng chuyo n ho a
(1ì
Ta c gia oic t Jo ng na y na m 1061.
259
do I vo I no n kInh fo – mo f fa c du ng vu a duo c cha o do n vu a bj
cho ng do I.
NhIo u nguo I u ng ho nhu ng bIo n pha p mo I na y cho ra ng chu ng da
ca I ca ch va fha m chí cu u va n cho do fu ba n chu nghIa. Nhu ng chính
sa ch mo I, ho ba o, da xo a bo nhu ng ba f co ng va phI nha n fu ng fra n
nga p frong chu nghIa Tu ba n fho ky 19. Nhu ng bIo n pha p an sInh xa
ho I cu ng khIo n chu nghIa Tu ba n hu u hIo u hon ba ng ca ch ba o da m
su c mua du ma nh do mua ca c sa n pha m cu a no n sa n xua f, va gIa
fa ng kIo m soa f kInh fo do nga n cha n nhu ng cuo c suy fhoa I faI ha I.
Nhung nguoI chong doI cho rang nhung chính sach moI nay
dang dan chung fa vao con duong dI don chu nghIa Xa hoI bang
nhung buoc cham raI va hau nhu khong aI nhan ra – fu do moI co
fon goI “chu nghIa xa hoI fIom fIon”. ÐIou chung fa co hIon nay, ho
noI, Ia mof “non kInh fo hon hop da fhanh phan” - co phan fu ban
chu nghIa va co phan xa hoI chu nghIa. Ho o rang kof qua sau cung
cua caI nay so Ia mof non kInh fo hoan foan xa hoI chu nghIa,
frong do nha nuoc so huu va dIou hanh moI fu IIou san xuaf.
Nhu ng nguo I xa ho I chu nghIa da n chu o n ho a fu Ia u da chu
fruong mo f chuong frình fIo m fIo n vo an sInh kInh fo nhu va y va
nhu ng ca ch kIo m soa f nhu mo f con duo ng do dI fo I chu nghIa Xa
ho I ma kho ng ca n do n ca ch ma ng ba o Iu c. O Anh, da y Ia chính
sa ch cu a da ng Xa ho I chu nghIa IabIan va da ng Iao do ng. Ta I
My , chuong frình Nov ÐoaI cu a IrankIIn Ð. RoosovoIf da fho cho
ho a mo f Ioa f nhu ng bIo n pha p an sInh, ma fhoo Ia nh fu xa ho I
da n chu Norman Thomas
|2)
, da fu ng duo c do xua f frong Cuong
IInh cu a Ða ng Xa ho I na m 1932.
(2ì
Normun Thomus (1SS4 – 106Sì. nba ca i ca cb oa cbinb trj gia nguo i My .
260
Cho do n ga n da y, nhu ng nguo I chu fruong phuong ca ch fIo m
fIo n da nghI vo “chu nghIa Xa ho I TIo m fIo n” Ia fIo m fIo n suo f
con duo ng dI fo I no n kInh fo hoa n foa n xa ho I chu nghIa, frong do
co ca vIo c fIo u hu y so hu u ca fho ca c phuong fIo n sa n xua f. Thu c
fo , ho cha p nha n no n kInh fo ho n ho p ma hIo n dang hoa f do ng
hu u hIo u o phuong Ta y nhu Ia mo f fIo m ca n hu u hIo u do I vo I ca c
Iy fuo ng xa ho I va va n co ga ng ca I ca ch kInh fo ma nh hon nu a do
fIo n ga n hon do n nha nuo c phu c Io I ma ho mo uo c.
Nguo c Ia I, nhIo u pha f ngo n nha n cu a chu nghIa Tu ba n
cu ng da cha p nha n mo f nha nuo c phu c Io I. Chính phu Ða o
fhu Anh da fa n do ng va mo ro ng nhu ng bIo n pha p an sInh
xua f pha f fu ca c chính phu Iao do ng va Tu do. Ta I My , chính
phu cu a da ng Co ng ho a da do ng y va fIo n ha nh nhIo u bIo n
pha p duo c do xua f bo I chính phu Ða n chu frong nhu ng na m
fu 1932 do n 1952. Nhu fho , Ijch su co vo da fa o ra nhu ng ba n
do ng ha nh ky Ia ngoa I y muo n, frong do nhu ng nguo I xa ho I
chu nghIa duo ng nhu cha p nha n so hu u ca fho vo fu ba n cu ng
vo I Io I nhua n fu fu ba n do , va nguo I fu ba n chu nghIa cha p
nha n ca c bIo n pha p an sInh vo n fa o fha nh nhu ng mu I fIo n
co ng va o Io I nhua n cu a ho .
Sau cu ng, chu ng fa do I ma f vo I haI ca u ho I fhon cho f:
|1) IIou co fho ngan khong cho “chu nghIa Xa hoI fIom fIon” cua
30 nam qua fIon dan fhoo con duong don chu nghIa Xa hoI hoan
foan hay khong7
Mof so nguoI ung ho non kInh fo hon hop nghI rang co fho Iam
duoc chuyon do, nhung cung co nhung nguoI raf o ngaI chuyon non
kInh fo hon hop faf you so fha nh chu nghIa Cong san.
|2) Mo f cho do Tu ba n chu nghIa dích fhu c co fho fhay fho no n
kInh fo ho n ho p ba ng ca c xu huo ng Xa ho I chu nghIa hay kho ng7
261
To I nghI ra ng co fho fhu c hIo n dIo u na y no u chu ng fa phu c ho I
quyo n so hu u va Ian fo a su so hu u ca fho vo fu ba n ca ng ro ng ra I
ca ng fo f. Chu ng fa co fho da f fo I co ng ba ng va an sInh kInh fo
cho fa f ca mo I nguo I, no u mo I co ng da n so hu u du fu ba n do co
duo c do c Ia p va quyo n Iu c kInh fo .
80. CH¡ NGHÏA XA HO ¡ OA N CH¡ VA CH¡ NGHÏA XA
HO ¡ CO NG SA N
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i tbuo ng ro i tri Jo su su Ju ng kbo ng pba n bic t bai tbua t
ngu “cbu ngbìa Co ng sa n” oa “cbu ngbìa Xa bo i”. Cbu ng tbuo ng
Juo c Ju ng cu nbu cbu ng no i oc cu ng mo t cbuyc n. Nbung bìnb
nbu co su kba c bic t quan tro ng giu a cbu ngbìa Xa bo i Da n cbu ta i
nbu ng nuo c Ta y A u oa cbu ngbìa Co ng sa n kic u Marx. Pba i cba ng
Jic u na y co ngbìa /a co bai /oa i cbu ngbìa Xa bo i – co tinb Da n
cbu oa co tinb Co ng sa n: Hoa c cbl co mo t trong bai tra o /uu cbinb
trj no i trc n /a tbu c su “xa bo i cbu ngbìa”:
V.F.
V.I. fha n mo n,
Nhung nguoI ung ho chu nghIa Xa hoI IaI raf khac nhau vo ba
van do Ia noI dung cua chu nghIa Xa hoI, phuong cach do daf foI no
va cach dIou hanh no vo maf chính frj mof khI no duoc fhIof Iap.
Vo ba va n do a y, quan dIo m cu a Marx va ÐngoIs frình ba y
frong Tuyc n ngo n cu a Ða ng co ng sa n va ca c fa c pha m kha c va n
Ia Iy fhuyo f xa ho I chu nghIa chính fho ng.
Vo ma f kInh fo , nhu ng nguo I MarxIsf cho ra ng chu nghIa Xa
ho I bao go m su co ng hu u mo I fu IIo u sa n xua f. Thoo quan dIo m cu a
262
ho , cho do fu hu u vo fu IIo u sa n xua f da da n do n vIo c bo c Io f ca c
gIaI ca p Iao do ng, Io I nhua n kIo m duo c bo I nhu ng ca fho so hu u fu
ba n Ia mo f “su gIa fa ng kho ng xu ng da ng” ro I dI do n cho go I do Ia
a n ca p. KhI fa f ca fu ba n do u do nha nuo c so hu u fhì so kho ng co
Io I nhua n rIo ng fu frong no n kInh fo xa ho I chu nghIa – kho ng co
“fhu nha p fu fa I sa n”. Mo I fhu nha p ca nha n do u duo I da ng fIo n
Iuong fra co ng Iao do ng hoa c djch vu cung ca p cho nha nuo c.
Vo ma f chính frj, Tuyc n ngo n cu a Ða ng co ng sa n do xua f mo f
Ioa f nhu ng bIo n pha p do fIo n co ng fích cu c va o fa I sa n ca fho .
Nhu ng bIo n pha p na y, co fho fhu c hIo n mo f ca ch ho a bình fho ng
qua nhu ng hoa f do ng pha p cho da n chu . Tuy nhIo n, fhoo quan
dIo m do , cuo c ca ch ma ng xa ho I chu nghIa fro n vo n chI co fho da f
duo c ba ng ba o Iu c va cuo ng ba ch Ia f do no n kInh fo fu ba n chu
nghIa. KhI fhu c hIo n duo c dIo u na y, nhu o Nga na m 1917, nha
nuo c xa ho I chu nghIa so hình fha nh.
Ðang fhuaf ngu “nha nuoc xa hoI chu nghIa”, nhung nguoI MarxIsf
muon noI foI mof “non chuyon chính vo san.” Ho khong xom day Ia
hình fhuc Iy fuong cua chu nghIa Cong san. ÐIou do fhuoc vo fuong
IaI, khI nha nuoc fu fIou vong va con nguoI so song chung hoa bình,
khong co chính quyon ap cho fhoo baf cu kIou nao.
Mo f hình fhu c fhoa f Iy kho I chu nghIa Marx chính fho ng, vo
ma f chính frj, Ia chu nghIa Xa ho I Ða n chu . Nhu ng nguo I xa ho I
chu nghIa o Anh va My , nhu Norman Thomas va John Sfrachoy,
fIn ra ng chu nghIa Xa ho I hoa n foa n co fho da f duo c ba ng phuong
fhu c ho a bình. Thoo ho , nhIo u no I dung cu a chu nghIa Xa ho I da
da f duo c ba ng ca c bIo n pha p an sInh da duo c fho cho ho a fa I Anh
va My frong 50 na m qua. Ho cu ng fIn ra ng mo f no n kInh fo hoa n
foa n xa ho I chu nghIa fhì phu ho p vo I no n da n chu chính frj va
kho ng nha f fhIo f pha I ga n IIo n vo I no n chuyo n chính vo sa n. Tu
do , ho kho ng fha y co nhu ca u muo n nha nuo c fu fIo u vong, vì chu
nghIa xa ho I da n chu so dom Ia I cho con nguo I su fu do ro ng ra I.
263
Su fhoa f Iy fhu nhì da duo c no u ra ga n da y bo I ha u ho f ca c
da ng xa ho I chu nghIa o Ta y A u. Ho da djnh nghIa Ia I nhu ng
nguyo n Iy ca n ba n cu a chu nghIa xa ho I. Thay vì ko u go I xo a bo so
hu u va Io I nhua n ca fho , ho cha p nha n nhu ng dIo u na y fo n fa I
bo n ca nh khu vu c kInh fo quo c doanh. Thoo quan dIo m na y, no n
kInh fo nhIo u fha nh pha n hIo n fa I cu a nha nuo c phu c Io I – nu a
co ng nu a fu- Ia chu nghIa Xa ho I Ða n chu . No da f fo I mu c fIo u cu a
chu nghIa Xa ho I – fình fra ng an sInh kInh fo cho mo I nguo I-
fho ng qua su ko f ho p ca c phuong ca ch fu ba n va xa ho I chu nghIa.
81. Q¡O C G¡A PH¡ C LO ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbu ng nba bu ng bic n oa ta c gia kbuynb bu u oa ba o tbu tbuo ng
xuyc n ba i ba c ca i ma bo go i /a “quo c gia pbu c /o i”. Ðic u na y Juo c coi
nbu Jang it nbic u kbicb ba c ca cb Jic u ba nb quo c gia bic n nay.
Nbung “pbu c /o i” tbì co gì Ja ng kbicb ba c: Kbo ng pba i pbu c /o i co ng
co ng Jang Juo c coi /a mu c tic u cu a mo i cbinb quyc n Juo c Jic u ba nb
to t bay sao: Pba i cba ng nbu ng nba pbc bìnb a y muo n Jc xua t mo t
“quo c gia kbo ng pbu c /o i”nbu mo t gia i pba p tbay tbc : Hay /a bo
pba n Jo i ca cb tbu c tbco Juo i mu c tic u pbu c /o i co ng co ng:
J.A.
J.A. fha n mo n,
Pha n mo da u cu a HIo n pha p My co no u ra vIo c fa ng fIo n “phu c
Io I chung” nhu mo f frong nhu ng mu c fIo u chính cu a chính quyo n.
Nhung nhu FcJcra/ist Papcrs |“Ho so IIo n bang”)
|1)
va nhu ng bình
(1ì
FeJeruIisl Pupers /a mo t ta p tic u /ua n cu a A/cxanJcr Hami/ton, Jobn Jay oa
Jamcs MaJison trìnb ba y nbu ng /ua n Jic m u ng bo mo t cbinb quyc n /ic n bang,
xua t ba n na m 17S7 ta i Ncu York nba m kc u go i pbc cbua n Hic n pba p My .
264
Iua n kha c vo HIo n pha p da chI ro , nhu ng nha Ia p quo c cu a My
kho ng quan nIo m phu c Io I chung fhoo fhua f ngu kInh fo , ho cu ng
kho ng nghI ra ng chính quyo n pha I no Iu c ba o da m ra ng mo I
nguo I do u duo c sung fu c vo kInh fo .
ChI frong fho ky na y dIo u do mo I fro fha nh nguyo n fa c ha u
nhu kho ng ba c bo duo c cu a chính sa ch co ng, va nha nuo c pha I
Ia m mo I ca ch do ba o da m an sInh kInh fo cho da n chu ng. Trong y
nghIa na o do , nguyo n fa c na y da duo c du IIo u frong Tuyo n ngo n
Ðo c Ia p nuo c My vo n fuyo n bo ra ng mo I con nguo I do u co quyo n
duo c “so ng, fu do va muu ca u ha nh phu c,” va ca c chính quyo n duo c
fhIo f Ia p do “ba o da m nhu ng quyo n do .” Vì ha ng ho a kInh fo Ia
ca n fhIo f cho vIo c muu ca u ha nh phu c, cu ng nhu muu ca u cuo c
so ng va fu do, no n mo f chính quyo n pha I da y ma nh an sInh kInh
fo cho mo I nguo I da n nha m ba o da m cho ho nhu ng quyo n ca n ba n
a y. Ca c chính quyo n co co ga ng Ia m vIo c na y da fa o ra ca I ma
nga y nay chu ng fa go I Ia “quo c gIa phu c Io I”.
NoI chung, co hay kho ng con duong do day manh an sInh kInh
fo cho moI nguoI frong mof xa hoI: |1) fhong qua su phan phoI rong
raI don hof suc quyon so huu faI san sInh IoI; |2) fhong qua su phan
phoI rong raI don hof suc nhung fhu fuong duong voI faI san sInh
IoI. Nhung “fhu fuong duong” nay bao gom Iuong bong, fro cap, bao
hIom du IoaI, cham soc suc khoo, co hoI hoc hanh, cac phuong fIon
gIaI frí va fron hof, fhoI gIan rong raI cho cac hoaf dong gIaI frí.
Ða y ma nh an sInh kInh fo chung fhoo ca ch fhu nha f chính Ia
Iy fuo ng Tu ba n chu nghIa. Tuy nhIo n, ca ch fhu haI Ia I chIo m uu
fho fa I nhu ng nuo c co ng nghIo p sung fu c va fIo n fIo n vo ky fhua f
fro n fho gIo I nga y nay – fa f ca nhu ng nuo c do do u Ia “nhu ng quo c
gIa phu c Io I” nhu Cunnar MyrdaI, nha kInh fo va xa ho I ho c Thu y
ÐIo n da chI ra frong fa c pha m BcyonJ tbc Wc/jarc 8tatc |“Cao
hon quo c gIa phu c Io I”).
265
82. T¡ OO NG HO A: PH¡ C HAY HO A?
Tbua tic n sì AJ/cr,
O mo t tbo i Ja i na ng sua t cao, kbi ma nc n kinb tc sa n xua t ra
nbic u ba ng bo a cbua tu ng tba y, cbu ng to i ngbc Co quan tbo ng kc
/ao Jo ng cbo ra ng “ma t oic c /a m Jo tu Jo ng bo a” Jang /a m gia m
Ji 200.000 cbo /a m mo i na m trong ca c nga nb co ng ngbic p. Pba i
cba ng tìnb tra ng Juo c go i /a “ma t oic c /a m” na y cbl /a nba t tbo i
oa no co tbc Juo c bu Ja p ba ng na ng sua t cao bon oa nbu ng /oa i
co ng a n oic c /a m mo i, Jc tu Jo ng bo a sau cu ng sc na ng cao, tbay
oì ba tba p, so /uo ng cbo /a m:Hay /a su “ma t oic c /a m Jo tu Jo ng
bo a” co ngbìa /a mo t gia m su t tbuo ng tru c so cbo /a m trong mo t
nc n kinb tc co na ng sua t nga y ca ng cao: Nc u nbu oa y tbì /u c Jo
“nbu ng nguo i ma t oic c” sc /a m gì:
K.F.
K.I. fha n mo n,
Tu 25 fho ky fruo c, frIo f gIa ArIsfofIo da ghI nha n ra ng Iao
do ng cu a con nguo I so fro no n kho ng ca n fhIo f no u co duo c nhu ng
co ng cu sa n xua f hoa n foa n fu do ng. “No u mo I co ng cu do u co fho
Ia m co ng vIo c cu a chu ng khI nha n duo c Io nh, hoa c ba ng ca ch
nha n ra dIo u ca n Ia m fruo c sa n sa ng… no u con fhoI fu do f va I va
no u ma nh phím fu choI da n ma kho ng ca n fo I mo f ba n fay dIo u
khIo n, fhì nhu ng nguo I Iao do ng so kho ng ca n do n nguo I phu c
djch va ca c chu no kho ng ca n fo I no Io nu a.” Tình fra ng hoa n
foa n fu do ng ho a gIo da Ia mo f kha na ng co fhu c va fha m chí da
Ia mo f fhu c fo fa I mo f so nha ma y. Tuy nhIo n, vIo n ca nh mo f no n
sa n xua f ba m-nu f fu ng co vo ra f da ng mo uo c na y, cu ng da ng so
do I vo I chu ng fa nga y nay.
Iy do cu a ca m gIa c Io nga I na y Ia va n do nhu c nho I cu a vIo c
266
pha I Ia m gì vo I nhu ng con nguo I “vo co ng ro I ngho ” do fu do ng
ho a sa n xua f sa n sInh ra. Nhu ng va n do fuong fu nhu va y da xua f
hIo n nhIo u Ia n fu khI dIo n ra cuo c Ca ch ma ng co ng nghIo p va o
gIu a fho ky 18. Nhu ng pha f mInh frong nga nh do f va vIo c su
du ng ma y hoI nuo c da dua fo I nhu ng fhay do I mang fính ca ch
ma ng frong Io I so ng cu a con nguo I, va dI fo I no n va n mInh do fhj
ho a, co ng nghIo p ho a, fa p frung da n cu va na ng sua f cao hIo n
nay. Tuy nhIo n, nhu ng fho fhu co ng, vo n bj ma f vIo c vì nhu ng
pha f mInh mo I, Ia I cha ng fha y vuI suo ng gì fruo c vIo n fuo ng vo
mo f fho gIo I mo I fa o ba o na y. Ho da fra fhu ba ng ca ch do f pha
ma y mo c va du ng ba o Iu c vo I nhu ng nguo I cho ra ma y.
Nhu chu ng fa da duo c ho c o fruo ng, da y Ia mo f pha n u ng fhIo n
ca n, vì sau cu ng vIo c sa n xua f ba ng ma y da fa o ra so co ng a n vIo c
Ia m mo I Io n hon ra f nhIo u so vo I so cho Ia m bj no Ia y ma f dI.
Trong chu ng mu c na o do , fIo n frình na y cu ng da Ia p Ia I cu ng Iu c
vo I nhu ng fIo n bo co ng ngho frong fho ky 19 va 20. So co ng nha n
bj ma f vIo c do nhu ng phuong pha p mo I, vo Ia u da I, so duo c ca n
ba ng nhIo u hon bo I so co ng nha n co duo c cho Ia m mo I frong no n
kInh fo nga y ca ng fa ng fIo n va frong ra f nhIo u co ng vIo c djch vu
do nhu ng pha f mInh mo I fa o ra.
Tuy nhIo n, kho ng co fIo n bo na o xo a bo duo c vaI fro cu a con
nguo I frong vIo c gIu p cho ma y mo c Ia m duo c du ng chu c na ng cu a
chu ng. Thu c va y, nhu ng nguo I va n ha nh ma y Ia ra f quan fro ng
do I vo I nhu ng ma y mo c mo I do n no I fo n go I “nguo I va n ha nh
ma y” da do ng nghIa vo I fo n go I “co ng nha n”. Con nguo I da fro
fha nh nguo I dIo u khIo n ma y, fhay vì Ia Iao do ng fhu co ng nhu
fruo c da y.
Nhung ma f kha c, fu do ng ho a da xo a bo nhu ca u ca n co nguo I
dIo u khIo n ma y vì no kIo m soa f va dIo u chInh hoa f do ng cu a ma y
mo c fho ng qua nhu ng ma y vI fính. Hoa f do ng duy nha f co n quan
fro ng cu a con nguo I frong mo f nha ma y hoa n foa n fu do ng ho a Ia
267
vIo c fu duy cu a ca c chuyo n gIa, nhu ng nguo I Ia m cho ma y vI fính
dIo u khIo n ca c ma y mo c va na p fho m cho chu ng nhu ng fho ng fIn
va mo nh Io nh mo I.
No u xu huo ng fu do ng ho a nga y nay cu fIo p fu c fhì fha f kho
nhìn fha y cho Ia m mo I so fu da u sInh ra do fhay fho nhu ng co ng
vIo c da bj ma y mo c xo a bo vInh vIo n. Na ng sua f cao va n co fho
da f duo c ma Ia I fo n íf su c Iao do ng hon. Tu do ng ho a frong nhu ng
co ng vIo c ba n gIa y va djch vu khIo n vIo c chuyo n nhu ng co ng
nha n fha f nghIo p sang nhu ng nga nh ngho kha c fro no n kho hon.
Nhu ng con so va ha ng Io du c fro n ca c fa p chI phIo u hay phIo u fra
Iuong nga y nay cho fha y frí o c va ba n fay con nguo I nga y ca ng bj
Ioa I ra kho I nhu ng co ng vIo c ba n gIa y.
Vo I fình fra ng “ma f vIo c Ia m” vInh vIo n, fhì Iu c Iuo ng fha f
nghIo p nga y ca ng do ng a y Ia m sao fro fha nh nguo I fIo u fhu duo c7
CarI I. Sfovor ga n da y cho ra ng mo f xa ho I co so nguo I fha f
nghIo p nga y ca ng do ng fhì so ca n do n mo f cho do pha n pho I mo I,
fI nhu pha f cho mo I nguo I mo f so fom phIo u ha ng fha ng do mua
ha ng nhu yo u. Mo f do nghj kha c Ia ru f gIa m so nga y Ia m vIo c va
chIa so gIo Ia m vIo c frong fua n cho Iu c Iuo ng Iao do ng hIo n co .
Tuy nhIo n, dIo u na y du a fro n gIa djnh ra ng chI co n Ia I mo f íf
co ng vIo c do Ia m ba ng su c nguo I va no n kInh fo mo I chI fu do ng
ho a mo f pha n.
83. Q¡YK N S¡ O¡ NG T¡K N BA C
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tic n ba c Ja bj Ju tbu Janb ngo n pbc pba n cbc bai. “Lo ng mc
tic n /a co i rc cu a mo i xa u xa”nbu Kinb Tba nb no i. “Ba n kbo ng
tbc mua ba nb pbu c ba ng tic n” cu ng /a mo t Janb ngo n no i tic ng.
Tuy cbu ng ta ta n Jo ng oa tbco tbo i qucn Ja nba t tri oo i nbu ng
268
“su tbo ng tba i” nbu tbc , nbung Ja y kbo ng pba i mo t su ngo nga n
Ja y ca m tinb sao: Bo tic n ba c kbo ng pba i /a mo t yc u to ca n tbic t
cbo ba nb pbu c cu a ba t ky mo t Jo i so ng bìnb tbuo ng na o trong tbc
gio i na y sao: Ta t ca ca c nba tu tuo ng /o n Ja u co ba i ba c tic n ba c
bay cu a ca i oa t cba t nbu mo t Jic u xa u xa, pba i kbo ng:
D.P.
Ð.R. fha n mo n,
Tu xua, ArIsfofIo da pha n bIo f cu a ca I “nha n fa o” va “fu nhIo n”.
Thoo o ng, cu a ca I fu nhIo n go m ha ng fIo u du ng – fhu c pha m,
qua n a o, nha cu a, v.v… va ca c fu IIo u do sa n xua f ra chu ng. Nguo c
Ia I, fIo n ba c Ia cu a ca I nha n fa o. No chI hu u du ng frong vaI fro
co ng cu – mo f co ng cu do frao do I va do Iuo ng gIa frj cu a “cu a ca I
fha f”. Ca ch djnh nghIa fIo n Iuong “fhu c” fhoo su c mua cu a do ng
Iuong Ia ca ch va n du ng su pha n bIo f na y fhoo mo f ca ch hIo n da I.
ArIsfofIo cu ng nha n ma nh kha I nIo m vo nhu ng nhu ca u va f
cha f co gIo I ha n. Mu c fIo u du ng nghIa cu a hoa f do ng kInh fo , fhoo
o ng, Ia fhu da c du cu a ca I fhu c do gIa I quyo f nhu ng nhu ca u va f
cha f cu a gIa dình hay quo c gIa. Nhu ng nhu ca u a y Ia co gIo I ha n
va co fho fho a ma n vo I mo f kho I Iuo ng cu a ca I co gIo I ha n. Nguo c
Ia I, vIo c muu ca u cu a ca I chI vì muo n so hu u chu ng fhì kho ng co
gIo I ha n. VIo c na y fhuo ng co hình fhu c Ia fích go p ra f nhIo u fIo n
ba c, vo n do fích Iu y hon cu a ca I fhu c.
Su phan bIof can ban vo kInh fo gIua cua caI fu nhIon va nhan
fao co IIon quan don mof so nguyon fac dao duc. No gIa djnh rang
mof phuong fIon so co duoc gIa frj fuy fhoo vIoc chung phuc vu muc
fIou gì. TIon bac raf huu dung frong vaI fro phuong fIon frao doI
hoac do Iuong gIa frj, con cua caI vaf chaf huu dung frong vaI fro
mof phuong fIon do daf foI cuoc song fof hon, vì no phuc vu cho
vIoc duy frì cuoc song. Ðo do, vIoc muu cau cua caI vì muon so huu
269
cua caI – vIoc nay so dan foI vIoc fhoo duoI fIon bac- so Iam roI Ioan
ca nhan va cong dong vì no xom phuong fIon nhu muc dích.
No n frIo f ho c Iua n Iy fruyo n fho ng cu a chu ng fa co ng kích vIo c
fhoo duo I fIo n ba c, xom no nhu nguyo n nha n chính cu a dIo u a c
frong xa ho I Ioa I nguo I. Tuy nhIo n, mo f so fa c gIa da u ng ho quan
dIo m nguo c Ia I. Thí du , ChrIsfophor CoIumbus
|1)
da no I ra ng: “Va ng
Ia mo n dIo u ky . AI so hu u no so Ia m chu mo I fhu anh fa muo n.
Nho va ng, nguo I fa fha m chí co fho dua IInh ho n Io n fhIo n da ng.”
Va TIo n sI Johnson nha n ma nh ra ng “nguo I gIa u frong mo f xa
ho I va n mInh cha c cha n sung suo ng hon nguo I ngho o”. Va ra ng su
xa hoa Ia fo f co n ngho o do I Ia xa u.
TIo u chua n vo an sInh kInh fo va fIo n bo nga y nay co Io Ia
“fo ng sa n Iuo ng quo c gIa” va kho ng chI Ia fo ng fhu nha p fu Iuong
bo ng va fIo n vo n. ÐIo u na y go I nho do n fu fuo ng cu a Adam SmIfh
cho ra ng nguo n cu a ca I cu a mo f quo c gIa na m frong “fo ng sa n
pha m ha ng na m cu a da f daI va Iao do ng,” ma kho I Iuo ng na y co
fho fa ng, gIa m hoa c gIu nguyo n mo f mu c qua na m fha ng. Tu
fuo ng vo fo ng sa n Iuo ng quo c gIa fhuo ng dI IIo n vo I nha n djnh
ra ng fo ng sa n pha m fa ng fhì fo f cho no n an sInh cu a quo c gIa.
ÐIo u gIa djnh ca n ba n o da y so Io Ia “ca ng nhIo u ca ng fo f”. Su
gIa fa ng cu a fo ng sa n Iuo ng quo c gIa ro ra ng duo c xom Ia fo f do p
fu ba n cha f, no n so duo c fhoo duo I kho ng ngu ng, kho ng gIo I ha n.
Ða y gIo Ia Iu c vIo c sa n xua f va fIo u fhu duo c chu fro ng, chu kho ng
pha I vIo c fích Iu y fIo n ba c nu a. Nhung chu ng fa va n do I dIo n ca u
ho I vo da o du c ra ng, IIo u khI xom cu a ca I va f cha f Ia mo f mu c
dích fu fha n va Ia da u hIo u chu yo u cu a su sung fu c fhì co du ng
da n kho ng.
(1ì
Chrislopher CoIumbus (1461 – 1606ì. nba tba m bic m nguo i Y , kba m pba ra
Ta n Tbc Gio i oa o na m 1402.
270
84. B¡K N M¡NH CHO CH¡ PHÍ V¡K N TRO
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tu Tbc cbic n 2 cbu ng ta Ja cbìm nga p trong nbu ng cbuong
trìnb oic n tro ta i tbic t oa pba t tric n cbo nuo c ngoa i. Pa t nbic u
cbuong trìnb /oa i na y Ja co nbu ng kboa n ta ng bon /a nbu ng
kboa n cbo oay sc boa n tra trong tuong /ai. Co /y Jo kinb tc bo p /y
na o cbo oic c cbu ng ta pba i can Ju oa o nbu ng boa t Jo ng tu tbic n
ba t tbuo ng na y kbo ng: Hoa c ta co /y Jo Ja o Ju c na o na ng bon ca c
/y Jo kinb tc kbic n cbu ng ta pba i /a m oic c na y kbo ng, nba t /a kbi
no Ji nguo c /a i quyc n /o i oa t cba t cu a cbu ng ta:
C.P.
C.P. fha n mo n,
Nhu ng co ng frình vI da I nghIo n cu u fruo c da y kho ng cho chu ng
fa nhu ng chI da n cu fho vo vIo c vIo n fro cho nuo c ngoa I vì nhu ng
do ng co vo vj Io I. Tuy nhIo n, hình fhu c vIo n fro cho nuo c ngoa I
duo c du a fro n nhu ng quan nIo m da co fu xua frong fruyo n fho ng
mang fính fo n gIa o cu a chu ng fa vo vIo c gIu p do va chIa so gIu a
con nguo I vo I nhau. Thoo Cu u ! oc, nguo I ngho o co quyo n – chu
kho ng chI do “fu fhIo n” frong y nghIa hIo n da I nga y nay- Ia y du
fhu c a n cho gIa dình mình fu nhu ng fhu a ruo ng cu a nguo I gIa u.
Io co ng ba ng do I ho I dIo u na y o nguo I gIa u, ko nho Chu a ma so
hu u duo c fa f ca nhu ng gì anh fa co va co nghIa vu pha I chIa so no
vo I nhu ng nguo I anh om ko m may ma n hon.
ÐIo u ra n da y na y, fuy nhIo n, chI a p du ng cho nhu ng con nguo I
so ng frong cu ng mo f co ng do ng. Ro I sau na y, mo I quan ho gIu a
ca c quo c gIa bao go m vIo c buo n ba n, IIo n mInh va xung do f vo
frang. KhI nhu ng cuo ng quo c hIo n da I pha f frIo n, co nhu ng khoa n
nga n sa ch duo c da nh cho nhu ng quo c gIa kha c, nhung Iuo n Iuo n dI
271
ko m vo I nhu ng Iy do kInh fo hoa c chIo n Iuo c, chu kho ng do fình
huynh do nu a. Trong khI dIo u ra n da y nga y xua buo c mo I nguo I
fha no cho nhau va o nhu ng na m “da I xa ”, fhì fha I do ma u mu c
gIu a ca c quo c gIa duo c fhu fo m Ia I fa I fình nha f qua ca u no I “Ho
da vay fIo n ma , pha I kho ng7” cu a CaIvIn CooIIdgo
|1)
khI ba n vo
ca c khoa n ma Ðo ng mInh frong Tho chIo n I pha I fra cho My .
Nhu ng nguo I hIo n nay u ng ho chính sa ch “do n nha aI na y
ra ng” frong quan ho gIu a ca c ca nha n va ca c quo c gIa do I khI da
vIo n da n nhu ng y kIo n cu a Adam SmIfh hay CharIos ÐarvIn do
bIo n mInh cho mình. SmIfh fIn ra ng vIo c ca nha n muu ca u quyo n
Io I rIo ng frong mo f fhj fruo ng fu do sau cu ng so co Io I cho an sInh
cu a ca co ng do ng. Tuy nhIo n o ng cu ng fha y ra ng ca c quo c gIa do u
na m frong mo f no n kInh fo foa n ca u, frong do ca c ha nh do ng va
pha n u ng cu a ca c ca nha n do u co a nh huo ng fo I su fhjnh vuo ng
cu a quo c gIa.
Tuong fu , ÐarvIn da nha n ma nh do n cuo c da u franh sInh fo n
va kha na ng so ng co n cu a nhu ng Ioa I gIo I gIang nha f, xom do nhu
ca ch gIa I fhích nguo n go c va su pha f frIo n cu a ca c Ioa I sInh va f.
Tuy nhIo n o ng cu ng nha n ma nh yo u fo ho fro va fho ng ca m Ia n
nhau, xom do nhu dIo u co f yo u cho su fo n fa I ca c nho m nguo I cu ng
nhu do ng va f, cu ng nhu su ho p fa c qua Ia I gIu a ca c gIo ng Ioa I cu ng
fo n fa I frong mo f mo I fruo ng. Nhu ng nguo I fhoo chu nghIa xa ho I
kIo u ÐarvIn da bo quo n nhu ng yo u fo na y khI a p du ng fhuyo f
ÐarvIn va o mo I quan ho gIu a nguo I va nguo I.
Tu Tho chIo n II, My da ca p vIo n fro cho nuo c ngoa I vu a do
cu ng co dja vj chIo n Iuo c cu a mình frong ChIo n franh Ia nh, vu a do
gIu p do va cu u fro kInh fo cho nhu ng quo c gIa dang con ca p ba ch,
bo n ngoa I nhu ng Iy do chIo n Iuo c. Ko hoa ch MarshaII Ia mo f
(1ì
CuIrin. CooIiJge. to ng tbo ng tbu J0 cu a My , na m quyc n tu 102J Jc n 1020.
272
chuong frình gIu p phu c ho I kInh fo cha u A u, va fro n nguyo n fa c,
co fho da nh cho ba f ky quo c gIa cha u A u na o ca n do n no va do
nghj duo c fro gIu p. Chính “fInh fha n MarshaII” na y Ia dIo u ma
nha kInh fo fu do Anh, Ðarbara Ward, da ko u go I fho gIo I Tu do
huo ng fo I frong cuo n Tbc Picb Nations anJ tbc Poor Nations |“Ca c
nuo c gIa u va ca c nuo c ngho o”) cu a ba .
Ða Ward fIn ra ng so ng gIa u co ma Ia I fho o vo I nhu ng uo c
mong va nguyo n vo ng cu a nguo I ngho o sau cu ng so da n fo I mo f
fa m ho n kho cho f va mo f fInh fha n mu Io a – o fu ng con nguo I
cu ng nhu o ca c quo c gIa. Ða cho ra ng no u ca c nuo c gIa u gIu p ca c
nuo c ngho o co duo c cuo c so ng sung fu c hon, fhì kho ng nhu ng ho
Ia m duo c mo f vIo c ho p da o du c ma co n go p pha n fa ng fIo n an
sInh cho chính quo c gIa cu a mình nu a, bo I vì mo I quo c gIa do u co
IIo n ho vo I nhau va da n nuo c na y co fho dang so ng o nuo c kha c.
Tính foa n ca u ho a duo c fha y ro qua fruo ng ho p Ðugono ÐIack,
mo f chu nga n ha ng da u fu o AfIanfa, bang CoorgIa, o ng fa Ia mo f
frong nhu ng nha n va f quan fro ng frong vIo c pha f frIo n va fhu c
fhI Iuong fa m xa ho I foa n ca u fho ng qua vaI fro Chu fjch Nga n
ha ng fho gIo I. Jamos Rosfon vIo f fro n fo Tbc Ncu York Timcs da
ghI nha n ra ng fu Ia u ÐIack da fhu a nha n ra ng “nhu ng kha c bIo f
qua Io n Iao gIu a ca c nuo c gIa u va ca c nuo c ngho o Ia kho ng fho
cha p nha n duo c,” va ra ng ca c nuo c gIa u pha I ga nh Ia y fra ch nhIo m
“xua f kha u cuo c ca ch ma ng co ng nghIo p” sang ca c nuo c ko m pha f
frIo n. Nhu fho , Iuong fa m xa ho I ma ca c TIo n frI fho I co ha ng ko u
go I da ko f ho p va o vo I nhu ng co ng cu fín du ng quo c fo fhoo mo f
ca ch fhu c ma ho I fho ky 19 chua fu ng fuo ng fuo ng ra duo c.
273
Phaàn VIII
NHÖÕNG CAÂU HOÛI
VEÀ NGHEÄ THUAÄT VAØ CAÙI ÑEÏP

274
85. BAN CHAT VA CAC H¡NH TH¡C C¡A NGHK TH¡AT
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i co ngbic n cu u nbic u cuo c tba o /ua n oc ngbc tbua t, nbung
no ga n nbu /uo n /uo n xoay quanb nbu ng cbuyc n nbu bo i bo a,
Jic u kba c, oa a m nba c. To i tu bo i cbu ng ta co tbc mo ro ng tu
“ngbc tbua t”Jc bao ba m mo t pba m oi ro ng bon nbic u kbo ng.
Cba ng ba n, to i tba y co nbu ng cuo n sa cb oic t oc “ngbc tbua t na u
a n”. Ðo co pba i /a mo t ca cb Ju ng tu cbinb xa c kbo ng: Go i mo t
nguo i tbo mo c ba ng nba t /a “ngbc sì” co Ju ng kbo ng:
J.V.G.
J.V.C. fha n mo n,
Cho do n cuo I fho ky 18, chu “ngho fhua f” duo c du ng ra f ro ng
ra I do bao ha m mo I hình fhu c ky na ng con nguo I va fa f ca nhu ng
gì ma con nguo I co fho fa o ra ba ng fa I ngho kho o Io o.
Chính frong y nghIa na y cu a fu ngu ma PIafo va ArIsfofIo no I
vo ca c ngho fhua f, ro I nha fho Ia Ma IucrofIus
|1)
no I fo I nhu ng ky
na ng ma Promofhous
|2)
frao cho con nguo I, cho pho p con nguo I ca I
fhIo n nhu ng dIo u kIo n va f cha f cu a cuo c so ng. Cu ng chính frong y
nghIa do ma Roussoau, nhIo u fho ky sau, no I vo ngho Iuyo n kIm
va ngho no ng nhu haI ngho fhua f da n do n su fIo n bo fu do I so ng
so khaI do n do I so ng va n mInh. Tuong fu , Adam SmIfh, nha kInh
fo ho c vI da I cu a fho ky 18, frao cho chu ng fa mo f danh sa ch da I
ca c ngho fhua f co dính da ng do n vIo c sa n xua f cu a ca I va f cha f.
(1ì
Lucrelius ( 04: – 66: tr. CNì. tric t gia oa nba tbo La Ma .
(2ì
Promelheus. trong tba n tboa i Hy La p /a nguo i kbo ng /o a n ca p /u a cu a tba nb
tba n Jcm oc cbo con nguo i, bj tro i pba t tro i oa o mo t ta ng Ja cbo kc n kc n ba ng
nga y to i moi gan ra a n, oa gan cu a o ng cu mo c /a i mo i nga y.
275
Mo f Iu c na o do frong fho ky 19, fu “ngho fhua f” ba f da u duo c
du ng chu yo u cho mo f Ioa I hình ngho fhua f – ca I go I Ia “ngho
fhua f fa o hình”. Nguo I Hy Ia p va Ia Ma co da I kho ng Ioa I fru
nhu ng nga nh nhu dIo u kha c, a m nha c, va fhI ca kho I danh sa ch
ca c ngho fhua f cu a ho , nhung ho cu ng kho ng fuyo n duong nhu ng
nga nh ngho fhua f na y nhu ngho fhua f fo I mu c Ioa I bo ho f mo I su
fa o fa c kha c cu a con nguo I. Kha I nIo m ngho fhua f cu a ho bao go m
mo I fhu ma con nguo I co ky na ng hay bí quyo f cho fa c ra.
Nga y nay da so chu ng fa du ng fu na y vo I nghIa ra f ha n ho p.
Truo c ho f, chu ng fa fhuo ng quo n ra ng ngho fhua f IIo n ho chu yo u
do n ky na ng ma mo f nguo I co va chI IIo n ho chu yo u do n ca c fa c
pha m ngho fhua f – nhu ng sa n pha m cu a co ng vIo c kho o Io o. Thu
haI, chu ng fa fhuo ng do ng nha f ngho fhua f vo I nguo I “ngho sI” va
nguo I co o c fha m my . ThInh fhoa ng, ba f da u vo I ngho fhua f fa o
hình, chu ng fa fính do n fhI ca va a m nha c, nhung fhInh fhoa ng
chu ng fa du ng fu “ngho fhua f” vo I nghIa fha m chí ho p hon do chI
nhu ng gì chu ng fa nhìn fha y frong ca c vIo n ba o fa ng – ca c ho a
pha m va fuo ng dIo u kha c.
Ma f kha c, chu ng fa va n fhu a nha n y nghIa ro ng hon cu a fu
na y. Chu ng fa no I vo “my fhua f co ng nghIo p” |IndusfrIaI arfs), va
chu ng fa ca fu ng mo f nguo I fho fhu co ng gIo I ba ng ca ch no I ra ng
o ng fa Ia mo f ngho nha n. Chu ng fa ngu y ra ng chu ng fa hIo u
ngho fhua f Ia ky na ng khI chu ng fa IIo n ho fo I ngho fhua f do c
fruyo n, ngho fhua f da y do , ngho fhua f chu a bo nh, ma c du frong
nhu ng fruo ng ho p na y kho ng co sa n pha m va f cha f na o do chu ng
fa go I Ia fa c pha m ngho fhua f. Va khI chu ng fa pha n bIo f gIu a ca I
nha n fa o va ca I fhIo n nhIo n, chu ng fa va ch mo f duo ng ranh gIu a
nhu ng su va f ma con nguo I su du ng ky na ng cu a mình do cho fa c
ra va mo I fhu kha c frong fho gIan.
To I nghI chu ng fa so kho n ngoan hon khI quay fro Ia I vo I ca ch
du ng fruyo n fho ng va ro ng ra I cu a fu “ngho fhua f” do bao ha m
276
mo I hình fhu c ky na ng con nguo I va mo I fhu ma con nguo I co fho
dom Ia I ba ng ca c phuong fIo n cu a ky na ng. Tho fhì, frong nghIa
ro ng na y, chu ng fa co fho pha n bIo f nhu ng Ioa I ngho fhua f kha c
nhau va do ng fho I nha n ra ca I gì chung cho fa f ca . Ða f cha p su
kha c bIo f cu a chu ng vo fính cha f va su phu c fa p, chu ng fa va n so
fha y ngho fhua f frong vIo c na u a n va ngho fho mo c cu ng nhu
frong fhI ca va ho I ho a.
Co nhIo u ca ch pha n Ioa I ca c ngho fhua f, nhung fo I so chI do
ca p do n nhu ng Ioa I co ba n nha f.
Nhu ng ngho fhua f nhu na u a n va ngho fho mo c duo c go I Ia
“hu u ích” bo I vì chu ng fa o ra nhu ng fhu ma chu ng fa su du ng va
fIo u du ng. Tra I Ia I, nhu ng ngho fhua f nhu fhI ca va ho I ho a, ma
chu ng fa go I Ia “fInh fo ” |fu c my fhua f), fa o ra nhu ng do I fuo ng
mang Ia I cho chu ng fa nIo m vuI duo c hIo u bIo f hoa c fhuo ng ngoa n.
Nguo I Pha p co mo f fo n go I hay hon cho nhu ng ngho fhua f na y.
Ho go I chu ng Ia “boaux-arfs”, co nghIa Ia chu ng fa o ra nhu ng su
va f cu a ca I do p do nguo I fa vuI huo ng.
HoI ay co nhung caI goI Ia “ngho fhuaf khaI phong”. NguoI Hy
Iap va Ia Ma co daI coI mof so ngho fhuaf Ia Iao djch va mof so
khac Ia khaI phong, fuy fhoo fac pham duoc fao ra chu you Ia vaf
chaf hay fInh fhan. Ðo do mof ngoI nha Ia mof fac pham cua ngho
fhuaf Iao djch, frong khI baI fho Ia fac pham cua ngho fhuaf khaI
phong. Nhung khoa hoc cung Ia fac pham cua ngho fhuaf khaI
phong. Ðo Ia Iy do faI sao nhung ky nang nhu ky nang ngu phap,
Iuan Iy, va foan hoc duoc goI Ia nhung mon ngho fhuaf khaI phong.
Cuo I cu ng, co ba ngho fhua f ra f da c bIo f – ngho fhua f cu a
nguo I fro ng fro f, nguo I chu a bo nh, va nguo I da y do . Nhu ng ngho
fhua f na y duo c do rIo ng ra duo I fo n go I “nhu ng ngho fhua f ho p
fa c”, bo I vì o da y nguo I ngho sI chI don fhua n ho fro fu nhIo n
frong fIo n frình pha f frIo n cu a no . So kho ng co do I gIa y no u
277
kho ng co nhu ng nguo I fho gIa y, nhung so co ca y fra I va ngu co c
ma kho ng ca n nhu ng nguo I fro ng fro f. Ða y ca n ba n Ia nhu ng fa o
va f cu a fhIo n nhIo n, ma nguo I fro ng fro f co ga ng chI ho fro fu
nhIo n frong fIo n frình sa n xua f cu a no .
86. YK ¡ TÍNH C¡ A THO
Tbua tic n sì AJ/cr,
To i muo n bic t yc u tinb cu a tbo /a gì, ca i gì /a m cbo no kba c oo i
ca c /oa i truo c ta c kba c. Co pba i no /a oa n Jc nbu ng gia trj ou ng
cba i, oa n Jc sa c tba i oa nbjp Jic u cu a a m tic t, tu ngu , oa ca c
Jo ng cbu : Hay yc u tinb cu a tbo na m trong mo t ca m tuo ng, mo t su
nba y ca m, boa c mo t tba i Jo na o Jo Jo i oo i su oa t:
I.D.L.
I.Ð.I. fha n mo n,
Hau hof chung fa ngay nay dou dong nhaf fho voI van van. ÐoI
voI chung fa, mof baI fho Ia mof fruoc fac duoc sap xop fhoo cac
dong chu co mof mau hình xac djnh vo nhjp dIou, va bay fo nhung
cam fuong va an fuong ca nhan. Chung fa phan bIof fho voI van
xuoI, Ia Ioa I ngon ngu cua hanh ngon va fruoc fac fhong fhuong.
Nhung fho co mof nghIa rong hon nhIou so voI cach dung hIon
nay fhua nhan. Tu nay xuaf phaf fu ngu nguyon Hy Iap co nghIa
Ia “fao ra”. Mac du, fu khoI fhuy, fho co nghIa Ia baf ky hanh dong
sang fao nao cua con nguoI, nhung no som mang y nghIa rIong bIof
vo su sang fao van chuong. Nha fho – khac voI nha dIou khac, hoa
sI, va cac ngho sI khac – Iao dong voI nhung fu ngu.
ArIsfofIo, frong fIou Iuan fhoI danh cua mình vo fho, noI rang
fho Ia su mo phong dong fhaI con nguoI, duoc bIou hIon frong ngon
ngu, voI su fro gIup cua hoa am va nhjp dIou. NoI “mo phong”, ong
khong co y noI Ia ban sao cua nhung bIon co fhuc fo, nhu caI may
278
ghI am hay may quay phIm co fho dom IaI. Ong muon noI don vIoc
frình bay IaI cua nhung phuong dIon pho quaf cua kInh nghIom
nhan sInh duoc fam frí nha fho fhu nhan va bIou hIon bang nhung
nhan vaf, bIon co, va doI fhoaI cu fho ma ong fa sang fao non.
Thoo quan dIo m na y, fho kho ng nha f fhIo f pha I duo c vIo f ba ng
va n va n. Co fho hình dung nhu ng su fhI cu a Homor co fho da
duo c vIo f ba ng va n xuo I, va nhu ng fa c pha m Ijch su va khoa ho c
co fho duo c vIo f ba ng va n va n. Kha c bIo f ca n ba n Ia gIu a fuo ng
fuo ng va fhu c fo . Nha fho, do I vo I ArIsfofIo, co ba n Ia nguo I ko
chuyo n, nguo I sa ng fa c huyo n fhoa I, nguo I vIo f fruyo n hu ca u.
ArIsfofIo da nh íf fho I gIan cho fho fru fình, Ioa I fho fhu hu f
hoa n foa n su chu y cu a chu ng fa. O ng ba n chu yo u vo fho fu su ,
hoa c duo I hình fhu c su fhI, nhu I/iaJ va OJysscy cu a Homor, hoa c
bI kjch, nhu OcJipus Pcx va Antigonc cu a SophocIos. Ðo I vo I
ArIsfofIo, nhu ng khuo n ma u da c fhu cu a a m fhanh va nhjp dIo u,
va n phong va fhI pha p, chI co fa m quan fro ng fhu yo u. Ca I chính
do I vo I o ng Ia nhu ng gì ba I fho no I fo I – mo f chuo I no I fIo p nhu ng
do ng fha I co quan ho ho fuong cu a con nguo I.
Mo f fruo ng pha I pho bình kha c fu xa xua da nha n ma nh do n
ca c khía ca nh “ngu pha p” va “fu fu ” cu a fho. Nha fho Ia Ma
Horaco
|1)
, nguo I cu ng da vIo f mo f co ng frình vo fho, fa p frung va o
nhu ng yo u fo cu a a m fhanh, bu f pha p, va su sa p da f ngo n fu .
Pha I Pho bình mo I
|2)
, nhu ng nguo I xua f chu ng fa I My frong nhu ng
(1ì
Horuce (66 – S tr. CNì. nba tbo La Ma . Xua t tba n trong mo t gia Jìnb no /c , o ng
Juo c gia o Ju c ta i La ma oa Atbcns, sau tro tba nb nba tbo tru tìnb xua t sa c o tbo i
o ng. Hai ta c pba m no i tic ng nba t cu a o ng /a OJes (“Nbu ng Ba i tu ng ca”, 2J tr.
CNì oa EpislIes (“Tbu ca c Tba nb To ng Jo ”, 20: tr. CNì.
(2ì
Phu i Phe bình mo i (Ncu Criticsì. xua t bic n sau Tbc Cbic n I, truo ng pba i pbc
bìnb na y nba n ma nb oa o gia trj no i ta i cu a mo t ta c pba m ngbc tbua t oa ta p trung
oa o ta c pba m ric ng /c ma tbo i, coi Jo nbu mo t Jon oj y ngbìa Jo c /a p. Co ng trìnb
The Neu Crilicism (“Pbc bìnb mo i”, 1041ì cu a Jobn Crouc Pansom Juo c coi /a
tuyc n ngo n cu a pba i na y.
279
na m ga n da y, fhuo c vo fruo ng pha I pho bình co xua na y. Ho no I
fIo ng vì su pha n fích fI mI ngo n ngu cu a nhu ng ba I fho, fhuo ng
duo I hình fhu c fru fình.
No u chu ng fa chI chu y do n fhu c cha f cu a fho, nhu ArIsfofIo
khuyo n, chu ng fa nha f djnh so xo p ca c fIo u fhuyo f va ca c vo kjch
va n xuo I va o Ioa I fho. No n chu ng fa du ng nga c nhIo n khI ngho
Corvanfos, IIoIdIng
|3)
, va MoIvIIIo
|4)
fu xom mình Ia nha fho. Tha f
va y, ca c nha pho bình duong fho I do c nhu ng fIo u fhuyo f Ijch su
vo ScofIand cu a Scoff
|5)
va go I chu ng Ia nhu ng ba I fho. Va chu ng
fa so hoa n foa n du ng khI go I HomIngvay
|6)
, IauIknor
|7)
, Arfhur
MIIIor
|8)
, va Tonnossoo WIIIIams
|9)
Ia nhu ng nha fho.
(Jì
Henry FieIJing (1707 – 1764ì. nba oa n oa nba oic t kjcb Anb. O ng Juo c coi /a
cba Jc cu a tic u tbuyc t Anb oo i Joseph AnJreus (1742ì oa Tom Jones (1740ì.
(4ì
Hermun MeIriIIe (1S1S – 1S01ì. nba oa n My . Tic u tbuyc t pbu ng Ju Moby
Dich (1S61ì cu a o ng tblnb tboa ng Juo c coi /a ta c pba m bu ca u oì Ja i nba t trong
oa n cbuong My .
(6ì
WuIler Scoll (1771 – 1SJ2ì. nba oan oa nba tbo 8cot/anJ. Nbung bai ba//aJ oa
ticu tbuyct /jcb su cua ong cbu ycu Jc cap Jcn Jc tai oan boa oa /jcb su 8cot/anJ,
nbo Jo ma ca tbc gioi oa ricng cbau Au quan tam nbicu Jcn Jat nuoc nay.
(6ì
Ernesl Heminguuy (1S00 – 1061ì. nba oa n My . Ca c ta c pba m cbinb. The Sun
AIso Rises (“Ma t Tro i Va n Mo c”, 1026ì, A FureueII lo Arms (“Gia tu ou kbi”,
1020ì, For Whom lhe BeII ToIIs (“Cbuo ng go i bo n ai”, 1040ì, The OIJ Mun unJ
lhe Seu (“Ngu o ng oa bic n ca”, 1062ì… O ng Joa t gia i Nobc/ oa n cbuong na m 1064.
(7ì
WiIIium FuuIhner (1S07 – 1062ì. nba oa n My . O ng Juo c coi /a mo t trong
nbu ng nba oa n My oì Ja i nba t oì nbu ng ta c pba m gio ng y tbu c (strcam-oj-con-
sciousncssì oic t oc Jo i so ng mic n Nam nuo c My , no i tic ng nba t /a cuo n The
SounJ unJ lhe Fury (“A m tbanb oa Cuo ng no ”, 1020ì. O ng Joa t gia i Nobc/ oa n
cbuong na m 1040.
(Sì
Arlhur MiIIer (1016 - ì. nba oic t kjcb My . O ng Joa t gia i Pu/it:cr oo i oo bi kjcb
Deulh oj u SuIesmun (“Ca i cbc t cu a nguo i cba o ba ng”, 1040ì. Nguo i oo tbu bai
cu a o ng /a Jic n oic n Jic n a nb no i tic ng Mari/yn Monroc.
(0ì
WiIIiums Tennessee (1011 – 10SJì. nba oic t kjcb My . Ca c oo kjcb cu a o ng
pba n /o n /a y bo i ca nb o mic n nam nuo c My . O ng bai /a n Joa t gia i Pu/it:cr oa o
na m 1047 oa 1066. Vo kjcb no i tic ng nba t cu a o ng, A Slreelcur NumeJ Desire
(“Cbuyc n ta u mang tc n Ju c oo ng”, 1047ì, Juo c cbuyc n tba nb pbim.
280
Qua ca c fho I ky ca c nha pho bình ba f do ng vo I nhau o dIo m
chu ng fa no n cho fho Ia quan fro ng nhu fho na o. Mo f so nguo I
xom chu c na ng da u fIo n cu a fho Ia mang Ia I dIo u fhu vj, su fhu
gIa n, nIo m vuI fhích. Ðo Ia quan dIo m cu a Horaco. Nhu ng nguo I
kha c chu fruong ra ng fho co chu c na ng da o du c va fIo n frI, mang
do n cho chu ng fa hIo u bIo f Ia n nIo m vuI. TrIo f gIa Ðo Tha I
MaImonIdos
|10)
, fuy cho ra ng fho fho fu c Ia phu phIo m da ng khInh,
va n nha n fha y kha na ng fuo ng fuo ng Ia fhIo f yo u frong su fIo n
frI cu a fo n gIa o. TrIo f gIa Y , VIco
|11)
nghI ra ng fho Ia hình fhu c
nguyo n fhu y cu a su bIo u hIo n mang fính fo n gIa o.
Tuy nhIo n, PIafo ca m nha n ma nh mo vo phuong ca ch ma ca c
nha fho xu Iy nhu ng cha n Iy da o du c va fo n gIa o ca n ba n do n no I
ong cam khong cho ho o frong cong dong Iy fuong cua ong. ArIsfofIo,
nhu fhuo ng fha y, cho n Ia p fruo ng frung dung. Mo f ma f, o ng cho
ra ng fho mang Ia I su fhích fhu va su fhanh fhoa f ca m xu c da ng
ao uo c. Ma f kha c, o ng no I ra ng fho fuo ng frung cho nhu ng phuong
dIo n pho qua f cu a hIo n hu u. Su fuo ng fuo ng cu a fho, do I vo I
ArIsfofIo, frình ba y nhu ng fhu c fho fhIo f yo u no n pha I ho f su c coI
fro ng no .
8?. NHA THO – NG¡O ¡ THO LA NH NGHK HAY NHA
T¡K N TR¡?
Tbua tic n sì AJ/cr,
Toi nban tbay rang cac nba tu tuong cbju anb buong sau Jam
tu truycn tbong kinb Jicn noi oc tbo nbu tbc no /a mot trong nbung
ngbc tbuat san xuat, oa nbu tbc nba tbo /a nguoi tbo /anb ngbc.
(10ì
Moses MuimoniJes (11J6 – 1204ì. tric t gia Do Tba i go c Ta y Ban Nba.
(11ì
Giumbullislu Vico (166S – 1744ì. tric t gia Y . O ng Juo c coi /a nguo i tic n bo i
cu a kboa Ja n to c bo c.
281
Toi tu boi pbai cbang /a mot nba tbo tbì cbl co tbc tboi sao. Cbang
/c kbong tung co nbung tboi ky cac nba tbo Juoc ton sung nbu /a
nbung nguoi mang /ai cbo cbung ta nbung truc giac Jac bict oa su
tbau tbj oc cot /oi cua su oat sao: Cbang /c mot nba tbo Jicb tbuc
kbong giong nbu nba ticn tri bon nguoi tbo Jong giay sao:
T.P.
T.P. fha n mo n,
Nhu ng Iy fhuyo f vo fho fu nhu ng fho I ky xa xua do u xoay
quanh y nIo m nha fho nhu nguo I fho fhu co ng kho o Io o, nhu nha
fIo n frI da y ca m hu ng, hay nhu mo f su ko f ho p fho na o do cu a ca
haI. Trong fho gIo I co da I, fu “fho” nguyo n nghIa Ia “cho fa c”, va
bao go m mo I hình fha I sa ng fa o sInh so I cu a con nguo I – cho fa c
nhu ng ca I hu cu ng nhu cho fa c nhu ng ba I fho. Nhung no so m
mang y nghIa ngho fhua f “cho fa c” va n chuong, su frình ba y co
fính cha f fuo ng fuo ng vo ha nh do ng, fính ca ch, va ca m xu c con
nguo I – fho ng qua fu ngu . “Su cho fa c” nhu va y bao go m nhu ng
fa c pha m kjch, ca ha I kjch Ia n bI kjch va nhu ng fhIo n su fhI, cu ng
nhu ca u fho fru fình ma chu ng fa fhuo ng ga n cho no fu “fho”.
Trong y nghIa co so cu a fho, vIo c su du ng nhu ng hình ma u va
nhjp dIo u va n va n fu chu ng kho ng Ia m cho mo f fa c pha m va n
chuong co cha f fho, vì nhu ng fa c pha m vo Ijch su , khoa ho c va
nhu ng ngho fhua f chuyo n mo n fhuo ng duo c vIo f ba ng va n va n
|vorso) nhung kho ng duo c coI Ia fho |poofry). Chu ng Ia nhu ng mo
fa fhu c fa I hon Ia nhu ng sa ng fa o hu ca u “mo pho ng” nhu ng
phuong dIo n pho qua f cu a do ng fha I con nguo I – vo n Ia chu c na ng
fhIo f yo u cu a fho, fhoo ArIsfofIo.
Ðo qua mo f bo n ca u ho I fho co fho duo c vIo f ba ng va n xuo I Ia n
va n va n hay kho ng, cha c cha n Ia chu ng fa muo n no I mo f dIo u gì
da c bIo f va do c da o vo I nhu ng fu “fhI fính” va “nha fho”. Ca c frIo f
282
gIa co da I nha n ra dIo u na y va ga ng fruy fa m cho duo c du ng dIo u
gì ma su do c da o na y ha m chu a. Ma c du nha fho frong ngo n ngu
nguyo n fhu y cu a PIafo va ArIsfofIo co nghIa don Ia “nguo I cho
fa c”, nhung haI o ng kho ng coI nha fho do ng nha f vo I nhu ng nha
cho fa c su va f kha c – vo I fho do ng gIa y, fho do ng fa u, va ca c fho
fhu co ng kha c.
Tha f va y, y fuo ng cho ra ng nha fho Ia mo f kIo u nguo I dIo n
hoa c mo f nguo I fha u fhj da y ca m hu ng da do n vo I chu ng fa fu
PIafo. Va mo f nha fu fuo ng dIo m fInh nhu ArIsfofIo cu ng fhu a
nha n ra ng “mo f khuynh huo ng dIo n ro ”, fhay vì “mo f mo n qua
may ma n cu a fu nhIo n”, co fho frong mo f so fruo ng ho p gIa I fhích
fa I na ng cu a nha fho frong vIo c du ng bo n ngoa I chính anh fa va
nha p va o ca fính cu a ca c nha n va f hu ca u cu a anh fa. ÐIo u ma
PIafo va ArIsfofIo go I Ia “dIo n ro ” fhì fuong duong vo I dIo u chu ng
fa go I Ia “ca m hu ng”. Tuy nhIo n, chu ng fa Iuu y ra ng “ca m hu ng”,
va fu fuong fu “ha ng say”, go I Io n nghIa su dIo u khIo n fu mo f su c
ma nh ngoa I fa I, sIo u nhIo n.
Jacquos MarIfaIn
|1)
, mo f frIo f gIa hIo n da I Io I Ia c, frong nhu ng
na m ga n da y da xu Iy ca u ho I ngho sI co pha I Ia fIo n frI hay fho
fhu co ng |o ba c cao) na y. Iy fhuyo f co ba n cu a MarIfaIn Ia ngho
sI hay nha fho Ia “nguo I cho fa c”, mo f nguo I fho gIo ng nhu nhu ng
nguo I cho fa c mo I fhu kha c, co ky na ng Ia m ra ca c do va f. Nhung
hIo n nhIo n Ia co ca I gì do kha c bIo f vo fho, bo I vì no Ia mo f ngho
fhua f fInh fha n hon Ia ngho fhua f fhu co ng. No do I ho I mo f do ng
fha I kha c fhuo ng cu a fa m frí con nguo I.
Vì Iy do do , MarIfaIn nha n ma nh yo u fo “fru c gIa c sa ng fa o”
frong ngho fhua f va fho. Qua do o ng muo n no I do n mo f fhIo n
(1ì
Jucgues Muriluin (1SS2 – 107Jì. tric t gia Pba p, /a nguo i u ng bo cbu ngbìa
Ta n Kinb oic n, nbu ng ta c pba m /o n cu a o ng ba n oc tri tbu c /ua n, tric t bo c cbinb
trj, oa my bo c.
283
huo ng, mo f na ng Iu c hay su co I mo da c bIo f fruo c nhu ng bình
dIo n sa u xa nha f cu a fInh fha n con nguo I. Nhung o ng kha ng djnh
ra ng da y Ia fIo n frình hoa n foa n fu nhIo n va hoa n foa n fhuo c vo
con nguo I, va o ng gho fo m ba f ky su Ia m ra vo cu a nha fho na o
cho mình Ia fIo n frI co fru c gIa c da c bIo f vo nhu ng bí a n fo I cao.
O ng ko f fo I ca c nha fho hIo n da I, nhu Poo
|2),
ÐaudoIaIro
|3)
va
RImbaud
|4)
, ham mo fhoo duo I su gIa nha n do .
Tuy nhIon, nha pho bình HaroId Rosonborg
|5)
van IaI rang nhung
nha fho na y kho ng ho co nhu ng gIa nha n sIo u nhIo n, ra ng ho
chính Ia nhu ng nha ca ch fa n va nhu ng nha ho fho ng ho a vo ky
fhua f, ho co ga ng, ba ng nhu ng no Iu c co chu y cu a rIo ng mình,
Ia m ra fra ng fha I “ca m hu ng” ma nho do fho Iuo n Iuo n na y sInh.
Ho nha n ma nh ky fhua f, nhu ng pho p a n du va nhu ng fhao fa c y
fhu c ro I fìm ca ch xa y du ng mo f ky Iua f co fính ho fho ng cho vIo c
Ia m fho. Nha fho hIo n da I Rosonborg no I, Ia nha ky fhua f nha y
ca m, ko f ho p “nguo I cho fa c” va “nha fIo n frI” fhoo mo f phuong
ca ch mo I.
88. NH¡ NG LO ¡ ÍCH C¡ A A M NHA C
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ca c ta c gia Hy La p kinb Jic n, cba ng ba n P/ato, ga n cbo a m
nba c qua nbic u uu Jic m Jc n no i bo bic n no tba nb mo t pba n
(2ì
EJgur AIIun Poe (1S00 – 1S40ì. nba oa n oa nba pbc bìnb My . Tbo oa truyc n
nga n cu a o ng Jc u /a y Jc ta i nbu ng Jic u buyc n bi oa ru ng ro n.
(Jì
ChurIes BuuJeIuire (1S21 – 1S67ì. nba tbo oa nba pbc bìnb Pba p. Tbo tuo ng
trung cu a o ng, Ja ng cbu y nba t /a tbi ta p Les FIeurs Ju MuI (“Hoa Tra i Ðo c”,
1S67ì, kba m pba y ngbìa cu a u sa u, co Jo c, oa su quyc n ru cu a to i /o i oa Jo i ba i.
(4ì
Arlhur RimbuuJ (1S64 – 1S01ì. nba tbo Pbap. Mac Ju ong ngung sang tac o tuoi
10, nbung bai tbo cua ong Ja gico anb buong quan trong /cn cbu ngbìa Tuong trung.
(6ì
HuroIJ Rosenberg (1006 – 107Sì. nba pbc bìnb oa nba oic t su ngbc tbua t
nguo i My .
284
tro ng ta m trong cbuong trìnb gia o Ju c. Ðic u na y Juo ng nbu xa /a
Jo i oo i kba i nic m oc a m nba c cu a cbu ng ta bic n nay oa cbo Ju ng
cu a no trong gia o Ju c Jc n mu c to i tu bo i bo co muo n no i Jic u gì
kba c, bay it ra /a ro ng bon Jic u cbu ng ta muo n no i, kbi bo Ju ng
tu “a m nba c”kbo ng. Ca c nba tu tuo ng Hy La p muo n no i cbinb xa c
Jic u gì qua “a m nba c”: Ca c nba tu tuo ng Jc n sau co nba t tri oo i
bo kbo ng:
W.G.
W.C. fha n mo n,
O Hy Iap co daI, fu am nbac fhoaf fIon am chI foI moI hình
fhuc ngho fhuaf do chín Nu fhan Ngho fhuaf
|1)
dIou khIon. Tuy
nhIon, voI fu cach mof fhuaf ngu rIong bIof, am nhac ham nghIa
ngho fhuaf ca haf va nhay mua, va gan chaf voI fho va nhung dIon
xuaf san khau. ÐoI voI cac frIof gIa Hy Iap, am nhac frong nghIa
nay Ia su bIou hIon cu fho cua fraf fu hoac hon don hIon dIon frong
vu fru va frong IInh hon con nguoI. ÐoI voI ho, foan hoc va fhIon
van hoc cung Ia nhung ngho fhuaf fhuoc am nhac, va ho noI vo mof
fhu am nhac cua moI dja haf cung nhu cua am fhanh.
A m nha c, do do , do ng vaI fro quan fro ng frong chuong frình
gIa o du c o fha nh pho Afhons, Hy Ia p. No u vIo c gIa o du c va n ho c
frau do I frí fuo , va fho du c pha f frIo n fha n xa c, fhì a m nha c frau
do I ca m xu c va du c ha nh. Chuong frình gIa o du c do PIafo do nghj
cho nuo c co ng ho a Iy fuo ng cu a o ng a n djnh cho a m nha c chu c
na ng gIa o du c da o du c na y.
(1ì
Chln Nu lhu n Nghe lhuu l (Ninc Muscsì. trong tba n tboa i Hy La p, Ja y /a cbin
co ga i cu a tba n Zcus, bo Jic u kbic n oa truyc n ca m bu ng cbo ca c ngbc tbua t kba c
nbau. Ðo /a Ca//iopc, nu tba n cu a tbo su tbi, C/io (/jcb su ì, Erato (tbo tìnb yc uì,
Eutcrpc (tbo tru tìnbì, Mc/pomcnc (bi kjcbì, Po/ybymnia (tba nb caì, Tcrpsicborc
(mu aì, Tba/ia (ba i kjcbì, oa Urania (tbic n oa nì.
285
PIafo bIo n Iua n ra ng su ha I ho a va nhjp dIo u a m nha c mo
pho ng nhu ng hình ma u co ba n cu a vu fru va IInh ho n. Thoo o ng,
mo f du a fro dang Io n chju a nh huo ng bo I nhu ng gIaI dIo u no ngho
cho no n no ba f da u co nhu ng da c dIo m ca m nghI va fính ca ch
duo c fho hIo n bo I nhu ng gIaI dIo u a y. Mo f va I kIo u a m nha c na o
do Ia m na y sInh su fhanh nha , dIo u do , du ng ca m, va nhu ng du c
fính kha c. Nhu ng kIo u a m nha c ga y ra su vu ng vo , vo do , ho n
nha f, va nhu ng fa f xa u kha c. Nhu fho a m nha c Ia m cho fa m ho n
nhu ng gì fho du c Ia m cho fha n xa c.
PIafo vIo f,
“Vic c Ja o ta o tba m a m /a mo t co ng cu bic u /u c bon ba t ky co ng cu
na o kba c,” bo i oì nbjp Jic u oa su ba i bo a tìm tba y Juo ng Ji oa o
nbu ng noi bi ma t cu a /inb bo n, cbu ng ba m ric t o Jo , mang tbco su
tbanb nba , oa /a m cbo /inb bo n cu a nguo i na o Juo c gia o Ju c Ju ng
Ja n tro nc n tbanb nba , bay /a m cbo /inb bo n cu a nguo i na o Juo c
gia o Ju c to i tro nc n kbo ng tbanb nba ,…nguo i na o nba n Juo c su gia o
Ju c Jicb tbu c cu a con nguo i bc n trong na y sc /ìnb bo i mo t ca cb sa c
sa o nba t nbu ng tbic u so t oa nbu ng /o i /a m trong ngbc tbua t oa tu
nbic n, oa oo i mo t kbic u tba m my tbu c tbu … trong tbo i tuo i trc cu a
mìnb, ngay ca truo c kbi anb ta co tbc bic t Juo c oì sao, kbi truo ng
tba nb anb ta sc nba n ra oa cba o mu ng nguo i ba n ma su gia o Ju c
cu a mìnb Ja kbic n cbo nguo i a y tro nc n qucn tbuo c”.
ArIsfofIo fhu a nha n fa m quan fro ng cu a a m nha c nhu mo f
phuong fIo n gIa o du c da o du c, nhung o ng cu ng nha n ma nh nhu ng
gIa frj fha m my va fa m Iy cu a a m nha c. Thoo o ng, a m nha c Ia
ngho fhua f da c bIo f fhích ho p vo I vIo c gIa o du c da o du c vì kha
na ng do c da o mo pho ng nhu ng pha m cha f da o du c cu a no . Nhung
no cu ng quan fro ng bo I vì no mang do n ha nh phu c va fhu gIa n va ,
fro n bình dIo n cao hon, nIo m vuI frí fuo frong Iu c fhu fha nhu mo f
pha n cu a su gIa o du c khaI pho ng. Sau cu ng, a m nha c fhu c hIo n
vIo c fhanh fa y, hay chu c na ng chu a frj, frong vIo c da nh fhu c va
bIo u Io nhu ng ca m xu c fhuong xo f, so ha I va ha ng ha I.
286
ArIsfofIo kha ng djnh ra ng fhuo ng fhu c a m nha c do I ho I íf
nhIo u ky na ng frong vIo c frình dIo n a m nha c. Vì Iy do do , fro con
no n duo c da y choI ca c nha c cu . Tuy nhIo n, da y pha I Ia su gIa o du c
khaI pho ng, chu kho ng pha I gIa o du c ngho nghIo p, frong a m nha c.
Nguo I ho c so ho c choI ca c nha c cu chI do bIo f nha c hay Ia gì va do
ham fhích no , chu kho ng pha I do fhu da c ky na ng cu a mo f ngho
sI ba c fha y.
Trong so ca c frIo f gIa hIo n da I, ImmanuoI Kanf xo p a m nha c
duo I fho, ho I ho a va ca c ngho fhua f kha c, bo I vì no fu y fhuo c va o
fro choI cu a ca m gIa c hon Ia nhu ng y fuo ng va hình fhu c kha ch
quan. O ng xo p a m nha c cao frong su fhích fhu va do chju fu c fhì,
nhung fha p fro n fhang do cu a va n ho a fInh fha n. Schoponhauor
|2)
va NIofzscho, fra I Ia I, xo p a m nha c cao nha f frong so ca c ngho
fhua f chI vo I Iy do Ia no dIo n fa nhu ng fhu c fa I sa u xa ma ca c
ngho fhua f kha c kho ng fho dIo n fa duo c.
89. TÍNH NGH¡K M T¡ C C¡ A “NH¡ NG VO K|CH”
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbu ng ba i gia ng oc oa n bo a Ta y pbuong boa c nbu ng cuo n
sa cb quan tro ng tbuo ng Ja c bic t nba n ma nb Jc n nbu ng ta c pba m
kjcb – ca bi kjcb /a n ba i kjcb. Ha u bc t cbu ng to i, /a sinb oic n bay
Jo c gia , boan ngbc nb su nba n ma nb Jo oì nic m oui buo ng ma
cbu ng to i co Juo c tu nbu ng ta c pba m na y oa nbu su gia i /ao kbo i
nbu ng sa cb oo co oc ngbic m tu c bon. Nbung nbic u nguo i trong
cbu ng to i co ca m gia c ou ng tro m, kbo ng oui, to i /o i ra ng cbu ng to i
tba t pbu pbic m kbi Ja nb bc t cbu y oa o nbu ng “tro kjcb” ta m
(2ì
Arlhur Schopenhuuer (17SS – 1S60ì. tric t gia Ðu c. Tric t bo c oo tba n, bi quan
cu a o ng Juo c Jic n gia i Ja y Ju nba t trong The WorIJ us WiII unJ Represenlu-
lion (“Tbc gio i nbu Y cbi oa Bic u tuo ng”, 1S10ì.
287
tbuo ng trong nbu ng gì /c ra pba i /a su kba m pba ngbic m tu c Ji
sa n oa n bo a cu a cbu ng ta. Ca c tric t gia co Ja i co coi tro ng kjcb
kbo ng bay bo coi no cbl /a su kbua y /a ng oa gia i tri:
C.K.
C.K. fha n mo n,
Ðo I khI chu ng fa quo n ra ng kho I fhu y kjch Ia mo f yo u fo frong
vIo c fho cu ng co ng khaI. O fha nh pho Afhons co da I, kjch duo c
frình dIo n frong nha ha f ngoa I fro I quay chung quanh bo fho
fha n ÐIonysIus
|1)
. Nhu ng chu do cu a bI kjch Hy Ia p ba f nguo n fu
nhu ng chuyo n ko vo ca c fha n va ca c anh hu ng va duo c xu Iy vo I
su nghIo m fu c fo I da.
Ha I kjch Hy Ia p na y sInh fu nhu ng cuo c IIo n hoan do vInh
danh fha n ÐIonysIus. Va o fho I ArIsfophanos, no Ia su ho n ho p
cu a ca I gì do gIo ng nhu mo f fro nha I, nha c kjch vuI, va kIo u ha I
huo c Morf SahI
|2)
. No pho I ho p nhu ng Io I no I du a fu c fIu va fro ho
vo I nhu ng Io I cha m bIo m sa u cay vo nhu ng nhuo c dIo m chính frj
va xa ho I Iu c ba y gIo .
Ðo I vì bI kjch va ha I kjch co dIo n co nhu ng ngu y da o du c va xa
ho I nghIo m fu c, no n ca c frIo f gIa co da I – nhu ng nguo I ba o vo da o
du c co ng chu ng va nhu ng nguo I bIo n ho cho su nguyc n tra ng
(status quoì chính frj- fa n fha nh vIo c ha n cho hay fha m chí ca m
chI nhu ng buo I dIo n kjch. Tha I do chI frích na y duo c PIafo da nh
cho va n chuong no I chung, fhuo ng fro no n du do I khI a p du ng vo I
kjch, vì su frình dIo n va a nh huo ng ro ng ra I cu a no .
(1ì
Dionysius: trong tba n tboa i Hy La p Ja y /a oj tba n cu a ruo u nbo, Juo c tbo cu ng
ba ng nbu ng ngbi /c say sua oa xua t tba n.
(2ì
Morl SuhI (1027 - ì. nba soa n ba i kjcb My go c CanaJa. O ng no i tic ng oo i nbu ng
oo kjcb mo t oai cba m bic m Ju a trc n nbu ng bic n co Juong tbo i.
288
Nguo c Ia I, ArIsfofIo pha n ba c quan dIo m no I ra ng mu c dích cu a
kjch – hoa c cu a ca c ngho fhua f fuo ng fuo ng no I chung – Ia mang
do n su khaI fa m vo da o du c. O ng cho ra ng kjch Ia su dIo n fa co
fính cha f fuo ng fuo ng nhu ng ha nh do ng cu a con nguo I, no da f
duo c mu c dích cu a no ba ng vIo c su du ng hIo u qua co f fruyo n, ca c
nha n va f, ngo n ngu va nhu ng yo u fo kha c. Su fhích fhu cu a chu ng
fa fruo c vo kjch fu y fhuo c va o su da ng fIn cu a ca c nha n va f va
ha nh do ng frong fho gIo I hu ca u do nha soa n kjch du ng no n.
Ðo n ca nh nhu ng dIo u kIo n ky fhua f hoa c kha ch quan cu a vo
kjch hay, ArIsfofIo no I co mo f so dIo u kIo n chu quan va fa m Iy .
Kjch fa c do ng do n kha n gIa fho ng qua su Io I cuo n do I vo I ca m
xu c, ca m gIa c va vuI fhích cu a ho . Trong fruo ng ho p cu a bI kjch,
kha n gIa fra I nghIo m mo f “su fhanh fa y” hay pho ng fhích ca m
xu c, fho ng qua su khua y do ng va Ia ng do ng cu a nhu ng ca m gIa c
fra c a n va ha I so . Su fham du do ng ca m cu a chu ng fa va o nhu ng
dIo n bIo n du do I va dau kho frong fho gIo I hu ca u cu a nha soa n
kjch dom do n cho chu ng fa nIo m vuI, su pho ng fhích ca m xu c va
su nha n fhu c nhu ng phuong dIo n co ba n cu a hIo n hu u con nguo I.
ÐIou do khong co nghIa Ia ArIsfofIo coI kjch chI Ia su gIaI frí.
Ong cho rang kjch mIou fa nhung phuong dIon pho quaf cua fính
cach, fam hon va hanh dong con nguoI. Suc manh cua no phaf xuaf
fu su frình dIon co fính sang fao nhung gì pho quaf frong cuoc
nhan sInh. Iao dong fhoo phuong phap nay, nha soan kjch bo sung
cho frIof gIa, Ia nguoI xu Iy su pho quaf bang fu duy fruu fuong.
Vo haI kjch, ArIsfofIo nhìn fhay no nhu su dIon fa nhung hanh
vI Io bjch va fho fuc cua nhung con nguoI o duoI, fhay vì o fron, muc
frung bình. Chang nhung khong danh gIa fhap haI kjch, ong con
cho rang fính chaf pho quaf cua no fham chí con do hIou hon fính
chaf cua bI kjch. No dom don su nhan fhuc pho phan cung cach con
nguoI hanh dong – fính khoo khoang, dao duc gIa, va nhung khuyof
dIom khac. ArIsfofIo chI ro nIom vuI chung fa co duoc khI fhoo doI
289
haI kjch, nhung ong khong noI ro “su fhanh fay” cam xuc ma no
dom IaI. Vo dIou nay, chung fa co fho noI foI nhung fraI nghIom
cua rIong chung fa vo anh om nha Marx
|3)
, W.C. IIoIds
|4)
, Jonafhan
WInfors
|5)
va nhung nha soan haI kjch vI daI khac.
90. O|NH NGHÏA VK CA ¡ OK P
Tbua tic n sì AJ/cr,
Co /c kbo ng co /ìnb ou c na o ma o Jo su ba t Jo ng /a i pbo bic n
nbu trong /ìnb ou c cu a nbu ng pba n Joa n cu a cbu ng ta oc ca i Jc p.
Co pba i Jic u na y co ngbìa ra ng ca i Jc p na m trong ma t nguo i
nbìn nga m, ra ng no /a oa n Jc pba n Joa n cbu quan Jon tbua n:
Hay /a co mo t pba m tinb boa c nbu ng pba m tinb na o Jo trong Jo i
tuo ng sc kbic n cbu ng ta tba y no Jc p: To i kbo ng bic t ca c ta c gia
cu a nbu ng cuo n sa cb no i tic ng co no i Jic u gì oc ca i Jc p kba Jì
gia i quyc t oa n Jc kbo xu na y kbo ng.
J.E.T.
J.Ð.T. fha n mo n,
Ha u ho f nhu ng nguo I co ga ng djnh nghIa ca I do p do u nha f frí
ra ng no dính da ng do n su da p u ng cu a y fhích. Chu ng fa go I mo f
ca I gì do Ia do p khI no Ia m chu ng fa vuI fhích hay ha I Io ng o mo f
phuong dIo n da c bIo f na o do . Nhung ca I gì ga y no n su da p u ng
na y fu phía chu ng fa7 No co pha I Ia ca I gì frong chính ba n fha n
do I fuo ng7 No chI Ia mo f pha n u ng chu quan fu phía chu ng fa7
Hay no Ia su ko f ho p íf nhIo u cu a haI dIo u na y7
(Jì
Anh em nhu Murx (Marx Brotbcrsì. ba nba soan bai kjcb xuat sac nguoi My. Cbico
Marx (1S01 – 1061ì, Groucbo Marx (1S06 – 1077ì, oa Harpo Marx (1SSS – 1064ì..
(4ì
W.C. FieIJs (1SS0 – 1046ì. nba soa n ba i kjcb oa Jic n oic n ba i nguo i My .
(6ì
Jonulhun Winlers (1026 - ì. nba soa n ba i kjcb My .
290
Chu ng fa bIo f fu kInh nghIo m fho ng fhuo ng ra ng mo I nguo I
kho ng fha y do p do I vo I cu ng do I fuo ng. Ca I gì Ia m vuI Io ng mo f so
nguo I na y Ia I kho ng Ia m vuI Io ng nhu ng nguo I kha c. ThInh fhoa ng
nguo I fa vIn va o dIo u na y do no I ra ng ca I do p chI hIo n hu u frong
ma f nguo I nhìn nga m. Nhung no cu ng co nghIa ra ng khI fhj hIo u
cu a mo f nguo I duo c frau do I, nguo I a y co fho hIo u ro gIa frj cu a
nhu ng yo u fo cu a ca I do p frong ca c do I fuo ng ma ca c do I fuo ng
na y Ia I kho ng Ia m vuI Io ng nhu ng nguo I kha c bo I vì ho chua bIo f
ca ch da nh gIa du ng ca I do p do .
Trong fruyo n fho ng cu a nhu ng fa c pha m Io n, haI Iy fhuyo f no I
ba f vo ca I do p duo c hình fha nh frong ca c fruo c fa c cu a nha fha n
ho c Co Ðo c gIa o, Thomas AquInas, va frong ca c fa c pha m cu a mo f
frIo f gIa Ðu c hIo n da I, ImmanuoI Kanf. AquInas va Kanf da y
chu ng fa ra ng ca I do p co phuong dIo n chu quan va phuong dIo n
kha ch quan. Khoa I ca m fha m my ma mo f so do I fuo ng dom do n
cho chu ng fa co quan ho vo I ca I fra c vIo f no I fa I frong ba n fha n
ca c do I fuo ng.
Phuong dIo n chu quan cu a ca I do p duo c AquInas nhìn nha n khI
o ng djnh nghIa ca I do p Ia ca I Ia m vuI Io ng chu ng fa dang khI no
duo c nhìn. O da y fu “duo c nhìn” kho ng IIo n quan gì fo I vIo c nhìn
fha y ba ng ma f. No a m chI ca I nhìn ba ng fa m frí – mo f kIo u nha n
fhu c fru c gIa c do I fuo ng rIo ng Io duo c chIo m nga m hay duo c kInh
nghIo m vo ma f fha m my . Su fho a ma n hay vuI fhích ma do I
fuo ng do p dom do n cho chu ng fa na m o fính kha frI cu a no –
frong ca ch no duo c ca u fa o do cho chu ng fa co fho da nh gIa du ng
no frong fình fra ng ca fho do c da o cu a no .
Iuan dIom nay dua AquInas don phuong dIon khach quan cua
caI dop. No Ia caI gì frong doI fuong khIon cho no kha frI nhu vay
– frong cach fho Iam fhoa man hoac Iam vuI Iong chung fa nhu
vay7 Cau fra IoI cua AquInas Ia nhung su vaf dop dou co ba dac
dIom chính: fính nguyon von, fính can xung, va fính frong sang.
291
Ca ch do da ng nha f do chu ng fa hIo u duo c ca I gì o ng fa nghI
frong da u Ia nho Ia I quI fa c chu ng fa ho c frong fruo ng do vIo f mo f
ba I Iua n hay. Chu ng fa duo c da y cho bIo f ra ng mo f ba I vIo f hay
pha I co su fho ng nha f, fra f fu , va ma ch Ia c. No pha I Ia mo f fo ng
fho phu c ho p frong do mo I fha nh pha n do u IIo n Ia c vo I nhau mo f
ca ch fhích da ng va frong do ca u fru c fho ng nha f cu a fo ng fho no I
ba f Io n mo f ca ch ro ra ng. Ca I gì du ng do I vo I mo f ba I vIo f hay fhì
cu ng du ng do I vo I mo f bu c ho a do p hay mo f ba n nha c fuyo f vo I.
KhI ba f ky fa c pha m ngho fhua f na o “duo c Ia m fo f” nhu va y, fhì
no do p; va khI no co ca I fra c vIo f na y, no hoa n foa n co fho duo c
nha n bIo f va dom Ia I nIo m vuI fhích cho nguo I nhìn nga m.
Iy fhuyo f cu a ImmanuoI Kanf vo ca I do p duo c frình ba y ba ng
nhu ng fhua f ngu hoI kha c . Tuong fu AquInas, o ng djnh nghIa ca I
do p Ia ca I gì mang Ia I cho nguo I quan sa f mo f kIo u vuI fhích
kho ng vu Io I na o do ; nghIa Ia , nIo m vuI fhích, mo f ca ch fhua n
khIo f va gIa n dj, do n fu su fho a ma n cu a chu ng fa frong vIo c
nha n bIo f do I fuo ng ma chu ng fa dang chIo m nga m. Nhung frong
Iu c AquInas dua ra mo f pha n fích vo nhu ng yo u fo kha ch quan cu a
ca I do p, fhì Kanf vIo n do n mo f va I da c dIo m pho qua f cu a fInh
fha n con nguo I Ia m no n fa ng cu a o ng do dua su pha n doa n fha m
my fhu c fhu vo ca I do p Io n fro n pha n u ng vuI fhích chu quan don
fhua n frong do I fuo ng. Ðo I vo I o ng, cu ng nhu do I vo I AquInas, fhj
hIo u fo f co fho duo c frau do I va nhu ng aI co no do u co mo f fha m
djnh du ng da n hon vo nhu ng gì fhu c su Ia do p.
91. NH¡ NG KHA C B¡K T VK TH| H¡K ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tbuo ng kbi mo i nguo i /ao oa o tranb ca i kjcb /ic t oc gia trj cu a
mo t ta c pba m ngbc tbua t, ai Jo Ja n ra mo t cba m ngo n xua cu no i
ra ng kbo ng co oic c tranb /ua n oc tbj bic u. Nbung oa i nguo i kba c,
nba t /a ca c nba pbc bìnb ngbc tbua t, tuyc n bo ra ng bo Jua ra
292
Juo c nbu ng Ja nb gia kba cb quan oc ngbc tbua t, Ju a trc n nbu ng
ca n cu ou ng cba c. Cbu ng ta co tbc tranb /ua n oc tbj bic u kbo ng,
bay pba i cba ng su Ja nb gia cu a cbu ng ta trong ngbc tbua t cbl /a
oa n Jc so tbicb ca nba n:
D.W.H.
Ð.W.H. fha n mo n,
VIo c nhIo u nguo I ba f do ng frong fhj hIo u cu a ho fu no Ia mo f
su kIo n kho ng fho cho I ca I. Co n mo f fhu c fo nu a Ia kho ng co y
nghIa gì frong vIo c franh Iua n vo I mo f nguo I vo ca I gì anh fa fhích
hay kho ng fhích. Nhung hoa n foa n va n co fho no I vo I mo f nguo I
ra ng anh fa co fhj hIo u ko m va ra ng dIo u anh fa fhích fu frong
ba n fha n no kho ng xua f sa c hay do p do . O da y co ra f nhIo u cho
do franh Iua n.
Nhu ng nguo I no I ra ng kho ng co vIo c franh Iua n vo fhj hIo u
fhuo ng muo n no I nhIo u hon nhu ng gì ho no I. Thoo pha n doa n cu a
fo I ho saI Ia m kho ng pha I vo I nhu ng gì ho no I ma vo I nhu ng gì ho
muo n no I. Ho kho I su fu su kIo n cho ra ng nguo I fa ba f do ng vo fhj
hIo u, vo I nhu ng gì nguo I fa fhích va kho ng fhích, ro I ko f Iua n
ra ng do Ia fa f ca . No I ca ch kha c, ho ko f Iua n ra ng frong khI no I
vo nhu ng fa c pha m ngho fhua f hoa c nhu ng su va f hay do p, nhu ng
y kIo n fuy rIo ng ma nguo I fa co fho frình ba y pha I mang hình
fhu c quon fhuo c kIo u nhu “To I kho ng bIo f no co do p hay kho ng,
nhung fo I bIo f ca I gì fo I fhích.”
Kof Iuan nay khIon cho caI dop fro non hoan foan chu quan
hoac, nhu nguoI fa fhuong noI, hoan foan Ia chuyon so fhích ca
nhan. NhIou nguoI fhInh fhoang co cung Iap fruong nhu fho nay vo
su fhaf va dIou fhIon. Su fhaf, ho noI, chI don fhuan Ia caI gì co vo
fhaf doI voI foI. Su fhIon chI don fhuan Ia caI gì foI nhìn nhan Ia
dang ao uoc. Nhu vay ho gIam fru su fhaf va su fhIon fhanh van do
fhj hIou ma vo van do do khong fho co su franh caI nao.
293
Ha y do fo I Ia m sa ng fo saI Ia m cu a ho . No u mo f nguo I no I vo I
ba n, “Va f do fro ng nhu co ma u do do I vo I fo I,” fhì so Ia da I do f
no u ba n franh ca I vo I anh fa va f do co ma u nhu fho na o. Su kIo n
no fro ng nhu co ma u xa m do I vo I ba n kho ng IIo n quan gì do n vIo c
no fro ng nhu co ma u nhu fho na o do I vo I anh fa. Ma c du va y, ba n
co fho chI cho anh fa fha y ra ng anh fa bj da nh Iu a bo I a nh sa ng
hoI do fu mo f nguo n sa ng chIo u Io n va f do va , fhu c ra, va f do ma u
xa m, chu kho ng pha I ma u do . Ngay ca sau khI ba n chu ng mInh
dIo u na y cho anh fa fha y ba ng nhu ng ba I fhu nghIo m va f Iy , va f
do co fho va n fro ng nhu co ma u do do I vo I anh fa, nhung anh fa so
co fho nha n ra su kha c bIo f gIu a vo bo n ngoa I va fhu c cha f.
ÐIo u mInh ho a don gIa n na y cho fha y ra ng du cha ng co ích gì
khI franh ca I vo nbu ng su oa t co oc nbu tbc na o, va n co nhu ng Iy
do xa c da ng do franh ca I vo nbu ng su oa t /a gì. Tuong fu , no u mo f
aI do cu no I dI no I Ia I vo I anh nhu ng gì anh fa fhích va kho ng
fhích frong ca c fa c pha m ngho fhua f, anh fa dang frình ba y nhu ng
y kIo n fhua n fu y chu quan kho ng fho franh ca I. Nhung mo f nha
pho bình fa I ba va n co frình ba y nhu ng da nh gIa kha ch quan vo
nhu ng dIo m xua f sa c hay nhu ng fhIo u so f cu a ba n fha n fa c pha m.
Ho dang no I vo do I fuo ng, chu kho ng no I vo ba n fha n ho .
Ha u ho f chu ng fa bIo f ro su kha c bIo f gIu a fay ngho fa I gIo I va
fay ngho yo u ko m. No u chu ng fa fhuo mo f nguo I fho mo c Ia m mo f
ca I ba n cho chu ng fa, fho ro I anh fa Ia m qua fo , chu ng fa chI cho
anh fa fha y ra ng ca I ba n xu c xjch hay bo n cha n cu a no qua fhanh
ma nh kho ng chju no I su c na ng cu a ma f ba n. ÐIo u gì du ng do I vo I
ngho mo c fhì cu ng du ng do I vo I mo I ngho fhua f kha c. CIo ng nhu
nhu ng ca I ba n, ca c fa c pha m my fhua f cu ng co fho duo c fho hIo n
fo f hoa c fo I. Nhu ng su va f fhu fa o fo f fhì co nhu ng pha m fính
kha ch quan na o do co fho nha n ra duo c bo I nhu ng nguo I bict ca I
gì IIo n quan fo I fay ngho fa I gIo I hay yo u ko m frong IInh vu c ngho
fhua f da c fhu .
294
Ðo nha n ra su fuyo f vo I frong mo f fa c pha m a m nha c, nguo I fa
pha I co mo f íf hIo u bIo f vo ngho fhua f sa ng fa c a m nha c. No u
mo f nguo I fhIo u hIo u bIo f do , dI nhIo n, fa f ca nhu ng gì anh fa co
fho no I Ia anh fa fhích hay kho ng fhích a m nha c. Nguo I cu nha f
djnh no I ra ng do Ia fa f ca nhu ng gì anh fa hay ba f ky aI kha c co
fho pha f bIo u don gIa n Ia anh fa dang fhu nha n mình cha ng bIo f
gì vo a m nha c. Anh fa co fho fIo p fu c ba y fo nhu ng ca I fhích va
nhu ng ca I kho ng fhích cu a mình frong a m nha c, nhung anh fa
kho ng no n, frong su fhIo u hIo u bIo f cu a mình, fu cho I quyo n cu a
nguo I kha c dua ra nhu ng da nh gIa kha ch quan du a fro n kIo n fhu c
ma anh fa kho ng co .
Ca u ho I da f ra cho ba f ky nguo I na o kha ng kha ng no I ra ng ca I
do p frong ca c fa c pha m ngho fhua f hoa n foa n Ia va n do fhj hIo u
ca nha n Ia co hay kho ng mo f so nguo I co fhj hIo u fo f hon nhu ng
nguo I kha c. Pha I cha ng mo f so nguo I co fhj hIo u fo f va so kha c co
fhj hIo u hoa n foa n ko m7 Co fho ca I fhIo n fhj hIo u cu a mo f ca
nha n kho ng7
Tra Io I kha ng djnh cho nhu ng ca u ho I na y co nghIa Ia fhu a
nha n ra ng co nhu ng chua n mu c kha ch quan do dua ra nhu ng
da nh gIa co fính pho bình vo ca c fa c pha m ngho fhua f. Co fhj
hIo u fo f co f o vIo c ua fhích hon nhu ng gì xua f sa c hon mo f ca ch
kha ch quan. Thu da c mo f fhj hIo u fo f frong mo f va I IInh vu c ngho
fhua f fu y fhuo c va o vIo c fhu da c hIo u bIo f vo ngho fhua f do va
va o vIo c ho c ho I do nha n ra su xua f sa c frong fay ngho .
No u kho ng co su kha c bIo f kha ch quan Ia m cho ca c fa c pha m
ngho fhua f fho m hoa c bo f hay do p, fhì so kho ng fho na o no I duo c
aI co fhj hIo u fo f hay xa u hoa c vIo c no Iu c ho f su c do ca I fhIo n fhj
hIo u cu a mình Ia dIo u da ng bo co ng.
295
92. SA NG TA O – NHA N BA N VA THA N THA NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Mo t oa i ta c gia Juong tbo i Ju ng tu “sa ng ta o” Jc gia i tbicb cbo
ba u bc t mo i boa t Jo ng cu a con nguo i. Hìnb nbu bo oic n Jc n no
nbu tbc no /a mo t su c ma nb ma tbua t na o Jo co tbc gia i tbicb cbo
mo i oic c cbu ng ta /a m. Tbua t ngu Jo co y ngbìa na o xa c Jjnb,
bo p /y , co tbc bic u Juo c kbo ng: Cbu ng ta co nc n gio i ba n no oa o
nbu ng boa t Jo ng cu a ca c bo a sì oa ca c nba tbo, bay su sa ng ta o
mo ro ng ra ngoa i bo : Cu ng mo t tu Jo co tbc a p Ju ng cbo ca
Tbuo ng Ðc /a n con nguo i nbu tbc na o:
W.P.
W.P. fha n mo n,
Su sa ng fa o cu a con nguo I ho fa I o su c ma nh cho ra do I ca c su
va f fruo c da y chua fu ng hIo n hu u. ÐIo u do duo c chu ng mInh ro
ra ng nha f frong nhIo u ngho fhua f kha c nhau cu a con nguo I –
frong vIo c Ia m ra nha cu a, do go m, fa u fhuyo n, franh fuo ng, dIo u
kha c hay nhu ng ba I fho. Sa ng fa o frong nghIa ro ng nha f, a m chI
do n su c ma nh kho I fa o frong mo I dja ha f hoa f do ng cu a con nguo I,
fu quI hoa ch fha nh pho do n fu duy frIo f ho c.
Tu “sa ng fa o” nga y nay da fro no n pho bIo n do n do chu ng fa
quo n ra ng fhoa f fIo n no co y nghIa fo n gIa o. Su c ma nh fa o ra
nhu ng su va f fu nguyo n fhu y duo c ga n cho mo f mình Thuo ng Ðo
fho I. VIo c a p du ng fu na y va o hoa f do ng sa n xua f cu a con nguo I Ia
mo f Io I no I a n du , du a fro n su so sa nh ngho fhua f nha n ba n vo I
su sa ng fa o fha n fha nh. Su Ioa I suy na y xa y ra kho ng chI frong
fruyo n fho ng Ðo Tha I – Co Ðo c, nhung ca frong frIo f ho c cu a
PIafo, nguo I no I do n Thuo ng Ðo nhu “ko sa ng cho fha n fha nh”.
Thoo PIafo, co haI Ioa I sa ng fa o – fha n fha nh va nha n ba n.
296
Ioa I sa ng fa o fhu nha f va no n fa ng Ia mo f su c ma nh fha n fha nh
qua do fho gIo I fu nhIo n duo c fa o du ng. Ioa I sa ng fa o fhu haI va
pha I sInh Ia su fa o fa c ca c fa c pha m ngho fhua f fu nhu ng va f IIo u
fu nhIo n. Trong mo f fha n fhoa I Hy Ia p co , A fha n hay Nguo I
Kho ng Io Promofhous, da a n fro m su c ma nh sa ng fa o fu ca c vj
fha n va frao no cho con nguo I. Ðo va y, frIo f gIa Anh Iord
Shaffosbury
|1)
no I ra ng nha fho dích fhu c Ia “nguo I cho fa o fhu
haI, mo f Promofhous du ng nghIa duo I quyo n cu a fha n Zous.”
Trong fruyo n fho ng Hy Ia p, su sa ng fa o ngho fhua f duo c IIo n
ko f vo I ky Iua f, chu fa m va ky na ng fhu da c. No Ia mo f fIo n frình
fhua n Iy va co chu dích. Trong ca c fho I ky hIo n da I, nhIo u su chu
y hon da duo c da nh cho ca c nguo n sa ng fa o ngho fhua f vo fhu c, fu
do ng. Tuy nhIo n, mo f Ia n nu a, PIafo Ia I Ia nguo I fIo n bo I cu a fu
fuo ng do n sau frong vIo c kha m pha nhu ng nguo n sa ng fa o ngoa I
Iy va vo fhu c.
Ða I fho PIafo cha p nha n y fuo ng cho ra ng ngho fhua f Ia mo f
ky na ng co y fhu c, fhua n Iy . Nhung o ng nhìn fha y mo f Ioa I fho
na o do Ia sa n pha m cu a ca m hu ng fha n fha nh hon Ia sa n pha m
cu a ngho fhua f co chu dích. Ðo va y, nha fho Ia ko fha u fhj hay
nha fIo n frI, qua ho Nu fha n Ngho fhua f Io n fIo ng. PIafo co n dI
xa hon nu a va cho ra ng o c sa ng fa o cu a con nguo I ba f nguo n fu
su c ma nh fình yo u – fha n a I fình Ðros
|2)
fhu c o p con nguo I dI do n
cho “sa ng fa o frong ca I do p”. O ng IIo n ko f su sa ng fa o nha n ba n
vo I khao kha f fình yo u do fham du va o dIo u fhIo n.
Va o fho I cu a mình, SIgmund Iroud, fu mo f dIo m xua f pha f
hoa n foa n kha c, da dI do n mo f ko f Iua n ga n gIo ng nhu va y. O ng
(1ì
LorJ Shujlesbury (1S01 – 1SS6ì. tric t gia oa nba ca i ca cb nguo i Anb.
(2ì
Eros. tba n a i tìnb cu a nguo i Hy La p (nbu tba n CupiJ cu a nguo i La Ma ì, /a con
trai cu a tba n Vcnus, tbuo ng mang trc n nguo i mo t ca nb cung oa mo t mu i tc n.
297
nhìn fha y hoa f do ng sa ng fa o ngho fhua f kho I pha f fu nhu ng
mIo n sa u vo fhu c cu a fInh fha n va fho hIo n nhu ng xung na ng ca m
xu c. ThInh fhoa ng, Iroud coI ngho fhua f nhu Ia su fho a ma n uo c
muo n don fhua n va su fro n fhoa f fhu c fa I. Nhung o ng cu ng nha n
ma nh nhu ng yo u fo kIo n fa o va fa I fình cu a su sa ng fa o ngho
fhua f. Nhu PIafo, o ng xom su sa ng fa o nhu “co ng vIo c cu a fha n a I
fình Ðros”, mo f Iu c Iuo ng fích cu c, kha ng djnh cuo c so ng frong
cuo c da u franh vo I Iu c Iuo ng fIo u cu c, hu y dIo f frong con nguo I.
Ða f cha p ra f nhIo u no Iu c duong fho I nghIo n cu u va pha n fích
su sa ng fa o, no duo ng nhu kho ng pha I Ia ca I gì chu ng fa co fho
kIo m soa f duo c. Ca c fruo ng ho c cu a chu ng fa kho ng fho sa n sInh
ra duo c ca c nha sa ng fa o cu ng nhu no kho ng fho sa n sInh ra ca c
nha fIo n frI va ca c vj fha nh. O c sa ng fa o fhuo ng kho ho o frong
nhu ng hoa n ca nh fhua n fIo n nha f va no ro frong nhu ng hoa n
ca nh kho ng fhua n Io I nha f. Hình nhu kho ng cha c ra ng sa ng fa o
fu no so Ia ca I gì do chu ng fa co fho fa o ra fu y y .
Mo f su fhay do I da ng chu y da xa y ra frong nhu ng quan dIo m
vo sa ng fa o cu a chu ng fa. Cho do n nhu ng fho I ky ga n da y no duo c
ga n cho mo f fhIo u so cho n Io c – nhu ng nha sa ng fa o hay ngho sI
Io n. CIo da y chu ng fa co khuynh huo ng coI su c ma nh sa ng fa o
nhu mo f quan na ng pho qua f cu a con nguo I, duo c mo I nguo I fhu
huo ng o mu c do nhIo u hon hay íf hon.
298
299
Phaàn IX
NHÖÕNG CAÂU HOÛI VEÀ
TÌNH YEÂU VAØ TÌNH BAÏN

300
93. CA C LOA ¡ T¡NH YK ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ca c nba tbo no i oo i cbu ng to i ra ng tìnb yc u /a m cbo tbc gio i
quay tro n oa ra ng tìnb yc u cbinb pbu c ta t ca . Nbung ca i Juo c go i
/a tìnb yc u na y /a gì oa y: No co pba i /a Jam mc , tbic n ca m,
nguo ng mo : Co ca c /oa i tìnb yc u kba c nbau kbo ng: Cbu ng co
Jic u gì cbung kbic n cbu ng ta go i cbu ng /a tìnb yc u:
A.L.P.
A.I.R. fha n mo n,
Ha u ho f chu ng fa khI ngho fu “fình yo u” fhuo ng nghI ngay do n
fha I do cu a mo f nguo I da n o ng vo I nguo I con ga I chua cho ng. Ða y
cha c cha n Ia mo f da ng fình yo u ra f fhu c va hIo n nhIo n. No kho ng
chI Ia chu do cu a nhu ng vo kjch Io n, nhu ng bo phIm HoIIyvood,
va fIo u fhuyo f Ia ng ma n. No co n Ia mo f frong nhu ng bIo u hIo n co
ba n cu a do I so ng vo cho ng, cu a su ra ng buo c da I Ia u gIu a haI
nguo I bIo n ho fha nh mo f fho xa c.
Nhung da y chI Ia mo f frong nhIo u da ng cu a fình yo u. Kho ng
chI co fình yo u cu a ÐavId do I vo I Ðafhshoba
|1)
. Co n co fình yo u
gIu a ÐavId va Jonafhan
|2)
, va fình yo u kho dau cu a ÐavId da nh
cho “AbsaIom, con fraI fo I, con fraI fo I”
|3)
. Co n co fình yo u cu a
PIafo do I vo I Socrafos, fình yo u gIu a Josus va ca c mo n do , fình
yo u gIu a nhu ng nguo I cu ng fhuo c vo mo f ho I doa n fo n gIa o hay frí
fhu c. Con nguo I yo u fo quo c hoa c xu so cho n Ia m fo quo c cu a ho ,
gIa dình cu a ho , Iy fuo ng cu a ho , va Thuo ng Ðo cu a ho .
(1ì
,
(2ì
, oa
(Jì
. Du y Iu cu c nhu n ru l lrong Cu u Uo c. Batbsbcba /a oo cu a oua
DaoiJ, Jonatban (con cu a oua 8au/ì /a ba n tba n cu a oua DaoiJ, oa Absa/om /a con
tbu ba cu a DaoiJ.
301
Chu ng fa fhuo ng ca m fha y kho chju khI pha I du ng cu ng mo f fu
cho qua nhIo u Ioa I quan ho kha c nhau. Nguo I Hy Ia p co kho ng chI
mo f ma fo I ba chu do no I vo no : pbi/ia, cros, va agapc, co fho djch
da I kha I Ia “fình fha n”, “Io ng khao kha f”, va “fu fa m”. Pbi/ia Ia
Ioa I fình yo u Jonafhan-va -ÐavId, fình do ng chí hay fình ba ng
hu u, fhuo ng co gIu a haI nguo I cu ng pha I, du kho ng pha I Iu c na o
cu ng va y. Eros Ia Ioa I fình yo u kha f khao, fho m muo n chI co fho
fho a ma n ba ng ca ch chIo m hu u do I fuo ng duo c yo u. Ðo I vo I chu ng
fa no fhuo ng Ia da u hIo u cu a fình yo u nhu c du c gIu a nguo I nam va
nguo I nu . Agapc Ia fình yo u fo n gIa o, vu a gIu a con nguo I vo I
Thuo ng Ðo , vu a gIu a con nguo I vo I con nguo I. No Ia fình yo u ba f
buo c frong KInh Tha nh do I vo I Thuo ng Ðo va do ng Ioa I, noI fhoo
guong ma u fình yo u cu u chuo c cu a Thuo ng Ðo do I vo I con nguo I.
No nha n ma nh va o su quo n mình, su hIo n da ng va phu ng su , hon
Ia va o vIo c da f duo c su fho a ma n co gIo I ha n na o do .
Ða da ng fình yo u na y, ngay ca fình yo u nhu c du c, do u huo ng
fo I nguo I kha c hay dIo u gì kha c. Chu ng fa bj fhuyo f phu c pha I no I
ra ng fình yo u Iuo n Iuo n Ia vì ko kha c. Nhung co n su fu a I fhì sao7
Cha ng Io su ba f buo c yo u do ng Ioa I cu a ba n nhu ba n fha n ba n
kho ng ngu y ra ng ba n co fho va no n yo u chính ba n fha n mình
sao7 Tuy fho ca c nha da o du c va ca c nha pha n fa m ho c kho ng fa n
fha nh fình yo u fu ky frung fa m, coI do nhu Ia su ngang buo ng va
non no f, co n fo n gIa o fhì khuyo n chu ng fa fu bo su fu quan fa m
nho mo n cu a chu ng fa. Co Io co kIo u fu a I du ng va kIo u fu a I saI,
va chu ng fa bj buo c pha I yo u kho ng pha I ca I fo I fa m fhuo ng, fham
Iam ma Ia nhu ng gì du ng da n va fo f do p frong ba n fha n chu ng fa.
Kho ng do gì chIa fa ch ba Ioa I fình yo u na y. Cha ng ha n, o Pha p
nhu ng nguo I dang yo u go I nhau Ia “ba n fo I”, va kho ng aI co fho
phu nha n ra ng co fho co fình ba n va fình do ng chí fhu c su gIu a
nhu ng nguo I yo u nhau. Cu ng co fho co su hy sInh quo n mình va
da ng hIo n dích fhu c frong fình yo u Ia ng ma n. Tình yo u nhu c du c
co Io kho djnh nghIa hon fình yo u fo n gIa o, vì duo ng nhu no chu a
302
du ng mo I fhu fu fa m fhuo ng do n cao ca ; no bao go m fu fình yo u
fho da I noI nhu ng ca u fraI dang nha m nha p nhu ng vIo n ko o cu a
nIo m vuI say da m cho do n su ra ng buo c son sa f gIu a haI nguo I
fruo ng fha nh fho nguyo n vo I nhau.
ÐI nhIo n Iroud nghI ra ng fình yo u nhu c fho hay da m du c, vo n
ba f nguo n fu ba n na ng Ioa I va f, Ia da ng fình yo u co ba n, va ra ng
mo I da ng kha c do u Ia nhu ng hình fha I fInh Io c cu a no . To I kho ng
do ng y dIo u na y. To I cho ra ng vo ba n cha f fình yo u Ia fhIo n chí -
nghI fo f vo nguo I kha c va mong cho ho vuI suo ng. No Ia fra ng
fha I cu a y chí, chu kho ng pha I cu a ba n na ng Ioa I va f. Ngay ca
frong hình fha I pha m fu c nha f cu a no , no va n Ia su cho dI cu ng
nhu nha n Ia I. Nhu ng nguo I kho ng fho co ng hIo n mình cho nguo I
kha c fhì cha ng bao gIo bIo f duo c fình yo u.
Ra c ro I fhu c su vo fình yo u nhu c du c xua f hIo n fu su ho p
nha f ky Ia cu a ba n na ng Ioa I va f, frI gIa c fha m my , va Io ng yo u
fhuong khIo n no fro fha nh ca I gì Ia chính no . Co Io da y chính Ia
mo f da c dIo m nghjch Iy kha c cu a su ho a fro n nguo I-ca c fhu do .
Ngay ca frong ca I co vo nhu Ia nhu ng khoa I fra fhu va f ha n fa
va n da y fính nguo I nha f. Tình yo u nhu c du c Ia fình yo u mang
fính nguo I da c frung, va o frong do con nguo I co fho fìm fha y
duo ng do n vo I fình yo u va fhu c fa I sa u xa hon. Tình yo u gIo I
fính so Ia cu a ngo , chu kho ng pha I chuo ng nga I, da n do n su fhu c
hIo n foa n vo n con nguo I.
94. T¡NH YK ¡ VA OA M O¡ C
Tbua tic n sì AJ/cr,
8u kba c nbau giu a tìnb yc u oa Ja m Ju c /a gì: To i ngbì ra ng
Jic u pba n bic t na m o cbo nba n ma nb Jc n su cbo Ji bay /a y /a i.
Nbung pba i cba ng kbo ng co mo t yc u to quan tro ng cu a tbc m
muo n oa kboa i /a c trong oic c tbo a ma n Ju c oo ng trong ba u bc t
303
ca c quan bc ma cbu ng ta tbuo ng tinb Jc n trong “tìnb yc u”: Ðic u
na y ba n /a Ju ng trong quan bc tìnb yc u giu a nguo i nam oa nguo i
nu . 8u giao ca u co pba i /a bic u bic n cu a “tìnb yc u” bay cu a “Ja m
Ju c” bay cu a ca bai:
D.J.
Ð.J. fha n mo n,
KhI Tha nh AugusfIno duo c ho I, “Tho I gIan Ia gì7” nga I fra Io I:
“No u kho ng aI ho I fo I, fhì fo I bIo f; co n no u fo I muo n gIa I fhích
dIo u do cho aI ho I fo I, fhì fo I kho ng bIo f.” Ðjnh nghIa fình yo u
cu ng kho kha n nhu va y. Iroud, do n ga n cuo I cuo c do I fruo ng fho
cu a mình cu ng fhu nha n: “Cho do n gIo na y fo I va n chua du du ng
ca m do dua ra nhu ng fuyo n bo ro ra ng vo yo u fính cu a fình yo u va
fo I nghI ra ng hIo u bIo f cu a chu ng fa kho ng du do Ia m vIo c do ...
Chu ng fa fhu c su bIo f ra f íf vo fình yo u.” Tuy nhIo n, chu ng fa co
fho fìm duo c chu f íf sa ng suo f ba ng ca ch xom xo f nhu ng quan
dIo m cu a ca c frIo f gIa, ca c nha fho va ca c ba c sI fa m fha n, fa f ca
do u co do ng go p va o su hIo u bIo f, no u kho ng pha I Ia gIa I pha p,
cu a va n do do – fình yo u Ia gì7
KhI mo f nguo I nam va mo f nguo I nu yo u nhau, ho khao kha f
nhau, nhung kho ng nhu ca ch ho fho m a n hay kha f nuo c. Ða n
na ng gIo I fính cu a con nguo I dIo n ra fhoo haI huo ng: co du c fính
phu c vu cho fình yo u, va co du c fính fa ch ro I kho I fình yo u |fu c Ia
da m du c). Tho m muo n mo f con nguo I nhu fho m muo n fhu c a n hay
fhu c uo ng Ia da m du c – mo f su fho m muo n hoa n foa n ích ky .
Nhung fình yo u nhu c fho bao ha m su ho a quyo n cu a fa m ho n
va fho xa c. No co hIo n fhu c ho a frong mo f su ho p nha f vo n do I
ho I hIo u bIo f, ca m fho ng, fình fhuong va hy sInh.
Chu ng fa co fho kho ng bao gIo bIo f ro ca I na o do n fruo c –
“fhích” hay “fho m muo n”. Tình yo u ba f nguo n fu du c vo ng, hay
304
du c vo ng ba f nguo n fu fình yo u7 ArIsfofIo nghI ra ng Io ng nha n a I
do n fruo c; Iroud cho ra ng fình yo u du c fính pha f sInh fu su fho m
muo n. Trong khI va n do co vo nhu kho ng fho gIa I quyo f duo c, no
duo ng nhu cho fha y su kha c bIo f fro n fhu c fo ra ng fình yo u dIo n
ra fhoo huo ng na o. No u du c fính do n fruo c, su ho p nha f co fho chI
fo n fa I frong fho I gIan nga n; no u fình yo u do n fruo c, mo f su ho p
nha f vu ng bo n, fha nh co ng hon co vo nhu so xa y ra bo I vì, gIu a
bao nhIo u fhu kha c, mo f su Iu a cho n fho ng mInh hon da duo c
fhu c hIo n.
Nhu ng quan sa f cu a ca c nha fho va kInh nghIo m Ia m sa ng cu a
ca c nha pha n fa m ho c va ca c ba c sI fa m fha n duo ng nhu xa c
nha n quan dIo m na y. “Tình yo u va du c fính fhuo ng xa y ra do ng
fho I,” ba c sI fa m fha n no I fIo ng Thoodoro RoIk
|1)
vIo f, nhung “su
fru ng ho p kho ng pha I Ia ba ng chu ng cu a su do ng nha f... Kho ng
co nghI ngo gì gIu a ca c nha pha n fa m ho c ra ng co fhu du c fính
kho ng fình yo u, du c fính ‘so ng pha ng’. ¦Nhung| ho phu nha n ma nh
mo ra ng co fho co fình yo u kho ng du c fính.” Mo f ba c sI fa m fha n
kha c, ÐrIch Iromm
|2)
, fa c gIa cu a Tbc Art oj Looing, ca nh ca o
chu ng fa: “Ðo I vì fình yo u nhu c du c Ia hình fhu c do I fra nha f cu a
fình yo u ma no co ... no n vIo c pha n bIo f su khao kha f fình du c tu
no (pcr scì vo I fình yo u fro no n ra f quan fro ng. No u fình yo u nhu c
du c cu ng kho ng pha I Ia fình yo u anh om, su ho p nha f cha c cha n
chI Ia fra c fa ng, phu du.”
Ca c nha fho Io n u ng ho nhu ng quan dIo m na y. Tha f va y, bj
quyo n ru bo I chu do na y, fu Ia u ho da fha y fruo c nhu ng kha m pha
cu a ca c nha fa m Iy ho c. No u ho kho ng fìm ra duo c mo f djnh nghIa
(1ì
TheoJore Reih (1SSS – 1060ì. nba Pba n ta m bo c My , sinb ta i a o.
(2ì
Erich Fromm (1000 – 10S0ì. nba Pba n ta m bo c My , sinb ta i Ðu c. O ng nba n
ma nb su /ic n kc t cu a nbu ng ca tinb cu a con nguo i oa nbu ng kbuo n ma u kinb tc –
xa bo i. Ca c ta c pba m cu a o ng co Escupe jrom FreeJom (“Tro n tboa t kbo i tu Jo”,
1041ì oa The Sune Sociely (“Xa bo i /a nb ma nb”, 1066ì.
305
chính xa c, íf nha f ho cu ng nha n fha y mo f so fhuo c fính cu a fình
yo u con nguo I.
Tình yo u bao ha m dam mo , hay nhu MIIfon dIo n da f frong
ParaJisc Lost.
... Vo i Puo u mo i /a m bai nguo i cbc nb cboa ng
Ho quay cuo ng Ju a oui, oa tuo ng nbu mìnb ca m tba y
Tba n tba nb bc n trong bo mo c tba nb Jo i ca nb
Vo i no bo coi kbinb Ma t Ða t
Tình yo u bao ha m su frung fha nh, hay nhu Shakospoaro fuyo n bo :
Tìnb yc u kbo ng pba i /a tìnb yc u
Tbay Jo i kbi no tìm tba y su tbay Jo i
Tro n ho f, fình yo u bao ha m su ho p nha f, mo f ho p nha f cu a
fha n xa c va fa m ho n, hay nhu John Ðonno
|3)
dIo n fa :
Bi ma t cu a tìnb yc u trong nbu ng ta m bo n /o n /c n
Nbung Ju oa y tba n xa c /a cuo n sa cb cu a no
Thoo mof fhan fhoaI co Hy Iap, con nguoI nguyon fhuy Ia mof
fhuc fho ghop, nua dan ong va nua dan ba. Mof vj fhan dong bong
fach no ra Iam haI, hau qua Ia nguoI dan ong va nguoI dan ba bj
phan doI fu do fìm cach fro vo faI hop nhaf voI “nua kIa”. Cac nha
fam Iy hoc hIon daI nou Ion cung van do fhoo mof cach khac khI ho
noI rang “nhu cau sau xa nhaf cua con nguoI Ia nhu cau vuof qua
fình frang rIong ro, roI khoI nha fu cua su co doc cua han.”
(Jì
John Donne (1672 – 16J1ì. nba tbo, nba oa n, mu c su nguo i Anb.
306
95. T¡NH YK ¡ S¡ VA T VA T¡NH YK ¡ CON NG¡O ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Hìnb nbu co nbic u Jo i tuo ng cu a tìnb yc u. “To i yc u ca pbc , to i
yc u tra ,” mo t ca kbu c tbo i Janb ba t Ja u nbu oa y, truo c kbi no i to i
tìnb yc u cu a ca c ca u trai Ja nb cbo ca c co ga i. Nbung pba i cba ng
kbo ng co Jic u gì kba c bic t ca n ba n giu a tìnb yc u Ja nb cbo tbu c
uo ng, tbuo c /a , tic n ba c, tic ng ta m, o.o... oa tìnb yc u Ja nb cbo
mo t nguo i kba c: Co pba i no na m o su kba c nbau giu a tìnb ca m
tbua n icb ky oa tìnb ca m co pba n nba n a i: Hay no /a oa n Jc quan
bc mo t cbic u Jo i cbic u oo i quan bc qua /a i: Va y cbinb xa c Jic u
Juo c go i /a “tìnb yc u” /a gì:
B.B.
Ð.Ð. fha n mo n,
Ðoscarfos Iuu y frong Tbc Passions oj tbc 8ou/ ra ng fu “fình
yo u” co fho a p du ng cho “nhu ng dam mo cu a mo f nguo I fham vo ng
do I vo I vInh quang, cu a ko nghIo n ruo u do I vo I ruo u, cu a nguo I
da n o ng da y fhu fính do I vo I nguo I phu nu ma ha n muo n chIo m
doa f, cu a nguo I da n o ng du ng da n do I vo I nguo I ba n hay fình
nha n cu a o ng fa va cu a nguo I cha fu fo do I vo I con ca I cu a o ng fa.”
Ðo I vì Ðoscarfos djnh nghIa fình yo u nhu y chí fu fha f cha f mình
vo I dIo u gì hay aI do , o ng fa xom fa f ca mo I dam mo nhu nhu ng
hình fhu c cu a fình yo u. Tuy nhIo n, o ng dua ra mo f su pha n bIo f
fhIo f yo u.
Nguo I fìm kIo m vInh quang, nguo I koo kIo f, nguo I nghIo n ruo u
va ko hIo p da m, o ng no I, chI fìm ca ch chIo m doa f do I fuo ng do
rIo ng mình su du ng va khoa I ca m ma kho ng Iuu fa m do n ma f fo f
cu a do I fuo ng. Trong Ioa I fình yo u na y, ngay ca nhu ng con nguo I
da y nha n fính cu ng bj do I xu chI don fhua n nhu nhu ng co ng cu su
307
du ng hay khoa I ca m. Nguo I ba n, nguo I fình va nguo I cha fu fo ,
fra I Ia I, mong muo n dIo u fo f cho nhu ng nguo I ho yo u. Trong Ioa I
fình yo u na y, nguo I yo u fhuo ng so hy sInh quyo n Io I rIo ng cu a
mình vì nguo I yo u da u.
Tuy nhIo n, Ðoscarfos pha n do I su pha n bIo f fruyo n fho ng gIu a
fình yo u “da m du c” va fình yo u “nha n a I”, vì o ng nghI ra ng frong
fhu c fo fa m Iy , haI fhu a y Iuo n Iuo n quyo n va o nhau. Chu ng fa
ca m fha y co fhIo n ca m vo I ca I gì chu ng fa mong uo c duo c ho p
nha f va hon nu a chu ng fa khao kha f no , “no u chu ng fa pha n doa n
ra ng so hu u no Ia dIo u fo f... ba ng ca ch na o do kha c hon fho ng qua
y chí”. Va y fhì co vo nhu ra ng nhu ng quan ho co ng cu don fhua n
kho ng fhu c su Ia fình yo u, ngoa I fru frong mo f y nghIa hình fhu c
hay fro ng ro ng na o do .
Ioa I fình yo u bIo u hIo n frong quan ho nguo I yo u – nha n fình
Ia fình yo u gIo I fính hay nhu c du c. NhIo u nguo I coI do Ia da ng ro
ro f nha f cu a fình yo u, co n fa f ca da ng kha c cu a fình yo u Ia nhu ng
bIo u fuo ng va su fha ng hoa cu a no . NhIo u nguo I kha c coI no chI Ia
su fu fho a ma n, va vì fho , kho ng fhu c su Ia fình yo u. ToIsfoy, ko
fhu da ng ko cu a fình yo u nhu c du c frong nhu ng na m cuo I do I cu a
mình, go I no Ia “ca m gIa c Ia m Ia n ma con nguo I go I Ia fình yo u,
va no kho ng ho gIo ng vo I fình yo u cu ng nhu do I so ng cu a con va f
kho ng ho gIo ng do I so ng cu a con nguo I.”
Tuy nhIon, no Iuc gIam fru fình you gIoI fính fhanh su haI Iong
ích ky don fhuan gap phaI mof so kho khan. Truoc hof, chính fình
you gIoI fính Ia you fo quan frong cua fình you vo chong, ma dua
fron do gIa dình, kIou mau cua su hop nhaf nhan aI, duoc hình
fhanh. Thu haI, ngay ca fron phuong dIon fho chaf va fham my, su
chIa so cho nhau va Iong nhan aI Ia fhIof you cho hanh dong fhanh
fhan Iy fuong cua fình you gIoI fính. Thu ba, fach roI maf fho chaf
va maf fInh fhan frong mof quan ho con nguoI fhan maf nhu fho Ia
cuc ky kho khan, nou khong muon noI Ia baf kha.
308
ÐIo u gì do cu a su kho ng fho fa ch ro I na y duo c go I Io n ba ng
mo f fu frong KInh Tha nh chI quan ho gIo I fính. Tu do Ia “bIo f ro ”.
Co Io fu do ngu y ra ng frong chuyo n na y, nhu frong mo I quan ho
fình a I dích fhu c, nguo I fa dI do n cho bIo f ro nhau frong su fro n
vo n va don nha f cu a ho . Va frong khI bIo f ro nguo I kIa ho cu ng co
fho dI do n cho bIo f ro chính mình. NhIo u nguo I Ia n da u fIo n nha n
fhu c duo c yo u fính va gIa frj cu a chính mình frong khI yo u va
duo c nguo I kha c yo u.
Nhu ng nguo I hoa I nghI va nhu ng ba c uyo n fha m go I su bIo f ro
rIo ng fu frong fình yo u nhu c du c nhu fho Ia “su Iy fuo ng ho a” hay
“su da nh gIa qua cao” do I fuo ng yo u. Nhung co Io dIo u nguo I fa go I
Ia “Iy fuo ng ho a” chI Ia su nha n fhu c ca I gì hIo n hu u fIo m fa ng
frong nguo I yo u da u va Ia n da u bIo n fha nh fhu c fo frong fình yo u.
ÐIo u na y cu ng co fho du ng fro n bình dIo n ngoa I fa I cu a ca I do p
fho cha f. Su kIo n khuo n ma f fho ko ch cu a nguo I fa yo u fo ra xInh
do p do I vo I fa Ia kInh nghIo m fhuo ng fình cu a con nguo I.
Mo f da n chu ng cho su kIo n na y duo c fìm fha y frong fIo u fhuyo f
A Ncu Lijc cu a Ðornard MaIamud
|1)
, frong do nha n va f nam yo u
mo f nguo I phu nu ha u nhu kho ng co vu Ia dIo m ma nga y nay
duo c coI Ia fhIo f yo u cho su quyo n ru cu a phu nu . Tuy va y anh fa
fha y bo ngu c pha ng cu a na ng do p va bình fhuo ng, vì no Ia mo f
fhuo c fính cu a nguo I phu nu anh yo u.
(1ì
BernurJ MuIumuJ (1014 – 10S6ì. nba oa n My , oic t tic u tbuyc t oa truyc n
nga n. No i tic ng oo i nbu ng truyc n ngu ngo n oc Jo i so ng cu a nguo i Do Tba i. O ng
Joa t gia i Pu/it:cr na m 1066 oo i tic u tbuyc t The Fixer (Kc bo i /o ì.
309
96. T¡NH TRA NG HO N NHA N
Tbua tic n sì AJ/cr,
Hon nban Juong nbu co tinb bcn oung kbac tbuong nbu mot
tbict cbc cua con nguoi, bat cbap moi suc cp oa tìnb trang cang
tbang ma no pbai cbju tu xa boi bicn tai cua cbung ta. Co cai gì oc
cbinb ban cbat cua bon nban giai tbicb cbo Jicu nay kbong: Nbung
xa boi truoc Jay co xcm bon nban /a tbict ycu Joi ooi oicc boan
tbicn cuoc song, oa xcm tìnb trang Joc tban /a kbac tbuong: Nbung
xa boi Jo co gan tìnb ycu ooi bon nban nbu cbung ta kbong:
J.M.
J.M. fha n mo n,
Nguo I co da I va nguo I so khaI xom ho n nha n, nhu su sInh ra va
su cho f, Ia mo f frong nhu ng khoa nh kha c quyo f djnh cu a do I
nguo I. Ðo do no duo c ca c nghI fhu c fo n gIa o frang nghIo m nha f
cha m Io, do da nh da u “buo c nha y” quan fro ng IIo n quan do n su
chuyo n fIo p fu fình fra ng do c fha n do n fình fra ng vo cho ng. Qua
su ko f ho n duo c fhu a nha n mo f ca ch fro ng fho , ca nha n duo c frao
quyo n fa o du ng mo f co ng do ng nho cu a gIa dình va fhoo do , fham
gIa fích cu c va o vIo c duy frì co ng do ng fo Io n cu a no I gIo ng.
Chu ng fa fhích nghI ra ng chu ng fa du ng dung hon vo ho n
nha n, va kho ng bj a nh huo ng bo I ba f cu ca m gIa c so ha I na o
fruo c ca I go I Ia vIo n ca nh cu a “mo f cuo c so ng mo I”. Nhung hình
a nh chu ro bo n cho n va o so duo ng nhu va n co n fruo c ma f chu ng
fa, va nhu ng Io I no I du a cu a chu ng fa vo ca c Io cuo I va vo ho n
nha n no I chung co fho ngu y dIo u gì do cu a su nha n bIo f da y Io a u
vo su fhay do I ma nh mo duo c no I fo I. Co Io ho n nha n, cu ng nhu
fho I fhanh nIo n, co fho bj bIo n fha nh mo f ca I gì ma y mo c frong
xa ho I hIo n da I, nhung ba n fính con nguo I co fho cho fha y no
ngang nga nh fruo c mo f bIo n do I nhu va y.
310
Trong nhu ng ca n nguyo n duo c fo n su ng cu a fruyo n fho ng fo n
gIa o cu a chu ng fa, su ho p nha f cu a nguo I da n o ng va nguo I da n ba
duo c coI Ia ca n ba n cho vIo c da f duo c fính nha n ba n fro n vo n
cu ng nhu cho vIo c fIo p fu c no I gIo ng nguo I. “ThIo n Chu a fa o ra ho
co nam co nu ; va ban phuo c cho ho , va go I fo n ho Ia Adam |Con
nguo I) va o nga y ho duo c fa o ra.” Su IIo n ko f y fuo ng no n fa ng na y
vo I Io I da y pha I sInh so I na y no duo c hIo u fhoo fruyo n fho ng Ia
ngu y mo f mo nh Io nh fha n fha nh do I vo I vIo c ho n nha n. Ðo Ia
gIa o Io nh da u fIo n cu a Thuo ng Ðo do I vo I con nguo I.
Trong da o Ðo Tha I co , kho ng Ia p gIa dình bj coI Ia kha c fhuo ng
va saI fra I. “Mo f nguo I kho ng Ia p gIa dình kho ng pha I Ia nguo I
frong y nghIa fro n vo n,” Sa ch TaImud
|1)
no I. Mo f quan nIo m
fuong fu fhjnh ha nh fa I Hy Ia p va Ia Ma co da I, Ia nhu ng noI
ma vIo c chua Ia p gIa dình duo c coI Ia su Ia ng ma nghjch da o do I
vo I ca c vj fha n gIa dình. Hon nu a, so ng do c fha n duo ng nhu bj
Iua f ca m doa n hoa c pha I chju nhu ng hình pha f na o do o Ia Ma co
da I, o Sparfa
|2)
va ca c fhj quo c
|3)
Hy Ia p kha c. Quan nIo m co xua
do muo n no I ra ng ca nha n kho ng co quyo n nga n ca n su fruyo n Iuu
gIa dình va do I so ng chu ng fo c duo c frao va o fay anh fa.
Nga y nay fha f kho do chu ng fa na m ba f duo c quan nIo m fa p
fho va co ng xa do I vo I ho n nha n na y. Chu ng fa co khuynh huo ng
nghI vo no ga n nhu hoa n foa n Ia su Iu a cho n, su ua fhích va quyo f
djnh ca nha n, Ia su do ng fhua n rIo ng fu gIu a nhu ng ca nha n hon
Ia mo f bIo n co Iong fro ng IIo n can do n foa n fho co ng do ng. Va ,
fro n ho f, chu ng fa IIo n ko f no vo I fình yo u Ia ng ma n, du ng nhu
(1ì
TuImuJ. 8a cb Lua t cu a nguo i Do Tba i go m nbu ng oa n ba n co oc /ua t oa truyc n
tbo ng Do Tba i.
(2ì
Spurlu. mo t tbj quo c cu a Hy La p co Ja i.
(Jì
Thj guo c (cily-slule). mo t quo c gia Jo c /a p go m co mo t tba nb pbo co cbu
quyc n oa ou ng pbu ca n.
311
Io I mo f ca khu c no I fIo ng “fình yo u va ho n nha n dI cu ng nhau nhu
con ngu a va co xo ngu a.”
VIoc fình you Iang man fhuong so duoc hoan fhIon frong pham
vI quan ho hon nhan Ia y fuong fuong doI gan day frong xa hoI Tay
phuong, mof y fuong da fro non pho bIon chI frong nhung fho ky
qua. Chac chan no so Iam kInh ngac nhung nguoI Hy Iap va Ia Ma
co daI, ho hoac Ia khong coI su hoan fhIon nhu fho Ia moI quan fam
chính cua doI mình, hoac fìm kIom no bon ngoaI hon nhan.
HogoI, frIof gIa Ðuc xu Iy moI van do mof cach ho fhong, da cho
chung fa mof caI nhìn ho fhong vo fình you va hon nhan. Thoo do,
su hop nhaf fu nhIon cua nguoI nam va nguoI nu do fIop fuc noI
gIong co duoc pham chaf dao duc cua hon nhan khI no dua fron su
bang Iong fu nguyon cua haI bon va Ion don fof bac “frong fình you,
su fIn cay va chung fay cua ho frong foan bo cuoc song nhu nhung
ca fho.” Nhung hon nhan doI hoI mof dIou gì do rong hon su hoan
fhIon ca nhan, vì no Ia buoc dau fIon frong vIoc fao ra mof gIa
dình, hình fhaI nguyon fhuy cua cong dong nhan IoaI, dIou do duoc
hoan fhIon sau cung frong xa hoI Ion hon cua nha nuoc.”
HogoI IIo n ko f gIao uo c da o du c fro ng yo u cu a ho n nha n vo I ca I
ma o ng go I Ia “fình yo u ho p da o du c-pha p Iua f”, fuong pha n vo I
ca m gIa c, du c vo ng, Io I ích chu quan don fhua n ma chu ng fa
fhuo ng go I Ia “fình yo u”. Ðo do o ng xom Io cuo I fhoo nghI fhu c,
mo f yo u fo kho ng fho fhIo u duo c cu a ho n nha n fhu c fhu , nhu mo f
su fhu a nha n ca n fhIo f cu a xa ho I, kho ng pha I chI nhu mo f fhu
fu c kho ng ca n fhIo f.
9?. TH¡O C OO T¡NH BA N
Tbua tic n sì AJ/cr,
Pa t nbic u bu t mu c Ja oic t oc su qui gia cu a tìnb ba n oa nic m
312
oui ma no mang to i cbo cuo c so ng cbu ng ta. Nbung to i muo n bic t
Ja tu ng co co su suy ngbì ngbic m tu c na o xcm tìnb ba n /a gì,
ngoa i su qucn bic t Jon tbua n kbo ng. Ta i sao mo t so nguo i cbu ng
ta bic t /a ba n bc cbu ng ta oa nbu ng nguo i kba c cbl /a nbu ng
nguo i cbu ng ta qucn bic t: Ta i sao mo t nguo i ba n Jicb tbu c /a i
qua quan tro ng Jo i oo i su to n ta i cu a cbu ng ta:
L.K.
I.K. fha n mo n,
Nhu ba n chI ra, nIo m khao kha f fình ba n Iuo n Iuo n o frong
chu ng fa nhung kho ng pha I Iu c na o chu ng fa cu ng co ba n. Trong
fhu c fo , dIo u da u fIo n ma nhu ng kInh nghIo m rIo ng cu a chu ng fa,
cu ng nhu nhIo u frIo f gIa vI da I, cho chu ng fa bIo f vo fình ba n dích
fhu c Ia no ra f hIo m hoI. Ra f nhIo u su ko f gIao fhoa f fIo n co vo
nhu fình ba n, chI do phaI nha f va bIo n ma f fhoo fho I gIan. Nhu ng
su ko f gIao na y fhIo u ca I co fho duo c go I Ia “nhu ng dIo u fIo n
quyo f”. Trong khI co ga ng fhIo f djnh chu ng Ia gì, chu ng fa pha I
ba f da u ba ng ca ch pha n bIo f gIu a nhu ng quan ho nga u nhIo n va
fa m fho I va nhu ng quan ho fhIo f yo u va Ia u da I.
O da y ArIsfofIo da nh cho chu ng fa su fro gIu p ra f quan fro ng
khI o ng chI ra ra ng co ba Ioa I fình ba n: fình ba n du a fro n:
|1) Vj Io I,
|2) NIo m vuI,
|3) Ðu c ha nh.
Tình ba n vj Io I va fình ba n nIo m vuI cu ng dI vo I nhau, va hIo n
nhIo n Ia Ioa I pho bIo n nha f. Mo I nguo I do u co kInh nghIo m vo
chu ng. Nguo I fa “fha n fhIo n” vo I nhu ng nguo I co ng fa c Ia m a n,
nhu ng nguo I ha ng xo m, fha nh vIo n cu a quy xo du ng chung, va
fha m chí nhu ng nguo I quon fình co fro n xo Iu a, fa u fhuyo n, ma y
313
bay. KIo u Ijch su na y, o chu ng mu c na o do , Ia mo f da ng fình ba n,
fình ba n vj Io I, fhua n fIo n cho nhau. Tuong fu , nguo I fa “fha n
fhIo n” vo I nhu ng nguo I cu ng choI go n, nhu ng nguo I xa Ia o buo I
fIo c co cfay, va nhu ng nguo I mo I quon da I da ng ho . Ða y cu ng Ia
mo f da ng fình ba n, fình ba n vì nIo m vuI, haI bo n cu ng huo ng fhu .
Nhu ng da ng fình ba n ba c fha p na y kho ng nha f fhIo f Ia xa u,
nhung chu ng kho ng da y du . Mo f frong nhu ng nhuo c dIo m cu a
chu ng ba f nguo n fu vIo c chu ng Io fhuo c va o hoa n ca nh va bIo n
do I fhoo hoa n ca nh. Ðo Ia Iy do fa I sao chu ng co fho nhanh cho ng
na y sInh cu ng nhu nhanh cho ng bIo n ma f. Tra I Ia I, khI Sa ch
cha m ngo n cu a Cu u !o c no I, “Ða n bo fhuong nhau mo I fho I mo I
Iu c,” no muo n a m chI do n mo f da ng fình ba n cao fhuo ng kho ng Io
fhuo c va o hoa n ca nh. Ðo vuo f qua nhu ng fa c do ng cu a fho I gIan
va fình huo ng nga u nhIo n, no pha I du a fro n nhu ng pha m cha f co
hu u cu a nhu ng ca nha n IIo n quan. Mo f fình ba n duo c noo gIu nhu
va y kho ng fho Ia fình ba n fhoa ng qua duo c.
Tình ba n dích fhu c, do va y, vuo f qua |ma c du no fhuo ng cu ng
co ) ca su vj Io I Ia n nIo m vuI fhích. Ðo I vo I ArIsfofIo, mo f fình ba n
nhu fho pha I du a fro n du c ha nh, fro n fính ca ch da o du c fo f. ChI
nhu va y no mo I co fho ko o da I. Hon nu a, no pha I pha f frIo n fu fu ,
bo I vì no do I ho I su quon fha n, su hIo u bIo f, va – cuo I cu ng – su
fIn ca y Ia n nhau.
ArIsfofIo fIo p fu c nha n xo f:
“Loa i tìnb ba n na y, oì oa y, boa n ba o oc ma t tbo i gian oa mo i ma t
kba c, oa trong tìnb ba n Jo mo i nguo i nba n Juo c tu nguo i kia, oc ta t
ca mo i ma t, cbinb nbu ng gì anb ta Ja cbo Ji, bay mo t ca i gì ga n
gio ng nbu tbc , Jo /a Jic u pba i xa y ra giu a nbu ng nguo i ba n”.
Tình ba n hoa n ha o, vì va y, cu ng do I ho I mo f su bình da ng
pha n na o vo dja vj. MonfaIgno, pha f bIo u vo nhu ng Ioa I quan ho
314
con nguo I, da kha ng djnh dIo u na y khI no I:
“Quan bc cu a con ca i Jo i oo i cba mc Ju ng bon /a su to n tro ng. tìnb
ba n Juo c nuo i Juo ng ba ng su co ng tbo ng ma no kbo ng tbc to n ta i
giu a bo , oì su ba t bìnb Ja ng qua /o n”.
Cha mo kho ng fho Ia ba n cu a con ca I mình cu ng nhu fha y gIa o
kho ng fho Ia ba n cu a ho c fro mình. Vì yo u fính cu a fình ba n Ia su
fho a fhua n fuong gIao: cho va nha n ca I gì nhu ca I ma anh cho.
Cha mo cha m Io su pha f frIo n du ng da n cu a con ca I ho va fha y
gIa o huo ng da n su hình fha nh fa m frí ho c fro ho . Con ca I va ho c
fro kho ng fho da p Ia I nhu va y.
Ðo n da y so ro vì sao fình ba n fhu c su do I ho I nhIo u hon Ia chI
don fhua n co “ca i gì Jo chung”. Chính ca i ma mo I nguo I co chung
so quyo f djnh Ioa I fình ba n ma ho so co . Tình ba n dích fhu c do I
ho I íf nha f mo f fính ca ch da o du c Ia nh ma nh fu su phong phu ma
fu su phong phu do ca c ca nha n co fho cho va nha n duo c fình
ca m quí ba u na y. Va nhu ng ca nha n ca ng cho nhIo u, ca ng fhu c
hIo n mo f kIo u vj fha fhu c su , ho ca ng fro no n nhu ng nguo I ba n
fo f. Mo f nguo I fu fo so kho ng chI Ia m cho ba n anh fa dIo u gì ba n
anh fa so Ia m cho anh fa, nhung so Ia m nhIo u hon, no u ca n.
Nhu ng dIo u fIo n quyo f na y kho duo c fhu c hIo n, cho no n fình
ba n dích fhu c cha c cha n Ia hIo m hoI. Ðo va y, co duo c mo f nguo I
ba n dích fhu c Ia mo f frong nhu ng fha nh co ng da ng ca ngo I nha f
frong do I. MonfaIgno ko ca u chuyo n vo Cyrus, vua xu Ða Tu. KhI
duo c ho I o ng co chju do I con ngu a quí, ma fro n Iung no o ng vu a
fha ng mo f cuo c dua, Ia y mo f vuong quo c kho ng, Cyrus fra Io I,
“Kho ng, xIn no I fha f Io ng, nhung fo I so frao fa ng no vo I fa f ca
fra I fIm fo I do ba ng ca ch do fo I co duo c mo f nguo I ba n dích
fhu c, no u fo I co fho fìm ra ba f ky nguo I na o xu ng da ng vo I su
ko f gIao do .”
315
98. NGHK TH¡A T G¡AO T¡K P
Tbua tic n sì AJ/cr,
Vic c giao tic p Juo ng nbu Ja tro tba nb cbuyc n qua kbu . Mo i
nguo i Juo ng nbu kbo ng tbc tbo ng tic p oo i nbau nu a. Ngay ca
trong nbu ng cuo c tro cbuyc n Ja n Ju ng trc n tioi oa trc n raJio,
nguo i ta Juo ng nbu Jang no i oo i cbinb bo bon /a no i oo i nbau.
O ng co tbc cbo cbu ng to i mo t oa i cbl Ja n tbic t tbu c Jc tic n ba nb
mo t cuo c giao tic p Ju ng ca cb kbo ng: Ðic u gì /a m cbo mo t nguo i
tro tba nb nguo i giao tic p gio i:
L.W.
I.W. fha n mo n,
Su fhIo u va ng gIao fIo p fo f xa y ra vì nguo I fa cho ra ng na ng
Iu c gIao fIo p Ia dIo u hIo n nhIo n. Ho nghI ra ng mo f nguo I hoa c
duo c fro I cho khIo u Io m IInh hoa c kho ng co khIo u do . Thu c ra gIao
fIo p Ia mo f ngho fhua f. CIo ng nhu ba f ky na ng Iu c ngho fhua f
kha c, no do I ho I hua n Iuyo n va ky Iua f. Thu c ha nh so ca I fhIo n
no . VIo c kho ng ngu ng nha n bIo f o cho na o nhu ng Io I Ia m gIao
fIo p co fho ma c pha I cu ng gIu p na ng cao ngho fhua f gIao fIo p. To I
cho ra ng fu ho I mình nhu ng ca u ho I sau da y so ra f hu u ích.
|1) To I dang no I chuyo n vo ca i gì:
Tro chuyo n pha I co co so vu ng cha c. Nhu ng nguo I fham gIa
pha I bIo f chu do Ia gì. No u ho kho ng bIo f, cuo c fro chuyo n so Io ch
Ia c. Nhu ba f ky co ng frình xa y du ng vo I va na o, cha c cha n no so
roI va o ho n do n.
Vì Iy do do nhu ng quI fa c sau da y pha I duo c fua n fhu . Kho I da u
ba ng ca ch no u Io n nhu ng quan dIo m rIo ng cu a ba n mo f ca ch nga n
go n nha f, ro ra ng nha f co fho . Ha y do cho nguo I kIa dIo n da f Ia I
316
nhu ng quan dIo m do ba ng ngo n ngu rIo ng cu a anh fa va da f fo I
mu c ba n fha y ha I Io ng. TIo p do n ha y Ia m fuong fu vo I nhu ng gì
nguo I kIa muo n no I. No u ba n cuong quyo f nhu va y, nhu ng gì ba n
sa p no I fo I so ro ra ng ngay fu da u. Va no u sau do ba n kho ng vo I
va bo nhu ng dIo m chính yo u cu a ca u chuyo n, chu do so kho ng bj
Ia c ma f.
|2) To I dang gIao fIo p oo i ai7
Ha u ho f mo I nguo I do u quan fa m do n nhu ng chu do na o do ma
kho ng quan fa m do n nhu ng chu do kha c. No u ba n va mo f aI kha c co
cu ng su quan fa m, ra f fo f. No u kho ng, ba n co fho co ga ng fhIo f Ia p
mo I quan fa m do . Nhung no u, sau va I co ga ng da ng ko , ba n fha y
ra ng nguo I kIa kho ng da p u ng, fhì ba n du ng ra su c Ia m gì. No u ba n
cu ra su c, ba n so ra f fhuo ng fha y ra ng mình chI phí fhì gIo .
|3) Cuo c gIao fIo p dIo n ra trong nbu ng boa n ca nb na o7
Co nhu ng fho I dIo m va dja dIo m do no I chuyo n nghIo m fu c,
nhu ng fho I dIo m va dja dIo m do no I chuyo n fa m pha o, va nhu ng
fho I dIo m va dja dIo m do kho ng no I gì ca . NhIo u cuo c gIao fIo p
fha n ma f bj ho ng ngay fu da u vì haI bo n fham gIa kho ng nha n ra
duo c su kha c bIo f do .
Ha y co Iuo n Iuo n ca n nha c nhu ng yo u fo ngoa I ca nh co fho fa c
do ng do n su gIao fIo p. No u kho ng co duo c mo f so dIo u kIo n fhua n
Io I, ha y co da nh gIa xom chu ng so Ia m ro I fung cuo c fro chuyo n
nhu fho na o. No u nhu ng dIo u kIo n fhua n Io I hoa n foa n fhIo u, no u
nhu ng hoa n ca nh duo c sa p da f do cho ng Ia I ba n, fhì fha m chí
du ng co ga ng. Ða n pha I u ng bIo n, nhung no u ba n ghI nho nhu ng
hoa n ca nh do , ba n so kho ng pha m qua nhIo u saI Ia m.
|4) Ta i sao fo I fham gIa va o cuo c gIao fIo p na y7
Kho ng aI bj gho f hon ko franh ca I chI do franh ca I. Anh fa Ia
317
ko ba hoa co vu cho y kIo n “fro chuyo n Ia vo va n” frong khI, fhu c
ra, no Ia mo f frong nhu ng dIo u quí gIa nha f fro n do I na y.
ChI ga y go fho I kho ng pha I Ia fro chuyo n. KhI chu ng fa co
ga ng cuo I xo a fruo c mo f Iy Io danh fho p hoa c gIo u co f nguo I kIa,
khI chu ng fa do ng y hay kho ng do ng y ma kho ng hIo u gì, khI
chu ng fa fro no n mIa maI, va khI chu ng fa vIo n co kho ng ro ra ng
do do f ngo f cha m du f mo f cuo c ba n Iua n, Ia chu ng fa kho ng fro
chuyo n. Ta f ca nhu ng gì chu ng fa fhu nha n Ia ko f qua ma nhu ng
muu mo o kho ng mInh ba ch cu a chu ng fa xu ng da ng nha n Ia nh –
chIo n fha ng ro ma f chu ng mang Ia I cho chu ng fa.
|5) To I pha I frình ba y nhu ng gì co frong da u nbu tbc na o:
MoI nguoI gIao fIop gIoI dou co mof phong cach. Anh fa cang
gIoI, phong cach anh fa cang IInh hoaf. Anh fa bIof rang von fu
vung, kInh nghIom, nhung dIom you, moI quan fam, va su fIn fuong
cua cac ca nhan raf khac nhau. Ðo do, do fruyon daf duoc dIou anh
fa muon noI, anh fa phaI khong ngung dIou chInh IoI noI cua mình.
Anh fa khong bao gIo roI vao nhung khuon mau cung nhac.
(6ì Kbi na o fhì nhu ng dIo u na o do no n duo c no I ra7
Cu ng quan fro ng nhu phong ca ch frong gIao fIo p Ia vIo c fính
foa n fho I dIo m. Ða n co fho Ia m mo I fhu kha c mo f ca ch chính xa c,
nhung no u ba n no I dIo u du ng kho ng du ng Iu c, ba n da fha f ba I.
Ca m nha n duo c gIa y phu f quan fro ng frong Iu c gIao fIo p kho ng
pha I do da ng. To I kho ng bIo f co ky na ng gIao fIo p na o kho fhu
da c hon no . Va Iy do khIo n cho no qua kho Ia vì no do I ho I ba n
Ia ng ngho nguo I kIa no I.
Kho ng co chuyo n mo f nguo I gIao fIo p gIo I mo f ca ch fu pha f.
Nguo I no I chuyo n nhanh, kho ng ca n no Iu c, va Iuu Ioa f fhì kho ng
co ca m hu ng gì da c bIo f. Ho ho c ho I do gIao fIo p va Iao do ng ca f
318
Iu c do nhu ng fho I quon gIao fIo p Iuu Ioa f fro fha nh mo f pha n cu a
ho . No u ba n ho I ho , ho so no I cho ba n bIo f ra ng Iu c mo I ba f da u
ra f gay go va ho fhuo ng xuyo n fu ho I: Ca I gì7 Vo I aI7 Trong nhu ng
hoa n ca nh na o7 Ta I sao7 Nhu fho na o7 Va Iu c na o7
319
Phaàn X
NHÖÕNG CAÂU HOÛI VEÀ
CON NGÖÔØI VAØ THEÁ GIÔÙI CON NGÖÔØI

320
99. TÍNH BA T B¡K N C¡ A BA N CHA T CON NG¡O ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ca c oa n ngbc sì bic n tbu c oa nbu ng kc boa i ngbi tbuo ng Ja p
/a i nbu ng kc bo acb nba m tbic t /a p bo a bìnb tbc gio i boa c co ng
ba ng xa bo i ba ng nba n xc t. “Ba n kbo ng tbc tbay Jo i ba n cba t con
nguo i.” Nbu ng quan Jic m cu a ca c truo ng pba i tu tuo ng kba c nbau
oc oic c ba n cba t con nguo i co tbc tbay Jo i bay kbo ng /a gì: Nc u
ba n cba t con nguo i kbo ng tbc tbay Jo i, co pba i Jic u Jo co ngbìa
/a su tic n bo cu a xa bo i /a kbo ng tbc xa y ra kbo ng:
M.P.P.
M.P.R. fha n mo n,
NhIo u ho fu fuo ng da dua ra ba ca u fra Io I chính cho ca u ho I vo
fính ba f bIo n hay kho ng do I cu a ba n cha f con nguo I.
Ðau fIon Ia quan dIom fruyon fhong cho rang con nguoI vo co
ban fhì gIong nhau fu fho ho nay sang fho ho khac. Thoo quan
dIom nay, mof Ioaf nhung dac dIom vo fho chaf va frí fuo fao
fhanh ban chaf dac frung cua con nguoI khong fhay doI va so
khong fhay doI chung nao con nguoI van Ia con nguoI va khong
phaI Ia IoaI sInh vaf khac. CaI Iy do khIon cach cu xu cua con nguoI
Iuon Iuon dIon ra nhu fho nhu fho Ia do no da duoc quy djnh boI
nhung fhuoc fính khong doI cua ban chaf con nguoI – cung nhung
nang Iuc frí fuo, cung ban chaf fình cam do. Ca nhan, frong doI
mình, co fho fhay doI hanh frang anh fa duoc fhua huong, nhung
moI ca nhan dou khoI su voI hanh frang co ban nhu nhau.
Quan dIo m fhu haI ba f nguo n fu gIa fhuyo f vo su fIo n ho a da
chI pho I fu fuo ng phuong Ta y fu fho ky 19. Thoo quan dIo m na y,
ba n cha f con nguo I da fra I qua su pha f frIo n fIo n ho a frong fa m
321
muoI nga n na m ga n da y. Ko f ca u gon cu a con nguo I da fhay do I
va dIo u na y da da n do n nhu ng fhay do I kha ro ro f frong co fho va
co Io frong ca da u o c nu a. Mo f so nguo I u ng ho quan dIo m na y cho
ra ng mo f so fhay do I na y da xa y ra frong mo f gIaI doa n Ijch su
fha nh va n fuong do I nga n cu a Ioa I nguo I va hIo n va n co n fIo p fu c.
Quan dIo m fhu ba Ia quan dIo m xa ho I va Ijch su cho ra ng con
nguo I fhay do I fhoo no n va n ho a va xa ho I ma frong do anh fa
so ng. Nhu ng nguo I bo nh vu c quan dIo m na y cho ra ng ba n cha f
con nguo I duo c hình fha nh do mo I fruo ng xa ho I cu a anh fa, va
ra ng con nguo I, frong ca c fho I da I kha c nhau, Ia “sa n pha m cu a
fho I da I anh fa”. Nhu ng nguo I kha c Ia I fIn ra ng anh fa co fho
fhIo f ko xa ho I va ba n fha n anh fa fhoo y chí cu a anh fa – “con
nguo I fa o ra chính mình.” TrIo f Iy hIo n sInh duong fho I, ma no
nha n ma nh va o kha na ng fu fa o chính mình cu a con nguo I, co
mo f mo I fuong do ng ro ra ng vo I fruo ng pha I fu fuo ng na y. Nhu ng
quan dIo m nhu fho fhuo ng cho ra ng con nguo I kho ng co ba n cha f
do c Ia p hoa c fIo n Io , co djnh cho mo I fho I da I. Con nguo I chI co
mo f Ijch su va mo f cuo c fo n sInh fhay do I IIo n fu c.
Co mo f Ia n Io n na o do vo kIo u no I, “Ða n kho ng fho fhay do I
ba n cha f con nguo I”. Co fho don gIa n no chI bIo u Io quan dIo m
fruyo n fho ng ra ng con nguo I, gIo ng nhu nhu ng Ioa I kha c, co mo f
ba n cha f ma vo co ba n no va n gIu y nhu va y chu ng na o chính Ioa I
do va n fo n fa I. Hoa c co fho no bIo u Io quan dIo m bI quan, ba o fhu
ra ng nhu ng fo na n na o do , nhu chIo n franh, cho do no Io , va su
ngho o kho Ia kho ng fho su a do I. Nhu ng aI fuyo f vo ng vo vIo c ca I
fhIo n nhu ng chuyo n na y da quI ko f nguyo n nha n su fuyo f vo ng
cu a ho Ia do ba n cha f con nguo I. John Ðovoy da pha n ba c nhu ng
suy Iua n nhu fho frong fa c pha m Human Naturc anJ ConJuct
|“Ða o du c va ba n cha f con nguo I”ì cu a o ng. O ng cho ra ng nhu ng
dIo u a c vo ma f xa ho I co fho bj Ioa I bo ba ng ca ch fa o ra mo f kIo u
ma u mo I cho nhu ng xung Iu c co ba n cu a con nguo I, va ba ng ca ch
chuyo n hoa f do ng cu a con nguo I va o nhu ng huo ng mo I.
322
Vo dIom nay foI co xu huong dong y voI John Ðovoy. ToI khong
fIn rang nhung fham hoa xa hoI Iau doI nhu chIon franh IaI xuaf
phaf fu mof dIou gì do von co frong ban chaf con nguoI. Maf khac
foI dong y voI nhung aI cho rang faf ca nhung fIon bo ma con nguoI
co fho daf duoc dou xuaf phaf fu vIoc caI fhIon nhung djnh cho,
chu khong phaI fu vIoc hoan fhIon ban chaf cua anh fa. Chính xa
hoI, chu khong phaI con nguoI, moI co fho hoan fhIon frong nhung
gIoI han nao do. Nhung gIoI han nay duoc dung Ion boI nhung maf
han cho khong fhay doI duoc cua ban chaf con nguoI.
Ví du, khI noI rang vo ban chaf con nguoI mang fính xa hoI co
nghIa Ia con nguoI so Iuon Iuon can song frong xa hoI. Hon nua khI
noI, nhu AIoxandor HamIIfon, con nguoI khong phaI Ia fhIon fhan,
Ia muon noI rang xa hoI IoaI nguoI Iuon Iuon can chính quyon. Maf
khac, con nguoI vo ban chaf khong fhích hop voI fình frang vo
chính phu, va dIou nay so Iuon Iuon nhu fho, chung nao con nguoI
con song fron fraI daf. Anh fa khong fho khong can don chính phu,
cung y nhu anh fa khong fho fon faI ma khong can fhuc an hoac
bay ma khong can nhung phuong fIon may moc do cho anh fa.
100. NH¡NG KHAC B¡KT G¡¡A CON NG¡O¡ VA CON VAT
Tbua tic n sì AJ/cr,
Co ba t ky su kba c bic t co ba n na o giu a con nguo i oa con oa t,
boa c con nguo i co pba i /a con oa t gio ng nbu ta t ca nbu ng /oa i
kba c kbo ng: Mo t so nguo i no i ra ng con nguo i /a sinb oa t Juy
nba t co tbc suy ngbì oa bo c ta p. Nbung to i kbo ng coi Ja y nbu mo t
su kba c bic t tba t su , oì ca c nba sinb oa t bo c oa ca c nba pba n ta m
bo c Ja cbu ng minb ra ng con oa t co tbc ta o ra nbic u tbu oa gia i
quyc t ca c oa n Jc . To i tu ng bic t mo t so con cbo cu c tbo ng minb oa
mo t so nguo i boa n toa n kbo ng bic t suy ngbì. Kba c bic t co ba n
giu a con nguo i oa con tbu /a gì:
A.M.P.
323
A.M.P. fha n mo n,
Cho do n nhu ng fho I da I fuong do I ga n da y, íf co frIo f gIa na o
co n hoa I nghI chuyo n con nguo I vo co ba n kha c ha n ca c Ioa I fhu
kha c. Trong fruyo n fho ng fu fuo ng phuong Ta y, fu PIafo do n fho
ky 19, ha u nhu mo I nguo I do u cho ra ng con nguo I va chI rIo ng con
nguo I Ia mo f con va f co Iy frí. Quan dIo m frIo f ho c vo ba n cha f
da c bIo f cu a con nguo I na y phu ho p vo I quan dIo m Tha nh kInh
vo n cho ra ng con nguo I va chI rIo ng con nguo I duo c fa o ra fhoo
hình a nh Chu a – mo f con nguo I, chu kho ng pha I mo f va f.
Tu fho I ÐarvIn, quan dIo m nguo c Ia I da fro no n pho bIo n,
kho ng chI gIu a ca c nha khoa ho c, ma ca frong ca c fa ng Io p ho c
fhu c no I chung. Ho c fhuyo f cu a ÐarvIn vo nguo n go c con nguo I
cho ra ng con nguo I va Ioa I vuo n nguo I da fhu a huo ng fu mo f da ng
fo fIo n chung; va cu ng vo I quan dIo m vo nguo n go c fIo n ho a cu a
con nguo I na y Ia quan dIo m cho ra ng con nguo I va nhu ng Ioa I
do ng va f co vu cao ca p chI kha c nhau vo mu c do . Vì fho fhay vì
nghI ra ng chI co con nguo I Ia co Iy frí, nhu ng nha nghIo n cu u
fhuyo f fIo n ho a co n fìm fha y cu ng mo f kIo u frí fho ng mInh frong
con nguo I va nhu ng do ng va f kha c. Co dIo u Ia con nguo I co nhIo u
frí fho ng mInh hon.
Trong Ia fhu ban noI rang ban nghI cac Iuan dIom fruyon fhong
bIon mInh cho ban chaf dac bIof cua con nguoI Ia khong du suc
fhuyof phuc, boI vì con vaf cung nhu con nguoI dou co fho suy xof,
boI vì con vaf cung nhu con nguoI dou co fho Iam duoc nhIou fhu,…
CIo hay do foI fra IoI cau hoI cua ban bang cach bIon ho cho quan
dIom fruyon fhong vo con nguoI nhu mof sInh vaf hof suc dac bIof.
Chu ng cu ma nh mo nha f Ia con nguo I co nhu ng na ng Iu c na o
do ma kho ng mo f con va f na o kha c co duo c o mo I mu c do cho du
co gì na m frong nhu ng dIo u con nguo I co fho Ia m ma ca c con va f
kha c kho ng fho Ia m duo c. Mo f bIo u hIo n nhu fho Ia kha na ng fa o
ra ca c fhu cu a con nguo I.
324
To I bIo f ong Ia m fo ong, chIm Ia m fo chIm, va ha I Iy xa y
nhu ng da p nuo c. Nhung nhu ng sa n pha m nhu fho hoa n foa n
Ia fhuo c pha n ba n na ng cu a chu ng. Mo f Ioa I chIm nha f djnh
Ia m fo fhoo cu ng ca ch fu fho ho na y sang fho ho kha c. ÐIo u
na y cho fha y ra ng fo Ia mo f sa n pha m cu a ba n na ng chu kho ng
pha I cu a ngho fhua f, vo n do I ho I Iy frí va y chí fu do. Trong
vIo c Ia m nha , ca u, hay ba f ky va f du ng na o kha c, con nguo I
sa ng cho va fuyo n cho n. Ho Ia nhu ng ngho sI fhu c su , frong
khI con va f fhì kho ng.
Tho m nu a, chI co con nguo I mo I cho fa o ma y mo c do fa o na ng
sua f. Nhu ng con fhu kha c co fho su du ng nhu ng co ng cu fho so,
nhung kho ng mo f con fhu na o kha c fa o ra duo c mo f ma y o p da p
ra ha ng Ioa f sa n pha m khI nguyo n IIo u fho duo c du f va o. Ða y Ia
mo f bIo u hIo n nu a vo na ng Iu c da c bIo f cu a con nguo I frong vaI
fro mo f nguo I fa o ra ca c fhu .
Ða n no I ra ng nhu ng con va f kha c co fho suy xo f. Thoo quan
dIo m fo I fhì no I du ng hon Ia nhu ng con va f kha c co fho gIa I quyo f
ca c va n do mo I khI chu ng pha I duong da u vo I fình fra ng ca p ba ch
vo sInh ho c do fìm ca ch da f duo c nhu ng gì chu ng ca n. Ta f ca ca I
duo c go I Ia “suy nghI” cu a con va f chI o mu c do na y. Nhung kho ng
con va f na o fu ng ngo I xuo ng do suy nghI, fhoo ca ch ma mo f frIo f
gIa hay mo f nha foa n ho c Ia m khI anh fa kho ng co gì fhu c ba ch
vo ma f sInh ho c do pha I Ia m nhu fho .
VIo c con nguo I suy nghI Ian man va su du ng fo I ngo n ngu Ia
mo f bIo u hIo n nu a cho fha y vIo c na y hoa n foa n kha c ha n ca ch
mo f con fhu gIa I quyo f va n do . ÐI nhIo n Ia con fhu fa o ra duo c
a m fhanh va fruyo n da f duo c nhu ng ca m xu c hoa c rung do ng cu a
chu ng cho nhau. Nhung kho ng mo f con fhu na o fruyo n da f suy
nghI; kho ng mo f con fhu na o fu ng fho f ra mo f ca u do kha ng djnh
mo f dIo u gì do Ia du ng hay saI. ChI duy nha f mo f Ioa I fhu co Iy frí
Ia con nguo I mo I co fho Ia m dIo u do .
325
To I co fho fIo p fu c dua ra nhu ng chu ng cu kha c ra ng con nguo I
co nhu ng na ng Iu c na o do ma kho ng con va f na o co duo c o mu c
fha p nha f. Nhung fo I so fa m ba ng Io ng vo I mo f su kIo n nu a.
Con nguo I Ia do ng va f duy nha f co su pha f frIo n vo ma f Ijch
su . Nhu ng con fhu kha c co fho fhay do I vo hình da ng sInh ho c cu a
chu ng qua ha ng fra m nga n fho ho ; nhung nhu ng fhay do I nhu fho
hoa n foa n do ko f qua cu a nhu ng fhay do I frong yo u fo dI fruyo n,
vo n Ia fhu duy nha f duo c fruyo n fu fho ho na y sang fho ho sau.
Con nguo I fruyo n nhu ng fu fuo ng, nhu ng djnh cho , hay foa n bo
fruyo n fho ng va n ho a, fu fho ho na y sang fho ho kha c, va dIo u
na y gIa I fhích Ijch su Ioa I nguo I.
Thoo quan dIo m cu a fo I chu ng cu fhu c fIo n na y hoa n foa n u ng
ho quan dIo m ra ng vo chu ng Ioa I con nguo I kha c xa su c va f. CIo ng
nhu su c va f, ho cu ng Ia sInh va f. Nhung kho ng gIo ng chu ng, con
nguo I co Iy frí. ÐIo u na y, dI nhIo n, no u no du ng, so buo c chu ng fa
ba c bo ho c fhuyo f cu a ÐarvIn vo nguo n go c fIo n ho a cu a con
nguo I. Nhung xo f cho cu ng ca c ho c fhuyo f fa f pha I duo c xa y du ng
cho phu ho p vo I ca c su kIo n, chu kho ng pha I ca c su kIo n pha I
duo c xa y du ng cho phu ho p vo I ca c ho c fhuyo f.
101. M¡ C OÍCH C¡ A C¡O C SO NG
Tbua tic n sì AJ/cr,
Ðo i oo i to i tbì ca u bo i quan tro ng nba t trong ta t ca /a mu c Jicb
cu a cuo c so ng. Cbu ng ta Jang /a m gì trc n tra i Ja t na y: 8o pba n
cu a cbu ng ta /a gì: Ca c tu tuo ng gia kba c nbau gia i quyc t ca u bo i
ca p tbic t oa kbo bic u nba t na y nbu tbc na o:
C.L.V.
C.I.V. fha n mo n,
Chu ng fa ha y ba f da u ba ng vIo c fruy va n mu c dích cu a ca u ho I
326
vo mu c dích cu a cuo c so ng. Trong da u con nguo I nghI gì khI ho ho I
ca u ho I na y. VIo c ho I no Ia mo f hIo n fuo ng da c bIo f con nguo I.
Nhu ng sInh va f kha c chI fo n fa I va cu fIo p fu c duo I fhoo nhu ng
mu c dích fu nhIo n cu a chu ng mo f ca ch mu qua ng – fIo p fu c Ia mo f
ca I ca y hay mo f con chIm hay mo f fa ng da . Chính nIo m fu ha o
hay no I kho n kho rIo ng bIo f cu a con nguo I khIo n anh fa fhuo ng
xuyo n dua ra ca u ho I vo mu c dính fo n fa I cu a chính anh fa.
Va y nhu ng aI no u ra ca u ho I na y dang co kha m pha dIo u gì7 Co
pha I ho ho I vo so pha n ma Chu a da djnh cho con nguo I pha I hoa n
fha nh qua cuo c sInh fo n cu a anh fa fro n co I fho kho ng7 IIo u con
nguo I co mu c dích fo I fhuo ng na o xa hon pha m vI kInh nghIo m
fra n fho cu a anh fa kho ng7 Va no u fho , anh fa pha I Ia m gì do da f
duo c no 7 Ho c fhuyo f vo nuo c Chu a cu a ThIo n chu a gIa o nhu Ia so
pha n fo I ha u cu a con nguo I Ia mo f frong nhu ng ca u fra Io I cho ca u
ho I na y.
Con nguo I dang fu ho I IIo u do I nguo I co fho fro no n co y nghIa
fro n fra I da f na y ba ng ca ch da f duo c fa f ca nhu ng su hoa n ha o
ma no co kha na ng da f duo c kho ng7 Thoo frIo f Iy cu a ArIsfofIo,
mo I Ioa I sInh va f do u huo ng fo I vIo c hoa n fhIo n ba n cha f cu a
rIo ng no . Vì va y, do I vo I con nguo I, mu c dích cu a cuo c so ng Ia da f
fo I nhu ng pha m cha f fa o fha nh ha nh phu c.
Tra I vo I nhu ng fu fuo ng frIo f ho c va fha n ho c vo so pha n con
nguo I no I fro n, ca u ho I cu a chu ng fa co fho xua f pha f fu mo f nIo m
fIn vo fính phI chu dích cu a vu fru va f cha f na y no I chung. Xom
xo f fho gIo I xung quanh, chu ng fa kho ng fha y gì ngoa I mo f chuyo n
do ng quay fíf cu a ca c nguyo n fu frong mo f khoa ng fro ng vo nghIa.
Cho du chu ng fa nhìn fho gIo I va f cha f na y nhu Ia mo f co I ho n
mang va “ba p bo nh” hoa c nhu mo f vu fru co fra f fu , cuo c so ng con
nguo I va n co vo vo nghIa va kho ng co gIa frj. Mo hình ca c su kIo n
va f cha f do kho ng pha I Ia ca u fra Io I cho fra I fIm va kho I o c dang
fruy va n cu a con nguo I. Mo I nga nh khoa ho c do u Im Ia ng khI con
327
nguo I ho I, “To I dang Ia m gì o da y7 To I fu da u do n7 To I so dI vo
da u7 Mu c dích cuo c so ng cu a fo I Ia gì7”
NhIo u fu fuo ng gIa hIo n da I, fu ng do I ma f vo I nhu ng ca u ho I
ca p ba ch va ro I o c na y, da kho ng cha p nha n nhu ng quan dIo m
frIo f ho c va fha n ho c fruyo n fho ng vo mu c dích va y nghIa cu a
cuo c so ng con nguo I. Ho kha ng djnh ra ng con nguo I co fho va
pha I da f ra nhu ng mu c fIo u cu a rIo ng ho , fìm ra y nghIa frong
vIo c sa ng fa o va bIo n do I ba n cha f cu a rIo ng ho . Thoo quan dIo m
na y, mo f con nguo I fhu c su pha I so ng vì mu c dích cao ca ma anh
fa fu da f ra cho mình. No u anh fa kho ng Ia m dIo u na y, anh fa
pha I bj va y bo c frong no I fuyo f vo ng vo bo fruo c su vo nghIa cu a
cuo c so ng.
Thoo fo I fa f ca chu ng fa so do ng y ra ng ca u ho I na y fha f ca p
ba ch va ra ng no do I ho I mo f ca u fra Io I va mo f cuo c so ng phu ho p
vo I ca u fra Io I. Ma f kha c vIo c fra Io I ca u ho I na y do I ho I chu ng fa
co quan dIo m bao qua f vo Chu a, vu fru , va con nguo I. Mo f hIo u
bIo f vo con nguo I va ba n cha f cu a anh fa Ia ca n fhIo f, nhung chua
du do dua ra mo f gIa I pha p vo va n do y nghIa cuo c fo n sInh cu a
con nguo I. Chu ng fa cu ng pha I hIo u vj frí cu a con nguo I frong vu
fru va frong mo I quan ho vo I fa f ca nhu ng hu u fho hIo n co fro n
do I. Va chu ng fa pha I fha y anh fa frong mo I quan ho vo I su c
ma nh fo I fhuo ng fho ng frj vu fru va fa f ca nhu ng fhu frong do .
Con nguo I kho ng don do c frong vu fru , va chu ng fa kho ng fho
hIo u anh fa khI fa ch anh fa kho I nhu ng fhu co n Ia I.
ÐIo u na y co vo gIo ng mo f chuong frình da I ha n va du ng fho –
cu ng da I nhu chính cuo c so ng va y. No do I ho I vIo c nghIo n cu u
sIo u hình ho c va fha n ho c, cu ng nhu da o du c ho c va fa m Iy ho c.
No do I ho I kInh nghIo m va su fho ng fha I vo n chI co fho co duo c
sau khI so ng va no Iu c ra f nhIo u.
Ða y chính Ia dIo u ga y bo I ro I o ca u ho I na y. No fha f ca p ba ch,
328
no do I ho I mo f ca u fra Io I fu c fhì, nhung Ia I do I ho I su suy ga m
mo f ca ch ca n fha n va kIo n nha n do n ho f ca do I nguo I. Nhung “do
Ia cuo c so ng” nhu fu c ngu no I. Ia m nguo I fha f chua bao gIo Ia
chuyo n do da ng.
102. YK ¡ TO CO HO ¡ TRONG OO ¡ NG¡O ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nbu ng nguo i Ja t Juo c su no i tro i tbuo ng tbu a nba n ra ng yc u
to oa n may boa c co bo i go p pba n ra t /o n oa o tba nb co ng cu a bo .
Va ta t ca cbu ng ta Jc u bic t ra ng co oa n may cu ng nbu oa n ru i.
Nbu ng cuo c ga p go tìnb co tbuo ng quyc t Jjnb ca c cuo c bo n nba n
oa tìnb ba n ca Jo i. Tic n trìnb /jcb su cu ng co tbc bj tbay Jo i bo i
nbu ng su kic n tìnb co . Vic c ba n roi tìnb co mo t cbic c ma y bay
trinb sa t cbu p a nb co tbc pba oo mo t bo i ngbj “tbuo ng Jlnb” Ja
Juo c cbua n bj trong nbic u na m. Ca c tu tuo ng gia oì Ja i no i gì oc
oai tro cu a co bo i bay oa n may trong ca c oa n Jc oc con nguo i:
8.T.
S.T. fha n mo n,
Ca c fu fuo ng gIa vI da I frong qua khu co nhIo u y khIo n ra f
kha c nhau vo va n do co ho I Ia gì va fha m chí IIo u co mo f dIo u nhu
fho hay kho ng. Nhung co mo f dIo u ho do ng y Ia : chu ng fa kho ng
fho bIo f cha c vo va n may cu a mình, ma cu ng kho ng fho dIo u
khIo n no . “Tính may ru I” Ia ca I gì kho ng cha c cha n va kho ng fho
fIo n doa n duo c.
Nguo I xua so sa nh nhu ng gì xa y ra do fình co vo I nhu ng gì xa y
ra mo f ca ch fu nhIo n, mo f ca ch ca n fhIo f, íf nhIo u fhuo ng xuyo n,
hoa c nhu ko f qua cu a mu c dích co y fhu c cu a con nguo I. Con nguo I,
do ba n cha f, ho kho ng fho so ng ma I, nha f fhIo f pha I cho f. No u
329
ma f fro I chIo u fro n mo f ho nuo c, no Ia m nuo c bo c hoI mo f ca ch
bình fhuo ng. Nhu ng chuyo n na y kho ng xa y ra do fình co ; ma
chu ng xa y ra vì ba n cha f fhu c su cu a ca c fhu co IIo n quan. Va
chuyo n fo I do n cu a ha ng cu ng kho ng pha I Ia fình co no u fo I do n
do vo I mu c dích ro ro f. Nhung no u fình co fo I ga p mo f nguo I ba n
o do do su tru ng bo p nga u nbic n hoa n foa n ma con duo ng cu a
chu ng fo I gIao nhau fa I mo f fho I dIo m va noI cho n nha f djnh, cuo c
ga p go do , fhoo ArIsfofIo, Ia mo f ca I gì do xa y ra tìnb co.
Nguo I xua cu ng go I su fình co frong nhu ng va n do con nguo I Ia
“va n may”, no co cu ng go c ro vo I fu “fru ng ho p nga u nhIo n.” Ho
xom nhu ng chuyo n nhu su gIa u co , danh fIo ng, danh du , va quyo n
Iu c Ia nhu ng fhu cu a va n may. Co hay kho ng co chu ng pha n Io n Ia
do co ho I, chu kho ng pha I do vIo c Iu a cho n co mu c dích nhu frong
fruo ng ho p nhu ng fhu nhu kIo n fhu c va du c fính. Tuy nhIo n
ArIsfofIo nghI ra ng nhu ng fhu cu a va n may Ia quan fro ng do I vo I
ha nh phu c con nguo I. Ma f kha c, nhu ng nguo I kha c ky , fha y ra ng
pha I bIo f fho o vo I nhu ng dIo u na m ngoa I quyo n kIo m soa f cu a
chu ng fa fhì mo I Ia danh gIa .
NhIo u fu fuo ng gIa phu nha n ra ng fhu c fo kho ng co ca I fhu
go I Ia co ho I. Thoo ho fhì nhu ng gì chu ng fa go I Ia co ho I chI Ia
bIo u hIo n su kho ng hIo u bIo f cu a chu ng fa vo nguyo n nha n cu a
ca c su kIo n. KhI chu ng fa kho ng bIo f fa I sao mo f vIo c xa y ra
chu ng fa bo n ga n cho su fình co . SpInoza va n gIu vu ng y kIo n
ra ng cha ng co gì xa y ra do fình co ca , fa f ca mo I vIo c do u duo c a n
djnh. Ha u ho f nhu ng nha fha n ho c ThIo n chu a gIa o, vo I y nIo m
vo su quan pho ng cu a fha n fha nh vo n a nh huo ng ca fo I vIo c mo f
con chIm so Iao xuo ng, do ng y vo I AugusfIno ra ng “fro n fho gIo I
na y cha ng co ca I gì xa y ra nga u nhIo n ca .” Mo I fhu , ca nhu ng gì
co vo Ia fình co , do u do Chu a djnh sa n ca .
WIIIIam Jamos, nguo I so ha I fruo c y fuo ng vo vu fru duo c djnh
sa n hoa n foa n cu a SpInoza , Ia I cho ra ng co nhu ng cho n Iu a fo I
330
ha u na o do frong do I nguo I ma chu ng fa kho ng fho chI don fhua n
gIa I quyo f du a fro n nhu ng Iy Io ho p Iy . No u nhu ng cho n Iu a nhu
fho Ia vo ca c va n do IIo n quan sInh fu do n chu ng fa, o ng ca m fha y
chu ng fa pha I quyo f djnh ba ng ca ch na y hay ca ch kha c va cha p
nha n ru I ro Ia mình bj saI. ÐI nhIo n gIa I pha p fhay fho so Ia cho
do I cho do n Iu c mo I chuyo n nga ngu , khI mo f su xo f doa n ho p Iy
na o do co fho xa y ra. Nhung, Jamos no I, vo I nhu ng va n do nhu
fho mo I chu ng cu do u kho ng bao gIo hIo n ro ; no fhu c su kho ng ho
xa y do n fru khI ba n cha p nha n ru I ro.
Ca c nha kInh fo ho c, nhu ng nha nghIo n cu u “khoa ho c buo n
fha m”
|1)
, co pha n fInh fa o vo nhu ng dIo u nhu fho va co ca I nhìn bI
quan vo vIo c da nh ca . John Maynard Koynos frong fa c pha m Trca-
tisc on Probabi/ity |“Iua n fhuyo f vo xa c sua f”ì, ko f Iua n ra ng fha f
kho n ngoan va ho p Iy khI fra nh nhu ng ru I ro Io n va duo c huo ng
da n bo I xa c sua f co fính fo an. O ng khuyo n chu ng fa kho ng no n
choI fro may ru I, du Ia vo I ba I ba c hay Thj fruo ng chu ng khoa n,
fru khI chu ng fa du kha na ng do ma f mo f so fIo n Io n.
Adam SmIfh frong fa c pha m Tbc Wca/tb oj Nations |“Su Thjnh
vuo ng cu a ca c Quo c gIa”) fha m chí co n bI quan hon vo vIo c ma o
hIo m. O ng chI ra, vo chuyo n xo so , ra ng fI Io pha n fra m Iuo n Iuo n
nghIo ng vo phía nha ca I:
“Tbc gio i cbua bao gio cbu ng kic n, ma cu ng sc kbo ng bao gio
cbu ng kic n, mo t ou xo so boa n toa n co ng ba ng, boa c mo t cuo c xo
so ma trong Jo toa n bo pba n tba ng Juo c bu Ju cbo toa n bo pba n
tbua Ji, bo i oì nguo i to cbu c sc cba ng tbu Juo c /o i gì ca … Kbo ng co
mo t Jjnb Jc toa n bo c na o cba c cba n bon Jjnb Jc no i ra ng ba n
ca ng ma o bic m oa o nbic u oc bon, ba n ca ng co kba na ng tro tba nb
(1ì
Khou ho c buo n lhu m (Disma/ scicnccì. tbua t ngu Jo Tbomas Car/y/c, nba oa n
8cot/anJ (1706-1SS1ì Ja t ra na m 1S4S Jc go i kboa kinb tc cbinb trj bo c oì o ng
pba n ba c tra t tu kinb tc co ng ngbic p oa u ng bo tu Jo kinb tc .
331
nguo i ma t nbic u bon. Ma o bic m oa o ta t ca ca c oc trong ou xo so ,
oa ba n tbua /a ca i cba c”.
Adam SmIfh kho ng ho no I, “Ða n kho ng fho fha ng.” Mo f vo
da nh ca va o con ngu a fha ng frong cuo c dua ngu a co fho mang Ia I
mo f so fIo n fo fa f. Nhung cha c cha n ba n ca ng co gIa nh Ia y va n
may chu ng na o, fhì co kha na ng ba n chju ma f fra ng chu ng a y.
To I fu ho I kho ng bIo f foa n bo ca c vo frong nhu ng cuo c dua ngu a
frj gIa bao nhIo u fIo n.
103. TÍNH CHA T C¡ A NGHK CH¡YK N MO N
Tbua tic n sì AJ/cr,
Trong qua kbu , tbua t ngu “ngbc cbuyc n mo n” tbuo ng Juo c
gio i ba n trong nbu ng /ìnb ou c nbu /ua t pba p, y bo c, oa mu c su.
Nbung nbu ng co ng oic c bic n nay trong ngbc /a m ba o, qua ng ca o,
kinb Joanb Jja o c, oa nbic u co ng oic c kba c cu ng Juo c go i /a ngbc
cbuyc n mo n. Kbo ng co mo t su pba n bic t ro ra ng na o Jo giu a mo t
ngbc cbuyc n mo n oa mo t co ng oic c bìnb tbuo ng sao: 8u pba n bic t
Jo na m trong cbua n bj oc bo c oa n, mo t quy ta c Ja o Ju c, bay mo t
Jic u gì kba c cba ng:
P.W.H.
R.W.H. fha n mo n,
Trong ca ch su du ng pho bIo n fu “chuyo n nghIo p” chI duo c a p
du ng vo I nhu ng aI fho hIo n na ng Iu c da duo c fhu nghIo m do fhu c
hIo n mo f nhIo m vu na o do . Thoo nghIa na y fhì fu na y chI Ia do ng
nghIa vo I fu “Ia nh ngho ”. Nhung fhoo nghIa go c va sa u hon cu a
fhua f ngu na y, fhì mo f nguo I chuyo n nghIo p Ia nguo I Ia m vIo c
Ia nh ngho do da f duo c mo f mu c dích xa ho I hu u du ng.
Nha kInh fo ho c no I fIo ng nguo I Anh R.H. Tavnoy |1880-1962)
332
dua ra mo f djnh nghIa ra f bao qua f vo mo f ngho nghIo p khI o ng
no I: “No Ia mo f fa p fho nhu ng con nguo I fhu c hIo n co ng vIo c cu a
ho fhoo nhu ng Iua f Io da duo c fhIo f Ia p do cu ng co nhu ng fIo u
chua n na o do vu a nha m ba o vo fo f hon nhu ng fha nh vIo n cu a no
vu a do phu c vu co ng chu ng fo f hon.”
Tu Ia u nguo I fa da co ng nha n ra ng nhu ng hoa f do ng na o do
ca n fhIo f do ba o vo xa ho I do I ho I mo f no Iu c co fo chu c hay co
pho I ho p fu phía nhu ng con nguo I co kIo n fhu c hoa c ky na ng da c
bIo f. Ðo fho a da p nhu ca u na y, nhu ng ngho chuyo n mo n fruyo n
fho ng da pha f frIo n. Ngho Ia u do I nha f frong ca c ngho na y co Io
Ia ngho qua n su . Nhu ng ngho chuyo n mo n kha c co Ijch su Ia u do I
Ia nhu ng ngho duo c co ng nha n fu xua do n nay vo Iua f pha p, fha n
ho c, y ho c, va su pha m.
Trong mo I ngho na y, xa ho I co duo c mo f ích du ng co ba n na o
do fu co ng vIo c cu a ca c fha nh vIo n fhoo ngho do . Mu c fIo u chI
pho I cu a ngho qua n su Ia vIo c ba o vo nha nuo c. Ngho fhuo c vo
Iua f pha p phu c vu chính quyo n cu a xa ho I. Ngho y nha m va o vIo c
ba o vo su c kho o; ngho da y ho c nha m va o vIo c pho bIo n kIo n fhu c.
ÐI nhIo n co nhu ng ngho kha c mo I pha f sInh ga n da y, nhung va n
fhoo nhu ng nguyo n fa c do . Mo I ngho do u duo c djnh nghIa ba ng
mu c fIo u cao quy mang fính xa ho I ma no phu c vu .
Nhu ng hoa f do ng chuyo n mo n kha c bIo f ha n vo I nhu ng hình
fhu c co ng vIo c kha c kho ng chI bo I mu c fIo u chu ng phu c vu ma co n
bo I ca ch ma nguo I chuyo n nghIo p ga n bo va o co ng vIo c cu a ho .
Trong fhuong ma I, co ng nghIo p hoa c djch vu , mo I nguo I fhuo ng
Ia m vIo c cho nguo I kha c. Nhung frong mo f da o qua n dang fham
chIo n, fhì vIo n bInh nhì kho ng Ia m vIo c cho vIo n da I u y, hay vIo n
da I u y Ia m vIo c cho vIo n fuo ng. Ma fa f ca cu ng Ia m vIo c vo I nhau
do chIo n fha ng. Tuong fu , frong mo f bo nh vIo n, y fa va ky fhua f
vIo n pho ng fhí nghIo m kho ng Ia m vIo c cho ba c sI pha u fhua f. Ta f
ca cu ng Ia m vIo c vo I nhau vì bo nh nha n.
333
Ca c fha nh vIo n cu a mo f nga nh ngho chuyo n mo n fhuo ng fa n
fha nh mo f quy fa c da o du c quy djnh co ng vIo c ho so duo c fhu c
hIo n nhu fho na o frong xa ho I. Quy fa c da o du c na y fhIo f Ia p
chua n mu c do da nh gIa ca c fha nh vIo n cu a no . Ví du , kho ng chI do
pho p Ijch su fho ng fhuo ng ma ca c ba c sI kho ng fha o Iua n ca ch
chu a frj cho bo nh nha n vo I nhu ng nguo I kha c. No Ia mo f nguyo n
fa c ha nh ngho y. No duo c no u ra Ia n da u fIo n frong Io I fho
HIppocrafos no I fIo ng:
“Ba t kc Jic u gì /ic n quan Jc n oic c ba nb ngbc cbuyc n mo n cu a to i,
boa c kbo ng /ic n quan Jc n no , to i tba y oa ngbc, trong cuo c so ng con
nguo i, ma kbo ng Juo c no i ra ngoa i, to i sc kbo ng tic t /o , oì bic t ra ng
ta t ca nbu ng Jic u Jo pba i Juo c giu bi ma t. Cbu ng na o to i co n tic p
tu c giu cbo /o i tbc na y kbo ng bj oi pba m, to i sc Juo c ta t ca mo i
nguo i, trong mo i tbo i Ja i kinb tro ng, Juo c buo ng cuo c so ng oa co ng
oic c ba nb ngbc cao quy na y! Nbung nc u to i ouo t gio i ba n oa oi
pba m /o i tbc na y, to i sc nba n /a nb Jic u nguo c /a i!”
Ðu nhu ng nguo I co ngho chuyo n mo n, gIo ng nhu nhu ng nguo I
kha c, fhuo ng pha I kIo m so ng, nhung gIa frj co ng vIo c cu a ho kho ng
duo c do ba ng so fIo n ho kIo m duo c. Su do n bu cho ho fhuo ng do n nhu
ho qua fu nhIo n cho vIo c fhu c hIo n djch vu chuyo n mo n cu a mình.
No n do do su do n bu cho ho fhuo ng duo c go I Ia “phí” hoa c “fhu Iao”,
hon Ia “fIo n co ng” hay “Iuong”. ÐIo u do Iy gIa I vIo c ca c ba c sI va Iua f
su fhuo ng cha p nha n nhu ng vu vIo c kho ng fính fhu Iao.
Tavnoy nha n ma nh va o dIo m na y. Ðo I vo I o ng fhu c cha f cu a
mo f ngho chuyo n mo n
… /a ra ng, Ju con nguo i buo c oa o ngbc Jo oì /y Jo sinb kc , tbì tbuo c
Jo tba nb co ng cu a bo /a Jjcb ou ma bo tbu c bic n, cbu kbo ng pba i
nbu ng /o i /o c ma bo ticb /u y Juo c. Ho co tbc , nbu trong truo ng bo p
cu a mo t ba c sì tba nb co ng, gia u /c n, nbung mu c Jicb cu a ngbc
cbuyc n mo n cu a bo , ou a oì cbinb bo ou a oì co ng cbu ng, kbo ng pba i
334
/a kic m Juo c nbic u tic n, ma /a Jcm /a i su c kbo c, boa c su an toa n,
boa c kic n tbu c, bay /ua t pba p to t. Ho ba nb ngbc Jo Jc co tbu nba p,
nbung bo kbo ng cbo ra ng ba t cu ba nb oi na o /a m ta ng tbu nba p cu a
bo Jc u /a to t Jc p oì /y Jo Jo ”.
No I ca ch kha c, da c dIo m co ba n cu a mo f ngho chuyo n mo n Ia su fa n
fu y cu a ca c fha nh vIo n frong ngho do I vo I djch vu ma ho fhu c hIo n.
104. S¡ B¡NH OA NG G¡O ¡ TÍNH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Co nbu ng nguo i kjcb /ic t pbc pba n oj tbc bìnb Ja ng oa Jo c /a p
cu a pbu nu . Tuy nbic n, pbu nu o nbic u quo c gia Jang Ja u tranb
Jc Ja t Juo c oj tbc Jo . Pbu nu o mo t so nuo c Ja tic n to i nbu ng oj
tri tbcn cbot trong kinb Joanb, cbinb quycn, oa nbung ngbc cbuycn
mo n. To i tu bo i nbu ng ta c gia trong qua kbu Ja ngbì gì oc oa n Jc
na y. Lic u ta t ca bo co tin ra ng gio ng Ju c Juo c sinb ra /a Jc cbi
pbo i oa tbo ng trj gio ng ca i, boa c mo t so nguo i trong bo co cbo
ra ng pbu nu boa n toa n bìnb Ja ng oo i nam gio i kbo ng:
I.T.P
I.T.R. fha n mo n,
Nhu ng fa c gIa frong qua khu hoa n foa n ba f do ng nhau frong
fha I do cu a ho do I vo I fha n pha n nguo I phu nu . Mo f so xom phu
nu duong nhIo n fha p hon nam gIo I, Ia hIo n fha n su hoa n ha o cu a
Ioa I nguo I. Nhu ng nguo I kha c Ia I xom phu nu Ia ngang ha ng vo I
nam gIo I vo mo I ma f, ngoa I fru kha c bIo f gIo I fính. Va va I nguo I
fha m chí co n xom pha I nu Ia vuo f fro I hon o mo f so khía ca nh.
Nhung ro ra ng, nhu ng nguo I cho ra ng cho fhích ho p cu a phu
nu Ia o frong nha da chI pho I cuo c franh Iua n. KInh Tha nh, ca
Ta n !o c Ia n Cu u !o c, do u da f nguo I phu nu va o vj frí ca p duo I, va
ha u ho f ca c frIo f gIa vI da I cu ng kho ng fu fo gì hon vo I phu nu .
335
Ngay ca frong Vuo n Ðja da ng, phu nu cu ng chI Ia nguo I phu fro
cu a nguo I da n o ng, va ro ra ng ho bj da f duo I quyo n caI frj cu a da n
o ng va o Iu c bj fru c xua f kho I Vuo n Ðja da ng. Tha nh PauI ra Io nh
phu nu pha I phu c fu ng cho ng ho va a p da f su Im Ia ng cu ng fính
fhu do ng Io n ho frong nhu ng va n do fhuo c ho c fhuyo f va ho fho ng
Ia nh da o CIa o ho I.
VIo c PIafo u ng ho quyo n bình da ng vo chính frj va xa ho I do I
vo I phu nu Ia cu do f pha Iu ng Ia y nha f va o fra n fuyo n vu ng cha I
cu a nguo I xua cho ng Ia I quyo n bình da ng nu gIo I. Trong fa c pha m
Pcpub/ic, PIafo da n Io I:
“Trong mo t nba nuo c kbo ng bc co na ng /u c qua n /y Ja c bic t na o ma
mo t pbu nu co bo i oì co ta /a mo t pbu nu , boa c mo t nguo i Ja n o ng
co nbo oa o gio i tinb cu a anb ta, ma nbu ng mo n qua cu a tbic n nbic n
na y Juo c pba n bo cbo ca bai nbu nbau, mo i su ngbic p cu a Ja n o ng
cu ng /a nbu ng su ngbic p cu a pbu nu jtinb ca nbu ng kba c bic t oc
su c ma nb tbc cba t]”.
Socrafos fhu a nha n ra ng frong mo f so khía ca nh fhì phu nu
fhua ko m da n o ng, nhung o ng da c bIo f quan fa m do n nhu ng kha c
bIo f ca nha n ma no pha n bIo f nguo I phu nu na y vo I nguo I phu nu
kha c hon Ia nhu ng kha c bIo f gIu a haI gIo I fính.
ArIsfofIo, da I dIo n cho quan dIo m xua dIo n hình, pha n do I ho c
fhuyo f cu a PIafo. O ng cho ra ng gIo ng du c fu nhIo n gIo I hon gIo ng
ca I; do I vo I o ng gIo ng ca I Ia mo f Ioa I gIo ng du c bj quo cu f, chju
du ng mo f su fhIo u hu f fu nhIo n.
Trong so nhu ng fa c gIa hIo n da I, John Sfuarf MIII do ng y vo I
PIafo vo quyon bình dang chính frj cua phu nu. Tuy nhIon Roussoau
Ia I nghI ra ng pha m vI a nh huo ng dích fhu c cu a phu nu Ia o frong
nha , o do co fa co fho , ba ng su fhuyo f phu c ngo f nga o, fhu c o p
nhu ng nguo I da n o ng ngoan co dI fhoo con duo ng bo n pha n va da o
336
du c. MIIfon, dI nhIo n va n frung fha nh vo I ho c fhuyo f KInh fha nh
vo fính uu vIo f va su fho ng frj cu a gIo ng du c.
NhIo u fa c gIa hIo n da I nha n ma nh nhu ng pha m cha f da c bIo f
o do phu nu vuo f fro I hon. Ví du , ÐarvIn ca fu ng nhu ng kha na ng
da c bIo f vo fính nha n ha u, Io ng fa n fu y, su ro ng Iuo ng cu a phu nu
khI so sa nh vo I ba n cha f ca nh franh, fu cho mình Ia frung fa m
cu a gIo ng du c. O ng cu ng cho ra ng phu nu co fru c gIa c va nha n
fhu c nha y bo n hon. WIIIIam Jamos nghI phu nu da f do n do fruo ng
fha nh o fuo I so m hon nam gIo I. O ng no I, o fuo I haI muoI mo f phu
nu duo c hình fha nh mo f ca ch hoa n ha o vo ma f fInh fha n, va pha f
frIo n vuo f hon nguo I nam cu ng fuo I co n fuong do I chua djnh hình.
Co Io hình ma u fIo u bIo u du ng ca m nha f, va do I vo I nhu ng
nguo I u ng ho nu quyo n Ia Ðon QuIxofo cu a Corvanfos. Cha ng hIo p
sI hIo n Ia nh na y hình dung nguo I phu nu nhu mo f sInh va f chua
hoa n ha o ma con duo ng do n du c ha nh vo n Ia vInh quang cu a co
fa, co fho duo c fhu c hIo n mo f ca ch do da ng:
“Co a y pba i Juo c Jo i xu nbu Ji ba i tu c /a . Juo c yc u quy , kbo ng Juo c
so mo .
Co ta pba i Juo c ba o oc oa quy tro ng nbu nguo i ta ba o oc oa yc u quy
mo t kbu ouo n Ja y boa tbom oa boa bo ng, cbu nba n cu a no kbo ng
cbo pbc p mo t ai xa m nba p bay nga t mo t bo ng boa na o, oo i nbu ng
nguo i kba c Ju ng xa oa qua kbung cu a sa t bo co tbc tbuo ng tbu c
buong tbom oa oc Jc p cu a no /a Ju ro i”.
Phong ca ch hIo p sI cu a nguo I da n o ng do I vo I phu nu nhu fho
kho ng fuong ho p vo I su bình da ng gIu a ca c gIo I fính, nhu nguo I
phu nu da fra I nghIo m, do I khI vo I su ho I fIo c. Ho hoa n foa n kho
co fho co duo c dIo u fo f do p nha f o ca haI fho gIo I.
337
105. V| TRÍ C¡ A PH¡ N¡ TRONG XA HO ¡
Tbua tic n sì AJ/cr,
Pbu nu bic n Ja i, Jang Ja t Juo c su Jo c /a p oa bìnb Ja ng oo i nam
gio i. Ða co nbu ng /o i pba n na n – tbuo ng /a tu gio ng Ju c – ra ng Ja y
/a Jic u to i tc oa Ji nguo c /a i oai tro tu nbic n cu a pbu nu . Ca c tu
tuo ng gia oì Ja i cu a qua kbu ngbì gì oc cbuyc n na y: Ta t ca bo co
ngbì ra ng pbu nu /a nguo i ca p Juo i tu nbic n cu a nam gio i bay co ai
trong so bo co Juo c nbu ng quan Jic m “kbai sa ng” bon kbo ng:
J.L.
J.I. fha n mo n,
Va n ho a phuong Ta y da kho I nguo n frong mo f kIo u xa ho I phu
quyo n, du a fro n nguyo n fa c su fho ng frj cu a nam gIo I frong gIa
dình va co ng do ng. VIo c fha o Iua n vo vaI fro phu nu frong nhu ng
fa c pha m co fhuo ng pha n a nh bo I ca nh phu quyo n na y, nhung
va n co nhu ng ngoa I Io da ng ko . Ngay ca frong fho I da I xa xua mo f
so fu fuo ng gIa da dI do n nhu ng ko f Iua n vo fha n pha n phu nu
fra I nguo c vo I fra f fu duong fho I.
Su doa n fuyo f no I fIo ng nha f vo I quan dIo m phu quyo n cu vo
fha n pha n phu nu Ia do xua f cu a PIafo frong fa c pha m Pcpub/ic
ra ng phu nu pha I duo c ngang ha ng cu a nam gIo I frong co ng do ng
chính frj. PIafo kha ng djnh ra ng kho ng co dIo u gì mo f nguo I da n
o ng co fho Ia m frong hoa f do ng co ng do ng ma mo f phu nu kho ng
fho Ia m gIo I y nhu va y. O ng fhu a nha n o va I khía ca nh na o do
mo f phu nu , don gIa n vì ho Ia phu nu , kho ng gIo I ba ng da n o ng
frong hoa f do ng chính frj. Nhung o ng nghI ra ng nhu ng kha c bIo f
gIu a ca c ca nha n – da n o ng hay da n ba – quan fro ng hon nhu ng
nhu ng kha c bIo f gIu a ca c gIo I fính. Thoo o ng, mo f phu nu fho ng
mInh va co na ng Iu c fhì gIo I hon mo f nguo I da n o ng fhIo u nhu ng
pha m cha f na y, va qua Ia Ia ng phí kha na ng con nguo I no u kho ng
su du ng co fa frong vIo c qua n Iy nha nuo c.
338
Hon haI nga n na m sau PIafo, frIo f gIa nguo I Anh John Sfuarf
MIII Ia I bo nh vu c cho phu nu . Quyo n Tbc 8ubjcction oj Womcn
|“Su no djch cu a phu nu ”) cu a o ng fuyo n bo da y fhuyo f phu c vo
quyo n bình da ng vo chính frj, kInh fo , xa ho I gIu a nam gIo I va
phu nu. Trong fac pham Pcprcscntatioc Goocrnmcnt |“Chính quyon
da I dIo n”) cu a mình, o ng do ca p do n va n do ba u cu cu a phu nu ,
o ng cho ra ng do Ia quyo n fu nhIo n fhuo c vo phu nu cu ng nhu nam
gIo I frong vIo c co fIo ng no I frong chính quyo n cu a ho .
Tuy nhIon, qua nhIou fho ky va cho don ngay nay, nhung IoI phu
quyof da fhang fho frong cuoc franh Iuan nay. PIafo va MIII noI Ion
y kIon cua mof fhIou so raf nho. ArIsfofIo, hoc fro vI daI cua PIafo,
Ia mof nguoI ung ho dIon hình cua quan dIom phan bac. Thoo ong,
dan ong Ia hIon fhan cua Iy fuong con nguoI, con phu nu Ia mof
dang kom coI hon cua IoaI nguoI. ArIsfofIo han so kInh hoang fruoc
nhung hoaf dong cua phu nu frong xa hoI hIon daI. ÐoI voI ong,
cung nhu voI Thanh PauI, Im Iang Ia mof nIom fu hao cua phu nu,
va co fa so phaI phuc fung chong co fa frong faf ca moI chuyon.
Ngoa I nhu ng va n do vo quyo n bình da ng chính frj va xa ho I,
frong fho I da I cu a phong ca ch hIo p sI, da no I Io n mo f y nIo m Iy fuo ng
ho a vo phu nu nhu mo f sInh va f co nhu ng pha m cha f fhoa f fu c va
sIo u vIo f. Y nIo m Ia ng ma n vo phu nu na y co Io IIo n quan do n hình
a nh cu a ÐoafrIco frong ca c fa c pha m cu a Ðanfo, frong do co Io nguo I
phu nu da f fo I dIo m cao nha f vo fính Iy fuo ng ho a frong va n chuong
phuong Ta y. Trong Dioinc ComcJy |“Tha n khu c”), ÐoafrIco, co Io Ia
do I fuo ng cu a fình yo u kho ng duo c fho a ma n frong do I so ng fhu c cu a
Ðanfo, fro fha nh bIo u fuo ng cho su fho ng fha I sIo u nhIo n, fha m chí
cao hon ca frIo f ho c. ÐI nhIo n, y nIo m Ia ng ma n vo phu nu duo c
nha n ma nh hon frong Don Quixotc cu a Corvanfos, frong do nguo I
phu nu duo c coI nhu mo f bo ng hoa mo ng manh, duo c yo u quy , ba o vo
va cho cho fra nh kho ng cho fIo p xu c vo I fho gIo I.
Trong fa c pha m hIo n da I, nhu ng pha n u ng pha n ba c quyo n
339
bình da ng cu a phu nu no I chung nha n ma nh vIo c ma f dI vo duyo n
da ng, bí a n va ngo f nga o khI phu nu fham gIa va o nhu ng hoa f
do ng va nhu ng chu c na ng fruo c do chI da nh cho da n o ng. Tuy
nhIo n íf co fa c gIa na o ko u go I fro Ia I fình fra ng fruo c khI John
Sfuarf MIII vIo f no n fhInh nguyo n do I quyo n bình da ng va quyo n
dI ba u cho phu nu .
O ng vIo f, “Nga y nay kho ng aI co n cho ra ng phu nu pha I o
frong ca nh fo I do I ca nha n; ra ng ho kho ng duo c co fu fuo ng, uo c
mo, hoa c ngho nghIo p, ma pha I Ia ko Iao djch frong nha cho ca c
o ng cho ng, ca c o ng bo , hoa c ca c anh om fraI.” O ng no I kho ng aI
muo n quay fro Ia I fho I ky ma phu nu kho ng fho “qua n Iy fa I sa n,
va co nhu ng so fhích fIo n fa I va co ng vIo c gIo ng kIo u cu a da n
o ng.” Tu fho I cu a MIII, kho ng aI – hoa c kho co aI – u ng ho vIo c
quay fro Ia I nhu ng nga y fha ng va ng son cu .
106. Y NGHÏA C¡ A T¡ OO
Tbua tic n sì AJ/cr,
Tu nbo Ja n My cbu ng ta Ja Juo c Ja y oc Jic m pbu c Juo c so ng
trong “mo t Ja t nuo c tu Jo.” Nbung ca c quo c gia tbco cbc Jo kba c
cu ng tuyc n bo Jcm /a i “tu Jo” cbo Ja n to c bo . Ho pba i co ba m y gì
Jo kba c ba n nbu ng gì cbu ng ta /a m. Va y /a co nbic u kic u tu Jo
kba c nbau cba ng: Va pba i cba ng tu Jo kbo ng co y ngbìa na o co
ba n bon tu Jo cbinb trj sao: Nbu ng tu tuo ng cbinb oc ba n cba t oa
ca c kic u tu Jo /a gì:
J.L.C.
J.I.C. fha n mo n,
Truo c khI fo I fhu frình ba y nhu ng gì Ia m cho y nIo m fu do co
y nghIa sa u xa frong do I so ng con nguo I, ha y cho fo I fhu fruyo n
da f mo f so ca m fuo ng vo pha m vI cu a y nIo m na y. Trong Ijch su
340
fu fuo ng phuong Ta y, fu do co mo f so y nghIa ro ro f. To I so co
frình ba y nhu ng y nghIa na y cho ba n mo f ca ch nga n go n nha f.
|1) Mo f nguo I duo c cho ra ng fu do khI nhu ng fình huo ng bo n
ngoa I cho pho p anh fa ha nh do ng fhoo y muo n cu a anh fa vì dIo u
fo f cho rIo ng anh fa. Trong y nghIa na y cu a fhua f ngu , mo f fu
nha n bj xích hay bj gIam co ra f íf fu do, vì anh fa bj nga n ca n
kho ng cho Ia m ha u ho f nhu ng dIo u anh fa fhích Ia m. Cu ng fhoo y
nghIa na y, mo f nguo I bj buo c pha I Ia m nhu ng gì anh fa kho ng
muo n Ia m, du Ia su o p buo c fho cha f hoa c ba ng do do a, fhì kho ng
fu do. Trong mo f xa ho I fu do, ha u ho f mo I nguo I do u co ra f nhIo u
quyo n fu do fhoo y nghIa na y cu a fhua f ngu .
|2) Mo f nguo I duo c go I Ia fu do khI anh fa da co du pha m ha nh
hay fho ng fha I do co fho sa n sa ng Ia m dIo u anh fa pha I Ia m, fua n
fhoo quI Iua f da o du c, hoa c so ng phu ho p vo I Iy fuo ng fhích ho p
vo I ba n cha f con nguo I. Thoo y nghIa na y vo fu do, xIo ng xích hay
song sa f nha fu kho ng fho fuo c dI su fu do ma mo f nguo I fo f da co
frong con nguo I anh fa. No co duo c do no Iu c ca nha n, va no na m
frong da u o c hay fính ca ch cu a con nguo I. Vì fho no hoa n foa n do c
Ia p kho I mo I fình huo ng bo n ngoa I.
Ða y chính Ia y nghIa ma ca c frIo f gIa nhu ÐpIcfofus va SpInoza,
da du ng do no I con nguo I sa do a Ia kho ng fu do – mo f no Io cho
nhu ng dam mo cu a rIo ng anh fa. No cu ng Ia y nghIa ma fha nh
PauI da du ng khI no I: “Ha y nha n bIo f su fha f va no so khIo n ba n
fro no n fu do.”
|3) Ta f ca mo I nguo I duo c cho Ia fu do bo I vì fhIo n nhIo n da
ban cho ho quyo n cho n Iu a fu do – quyo n quyo f djnh cho ba n fha n
mình so Ia m gì hoa c fro no n nhu fho na o. Ða y Ia ca I va n fhuo ng
duo c go I Ia fu do y chí – fhu fu do co hu u frong ba n cha f con
nguo I, va mo I nguo I do u fhu da c duo c no o cu ng mu c do . Ha u ho f
ca c frIo f gIa ga n su fu do nhu fho cho con nguo I do u phu nha n
ra ng ca c sInh va f kha c cu ng co fu do nhu va y.
341
Tho m va o ba kha I nIo m vo fu do chính na y, co n co haI kha I
nIo m fu do nu a ho f su c da c bIo f.
Mo f Ia kha I nIo m vo su fu do chính frj da nh cho co ng da n cu a
mo f nuo c co ng ho a, nhu ng nguo I ma qua vIo c su du ng quyo n ba u
cu cu a mình, co fIo ng no I frong vIo c soa n ra nhu ng Iua f Io ma ho
pha I so ng fhoo. Tu do vo chính frj hIo u fhoo ca ch na y, chI fo n fa I
duo I nhu ng fho cho cu a mo f chính quyo n fu do, da c bIo f Ia fu do
da u phIo u.
Ca u ho I cu a ba n vo fa m quan fro ng cu a fu do co fho duo c fra
Io I fo f nha f ba ng vIo c fham kha o ba kha I nIo m chính vo no . Ða
kIo u fu do na y co quan ho cha f cho vo I dIo u ma chu ng fa ha m y
khI no I fo I nha n pha m. Ðo I vo I con nguo I vIo c bj bIo n fha nh no Io
hoa c bj xIo ng xích xu c pha m do n nha n pha m cu a ho . Nha n pha m
cu a ho cu ng bj hu ho aI khI ho bj chI pho I bo I nhu ng dam mo fhay
vì Iy frí cu a ho . Hon nu a, kho ng nhu Ioa I fhu vo n so ng fhoo ba n
na ng va co kIo u so ng co djnh na o do frong cu ng mo f Ioa I, mo I con
nguo I do u co , fho ng qua y chí fu do, su c ma nh do fa o ra do I so ng
ca nha n cu a rIo ng ho – do fa o ra fính ca ch rIo ng cu a ho .
Ða kIo u fu do na y cu ng co quan ho vo I da o du c va vo I fra ch
nhIo m fInh fha n. KIo u fhu haI do ng nha f nguo I fu do vo I mo f con
nguo I da o du c fo f. Va mo I kIo u frong haI kIo u kIa do u duo c coI Ia
co so cu a fra ch nhIo m da o du c. Chu ng fo I kho ng nghI vIo c fru ng
pha f con nguo I vì nhu ng ha nh do ng ho buo c pha I Ia m hoa c vì
nhu ng ha nh do ng kho ng xua f pha f fu su cho n Iu a fu do va co chu
y vo phía ho Ia mo f dIo u co ng ba ng.
ÐIo u do so Iy gIa I ro ra ng fa I sao con nguo I mo I noI va mo I
fho I da I da coI fro ng gIa frj cu a fu do. Con nguo I fu do – fhoo ba f
cu nghIa na o cu a fhua f ngu – Ia nguo I chu cu a chính anh fa va
kho ng bj kho ng cho bo I y chí cu a nguo I kha c.
342
10?. VA N HO A VA VA N M¡NH
Tbua tic n sì AJ/cr,
Nguo i ta cbo ra ng oa n bo a oa oa n minb /a ca i gì Jo quy gia .
Ca c nba bu ng bic n cbinb trj ba ng nga y Jc u kc u go i cbu ng ta ba o
oc oa n bo a oa oa n minb. Nbung “oa n bo a” /a gì oa “oa n minb” /a
gì: Cbu ng co gio ng nbau kbo ng: Va oa n bo a bay oa n minb co
pba i /a oa n Jc cu a su tic n bo oc kinb tc oa ky tbua t, bay co ba n
no /a mo t qua trìnb tri tuc boa c tinb tba n:
R.O.
R.O. fha n mo n,
Thoo nghIa co ba n cu a no , fhua f ngu “va n ho a” nghIa Ia su ca I
fhIo n hay su hoa n fhIo n ba n cha f. No ng nghIo p ca I fhIo n da f daI
va fho du c pha f frIo n co fho . Va y va n ho a con nguo I Ia su pha f
frIo n fa f ca ca c khía ca nh fhuo c ba n cha f con nguo I – da o du c , frí
fuo va xa ho I.
Va n ho a fhoo nghIa ro ng nha f Ia foa n bo nhu ng ca I fhIo n vo
fInh fha n, va f cha f va xa ho I cu a mo f co ng do ng con nguo I. Ðo I
vo I mo f so fu fuo ng gIa, va n ho a chu yo u Ia mo f fra ng fha I frí fuo ,
da f duo c fho ng qua gIa o du c ca c bo mo n khaI pho ng, va fho hIo n
frong frIo f ho c, khoa ho c fhua n Iy , va ca c mo n ngho fhua f. Ðo I
vo I nhu ng nguo I kha c, no Ia mo f kIo u ma u djnh cho xa ho I, nhu ng
phong fu c va nIo m fIn fruyo n fho ng, nhu ng phuong pha p ky fhua f
va nhu ng va f fho va f cha f. Thoo fhua f ngu hIo n nay, nhu ng dIo u
no I fro n Ia n Iuo f Ia nhu ng quan dIo m mang fính “nha n va n” va
“nha n chu ng ho c” vo va n ho a con nguo I.
Ca haI quan dIo m na y duo c ho a fro n vo I nhau frong ca c fa c
pha m co . Tha n fhoa I Hy Ia p co vo Promofhous, mo fa o ng fa nhu
ko mang va n ho a do n cho Ioa I nguo I. No n va n ho a na y cu ng bao
343
go m ca c mo n ho c co khí cu ng nhu ca c mo n ho c khaI pho ng, va ca c
djnh cho xa ho I. Horodofus, su gIa Hy Ia p vI da I, so sa nh mo f
Ioa f ca c no n va n ho a, va frong khI Ia m fho o ng mo fa nhu ng
phong fu c, nhu ng ky fhua f, nhu ng djnh cho xa ho I, va ca c fo n
gIa o cu a ca c xa ho I kha c nhau. Trong khI pha n fích vo co ng do ng
chính frj na y, ArIsfofIo nha n ma nh fa m quan fro ng cu a vIo c pha f
frIo n kInh fo va xa ho I frong vIo c dom Ia I no n fa ng va f cha f cho
vIo c xa y du ng no n va n ho a fInh fha n.
Tu fuo ng cu a ArIsfofIo cho ra ng va n ho a, fhoo nghIa fInh fu y
nha f, do n va o gIaI doa n sau cu a qua frình pha f frIo n xa ho I, fuong
fu vo I quan dIo m hIo n da I cho ra ng no n va n mInh Ia mo f gIaI
doa n phu c fa p va do n cuo I cu a va n ho a. Thua f ngu “va n mInh”
|cIvIIIzafIon) cu a phuong Ta y xua f pha f fu cu ng mo f go c Ia fInh
cu a nhu ng fu nhu “da n su ” |cIvII) va “fhj quo c” |cIfy), va no ga n
IIo n vo I mo f fình fra ng da pha f frIo n cu a fo chu c chính frj va xa
ho I. Chu ng fa no I vo “va n ho a nguyo n fhu y”, nhung chu ng fa
fhuo ng chI su du ng fhua f ngu “va n mInh” cho mo f gIaI doa n fIo n
bo cu a va n ho a.
Tuy nhIo n kho ng pha I fa f ca ca c fu fuo ng gIa do u do ng y ra ng va n
mInh Ia mo f gIaI doa n da fIo n bo cu a va n ho a. Mo f so ho cho ra ng
ca c gIaI doa n da u cu a va n ho a Ia sInh do ng va sa ng fa o hon, du a fro n
fru c gIa c “vo n co ”, fruyo n fho ng va co ng do ng co ho fho ng hon Ia
fro n fo chu c “nha n fa o”, nhu ng nguyo n fa c fhua n Iy , va nhu ng mo I
quan ho fru u fuo ng. Ho xom va n mInh nhu gIaI doa n su p do va suy
fa n cu a mo f no n va n ho a, xa y ra ngay fruo c khI no fIo u vong.
Quan dIo m hIo n da I nhìn va n mInh nhu buo c suy fhoa I hon Ia
dInh cao cuo c sInh fo n cu a con nguo I da xua f hIo n vo I ca c fu fuo ng
gIa Ia ng ma n cu a fho ky muo I fa m va muo I chín. Joan Jacquos
Roussoau do I chIo u su kho o ma nh cu a mo f cuo c so ng ga n gu I fhIo n
nhIo n vo I su fho I na f cu a xa ho I va n mInh. Cha ng nhu ng kho ng
xom va n ho a nhu su hoa n fhIo n ba n cha f, nhIo u fu fuo ng gIa hIo n
344
da I co n xom va n ho a va ba n cha f frong mo I xung do f kho ng ngo f
frong cuo c so ng con nguo I.
SIgmund Iroud cung ca p cho chu ng fa mo f frong nhu ng ca ch
gIa I fhích fhuyo f phu c nha f vo quan dIo m na y. Ta c pha m Cioi/i-
:ation anJ Its Discontcnts |“Va n mInh va nhu ng ba f fo an cu a no ”)
cu a o ng du a fro n gIa djnh ra ng nhu ng fhu c da y fình ca m va sInh
ho c cu a con nguo I bj ko m ha m ca n fro bo I nhu ng ha n cho do xa
ho I va n mInh a p da f Io n anh fa. Va n ho a chI da f duo c vo I ca I gIa
Ia su dau kho va ba f ha nh do su fha f vo ng na y ga y ra.
Tuy nhIo n, kho ng nhu Roussoau va nhu ng fu fuo ng gIa Ia ng
ma n kha c, Iroud kho ng u ng ho vIo c Ioa I bo va n ho a va va n mInh
do do I Ia y mo f su “fro vo vo I ba n cha f.” O ng du a va o pha n fa m
ho c do fìm da f fo I nhu ng su fha u fhj so gIu p cho con nguo I duong
da u vo I no I ba f ha nh cu a anh fa, va du a va o ngho fhua f va khoa
ho c do gIu p anh fa djnh huo ng cho mình frong fho gIo I na y. O ng
fIo n doa n, fa f ca chuyo n na y cho fha y ra ng nIo m fho I fhu c muo n
ga y ha n va fu hu y dIo f vo n co cu a con nguo I kho ng fha ng fho ,
no n anh fa su du ng fa I na ng ky fhua f do fu hu y dIo f mình va no n
va n ho a cu a anh fa.
345
Phuï luïc

HÌNH AÛNH VAØ TIEÅU SÖÛ TOÙM TAÉT
CUÛA 42 NHAØ TÖ TÖÔÛNG TIEÂU BIEÅU
TRONG LÒCH SÖÛ
346
SOCRATES SOCRATES SOCRATES SOCRATES SOCRATES (469-399 TR. CN) (469-399 TR. CN) (469-399 TR. CN) (469-399 TR. CN) (469-399 TR. CN)
TrIo f gIa Hy Ia p. TrIo f ho c cu a o ng co n Iuu gIu duo c fho ng qua
fruo c fa c cu a ca c ho c fro o ng, da c bIo f Ia PIafo. O ng su du ng mo f
phuong pha p sau na y fro no n no I fIo ng Ia “phuong pha p Socrafos”
do fra va n nhu ng fIn fuo ng fruyo n fho ng vo da o du c, co ng ba ng,
va nhu ng y nIo m xa ho I kha c. Ðj buo c fo I vo fha n va Ia m suy do I
gIo I fro , o ng pha I nha n ba n a n fu hình.
PIafo da fo n vInh ba c fha y cu a mình ba ng ca ch fho hIo n qua
va n chuong va su ko fu c co ng frình kho kha n cu a Socrafos frong
mo f Ioa f ba I do I fhoa I frIo f ho c, ma frong do Socrafos hIo m khI
phu ho p vo I o ng.
347
PLATO PLATO PLATO PLATO PLATO (428 (428 (428 (428 (428 tr. CN? - 347 tr. CN) tr. CN? - 347 tr. CN) tr. CN? - 347 tr. CN) tr. CN? - 347 tr. CN) tr. CN? - 347 tr. CN)
TrIo f gIa Hy Ia p. Ho c fro cu a socrafos, va Ia fha y da y cu a
ArIsfofIo, o ng sa ng Ia p Ha n Ia m VIo n Afhons. Ca c fa c pha m cu a
o ng, duo c vIo f duo I hình fhu c do I fhoa I, co fho ko PbacJo, 8ympo-
sium, oa Pcpub/ic.
Tuo ng cu a PIafo duo c coI nhu cha do cu a no n frIo f ho c phuong
Ta y kho ng chI vì chu ng fa may ma n gIu Ia I duo c foa n bo ta c
pba m cu a o ng |fhuo ng do I vo I mo f frIo f gIa co da I) nhung co n do
su phong phu , su fInh fo , su pho ng khoa ng, va vo do p bIo f Io
frong ca c fa c pha m cu a o ng
348
ARISTOTLE ARISTOTLE ARISTOTLE ARISTOTLE ARISTOTLE ( (( ((384 384 384 384 384 BC BC BC BC BC - 322 - 322 - 322 - 322 - 322 BC BC BC BC BC) )) ))
TrIo f gIa va nha khoa ho c Hy Ia p. O ng Ia mo f frong nhu ng
frIo f gIa co a nh huo ng nha f do n frIo f ho c Ta y phuong.
ArIsfofIo Ia n da u do n fhu gIa o PIafo Iu c co n Ia mo f ca u fhIo u
nIo n, va ba muoI na m sau da khaI sInh mo f fruo ng pha I mo I o
Afhono, Iycoum, o do o ng da y va vIo f vo mo I do fa I: frIo f ho c,
Io gIc, chính frj, fu fu ho c, va n chuong, va ca c khoa ho c. O ng co n
duo c coI Ia nguo I co fha m quyo n vo ca c chu do na y 1.500 na m sau.
349
SAINT AUGUSTINE SAINT AUGUSTINE SAINT AUGUSTINE SAINT AUGUSTINE SAINT AUGUSTINE (354-430 (354-430 (354-430 (354-430 (354-430) )) ))
CIa o sI va nha fha n ho c Ia Ma . KIo f fa c cu a o ng, Vuong quo c
cu a Cbu a, a nh huo ng Io n do n su pha f frIo n cu a ThIo n Chu a gIa o.
AugusfIno Ia nha n va f ha ng da u cu a gIa o ho I Ða c PhI da u fho
ky V. O ng frIo n khaI frIo f ho c KIfo gIa o fhoo ho c fhuyo f cu a PIafo
fhoo ca ch suy fu rIo ng.
350
SAINT THOMAS AQUINAS SAINT THOMAS AQUINAS SAINT THOMAS AQUINAS SAINT THOMAS AQUINAS SAINT THOMAS AQUINAS
( (( ((1225? - 1274) 1225? - 1274) 1225? - 1274) 1225? - 1274) 1225? - 1274)
TrIo f gIa kInh vIo n Y . Nha fha n ho c chính yo u cu a Co Ðo c gIa o
Ia Ma .
351
MIGUEL DE CARVANTES MIGUEL DE CARVANTES MIGUEL DE CARVANTES MIGUEL DE CARVANTES MIGUEL DE CARVANTES
( (( ((1547 - 1616) 1547 - 1616) 1547 - 1616) 1547 - 1616) 1547 - 1616)
TIo u fhuyo f gIa va kjch fa c gIa nguo I Ta y Ðan Nha. TIo u fhuyo f
Don Quixotc |1605 - 1615) cu a o ng a nh huo ng ra f fo Io n do n su
pha f frIo n cu a fIo u fhuyo f
352
GALILEO GALILEO GALILEO GALILEO GALILEO
( (( ((1564 - 1642) 1564 - 1642) 1564 - 1642) 1564 - 1642) 1564 - 1642)
Nha va f Iy va nha fhIo n va n nguo I Y . Ia mo f frong nhu ng
nguo I da f no n fa ng cho cuo c ca ch ma ng khoa ho c o cha u A u,
nhu ng do ng go p chu yo u cu a o ng bao go m vIo c a p du ng kính vIo n
vo ng va o nga nh fhIo n va n va vIo c kha m pha ra quy Iua f cu a ca c
va f fho roI va nhu ng chuyo n do ng cu a da n.
353
WILLIAM SHAKESPEARE WILLIAM SHAKESPEARE WILLIAM SHAKESPEARE WILLIAM SHAKESPEARE WILLIAM SHAKESPEARE
(1564 - 1616) (1564 - 1616) (1564 - 1616) (1564 - 1616) (1564 - 1616)
Nha fho va nha soa n kjch nguo I Anh. O ng duo c fhu a nha n
ro ng ra I Ia mo f frong nhu ng nha soa n bI kjch vI da I nha f frong
kho I no I fIo ng Anh. Ca c fa c pha m chính: Pomco oa Ju/ict (1602ì,
Ham/ct (1601:ì, Macbctb (1606ì, Vua Lcar (1607ì
354
RENEÁ DESCARTES RENEÁ DESCARTES RENEÁ DESCARTES RENEÁ DESCARTES RENEÁ DESCARTES (1596-1650) (1596-1650) (1596-1650) (1596-1650) (1596-1650)
TrIo f gIa va nha foa n ho c Pha p. O ng fhuo ng duo c coI Ia cha do
cu a frIo f ho c hIo n da I. Ta c pha m no I fIo ng Pbuong pba p /ua n
(16J7ì cu a o ng gIo I fhIo u ky fhua f fruy fa m frIo f Iy . Co ng frình
vo hình ho c gIa I fích cu a o ng da n do n ho fho ng fo a do mang fo n
Ðoscarfos.
Hopo da fo n vInh o ng “no u chI chuyo n fa m vo hình ho c fhì o ng
da Ia mo f nha hình ho c gIo I nha f fho gIo I ro I”. Tuy nhIo n quan
dIo m fho ng nha f foa n ho c va ca c nga nh khoa ho c kha c cu a
Ðoscarfos da go I hu ng cho ko hoa ch frIo f ho c cu a o ng.
355
JOHN MILTON JOHN MILTON JOHN MILTON JOHN MILTON JOHN MILTON
(1608-1674) (1608-1674) (1608-1674) (1608-1674) (1608-1674)
Nha fho Anh. Tho cu a o ng duo c xo p va o Ioa I fa I sa n quí ba u nha f
cu a va n ho c Anh, frong do co kIo f fa c Tbic n Ja ng Ja ma t (1667ì
fhua f Ia I ca u chuyo n Adam va Ðvo bj duo I kho I vuo n dja da ng
356
BARUCH SPINOZA BARUCH SPINOZA BARUCH SPINOZA BARUCH SPINOZA BARUCH SPINOZA
( (( ((1632 - 1677) 1632 - 1677) 1632 - 1677) 1632 - 1677) 1632 - 1677)
TrIo f gIa Ha Ian. Cho ng Ia I Ðo Tha I gIa o Ia no n fa ng va n ho a
cu a mình, o ng frIo n khaI mo f fhu frIo f ho c ko f ho p nhu ng yo u fo duy
Iy va phIo m fha n. Ta c pha m chu yo u cu a o ng Ia Ða o Ju c bo c |1674)
Ta c pha m fuyo f vo I nha f cu a Ðauruch SpInoza, Ða o Ju c bo c,
fhu c ra Ia mo f fhIo n kha o Iua n sIo u hình co ho fho ng xa y du ng
ca c djnh Iy du a fro n ca c fIo n do xua f pha f fu ca c djnh nghIa. Su
phIo u Iuu frI fhu c cu a o ng da dua o ng do n vIo c bj co ng doa n chính
fho ng gIa o Ðo Tha I o Amsfordam fu khuo c
357
ISAAC NEWTON ISAAC NEWTON ISAAC NEWTON ISAAC NEWTON ISAAC NEWTON
( (( ((1642 - 1727) 1642 - 1727) 1642 - 1727) 1642 - 1727) 1642 - 1727)
Khoa ho c gIa nguo I Anh. O ng kha m pha ra Iua f ha p da n, sa ng
nghI ra pho p fính, va dIo n da f Iua f chuyo n do ng. O ng nha n fha y
ra ng a nh sa ng fra ng Ia su pha fro n cu a ca c fhu a nh sa ng co ma u.
Ta c pha m chính: Nbu ng nguyc n /y toa n bo c cu a tric t bo c tu nbic n
|1687) va Quang bo c |1704)
358
VOLTAIRE VOLTAIRE VOLTAIRE VOLTAIRE VOLTAIRE
( (( ((1694 - 1778) 1694 - 1778) 1694 - 1778) 1694 - 1778) 1694 - 1778)
TrIo f gIa va nha va n Pha p. Ia khuo n ma f ha ng da u frong
phong fra o A nh sa ng, o ng vIo f nhIo u fa c pha m va n ho c fho hIo n
fInh fha n cu c doan va nhu ng y fuo ng fo n gIa o cu a mình. Ca c fa c
pha m chính co fho ko : Nbu ng bu c tbu tric t bo c (17J4ì, CanJiJc
(1760ì, Tu Jic n tric t bo c (1764ì
359
DAVID HUME DAVID HUME DAVID HUME DAVID HUME DAVID HUME
(1711 - 1776) (1711 - 1776) (1711 - 1776) (1711 - 1776) (1711 - 1776)
TrIo f gIa va su gIa nguo I Xco f-Ion. Ca c fa c pha m chính: Lua n
oc Ba n tinb con nguo i |1739 - 1740) va Kba o oc tri tbu c con nguo i
360
JEAN JACQUES ROUSSEAU JEAN JACQUES ROUSSEAU JEAN JACQUES ROUSSEAU JEAN JACQUES ROUSSEAU JEAN JACQUES ROUSSEAU
(1712 - 1778) (1712 - 1778) (1712 - 1778) (1712 - 1778) (1712 - 1778)
TrIo f gIa va nha va n Pha p. O ng Ia mo f frong nhu ng fa c gIa vI
da I nha f cu a Tho I ky A nh sa ng. Ca c fa c pha m cu a o ng co fho ko
Xa Uo c |1762), Na ng Hc/oisc mo i |1761), va E mi/c |1762).
Joan Jacquos Roussoau, con nguo I hoang da I cu a no n va n ho c Pha p,
nguo I ba o hIo u chu nghIa Ia ng ma n; yo u ca u Iua n chIo n cu a o ng vo su
ho p pha p ho a pho fho ng cu a chính phu da ga y ca m hu ng cho ca c fu
fuo ng ca ch ma ng na m 1789
361
ADAM SMITH ADAM SMITH ADAM SMITH ADAM SMITH ADAM SMITH
(1723 - 1790) (1723 - 1790) (1723 - 1790) (1723 - 1790) (1723 - 1790)
TrIo f gIa va nha kInh fo ho c nguo I Anh. O ng frình ba y ho c
fhuyo f ma u djch fu do cu a mình frong fa c pha m 8u pbo n oinb cu a
ca c quo c gia |1776)
362
IMMANUEL KANT IMMANUEL KANT IMMANUEL KANT IMMANUEL KANT IMMANUEL KANT (1724-1804 (1724-1804 (1724-1804 (1724-1804 (1724-1804) )) ))
TrIo f gIa Ðu c. O ng Ia nguo I gIoo a nh huo ng sa u xa Io n frIo f
ho c Ta y phuong qua haI fa c pha m chu yo u Pbc pba p /y tri tbua n
tu y oa Pbc pba n /y tri tbu c ba nb
Immanuo Kanf Ia da u nguo n xua f pha f cu a do ng frIo f ho c
chính cu a A u cha u Iu c dja fuo n cha y frong fho ky XIX va XX, a nh
huo ng cu a o ng va n Ian fra n mo f ca ch do u da n frong ca frIo f ho c
du ng ngo n ngu Anh nu a, nha f Ia frong sIo u hình va da o du c ho c.
363
GEORGE WASHINGTON GEORGE WASHINGTON GEORGE WASHINGTON GEORGE WASHINGTON GEORGE WASHINGTON
( (( ((1732 - 1799) 1732 - 1799) 1732 - 1799) 1732 - 1799) 1732 - 1799)
To ng fho ng da u fIo n cu a nuo c My . To ng fu Io nh qua n do I My
frong cuo c Ca ch ma ng 1775 - 1783
364
THOMAS JEFFERSON THOMAS JEFFERSON THOMAS JEFFERSON THOMAS JEFFERSON THOMAS JEFFERSON
(1743-1826) (1743-1826) (1743-1826) (1743-1826) (1743-1826)
To ng fho ng fhu ba cu a nuo c My . O ng Ia fa c gIa Tuyo n ngo n
do c Ia p
365
JOHANN WOLFGANG VON GOETHE JOHANN WOLFGANG VON GOETHE JOHANN WOLFGANG VON GOETHE JOHANN WOLFGANG VON GOETHE JOHANN WOLFGANG VON GOETHE
(1749 - 1832) (1749 - 1832) (1749 - 1832) (1749 - 1832) (1749 - 1832)
Nha va n va nha khoa ho c Ðu c. Ia mo f frong nhu ng nha n va f
co a nh huo ng Io n cu a va n ho c cha u A u, o ng vIo f ra f nhIo u fu fho,
fIo u fhuyo f, kjch do n fIo u Iua n va fhu fu . KIo f fa c cu a o ng Ia bI
kjch Faust |1808 - 1832). O ng cu ng Ia fa c gIa cu a fIo u fhuyo f No i
Jau cu a cba ng Wcrtbcr |1774).
366
GEORG WILHEM FRIEDRICH HEGEL GEORG WILHEM FRIEDRICH HEGEL GEORG WILHEM FRIEDRICH HEGEL GEORG WILHEM FRIEDRICH HEGEL GEORG WILHEM FRIEDRICH HEGEL
( (( ((1770-1831) 1770-1831) 1770-1831) 1770-1831) 1770-1831)
TrIo f gIa Ðu c. Ho fho ng sIo u hình ho c duy fa m cu a o ng fa o no n
mo f a nh huo ng fo Io n do I vo I fu fuo ng cha u A u fho ky 19. Ca c fa c
pha m cu a o ng co fho ko : Hic n tuo ng /ua n oc tinb tba n, Tu Jic n
ba cb kboa ca c kboa bo c oc tric t bo c, Ba i gia ng oc tric t bo c /jcb su
C.W.I. HogoI, nguo I ma pha n Io n ca c frIo f gIa no I fIo ng Anh
kho ng ma y fha n fhIo n do ho fho ng fu fuo ng cu a o ng kho hIo u va
nhIo u fham vo ng, nhung no kho ng da nh ma f a nh huo ng cu a o ng
frong ca c do ng fu fuo ng cu a frIo f ho c fho ky XX.
367
ARTHUR SCHOPENHAUER ARTHUR SCHOPENHAUER ARTHUR SCHOPENHAUER ARTHUR SCHOPENHAUER ARTHUR SCHOPENHAUER (1788-1860) (1788-1860) (1788-1860) (1788-1860) (1788-1860)
TrIo f gIa Ðu c. TrIo f ho c vo fha n, bI quan sa u sa c cu a o ng duo c
frình ba y ca n ko frong Tbc gio i nbu y cbi oa Bic u tuo ng (1S10ì.
Artbur 8cbopcnbaucr ma su nghIop han Iam cua ong bj suy sup
o daI hoc ÐorIIn khI ong fhIou khon ngoan chon do frình bay cac
baI fhuyof frình dong fhoI voI HogoI; su oan gIan nhu mof kof qua,
va nhIou fhu khac, duoc dIon daf frong cac fac pham cua ong.
Trong cong frình cua ong, cac fruyon fhong fon gIao phuong Ðong
Ian dau fIon fao duoc anh huong dang ko fron frIof hoc Tay phuong.
368
JOHN STUART MILL JOHN STUART MILL JOHN STUART MILL JOHN STUART MILL JOHN STUART MILL
( (( ((1806 - 1873) 1806 - 1873) 1806 - 1873) 1806 - 1873) 1806 - 1873)
TrIo f gIa va nha kInh fo ho c nguo I Anh. Ca c fa c pha m quan
fro ng nha f cu a o ng co fho ko : Mo t bc tbo ng Logic |1843) va Lua t
oc tu Jo (1859).
John Sfuarf MIII, no I fIo ng fruo c fIo n vì ho fho ng Io gIc, sau do
do n frIo f ho c da o du c. O ng da do n pha n Io n no Iu c va o vIo c ca I
ca ch chính frj sau ca I cho f cu a vo o ng, ba HarrIof, nguo I da chIa
so co ng vIo c cu a o ng va co a nh huo ng Io n do I vo I o ng
369
ABRAHAM LINCOLN ABRAHAM LINCOLN ABRAHAM LINCOLN ABRAHAM LINCOLN ABRAHAM LINCOLN
(1809 - 1865) (1809 - 1865) (1809 - 1865) (1809 - 1865) (1809 - 1865)
To ng fho ng fhu 16 cu a nuo c My . O ng Ia nh da o IIo n bang
chIo n fha ng frong No I chIo n va xo a bo cho do no Io . O ng bj a m
sa f frong khI dang xom kjch fa I nha ha f.
370
CHARLES DARWIN CHARLES DARWIN CHARLES DARWIN CHARLES DARWIN CHARLES DARWIN
(1809 -1882) (1809 -1882) (1809 -1882) (1809 -1882) (1809 -1882)
371
SOREN KIERKEGAARD SOREN KIERKEGAARD SOREN KIERKEGAARD SOREN KIERKEGAARD SOREN KIERKEGAARD
( (( ((1813-1855) 1813-1855) 1813-1855) 1813-1855) 1813-1855)
TrIo f gIa Ðan Ma ch. TrIo f ho c fo n gIa o cu a o ng do ca p do n
hIo n sInh ca nha n, su Iu a cho n, va su cam ko f; no da a nh huo ng
sa u sa c do n fha n ho c va ca c frIo f gIa hIo n sInh. Ca c fa c pha m
chính cu a o ng: Tbc Conccpt oj Irony (1S41ì oa Eitbcr1Or (1S4Jì
Soron KIorkogaard co fình fa o ra a n fuo ng kha ng - kInh vIo n
|chu ng cu Ia nhu ng hình fhu c, nhu ng danh hIo u, va nhu ng bu f
hIo u kha c fhuo ng o ca c fa c pha m cu a o ng) do ba o vo ma nh mo fu
do cu a con nguo I cho ng Ia I ca c ho fho ng, ca c quy fa c, va nhu ng gì
Ia duy Iy ho a.
372
HENRY DAVID THOREAU HENRY DAVID THOREAU HENRY DAVID THOREAU HENRY DAVID THOREAU HENRY DAVID THOREAU
( (( ((1817 - 1862) 1817 - 1862) 1817 - 1862) 1817 - 1862) 1817 - 1862)
TrIo f gIa va fIo u Iua n gIa nguo I My . Ca c fa c pha m chính: Bat
pbu c tu ng Ja n su (1S40ì oa Wa/Jcn |1854), frong do o ng mo fa
mo f do I so ng bình dj va ga n gu I vo I fu nhIo n
373
KARL MARX KARL MARX KARL MARX KARL MARX KARL MARX (1818 - 1883) (1818 - 1883) (1818 - 1883) (1818 - 1883) (1818 - 1883)
TrIo f gIa Ðu c. Ca c fa c pha m cu a o ng, da c bIo f Ia Tuyc n ngo n
Co ng sa n (1848) va Tu ba n /ua n |1867, 1885, 1894), Ia no n fa ng
cu a Chu nghIa co ng sa n.
KarI Marx fhu a nha n ho c fhuyo f cu a HogoI vo quy frình pha f
frIo n Ijch su , nhung cho fu ng va f cha f hon Ia fInh fha n vaI fro
quan fro ng frong quy frình na y. Vì fho frIo f Iy cu a o ng dI fo I cho
duo c mo fa Ia chu nghIa duy va f bIo n chu ng, Ijch su , hay khoa
ho c; do I vo I o ng, sa n xua f Ia chu c na ng quyo f djnh va f cha f cu a
con nguo I.
374
WALT WHITMAN WALT WHITMAN WALT WHITMAN WALT WHITMAN WALT WHITMAN
(1819 - 1892) (1819 - 1892) (1819 - 1892) (1819 - 1892) (1819 - 1892)
Nha fho va nha fIo u Iua n nguo I My . O ng no I fIo ng vo I fho fu
do ma dIo n hình Ia fuyo n fa p fho mang fính ca ch fa n vo fhI pha p
La Co (1S66 - 1SS0ì
375
FRIEDRICH ENGELS FRIEDRICH ENGELS FRIEDRICH ENGELS FRIEDRICH ENGELS FRIEDRICH ENGELS
( (( ((1820-1895) 1820-1895) 1820-1895) 1820-1895) 1820-1895)
Nha fu fuo ng chính frj va nha ca ch ma ng Ðu c. O ng Ia do ng
fa c gIa Tuyc n ngo n Co ng sa n |1848) vo I KarI Marx do ng fho I Ia
nguo I ho fro fa I chính cho KarI Marx O ng so ng chu yo u o Anh
376
FYODOR DOSTOYEVSKY FYODOR DOSTOYEVSKY FYODOR DOSTOYEVSKY FYODOR DOSTOYEVSKY FYODOR DOSTOYEVSKY
(1821 - 1881) (1821 - 1881) (1821 - 1881) (1821 - 1881) (1821 - 1881)
TIo u fhuyo f gIa nguo I Nga. Ta c pha m chính: To i a c oa Hìnb
pba t |1866) oa Anb cm nba Karama:oo (1879 - 1880)
377
LEV TOLSTOY LEV TOLSTOY LEV TOLSTOY LEV TOLSTOY LEV TOLSTOY
( (( ((1828 -1910) 1828 -1910) 1828 -1910) 1828 -1910) 1828 -1910)
Nha va n Nga. O ng Ia fa c gIa bo fIo u fhuyo f su fhI Cbic n tranb
oa Ho a bìnb |1865 - 1869) va Anna Karcnina |1875 - 1877). Ia
nha fu fuo ng xa ho I sa u sa c va nha da o du c, o ng bj fru c xua f ra
kho I Chính Tho ng CIa o Nga vì nhu ng quan dIo m cu c doan vo
quyo n Iu c cu a gIa o ho I
378
FRIEDRICH NIETZACHE FRIEDRICH NIETZACHE FRIEDRICH NIETZACHE FRIEDRICH NIETZACHE FRIEDRICH NIETZACHE (1844 - 1900 (1844 - 1900 (1844 - 1900 (1844 - 1900 (1844 - 1900) )) ))
TrIo f gIa Ðu c. Ta c gIa cu a kIo f fa c Zaratbustra Ja no i nbu tbc
|1883 - 1885), mo f frong nhu ng frIo f gIa co a nh huo ng nha f cu a
fho ky 19. O ng xa y du ng mo f no n frIo f ho c du a fro n y chí vuon
fo I quyo n Iu c va cho ng do I fo n gIa o.
IrIodrIch NIofzscho no I fIo ng vì da pha fín nguo ng nhung uy
fín quo c fo do n vo I o ng qua fro . A nh huo ng kho ng fho fIo n doa n
cu a o ng da cha y qua fho I hIo n da I va ca ha u da I
379
ARTHUR RIMBAUD ARTHUR RIMBAUD ARTHUR RIMBAUD ARTHUR RIMBAUD ARTHUR RIMBAUD
( (( ((1854 - 1891) 1854 - 1891) 1854 - 1891) 1854 - 1891) 1854 - 1891)
Nha fho Pha p. Ta c pha m chính: Mo t mu a Jja ngu c oa Nbu ng
bu c tranb to ma u |1873)
380
SIGMUND FREUD SIGMUND FREUD SIGMUND FREUD SIGMUND FREUD SIGMUND FREUD
( (( ((1856 - 1939) 1856 - 1939) 1856 - 1939) 1856 - 1939) 1856 - 1939)
Ða c sI nguo I A o, cha do cu a pha n fa m ho c. O ng khaI frIo n
nhIo u Iy fhuyo f chu yo u do I vo I pha n fa m ho c, fa m Iy ho c vo fính
du c cu a con nguo I, va su mInh gIa I gIa c mo. Ca c fa c pha m cu a o ng
co ko Minb gia i gia c mo |1899) oa Ca m ky oa Va t to |1913)
381
BERTRAND RUSSELL BERTRAND RUSSELL BERTRAND RUSSELL BERTRAND RUSSELL BERTRAND RUSSELL (1872-1970) (1872-1970) (1872-1970) (1872-1970) (1872-1970)
TrIo f gIa va nha foa n ho c, nha hoa f do ng cho ho a bình nguo I
Anh. O ng vIo f nhIo u fa c pha m frIo f ho c co a nh huo ng Io n. O ng
doa f gIa I NoboI va n chuong na m 1950.
Ðorfrand RussoII vuo f Io n nhu ng a nh huo ng IIo n fu c cu a Ðrad-
Ioy, Mooro, Irogo, va WIffgonsfoIn do no I Io n fha nh mo f frIo f gIa
Anh co nhIo u do c gIa nha f cu a fho ky XX.
382
ALBERT EINSTEIN ALBERT EINSTEIN ALBERT EINSTEIN ALBERT EINSTEIN ALBERT EINSTEIN
( (( ((1879-1955) 1879-1955) 1879-1955) 1879-1955) 1879-1955)
383
WILLIAM FAULKNER WILLIAM FAULKNER WILLIAM FAULKNER WILLIAM FAULKNER WILLIAM FAULKNER
( (( ((1897-1962) 1897-1962) 1897-1962) 1897-1962) 1897-1962)
Nha va n My . O ng duo c da nh gIa Ia mo f frong nhu ng fIo u
fhuyo f gIa My vI da I nha f vì nhu ng fa c pha m vIo f fhoo ky fhua f
gIo ng - y - fhu c vo do I so ng o mIo n Nam nuo c My , frong do co Am
tbanb oa Cuo ng no (1020ì. O ng doa f gIa I NoboI va n chuong na m
1949.
384
ERNEST HEMINGWAY ERNEST HEMINGWAY ERNEST HEMINGWAY ERNEST HEMINGWAY ERNEST HEMINGWAY
( (( ((1899-1961) 1899-1961) 1899-1961) 1899-1961) 1899-1961)
Nha va n My . Mo f frong nhu ng nha va n ha ng da u cu a fho ky
20. Ca c fa c pha m cu a o ng co fho ko : Gia tu ou kbi (1020ì oa
Cbuo ng nguyc n bo n ai |1940). O ng doa f gIa I NoboI va n chuong
na m 1954.
385
JEAN PAUL SARTRE JEAN PAUL SARTRE JEAN PAUL SARTRE JEAN PAUL SARTRE JEAN PAUL SARTRE (1905-1980) (1905-1980) (1905-1980) (1905-1980) (1905-1980)
TrIo f gIa, kjch fa c gIa, va fIo u fhuyo f gIa nguo I Pha p. Ia nguo I
chu xuo ng fhuyo f hIo n sInh, o ng vIo f fa c pha m Bcing anJ Notb-
ingncss |1943) va fIo u fhuyo f Buo n no n |1938).
Joan PauI Sarfro da fro fha nh nguyo n ma u cu a frí fhu c Pha p:
sa u sa c va kho hIo u, cho ng Ia I quy uo c, da n fha n va o chính frj,
vo I vaI fro duo c nhìn nha n nhu nha pho bình va n ho a va xa ho I,
frong qua ca pho , vo I dIo u fhuo c fro n mo I.
386
ALBERT CAMUS ALBERT CAMUS ALBERT CAMUS ALBERT CAMUS ALBERT CAMUS
( (( ((1913 - 1960) 1913 - 1960) 1913 - 1960) 1913 - 1960) 1913 - 1960)
TIo u fhuyo f gIa, fIo u Iua n gIa, va nha soa n kjch nguo I Pha p,
sInh fa I AIgorIa. Ca c fa c pha m cu a o ng co fho ko : Kc xa /a (1042ì
oa Djcb ba cb (1047ì. O ng duo c frao gIa I NoboI vo va n chuong
na m 1957.
387
ARTHUR MILLER ARTHUR MILLER ARTHUR MILLER ARTHUR MILLER ARTHUR MILLER
(1915 - ) (1915 - ) (1915 - ) (1915 - ) (1915 - )
Kjch fa c gIa My . O ng doa f gIa I PuIIfzor vo I vo bI kjch Ca i cbc t
cu a nguo i cba o ba ng |1949). Nguo I vo fhu haI cu a o ng Ia dIo n
vIo n dIo n a nh MaryIIn Monroo.
388
Phu n ¡
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK TR¡K T HO C,
KHOA HO C, VA TO N G¡A O
1. Cha n Iy Ia gì7 11
2. TrI fhu c va fhuo ng kIo n 14
3. TrIo f ho c Ia gì7 17
4. TrIo f ho c frong ky nguyo n khoa ho c 20
5. Mo I IIo n quan cu a khoa ho c vo I foa n ho c 23
6. Su xung do f cu a khoa ho c va fo n gIa o 26
7. TrIo f ho c Hy Ia p va fha n ho c co do c gIa o 30
8. Ta I sao pha I do c nhu ng fa c pha m khoa ho c cu a fho I co da I 33
9. Y nghIa cu a Ijch su 7 36
Phu n ¡¡
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK CHÍNH TR|:
CON NG¡O ¡ VA Q¡O C G¡A
10. Ca nha n va co ng do ng 42
11. VaI fro cu a co ng da n 44
12. Co ng ho a va da n chu 47
13. CIo I Ia nh da o chính frj 49
Mu c Iu c
389
14. VaI fro cu a da so 53
15. Chu nghIa fu do va chu nghIa ba o fhu 56
16. Io co ng ba ng Ia gì7 59
17. Ða n cha f cu a Iua f va ca c Ioa I Iua f 62
18. Chu nghIa Quo c gIa va chu nghIa quo c fo 64
19. Ða n cha f cu a chIo n franh va ho a bình 67
20. Co xo a bo chIo n franh duo c kho ng7 71
21. Co I kho ng fuo ng va nhu ng nguo I kho ng fuo ng 74
Phu n ¡¡¡
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK CA C VA N OK OA O O¡ C
22. Muu ca u ha nh phu c 80
23. Tha nh co ng co ca n fhIo f kho ng7 82
24. Ia m bo n pha n cu a mình 85
25. Iuong fa m Ia gì7 88
26. To ng quan vo du c ha nh 91
27. Ðu c fính du ng ca m 93
28. KhIo m fo n co pha I Ia mo f du c fính7 96
29. Cu u ca nh va phuong fIo n 99
30. Tính fuong do I cu a ca c gIa frj 102
31. Y nghIa cu a Iua f fu nhIo n 105
32. Tua n fhu Iua f Io 109
33. Nhu ng do I ho I vo Io ng frung fha nh 112
34. Ða n cha f cu a bo n pha n da o du c 115
35. Pha m gIa con nguo I 118
36. Nhu ng dIo u fo f do p cu a fho gIo I na y 121
37. Xung do f gIu a Iy frí va fình ca m 124
38. Pha m cha f vI da I frong con nguo I 127
39. VIo c su du ng fho I gIan ra nh ro I 130
390
Phu n ¡V
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK NK N G¡A O O¡ C KHA¡ PHO NG
VA NH¡ NG TA C PHA M LO N
40. No n gIa o du c khaI pho ng Ia gì7 136
41. CIa o du c pho fho ng do I Ia p vo I da o fa o ngho 139
42. Vj frí cu a vIo c ro n Iuyo n da o du c 142
frong no n gIa o du c khaI pho ng
43. Su fho ng fha I xom nhu mu c dích cu a gIa o du c khaI pho ng 145
44. VaI fro cu a Iao do ng cha n fay frong qua frình ho c fa p 147
45. Ngho fhua f da y ho c 150
46. VIo c hình fha nh nhu ng fho I quon 153
47. ÐIo u gì Ia m no n mo f fa c pha m Io n7 156
48. Tro om co fho do c nhu ng fa c pha m Io n kho ng7 159
49. Ca ch do c mo f cuo n sa ch kho 162
50. Ta I sao pha I do c nhu ng cuo n sa ch vI da I fho I co 7 165
51. Nhu ng y fuo ng vI da I Ia gì7 167
Phu n V
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK THA N HO C VA S¡K ¡ H¡NH HO C
52. Su kha c bIo f gIu a du c fIn va Iy frí 172
53. Chu ng cu vo su hIo n hu u cu a fhuo ng do 175
54. Su hIo n hu u va ba n cha f cu a fhIo n fha n 178
55. Ða n cha f cu a IInh ho n 181
56. Va n do su ba f fu 183
57. Y chí fu do va fhuyo f fa f djnh 186
58. Ðjnh mo nh va fu do 190
59. Ta I sao go I mo f dIo u gì do Ia fo I7 194
391
60. Su nan gIa I cu a fha nh Job 197
61. Su fa ch bIo f gIu a nha fho va nha nuo c 200
62. Ca c vj fha n Hy Ia p 203
63. Y nghIa cu a bI kjch 207
64. Chu nghIa hIo n sInh 210
Phu n V¡
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK CA C
VA N OK XA HO ¡
65. Su bình da ng cu a con nguo I 216
66. Thu c fo cu a su fIo n bo 219
67. Ðu ng no da n so 222
68. Co n su fua n fhu fhì sao7 225
69. Nhu ng co so cho vIo c kIo m duyo f 228
70. Mu c dích cu a su fru ng pha f 231
71. Nhu ng Iy Io u ng ho va cho ng Ia I a n fu hình 234
72. VaI fro Ijch su cu a gIa dình 237
73. Va n do Iy dj 240
74. VIo c nuo I duo ng fro om 243
75. VIo c do I xu vo I nguo I gIa 246
Phu n V¡¡
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK
CA C O|NH CHK K¡NH TK
76. Ta I sa n va vIo c muu ca u ha nh phu c 250
77. Co ng hu u 252
78. Vo chu nghIa Co ng sa n 256
79. Chu nghIa Xa ho I TIo m fIo n 258
392
80. Chu nghIa Xa ho I Ða n chu 261
va chu nghIa Xa ho I Co ng sa n
81. Quo c gIa phu c Io I 263
82. Tu do ng ho a: phu c hay ho a 265
83. Quyo n su du ng fIo n ba c 267
84. ÐIo n mInh cho chI phí vIo n fro 270
Phu n V¡¡¡
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK NGHK TH¡A T VA CA ¡ OK P
85. Ða n cha f va ca c hình fhu c ngho fhua f 274
86. Yo u fính cu a fho 277
87. Nha fho - Nguo I fho Ia nh ngho hay nha fIo n frI 280
88. Nhu ng Io I ích cu a a m nha c 283
89. Tính nghIo m fu c cu a “nhu ng vo kjch” 286
90. Ðjnh nghIa vo ca I do p 289
91. Nhu ng kha c bIo f vo fhj hIo u 291
92. Sa ng fa o - Nha n ba n va fha n fha nh 295
Phu n ¡X
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK T¡NH YK ¡ VA T¡NH BA N
93. Ca c Ioa I fình yo u 300
94. Tình yo u va da m du c 302
95. Tình yo u su va f va fình yo u con nguo I 306
96. Tình fra ng ho n nha n 309
97. Thuo c do fình ba n 311
98. Ngho fhua f gIao fIo p 315
393
Phu n X
NH¡ NG CA ¡ HO ¡ VK CON NG¡O ¡
VA THK G¡O ¡ CON NG¡O ¡
99. Tính ba f bIo n cu a ba n cha f con nguo I 320
100. Nhu ng kha c bIo f gIu a con nguo I va con va f 322
101. Mu c dích cu a cuo c so ng 325
102. Yo u fo co ho I frong do I nguo I 328
103. Tính cha f cu a ngho chuyo n mo n 331
104. Su bình da ng gIo I fính 334
105. Vj fr1 cu a phu nu frong xa ho I 337
106. Y nghIa cu a fu do 339
107. Va n ho a va va n mInh 342
Phu Iuc: Nhu ng hình u nh ru 345
lie u su lo m lu l cu u 42 nhu lu luo ng lie u bie u lrong Ijch su

Nhûäng tû tûúãng lúán tûâ nhûäng taác phêím vô àaåi

1

Töø nguyeân taùc GREAT IDEAS FROM THE GREAT BOOKS 2

Dr. MORTIMER J. ADLER

Nhûäng Tû Tûúãng Lúán Tûâ Nhûäng Taác Phêím Vô Àaåi
PHAÅM VIÏM PHÛÚNG & MAI SÚN Dõch vaâ chuá thñch

NHAØ XUAÁT BAÛN VAÊN HOÙA THOÂNG TIN 3

4

GIÔÙI THIEÄU
Cuoán saùch caùc baïn ñang caàm treân tay laø moät taäp hôïp nhöõng caâu hoûi vaø traû lôøi. Nhöõng caâu hoûi naøy ñöôïc ñaët ra cho taùc giaû, moät chuyeân gia veà lòch söû tö töôûng phöông Taây, töø nhöõng ñoäc giaû thuoäc ñuû moïi taàng lôùp xaõ hoäi Myõ muoán tìm hieåu veà ñuû loaïi vaán ñeà. Nhìn chung, ñoâng ñaûo ñoäc giaû ñeàu muoán bieát caùc nhaø tö töôûng trong quaù khöù suy nghó vaø lyù giaûi theá naøo veà nhöõng vaán ñeà maø con ngöôøi hoâm nay ñang phaûi ñoái maët. Hoï khoâng möu tìm moät caâu traû lôøi döùt khoaùt, moät giaûi phaùp roát raùo, maø thöôøng hoï muoán hieåu roõ vaán ñeà vaø muoán ruùt ñöôïc baøi hoïc töø caùc nhaø tö töôûng lôùn trong truyeàn thoáng trieát hoïc phöông Taây. Nhöõng caâu hoûi naøy ñöôïc taùc giaû traû lôøi trong moät chuyeân muïc cuûa oâng, ban ñaàu chæ ñöôïc ñaêng taûi treân tôø Chicago Sun-Times vaø Chicago Daily News. Trong voøng moät naêm sau khi ra ñôøi, ñaõ coù tôùi 28 tôø baùo mua baûn quyeàn ñeå ñaêng taûi chuyeân muïc naøy (trong ñoù coù tôø Kenkyu Sha ôû Tokyo). Söï thaønh coâng cuûa chuyeân muïc ñaõ ñöa tôùi vieäc taäp hôïp nhöõng caâu hoûi vaø traû lôøi thaønh moät cuoán saùch. Ñoù laø hoaøn caûnh hình thaønh taùc phaåm naøy trong loøng xaõ hoäi Myõ. Dó nhieân ñoái vôùi ngöôøi Vieät, vaên minh phöông Taây noùi chung, vaø trieát hoïc cuûa noù noùi rieâng, khoâng phaûi laø ñeà taøi hoïc taäp baét buoäc, vaø cuõng khoâng phaûi laø nguoàn coäi tö töôûng giuùp chuùng ta ñònh höôùng cuoäc soáng vaø giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà cuûa mình. Tuy nhieân chuùng ta khoâng theå phuû nhaän söï kieän raèng truyeàn thoáng trieát hoïc phöông Taây ñaõ coù aûnh höôûng quyeát ñònh ñoái vôùi neàn vaên minh phöông Taây voán ñaõ ñaït nhieàu giaù trò maø hieän ñaõ trôû thaønh 5

phoå quaùt ñoái vôùi phaàn coøn laïi cuûa theá giôùi, neân trieát hoïc phöông Taây thöïc söï xöùng ñaùng ñöôïc chuùng ta quan taâm ñuùng möùc. Nhö ñaõ noùi treân, khi traû lôøi caùc caâu hoûi, taùc giaû khoâng ñöa ra, hay aùp ñaët, moät caâu traû lôøi döùt khoaùt hay moät giaûi phaùp toái haäu. OÂng chæ trình baøy caùc nhaø tö töôûng lôùn ñaõ noùi gì trong caùc taùc phaåm cuûa hoï veà caùc vaán ñeà ñöôïc ñoäc giaû neâu ra. Caùc nhaø tö töôûng naøy thöôøng coù nhöõng yù kieán khaùc nhau, thaäm chí xung khaéc nhau, tuy hoï ñeàu döïa treân cô sôû lyù luaän naøo ñoù, vaø yù kieán cuûa hoï luoân laø thaønh quaû cuûa nhieàu naêm thaùng suy nghó vaø chieâm nghieäm. Caùch trình baøy naøy giuùp ñoäc giaû coù cô hoäi nhìn vaø moå xeû vaán ñeà ôû nhieàu khía caïnh khaùc nhau, töï ruùt ra baøi hoïc cho mình vaø ñöa ra quyeát ñònh cuoái cuøng. Ñaây cuõng chính laø coát tuûy cuûa caùi maø taùc giaû trình baøy nhö moät “neàn giaùo duïc khai phoùng”, moät neàn giaùo duïc - hình thaønh töø thôøi coå ñaïi ôû Hy Laïp vaø La Maõ - nhaèm vaøo vieäc ñaøo taïo nhöõng con ngöôøi töï do, hieåu theo nghóa laø moät con ngöôøi bieát tö duy roát raùo veà töøng vaán ñeà, bieát töï ñöa ra quyeát ñònh vaø chòu traùch nhieäm cho quyeát ñònh cuûa mình. Maãu ngöôøi töï do naøy khaùc haún maãu ngöôøi noâ leä, chæ troâng caäy vaøo tö duy vaø quyeát ñònh cuûa ngöôøi khaùc, vaø dó nhieân, hoï khoâng heà muoán chòu traùch nhieäm veà nhöõng quyeát ñònh ñoù tuy raèng hoï ñaõ haønh ñoäng theo nhöõng quyeát ñònh ñoù. Moät quan ñieåm ñaùng löu yù nöõa cuûa taùc giaû laø ôû choã oâng luoân trích daãn yù kieán cuûa nhöõng taùc gia kinh ñieån cuûa töøng laõnh vöïc, ngay caû khi lyù thuyeát cuûa nhöõng taùc gia naøy ñaõ bò vöôït qua, hay thaäm chí bò phi baùc, bôûi nhöõng nhaø tö töôûng vaø thaønh quaû khoa hoïc cuûa thôøi hieän ñaïi. OÂng bieän minh raèng chuùng ta khoâng hoïc taäp hay tieáp nhaän nhöõng tri thöùc cuûa caùc nhaø tö töôûng ñoù, vì coù theå noù ñaõ bò vöôït qua hoaëc khoâng coøn ñuùng nöõa döôùi aùnh saùng cuûa khoa hoïc ngaøy nay, maø chuùng ta hoïc taäp phöông phaùp tö duy cuûa hoï, hieåu ra con ñöôøng vaø caùch ñi cuûa hoï ñeå tieáp caän vôùi chaân lyù, tuy hoï soáng trong nhöõng thôøi kyø maø khoa hoïc vaø kinh teá coøn phoâi thai, chöa phaùt trieån. Ñoù môùi thöïc söï laø ñieàu maø trieát hoïc mang laïi cho con ngöôøi vaø cuõng laø ñieàu boå ích cuûa taùc phaåm naøy. 6

Chuùng toâi thöïc söï raát mong nhaän ñöôïc yù kieán chæ giaùo cuûa baïn ñoïc. quan heä nhaân sinh…).nhöõng ngöôøi khoâng chuyeân nghieân cöùu trieát hoïc.Nhö caùc baïn seõ thaáy. Cuõng chính vì theá maø chuùng toâi tin taùc phaåm naøy boå ích cho tuyeät ñaïi ña soá chuùng ta . chính trò. PHAÏM VIEÂM PHÖÔNG VAØ MAI SÔN 7 . maø chæ xoay quanh nhöõng vaán ñeà ñöôïc nhieàu con ngöôøi bình thöôøng quan taâm. ngheä thuaät. neân vieäc dòch vaø chuù giaûi saùch naøy – tuy chuùng toâi ñaõ laøm heát söùc trong khaû naêng coù haïn cuûa mình – chaéc chaén vaãn coøn nhieàu sai soùt. Chuùng toâi muoán noùi roõ ñieàu naøy ñeå caùc baïn hieåu saùch naøy khoâng bao quaùt toaøn boä trieát hoïc phöông Taây. caùc caâu hoûi trong saùch naøy traûi roäng treân nhieàu laõnh vöïc. ñoøi hoûi ngöôøi dòch phaûi coù moät kieán thöùc cô baûn naøo ñoù ôû moïi laõnh vöïc. Nhö theá khoâng coù nghóa raèng caùc nhaø tö töôûng phöông Taây chæ baøn veà nhöõng chuyeän aáy. maø ñieàu ñoù chuùng toâi töï xeùt laø mình chöa ñaït ñöôïc. Ñieàu cuoái cuøng maø chuùng toâi muoán thöa cuøng baïn ñoïc laø. töø ñaïo ñöùc. do taùc phaåm naøy bao truøm nhieàu laõnh vöïc hoïc thuaät khaùc nhau. maø chaúng qua laø vì caâu hoûi töø caùc ñoäc giaû thöôøng chæ xoay quanh nhöõng vaán ñeà gaàn guõi aáy vaø ít coù ngöôøi quan taâm ñeán nhöõng lyù thuyeát phöùc taïp hôn voán ñeå lyù giaûi baûn chaát cuûa höõu theå vaø caáu truùc cuûa thöïc taïi. xaõ hoäi ñeán kinh teá vaø nhieàu vaán ñeà thieát thöïc trong ñôøi soáng (nhö myõ hoïc. giaùo duïc.

8 .

KHOA HOÏC. VAØ TOÂN GIAÙO 9 .Phaàn I NHÖÕNG CAÂU HOÛI VEÀ TRIEÁT HOÏC.

10 .

Noùi doái laø noùi traùi vôùi nhöõng gì baïn bieát. Tuy nhieân trong moät soá tröôøng hôïp vieäc ña soá ngöôøi khaúng ñònh ñieàu gì ñoù veà chaân lyù laø moät chæ daãn cho thaáy noù coù theå laø chaân lyù.N.N. Toâi caûm thaáy khoù maø ñònh nghóa ñöôïc chaân lyù laø gì. Thaäm chí nhöõng gì maø moïi ngöôøi cuøng ñoàng yù coù theå khoâng phaûi laø chaân lyù. Baïn beø oâng ñaõ khoâng ñi tôùi moät ñònh nghóa veà chaân lyù. Theo Kinh Thaùnh. baïn nghó hoaëc caûm (1) Pontinus Pilate: Nhaø kinh doanh ngöôøi La Maõ. Nhöng ñaây chæ laø moät trong nhöõng daáu hieäu cuûa chaân lyù. A. Nhöng ñieàu ñoù ñoái vôùi toâi thaät voâ nghóa. hoï môùi ñeán ñöôïc moät trong nhöõng daáu hieäu cuûa chaân lyù. Khi moät ñöùa treû ñaõ laáy troäm hoäp baùnh nhöng laïi noùi vôùi meï noù “Con khoâng laáy” thì noù ñang noùi doái. oâng laøm bieän lyù xöù Judaea vaø keát aùn töû hình Chuùa Jesus 11 . vaø hoaøn toaøn khoâng phaûi laø daáu hieäu toát nhaát. thì oâng ta ñang noùi doái. Neáu moät ngöôøi ñaøn oâng noùi vôùi moät ngöôøi phuï nöõ “Toâi yeâu em” nhöng oâng ta khoâng yeâu. CHAÂN LYÙ LAØ GÌ? Thöa tieán só Adler. OÂng hoaøn toaøn ñuùng khi caûm thaáy khoâng thoûa maõn. bôûi vì ñoâi khi ña soá laïi sai laàm. Noù khoâng traû lôøi ñöôïc caâu hoûi cuûa oâng vaø cuûa Pilate(1) – “Chaân lyù laø gì?” Xem xeùt caùi gì dính daùng tôùi vieäc noùi doái coù theå seõ giuùp cho chuùng ta hieåu ñöôïc baûn chaát cuûa chaân lyù. thaân meán. Moät vaøi ngöôøi baïn cuûa toâi noùi raèng chaân lyù laø ñieàu maø haàu heát moïi ngöôøi cuøng nghó nhö nhau.1. Haún phaûi coù nhöõng ñònh nghóa toát hôn veà chaân lyù? Noù laø gì? A.

hoaëc ñieàu gì khoâng coù. Symposium vaø Republic. 1885). nhöõng yù kieán cuûa chuùng ta laø sai khi chuùng khaúng ñònh ñieàu gì coù. Caùc taùc phaåm cuûa oâng. OÂng laø moät trong soá nhöõng trieát gia coù aûnh höôûng maïnh meõ nhaát trong lòch söû trieát hoïc Taây phöông. Laø ngöôøi uûng hoä thuyeát Duy taâm. hoaëc noùi “khoâng coù” trong khi muoán noùi “coù”. Plato (428?) – 347 tr. trong ñoù coù The Religious Aspect of Philosophy ( “Khía caïnh Toân giaùo cuûa Trieát hoïc”. hoaëc ñieàu gì khoâng coù. Noù khaùc vôùi söï laàm laãn thaønh thöïc. (2) Josiah Royce (1855 – 1916): trieát gia Myõ. goàm coù Phaedo. thì khoâng coù. luùc ñoù phaùt bieåu cuûa chuùng ta laø ñuùng. nghóa laø. chaúng haïn moät troïng taøi phaït moät caàu thuû phaïm loãi trong khi thöïc söï caàu thuû aáy khoâng phaïm loãi vaø ngöôïc laïi. Ñònh nghóa cuûa Royce veà keû noùi doái nhanh choùng daãn chuùng ta ñeán moät ñònh nghóa mang tính trieát hoïc veà chaân lyù noåi tieáng nhaát cuûa Plato(3) vaø Aristotle(4) caùch ñaây hai möôi laêm theá kyû. vieát theo hình thöùc ñoái thoaïi. Josiah Royce(2). thì coù. ngöôïc laïi. nhaø trieát hoïc vó ñaïi ngöôøi Myõ vaøo ñaàu theá kyû 20 ñònh nghóa keû noùi doái laø keû coá tình ñaët khoâng ñuùng choã caùc thuoäc töø. anh ta noùi “coù” trong khi muoán noùi “khoâng coù”. (3) (4) Aristotle (384 – 322 tr. CN): Trieát gia vaø nhaø baùch khoa Hy Laïp. CN): Trieát gia Hy Laïp.nhaän. thì khoâng coù. Laø hoïc troø cuûa Socrates vaø laø thaày cuûa Aristotle. vaø chaân lyù cuûa phaùt bieåu naèm ôû choã noù töông öùng vôùi nhöõng döõ kieän hieän coù cuûa giôùi töï nhieân hay thöïc taïi. noù ñöôïc laëp laïi theo nhieàu caùch khaùc nhau keå töø thôøi aáy nhöng chöa heà bò vöôït qua. thì chuùng ta maéc sai laàm vaø do ñoù ñieàu chuùng ta nghó laø sai. oâng laäp ra tröôøng hoïc ñaët teân laø Academy (ngaøy nay coù nghóa laø Vieän Haøn Laâm) Athenes. thì coù. oângvieát nhieàu taùc phaåm trieát hoïc. Khi chuùng ta nghó raèng moät caùi gì hieän höõu hoaëc ñaõ xaûy ra maø noù laïi khoâng hieän höõu hoaëc khoâng xaûy ra. Moät khi caùi “coù” trong phaùt bieåu cuûa chuùng ta phuø hôïp vôùi phöông caùch maø söï vaät coù. Plato vaø Aristotle noùi raèng nhöõng yù kieán ñöôïc coi laø ñuùng khi naøo chuùng khaúng ñònh ñieàu gì coù. 12 .

ta khoâng theå nghó raèng thaønh phaàn lôùn hôn toaøn theå (maø noù thuoäc veà) ñöôïc. loaïi saûn phaåm gì ñöôïc öa thích nhaát cho nhöõng muïc ñích naøo ñoù. chaân lyù raát deã daøng ñònh nghóa. moät söï toång quaùt hoùa coù tính chaát khoa hoïc ñöôïc coi laø ñuùng chæ khi naøo ta khoâng quan saùt thaáy nhöõng söï kieän traùi ngöôïc. Töông töï. Coù leõ Pilate thieáu kieân nhaãn haún ñaõ vui loøng chôø ñôïi caâu traû lôøi neáu oâng ta bieát raèng caâu traû lôøi daønh cho oâng laïi ngaén goïn ñeán theá. ta coù theå kieåm chöùng chaân lyù cuûa lôøi phaùt bieåu ñoù baèng caùch tìm ñoïc soå saùch ghi cheùp nhöõng baûn tin thôøi tieát. Khi ta hieåu theá naøo laø moät toaøn theå vaø theá naøo laø moät thaønh phaàn. Ñoù coù theå laø thaéc maéc veà tính caùch cuûa moät ngöôøi. vöøa khoâng theå kieåm chöùng baèng caùc söï kieän quan saùt ñöôïc. “Laøm theá naøo chuùng ta chæ ra ñöôïc moät phaùt bieåu laø ñuùng hay sai?” Ñaây chính laø thaéc maéc maø oâng vaø caùc baïn cuûa oâng neâu ra vaø ñoøi ñöôïc traû lôøi.” Nhöõng phaùt bieåu nhö theá hieån loä chaân lyù cho ta moät caùch tröïc tieáp bôûi moät ñieàu roõ raøng laø ta khoâng theå naøo nghó traùi vôùi chuùng ñöôïc. Maãu caâu traû lôøi thöù ba coù lieân quan ñeán nhöõng lôøi phaùt bieåu vöøa khoâng ñuùng moät caùch hieån nhieân. chaúng haïn. “Toaøn theå thì lôùn hôn thaønh phaàn. Moät maãu caâu traû lôøi khaùc noùi raèng chaân lyù cuûa nhöõng lôøi phaùt bieåu coù theå kieåm chöùng baèng kinh nghieäm vaø quan saùt. Maãu caâu thöù nhaát khaúng ñònh raèng moät vaøi phaùt bieåu laø ñuùng moät caùch hieån nhieân. nhö baïn thaáy. Nhöng cuõng coù theå oâng ta ñaõ nghó tôùi moät caâu hoûi khaùc. Baèng caùch ñoù chuùng ta bieát ñöôïc ngay laäp töùc chaân lyù cuûa lôøi phaùt bieåu raèng toaøn theå lôùn hôn baát cöù thaønh phaàn naøo cuûa noù. vaø ñeå hieåu ñònh nghóa aáy cuõng khoâng khoù laém.Vì vaäy. Hay nhö ta coù theå nhuùng moät baøn chaân xuoáng hoà bôi ñeå xem nöôùc coù aám nhö lôøi ngöôøi baïn noùi hay khoâng. hoaëc con ngöïa ñöôïc öa chuoäng nhaát coù 13 . Neáu moät ngöôøi noùi raèng trôøi khoâng möa ôû Chicago vaøo moät ngaøy naøo ñoù trong thaùng qua. Ñoái vôùi thaéc maéc naøy coù ba maãu caâu traû lôøi chính.

“Ñoù chæ laø yù kieán cuûa anh” (hoaëc “quan 14 . Chuùng ta ñaõ quen nghe nhöõng ngöôøi baát ñoàng vôùi chuùng ta noùi.S. F. vaø theo ñuoåi chaân lyù laø khoù khaên nhaát. Haàu heát chuùng ta ñeàu bieát theá naøo laø moät thöôøng kieán. Chuùng ta thaáy raèng nhöõng yù kieán cuûa chuùng ta laø nieàm tin maø ngöôøi khaùc khoâng theå chia seû. Tröôøng hôïp naøy cho pheùp tìm kieám söï nhaát trí cuûa moät nhoùm ngöôøi naøo ñoù. Coù thaät laø coù tri thöùc khoâng hay taát caû ñeàu laø thöôøng kieán? Hình aûnh cuûa theá giôùi vaø loái soáng cuûa chuùng ta ñaõ thay ñoåi quaù nhieàu trong naêm möôi naêm qua khieán toâi baên khoaên khoâng bieát chuùng ta coù theå coù ñöôïc tri thöùc chaéc chaén veà moät ñieàu gì ñoù khoâng? Phaûi chaêng haàu heát nhöõng gì ngöôøi ta goïi laø tri thöùc thaät ra chæ laø thöôøng kieán? F. caùc nhaø chuyeân moân chaúng haïn. cuõng khoâng phaûi laø caâu traû lôøi ñaày ñuû cho thaéc maéc. “Laøm theá naøo ñeå chæ ra ñöôïc moät phaùt bieåu ñuùng hay khoâng ñuùng?” Ñònh nghóa chaân lyù thì deã. thaân meán. Maãu caâu traû lôøi thöù ba laø maãu maø baïn oâng ñaõ laøm. Tuy nhieân vieäc noù theå hieän söï nhaát trí cuûa moät nhoùm ngöôøi khoâng laøm cho noù trôû thaønh caâu traû lôøi chính xaùc cho caâu hoûi. bieát moät phaùt bieåu cuï theå naøo ñoù coù ñuùng hay khoâng thì khoù hôn nhieàu. Moät yù kieán ñöôïc ña soá ñoàng thuaän coù theå ñöôïc coi nhö laø daáu hieäu cho thaáy yù kieán ñoù coù khaû naêng ñuùng. 2.thaéng trong ñôït chaïy tôùi hay khoâng. TRI THÖÙC VAØ THÖÔØNG KIEÁN Thöa tieán só Adler.S. “Chaân lyù laø gì?”.

Thaäm chí nhöõng keû hoaøi nghi cöïc ñoan coøn giaûm tröø nhöõng thöù nhö toaùn hoïc vaø khoa hoïc thaønh thöôøng kieán. moät soá söï vaät thì taát yeáu vaø khoâng theå naøo khaùc ñi ñöôïc. vaø vì theá ñaây chæ laø vaán ñeà thöôøng kieán. “Toâi coù lyù do chính ñaùng ñeå tin nhö theá. Xöa nay chuû nghóa hoaøi nghi vaãn cho raèng moïi thöù ñeàu laø thöôøng kieán. vì vaäy nhöõng giaû thieát khaùc cuõng coù theå ñöôïc thieát laäp vaø nhöõng heä thoáng hình hoïc khaùc coù theå ñaõ ra ñôøi. Ví duï. khoâng coù gì taát yeáu laøm cho nhöõng ngöôøi ñaøn oâng lòch söï luoân luoân thích nhöõng coâ toùc vaøng. “nhöng toâi khoâng theå cam keát laø chaéc chaén. goàm toaøn nhöõng khaùi quaùt hoùa raát coù theå ñuùng. Ngöôïc laïi. nhöng ñoù khoâng phaûi laø nhöõng ñieàu chaéc chaén baát khaû nghi. Ñaây laø ñieàu chuùng ta bieát chaéc chaén. (2) Chuùng coù theå bò nghi ngôø. Ñoái laäp vôùi thuyeát hoaøi nghi nhö theá laø quan ñieåm cuûa caùc trieát gia coå Hy Laïp. ôû ñænh cao cuûa noù. Plato vaø Aristotle cho raèng con ngöôøi coù theå coù ñöôïc tri thöùc thöïc söï veà moät soá vaán ñeà naøo ñoù. Ví duï. hoï chæ ra raèng. chuùng ta thöôøng vaãn caûm thaáy ñoâi chuùt hoaøi nghi veà noù. 15 . trong baûn chaát cuûa nhöõng toaøn theå vaø nhöõng thaønh phaàn. coù ba ñaëc tröng cuûa thöôøng kieán: (1) Chuùng noùi leân nhöõng khaû höõu hôn laø nhöõng ñieàu chaéc chaén. Khoa hoïc thöïc nghieäm. Ngay caû khi chuùng ta ñöa ra moät yù kieán coù caên cöù vöõng chaéc.ñieåm cuûa anh”). nhaø hoaøi nghi khaêng khaêng noùi.”chuùng ta noùi.” Do ñoù. heä thoáng cuûa khoa hình hoïc hình thaønh treân nhöõng giaû thieát. (3) Nhöõng ngöôøi thích suy luaän vaãn coù theå baát ñoàng trong uûng hoä hai thöôøng kieán ñoái laäp nhau. trong baûn chaát cuûa nhöõng ngöôøi ñaøn oâng lòch söï vaø nhöõng coâ gaùi toùc vaøng. ñieàu taát yeáu laø toaøn theå luoân luoân lôùn hôn baát cöù thaønh phaàn naøo cuûa noù. taát caû ñeàu coù theå coøn tranh caõi. Trong chính baûn chaát cuûa chuùng.

Khoâng coù gì trong caâu hoûi boù buoäc chuùng ta traû lôøi Coù hoaëc Khoâng. chuùng ta phaûi thöøa nhaän raèng haàu heát nhöõng tuyeân boá cuûa chuùng ta laø nhöõng thöôøng kieán. maëc duø khoâng phaûi chung quyeát. Chính ñoái töôïng maø chuùng ta ñang suy nghó tôùi seõ quyeát ñònh tö duy cuûa chuùng ta. Nhöõng tuyeân boá khaùc khoâng coù caên cöù vöõng chaéc. baèng caùch naøy hay caùch khaùc. Vì theá vaán ñeà coøn boû ngoû laø lòch söû. ÔÛ ñaây. chuùng ta chæ coù theå coù moät caùch duy nhaát ñeå nghó veà moái quan heä ñoù. luùc ñoù ñieàu chuùng ta nghó chæ laø thöôøng kieán – yù kieán rieâng tö cuûa chuùng ta. Neáu chuùng ta taäp trung taâm trí vaøo moái quan heä giöõa toaøn theå vaø thaønh phaàn.Söï khaùc nhau giöõa tri thöùc vaø thöôøng kieán cuõng coù theå ñöôïc dieãn ñaït baèng caùc thuaät ngöõ taâm lyù hoïc. Nhöng khi chuùng ta ñöôïc hoûi toaøn theå coù lôùn hôn moät thaønh phaàn cuûa noù khoâng. toaùn hoïc. coù theå coù nhöõng yù kieán baát ñoàng vôùi chuùng ta. Tuy nhieân caàn bieát raèng nhöõng thöôøng kieán cuõng khaùc nhau veà ñoä chaéc thöïc. noù ñöôïc hình thaønh maø khoâng bò cöôõng baùch. Khi ñaõ hieåu ñöôïc söï khaùc bieät giöõa tri thöùc vaø thöôøng kieán. nhöng cuõng laøm cho chuùng trôû neân khaû thuû. “Nhöõng ngöôøi ñaøn oâng lòch söï coù thích caùc coâ toùc vaøng khoâng?” hoaëc “Ñaûng Coäng Hoøa seõ thaéng trong cuoäc baàu cöû saép tôùi khoâng?” chuùng ta ñöôïc töï do choïn löïa caâu traû lôøi. Ñieàu naøy cung caáp cho chuùng ta moät chuaån möïc raát roõ raøng ñeå phaân bieät ñieàu chuùng ta noùi ra laø tri thöùc hay thöôøng kieán. khoa hoïc thöïc 16 . Moät vaøi tuyeân boá döïa treân baèng chöùng hoaëc nhöõng lyù leõ xaùc ñaùng. Khi chuùng ta ñöôïc hoûi. chuùng ta khoâng coù söï löïa choïn veà caâu traû lôøi. hoaëc khoâng döïa treân neàn taûng naøo caû maø chæ laø nhöõng thaønh kieán ñaày chuû yù cuûa chuùng ta. Nhöng khi ñoái töôïng cuûa tö duy chuùng ta ñeå cho chuùng ta töï do ñi tôùi moät quyeát ñònh veà noù. Luùc aáy ñieàu chuùng ta nghó khoâng phaûi laø yù kieán rieâng cuûa chuùng ta. Noù laø tri thöùc khi ñoái töôïng maø chuùng ta ñang nghó ñeán buoäc chuùng ta phaûi nghó veà noù theo moät caùch naøo ñoù.

Phaûi chaêng trieát hoïc bao goàm moïi lónh vöïc tri thöùc? Hay noù chæ ñôn thuaàn laø tö töôûng. vaø coù thöôøng kieán raát coù theå ñuùng trong khoa hoïc thöïc nghieäm vaø lòch söû. Hình nhö noù khoâng coù moät chuû ñeà xaùc ñònh naøo nhö trong caùc khoa hoïc vaø caùc nghieân cöùu kinh vieän. hay chæ laø ngheä thuaät suy nghó? Taïi sao chuùng ta khoâng theå ñoàng thuaän vôùi nhau veà muïc ñích cuûa moät noã löïc maø nhaân loaïi theo ñuoåi haøng ngaøn naêm nay? J.nghieäm. 3. maët khaùc.P.P. khoâng coù moät ñoái töôïng rieâng bieät naøo? Trieát hoïc coù phaûi laø moät khoa hoïc mang ñeán cho ta tri thöùc chaéc chaén vaø chính xaùc. J. nhö laø söï höôùng daãn ñeán moät ñôøi soáng toát ñeïp. noù ñöôïc trình baøy nhö laø tri thöùc neàn taûng veà baûn chaát cuûa vaïn vaät. nhaø hoaøi nghi cöïc ñoan noùi raèng caû boán lónh vöïc aáy ñeàu laø thöôøng kieán. Thuaät ngöõ “trieát hoïc” theo nghóa ñen laø loøng yeâu meán ñoái vôùi 17 . Moät maët. thaân meán. Thôøi Trung Coå trieát hoïc bò xem nhö con sen cuûa thaàn hoïc. Sôû dó khoù ñònh nghóa trieát hoïc laø vì coù quaù nhieàu caùi nhìn khaùc nhau veà noäi dung vaø söù meänh cuûa trieát hoïc. TRIEÁT HOÏC LAØ GÌ? Thöa tieán só Adler. Nhö chuùng ta vöøa thaáy. Toâi khoâng hieåu thuaät ngöõ “trieát hoïc” bao haøm nghóa gì. ñoù laø chuùng ta coù theå coù tri thöùc trong toaùn hoïc vaø trieát hoïc. thôøi nay. vaø trieát lyù neân ñöôïc xeáp vaøo tri thöùc hay thöôøng kieán. nhieàu ngöôøi vaãn xem noù nhö moät trôï thuû cho khoa hoïc xaõ hoäi vaø khoa hoïc töï nhieân. maëc duø hoï thöøa nhaän chuùng coù nhieàu troïng löôïng hôn laø nhöõng yù kieán rieâng tö hoaëc thaønh kieán caù nhaân. Toâi seõ baûo veä quan ñieåm ngöôïc laïi.

Aristotle trình baøy noäi dung cuûa trieát hoïc baèng moät khoái löôïng taùc phaåm phong phuù ñoà soä. chuû nghóa Thöïc chöùng. Ñöùng treân taát caû laø “ñeä nhaát trieát hoïc”. Vaøo thôøi hieän ñaïi.söï minh trieát. Socrates chæ roõ raèng trieát gia laø ngöôøi yeâu meán söï minh trieát. ngöôøi ñi ñaàu theo ñöôøng höôùng naøy. theo ñoù. chöù khoâng phaûi trieát hoïc. Hieän nay ngöôøi ta baøn caõi raát nhieàu veà vai troø töông ñoái cuûa trieát hoïc vaø khoa hoïc. cho raèng chæ coù nhöõng khoa hoïc thöïc Immanuel Kant 1724 – 1804): Trieát gia Ñöùc. Immanuel Kant(1). Söï nhaán maïnh Sieâu hình hoïc nhö vaäy cuõng ñoùng vai troø chính yeáu trong trieát hoïc. Socrates coøn laøm cho cung caùch cuûa trieát gia theâm cuï theå khi noùi raèng moät ñôøi soáng khoâng ñöôïc khaûo chöùng thì khoâng ñaùng soáng vaø chuùng ta neân theo ñuoåi moïi chöùng lyù ñeán baát cöù nôi ñaâu khi chöa ngaõ nguõ. 1781) (1) 18 . chöù khoâng sôû höõu noù. trieát hoïc laø moät tham voïng tìm kieám hôn laø moät caùi kho chöùa ñöïng tri thöùc tìm ñöôïc vaø coù theå truyeàn giao ñöôïc. Luoân luoân tìm kieám. baûn chaát cuûa tri thöùc vaø cô caáu cuûa taâm trí ñöôïc coi laø quan troïng haøng ñaàu. hay Sieâu hình hoïc. maø ngöôøi ta ñi tìm tri thöùc caên baûn. Chính laø vôùi khoa hoïc. Moät trong nhöõng tröôøng phaùi trieát hoïc maïnh meõ nhaát. laø ngöôøi laøm ñaûo loän ñöôøng höôùng trieát hoïc Taây phöông vôùi taùc phaåm Critique of Pure Reason (“Pheâ phaùn Lyù tính thuaàn tuùy”. voán laø tri thöùc veà nhöõng nguyeân lyù vaø nhöõng nguyeân nhaân toái haäu. OÂng phaân chia trieát hoïc thaønh nhöõng chuyeân ngaønh khaùc nhau. phaân bieät moät beân laø tri thöùc thöïc nghieäm coù saün ñoái vôùi khoa hoïc töï nhieân vaø moät beân laø tri thöùc thuaàn lyù chæ coù theå ñaït ñöôïc baèng trieát hoïc. Noù cuõng cho thaáy moät yù höôùng luaân lyù cuûa moät ñôøi soáng toát ñeïp voán laø ñieàu caàn nhaán maïnh luoân maõi trong trieát hoïc. luoân luoân nghi vaán laø thaùi ñoä caên baûn trong sinh hoaït trieát hoïc.

Trieát hoïc khoâng phaûi laø moät ngheä thuaät. Nhaø toaùn hoïc laãn nhaø trieát hoïc ñeàu khoâng vieän daãn baát kyø söï kieän ñaõ quan saùt ñöôïc naøo caû. vaø Sinh lyù hoïc. veà ñôøi soáng toát ñeïp vaø xaõ hoäi toát ñeïp. Noù ñem ra aùnh saùng thaéc maéc caên baûn veà yeáu tính cuûa vaïn vaät vaø cöùu caùnh cuoäc ñôøi. Trieát gia ñích thöïc laø moät con chim laï hieám. caû veà lyù thuyeát laãn thöïc haønh. toaùn hoïc caáp cao. Trieát hoïc khoâng phaûi laø moät khoa hoïc thöïc nghieäm theo nghóa cuûa Vaät lyù hoïc. Quan ñieåm cuûa toâi laø. noù ñöùng treân khoa hoïc. ñoøi hoûi phaûi tinh thoâng moät phöông phaùp luaän phöùc taïp. vaø raèng trieát hoïc chæ coøn ñoùng vai troø giaûi nghóa vaø pheâ phaùn caùc khoa hoïc naøy. Theo quan ñieåm naøy. Noù ñem ñeán cho ta minh trieát veà baûn chaát con ngöôøi. trieát hoïc laø moái baän taâm cuûa taát caû moïi ngöôøi. Tuy nhieân moïi ngöôøi coù theå ñaùp laïi tieáng goïi naøy. trieát hoïc laø moät loaïi tri thöùc ñaëc bieät coù tính minh trieát. veà theá giôùi. vì trong khi thaàn hoïc laáy nieàm tin 19 . ñaëc bieät laø ngheä thuaät suy luaän bieän chöùng. maø noù laø moät khoa hoïc thuaàn lyù. Noù khoâng phaûi laø moät ngaønh hoïc ñaëc bieät. Caû hai ñeàu tieán haønh nhöõng khaùm phaù cuûa mình ngay taïi baøn giaáy. vaø nhö toaùn hoïc. hoaëc maùy moùc tinh vi. Do ñoù. ngoaïi tröø nhöõng söï kieän thuoäc kinh nghieäm thoâng thöôøng cuûa moïi ngöôøi. vì chæ coù hai ñieàu duy nhaát maø moät ngöôøi caàn coù ñeå trôû thaønh trieát gia. ñoù laø trí tueä ñöôïc Thöôïng Ñeá ban cho vaø moät nieàm khaùt khao muoán bieát chaân lyù toái haäu. veà Thöôïng Ñeá. Noù khoâng phaûi laø thaàn hoïc. vì khoa hoïc chæ ñeà caäp ñeán nhöõng vaán ñeà beân ngoaøi vaø keùm quan troïng hôn. caû hai ñeàu laø nhöõng nhaø tö töôûng xa-loâng. Nhöõng gì toâi vöøa trình baøy treân ñaây gôïi leân nhöõng giaûi ñaùp cho taát caû caùc caâu hoûi cuûa baïn.nghieäm môùi laø tri thöùc thöïc söï. ñoù laø vì oâng ta ñaõ daâng hieán heát mình vaø suoát ñôøi cho vieäc theo ñuoåi minh trieát giöõa moät theá giôùi ñaày söï xao laõng. nhöng noù söû duïng caùc moân hoïc lyù thuyeát. noù phaùt trieån baèng suy tö vaø phaân tích coù heä thoáng. Hoùa hoïc.

L. noù noã löïc laøm roõ vaø ñaøo saâu söï hieåu bieát veà moät theá giôùi coøn aån taøng trong phaùn ñoaùn thöïc teá ñoù. thaân meán.L. nhöõng traøo löu xaõ hoäi. noù cuõng seõ tieáp tuïc laâu daøi sau khi chuùng ta ñaõ ñaït ñeán nhöõng giôùi haïn cuûa tri thöùc thöïc nghieäm.phaïm vi vaø chöùc naêng ñích thöïc cuûa noù. Nhöng trieát hoïc coù theå giuùp gì ñöôïc chuùng ta trong thôøi ñaïi khuûng hoaûng ngaøy nay khoâng? Hay trieát hoïc ñaõ loãi thôøi trong kyû nguyeân khoa hoïc naøy? W. Hoaøn toaøn khoâng ñeán tröôùc khoa hoïc. Khoa hoïc ñaõ cung caáp tri thöùc vaø coâng cuï ñeå taïo ra moät kyû nguyeân coâng nghieäp hieän ñaïi. Söï phaùt trieån ñaày ñuû cuûa noù naèm ôû nhieàu thieân nieân kyû phía tröôùc. Maëc duø. W. nhö lòch söû cho thaáy. Khoa hoïc nghieân cöùu nhöõng hieän töôïng xaõ hoäi vaø vaät lyù nhaèm muïc ñích ñaït tôùi moät moâ taû chính xaùc veà chuùng. Tröôùc heát chuùng ta haõy xeùt xem nhöõng gì khoa hoïc coù theå laøm vaø nhöõng gì maø khoa hoïc khoâng theå laøm .toân giaùo laøm khôûi ñieåm cuûa mình thì trieát hoïc laïi baét ñaàu baèng söï phaùn ñoaùn thöïc teá. hoaëc haønh vi cuûa con ngöôøi. TRIEÁT HOÏC TRONG KYÛ NGUYEÂN KHOA HOÏC Thöa tieán só Adler. 20 . söï tra hoûi trieát lyù baét ñaàu töø raát laâu tröôùc thí nghieäm khoa hoïc. vaø coù nhöõng bieåu hieän cho thaáy ôû nhöõng thôøi ñieåm naøo ñoù chuùng ñaõ ñi xa ñeán möùc coù theå. 4. Coù theå ñoù laø söï vaän ñoäng cuûa caùc thieân theå. Nhöng trieát hoïc vaãn coøn ôû tuoåi aáu thô cuûa noù. nhöõng tieán trình taâm sinh lyù. Caùc khoa hoïc thöïc nghieäm ñaõ hoaøn thieän roài. nhöõng caáu truùc beân trong cuûa nguyeân töû. trieát hoïc ñeán sau khoa hoïc.

ngöôøi kyõ sö xaây döïng nhöõng chieác caàu. Tuy nhieân tri thöùc trieát hoïc. thöïc hieän vieäc kieåm soaùt vaø laøm chuû nhöõng hieän töôïng vaät lyù vaø xaõ hoäi trong theá giôùi chuùng ta ñang soáng. ñeå laøm taøn taät vaø gieát haïi con ngöôøi. Nhöng moät tri thöùc nhö theá. Do vaäy. (1) 21 . Ngaøy nay nhieàu ngöôøi nghó raèng trieát hoïc laø voâ ích khi so saùnh vôùi khoa hoïc. ôû moät möùc ñoä naøo ñoù. Ñi tieân phong trong tö duy khoa hoïc hieän ñaïi.Vaäy lôïi ích cuûa tri thöùc khoa hoïc laø gì? Francis Bacon(1) traû lôøi caâu hoûi ñoù baèng lôøi khaúng ñònh: khoa hoïc mang laïi cho chuùng ta quyeàn löïc. khoa hoïc mang ñeán cho chuùng ta thöù quyeàn löïc vöøa coù tính chaát kieán taïo vöøa coù tính chaát phaù huûy. Töï noù. baïn raát coù lyù khi ñeà xuaát yù töôûng raèng khoa hoïc caàn coù trieát hoïc hoã trôï neáu nhöõng phöông tieän maø khoa hoïc taïo ra ñöôïc söû duïng cho nhöõng muïc ñích xöùng ñaùng. Moät caâu traû lôøi khaùc noùi raèng khoa hoïc cho pheùp chuùng ta taïo ra ñuû thöù vaät chaát. noù khoâng toát khoâng xaáu ñoái vôùi giaù trò cuûa nhöõng cöùu caùnh maø vì noù caùc phöông tieän ñöôïc ñem ra söû duïng. AÙp duïng khoa hoïc. cuõng ñaõ ñöôïc söû duïng ñeå huûy dieät taát caû. laïi Francis Bacon (1561 – 1626): Trieát gia. nghóa laø. vò baùc só phuïc hoài söùc khoeû cho ngöôøi beänh. nhö moïi ngöôøi ñeàu bieát. luaät gia. Noù cung caáp cho chuùng ta nhöõng phöông tieän ñeå theo ñuoåi nhöõng muïc ñích xaáu xa laãn nhöõng cöùu caùnh toát ñeïp. Noùi moät caùch khaùc. Noù cho pheùp chuùng ta.1605) vaø Essayes (“Tieåu luaän” 1597 – 1625). chính khaùch ngöôøi Anh. noù coøn hoaøn toaøn khoâng theå chæ cho chuùng ta moät ñöôøng höôùng ñaïo ñöùc naøo. bôûi vì ngöôøi ta khoâng theå aùp duïng noù ñeå taïo ra moïi thöù hoaëc ñeå kieåm soaùt caùc phöông tieän. nhöng bò baõi chöùc vì nhaän hoái loä. vì noù chaúng cung caáp cho chuùng ta nhöõng tri thöùc caàn thieát veà heä thoáng nhöõng ñieàu thieän vaø heä thoáng nhöõng cöùu caùnh. theo toâi. OÂng laø Ñaïi phaùp quan (töùc chuû tòch Nghò Vieän Anh) töø naêm 1628 – 1621. khoa hoïc khoâng chæ trung tính veà maët ñaïo ñöùc. oâng vieát taùc phaåm The Advancement of Learning (“Söï thaêng tieán cuûa kieán thöùc” .

Moãi loaïi tri thöùc traû lôøi nhöõng caâu hoûi maø loaïi kia khoâng theå. boån phaän cuûa chuùng ta laø gì. ñieàu gì laøm cho söï thieän phoå quaùt trong xaõ hoäi. tai hoïa ñe doïa chuùng ta ôû moïi khuùc quanh neáu chuùng ta khoâng bieát ñònh höôùng ñuùng. Caùch xöû söï cuûa con ngöôøi vaø caùc thieát cheá xaõ hoäi tuøy thuoäc vaøo nhöõng giaûi ñaùp cuûa chuùng ta tröôùc nhöõng caâu hoûi nhö haïnh phuùc heä taïi vaøo caùi gì. toå chöùc nhaø nöôùc naøo laø coâng baèng nhaát. chöù khoâng phaûi khoa hoïc. thì lôïi ích ñaïo ñöùc cuûa trieát hoïc laïi coù nguoàn goác töø nhöõng hieåu bieát neàn taûng veà nhöõng thöïc taïi toái haäu ñaèng sau nhöõng hieän töôïng maø khoa hoïc nghieân cöùu. caùi toát vaø caùi xaáu. khoa hoïc khoâng theå naøo traû lôøi ñöôïc baát cöù moät caâu hoûi naøo vöøa keå. Söï höõu duïng vaø öùng duïng cuûa noù coù tính ñaïo ñöùc vaø giaùo duïc. baây giôø vaø maõi maõi. cao quyù hôn. nhö baïn ñaõ chæ ra. vaø vaân vaân. chuùng ta nhö con thuyeàn khoâng coù la baøn vaø baùnh laùi troâi daït giöõa bieån soùng cuoäc ñôøi. khi chuùng ta di chuyeån vôùi toác ñoä lôùn vaø vôùi coâng suaát lôùn. Trong khi khoa hoïc trang bò cho chuùng ta phöông tieän ñeå söû duïng. 22 . con ngöôøi caàn coù nhöõng töï do gì. trong kyû nguyeân haït nhaân naøy. Nhöng. vaø vì theá moãi loaïi ñeàu höõu ích theo caùch rieâng cuûa noù. chuùng ta coù theå khoâng gaëp nhieàu nguy hieåm. chöù khoâng coù tính kyõ thuaät vaø cheá taùc. Khoâng traû lôøi ñöôïc nhöõng caâu hoûi naøy. hoaëc baát kyø caâu hoûi naøo khaùc coù lieân quan ñeán caùi ñuùng vaø caùi sai. Toâi xin noùi roõ ñieåm cuoái cuøng naøy.höõu duïng theo moät caùch khaùc. Neáu nhö lôïi ích cheá taùc cuûa khoa hoïc phaùt sinh töø söï dieãn taû chính xaùc cuûa noù veà caùch thöùc moïi vaät vaän ñoäng. Chöøøng naøo chieác thuyeàn caù nhaân hoaëc con taøu nhaø nöôùc coøn söû duïng coâng suaát nhoû. Chính laø trieát hoïc. seõ daïy cho chuùng ta thaáy söï khaùc bieät giöõa caùi ñuùng vaø caùi sai ñoàng thôøi höôùng daãn chuùng ta ñi tôùi nhöõng ñieàu thieän phuø hôïp vôùi baûn chaát cuûa chuùng ta. Baây giôø vaø maõi maõi. thì trieát hoïc höôùng daãn chuùng ta ñeán nhöõng cöùu caùnh maø chuùng ta mong ñaït tôùi.

Ngay buoåi bình minh cuûa tö töôûng Taây phöông. chöõ hình hoïc theo nguyeân ngöõ coù nghóa laø “traéc ñòa”. chöù khoâng phaûi khoa hoïc. laø baäc cao nhaát trong moïi neàn vaên hoùa vaø vaên minh. Thaät vaäy. CN). MOÁI LIEÂN QUAN CUÛA TOAÙN HOÏC VÔÙI TRIEÁT HOÏC Thöa tieán só Adler. hoïc toaùn laø söï chuaån bò lyù töôûng cho tö (1) Herodotus: (484?-425? tr. Toâi cuõng ñaõ nhìn thaáy caùc trieát gia ñaõ ñaùnh giaù cao tö duy toaùn hoïc.Theo toâi. chính laø trieát hoïc. ñaõ toû yù khinh bæ caùi yù töôûng coi toaùn hoïc coù giaù trò chæ vì söï höõu duïng cuûa noù trong vieäc khaûo saùt ñaát ñai hoaëc ño löôøng söï chuyeån ñoäng cuûa caùc thieân theå. Nhöng caùc trieát gia Hy Laïp. 23 . ñöôïc coi laø cha ñeû cuûa khoa lòch söû. Trong vieäc giaùo duïc khoa hoïc ngaøy nay. ích lôïi thöïc tieãn cuûa toaùn hoïc ñaõ ñöôïc Herodotus(1) ghi nhaän.K. 5. thaân meán. Theo Plato. chuùng ta caøng caàn ñeán phöông höôùng. ñôn giaûn vì nhöõng caâu hoûi maø noù coù theå giaûi ñaùp luùc naøo cuõng khaån thieát cho nhaân sinh. ngöôøi ta ñaõ daønh cho toaùn hoïc nhieàu söï chuù yù. chuùng ta caøng caàn ñeán trieát hoïc. bôûi vì caøng coù nhieàu söùc maïnh. vaø taïi sao noù ñoùng moät vai troø quan troïng nhö theá trong khoa hoïc vaø trieát hoïc? Taïi sao toaùn hoïc laïi coù maët trong haàu heát caùc chöông trình giaùo duïc phoå thoâng? Toaùn hoïc coù giaù trò thöïc tieãn trong ñôøi soáng thöôøng ngaøy khoâng? G. Moät ñieàu chaéc chaén laø. ñaëc bieät laø Plato. G. chuùng ta caøng chieám lónh ñöôïc khoa hoïc.K. söû gia Hy Laïp vó ñaïi. oâng cho raèng nguoàn goác cuûa Hình hoïc xuaát phaùt töø nhöõng ngöôøi ño ñaát ôû Ai Caäp. Vaäy thöïc chaát cuûa toaùn hoïc laø gì.

Taùc phaåm chính: Discours de la Methode (“Luaän veà Phöông phaùp”). Kant thöøa nhaän raèng nhöõng nguyeân lyù toaùn hoïc coù theå aùp duïng vaøo vieäc nghieân cöùu theá giôùi vaät lyù. vuõ truï vaät chaát coù moät cô caáu coù theå dieãn taû ñöôïc baèng caùc thuaät ngöõ toaùn hoïc. keå caû tri thöùc veà vaät lyù vuõ truï. coøn maõi cho tôùi ngaøy nay. nhöõng hình hình hoïc. Töø caùi nhìn naøy. Söï baát ñoàng töø thôøi thöôïng coå Hy Laïp naøy laïi tieáp tuïc ôû thôøi hieän ñaïi trong caùc quan ñieåm ñoái laäp nhau cuûa Descartes(2) vaø Kant. cuõng nhö ñoái vôùi Newton vaø caùc nhaø khoa hoïc hieän ñaïi vó ñaïi khaùc. OÂng laáy laøm khoù chòu thaáy nhöõng hoïc troø cuûa Plato ñoàng nhaát hoùa toaùn hoïc vôùi trieát hoïc. vaø nhöõng tæ leä. Ñoái vôùi oâng. vaø oâng ñeà cao thieân taøi (2) Reneù Descartes (1596-1650). vaø do ñoù. Laäp tröôøng cuûa Plato ñaõ daãn ñeán moät kieåu baát ñoàng khaùc veà baûn chaát cuûa toaùn hoïc. trieát gia vaø nhaø toaùn hoïc Phaùp.nhöõng con soá. 24 . phöông phaùp toaùn hoïc khoâng neân aùp duïng trong caùc khoa hoïc khaùc. bôûi vì noù ñem trí tueä vöôït xa khoûi nhöõng sö vaät thaáy ñöôïc vaø sôø ñöôïc deå chuù taâm vaøo nhöõng ñoái töôïng tröøu töôïng thuaàn tuùy . theá giôùi töï nhieân hình thaønh theo caùch coù theå ñöôïc hieåu roõ nhaát baèng phaân tích toaùn hoïc. thöôøng ñöôïc coi laø ngöôøi khai sinh trieát hoïc hieän ñaïi. moãi khoa hoïc coù moät phöông phaùp rieâng thích hôïp ñoái vôùi ñoái töôïng chính yeáu cuûa noù. hoaøn toaøn khoâng keå tôùi nhöõng öùng duïng thöïc tieãn. vaø caùc sinh vieân khoa trieát seõ khoâng laéng nghe giaûng vieân naøo khoâng trình baøy tö töôûng cuûa mình baèng hình thöùc toaùn hoïc. nhöng oâng phaûn ñoái maïnh meõ yù kieán noùi toaùn hoïc ñöôïc coi laø maãu möïc cho taát caû tri thöùc trieát hoïc. Descartes tuyeân boá phöông phaùp toaùn hoïc laø con ñöôøng duy nhaát daãn ñeán tri thöùc. Theo Aristotle.töôûng trieát lyù. Laø nhaø toaùn hoïc vó ñaïi ñoàng thôøi laø moät trieát gia. Aristote ñoàng yù vôùi Plato raèng toaùn hoïc coù giaù trò nhö moät tri thöùc.

toaùn hoïc ñaõ coù nhöõng bieán ñoåi to lôùn nhöng cuoäc tranh luaän laâu ñôøi naøy vaãn chöa ngaõ nguõ giöõa caùc trieát gia. Ñieàu naøy ñaëc bieät ñuùng ñoái vôùi tri thöùc. trieát gia. trong khi ñoù thì John Dewey(5) thích loái tieáp caän coù tính chaát thöïc chöùng vaø sinh vaät hoïc hôn. OÂng nhaän thaáy raèng aùnh saùng traéng laø söï pha troän cuûa nhöõng aùnh saùng coù maøu saéc. trieát gia vaø nhaø toaùn hoïc Anh. khaùm phaù ra luaät haáp daãn. Bertrand Russell(4). OÂng coøn laø nhaø hoaït ñoäng cho hoøa bình. chöù khoâng phaûi ôû böôùc ñaàu quaù trình naøy. vaø oâng vieát taùc phaåm Mathematical Principles of Natural Philosophy (“Nhöõng Nguyeân Lyù Toaùn hoïc cuûa Trieát Hoïc Töï Nhieân”. Ñoaït giaûi Nobel vaên chöông naêm 1950. OÂng noùi. OÂng ñeà xöôùng trieát hoïc Thöïc chöùng vaø laø nhaø lyù luaän sö phaïm haøng ñaàu.cuûa Newton(3). (5) 25 . hoï vaãn phaûi ñoàng yù vôùi nhau moät ñieàu – toaùn hoïc ñem tôùi cho con ngöôøi tri thöùc chaéc chaén vaø minh xaùc thoâng qua söï suy luaän nghieâm ngaët maø khoâng caàn ñeán söï hoã trôï cuûa thí nghieäm vaø nghieân cöùu thöïc nghieäm. 1687) vaø Opticks (“Quang Hoïc”. saùng taïo pheùp tính (calculus). maø ñoái vôùi Kant thì ñaïo ñöùc hoïc laø khoa hoïc trieát lyù hoaøn thieän nhaát. 1704) (3) Bertrand Russell (1872 – 1970). nôi maø nhöõng phaân bieät minh baïch chæ ñaït ñöôïc ôû cuoái quaù trình truy vaán. nhaø sö phaïm Myõ. Nhöng cho duø caùc trieát gia coù baát ñoàng theá naøo ñi nöõa veà giaù trò cuûa toaùn hoïc nhö laø moät hình maãu cho moïi loaïi tri thöùc. chuùng ta khoâng theå coù ñöôïc moät vaøi tri thöùc quan troïng nhaát baèng caùch ñi töø nhöõng khaùi nieäm vaø chaâm ngoân roõ raøng ñeán vieäc chöùng minh nhöõng keát luaän chính xaùc vaø chaéc chaén. Trong nhieàu theá kyû qua. tieâu bieåu cho chuû tröông duøng phöông phaùp toaùn hoïc ñeå tieáp caän moïi vaán ñeà. nhaø taâm lyù hoïc. Trong soá caùc tö töôûng gia hieän ñaïi. Nhöng oâng caûnh baùo caùc trieát gia coi chöøng bò laïc ñöôøng vì nhöõng thaønh coâng saùng choùi cuûa toaùn hoïc trong moät lónh vöïc maø ôû ñoù chæ caàn tri thöùc ñích xaùc veà nhöõng quan heä ñònh löôïng. trình baøy nhöõng ñònh luaät chuyeån ñoäng. OÂng vieát nhieàu taùc phaåm trieát hoïc raát coù giaù trò. chaúng haïnï. (4) John Dewey (1859 – 1952). Isaac Newton (1642 – 1727): Khoa hoïc gia ngöôøi Anh. Hôn nöõa phöông phaùp toaùn hoïc khoâng ñoùng moät vai troø gì trong ñaïo ñöùc hoïc.

vaø sinh vaät hoïc maâu thuaãn vôùi caâu chuyeän ñöôïc keå trong Saùng Theá Kyù veà söï saùng taïo ra trôøi ñaát vaø con ngöôøi? E. Coù nhieàu öùng duïng haèng ngaøy cuûa toaùn hoïc: ño ñaïc ñòa hình. Phaûi chaêng nhöõng khaùm phaù cuûa vaät lyù hieän ñaïi. Nhö Plato khaúng ñònh. khaùm phaù qui luaät cuûa caùc vaät theå rôi vaø chuyeån ñoäng cuûa ñaïn. thieân vaên hoïc. Coáng hieán ñaëc bieät quan troïng cuûa oâng laø öùng duïng kính vieãn voïng vaøo khoa Thieân vaên. nghieâm ngaët vaø thuaàn lyù cuûa toaùn hoïc ñaõ ñöa noù leân vò trí cao trong caùi nhìn cuûa caùc nhaø giaùo duïc moïi thôøi ñaïi. E.Tính chaát chính xaùc. Nhöng ngay caû khi caùc maùy tính ñieän töû vaø caùc phöông tieän toái taân khaùc thay theá cho moïi tính toaùn cuûa con ngöôøi. lyù trí chuùng ta vaãn phaûi caàn ñeán nguyeân lyù toaùn hoïc ñeå naém ñöôïc moät phöông dieän thieát yeáu cuûa theá giôùi chuùng ta ñang soáng. thaân meán. “Giaù trò thöïc haønh” cao nhaát cuûa toaùn hoïc laø trong vieäc phaùt trieån trí tueä con ngöôøi. Noù cung caáp moät baèng chöùng veà suy luaän dieãn dòch. moät laàn giaûi thích vôùi Galileo lyù do taïi sao khoâng theå xaûy ra xung ñoät giöõa khoa hoïc vaø (1) Galileo (1564 – 1642) : Nhaø vaät lyù vaø thieân vaên ngöôøi YÙ. 6.V. toaùn hoïc laø moân hoïc höôùng daãn lyù trí trong vieäc nghieân cöùu caùc ñoái töôïng vaø nhöõng moái lieân heä tröøu töôïng.V. vaïch quyõ ñaïo suùng phaùo binh. Coù hay khoâng söï xung ñoät giöõa khoa hoïc vaø toân giaùo? Toâi khoâng nghó raèng vaên baûn cuûa Thaùnh Kinh laïi coù theå hoøa giaûi ñöôïc vôùi tri thöùc khoa hoïc hieän ñaïi. thieát keá nhaø cöûa vaø quaàn aùo. ñòa chaát hoïc. SÖÏ XUNG ÑOÄT GIÖÕA KHOA HOÏC VAØ TOÂN GIAÙO Thöa tieán só Adler. laø thöù suy luaän ñi töø nhöõng tieàn ñeà saùng roõ ñeán nhöõng keát luaän taát yeáu. Hoàng y Barberini. moät trong nhöõng ngöôøi ñaët neàn moùng cho caùch maïng khoa hoïc ôû AÂu chaâu. 26 . baïn cuûa Galileo(1).

vaø treân heát noù cung caáp cho con ngöôøi moät phöông tieän maø nhôø ñoù con ngöôøi tìm kieám vaø nhaän ñöôïc söï giuùp ñôõ cuûa Thöôïng Ñeá ñeå tuaân theo nhöõng ñieàu raên daïy cuûa Ngaøi. neáu hoï coá gaéng traû lôøi nhöõng caâu hoûi khaùc nhau. vaø ñaëc bieät laø söï quan taâm cuûa Ngaøi daønh cho con ngöôøi. Nhöõng toân giaùo khaùc nhau ñöa ra nhöõng caâu traû lôøi khaùc nhau cho nhöõng caâu hoûi treân ñaây. nhöng trong khi tìm hieåu ñeå choïn caâu traû lôøi ñuùng. Noù moâ taû caùi theá giôùi chuùng ta ñang soáng. Ñaâu laø nhöõng caâu hoûi maø toân giaùo tìm caùch traû lôøi? Ñoù laø nhöõng caâu hoûi veà hieän höõu vaø baûn chaát cuûa Thöôïng Ñeá. vaø do ñoù chuùng ta söû duïng chuùng nhö theá 27 . chuùng ta seõ nhaän ra raèng khoa hoïc khoâng theå laøm ñöôïc nhöõng ñieàu vöøa keå. chuùng ta khoâng mong gì ñeán söï trôï giuùp cuûa khoa hoïc. Do vaäy khoâng coù söï caïnh tranh ôû ñaây. noù mang laïi cho cuoäc soáng cuûa con ngöôøi moät yù nghóa vaø giaù trò ñaïo ñöùc neàn taûng. vaø neáu hoï coá gaéng laøm nhöõng vieäc khaùc nhau cho con ngöôøi – thì giöõa hoï seõ khoâng coù söï xung ñoät.toân giaùo. Neáu khoa hoïc vaø toân giaùo coù nhöõng muïc ñích khaùc nhau – nghóa laø. noù ñöa con ngöôøi tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi Thöôïng Ñeá. Neáu chuùng ta hieåu ñöôïc chuùt ít veà khoa hoïc. YÙ töôûng maø Barberini trình baøy vôùi Galileo coù theå ñöôïc khaùi quaùt hoùa. coøn chuùng toâi daïy cho moïi ngöôøi bieát caùch leân trôøi. Taáát caû nhöõng ñieàu naøy hoaøn toaøn vöôït quaù thaåm quyeàn giaûi quyeát cuûa khoa hoïc. veà söï chi phoái cuûa Thöôïng Ñeá ñoái vôùi vuõ truï. OÂng noùi: “Anh daïy cho moïi ngöôøi bieát baàu trôøi di chuyeån nhö theá naøo. Khoa hoïc traû lôøi nhöõng caâu hoûi khaùc vaø laøm nhöõng vieäc khaùc cho chuùng ta. Toân giaùo coù laøm ñieàu gì thöïc teá cho con ngöôøi khoâng? Coù. baây giôø vaø maõi maõi. Noù giaûi thích cô caáu vaø caùch chuyeån ñoäng cuûa söï vaät – chuùng sinh ra vaø bieán dòch nhö theá naøo. veà söï lieân heä cuûa con ngöôøi vôùi Thöôïng Ñeá.” Vôùi nhöõng söù meänh ñuôïc phaân bieät nhö theá. caùc nhaø thieân vaên vaø caùc nhaø thaàn hoïc taát khoâng theå coù tranh caõi .

töø Thieân vaên hoïc ñeán Ñoäng vaät hoïc. Saint Augustine (354 – 430): Nhaø tu vaø nhaø thaàn hoïc ngöôøi Algeria. Tuy nhieân.naøo vaøo nhöõng muïc tieâu toát hoaëc xaáu. kieät taùc cuûa oâng. Nhöng thaät khoâng may. noù cuõng khoâng ngaên caûn chuùng ta laïm duïng söùc maïnh maø noù mang laïi cho chuùng ta. töø thöùc aên cho beù sô sinh ñeán bom nguyeân töû. cuoán saùch ñaàu tieân trong Cöïu Öôùc moâ taû söï hình thaønh theá giôùi. Nhöng khoa hoïc khoâng noùi cho chuùng ta bieát caên nguyeân vaø lyù do toàn taïi cuûa söï vaät. aûnh höôûng raát lôùn ñeán söï phaùt trieån cuûa Cô Ñoác giaùo. luùc aáy chaéc chuùng ta phaûi boû soùt moät vaøi ñieàu nan giaûi thaät söï. noù coù theå ñaàu ñoäc hoaëc cöùu chöõa. theo Augustine(4) vaø caùc nhaø thaàn hoïc khaùc. On the Origin of Species by Means of Natural Selection (“Veà Nguoàn goác caùc loaøi thoâng qua choïn loïc töï nhieân” . Caâu hoûi cuûa baïn veà thuyeát tieán hoùa cuûa Darwin(2) vaø caâu chuyeän saùng theá trong Kinh Thaùnh laø moät trong nhöõng ñieàu nan giaûi ñoù. Neáu chuùng ta ñaõ ñoïc nhöõng chöông ñaàu cuûa Saùng Theá kyù(3) cöù nhö ñoù laø lôøi dieãn taû cuï theå veà tieán trình con ngöôøi vaø vuõ truï ñi vaøo cuoäc hieän höõu. Baéc Phi (baây giôø laø Annaba. trong ñoù coù The Volcanic Islands (“Nhöõng hoøn ñaûo nuùi löûa” . (4) 28 .1859). Töø ñoù chuùng ta coù theå keát luaän raèng khoâng coù vaán ñeà hoøa giaûi khoa hoïc vaø toân giaùo – raèng löïa choïn giöõa kyõ thuaät vaø lôøi caàu nguyeän khoâng coøn caàn thieát hôn laø löïa choïn giöõa vieäc coù moät thaân xaùc vaø coù moät linh hoàn.1871). OÂng laøm Giaùm muïc ñòa phaän Hippo. chuùng ta seõ thaáy nhöõng giaûi thích aáy hoøan toaøn ngöôïc laïi vôùi nhöõng giaûi thích veà cuøng vaán ñeà ñöôïc khoa hoïc hieän ñaïi. Algeria) töø naêm 396 ñeán cuoái ñôøi.1844) vaø The Descent of Man (“Doøng doõi con ngöôøi” . Cuøng moät tri thöùc khoa hoïc. oâng ñaët neàn moùng cho thuyeát tieán hoùa hieän ñaïi vaø vieát taùc phaåm gaây nhieàu tranh caõi. Ngoaøi ra oâng coøn vieát nhieàu taùc phaåm veà khoa hoïc töï nhieân. ñöa ra. ñoïc saâu hôn Saùng Charles Darwin (1809 – 1882): Nhaø khoa hoïc ngöôøi Anh. Chuùng ta öùng duïng nhöõng khaùm phaù cuûa khoa hoïc ñeå saûn xuaát ra haèng haø sa soá söï vaät. coù theå huûy dieät hoaëc xaây döïng. (2) (3) Genesis: Saùng Theá kyù. The City of God (“Thaønh phoá cuûa Chuùa”).

Trong khi tuyeân boá chæ mình con ngöôøi ñöôïc taïo döïng theo hình aûnh cuûa Thöôïng Ñeá. Khoâng coù nhieàu xung ñoät loaïi naøy. Chaúng haïn. vaø raèng trong taát caû taïo vaät treân traùi ñaát naøy chæ coù con ngöôøi laø ñöôïc taïo döïng theo hình aûnh cuûa Thöôïng Ñeá. Theo lyù thuyeát cuûa Darwin veà söï töông caän hoï haøng giöõa con ngöôøi vaø loaøi khæ. Chuùng töôïng tröng cho moät traät töï cuûa söï dieãn bieán. keå caû nhöõng hình thöùc cao ñaúng cuûa ñôøi soáng ñoäng vaät. Theo Augustine. Khoa hoïc keå khaù töôøng taän cho chuùng ta veà lòch söû thaät söï cuûa söï dieãn bieán ñoù. chöù khoâng chæ beà ngoaøi. chæ khaùc bieät nhau vôùi caùc con vaät khaùc veà möùc ñoä. Anh ta khoâng chæ laø moät sinh vaät. Ñieàu naøy thöôøng ñöôïc giaûi thích ñeå noùi leân raèng con ngöôøi veà baûn chaát khaùc vôùi muoân vaät khaùc. Söï khaùm phaù ra “nhöõng maét xích coøn thieáu” naøy trong chuoãi tieán hoùa ñöôïc cho laø theå hieän söï lieân tuïc giöõa ngöôøi vaø vöôïn. Saùng Theá kyù nhaán maïnh vaøo moät söï baát lieân tuïc giöõa ngöôøi vaø caùc hình thöùc khaùc cuûa söï soáng treân traùi ñaát. laø moät sinh vaät coù lyù trí vaø yù chí töï do. ñaây laø moät xung ñoät thöïc söï. chöù khoâng khaùc veà loaøi gioáng. giöõa moät beân laø khoa hoïc vaø moät beân laø tín ñieàu caên baûn cuûa toân giaùo. Chæ mình anh ta laø moät con ngöôøi. Thöôïng Ñeá taïo ra vaïn vaät cuøng moät luùc vaø ñaët ra traät töï ñeå chuùng theo ñoù maø dieãn bieán cuøng vôùi thôøi gian.Theá kyù seõ daãn ñeán nhöõng dieãn giaûi traùnh ñöôïc xung ñoät vôùi khoa hoïc. Kinh Thaùnh vaø Sinh vaät hoïc khoâng theå caû hai ñeàu ñuùng ñöôïc. Theo toâi. Augustine noùi vôùi chuùng ta raèng “saùu ngaøy” noùi ñeán ôû ñaây khoâng phaûi laø nhöõng ñôn vò thôøi gian. chaéc chaén khoâng nhieàu 29 . Nhöng vaãn coøn moät ñieåm xung ñoät nghieâm troïng. Anh ta hoaøn toaøn khaùc bieät veà loaøi. Veà vaán ñeà naøy. Saùng Theá Kyù noùi vôùi chuùng ta raèng Thöôïng Ñeá taïo ra con ngöôøi theo hình aûnh cuûa Ngaøi. vaø haàu nhö chuùng khoâng coù gì xung ñoät vôùi kieåu dieãn giaûi nhöõng chöông ñaàu Saùng Theá kyù cuûa Augustine. thì con ngöôøi khaùc vôùi con khæ chæ ôû möùc ñoä.

coøn Aquinas tìm thaáy cô sôû trieát hoïc cuûa mình nôi Aristotle. Noù thoaùt thai töø Do Thaùi giaùo. Chuùng ta haõy trôû laïi vôùi thôøi khôûi nguyeân cuûa Cô Ñoác giaùo. S. Tuy nhieân vieäc hieåu cho troïn veïn yù nghóa nieàm tin Cô Ñoác giaùo ñoøi hoûi caùc nhaø tö töôûng kieán taïo cuûa giaùo hoäi sô kyø phaûi lieân keát nhöõng giaùo lyù veà maëc khaûi vôùi nhöõng yù töôûng vaø chaân lyù neàn taûng ñöôïc khai trieån thoâng qua söï thaåm tra trieát hoïc hay khoa hoïc.C. Duø noù coù ñöôïc giaûi quyeát hay khoâng. Ñieàu ñaùng chuù yù laø loaïi xung ñoät naøy laïi noùi veà baûn chaát cuûa con ngöôøi. vaø. Augustine maéc nôï Plato nhieàu yù töôûng. TRIEÁT HOÏC HY LAÏP VAØ THAÀN HOÏC THIEÂN CHUÙA GIAÙO Thöa tieán só Adler. Laøm theá naøo maø nhöõng vò thaùnh vaø nhaø thaàn hoïc Cô Ñoác giaùo naøy laïi ñi tìm neàn taûng tö töôûng cuûa hoï nôi caùc trieát gia ngoaïi ñaïo khoâng heà tin vaøo Thöôïng Ñeá cuûa Cô Ñoác giaùo hay nhöõng tín lyù Cô Ñoác giaùo? S. 7. Nhieàu hoïc giaû noùi vôùi chuùng toâi raèng caùc trieát gia ngoaïi ñaïo Plato vaø Aristotle giöõ moät vai troø quan troïng trong söï phaùt trieån cuûa thaàn hoïc Cô Ñoác giaùo. Gaén lieàn vôùi ñöôøng höôùng vaø hoïc thuyeát ñoù. laø haønh vi tin töôûng vaøo söï maëc khaûi thaàn thaùnh. Ñieàu naøy nghe thaät kyø quaëc. thaân meán. moät caùch thieát yeáu. neáu giaûi quyeát ñöôïc. thì noù cuõng khoâng phaûi laø ñieàu cho toâi phaùt bieåu ôû ñaây. thì giaûi quyeát nhö theá naøo.xung ñoät roõ raøng nhö vaäy.C. Coù gì ñaùng ngaïc nhieân khi caùc nhaø tö töôûng Cô Ñoác giaùo sô kyø söû duïng 30 . Noù ñöa ra moät ñöôøng höôùng cöùu chuoäc vaø moät hoïc thuyeát veà söï lieân heä ñaëc bieät giöõa con ngöôøi vôùi Thieân Chuùa. vaø töø neàn vaên hoùa coå Hy Laïp trong Ñeá quoác La Maõ.

(1) 31 . Augustine so saùnh noù vôùi nhöõng kho taøng maø nhöõng Justin Martyr (100 – 165): moät trong nhöõng trieát gia – nhaø bieän giaûi Hy Laïp quan troïng nhaát cuûa giaùo hoäi Cô Ñoác giaùo sô kyø. Caùc tröôùc taùc cuûa oâng trình baøy söï gaëp gôõ tích cöïc giöõa söï maëc khaûi Cô Ñoác giaùo vaø trieát hoïc Hy Laïp. thuyeát Plato.. Nhöng baïn coù theå hoûi. vaøi ngöôøi trong soá hoï. noùi: “Thöû hoûi Athens thì coù lieân quan gì vôùi Jerusalem chöù? Coù ñieàu gì ñoàng thuaän giöõa tröôøng Academy cuûa Plato vaø Giaùo hoäi?. nhieàu nhaø tö töôûng Cô Ñoác giaùo sô kyø khaùc khaúng ñònh raèng neàn vaên hoùa ngoaïi ñaïo laø di saûn keá thöøa ñuùng ñaén cuûa Cô Ñoác giaùo. chaúng haïn Justin Martyr(1) vaø Augustine ñaõ laø nhöõng trieát gia ngoaïi ñaïo tröôùc khi caûi theo Cô Ñoác giaùo. Tertullian. Haõy deïp boû ñi moïi noã löïc taïo ra moät Cô Ñoác giaùo khoâng thuaàn nhaát goàm Thuyeát Khaéc kyû. chaúng phaûi laø Cô Ñoác giaùo sô kyø choáng laïi tình traïng ngoaïi ñaïo vaø taát caû tröôùc taùc cuûa noù sao? Chaúng phaûi Cô Ñoác giaùo ñaõ töï cho laø chæ mình noù chieám höõu moïi chaân lyù vaø leõ phaûi sao? Chaúng phaûi söï ngoaïi ñaïo bò coi laø doái traù vaø khoâng ngay thaúng sao? Vieäc keát hôïp giöõa tín ngöôõng Cô Ñoác giaùo vôùi trieát hoïc Hy Laïp khoâng coù veû laø moät nghòch lyù loá bòch ñoái vôùi nhöõng ngöôøi Cô Ñoác giaùo sô kyø sao? Khoâng nghi ngôø gì laø coù moät soá ngöôøi hoaøn toaøn nghó nhö vaäy.voán tri thöùc Hy Laïp phaùt trieån cao coù saün vaø hoï bieát moät caùch töôøng taän? Söï thaät. Tuy nhieân. vaø tö töôûng Bieän chöùng!” Tertulian ñaïi dieän cho tröôøng phaùi tö töôûng Cô Ñoác giaùo vaãn hieän dieän cho tôùi ngaøy nay. OÂng laø ngöôøi ñaët neàn taûng cho khoa thaàn hoïc veà lòch söû.. moät trong nhöõng ngöôøi bieän hoä xuaát saéc nhaát cho giaùo hoäi Cô Ñoác giaùo sô kyø.

OÂng noùi raèng trieát hoïc Hy Laïp chöùa ñöïng “söï chæ daãn roäng raõi ñaõ ñöôïc thích öùng toát hôn vaøo vieäc söû duïng chaân lyù. Coáng hieán cuûa Thomas Aquinas(2) ñeán vaøo luùc nhöõng taùc phaåm chuû yeáu cuûa Aristotle vöøa môùi ñöôïc khoâi phuïc vaø ñöôïc dòch sang tieáng Latinh.ngöôøi Do Thaùi coå chieám höõu khi hoï rôøi Ai Caäp. thuyeát Aristotle bò taåy chay vaø thaäm chí bò keát aùn chính thöùc. Thöôïng Ñeá (God) cuûa caùc trieát gia Hy Laïp khoâng phaûi laø Thieân Chuùa (God) cuûa Abraham(3). vaø vì theá oâng cöông quyeát ñaûm traùch vieäc thaâu thaùi cho Cô Ñoác giaùo taát caû chaân lyù maø oâng coù theå tìm thaáy nôi Aristotle. Thaàn (2) Saint Thomas D’Aquinas (1225 – 1274): trieát gia vaø nhaø thaàn hoïc ngöôøi YÙ. vaø caû daân toäc Do Thaùi ñeàu laø con chaùu oâng. vaø Jacob.” Vieäc Augustine duøng trieát hoïc Plato ñeå dieãn giaûi hoïc thuyeát Cô Ñoác giaùo laø yeáu toá quyeát ñònh trong coâng cuoäc Cô Ñoác hoùa tö töôûng vaø vaên hoùa ngoaïi ñaïo. (3) (4) Phuùc AÂm: caâu chuyeän veà cuoäc ñôøi vaø giaùo lyù cuûa Jesus Christ. cuõng khoâng phaûi laø Chuùa Cha (God) trong Phuùc AÂm(4). noäi dung cuûa tö töôûng Hy Laïp vaø tín ngöôõng Cô Ñoác giaùo khoâng ñoàng nhaát. OÂng tìm caùch hoøa hôïp trieát hoïc cuûa Aristotle vôùi thaàn hoïc cuûa St. Augustine. OÂng sinh ra Isaac. vaø taïi nhieàu nôi. Moät soá quan ñieåm caên baûn ñöôïc Aristotle khai trieån ban ñaàu coù veû nhö baát ñoàng saâu saéc vôùi nhöõng tín ñieàu cuûa Cô Ñoác giaùo. Isaac sinh ra Jacob. Abraham: theo Saùng Theá kyù oâng laø toäc tröôûng Hebrew. Nhöõng taùc phaåm naøy bao goàm toaøn boä caùc khoa hoïc töï nhieân vaø söï tìm hieåu coù tính chaát trieát hoïc. Nhöng Aquinas vaãn cho raèng khoâng theå coù baát ñoàng giöõa chaân lyù cuûa lyù trí vaø chaân lyù cuûa nieàm tin. cuøng moät soá chaâm ngoân ñaïo ñöùc xuaát saéc nhaát. vaø moät vaøi chaân lyù lieân quan ngay caû ñeán vieäc thôø phuïng Moät Thieân Chuùa cuõng ñöôïc tìm thaáy ôû ñoù. Isaac. Quaû ñuùng nhö baïn noùi. 32 .

söû gia coå ñaïi vaøo trong chöông trình ñoïc vaø thaûo luaän nhöõng taùc phaåm vó ñaïi. nieàm tin coá tìm tri thöùc. Aquinas cuõng laøm nhö theá vôùi Aristotle.hoïc veà töï nhieân cuûa Plato vaø Aristotle khoâng chöùa ñöïng ñieàu gì töông töï nhö nhöõng hoïc thuyeát ñaëc tröng Cô Ñoác giaùo veà söï saùng theá.M. nhöng laø moät Plato ñaõ ñöôïc Cô Ñoác hoùa nhaèm muïc ñích soi saùng nieàm tin Cô Ñoác giaùo. TAÏI SAO PHAÛI ÑOÏC NHÖÕNG TAÙC PHAÅM KHOA HOÏC CUÛA THÔØI COÅ ÑAÏI? Thöa tieán só Adler. vaø cöùu roãi. chöù khoâng phaûi laø nhöõng nguyeân lyù cuûa trieát hoïc Hy Laïp. coõi traàn vaø coõi vónh haèng. Choã xuaát phaùt cuûa hoï luoân luoân laø nhöõng giaùo ñieàu cuûa nieàm tin Cô Ñoác giaùo. vaø trong khi laøm vieäc ñoù. Trong khi söû duïng nhöõng chaát lieäu naøy. noù taïo ra moät caùi gì môùi meû. noù vaãn chöùa ñöïng moät soá chaân lyù caên baûn veà baûn chaát cuûa söï toàn taïi vaø bieán dòch. Vaø ôû baát cöù choã naøo nhöõng hoïc thuyeát chính yeáu cuûa Cô Ñoác giaùo ñoøi hoûi. taát caû ñeàu coù yù nghóa saâu xa trong söï phaùt trieån cuûa tö töôûng Cô Ñoác giaùo. trieát gia. vaät chaát vaø tinh thaàn. Augustine vaø Aquinas ñeàu phaûn baùc maïnh meõ nhöõng giaùo thuyeát cuûa ngöôøi Hy Laïp. Ñeå töï bieát noù moät caùch ñaày ñuû. thieân vaên hoïc vaø y hoïc ñöôïc vieát hôn hai ngaøn naêm tröôùc? Chaúng phaûi laø toán coâng vaø toán thôøi gian voâ ích sao? Chaúng phaûi laø khoân ngoan hôn neáu chuùng ta ñoïc moät boä söû xaùc thöïc veà khoa hoïc hoaëc nhöõng tri thöùc khoa hoïc ñöôïc truyeàn baù roäng raõi vaø ñaùng tin caäy hay sao? T. thieân höïu. 8. nhöng toâi khoâng hieåu vì lyù do gì chuùng ta phaûi ñoïc nhöõng taùc phaåm loãi thôøi vaø sai leäch veà sinh hoïc. caùc nhaø tö töôûng vó ñaïi cuûa Cô Ñoác giaùo khoâng moâ phoûng Plato vaø Aristotle. Augustine khoâng trao Plato cho chuùng ta moät caùch ñôn thuaàn. Tuy nhieân. 33 . Toâi coù theå hieåu ñöôïc vì sao oâng ñöa caùc thi só. vaät lyù hoïc.

“Phöông phaùp laäp danh phaùp hoùa hoïc”) vaø Traiteù Eùleùmentaire de Chimie (1789. cuõng ñaõ laïc haäu roài. Khaùi Luaän veà nhöõng trieäu chöùng caùc beänh. chuùng toâi hieåu roõ raèng nhöõng taùc phaåm kinh ñieån veà khoa hoïc cuûa thôøi coå ñaïi coù nhieàu khuyeát ñieåm khi ñöôïc soi roïi döôùi aùnh saùng cuûa tri thöùc hieän ñaïi. khoâng phaûi taát caû nhöõng khaùm phaù vaø coâng thöùc cuûa thôøi coå ñaïi ñeàu sai laàm. Hai coâng trình lôùn cuûa oâng laø: Meùthode de Nomenclature Chimique (1789. vaø nhöõng giaûi thích veà caùc söï kieän ñoù ñaõ ñöôïc thay theá baèng nhöõng lyù thuyeát thích ñaùng hôn.M. OÂng noåi tieáng vì nhöõng khaùm phaù veà caûm öùng ñieän töø vaø nhöõng ñònh luaät cuûa hieän töôïng ñieän phaân. hoùa hoïc vaø vaät lyù hoïc töø thôøi cuûa hoï? Toâi hy voïng baïn cuõng nhaän ra raèng. Vaäy chuùng ta neân hay khoâng neân ñoïc nhöõng taùc phaåm cuûa Darwin.T. Chaúng haïn. OÂng cuõng trình baøy cho thaáy caûm öùng ñieän töø coù theå ñöôïc öùng duïng trong maùy phaùt ñieän vaø maùy bieán theá nhö theá naøo. OÂng bò xöû töû baèng maùy cheùm vì tham gia caùch maïng 1789. ñöôïc coi laø thuûy toå cuûa ngaønh y . (3) 34 . thaân meán. Lavoisier(1) vaø Faraday(2) vì nhöõng böôùc ñoät phaù to lôùn maø hoï ñaõ ñem laïi cho sinh hoïc. CN): Löông y danh tieáng nhaát thôøi coå Hy Laïp. ngay caû nhöõng khaùm phaù vaø lyù thuyeát cuûa caùc nhaø khoa hoïc môùi caùch ñaây moät theá kyû thoâi. Tuy nhieân. toâi chaéc laø baïn bieát. Nhöõng coâng trình chính cuûa oâng goàm: Khaùi Luaän veà Thuûy Thoå. Khi chuùng toâi tuyeån choïn nhöõng taùc phaåm vó ñaïi cuûa thôøi quaù khöù ñöa vaøo heä thoáng saùch caàn ñoïc cho ñoäc giaû ñang soáng trong thôøi ñaïi ngaøy nay. Chuùng chöùa ñöïng nhöõng quan saùt sai laïc vaø khoâng ñaày ñuû veà caùc söï kieän. (1) (2) Michael Faraday (1791 – 1867): nhaø Vaät lyù vaø Hoùa hoïc ngöôøi Anh. Khaùi luaän veà söï gaõy xöông vaø traät khôùp xöông… OÂng laø taùc giaû cuûa lôøi tuyeân theä cho sinh vieân y khoa (Hippocratic Oath). Hippocrates (460? – 377? tr. nhöõng moâ taû veà beänh taät trong caùc hoà sô beänh aùn cuûa Hippocrates(3) Antoine Laurent Lavoisier (1743 – 1794): Nhaø baùc hoïc danh tieáng cuûa nöôùc Phaùp veà ngaønh hoùa hoïc trong haäu baùn theá kyû 18. “Yeáu luaän veà Hoùa hoïc”).

Toaùn hoïc. trong haûi haønh. vaø vai troø cuûa lyù thuyeát hoaëc giaû thuyeát trong tö duy cuûa hoï. Ñònh luaät veà söùc ñaåy cuûa Archimedes(4) vaãn laø neàn taûng cho khoa tónh hoïc. Thuyeát Ñòa taâm veà vuõ truï cuûa oâng thònh haønh cho ñeán theá kyû 16. Lyù thuyeát loãi thôøi cuûa Ptolemy(5). Nhöng nhöõng taøi lieäu khoa hoïc quan troïng mang tôùi cho chuùng ta moät caùi gì khaùc hôn moät lòch söû khoa hoïc coù theå mang tôùi cho chuùng ta. Noù cho chuùng ta bieát moät caùch cuï theå vaø tröïc tieáp caùc nhaø khoa hoïc ñaõ ñaït ñeán tri thöùc nhö theá naøo. Chuùng ta nhaän bieát ñöôïc nhöõng quan saùt vaø thöïc nghieäm coù yù nghóa gì ñoái vôùi caùc nhaø khoa hoïc. Chuùng ta hieåu baèng caùch naøo hoï tìm ra caùc giaû thieát cuûa hoï. cho raèng traùi ñaát laø trung taâm vuõ truï. vaãn coù nhöõng lôïi ích cuûa noù – ví duï. Vieäc caùc tö töôûng khoa hoïc thôøi sô khai coøn thoâ thieån vaø ngaây thô. Taát caû nhöõng tröôùc taùc cuûa oâng ñöôïc taäp hôïp trong cuoán Almagest (Saùch Thieân vaên). Muïc ñích chính cuûa vieäc tuyeån löïa nhöõng coâng trình khoa hoïc quan troïng – coå ñaïi vaø hieän ñaïi – khoâng phaûi ñeå cung caáp thoâng tin khoa hoïc xaùc thöïc. (5)??? 35 . giaûi thích chuùng vaø ñi tôùi keát luaän.vaãn coøn nguyeân giaù trò trong y hoïc hieän ñaïi. khoâng aûnh höôûng gì tôùi söï höõu ích cuûa chuùng trong vieäc truyeàn ñaït cho chuùng ta nhöõng hieåu bieát veà neàn taûng (4) Ptolemy (100? – 170): nhaø Thieân vaên. khi so saùnh vôùi nhöõng khaùm phaù vaø nhöõng lyù thuyeát cuûa khoa hoïc hieän ñaïi. Baïn hoaøn toaøn ñuùng khi cho raèng moät boä söû xaùc thöïc veà khoa hoïc coù theå nhanh choùng thaâu toùm nhöõng giaù trò khaû thuû trong nhöõng cuoán saùch naøy. Nhöõng ñònh luaät veà cô hoïc cuûa Newton ngaøy nay vaãn coøn ñöôïc aùp duïng trong vieäc xaây döïng caàu coáng. Chuùng ta ñoïc ñöôïc nhöõng ñieàu maø chính caùc nhaø khoa hoïc phaûi noùi veà caùc phaùt minh cuûa hoï. Chuùng ta hoïc ñöôïc phöông phaùp tieáp caän vaán ñeà cuûa hoï nhö ñang taän maét thaáy tai nghe. Ñòa lyù hoïc ngöôøi Hy Laïp.

D. Nhöõng ngöôøi tuyeån löïa caùc taùc phaåm naøy cho ñoäc giaû thôøi nay tin chaéc raèng khoa hoïc. Noù ñoøi hoûi phaûi tham gia naêng ñoäng vaøo hoaït ñoäng thöïc söï cuûa trí tueä khoa hoïc maø khoâng cuoán saùch toùm löôïc vieát laïi naøo ñoøi hoûi ñöôïc. trieát hoïc laø ñeå ñaøo saâu vaø môû roäng trí thoâng minh vaø oùc töôûng töôïng cuûa chuùng ta. Nhöõng cuoán saùch coå ñieån vó ñaïi veà khoa hoïc cho chuùng ta söï hieåu bieát veà tö duy khoa hoïc tröïc tieáp töø nguoàn coäi vaø saâu roäng maø khoâng cuoán saùch naøo vieát veà chuùng coù theå thay theá. trau gioài trí tueä con ngöôøi. Moät ít ngöôøi hoùm hænh töøng nhaän xeùt raèng taát caû nhöõng gì ta hoïc ñöôïc töø lòch söû laø: ta khoâng hoïc ñöôïc gì töø lòch söû caûû. cuõng nhö trieát hoïc vaø vaên chöông. Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi khoâng chuyeân moân. chöù khoâng phaûi ñeå thaâu löôïm thoâng tin caäp nhaät. Nhaän ñònh naøy coù töø laâu tröôùc khi xuaát hieän phi thuyeàn Sputnik vaø khoâng lieân quan gì tôùi chieán tranh laïnh hoaëc nhöõng phöông thuoác ñôn giaûn veà giaùo duïc ñöôïc ñeà ra nhaèm gia taêng söï thaønh thaïo kyõ thuaät cuûa chuùng ta. Chuùng ta coù theå ruùt ra ñöôïc söï hieåu bieát hoaëc söï höôùng daãn naøo töø vieäc nghieân cöùu lòch söû? Caùc nhaø tö töôûng vó ñaïi coù phaùt hieän ra yù nghóa naøo trong gioøng chaûy cuûa nhöõng bieán coá lòch söû? Ñaâu laø nhöõng quan ñieåm cô baûn veà yù nghóa lòch söû? E. YÙ NGHÓA CUÛA LÒCH SÖÛ Thöa tieán só Adler. khoa hoïc. voán raéc roái phöùc taïp hôn. nhöõng vaán ñeà neàn taûng naøy toû ra saùng suûa trong caùc taùc phaåm caên baûn thôøi sô khai hôn laø trong caùc taùc phaåm vieát sau naøy. Sôû dó chuùng ta ñoïc nhöõng tuyeät taùc veà vaên chöông. 9. Boû queân caùc taùc phaåm kinh ñieån veà khoa hoïc trong baát cöù thö muïc naøo ñeàu laø ñoái xöû khoâng coâng baèng vôùi vaên hoùa Taây phöông.cuûa khoa hoïc vaø phöông phaùp khoa hoïc. 36 .

Chuùng ta tìm kieám nhieàu loaïi yù nghóa khaùc nhau trong vieäc nghieân cöùu lòch söû. Thucydides(1) keå laïi cuoäc chieán tranh maø chính oâng tröïc tieáp tham gia. Edward Gibbon (1737 – 1794): söû gia ngöôøi Anh. Polybius: söû gia La Maõ.E. Khoâng bò haïn ñònh vaøo thôøi ñieåm hieän taïi laø moät ñieàu toát. Hoï khoâng ñöa ra tröôùc chuùng ta moät môù söï kieän rieâng leû rôøi raïc. Herodotus tìm caùch ghi nhôù nhöõng chieán coâng veû vang. Publius Cornelius Tacitus: söû gia La Maõ (55 – 120). hoï ñaõ coá ñaët nhöõng taøi lieäu maø hoï thuaät laïi vaøo trong moät maãu hình coù yù nghóa. (3) (4) 37 . Gibbon(2) taùi hieän laïi söï suïp ñoå vaø suy taøn cuûa moät ñeá quoác coå ñaïi. Polybius(4) chæ ra söï xoay vaàn giöõa thaéng lôïi vaø thaûm hoïa laø moät lôøi caûnh baùo ñoái vôùi söï töï maõn. cuoäc soáng cuûa chuùng ta seõ trôû neân phong phuù nhôø coù ñöôïc moät caûm thöùc veà quaù khöù. laø coâng trình kinh ñieån veà thuaät cheùp söû ôû Anh. goác Hy Laïp (205 – 123 tr. Tacitus(3) muoán giöõ maõi nhöõng ñieån coá veà ñöùc haïnh vaø toäi loãi. chuùng ta tìm yù nghóa vaø giaù trò trong kieán thöùc lòch söû chæ ñeå hieåu bieát thoâi. CN). thaân meán. nhôø ñoù chuùng ta coù theå tìm thaáy moät soá yù nghóa treân bình dieän moâ taû lòch söû ñôn thuaàn. Nhieàu ngöôøi (1) (2) Thucydides: söû gia Hy Laïp (460-400 tr. Cuøng vôùi caùc söû gia xuaát saéc khaùc. caân nhaéc vaø saép xeáp caùc bieán coá quaù khöù theo moät traät töï nhaát ñònh. Tröôùc heát. Taùc phaåm chính cuûa oâng.D. The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (‘Lòch söû suy taøn vaø suïp ñoå cuûa Ñeá quoác La Maõ”. 1776 – 1788). thöïc duïng hôn. Coù ñöôïc moät böùc tranh quaù khöù xaùc thöïc vaø roõ raøng laøm thoûa maõn loøng khaùt khao cuûa chuùng ta veà tri thöùc khaùch quan vaø nhu caàu cuûa chuùng ta veà tình ñoaøn keát cuøng moái lieân heä vôùi caùc theá heä ñi tröôùc. Tuy nhieân caùc söû gia vaø ñoäc giaû cuûa hoï ñaõ ñi tìm trong lòch söû moät thöù yù nghóa khaùc. Hoï choïn loïc. Nieàm say meâ ghi cheùp vaø phuïc hoài quaù khöù laø nguoàn ñoäng löïc thuùc ñaåy caùc söû gia vó ñaïi laøm vieäc. CN).

. Vôùi giaûi ñaùp thöù nhaát. Ñaây laø khaùi nieäm veà lòch söû coù tính chaát Kinh Thaùnh. lòch söû khoâng ngöøng dòch chuyeån nhaém tôùi moät muïc tieâu hoaëc tôùi söï hoaøn thaønh. Vaãn coù moät loaïi yù nghóa khaùc ñöôïc tìm trong daïng thöùc caên baûn cuûa tieán trình lòch söû noùi chung. (5) (6) : . suy. Döôùi caùi nhìn cuûa oâng. dieät. Moät soá trieát gia hieän ñaïi veà lòch söû. Coù hai giaûi ñaùp khaùc nhau ñoái vôùi söï truy tìm yù nghóa lòch söû theo kieåu naøy. hoaëc Cô Ñoác giaùo. xem nhö moät yeáu toá cô baûn trong lyù thuyeát cuûa hoï.coøn ñi tìm söï khai môû ñaïo ñöùc töø lòch söû vaø cho bieát ñaõ thaâu nhaän ñöôïc nhöõng baøi hoïc ñaïo ñöùc töø caâu chuyeän bieân nieân cuûa quaù khöù. Nhöõng truyeän tieåu söû noåi tieáng cuûa Plutarch(5) veà caùc nhaân vaät Hy Laïp vaø La Maõ thuoäc veà loaïi khai môû ñaïo ñöùc töø lòch söû noùi treân. Vôùi giaûi ñaùp thöù hai. 38 . nhaém tôùi Nöôùc Chuùa ôû cuoái haïn kyø vaø vöôït ngoaøi lòch söû. nhö Vico.Giovani Battista Vico (1668 –1744): trieát gia. chöù khoâng xoay voøng. vaø roài chu kyø naøy seõ baét ñaàu laïi luoân maõi. Taùc phaåm vó ñaïi: A Study of History. tröôûng. Caùc quoác gia vaø caùc xaõ hoäi bieán ñoäng qua boán giai ñoaïn sinh. Daïng thöùc cuûa söï bieán ñoäng lòch söû laø dieãn tieán thaúng. lòch söû dòch chuyeån theo nhöõng chu kyø laëp ñi laëp laïi. lòch söû loaøi ngöôøi dieãn tieán. Khaûo Luaän veà Lòch Söû (12 cuoán) [1934-1961] khaûo saùt 21 lòch söû neàn vaên minh treân theá giôùi. Caùc söû gia coå ñaïi tin chaéc raèng chuùng ta coù theå coù nhöõng lôïi ích thieát thöïc töø vieäc nghieân cöùu lòch söû bôûi vì lòch söû töï noù taùi dieãn.120) . Spengler vaø Toynbee(6). Caùi nhìn theo chu kyø naøy chi phoái maïnh meõ tö töôûng La Maõ vaø Hy Laïp coå ñaïi veà lòch söû.Oswald Spengler (1880 – 1936): trieát gia Ñöùc . nhaø luaät hoïc YÙ. vaø noù ñöôïc Saint Augustine ñeà xuaát laàn ñaàu tieân moät caùch maïch laïc trong taùc phaåm Nöôùc Chuùa. döôùi söï daãn ñöôøng cuûa Thöôïng ñeá chí toân.Arnold Joseph Toynbee (1889 –1975): söû gia Anh. Plutarch: trieát gia kieâm nhaø vieát tieåu söû ngöôøi Hy Laïp (46 . ñaõ khoâi phuïc yù nieäm coå ñaïi naøy.

Giöõa thôøi hieän ñaïi. Trieát gia Ñöùc Hegel(7) nhìn thaáy lòch söû nhö ñang töøng böôùc. vaø nhöõng cuoäc caùch maïng ñaãm maùu. maø ñieàu ñoù chæ coù theå coù ñöôïc qua moät loaït nhöõng cuoäc ñaáu tranh giai caáp. heát kyû nguyeân naøy tôùi kyû nguyeân khaùc. Ñoà ñeä cuûa oâng laø Karl Marx(8) nhìn thaáy muïc tieâu vaø choã keát thuùc cuûa lòch söû loaøi ngöôøi trong moät xaõ hoäi phi giai caáp. Caùc taùc phaåm cuûa oâng. Nhöõng gì chuùng ta nghó veà lòch söû tuøy thuoäc vaøo quan ñieåm cô baûn cuûa chuùng ta veà baûn chaát vaø soá phaän con ngöôøi. Caùc taùc phaåm chính cuûa oâng goàm coù: The Phenomenology of Mind (“Hieän töôïng luaän veà tinh thaàn” . nhöõng cuoäc chieán tranh ñeá quoác. vaø leân tôùi toät ñænh trong theá giôùi Cô Ñoác giaùo-Ñöùc thôøi oâng ñang soáng. laø neàn taûng cuûa Chuû nghóa coäng saûn.1817). trieát hoïc Bieän chöùng duy taâm cuûa oâng ñaõ taïo ra moät aûnh höôûng to lôùn treân tö töôûng AÂu chaâu theá kyû 19. nhöõng nguyeân lyù ñang taùc ñoäng leân theá giôùi con ngöôøi noùi chung. The Philosophy of Right (“Trieát hoïc veà quyeàn lôïi” .Moät soá caùc hoäi ñoaøn vaø nhaø laõnh ñaïo toân giaùo ñaõ dieãn giaûi Kinh Thaùnh nhö ñeå noùi raèng sôùm hay muoän gì Nöôùc Chuùa cuõng seõ ñeán treân theá gian naøy.1894).1867. (7) Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770 – 1831): trieát gia Ñöùc. tuøy thuoäc vaøo khaùi nieäm cuûa chuùng ta veà moái lieân heä giöõa con ngöôøi vaø Thöôïng Ñeá. ñaëc bieät laø Communist Manifesto (“Tuyeân ngoân coäng saûn” .1807).1821)… Karl Marx (1818 – 1883): trieát gia Ñöùc. tieán ñaït cho ñöôïc muïc tieâu sau cuøng cuûa noù. bình ñaúng vaø töï do hoaøn toaøn. Encyclopedia of the Philosophical Sciences in Outline (“Baùch khoa toaøn thö caùc khoa hoïc trieát hoïc” .1885. (8) 39 . caùi nhìn toân giaùo naøy ñaõ ñöôïc chuyeån dòch thaønh nhöõng caùch noùi theá tuïc. Haàu heát caùc söû gia vaø trieát gia chuyeân nghieäp ñeàu ñoàng yù raèng yù nghóa cuûa lòch söû khoâng theå ñöôïc khaùm phaù ñaày ñuû trong töï thaân lòch söû – trong vieäc ghi cheùp khaùch quan nhöõng bieán coá quaù khöù.1848) vaø Das Kapital (“Tö Baûn luaän” .

40 .

Phaàn II NHÖÕNG CAÂU HOÛI VEÀ CHÍNH TRÒ: CON NGÖÔØI VAØ QUOÁC GIA 41 .

ngöôïc laïi. thaân meán. Khi naûy sinh xung ñoät giöõa caù nhaân vaø quoác gia. hoaëc nhö caùc baùnh raêng vaø con oác laø nhöõng boä phaän cuûa moät coã maùy. hoaëc chuyeân chính. A. Nhöng ngöôøi ta cuõng khuyeân chuùng toâi haõy phaùt trieån mình nhö nhöõng caù nhaân. muoán quoác gia naém quyeàn chæ ñaïo moïi hoaït ñoäng cuûa 42 . boài döôõng nhöõng phaåm chaát rieâng cuûa mình. Chuû nghóa taäp theå. vaø ñaåy maïnh an sinh caù nhaân. vaø haõy coáng hieán söùc mình cho lôïi ích coäng ñoàng.B. cuõng nhö tay chaân vaø caùc cô quan phuû taïng laø thaønh phaàn cuûa moät cô theå.10. Quoác gia chæ laø moät coâng cuï phuïc vuï cho lôïi ích caù nhaân. chaúng khaùc gì caùc cô quan cuûa cô theå hay caùc boä phaän cuûa maùy moùc. CAÙ NHAÂN VAØ COÄNG ÑOÀNG Thöa tieán só Adler. Theo quan ñieåm caù nhaân thì söï thoûa maõn cho caù nhaân phaûi ôû haøng ñaàu. Caùc boä phaän hoaït ñoäng vì lôïi ích cuûa toaøn theå. lôïi ích cuûa quoác gia phaûi luoân ñöôïc öu tieân hôn lôïi ích cuûa caù nhaân.B. Chuùng toâi ñöôïc daïy baûo phaûi coù tinh thaàn coäng ñoàng. Hai quan ñieåm ñoái cöïc naøy ñaõ thoáng trò cuoäc tranh luaän veà moái quan heä giöõa caù nhaân vaø quoác gia – chuû nghóa taäp theå vaø chuû nghóa caù nhaân. haõy laø coâng daân toát. Caùc caù nhaân khoâng coøn coù yù chí rieâng nöõa. Boä ôû ñaây khoâng coù moät xung ñoät giöõa lôïi ích coäng ñoàng vaø lôïi ích caù nhaân sao? Caùi naøo phaûi ñöôïc öu tieân – caù nhaân hay quoác gia? A. Theo quan ñieåm taäp theå chuû nghóa. Quan ñieåm caù nhaân chuû nghóa seõ haïn cheá quoác gia vaøo moät khuoân khoå raát nhoû heïp – caøng ít nhaø nöôùc caøng toát. moïi caù nhaân laø thaønh vieân cuûa quoác gia.

cuøng nhöõng luaät leä. Caû ba quan ñieåm treân ñeàu neâu leân moät caâu hoûi caên baûn veà baûn chaát cuûa con ngöôøi. ngöôïc vôùi kieåu toå chöùc coù tính cöôõng baùch cuûa nhaø nöôùc chính trò. Moät lyù thuyeát thöù ba cho raèng caû quan ñieåm caù nhaân laãn taäp theå ñaõ döïng leân söï ñoái khaùng khoâng coù thaät giöõa lôïi ích caù nhaân vaø lôïi ích quoác gia. cuûa toaøn nhaân loaïi. “Ngöôøi ta seõ hoaøn thieän mình trong theá coâ laäp hay trong coäng ñoàng?” Moät soá nhaø tö töôûng cho raèng söï hoaøn thieän baûn thaân naèm trong söï toàn taïi cuûa caù nhaân nhö moät boä phaän cuûa moät toång theå. khoûi ñaïi chuùng. Moät quoác gia oån coá vaø coù traät töï moät caùch coâng baèng seõ ñoùng goùp vaøo haïnh phuùc cuûa caù nhaân trong quoác gia ñoù. ñoù laø haïnh phuùc. Moät soá khaùc cho raèng caù nhaân phaûi naâng mình leân khoûi ñaùm ñoâng. Vaø moät caù nhaân coù löông tri vaø tinh thaàn coâng daân cuõng ñoùng goùp vaøo haïnh phuùc cuûa ngöôøi khaùc baèng caùch chu toaøn caùc boån phaän coâng daân cuûa mình. Nhöõng ngöôøi theo quan ñieåm trung dung naøy khaúng ñònh raèng nhaø nöôùc khoâng chæ phuïc vuï cho caùc muïc tieâu chính trò – hoøa bình. 43 . Nhöng chuû nghóa naøy khoâng cho raèng nhaø nöôùc. Nhöõng ngöôøi voâ chính phuû veà trieát hoïc mong muoán coù ñöôïc moät xaõ hoäi cuûa nhöõng lieân keát töï nguyeän vaø ñoàng thuaän trong ñoù con ngöôøi tröïc tieáp tham döï vaøo moïi vieäc. töùc laø. laø phöông caùch ñeå ñaït ñöôïc muïc tieâu naøy. toøa aùn vaø caûnh saùt cuûa noù. traät töï. chuûng toäc. Chuû nghóa voâ chính phuû chaúng haïn. Ba quan ñieåm treân cuõng ñaët vaán ñeà laø. chuû tröông con ngöôøi neân hôïp taùc vôùi nhau ñeå ñaït tôùi lôïi ích chung laãn rieâng. nhaø nöôùc laø Thöôïng Ñeá treân maët ñaát naøy. quan chöùc. coäng ñoàng con ngöôøi phaûi coù hình thöùc naøo ñeå giuùp con ngöôøi soáng haïnh phuùc.con ngöôøi. nhaø nöôùc laø moät anh caûnh saùt giao thoâng hay nhaân vieân thu thueá. luaät phaùp – maø coøn phuïc vuï muïc tieâu cao nhaát cuûa con ngöôøi. vôùi chuû nghóa taäp theå. Vôùi chuû nghóa caù nhaân. Laïi cuõng coù trieát gia chuû tröông raèng con ngöôøi chæ trôû thaønh moät caù theå trong moät coäng ñoàng goàm nhöõng ñoàng loaïi cuûa mình.

K. Söï khaùc bieät caên baûn giöõa ñòa vò coâng daân 44 . 11. nhöõng quyeàn lôïi vaø nghóa vuï coâng daân? K. Hoï so saùnh ñòa vò cuûa mình vôùi thaân phaän cuûa ngöôøi Ai Caäp vaø Ba Tö laùng gieàng. Noù raát môùi meû khi ra ñôøi ôû Hy Laïp coå. nhöng chuyeän ñoù khoâng phaûi luùc naøo cuõng vaäy. Ngaøy nay ôû phöông Taây chuùng ta thöôøng xem nhöõng quyeàn coâng daân laø ñieàu ñöông nhieân. Con ngöôøi treân khaép theá giôùi ngaøy nay ñang lôùn tieáng ñoøi hoûi nhöõng quyeàn coâng daân – baàu cöû vaø töï cai trò. Ngöôøi Hy Laïp coå ñaïi töï haøo hoï laø nhöõng coâng daân töï do vaø bình quyeàn.A. Hoï nghó raèng nhöõng lieân keát töï nguyeän maø nhoùm voâ chính phuû xem laø maãu möïc chæ laø saûn phaåm cuûa giai ñoaïn phaùt trieån sô kyø cuûa nhaân loaïi. Ñòa vò coâng daân laø moät yù töôûng caùch maïng. Nhöõng quan nieäm cuûa chính chuùng ta veà töï do vaø bình ñaúng chính trò vaãn gaén lieàn vôùi yù töôûng tieán boä naøy.A. voán laø thaàn daân cuûa nhöõng vò vua chuyeân cheá tuyeät ñoái. Phaûi chaêng ñaây laø moät yù töôûng hieän ñaïi. vaø vaãn coøn môùi meû ôû nhieàu nôi treân theá giôùi ngaøy nay. thaân meán.Tuy nhieân. nhöõng trieát lyù chính trò chuû yeáu cuûa phöông Taây laïi chuû tröông raèng quoác gia laø moät hình thöùc ñuùng ñaén cuûa coäng ñoàng con ngöôøi. con ngöôøi vaø xaõ hoäi cöù maõi laø nhö vaäy. Haàu heát nhöõng nhaø tö töôûng chính trò ngaøy nay cho raèng söï töï quaûn troïn veïn maø nhöõng ngöôøi voâ chính phuû tìm kieám laø ñieàu baát khaû thi. VAI TROØ CUÛA COÂNG DAÂN Thöa tieán só Adler. hay noù ñi lui veà thôøi coå xöa? Nhöõng nhaø tö töôûng lôùn cuûa chuùng ta noùi vôùi chuùng ta nhöõng gì veà vai troø coâng daân.

Dó nhieân. khoâng phaûi taát caû nhöõng ai soáng döôùi moät chính quyeàn hieán ñònh ñeàu laø nhöõng coâng daân troïn veïn. chæ rieâng ngöôøi caàm quyeàn haønh xöû quyeàn löïc chính trò. cuûa quoác gia ñoù. Daân chuùng laø thaàn daân cuûa oâng ta vaø phaûi tuaân leänh oâng ta. Hoï coù tieáng noùi trong vieäc laøm ra luaät phaùp vaø löïa choïn ngöôøi cai trò. Moät quoác gia phaùp trò laø moät coäng ñoàng goàm nhöõng coâng daân bình quyeàn. nhö moät baïo chuùa. nhöõng ngöôøi ngoaïi quoác. chöù khoâng phaûi coâng daân. hoaëc cai trò vì quyeàn lôïi rieâng tö cuûa oâng ta. nhö moät nhaø chuyeân cheá nhaân töø. vaø hoï cuõng coù quyeàn ñöôïc giöõ caùc chöùc vuï. vì Aristotle khoâng chuû tröông raèng ngöôøi vôï phaûi cai quaûn ngöôøi choàng. Trong moät chính quyeàn hieán ñònh. ngöôøi caàm quyeàn seõ cai trò theo luaät caên baûn hay taäp tuïc. Nguyeân thuû quoác gia chæ laø ngöôøi ñi ñaàu trong soá nhöõng con ngöôøi bình quyeàn ñoù. Nhöng caùch so saùnh ñôn giaûn cuûa oâng laøm saùng toû ñòa vò vaø töï do cuûa ngöôøi coâng daân so vôùi thaàn daân. Aristotle so saùnh cheá ñoä ñoäc taøi vôùi söï cai trò cuûa moät chuû noâ ñoái vôùi noâ leä. roài cheá ñoä chuyeân cheá nhaân töø vôùi söï cai trò cuûa cha ñoái vôùi caùc con. ñoaïn so saùnh thöù ba thì khoâng hoaøn chænh. vò thaønh nieân vaø ngöôøi bò keát aùn khoâng coù ñöôïc nhöõng quyeàn naøy. thieåu naêng thaàn kinh. Phong traøo ñoøi quyeàn coâng daân ñaày ñuû cho moïi ngöôøi baûn ñòa vaø 45 . Nhöõng ngöôøi ñoù chæ laø nhöõng cö daân. Dó nhieân.vaø thaân phaän thaàn daân ñöôïc gaén lieàn vôùi söï phaân bieät giöõa chính quyeàn chuyeân cheá vaø chính quyeàn hieán ñònh. Ñieàu naøy nhaát thieát phaûi theá cho duø oâng ta cai trò vì lôïi ích cuûa hoï. Trong moät chính quyeàn chuyeân cheá. vôùi ñaày ñuû quyeàn baàu cöû vaø giöõ chöùc vuï. Vaø nhieàu quoác gia ñaõ khöôùc töø quyeàn coâng daân ñaày ñuû cho noâ leä. phuï nöõ vaø giai caáp lao ñoäng. Daân chuùng laø nhöõng ngöôøi bình ñaúng vôùi oâng ta. Ngay caû vôùi cheá ñoä phoå thoâng ñaàu phieáu. vaø chính quyeàn hieán ñònh vôùi söï cai quaûn cuûa choàng ñoái vôùi vôï.

caû trong vaø ngoaøi nhaø tröôøng. phaûi baûo ñaûm raèng khoâng moät ai bò töôùc maát ñòa vò coâng daân chæ vì lyù do giôùi tính. Töø ñoù. Nhöõng ngöôøi nhö John Stuart Mill(1) caûm thaáy raèng coù ñieàu gì phaûn ñaïo ñöùc khi ñoái xöû vôùi baát kyø con ngöôøi naøo nhö moät “keû maït haïng veà chính trò.vaø ñöôïc höôùng daãn bôûi nhöõng con ngöôøi coù kieán thöùc laønh maïnh vaø am hieåu veà caùc söï vuï coâng. John Stuart Mill (1806 – 1873): trieát gia vaø kinh teá gia ngöôøi Anh. Töï do thoâng qua quyeàn töï trò ñoøi hoûi phaåm chaát ñaïo ñöùc vaø trí tueä pheâ phaùn. caùc trieát gia qua nhieàu thôøi kyø ñaõ tranh luaän veà caùc phaåm chaát cuûa moät coâng daân toát vaø caùc phaåm chaát ñoù phaûi thaám nhuaàn theá naøo.nhaäp tòch ñuû tuoåi thaønh nieân. Gia ñình. Töø ñoù anh ta phaûi coù ñöôïc söï chöøng möïc vaø coâng baèng cuûa moät ngöôøi cai trò cuõng nhö ngöôøi chòu cai trò. Caùc coâng daân coù caùc quyeàn lôïi cuõng nhö nghóa vuï. ngöôøi ñeà xöôùng chính yeáu cuûa thuyeát vò lôïi. Mill chuû tröông moät “tröôøng hoïc cuûa tinh thaàn coäâng ñoàng”. 1843) vaø On Liberty (“Veà Töï do”. vôùi nhöõng nguyeân lyù bình ñaúng vaø töï do chính trò. 1859). Giaùo hoäi vaø caùc ñònh cheá xaõ hoäi khaùc goùp phaàn phaùt huy caùc phaåm chaát ñaïo ñöùc. Aristotle noùi raèng moät coâng daân toát phaûi coù khaû naêng cai trò cuõng nhö chòu cai trò nhö moät ngöôøi töï do. (1) 46 . ñieàu naøy coù ñöôïc nhôø khoâng khí cuûa moät neàn daân chuû voán khieán caù nhaân quan taâm ñeán lôïi ích cuûa toaøn coäng ñoàng – chöù khoâng phaûi nhöõng quyeàn lôïi rieâng cuûa anh ta . Söï phaùt trieån caùc phaåm chaát trí tueä laø nhieäm vuï cuûa neàn giaùo duïc khai phoùng.” Hoï cho raèng chính quyeàn hieán ñònh. Caùc taùc phaåm quan troïng nhaát cuûa oâng goàm A System of Logic (“Heä thoáng Loâ-gic”. Hoï phaûi coù khaû naêng haønh xöû quyeàn töï do cuûa mình moät caùch ñuùng ñaén. giai caáp hoaëc maøu da. coù thaàn kinh laønh maïnh vaø tuaân thuû phaùp luaät chæ xaûy ra trong moät traêm naêm qua. Theo quan ñieåm cuûa oâng ta. Hoï coi ñòa vò coâng daân nhö laø moät quyeàn caên baûn cuûa con ngöôøi.

C. Chuùng ta coù hình thöùc chính quyeàn daân chuû hay coâng hoøa? Chính xaùc thì söï khaùc bieät giöõa hai hình thöùc naøy laø gì? N. COÄNG HOØA VAØ DAÂN CHUÛ Thöa tieán só Adler. nhöng nhöõng coâng daân ñoù chæ laø moät thieåu soá öu tuù döïa treân tieâu chuaån doøng doõi hoaëc taøi saûn. (1) (2) Aldolf Hitler (1889 – 1945): nhaø ñoäc taøi Ñöùc. Ñoù laø nhöõng hình thöùc chính quyeàn hieán ñònh trong ñoù nhöõng ngöôøi caàm quyeàn laø do caùc coâng daân choïn ra. Nhöõng neàn coäng hoøa ñoù ñöôïc goïi laø cheá ñoä quùi toäc hoaëc cheá ñoä quaû ñaàu. Caùc neàn coäng hoøa cuõng khaùc bieät nhau. Kieåu “Ta laø quoác gia” cuûa Louis XIV(1) hay “Ta laø luaät phaùp” cuûa Adolf Hitler(2) laø caùch dieãn ñaït tieâu bieåu cho caùc chính quyeàn khoâng do hieán ñònh. N. Ñaõ coù nhöõng neàn coäng hoøa do nhöõng ngöôøi giaøu coù hoaëc doøng doõi thöôïng löu cai trò.C. Ñaàu tieân chuùng ta haõy laøm roõ ñieàu chuùng ta muoán noùi khi baøn veà hình thöùc daân chuû vaø coäng hoøa cuûa chính quyeàn. thaân meán. Louis XIV (Louis Le Grand Monarque) (1638 – 1715): vua nöôùc Phaùp töø 1643 ñeán 1715. Moät neàn coäng hoøa ñôn giaûn laø kieåu chính quyeàn hieán ñònh trong ñoù nhöõng ngöôøi naém quyeàn laø do caùc coâng daân choïn löïa. 47 .12. Chuùng toàn taïi ôû Hy Laïp coå. Ñoù laø moät chính quyeàn cuûa luaät phaùp hôn laø moät chính quyeàn cuûa nhöõng con ngöôøi cuï theå naøo ñoù. ôû YÙ thôøi Phuïc höng vaø ôû Anh theá kyû 18. Moät chính quyeàn hieán ñònh laø moät chính quyeàn maø trong ñoù toå chöùc caên baûn vaø caùc boä phaän cuûa noù ñöôïc luaät phaùp xaùc laäp.

Cuoäc ñaáu tranh cuûa ngöôøi da ñen ñeå giaønh quyeàn baàu cöû vaãn coøn dieãn ra ôû moät soá tieåu bang mieàn Nam. ñænh cao cuûa neàn daân chuû Hy Laïp. laø moät chính quyeàn coäng hoøa. töø “soá ñoâng” laïi coù nhieàu yù nghóa thay ñoåi qua caùc thôøi kyø. hoï muoán noùi ñeán moät neàn daân chuû ñaïi dieän. ÔÛ Athens thôøi Pericles.000 ngöôøi ñöôïc coi laø coâng daân. Hoï muoán cô cheá naøy hôn laø kieåu coâng daân tröïc tieáp haønh ñoäng cuøng cai trò nhö trong nhöõng neàn daân chuû ôû Hy Laïp coå. Neàn daân chuû ñaïi dieän. nöôùc Myõ trong thôøi kyø ñaàu cuõng giôùi haïn quyeàn baàu cöû cho rieâng nhöõng ngöôøi töï do thoâi (töùc laø ngöôøi da traéng). nhö chuùng ta coù ôû Myõ hieän nay. trong ñoù daân chuùng trao quyeàn laäp phaùp vaø haønh phaùp cho nhöõng ngöôøi maø hoï baàu choïn. Ngaøy nay söï phaân bieät naøy cuõng coå loã roài. ÔÛ Hy Laïp coå.000 ngöôøi thì coù chöa tôùi 30. thöïc tình.Daân chuû cuõng laø hình thöùc chính quyeàn hieán ñònh hoaëc coäng hoøa nhö vaäy nhöng nhöõng ngöôøi naém quyeàn laø do moät soá ñoâng. nôi phaùt nguyeân thuaät ngöõ “neàn daân chuû”. thay vì moät thieåu soá. choïn ra. Alexander Hamilton vaø nhöõng ngöôøi khaùc baûo veä Hieán phaùp Myõ ñaõ choïn “chính quyeàn nhaân daân” hôn laø cheá ñoä quaân chuû. Ngay trong moâ hình coäng hoøa. toâi ñaõ laáy nhoùm töø naøy trong The Federalist (“Hoà sô Lieân bang”). 48 . Baây giôø. trong daân soá 120. Ñaõ coù moät thôøi caùch ñaây khoâng laâu taïi Myõ khi phuï nöõ khoâng ñöôïc quyeàn baàu cöû. Nhöng khi noùi ñeán neàn coäng hoøa. Moät söï laãn loän naøo ñoù ñaõ naûy sinh töø söï kieän raèng Hamilton cuøng nhöõng nhaø laäp quoác khaùc cuûa Myõ ñaõ noùi raèng hoï uûng hoä moät neàn coäng hoøa hôn moät neàn daân chuû. quí toäc hay quaû ñaàu. vaø ôû nhieàu bang ngöôøi ta phaûi ñaït nhöõng ñieàu kieän veà taøi saûn thì môùi coù quyeàn baàu cöû. Nhöng nguyeân taéc veà neàn cai trò bôûi “moät boä phaän lôùn daân chuùng” ñaõ coù maët ngay töø buoåi ñaàu aáy. caùc noâ leä vaø ngöôøi nöôùc ngoaøi khoâng ñöôïc quyeàn baàu cöû. vì caùc neàn daân chuû hieán ñònh haàu nhö luoân vaän haønh thoâng qua caùc ñaïi bieåu cuûa daân chuùng.

hoaëc daân chuû giaû hieäu ñeàu khoâng ñaït ñöôïc. toâi ñònh nghóa töï do chính trò laø moät quyeàn töï do maø chính quyeàn hieán ñònh daønh cho ngöôøi daân. Trong boä saùch ñoù. GIÔÙI LAÕNH ÑAÏO CHÍNH TRÒ Thöa tieán só Adler. Toâi nghó ñieàu naøy quan troïng ñeán noãi toâi daønh caû moät phaàn trong taäp thöù nhaát cuûa boä The Idea of Freedom (“YÙ nieäm Töï do”) ñeå baøn veà noù.Quyeàn baàu cöû ngaøy nay ñaõ ñöôïc baûo ñaûm cho moïi coâng daân thaønh nieân coù thaàn kinh laønh maïnh. Ñaây laø nguoàn coäi cuûa ñieàu toâi goïi laø “töï do chính trò”. Phoå thoâng ñaàu phieáu laø ñieàu khaùc bieät caên baûn giöõa neàn daân chuû Myõ vôùi neàn daân chuû ôû Hy Laïp coå hoaëc nöôùc Myõ buoåi ñaàu laäp quoác. Vaø kinh nghieäm cuûa 49 . 13. caùc phaåm chaát cuûa giôùi laõnh ñaïo laø gì. Ñòa vò coâng daân ñöôïc daønh cho baát kyø ai ra ñôøi taïi Myõ hoaëc ñaõ nhaäp tòch ñuùng thuû tuïc. Ñieàu coát yeáu ñoái vôùi töï do chính trò laø ôû choã yù chí cuûa caù nhaân coâng daân thöïc söï quyeát ñònh yù chí cuûa chính quyeàn. ñoäc taøi. Theo toâi thaáy. Ñoù laø ñieàu maø caùc cheá ñoä chuyeân cheá. taøi saûn hay tín ngöôõng. Moät khaùc bieät nöõa giöõa neàn daân chuû Hy Laïp coå vaø neàn daân chuû Myõ laø ôû choã ngöôøi Myõ trao caùc quyeàn chính trò cho nhöõng ngöôøi naém quyeàn thay vì tröïc tieáp cai trò thoâng qua nhöõng ñaïi hoäi ñoàng nhaân daân. ñieàu coát tuûy cuûa neàn daân chuû laø phoå thoâng ñaàu phieáu maø khoâng bò nhöõng haïn cheá ñoäc ñoaùn döïa treân doøng doõi. toâi khoâng heà ñöôïc nghe noùi ñieàu gì roõ raøng vaø döùt khoaùt veà vieäc moät nhaø laõnh ñaïo phaûi ra sao. Quyeàn töï do ñoù naèm trong quyeàn baàu cöû. vaø quyeàn ñoù chæ naèm trong tay nhöõng ngöôøi ñaõ hoaøn toaøn tröôûng thaønh vaø laø thaønh vieân tích cöïc cuûa moät coäng ñoàng bieát töï trò. Toâi ñaõ nghe noùi nhieàu veà taàm quan troïng vaø phaåm chaát cuûa giôùi laõnh ñaïo töø khi toâi coøn beù. Tuy nhieân.

Thöù ba.W. trong ñoù ngöôøi laõnh ñaïo ñöôïc choïn khoâng phaûi vì söï xuaát chuùng ñaëc bieät maø chæ ñeå laøm ñaàu taøu “ñöùng muõi chòu saøo” cho caû nhoùm hay taäp theå. Quan nieäm veà giaùo vieân nhö moät ngöôøi höôùng daãn treân con ñöôøng tôùi hoïc vaán (xem Caâu hoûi 45) laø thí duï tieâu bieåu. “daãn ñaïo” nghóa laø böôùc ra ôû phía tröôùc theo nghóa ñen. nhö khi chuùng ta noùi tôùi chieác xe daãn ñaàu trong moät ñoaøn dieãn haønh. Thöù nhì. trong quaân ñoäi vaø trong vai troø coâng daân cuûa coäng ñoàng ñaõ cho toâi moät khaùi nieäm hôi loän xoän vaø boâi baùc veà giôùi laõnh ñaïo. Moät soá toå chöùc toân giaùo goïi ngöôøi ñöùng ñaàu cuûa mình laø “nhaø laõnh ñaïo tinh thaàn”. nhö khi ta noùi veà moät höôùng daãn vieân coù tay ngheà daãn caû nhoùm tôùi nôi ñaõ ñònh. Thöù nhaát. Loaïi thöù ba laø loaïi chuùng ta tìm kieám trong coäng ñoàng chính 50 . C. Chuùng ta coù theå coù ñöôïc khaùi nieäm naøo ñoù veà baûn chaát cuûa giôùi laõnh ñaïo vaø caùc phaåm chaát maø chuùng ta muoán thaáy ôû moät laõnh tuï (leader) baèng caùch chuù yù tôùi nhöõng yù nghóa khaùc nhau maø ñoäng töø “daãn ñaïo” (lead) gôïi leân trong ñaàu oùc cuûa chuùng ta. Loaïi laõnh ñaïo thöù nhaát thöôøng thaáy trong caùc toå chöùc coäng ñoàng cuûa chuùng ta. thaân meán. Caùi gì khieán moät con ngöôøi thaønh laõnh tuï? OÂng ta phaûi coù nhöõng phaåm chaát gì? Lieäu chuùng ta coù ñöôïc giôùi laõnh ñaïo chính trò toát trong moät chính quyeàn daân chuû khoâng? C.T.toâi trong caùc caâu laïc boä xaõ hoäi.T. “daãn ñaïo” muoán noùi tôùi moät haønh ñoäng khoân kheùo cuûa con ngöôøi. Loaïi thöù hai thöôøng thaáy trong caùc ñònh cheá giaùo duïc vaø toân giaùo. Vò trí laõnh ñaïo raát yeáu theá naøy thöôøng ñöôïc xoay voøng trong caùc thaønh vieân cuûa taäp theå. “daãn ñaïo” nghóa laø coù thaåm quyeàn chæ huy hay höôùng daãn ngöôøi khaùc.W.

51 . Nhöng caùc laõnh tuï ôû beân treân luaät phaùp vaø cö xöû tuøy thích ñaõ laïm duïng nguyeân lyù naøy. söï khoân ngoan vaø kinh nghieäm ñoøi hoûi ñoái vôùi giôùi laõnh ñaïo thöôøng ñöôïc coi laø naèm ôû nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi trong coäng ñoàng. Caùc trieát gia chính trò keå töø Aristotle ñaõ yù thöùc raèng söï laõnh ñaïo bôûi nhöõng ngöôøi gioûi nhaát phaûi ñöôïc giôùi haïn baèng nhöõng bieän phaùp phoøng ngöøa döïa vaøo hieán phaùp nhaèm ngaên khoâng ñeå söï laõnh ñaïo naøy bieán chaát thaønh neàn ñoäc taøi chuyeân cheá. Moät söï xuaát chuùng naøo ñoù trong trí tueä vaø tính caùch laø ñieàu thöôøng ñöôïc tìm kieám ôû nhöõng con ngöôøi seõ laõnh ñaïo coäng ñoàng. keát hôïp moïi phaåm chaát ñaïo ñöùc cuõng nhö trí tueä. Lieäu nhöõng ñaïi bieåu cuûa daân chuùng seõ chæ laø coâng boäc luoân tuaân theo yù chí cuûa cöû tri ñaõ baàu cho mình. hay (1) Benito Mussolini (1883 – 1945): nhaø ñoäc taøi YÙ phaùt xít. Taùc phaåm cuûa Mussolini(1) vaø Hitler coù ñaày raãy lôøi ca ngôïi daønh cho “nguyeân lyù laõnh ñaïo” vaø hoï thaäm chí coøn töï xöng mình laø “laõnh tuï”. Chæ vôùi chính quyeàn hieán ñònh. trong ñoù nhaø laõnh ñaïo laø ngöôøi ñi ñaàu trong nhöõng ngöôøi bình quyeàn. Trong nhöõng hình thaùi ban sô cuûa xaõ hoäi. vaø sôû höõu söï khoân ngoan thöïc tieãn cuõng nhö trieát lyù. Kinh nghieäm cuûa chuùng ta veà caùc cheá ñoä ñoäc taøi trong theá kyû naøy ñaõ khieán chuùng ta e ngaïi veà nhöõng nhaø laõnh ñaïo töï chæ ñònh.trò. Moät vaán ñeà ñaëc bieät xaûy ra vôùi hình thöùc chính quyeàn ñaïi dieän trong neàn daân chuû hieän ñaïi. Baïn coù theå nhôù laïi Plato muoán nhaø laõnh ñaïo cuûa neàn coäng hoøa lyù töôûng cuûa oâng ta phaûi laø moät nhaø vuatrieát gia. thì töï do môùi ñöôïc baûo veä.laø moät yeáu toá trong haàu heát nhöõng lyù thuyeát chính trò thôøi coå. Ñoù ñaõ laø moät ñeà taøi tranh luaän trong nhieàu taùc phaåm lôùn haøng ngaøn naêm qua. Giôùi laõnh ñaïo lyù töôûng theo cheá ñoä quí toäc – raèng ngöôøi hoaëc nhöõng ngöôøi gioûi nhaát phaûi cai trò.

oâng ta phaûi coù khaû naêng khôi daäy söï tin töôûng vaø tin caäy. OÂng ta phaûi coù oùc phaùn ñoaùn thöïc teá saùng suoát vaø coù moïi khaû naêng cuõng nhö kieán thöùc caàn coù cho moät nhieäm vuï cuï theå naøo ñoù. hay theo ñuoâi. Caùc phaåm chaát maø ta tìm kieám ôû moät laõnh tuï chính trò ngaøy nay cuõng raát gioáng nhö ngaøy xöa. ngöôøi ñaõ giaûi phoùng trieät ñeå cheá ñoä noâ leä. coâng luaän? Caùc taùc giaû cuûa The Federalist vaø John Stuart Mill cho raèng ngöôøi ñaïi bieåu cuûa daân chuùng phaûi ñöôïc löïa choïn vì söï khoân ngoan vaø kinh nghieäm xuaát chuùng. OÂng ta phaûi coù tính quyeát ñoaùn vaø loøng can ñaûm daùm chaáp nhaän ruûi ro laø mình coù theå sai laàm vaø maát loøng daân chuùng.hoï phaûi tuaân theo phaùn ñoaùn cuûa chính hoï veà nhöõng bieän phaùp coâng vuï? Caùc ñaïi bieåu phaûi ñònh hình. Abraham Lincoln (1805 – 1865): toång thoáng thöù 16 – toång thoáng vó ñaïi nhaát cuûa nöôùc Myõ. Ngöôøi laõnh ñaïo phaûi chuû yeáu quan taâm tôùi lôïi ích cuûa coäng ñoàng hôn laø söï thaêng tieán cuûa rieâng mình. vaø phaûi töï mình ra quyeát ñònh. 52 . Vaø treân heát. (2) (3) Geogre Washington (1732 – 1799): toång thoáng ñaàu tieân cuûa nöôùc Myõ. Moät trong nhöõng trôû ngaïi chính ñoái vôùi giôùi laõnh ñaïo chính trò gioûi laø söï löôõng löï cuûa nhöõng ngöôøi gioûi nhaát khoâng muoán mang gaùnh naëng cuûa chöùc vuï. Moät soá ngöôøi coù yù kieán raèng moïi khuûng hoaûng trong lòch söû Myõ ñeàu laøm naûy sinh nhöõng nhaø laõnh ñaïo saùng suoát. Caùc taùc giaû maõi taän thôøi Plato vaø Aristotle ñaõ ghi nhaän ñieàu naøy. Washington(2) vaø Lincoln(3) laø nhöõng ñieån hình xuaát saéc. YÙ kieán ngöôïc laïi cho raèng ngöôøi thaéng cöû laø ñaõ nhaän söù maïng töø cöû tri phaûi thöïc hieän moät soá bieän phaùp naøo ñoù. Coøn cuoäc khuûng hoaûng hieän nay coù laøm ñöôïc nhö theá hay khoâng thì coøn phaûi chôø xem.

Moät ñoøi hoûi nhö theá laø khoâng thöïc teá trong moät coäng ñoàng chính trò. Nhöng toâi khoâng thöøa nhaän ñöôïc öu ñieåm lôùn cuûa söï cai trò theo soá ñoâng. Ta seõ coù loaïi hình cai trò naøo neáu khoâng coù kieåu cai trò theo ña soá? Quyeàn toái thöôïng trong moät quoác gia coù theå naèm trong tay cuûa moät hoaëc nhieàu ngöôøi. Ñaùm ña soá thöôøng sai laàm moät caùch ngu doát vaø nguy hieåm. Hôn nöõa. Neáu ta coù neàn cai trò cuûa moät ngöôøi. Phaûi chaêng yù daân chính laø yù trôøi? R. hoï ñaõ töøng uûng hoä Hitler vaø nhöõng tay ñoäc taøi chuyeân cheá. ta seõ khoâng khoù khaên gì khi muoán quyeát ñònh seõ thi haønh chính saùch cuûa ai. thaân meán.14. thaäm chí vaøo moät ngöôøi duy nhaát. Baây giôø. Tröôùc heát chuùng ta haõy xem ta coù caùc löïa choïn naøo. R.H. Taïi Myõ hoï ñaõ baàu ra nhöõng keû mò daân gian manh vaø uûng hoä vieäc töôùc ñoaït quyeàn con ngöôøi cuûa nhöõng nhoùm thieåu soá. Taïi sao soá ñoâng laïi phaûi cai trò ngay caû khi noù sai laàm. Taïi chaâu AÂu. Trong sinh hoaït chính trò hieän nay chuùng ta thöôøng ñöôïc yeâu caàu tuaân theo quyeát ñònh cuûa ña soá cöû tri. noù ñaët quyeàn phuû quyeát vaøo tay moät thieåu soá. Baïn chæ gaëp vaán ñeà khi nhieàu ngöôøi cuøng coù quyeàn coù tieáng noùi vaø coù nhieàu yù kieán khaùc nhau. VAI TROØ CUÛA ÑA SOÁ Thöa tieán só Adler. Haõy xem nhöõng quyeát ñònh quan troïng taïi Hoäi ñoàng 53 . chuùng ta ñeàu bieát söï vuï seõ khoù khaên theá naøo khi muoán ñaït tôùi söï nhaát trí (ñoàng thuaän) trong baát kyø moät taäp theå goàm nhöõng caù nhaân töï do vaø noùi thaúng.H. Vaäy laø baïn coù hai löïa choïn: söï ñoàng thuaän hoaëc cai trò theo soá ñoâng.

OÂng cuõng 54 . vaø raèng nhoùm thieåu soá phaûi ñöôïc coù moät tieáng noùi. tuy raèng khoâng coù quyeàn toái thöôïng. neáu baïn thích. trieát gia chính trò Anh. ñeà nghò moät giaûi phaùp khaùc. Goïi ñoù laø troø ñeám ñaàu ngöôøi cuõng ñöôïc. vaø noù ñaõ trôû thaønh moät phaàn cuûa qui trình baàu cöû taïi nhieàu quoác gia: ñoù laø cheá ñoä ñaïi dieän theo tyû leä. Chuyeän raéc roái vôùi giaûi phaùp naøy. John C. Noù ñöôïc söû duïng trong nhieàu moâ hình chính quyeàn. Moät soá ngöôøi phaûn ñoái giaùo duïc tích hôïp ôû mieàn Nam hieän nay ñeà nghò nhöõng bieän phaùp töông töï. quí toäc. Moät ñaûng coù theå laø thieåu soá trong moãi ñôn vò chính trò nhöng laïi chieám 30 hoaëc 40 phaàn traêm toång soá phieáu baàu. quaû ñaàu cuõng nhö daân chuû. chuùng ta cuõng caàn bieát yù kieán cuûa nhieàu ngöôøi trong soá nhöõng keû coù tieáng noùi ñeå quyeát ñònh caùc laõnh tuï hoaëc chính saùch naøo seõ cai trò coäng ñoàng. vaø ñem laïi cho nhoùm thieåu soá quyeàn toái thöôïng laø thuû tieâu yù chí cuûa ña soá. John Stuart Mill. nghó raèng baïn coù theå coù ñöôïc chính quyeàn hieán ñònh coù tinh thaàn traùch nhieäm maø khoâng caàn eùp buoäc caùc nhoùm thieåu soá phaûi thuaän theo yù chí cuûa ña soá. OÂng ta chuû tröông giao cho caùc thieåu soá quyeàn phuû quyeát ñoái vôùi nhöõng quyeát ñònh cuûa phe ña soá khi nhöõng quyeát ñònh ñoù coù aûnh höôûng tôùi caùc quyeàn lôïi thieát thaân cuûa hoï. laø ôû choã noù khieán chính quyeàn trôû neân keùm hieäu naêng trong moïi vaán ñeà quan troïng. Caùc trieát gia chính trò qua nhieàu thôøi kyø ñaõ öu tö veà vaán ñeà chuyeân cheá cuûa soá ñoâng. chính khaùch löøng danh cuûa mieàn Nam tröôùc Noäi chieán (ôû Myõ). Cho duø quyeàn löïc naèm trong tay moät taàng lôùp hay toaøn daân. dó nhieân.Baûo an Lieân hieäp quoác ñaõ bò ñình hoaõn nhö theá naøo do yeâu caàu raèng caû naêm thaønh vieân thöôøng tröïc phaûi nhaát trí trong nhöõng vaán ñeà thuoäc veà chính saùch. Neân baïn thaáy söï cai trò theo soá ñoâng laø moät phöông phaùp thöïc tieãn ñeå quyeát ñònh caùc coâng vieäc. Colhoun. Mill caûm thaáy raèng söï “ñaïi dieän cho thieåu soá” phaûi gaén lieàn vôùi neàn cai trò theo soá ñoâng. Mill chæ ra raèng moät thieåu soá cuõng coù theå ñaït moät löôïng phieáu ñaùng keå maø vaãn khoâng coù ñaïi dieän naøo trong cô quan laäp phaùp cuûa quoác gia.

cuõng nhö ñoái vôùi vieäc baûo veä choáng laïi söï ñoäc ñoaùn chính trò. Khoái ña soá cuõng khoâng ñöôïc pheùp aùp ñaët nieàm tin toân giaùo. nhöõng lôøi cuûa Mill vaãn khaû duïng vôùi moät söùc maïnh coøn lôùn hôn nöõa. vaø vieäc tìm ra giôùi haïn ñoù. 55 . Caû traêm naêm sau. taäp tuïc xaõ hoäi.. oâng ñaõ leân tieáng choáng laïi vieäc töøng böôùc raäp khuoân trong thôøi ñaïi cuûa oâng: Cuõng caàn coù söï baûo veä choáng laïi söï ñoäc ñoaùn cuûa yù kieán vaø tình caûm cuûa soá ñoâng. Cheá ñoä ñaïi dieän theo tyû leä ñaõ goùp phaàn gaây ra khuûng hoaûng hieán phaùp gaàn ñaây taïi Phaùp. Mill thöøa nhaän raèng cheá ñoä ñoäc taøi ñöôïc thöïc thi khoâng chæ bôûi caùc vieân chöùc chính quyeàn. choáng laïi xu höôùng xaõ hoäi muoán aùp ñaët. thì cuõng thieát yeáu ñoái vôùi moät moâi tröôøng toát cho hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi. Toâi nghó taát caû chuùng ta ñeàu ñoàng yù raèng phaûi ngaên khoâng cho khoái ña soá töôùc ñoaït ñi nhöõng quyeàn caên baûn cuûa con ngöôøi. baèng nhöõng bieän phaùp khaùc ngoaøi hình phaït daân söï. caùc yù töôûng vaø cung caùch cuûa rieâng mình nhö chuaån möïc haønh xöû leân nhöõng ngöôøi baát ñoàng vôùi hoï.. chính trò vaø loái soáng cho caùc nhoùm thieåu soá. bôûi vì nhöõng moái nguy cho töï do maø oâng ta töøng möôøng töôïng ñaõ trôû neân ngaøy caøng nghieâm troïng hôn keå töø thôøi ñaïi cuûa oâng. Nhöng noù laïi coù xu höôùng laøm chính quyeàn trôû neân baát oån ñònh khi khoâng moät ñaûng phaùi ñôn leû naøo coù theå ñaït ñöôïc ña soá. roài duy trì noù choáng laïi moïi vi phaïm. maø coøn bôûi coâng luaän. vaø “nhöõng thöù töông töï”. Trong ñoaïn vaên raát huøng bieän sau ñaây. Coù moät giôùi haïn cho vieäc can thieäp hôïp phaùp cuûa yù kieán soá ñoâng vaøo söï ñoäc laäp caù nhaân.ñeà nghò moät cheá ñoä “boû nhieàu phieáu” nhaèm daønh nhieàu phieáu hôn cho nhöõng ngöôøi coù hoïc vaán hoaëc trí tueä cao. Hieån nhieân laø cheá ñoä ñaïi dieän theo tyû leä taïo ra söï ñaïi dieän coâng baèng hôn cho caùc nhoùm chính trò khaùc nhau.

H.B. neáu chuù yù laéng nghe. J.15. Taïi Myõ ngaøy nay ít coù ai thöøa nhaän mình laø baûo thuû. CHUÛ NGHÓA TÖÏ DO VAØ CHUÛ NGHÓA BAÛO THUÛ Thöa tieán só Adler. ñoái laäp vôùi thay ñoåi. (1) (2) W. Moät soá laõnh tuï chính trò töï nhaän mình laø ngöôøi “baûo thuû töï do”. Nhöng chính xaùc thì moät ngöôøi ‘töï do’ hay ‘baûo thuû’ laø gì? Ngöôøi ta noùi vôùi oâng keû noï laø tay töï do hay tay baûo thuû. Gilbert (1836 – 1911): nhaø soaïn kòch ngöôøi Anh vaø Arthur Sullivan (1842 – 1900): nhaø soaïn nhaïc ngöôøi Anh laø hai ñoàng taùc giaû cuûa nhieàu vôû nhaïc kòch. chuùng ta seõ nhaän thaáy raèng haàu heát moïi ngöôøi ñeàu cho raèng chöõ “töï do” haøm yù moät thaùi ñoä côûi môû ñoái vôùi cuoäc soáng vaø caùc yù töôûng. söï gaén boù vôùi ñôøi soáng vaø traät töï xaõ hoäi saün coù. Vaø vôùi thuaät ngöõ “baûo thuû” hoï muoán noùi tôùi nhöõng quan ñieåm coá ñònh. vaø “söï xô cöùng tuø haõm” noùi chung. moät söï chaøo ñoùn ñoái vôùi nhöõng ñònh cheá xaõ hoäi môùi. 56 .H. Nhöng vieäc cho raèng oâng phaûi taùn ñoàng hay phaûn ñoái nghóa laø gì? J. moät söï saün saøng thay ñoåi. nhöng hoï ñeàu traùnh nhaõn hieäu “baûo thuû”.B. Haàu heát chuùng ta ñeàu muoán ngöôøi khaùc coi mình laø ngöôøi theo chuû nghóa töï do. Tình theá naøy khieán ta khoù phaân bieät yù ngöôøi ta muoán noùi gì khi duøng caùc thuaät ngöõ “töï do” vaø “baûo thuû”. hoaëc “töï do baûo thuû”. Tuy nhieân. thaân meán.S. vaø cho raèng oâng seõ phaûi taùn ñoàng hoaëc phaûn ñoái. Moät trong nhöõng taùc phaåm cuûa Gilbert(1) vaø Sullivan (2) coù noùi ít nhieàu veà vieäc moãi ngöôøi sinh ra thì voán ñaõ laø moät ngöôøi töï do hoaëc baûo thuû.

ñoaït giaûi Nobel veà kinh teá naêm 1974. von Hayek(3) trình baøy raát toát trong taùc phaåm The Constitution of Liberty (“Söï Caáu thaønh Töï do”). Hayek baùc boû caû noã löïc aùp ñaët moät moâ hình xaõ hoäi môù i – nhö chuû nghóa xaõ hoä i . (4) New Deal: nhöõng chính saùch caûi caùch veà kinh teá vaø xaõ hoäi ôû Myõ nhöõng naêm 1930 döôùi thôøi toång thoáng Franklin D. (5) 57 .A. OÂng ta tin raèng haønh ñoäng vaø söï phaùt trieån töï do cuûa caù nhaân laø phöông caùch khaû dó nhaát ñeå ñaït ñöôïc lôïi ích chung vaø thöïc thi caùc lyù töôûng toái haäu cuûa con ngöôøi. vaø vieäc caét ñöùt caùc khaû naêng môùi trong töông lai. chính saù c h New Deal (4) cuû a Rooseveleïlt(5) hay hình thöùc nhaø nöôùc phuùc lôïi – laãn noã löïc duy trì caùc traät töï. Nhöng trong quaù khöù. ngöôøi töï do laø ngöôøi tin raèng chính quyeàn khoâng ñöôïc can thieäp vaøo dieãn trình “töï nhieân” cuûa ñôøi soáng kinh teá vaø xaõ hoäi. OÂng ta choáng laïi söï aùp ñaët baát kyø hình thaùi traät töï xaõ hoäi coá ñònh naøo. Trong lòch söû chính trò chaâu AÂu. choáng laïi vieäc thuû ñaéc caùc ñaëc quyeàn. Lôøi bieän minh cho chuû nghóa töï do truyeàn thoáng ñöôïc F. Keát quaû laø. laâu hôn baát kyø ngöôøi tieàn nhieäm naøo. Roosevelt. OÂng ta tin raèng moät xaõ (3) Friedrich A. Franklin D.Hieän nay chuùng ta coù xu höôùng gaén lieàn thuaät ngöõ “töï do” vôùi vieäc uûng hoä caùc haønh ñoäng taùo baïo cuûa chính quyeàn ñeå baûo ñaûm an sinh kinh teá vaø xaõ hoäi. ñaëc bieät oâng laøm toång thoáng boán nhieäm kyø. von Hayek (1899 – 1992): nhaø kinh teá hoïc ngöôøi Anh sinh taïi AÙo. chuû nghóa Töï do ñaõ uûng hoä chính quyeàn hieán ñònh ñeå choáng laïi neàn quaân chuû chuyeân cheá. söï chöøng möïc vaø quoác phoøng. ñònh cheá vaø ñaëc quyeàn cuõ. Chuû nghóa Töï do hoâ haøo vieäc giaûi phoùng khoûi söï can thieäp vaø keàm haõm cuûa chính quyeàn ngoaøi möùc caàn thieát cho traät töï coâng coäng. vaø thöôøng chuû tröông moät xaõ hoäi “ña nguyeân” bao dung hôn laø kieåu cöôõng baùch gaén boù vôùi moät moâ hình ñoàng nhaát cuûa caùc taäp tuïc vaø nieàm tin. Roosevelt (1882 – 1945): toång thoáng thöù 32 cuûa nöôùc Myõ.

hoï khaùc bieät vôùi Hayek trong vieäc nhaán maïnh coäng ñoàng nhö moät theå ñoái laäp vôùi caù nhaân. töï do sau cuøng seõ thanh taåy. vaø xem chuû nghóa Taân Baûo thuû laø “thaàn bí” vaø “ngu daân”. vaø yù thöùc moät caùch tröïc giaùc hôn laø söï naém baét thoâng qua tö töôûng thuaàn lyù. truyeàn thoáng xaõ hoäi vaø söï thoáng nhaát ñoái laäp vôùi bieán dò caù nhaân. taäp tuïc vaø nieàm tin hieän toàn. Hoï cho raèng nghóa vuï cuûa chính quyeàn laø baûo ñaûm caùc quyeàn chính trò. Nhöõng ngöôøi uûng hoä chính saùch New Deal laïi coù khaùi nieäm khaùc veà chuyeän laøm moät ngöôøi töï do nghóa laø gì. ñöôïc vaïch saün moät caùch coù yù thöùc. Söï aùp cheá sau cuøng seõ thaønh sa ñoïa. voán bieän bieät hoaøn toaøn vôùi söï xeùt ñoaùn cuûa moät thieåu soá nhoû beù.hoäi töï do vaø môû cöûa laø toát nhaát. toân troïng vaø tin töôûng lyù trí con ngöôøi. traät töï vaø phaân taàng xaõ hoäi ñoái laäp vôùi xaõ hoäi “roäng môû”. Thaät khoù phaân bieät kieåu chuû nghóa töï do naøy vôùi “chuû nghóa Taân Baûo thuû” ñöôïc caùc taùc giaû nhö Russell Kirk vaø Peter Viereck uûng hoä. chuû nghóa töï do uûng hoä söï can thieäp cuûa chính quyeàn ñeå giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi böùc baùch voán quaù lôùn ñeán ñoä caùc caù nhaân rieâng leû khoâng giaûi quyeát ñöôïc. kinh teá vaø xaõ hoäi caên baûn cho moïi ngöôøi thoâng qua söï kieåm soaùt vaø hoaïch ñònh cuûa chính phuû. Hoï cuõng choáng laïi baát kyø söï quyeát ñònh theo lyù thuyeát. Nhöõng ngöôøi Taân Baûo thuû naøy cuõng hoâ haøo moät söï phaùt trieån töï nhieân. Theo hoï. Hoï ñaët troïn nieàm tin vaøo yù chí cuûa ña soá daân chuùng. Nhöõng ngöôøi töï do nhö Hayek. 58 . ñoái vôùi caáu truùc vaø töông lai cuûa coäng ñoàng. Tuy nhieân. ngöôïc laïi. Hoï nhaán maïnh söï khoân ngoan tích luõy theå hieän trong caùc ñònh cheá. “khoâng can thieäp”. bôûi vì khoâng phe nhoùm naøo ñuû hieåu bieát ñeå ñònh ra moät moâ hình cho xaõ hoäi hoaëc coù quyeàn aùp ñaët quan ñieåm cuûa hoï veà vieäc phaûi tieán haønh nhöõng hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi ra sao. cho traät töï xaõ hoäi.

“Coâng baèng laø gì?” vôùi caâu hoûi. LEÕ COÂNG BAÈNG LAØ GÌ? Thöa tieán só Adler. Ñaây laø nguyeân lyù noåi tieáng ñöôïc phaùt bieåu trong taùc phaåm Republica cuûa Plato vaø trong phaàn môû ñaàu cuûa coâng trình san ñònh luaät La Maõ cuûa Justinian I(1). Lieäu chuùng ta coù theå nhaát trí vôùi nhau veà baûn chaát cuûa leõ coâng baèng khoâng? Nhöõng ngöôøi tin vaøo chuû nghóa xaõ hoäi vaø nhöõng ngöôøi tin vaøo chuû nghóa tö baûn raát baát ñoàng vôùi nhau veà chuyeän theá naøo laø coâng baèng vaø baát coâng. (1) 59 . Phaûi chaêng yù nghóa cuûa leõ coâng baèng laø moät vaán ñeà tuøy thích caù nhaân. trong khi nhöõng ngöôøi khaùc xem noù laø hoaøn toaøn baát coâng. Chuùng ta khoâng ñöôïc laãn loän caâu hoûi. Thaät deã khi noùi chuyeän chaân lyù hoaëc leõ coâng baèng laø gì veà maët lyù thuyeát.M. Thí duï. OÂng laø ngöôøi san ñònh vaø heä thoáng hoùa luaät La Maõ. Moät soá ngöôøi ñaõ xem cheá ñoä quaân chuû chuyeân cheá laø hình thöùc chính quyeàn coâng baèng ñeán möùc lyù töôûng.M. trò vì töø naêm 527 ñeán 565. thöôøng goïi laø Justinian Ñaïi ñeá. baïn möôïn cuûa ai ñoù 100 ñoâla vaø Justinian I (482 – 565): hoaøng ñeá La Maõ. Thöù nhaát laø. hay phaûi chaêng ñaõ coù moät yù nghóa phoå quaùt naøo ñoù maø chuùng ta coù theå ñoàng yù? J. Khi noùi veà neàn daân chuû thì cuõng coù hai yù kieán nhö vaäy. thaân meán. “Phaàn cuûa ai traû veà cho ngöôøi naáy”.16. Caâu hoûi cuûa baïn veà coâng lyù cuõng neâu leân cuøng moät loaïi vaán ñeà nhö caâu hoûi veà chaân lyù maø toâi ñaõ thaûo luaän ôû Caâu hoûi 1. J. “Haønh vi cuï theå naøy coù coâng baèng khoâng?” Coù hai chaâm ngoân ñôn giaûn chæ roõ coát tuûy cuûa leõ coâng baèng. nhöng thaät khoù maø xaùc ñònh caùi gì laø ñuùng vaø coâng baèng trong moät tröôøng hôïp cuï theå tröôùc maét chuùng ta.

“Cö xöû bình ñaúng vôùi ngöôøi ñoàng ñaúng vaø cö xöû baát bình ñaúng vôùi ngöôøi baát ñoàng ñaúng theo möùc ñoä baát ñoàng ñaúng cuûa hoï.” Neáu baïn noùi raèng moät ñieàu luaät hay moät cheá ñoä chính trò naøo ñoù laø coâng baèng. hoaëc laø ngöôøi ñoái xöû coâng baèng vôùi ngöôøi khaùc vaø khoâng laøm haïi gì hoï. Ñoù chính laø phaàn cuûa ai traû veà cho ngöôøi naáy.” Ngay caû nhöõng ngöôøi nhoû tuoåi cuõng bieát raèng leõ coâng baèng bao haøm vieäc tröøng phaït nhö nhau ñoái vôùi nhöõng vi phaïm nhö nhau. Nhöng baïn laïi phaït ñöùa naøy vaø tha ñöùa khaùc. Chuùng raát baát maõn ñoái vôùi söï baát coâng trong khen thöôûng vaø tröøng phaït. Treû con raát nhaïy caûm veà vaán ñeà coâng baèng trong khía caïnh naøy. Moät cuoäc phaân tích roát raùo khaùi nieäm leõ coâng baèng seõ cho thaáy coù nhieàu haøm nghóa vaø ñoä teá vi. 60 . Töø choái khoâng chòu traû nôï laø baát coâng. töùc laø yù baïn muoán noùi noù ñoái xöû bình ñaúng vôùi nhöõng ngöôøi ñoàng ñaúng vaø cuõng ñem laïi cho moãi ngöôøi phaàn cuûa hoï. Hoaøn traû nôï laø vieäc coâng baèng neân laøm. chöù khoâng phaûi cuûa baïn. Neáu baïn noùi raèng moät ngöôøi coâng baèng laø ngöôøi tuaân thuû phaùp luaät. tuy luùc naøy baïn coù quyeàn söû duïng noù. Soá tieàn thöïc söï laø cuûa oâng ta. Baïn nôï khoaûn ñoù vôùi ngöôøi ñaõ cho baïn vay. Ñoù laø giöõ cho mình caùi thuoäc veà ngöôøi khaùc. Caû hai ñeàu khoâng vaâng lôøi baïn.höùa hoaøn traû.” Nguyeân lyù cô baûn veà bình ñaúng tröôùc phaùp luaät ñaõ phaùt sinh töø chaâm ngoân naøy. Haõy xem xeùt moät thí duï ñôn giaûn veà vieäc aùp duïng khaùi nieäm naøy. “Khoâng coâng baèng. vaø töôûng thöôûng nhö nhau cho nhöõng coâng traïng nhö nhau. cuøng laøm moät chuyeän y heät nhau trong cuøng nhöõng tình huoáng gioáng nhau. vaø baïn coù theå chaéc chaén raèng ñöùa con bò phaït seõ noùi. Ba phaït con maø laïi tha cho noù. Chaâm ngoân thöù nhì laø. nhöng hai chaâm ngoân ñôn giaûn treân laø raát caên baûn. Baïn noùi vôùi hai ñöùa con cuûa mình raèng neáu chuùng khoâng vaâng lôøi ôû khía caïnh naøo ñoù baïn seõ phaït chuùng. theá laø baïn ñaõ thöøa nhaän chaâm ngoân thöù nhaát. “Phaàn cuûa ai ñem veà cho ngöôøi naáy.

höôûng theo nhu caàu” ñaõ ñöôïc neâu ra ñeå hoâ haøo cho moät cheá ñoä töôûng thöôûng töông xöùng vôùi coâng lao. “Daønh cho moãi ngöôøi ñieàu hoï ñaùng ñöôïc höôûng” laø moät caùch khaùc ñeå phaùt bieåu raèng ngöôøi ñoùng goùp nhieàu phaûi nhaän ñöôïc nhieàu. toân giaùo. baát kyø chính quyeàn naøo cuõng seõ laø baát coâng khi noù haïn cheá quyeàn baàu cöû cho moät soá ngöôøi hoaëc khoâng coâng nhaän quyeàn coâng daân cuûa moät soá ngöôøi vì lyù do chuûng toäc. ñöôïc Quoác Hoäi Myõ pheâ chuaån ngaøy 4 thaùng 7 naêm 1776. maøu da. Töø ñoù. ngöôøi ñoùng goùp ít seõ nhaän ñöôïc ít. vaân vaân. Hieån nhieân neáu moät nhaø nöôùc chuyeân cheá laø nhaø nöôùc ñaõ vi phaïm nhöõng quyeàn töï nhieân cuûa con ngöôøi thì noù khoâng heà coâng baèng.Nhöng baïn coù theå hoûi “Phaàn cuûa moãi ngöôøi laø gì? Laøm sao chính quyeàn xaùc ñònh ñöôïc ñieàu naøy?” Veà chuyeän naøy. Baûn Tuyeân ngoân Ñoäc laäp cuûa nöôùc Myõ(2) noùi raèng moät chính quyeàn coâng baèng toân troïng nhöõng quyeàn töï nhieân nhö quyeàn soáng. hoaëc bò keát aùn. quyeàn töï do vaø quyeàn möu caàu haïnh phuùc. ÔÛ Lieân Xoâ tröôùc kia cho raèng hoï coâng baèng trong vieäc phaân phoái lôïi töùc. Cho duø ôû chöøng möïc naøo thì söï phaân phoái cuûa caûi cuõng ñöôïc xaùc ñònh theo caùch ñoù. Quyeàn ñöôïc töï do chính trò chaúng haïn. moät quyeàn maø theo leõ coâng baèng thì phaûi trao cho baát kyø ai khoâng bò thieáu tieâu chuaån vì lyù do coøn ôû tuoåi vò thaønh nieân. nhöng thaät khoù noùi roõ coâng baèng laø gì trong nhöõng tröôøng hôïp cuï theå. vì noù khoâng ñem laïi cho ngöôøi daân nhöõng gì thuoäc veà phaàn cuûa hoï. (2) 61 . Ñieàu naøy chöùng toû luaän ñieåm maø toâi ñaõ trình baøy töø ñaàu – raèng thaät deã khi phaân tích leõ coâng baèng coù noäi dung gì. Nhöng hieåu ñöôïc ñieàu naøy khoâng giuùp baïn xaùc ñònh ñöôïc söï ñoùng goùp töông ñoái cuûa moãi caù nhaân. Caâu khaåu hieäu noåi tieáng cuûa Marx: “Laøm theo naêng löïc. noù coù tính chaát cuûa moät söï phaân phoái coâng baèng. beänh taâm thaàn. chuùng ta phaûi trôû laïi vôùi khaùi nieäm veà luaät vaø caùc quyeàn töï nhieân. Tuyeân Ngoân Ñoäc Laäp (Declaration of Independence) cuûa Myõ. coù lieân quan tôùi quyeàn baàu cöû cho coâng daân.

nhöng chuùng cuõng trình baøy caùc pheùp taéc haønh xöû ñöôïc daân chuùng 62 . Nhöõng luaät ñoù ñöôïc soaïn thaûo vì an sinh cuûa coäng ñoàng noùi chung. thaân meán. Coù moät ñònh nghóa chung nhaát naøo veà luaät bao goàm caùc yù nieäm veà taäp tuïc. Tuy chuùng khoâng ñöôïc soaïn cuï theå bôûi nhöõng nhaø laäp phaùp hoaëc ban haønh döôùi daïng vaên baûn. Vaø luaät ñöôïc löïc löôïng caûnh saùt cuûa quoác gia thi haønh. Caùc luaät thaønh vaên cuûa quoác gia noùi chung thöôøng bao goàm nhöõng pheùp taéc haønh xöû. hoaëc coäng ñoàng chính trò vaø luaät leä cuûa noù. caùc tieâu chuaån ñaïo ñöùc vaø luaät thaønh vaên khoâng? Luaät laø gì? W. caùc taäp tuïc cuûa moät daân toäc coù chöùc naêng nhö luaät phaùp. BAÛN CHAÁT CUÛA LUAÄT VAØ CAÙC LOAÏI LUAÄT Thöa tieán só Adler.B. Nhöõng luaät ñoù coù moät soá ñaëc ñieåm. Luaät ñöôïc coâng boá hoaëc ban haønh cho caùc coâng daân ñöôïc bieát vì muïc ñích ñieàu chænh haønh vi cuûa hoï. ta coù theå baøn xem nhöõng loaïi luaät khaùc coù cuøng nhöõng ñaëc ñieåm ñoù hay khoâng.B. Haàu heát nhöõng tranh luaän veà baûn chaát vaø nguoàn goác cuûa luaät ñeàu cho raèng noù xuaát phaùt töø taäp tuïc xaõ hoäi. Nhö baïn noùi. ñoù laø nhöõng loaïi luaät thaønh vaên theo caùch hieåu cuûa nhöõng luaät sö hay luaät gia. Chuùng ñöôïc soaïn thaûo bôûi caùc vieân chöùc maø coäng ñoàng ñaõ giao quyeàn laäp phaùp. khuyeán caùo moät soá haønh vi naøy vaø caám ñoaùn moät soá khaùc. W. chaúng haïn nhö chính quyeàn bang Illinois hoaëc chính quyeàn Myõ. Sau khi khaûo saùt chuùng xong. yù thöùc ñaïo ñöùc.17. ÔÛ trình ñoä phaùt trieån naøo ñoù cuûa xaõ hoäi. Chuùng ta haõy baét ñaàu vôùi nhöõng luaät leä ñöôïc hình thaønh vaø thöïc thi bôûi moät chính quyeàn ñöôïc xaây döïng ñuùng caùch thöùc.

Roõ hôn laø chuùng do con ngöôøi phaùt John Locke (1632 – 1704): trieát gia Anh. theo quan ñieåm cuûa hoï. chöù khoâng phaûi thoâng qua tröïc giaùc. Ñoù laø nhöõng luaät maø löông tri con ngöôøi thöøa nhaän. nhö Locke(1) goïi teân nhö theá. Ñoù laø lyù do taïi sao caùc taùc giaû Trung Coå nhieàu laàn tuyeân boá raèng taäp tuïc coù söùc maïnh cuûa luaät phaùp. nhöõng luaät leä ñoù khoâng ñaët ra vaán ñeà ñaëc bieät naøo. oâng ta cam keát söû duïng quyeàn löïc cuûa ñaát nöôùc ñeå thöïc thi nhöõng luaät naøy. Nhöõng “luaät cuûa lyù trí” naøy. Coøn veà luaät ñaïo ñöùc thì sao? Toâi nghó raèng ñaây laø ñieàu baïn nghó khi ñeà caäp ñeán “caùc tieâu chuaån ñaïo ñöùc”. theo ñoù tri thöùc ñöôïc thu nhaän thoâng qua kinh nghieäm. Tình traïng cuõng töông töï nhö vaäy vôùi taäp tuïc cuûa caùc coäng ñoàng sô khai voán laø ñieàu maø caùc nhaø xaõ hoäi hoïc hay daân toäc hoïc thöôøng quan taâm.chaáp nhaän vì lôïi ích chung cuûa hoï. vaø hôn nöõa. caùc luaät ñaïo ñöùc chaúng laø gì hôn caùc “qui öôùc” hoaëc phong tuïc cuûa moät coäng ñoàng. (1) 63 . Cho ñeán nay khoâng coù khoù khaên gì trong vieäc tìm ra moät ñònh nghóa veà luaät voán coù theå bao haøm nhöõng ñieåm chung giöõa moät beân laø luaät taäp tuïc “baát thaønh vaên” vaø beân kia laø luaät thaønh vaên cuûa caùc nhaø laäp phaùp. Theo nhieàu nhaø Xaõ hoäi hoïc vaø Daân toäc hoïc. qua ñoù hoï muoán noùi tôùi caùc nguyeân lyù hoaëc chaâm ngoân veà caùch cö xöû coá höõu trong baûn chaát con ngöôøi vôùi tö caùch laø moät thöïc theå coù ñaïo ñöùc vaø lyù trí. khoâng do con ngöôøi laøm ra. cho duø chuùng coù ñöôïc theå hieän trong taäp tuïc cuûa coäng ñoàng hay caùc luaät thaønh vaên cuûa quoác gia hay khoâng. thöøa nhaän tính hôïp phaùp cuûa caùc luaät leä taäp tuïc. Moät nhaø vua thôøi Trung Coå khi leân ngoâi ñaõ tuyeân theä toân troïng caùc taäp tuïc cuûa vöông quoác. OÂng khai trieån hoïc thuyeát veà chuû nghóa kinh nghieäm. töùc laø. Nhöng coù moät quan ñieåm hoaøn toaøn khaùc xuaát phaùt töø caùc trieát gia baøn veà “luaät ñaïo ñöùc töï nhieân”. Neân.

Tuy ñònh nghóa aáy aùp duïng cho ba noäi dung cuûa “luaät” maø baïn noùi tôùi. caùc chaâm ngoân veà luaät ñaïo ñöùc töï nhieân khoâng chòu söï thay ñoåi theo yù chí con ngöôøi. nhö qui luaät söùc huùt cuûa quaû ñaát. Hôn nöõa. Chuùng cuõng khoâng phaûi nhôø vaøo söùc maïnh aùp cheá cuûa chính quyeàn thì môùi coù ñöôïc khaû naêng raøng buoäc con ngöôøi tuaân theo. Cuõng töïa nhö nhaø laäp phaùp laøm luaät cho moät coäng ñoàng naøo ñoù thì Thöôïng ñeá laøm ra luaät cho caû nhaân loaïi. Toâi raát hoang mang tröôùc nhieàu caùch thöùc ngöôøi ta duøng thuaät ngöõ “chuû nghóa Quoác gia”. Tuy nhieân. Ñoù khoâng phaûi thöù luaät coù theå hoaëc tuaân theo hoaëc baát tuaân. 18. nhö theá thaàn hoïc cho raèng Thöôïng ñeá laø ngöôøi laøm ra luaät ñaïo ñöùc. Nhöõng ngöôøi choáng ñoái vieäc tham gia Lieân hieäp quoác hoaëc nhöõng toå chöùc quoác teá khaùc töï goïi mình laø 64 . nhöng noù laïi khoâng aùp duïng cho moïi caùch duøng cuûa thuaät ngöõ naøy. thì khoâng theå vi phaïm ñöôïc. Khi nhìn luaät ñaïo ñöùc töï nhieân theo kieåu naøy thì ñònh nghóa chung veà luaät phaùp aùp duïng cho noù thaäm chí coøn troïn veïn hôn. Nhöng moät soá luaät theo caùi nghóa ñöôïc ñònh nghóa – hoaëc laø luaät thaønh vaên. hoaëc caùc qui luaät cuûa lyù trí – laø nhöõng luaät leä maø caù nhaân ñöôïc töï do tuaân theo hoaëc khoâng. CHUÛ NGHÓA QUOÁC GIA VAØ CHUÛ NGHÓA QUOÁC TEÁ Thöa tieán só Adler. vaø nhaän laõnh traùch nhieäm veà vieäc ñoù. “Caùc qui luaät” do caùc nhaø khoa hoïc töï nhieân phaùt hieän. Quan ñieåm thaàn hoïc cho raèng luaät ñaïo ñöùc töï nhieân ñaõ ñöôïc ñaáng taïo hoùa caáy saün vaøo lyù trí cuûa con ngöôøi.hieän – phaùt trieån töø yù thöùc noäi taïi veà leõ phaûi cuûa con ngöôøi. chuùng cuõng coù theå ñöôïc bao goàm trong moät ñònh nghóa roäng raõi hôn veà luaät phaùp nhö nhöõng luaät leä haønh xöû höôùng daãn con ngöôøi trong noã löïc möu caàu lôïi ích chung. taäp tuïc ñaïi chuùng. khoâng nhö luaät taäp tuïc hoaëc luaät thaønh vaên.

Nhöõng ngöôøi daân baûn ñòa ñaáu tranh giaønh ñoäc laäp vaø töï trò cuõng nhaän mình laø ngöôøi “quoác gia chuû nghóa”. Theá thì ngaén goïn “chuû nghóa Quoác gia” laø gì? Noù coù ñoái laäp vôùi baát kyø hình thöùc hôïp taùc quoác teá naøo khoâng? F. Nhöng chuû nghóa Quoác gia khoâng phaûi laø moät bieán thaùi gaàn ñaây cuûa vaán ñeà khoái ñoaøn keát chính trò.” Ngöôøi ta thöôøng xuyeân nghe noùi veà traøo löu quoác gia chuû nghóa ôû chaâu AÙ vaø chaâu Phi. veà chuû nghóa Quoác gia trong vai troø ñoäng cô caùch maïng vaø phaûn caùch maïng.R. Vieäc coá gaéng ñònh nghóa noù trôû thaønh raát quan troïng. veà chuû nghóa Quoác gia Trung Quoác. roài ñeán quoác gia ñoäc laäp. thaùi aáp laõnh chuùa. boïn Ñöùc quoác xaõ vaø ngöôøi baûo thuû cuõng töï nhaän nhö vaäy. giaùo phaùi.ngöôøi “quoác gia chuû nghóa”.v… Toâi nghó baïn raát ñuùng khi noùi raèng yù nghóa cuûa thuaät ngöõ naøy khoâng roõ raøng chuùt naøo. thaân meán.R. Nhöng nhöõng ngöôøi da traéng cai trò ôû Nam Phi. Khoâng coù töø ngöõ naøo quen thuoäc vôùi loã tai con ngöôøi hieän ñaïi baèng töø “chuû nghóa Quoác gia. trieàu ñaïi hoaëc ñeá cheá. thò quoác. Caùc hoaøn caûnh lòch söû ñaõ giuùp con ngöôøi thoûa maõn nhu caàu 65 . Duø xaáu hay toát. F. Baûn chaát chính trò cuûa con ngöôøi ñaõ töï theå hieän qua nhieàu phöông caùch trong doøng lòch söû: gia ñình. boä toäc. moät vaán ñeà cuõng xöa nhö chính xaõ hoäi ñoù hay sao? Vaán ñeà chuû nghóa Quoác gia ñöông ñaïi coù ñieåm chung gì vôùi caùc hình thöùc ñoaøn keát chính trò tröôùc ñaây thì quan troïng hôn vaán ñeà chuû nghóa Quoác gia coù gì ñaëc bieät. khaùi nieäm naøy ñaõ vaø seõ coøn laø moät trong nhöõng yeáu toá lôùn quyeát ñònh chieàu höôùng cuûa cuoäc soáng rieâng tö cuõng nhö coäng ñoàng cuûa chuùng ta. Anh. Serbia. AÛ Raäp. Phaùp v. Moät phaàn cuûa söï mô hoà naøy cuõng xuaát phaùt töø quan nieäm cho raèng chuû nghóa Quoác gia laø moät hieän töôïng hoaøn toaøn môùi.

Quoác gia ñoäc laäp thì khaù lôùn lao. Nhöõng con ngöôøi cuûa moät quoác gia nuoâi döôõng nhöõng truyeàn thoáng lòch söû chung. Ngoaøi ra. Chuû nghóa Quoác gia hieän ñaïi thöôøng gaén lieàn vôùi nhöõng lyù töôûng chính trò naøo ñoù. caûm giaùc ñoàng nhaát vaên hoùa coù theå deã daøng thay theá caûm giaùc ñoàng nhaát veà chuûng toäc. nhöng khoâng luoân luoân. thay vì moät oâng vua hay taàng lôùp quyù toäc. ñieàu naøy khoâng phaûi luùc naøo cuõng ñuùng.chính trò cuûa mình theo nhieàu caùch khaùc nhau. moät nhoùm chính trò roõ reät. bình ñaúng vaø tình huynh ñeä. Thoâng thöôøng. Chuû nghóa Quoác gia ñaõ ñöa daân chuùng leân ngoâi. Khoâng nhaát thieát raèng yù thöùc ñaïi chuùng naøy phaûi haønh xöû quyeàn löïc thoâng qua caùc qui trình daân chuû. Ñoâi khi ta coù theå truy ra nguoàn coäi cuûa chuû nghóa Quoác gia tôùi taän cuoäc Caùch maïng Phaùp vôùi nhöõng lyù töôûng töï do. Daân chuùng. Noù coù guoàng maùy quaûn lyù kinh teá vaø chính trò taäp trung. Veà yeáu toá naøy. Ñieàu quan troïng trong chuû nghóa Quoác gia laø ôû choã yù thöùc ñaïi chuùng phaûi laø yeáu toá quyeát ñònh trong quoác gia ñoù. Coù nhöõng ñaëc ñieåm khaùc ñoâi khi. nhöõng ngöôøi thaám nhuaàn chuû nghóa Quoác gia thöôøng xem söï taän tuïy vôùi quoác gia cao hôn moïi loøng trung thaønh theá tuïc khaùc. hoaëc nghó raèng mình ñaõ taïo thaønh. vaø tin raèng hoï ít nhieàu gioáng nhau veà maët chuûng toäc. Chuû nghóa Quoác gia chæ laø phöông caùch gaàn ñaây nhaát ñeå con ngöôøi thoûa maõn nhöõng nhu caàu ñoù. hieän dieän trong chuû nghóa Quoác gia hieän nay. laø trung taâm cuûa quoác gia vaø laø neàn taûng cuûa chuû quyeàn. chuùng ta caàn ghi nhaän raèng. Tuy nhieân. caùc phong traøo quoác gia chuû nghóa ñeàu coù xu höôùng daân chuû. Noùi chung. Nhöõng ngöôøi meät moûi vôùi chuû nghóa Quoác gia vaø nhöõng chuyeän 66 . chuû nghóa Quoác gia laø moät tình caûm gaén boù ñaõ noái keát baát kyø nhoùm caù theå naøo ñaõ taïo thaønh. nhöng nhöõng nhu caàu caên baûn aáy khoâng heà thay ñoåi. Caùc nhoùm quoác gia chuû nghóa ñaõ hoâ haøo nhieàu hình thöùc chính quyeàn khaùc vôùi chính quyeàn daân chuû maø vaãn giöõ ñöôïc chuû nghóa Quoác gia cuûa mình.

moät ñôn vò quoác gia. hoï ñaõ chæ ñuùng vaán ñeà. thöôøng chæ ra vaán ñeà maø chuû nghóa naøy ñaët ra cho vieäc hình thaønh moät chính quyeàn toaøn caàu. hoøa bình laø tình traïng hoaëc giai ñoaïn khoâng xaûy ra xung ñoät 67 . Hôïp taùc coù theå daãn ñeán lieân keát hoäi nhaäp. Maø chuû nghóa Quoác gia thì khoâng ñoái laäp vôùi hoäi nhaäp vaø noù coøn goùp phaàn ñeå ñaït ñöôïc hoäi nhaäp. “Chieán tranh” laø gì vaø “hoøa bình” laø gì? Ñaây ñang laø thôøi chieán tranh hay thôøi hoøa bình? Lieäu “bình an döôùi theá” coù laø moät khaû naêng hieän thöïc cho loaøi ngöôøi khoâng? D. nhöng theo toâi ñoù khoâng phaûi laø moät vaán ñeà khoâng theå giaûi quyeát.D. thaân meán.cöïc ñoan maø chuû nghóa naøy coù theå gaây ra. vaø phaùt trieån nhöõng dò bieät vaên hoùa thaønh raøo caûn choáng laïi moïi phong traøo höôùng ñeán thoáng nhaát chính trò toaøn caàu. BAÛN CHAÁT CUÛA CHIEÁN TRANH VAØ HOØA BÌNH Thöa tieán só Adler. khoâng nhaát thieát phaûi thuø nghòch vôùi nhöõng caù nhaân khaùc.D. gioáng nhö moät caù nhaân. 19. Chuùng ta khoâng coù veû ñang coù chieán tranh maø chuùng ta cuõng khoâng coù veû gì laø ñang coù hoøa bình. Caùch hieåu chieán tranh ñôn giaûn vaø phoå bieán nhaát cho raèng chieán tranh laø tình traïng xung ñoät voõ trang giöõa caùc quoác gia. Hieån nhieân. toâi cuõng hoang mang tröôùc tình traïng caêng thaúng vaø khuûng hoaûng quoác teá hieän nay. Lôïi ích rieâng cuûa moät ñôn vò quoác gia thì thöôøng coù theå ñöôïc taêng tieán hôn baèng söï hôïp taùc hôn laø söï thuø nghòch. Sau cuøng. Do vaäy. D. Hoï baûo raèng chuû nghóa Quoác gia nhaán maïnh vaøo loøng trung thaønh ñòa phöông hoaëc cuïc boä. Gioáng nhö haàu heát moïi ngöôøi.

vaø chuyeän nhöõng phöông tieän naøy seõ laø löïc löôïng voõ trang. Chæ coù phöông tieän laø thay ñoåi. Chuùng ta coù theå thaáy neàn hoøa bình ñích thöïc. Nhöng cuõng ít ngöôøi khaúng ñònh raèng giai ñoaïn 1945-60 laø moät thôøi kyø hoøa bình. tieåu bang hay ñòa phöông. Myõ ñaõ laâm chieán töø thaùng 4. Theo caùch nhìn naøy. ngoaïi tröø vuï can thieäp vaøo nöôùc Trieàu Tieân. 1941 khi noù tham gia Theá chieán 2. chuùng ta haún ñaõ coù hoøa bình töø ngaøy keát thuùc Theá chieán 2. Neân quan ñieåm cuûa chuùng ta veà chieán tranh phaûi ñöôïc môû roäng ñeå bao haøm ñöôïc caû chieán tranh voõ trang vaø caùc traän ñaùnh ngoaïi giao. YÙ nghóa vaø muïc tieâu bao truøm cuûa xaõ hoäi daân söï laø hoøa bình vaø traät töï. vieän trôï kinh teá vaø tuyeân truyeàn. suy dieãn keá tieáp laø: hoøa bình khoâng chæ laø moät ñieàu ngöôïc laïi vôùi chieán tranh – söï vaéng maët cuûa xung ñoät voõ trang. Nhöõng nhaø tö töôûng lôùn tröôùc ñaây raát hoã trôï chuùng ta trong ba 68 . Chính quyeàn daân söï taïo ra hoøa bình daân söï. YÙ töôûng chung veà chieán tranh vaø hoøa bình ñôn giaûn laø khoâng aùp duïng cho giai ñoaïn hieän nay ñöôïc. laø tình traïng bình thöôøng cuûa söï vaät. Chieán tranh vaãn laø chieán tranh. Thöïc vaäy. hoøa bình vaø traät töï. Nhö theá. Caùc caù nhaân vi phaïm luaät phaùp laø nhöõng keû phaù roái hoøa bình vaø phaûi ñöôïc xöû lyù thích ñaùng. 1918. Roài Myõ coù hoøa bình cho ñeán thaùng 12. khoâng chieán tranh. ñeå phaân bieät vôùi chieán tranh noùng cuûa vieäc tröïc tieáp caàm suùng ñaùnh nhau. Neáu caùch nhìn chieán tranh vaø hoøa bình naøy laø ñuùng. Trong xaõ hoäi daân söï cuûa chuùng ta. tích cöïc giöõa caùc nöôùc laø gì baèng caùch xem xeùt tình hình trong caùc coäng ñoàng quoác gia. cho duø “noùng” hay “laïnh”. 1917 ñeán thaùng 12. Cuoäc tranh giaønh quyeàn löïc vaø uy theá giöõa caùc quoác gia luùc naøo cuõng xaûy ra. aùp löïc ngoaïi giao hay caùc phöông caùch phi baïo löïc khaùc thì coøn tuøy tình hình. chuùng ta ghi nhaän ñaëc tröng thôøi kyø naøy laø thôøi kyø chieán tranh laïnh.voõ trang gì caû.

Vaø trong theá kyû 20. Hoï chöùng toû moái quan heä giöõa hoøa bình daân söï vaø chính quyeàn daân söï.caùch thöùc xem xeùt vaán ñeà chieán tranh vaø hoøa bình. Trong Leviathan (“Thuûy y quaùi”.” Thuaät ngöõ “chieán tranh laïnh” coù theå laø môùi. Ñieàu quan troïng hôn vôùi chuùng ta trong giai ñoaïn khuûng hoaûng hieän nay laø nhöõng caùi nhìn thaáu suoát vaøo moái lieân quan giöõa hoøa bình vaø luaät phaùp maø nhöõng taùc phaåm lôùn trình baøy. Hoï cho chuùng ta thaáy raèng ñònh nghóa roäng veà chieán tranh laø ñònh nghóa ñuùng. OÂng keâu goïi caùc nöôùc thoaùt khoûi tình traïng daõ man naøy vaø gia nhaäp moät lieân minh caùc quoác (1) Thomas Hobbes (1588 – 1679): trieát gia vaø lyù thuyeát gia chính trò ngöôøi Anh. Hobbes(1) nhaän thaáy “chieán tranh khoâng chæ naèm trong traän ñaùnh hoaëc haønh vi chieán ñaáu” maø coøn naèm trong yù ñònh chieán ñaáu. nhöng thöïc traïng noù mieâu taû laø ñieàu raát cuõ roài. Con ñöôøng cuûa luaät phaùp chính laø con ñöôøng cuûa hoøa bình. 69 . thaùi ñoä thuø ñòch giöõa caùc quoác gia. Locke nhaän thaáy raèng chæ coù hai caùch daøn xeáp xung ñoät giöõa con ngöôøi vôùi nhau – ñoù laø luaät phaùp hoaëc söùc maïnh – vaø nôi naøo khoâng coù luaät phaùp thì söùc maïnh seõ laø troïng taøi toái haäu. Veblen thaáy raèng “tình traïng chieán tranh laø moái quan heä töï nhieân giöõa cöôøng quoác naøy vôùi cöôøng quoác khaùc. oâng uûng hoä cheá ñoä quaân chuû tuyeät ñoái nhö laø phöông tieän duy nhaát ñeå kieåm soaùt nhöõng xung ñoät veà quyeàn lôïi vaø ham muoán cuûa con ngöôøi. 1651). Thucydides cuõng yù thöùc nhö chuùng ta raèng moät hoøa öôùc thöôøng chæ laø söï ngöøng baén trong moät cuoäc chieán voán vaãn coøn tieáp dieãn. Vaø hoï cuõng chæ roõ laøm sao caùch nhìn naøy coù theå aùp duïng cho coäng ñoàng caùc quoác gia. Kant aùp duïng phaân tích naøy cho boái caûnh quoác teá maø oâng xem nhö moät tình traïng voâ chính phuû khoâng coù luaät phaùp trong ñoù quyeàn cuûa keû maïnh vaãn chieám öu theá. ñoàng thôøi baûo ñaûm quyeàn töï baûo toaøn vaø haïnh phuùc cuûa hoï.

trong khi baøn baïc roát raùo moïi vaán ñeà vaø laéng nghe leõ phaûi laø caùch thöùc cuûa con ngöôøi. töø nhieàu theá kyû tröôùc ñoù. OÂng dính líu vaøo nhöõng hoaït ñoäng chính trò vaø bò buoäc phaûi rôøi boû queâ höông Florence cuûa mình ñeå ñònh cö taïi thaønh phoá coå Ravenna thuoäc mieàn Ñoâng baéc YÙ. CN): trieát gia.gia trong ñoù luaät phaùp vaø hoøa bình chieám öu theá. Ngöôøi khaùc laïi muoán ñaït ñöôïc baèng phöông caùch khaùc. Cicero(3) vaø nhieàu nhaø tö töôûng khaùc ñaõ chæ ra chính xaùc raèng chieán ñaáu vaø haêm doïa nhau laø caùch cö xöû cuûa daõ thuù. nhaø vaên. chính khaùch La Maõ. Nhöng coù moät luaän ñieåm chung raèng hoøa bình khoâng chæ laø söï vaéng maët cuûa chieán ñaáu voõ trang. Moät tình traïng chieán tranh – coù khi “noùng” coù khi “laïnh” – laïi phoå bieán giöõa caùc quoác gia. Dante(2). Moät soá ngöôøi tin raèng neàn hoøa bình theá giôùi ñoøi hoûi phaûi coù moät chính quyeàn toaøn caàu. OÂng laø nhaø huøng bieän xuaát saéc nhaát cuûa thaønh Rome trong suoát söï nghieäp chính trò cuûa mình 70 . Ñieåm gioáng nhau giöõa caùc nhaø tö töôûng naøy laø: hoøa bình laø tình traïng maø trong ñoù con ngöôøi saün saøng daøn xeáp tranh chaáp baèng thaûo luaän thay vì baïo löïc. môùi ñuùng vôùi baûn chaát con ngöôøi. (3) Marcus Tullius Cicero (106 – 43 tr. maø laø moät traät töï tích cöïc trong ñoù yù chí muoán daøn xeáp tranh chaáp moät caùch hoøa bình chieám ñöôïc öu theá. Vieäc coù theå ñaït ñöôïc neàn hoøa bình thöïc söï treân qui moâ toaøn caàu hay khoâng thì coøn laø vaán ñeà nhieàu tranh caõi. Hoøa bình daân söï hieän nay phoå bieán taïi taát caû nhöõng xaõ hoäi ñöôïc xaây döïng hôïp phaùp. ñeà nghò moät chính quyeàn toaøn caàu ñôn nhaát ñeå taïo ra hoøa bình laâu daøi cho toaøn nhaân loaïi. Traùi vôùi raát nhieàu caùch aên noùi böøa baõi. chính hoøa bình. Hoøa bình laø caàn thieát phaûi coù khoâng nhöõng cho cuoäc soáng vaät chaát maø coøn cho caû söï toàn taïi ñích thöïc cuûa con ngöôøi. Taäp thô La Divine Comedy cuûa oâng laø moät trong nhöõng kieät taùc vaên chöông theá giôùi. chöù khoâng phaûi chieán tranh. OÂng coøn vieát taùc phaåm De Monardina (The Monarchy “Chính theå quaân chuû”). (2) Alighiery Dante (1265 – 1321): nhaø thô YÙ.

Caùc nhaø tö töôûng lôùn trong quaù khöù ñaõ cho chuùng ta vaøi yù töôûng veà vieäc ngaên chaën chieán tranh. thaân meán. Niccoloø Machiavelli (1469 – 1527): taùc gia. Taùc phaåm chính. Machiavelli(1) vaø Hegel xem chieán tranh laø chuyeän nghieâm troïng nhaát cuûa caùc quoác gia coù chuû quyeàn. Hegel xem chieán tranh laø toát veà maët tinh thaàn cho caùc quoác gia. The Prince (“Quaân vöông”). hay chuùng ta coù theå ñaït ñöôïc neàn hoøa bình vónh cöûu ngay baây giôø? Lieäu chuùng ta coù phaûi töø boû chuû quyeàn quoác gia ñeå ñaït ñöôïc noù khoâng? Seõ khoâng theå coù moät thay ñoåi hoaøn toaøn trong baûn chaát con ngöôøi ñeå loaïi boû chieán tranh sao? E. (1) 71 .M. COÙ XOÙA BOÛ CHIEÁN TRANH ÑÖÔÏC KHOÂNG? Thöa tieán só Adler. caàn coù nhöõng ñònh cheá môùi chöù khoâng phaûi söï bieán caûi tinh thaàn cuûa con ngöôøi. E. Theo hoï. chính khaùch vaø lyù thuyeát gia chính trò ngöôøi YÙ. nhieàu taùc giaû xem vieäc xoùa boû chieán tranh laø khoâng ñaùng mô öôùc vaø cuõng khoâng khaû thi.M. Phaûi chaêng ñaây laø moät lyù töôûng xa vôøi seõ ñaït ñöôïc khi “nöôùc Chuùa trò ñeán”. ñieàu ñoù yeâu caàu vieäc töø boû phaàn naøo chuû quyeàn quoác gia. Dó nhieân. moät ñieàu khoâng theå bò xoùa boû cuõng nhö chuû quyeàn quoác gia laø khoâng theå bò caét bôùt. Tieân tri Isaiah ñaõ nhìn thaáy tröôùc veà moät thôøi ñaïi khi “khoâng coøn chieán tranh gì nöõa”.20. vaø nhöõng taùc phaåm nhieàu aûnh höôûng maø baù ñaïo khaùc veà thuaät trò nöôùc cuûa oâng khieán teân oâng ñoàng nghóa vôùi söï xaûo quyeät vaø löøa doái. Moät vaøi ngöôøi trong soá ñoù tin raèng coù theå xoùa boû chieán tranh baèng moät chính quyeàn toaøn caàu.

Hobbes ghi nhaän raèng caùc quoác gia chuû quyeàn luoân coù chieán tranh vôùi nhau. thì moät lieân minh caùc quoác gia cuõng chaúng ñi ñeán ñaâu. Söû gia Hy Laïp coå Thucydides vaø trieát gia Anh theá kyû 17 Hobbes chæ ra raèng caùc quoác gia coù chuû quyeàn khoâng thöïc söï soáng trong hoøa bình vôùi nhau ngay caû nhöõng khi hoï khoâng ñaùnh nhau. 72 . cho raèng hoøa bình theá giôùi laø muïc tieâu maø loaøi ngöôøi coù nghóa vuï. baïn coù theå hoûi. chuùng ta phaûi vöôït xa hôn moät khoái lieân hieäp loûng leûo ñeå tôùi moät “khoái thoáng nhaát hoaøn haûo hôn” neáu chuùng ta muoán thieát laäp hoøa bình giöõa caùc daân toäc laân bang. vang leân trong chuùng ta lôøi phuû quyeát khoâng theå ñaûo ngöôïc ñöôïc: Khoâng coù chieán tranh nöõa.” Neáu khoâng vöôït qua ñöôïc Hoäi Quoác Lieân tröôùc ñaây hoaëc Lieân Hieäp Quoác hieän nay. Noù toàn taïi baát cöù nôi naøo maø con ngöôøi khoâng theå daøn xeáp nhöõng dò bieät cuûa hoï maø khoâng söû duïng ñeán baïo löïc nhö giaûi phaùp sau cuøng.” Meänh leänh naøy keâu goïi moïi quoác gia “thoaùt ra khoûi tình traïng daõ man phi luaät phaùp vaø gia nhaäp moät Lieân minh caùc quoác gia. taïi sao moät chính phuû toaøn caàu laïi laø con ñöôøng duy nhaát ñeå ñaït ñöôïc hoøa bình theá giôùi? Thöù nhaát. Hobbes noùi raèng “Chieán tranh khoâng chæ naèm trong traän ñaùnh hoaëc haønh vi chieán ñaáu”. noù chæ taïo ñöôïc ñình chieán voõ trang. Nhöng.Ngöôïc laïi. hoaëc laø chieán tranh laïnh vôùi caùc aâm möu vaø thuû ñoaïn ngoaïi giao hoaëc laø chieán tranh noùng vôùi saét theùp vaø suùng ñaïn. veà maët ñaïo ñöùc. vì chieán tranh laø tình traïng töï nhieân giöõa caùc quoác gia ñoäc laäp. Thucydides nhaän thaáy caùi ñöôïc goïi laø “hoøa öôùc” khoâng taïo ra hoøa bình. Dante ôû theá kyû 13 vaø Kant. phaûi ñaït tôùi. theá kyû 18. Kant tuyeân boá “Lyù trí thöïc tieãn veà ñaïo ñöùc. Caû hai oâng ñeàu nghó raèng muïc tieâu aáy chæ coù theå ñaït ñöôïc thoâng qua vieäc lieân keát caùc quoác gia treân theá giôùi thaønh moät chính quyeàn duy nhaát döïa treân luaät phaùp vaø coâng lyù. Nhö caùc taùc gia uûng hoä thaønh laäp lieân bang Myõ ñaõ thöøa nhaän.

aùp duïng vaø thi haønh luaät phaùp. Nhöõng ñieàu nhö theá seõ khoâng bao giôø xaûy ra treân maët ñaát. Chuùng ta bieát raèng hoøa bình daân söï tuøy thuoäc vaøo chính quyeàn daân söï – taïi Chicago. moät do luaät phaùp chi phoái. ñieàu ñoù coù theå khaû dó vaø thöïc hieän ñöôïc trong töông lai gaàn hay khoâng? Nhöõng nhaø tö töôûng lôùn trong quaù khöù khoâng cho chuùng ta caâu traû lôøi naøo tröôùc caâu hoûi ñoù. theá thì khoâng theå suy dieãn raèng moät chính quyeàn toaøn caàu laø caàn thieát cho hoøa bình theá giôùi sao? Baïn coù theå thöøa nhaän raèng ñieàu ñoù laø caàn thieát. Neáu ñieàu naøy ñuùng trong noäi boä töøng quoác gia thì noù cuõng roõ raøng vôùi Cicero thôøi coå La Maõ vaø John Locke ôû Anh hieän ñaïi. vaø soáng vôùi nhau trong tình anh em hoaøn haûo. Hoøa bình ñôn giaûn chæ laø tình traïng maø trong ñoù con ngöôøi coù theå daøn xeáp moïi dò bieät cuûa hoï baèng ñoái thoaïi thay vì baèng baïo löïc. nhöng vieäc chuùng ta coù giaûi quyeát ñöôïc noù hay khoâng thì coøn tuøy thuoäc vaøo thieän chí muoán suy nghó moïi chuyeän cho roát raùo vaø quyeát taâm haønh ñoäng khoân ngoan hôn 73 . baïn coù theå töï hoûi.” Nhöng ñeå daøn xeáp nhöõng xung ñoät cuûa con ngöôøi baèng luaät phaùp thay vì baèng baïo löïc. baïn caàn coù moät chính quyeàn vôùi quyeàn haïn soaïn thaûo. Noù khoâng ñoøi hoûi con ngöôøi phaûi trôû neân caùc vò thaùnh hay thieân thaàn. vaø moät do baïo löïc quyeát ñònh. Theá thì taïi sao khoâng aùp duïng cho toaøn theá giôùi? Neáu chính quyeàn ñòa phöông laø caàn thieát cho hoøa bình ñòa phöông. vaø hai loái tranh ñua naøy coù moät baûn chaát laø khi caùi naøy keát thuùc thì caùi kia khôûi ñaàu. caàn coù moät chính quyeàn. vaø thaäm chí khaû thi veà maët lyù thuyeát.Hoøa bình khoâng coù nghóa laø söï vaéng maët caùc xung ñoät nghieâm troïng giöõa con ngöôøi vôùi nhau. Hoï ñem laïi cho ta caùc nguyeân lyù tö duy maïch laïc veà vaán ñeà naøy. Ñeå thay baïo löïc baèng ñoái thoaïi. Locke noùi: “Coù hai loaïi tranh ñua giöõa con ngöôøi vôùi nhau. nhöng. Ñieàu naøy giuùp chuùng ta nhaän ra moät lyù do khaùc veà vieäc chính quyeàn toaøn caàu trôû thaønh con ñöôøng duy nhaát ñi tôùi hoøa bình theá giôùi. Illinois hay Myõ thì cuõng vaäy.

” Moät coõi khoâng töôûng laø moät tình traïng lyù töôûng khoâng toàn taïi ôû ñaâu caû. H. Nhieàu taùc giaû xuaát saéc khaùc ñaõ taïo ra nhöõng coõi khoâng töôûng trong vaên hoïc ñeå khieán ñieàu lyù töôûng trôû neân coù theå nhaän thöùc ñöôïc. Francis Bacon. Toâi thöôøng nghe noùi tôùi thuaät ngöõ “coõi khoâng töôûng” hoaëc “ngöôøi khoâng töôûng” ñöôïc duøng vôùi yù khinh thò khi noùi veà ñeà nghò naøo ñoù cho cuoäc caûi caùch chính trò hoaëc xaõ hoäi. (2) Samuel Butler (1612 – 1680): nhaø vaên traøo phuùng ngöôøi Anh. Trong taù c phaå m Timeaeus. Trong caû hai tröôøng hôïp. Trong soá taùc giaû aáy coù Thomas More(1) (ngöôøi ñaõ saùng taùc ra töø “utopia”). Cho duø chuùng ta coù laøm ñöôïc ñieàu ñoù hay khoâng thì lôøi tieân tri cuûa baïn cuõng toát ñeïp nhö cuûa toâi.trong töông lai. Taùc phaåm chính: Utopia (“Coõi khoâng töôûng”. 1516). thaân meán. Trong taùc phaåm Republic. Nhöng toâi nhôù laïi raèng nhieàu taùc giaû ñaõ vieát raát ñeïp veà moät xaõ hoäi töôûng töôïng hoaøn haûo trong töông lai. treân hoøn ñaûo Atlantis thaàn thoaïi. Samuel Butler(2) (vôùi taùc phaåm (1) Thomas More (1478 – 1535): chính khaùch vaø hoïc giaû ngöôøi Anh. 21.L. oâng ñaët noù vaøo thôøi raát xöa. oâng cho raèng ñieàu lyù töôûng aáy xa vôøi nhöng möôøng töôïng ñöôïc. Utopia (coõi khoâng töôûng) coù nghóa ñen laø “khoâng nôi naøo caû. Plato ñaët xaõ hoäi lyù töôûng cuûa mình xa nhieà u ngaø n naê m trong töông lai. Chính xaùc ra thì coõi khoâng töôûng laø gì? Plato coù phaûi moät ngöôøi khoâng töôûng khoâng? Coøn Karl Marx thì sao? Ngaøy nay theá giôùi coù xaõ hoäi khoâng töôûng naøo khoâng? H. COÕI KHOÂNG TÖÔÛNG VAØ NHÖÕNG NGÖÔØI KHOÂNG TÖÔÛNG Thöa tieán só Adler. 74 .L.

nhaèm cho chuùng ta moät kieán quan môùi veà baûn chaát vaø soá phaän cuûa con ngöôøi. Nhieàu xöù khoâng töôûng trong vaên hoïc taïo ñöôïc nieàm höùng khôûi mô hoà hoaëc suy ñoaùn giaûi trí maø ít quan taâm ñeán nhöõng caûi caùch thöïc teá. lyù thuyeát gia veà xaõ hoäi ngöôøi Phaùp. khoân ngoan vaø ñeïp. (7) (8) (9) Charles Fourier (1772 -1837): nhaø khoa hoïc xaõ hoäi ngöôøi Phaùp.G. ñaõ vieát nhöõng coâng trình nghieâm tuùc. bình ñaúng. Nhöõng truyeän cuûa hoï ñeàu nhaèm moâ taû cuï theå moät cuoäc soáng nhö theá seõ ra sao. Wells(5). Proudhon(8) vaø Robert Owen(9). Coù nhöõng coõi khoâng töôûng mang tính caùch maïng cuõng nhö tính phaûn ñoäng. 1895). Edward Bellamy(3). Tuy nhieân. OÂng noåi tieáng vôùi nhöõng tieåu thuyeát khoa hoïc vieãn töôûng. Caùc taùc giaû naøy ñeàu caûm thaáy raèng con ngöôøi coù soá phaän ñöôïc soáng moät ñôøi hoaøn haûo vaø haøi hoøa hôn. Nhöõng nhaø xaõ hoäi chuû nghóa khoâng töôûng theá kyû 19 nhö Saint Simon(6). (6) Henri de Saint Simon (1760 – 1825): lyù thuyeát gia xaõ hoäi ngöôøi Phaùp. Fourier(7).G. Hoï loâi con ngöôøi ra khoûi taám löôùi cuûa caùc truyeàn thoáng vaø taäp tuïc töøng vaây quanh laâu nay. phaàn lôùn nhöõng ngöôøi khoâng töôûng thöôøng laø ngöôøi “caáp tieán”. nhöõng taùc giaû nhö Plato laïi coù khao khaùt muoán theå hieän ñieàu lyù töôûng trong cuoäc soáng thöïc taïi. coâng lyù. William Morris(4) vaø H. Tuy nhieân.Erewhon voán chæ laø caùch vieát ñaûo ngöôïc chöõ nowhere – khoâng nôi naøo caû). H. moät trong nhöõng ngöôøi saùng laäp thuyeát xaõ hoäi chuû nghóa Cô Ñoác giaùo. 1888). caùc taùc giaû khoâng töôûng noùi vôùi chuùng ta raèng con ngöôøi coù theå soáng trong töï do. quan taâm ñeán vieäc giaûi quyeát taän goác reã vaán ñeà hôn laø duy trì coäng ñoàng xaõ hoäi. Theo nhöõng lyù töôûng maø hoï hoâ haøo. trong ñoù coù The Time Machine (“Maùy Thôøi gian”. nhaø hoaït ñoäng xaõ hoäi ngöôøi Anh. Pierre Joseph Proudhon (!809 – 1865): nhaø vaên. hoøa bình. sung tuùc. Taùc phaåm noåi tieáng: Looking Backward (“Nhìn laïi”. Robert Owen (1771 – 1858): nhaø caûi caùch xaõ hoäi ngöôøi Anh. 75 . Wells (1866 – 1946): nhaø vaên Anh. thaáu ñaùo nhaèm chuaån bò cho vieäc xaây döïng moät Edward Bellamy (1850 – 1898) : nhaø vaên Myõ. (3) (4) (5) William Morris (1834 – 1896): nhaø thô.

OÂng soaïn chung vôùi Karl Marx taùc phaåm Communist Manifesto (“Tuyeân ngoân Coäng saûn”. bang Idiana. chaúng haïn nhö Oneida. ôû bang New York vaø New Harmony. Aristophanes(11). Söï pheâ phaùn chuû nghóa Khoâng töôûng thì vöøa coù tính chaâm bieám vöøa coù tính trieát hoïc. Jonathan Swift (1667 .CN) vaø The Clouds (“Nhöõng Ñaùm Maây”.xaõ hoäi môùi. Hoï möôøng töôïng moät traät töï xaõ hoäi bình ñaúng vaø töï do. (11) Aristophanes (448? . trong ñoù söï phaùt trieån troïn veïn cho töøng caù theå seõ ñöôïc boài döôõng bôûi nhöõng xaõ hoäi coäng ñoàng töï nguyeän thay vì nhaø nöôùc chính trò. OÂng soáng chuû yeáu ôû Anh. Trong quaù khöù. Mandeville(12) vaø Swift(13) ñaõ chaâm choïc nhöõng quan nieäm caàu toaøn (10) Friedrich Engels (1820 .1895): nhaø tö töôûng chính trò vaø nhaø caùch maïng ngöôøi Ñöùc. 76 . môùi laø quaù töôûng töôïng vaø phi thöïc teá.1745): giaùo só vaø taùc giaû chaâm bieám ngöôøi Ireland. khaùi nieäm cuûa Marx veà chuyeän “nhaø nöôùc töï tieâu vong” ñeå ñi tôùi moät xaõ hoäi bình ñaúng vaø töï do thì bò chính nhöõng vò treân kia chæ trích laø khoâng töôûng. CN): kòch taùc gia Hy Laïp. Nhöõng ngöôøi xaõ hoäi chuû nghóa khoâng töôûng noùi raèng chính nhöõng ngöôøi theo Marx. (12) (13) Bernard Mandeville (1670 – 1733): baùc só vaø nhaø vaên chaâm bieám ngöôøi Anh. Nhöng söï phaùt trieån coâng ngheä hieän ñaïi ñaõ laøm tan vôõ caùc coäng ñoàng khoâng töôûng ôû haàu heát caùc quoác gia. Nhöõng khu ñònh cö coäng ñoàng ôû Israel laø nhöõng thí duï ñaùng keå hieän nay veà tinh thaàn khoâng töôûng aùp duïng vaøo thöïc teá.CN). chuyeân chính vaø chuû nghóa xaõ hoäi nhaø nöôùc.385 tr. chöù khoâng phaûi hoï. 423 tr. OÂng cheá nhaïo söï töï phuï xaõ hoäi vaø trí tueä trong nhöõng vôû kòch nhö The Birds (“Nhöõng Con Chim”. Tuy vaäy. Marx vaø Engels(10) xem nhöõng lyù thuyeát nhö theá laø caûm tính vaø quaù töôûng töôïng vaø chuû tröông xaây döïng moät xaõ hoäi xaõ hoäi chuû nghóa “khoa hoïc” chöù khoâng phaûi “khoâng töôûng”. bôûi vì nhöõng ngöôøi theo Marx nghó raèng coù theå ñaït ñöôïc moät xaõ hoäi bình ñaúng vaø töï do hoaøn haûo baèng caùch maïng. 1848) vaø giuùp ñôõ Marx veà maët taøi chính. Nhöõng coäng ñoàng khoâng töôûng ñaõ töøng toàn taïi thöïc söï taïi Myõ. 414 tr.

ngöôïc laïi. Pheâ phaùn chuû nghóa Khoâng töôûng veà maët trieát hoïc tieâu bieåu laø cuûa Aristotle trong nhöõng nhaän ñònh cuûa oâng ñoái vôùi taùc phaåm Republic cuûa Plato. Laø ngöôøi pheâ phaùn kieân ñònh chuû nghóa Toaøn trò.veà con ngöôøi vaø xaõ hoäi. Aldous Huxley(14) vaø George Owell(15) ñaõ veõ leân nhöõng böùc tranh u aùm veà nhöõng coõi khoâng töôûng döôùi aûnh höôûng coâng ngheä hieän ñaïi. Hai tieåu thuyeát noåi tieáng: Point counter point (“Ñieåm ñoái ñieåm”. thieát laäp treân theá giôùi naøy cho duø kinh nghieäm vaø truyeàn thoáng ñi veà phía ngöôïc laïi tôùi ñaâu. Plato. Aldous Huxley (1894 – 1963): tieåu thuyeát gia vaø tieåu luaän gia ngöôøi Anh. 1949) 77 . (14) (15) George Orwell (1903 – 1950): nhaø vaên Anh. Aristotle cho raèng tö duy khoâng töôûng giaû ñònh moät söï toaøn haûo khoâng theå coù ñöôïc cho con ngöôøi vaø quoác gia. OÂng tin raèng con ngöôøi phaûi noã löïc ñaït tôùi moät traät töï toát nhaát coù theå ñöôïc trong nhöõng ñieàu kieän ñöôïc khuoân ñònh bôûi baûn chaát cuûa con ngöôøi vaø cuûa theá giôùi. 1945) vaø Nineteen Eighty-Four (“Naêm 1984”. Noù khoâng giuùp gì cho vieäc ñaït tôùi nhöõng lyù töôûng khaû thi. Trong thôøi hieän ñaïi. 1932). 1928) vaø Brave new world (“Theá giôùi môùi duõng caûm”. vaø phaûi ñöôïc. cho raèng tinh thaàn khoâng töôûng ñaõ chæ ra con ñöôøng ñi tôùi ñieàu lyù töôûng – tôùi moät traät töï môùi coù theå ñöôïc. oâng vieát nhieàu tieåu luaän chính trò vaø tieåu thuyeát nhaïo baùng nhö Animal Farm (“Traïi Suùc vaät”.

78 .

Phaàn III NHÖÕNG CAÂU HOÛI VEÀ CAÙC VAÁN ÑEÀ ÑAÏO ÑÖÙC 79 .

haïnh phuùc khoâng phaûi laø ñieàu baïn coù theå caûm thaáy hay traûi nghieäm trong moät khoaûnh khaéc cuï theå naøo ñoù. ñöôïc moïi ngöôøi toân troïng. Chuùng coù theå hôùn hôû hoaëc vui 80 . haïnh phuùc laø söï thieän toái haäu hay toái cao – muïc ñích cuûa moïi phaán ñaáu. hay moät ñieàu gì khaùc nöõa? M. raèng hoï caûm thaáy haïnh phuùc. trong khoaûnh khaéc thoûa maõn hay vui söôùng. M. Tuyeân ngoân Ñoäc laäp nöôùc Myõ tuyeân boá raèng vieäc möu caàu haïnh phuùc laø moät quyeàn baát khaû nhöôïng cuûa con ngöôøi. theo Aristotle vaø nhieàu ngöôøi khaùc. haàu heát moïi ngöôøi ñeàu noùi raèng treû con coù theå haïnh phuùc. Noù laø chaát löôïng cuûa toaøn boä cuoäc soáng. MÖU CAÀUHAÏNH PHUÙC Thöa tieán só Adler.M. Chuùng ta nghe moïi ngöôøi noùi. Cuoäc soáng haïnh phuùc laø cuoäc soáng toát.M.22. Nhöng Aristotle bieän luaän raèng ñieàu ñoù laø hoaøn toaøn khoâng theå coù. Trong caùc cuoán saùch quan troïng veà trieát hoïc ñaïo ñöùc. Nhöng. Chính trong yù nghóa naøy cuûa töø ngöõ maø Tuyeân ngoân Ñoäc laäp nöôùc Myõ ñöa söï möu caàu haïnh phuùc vaøo soá caùc quyeàn töï nhieân cô baûn khaùc cuûa con ngöôøi. Khaùi nieäm trieát hoïc veà haïnh phuùc khaùc hoaøn toaøn vôùi nghóa thoâng thöôøng cuûa töø naøy. söï yeân oån taâm hoàn. Xa laï vôùi khaùi nieäm trieát hoïc naøy. Nhöng haïnh phuùc laø gì? Phaûi chaêng laø söï thoûa maõn nhöõng ñoøi hoûi vaät chaát. thaân meán. Nhöng caùc nhaø tö töôûng lôùn duøng töø ngöõ naøy khaù roõ raøng. Hoaëc hoï noùi raèng hoï haïnh phuùc khi ñang vui veû. vaø taát caû chuùng ta ñeàu gaéng ñöôïc haïnh phuùc. Baát haïnh ñöôïc coi laø moät caùi toäi. Chöõ “haïnh phuùc” coù nhieàu nghóa trong haønh ngoân thöôøng ngaøy.

ñoù coù phaûi laø moät cuoäc ñôøi haïnh phuùc hay khoâng. maø trong toaøn boä tieán trình cuûa cuoäc ñôøi. tình yeâu hay tình baïn. laø moät cuoäc soáng ñöôïc laøm cho phong phuù bôûi söï sôû höõu goäp chung taát caû nhöõng ñieàu toát ñeïp. Aristotle. vaø nhöõng ñieàu toát ñeïp tinh thaàn. nhöõng ñieàu toát ñeïp xaõ hoäi. Ñeán cuoái ñôøi. hoïc thöùc vaø söï thoâng thaùi. Daáu hieäu chaéc chaén nhaát cho thaáy moät ngöôøi coù haïnh phuùc laø anh ta khoâng thieáu gì caû. nhö danh döï. veà Aristotle. bôûi vì chuùng ñaõ khoâng soáng moät cuoäc soáng troïn veïn. Do vaäy. (1) Anicius Manlius Severinus Boethius (480? – 524): chính trò gia vaø trieát gia La Maõ. OÂng soaïn cuoán The Consolation of Philosophy ( “Söï An uûi cuûa Trieát hoïc”). vaø nhöõng khoaùi laïc xaùc thòt. vaø coâng baèng. Coù ñöôïc moãi moät ñieàu toát ñeïp laø goùp phaàn hoaøn thaønh hay hoaøn thieän yeáu tính con ngöôøi. Caùc taùc phaåm cuûa oâng aûnh höôûng ñeán nhieàu hoïc giaû ôû chaâu AÂu thôøi Trung Coå. Quaû thöïc. tieáp tuïc söï uyeân thaâm cuûa Solon. hay ñieàu thieän tuyeät ñoái. toâi ñaõ soáng maïnh gioûi. Moïi khao khaùt cô baûn cuûa anh ta ñaõ ñöôïc thoûa maõn. nhìn laïi taát caû nhöõng ñieàu toát ñeïp thöïc söï maø mình töøng böôùc coù ñöôïc. laø nhaän raèng cuoäc soáng haïnh phuùc. nhìn toaøn cuïc. nhö cuûa caûi.möøng nhöng khoâng haïnh phuùc. caùc coâng trình veà luaän lyù hoïc. haïnh phuùc laø caù nhaân ngöôøi naøo coù theå töï noùi vôùi chính mình. Taát nhieân ñieàu naøy khoâng theå laøm ñöôïc trong moät ngaøy hay moät naêm. söùc khoeû. 81 . söï yeân laønh daân söï. nhö Boethius(1) noùi. moãi ñieàu toát ñeïp ñöôïc khao khaùt khoâng chæ vì chính noù thoâi maø coøn nhö phöông tieän ñi ñeán haïnh phuùc. Moãi moät ñieàu toát ñeïp naøy töông öùng vôùi moät nhu caàu coù thöïc cuûa con ngöôøi.” Nhöõng loaïi ñieàu toát ñeïp khaùc nhau goùp phaàn vaøo haïnh phuùc laø gì? Chuùng bao goàm nhöõng ñieàu toát ñeïp ngoaïi taïi hay thuoäc veà theå xaùc. nhö trí tueä. ñaõ ñi xa tôùi möùc noùi raèng caàn phaûi chôø ñôïi cho ñeán khi moät ñôøi ngöôøi keát thuùc tröôùc khi chuùng ta coù theå xeùt ñoaùn chính xaùc. moïi söï phaán ñaáu gaén lieàn trong baûn chaát con ngöôøi cuûa anh ta ñaõ hoaøn thaønh. “Toâi ñaõ laøm toát vieäc soáng. Moät caùch hieåu haïnh phuùc nhö summum bonum.

Plato. ñònh nghóa haïnh phuùc laø söï haøi hoøa trong taâm hoàn – tình traïng laønh maïnh tinh thaàn cuûa con ngöôøi ñaïo ñöùc chaân chính. OÂng khoâng chuù yù gì tôùi nhöõng ñieàu toát ñeïp vaät chaát. Nhöng 82 .” Toâi vöøa toùm löôïc hoïc thuyeát veà haïnh phuùc cuûa Aristotle. vaø noù baøy toû khaùt voïng chung cuûa nhaân loaïi.Maët khaùc. chaúng haïn. “Toâi muoán haïnh phuùc.” moät ca khuùc bình daân caát leân. Ít nhaát ñaõ coù moät nhaø tö töôûng vó ñaïi trong truyeàn thoáng cuûa chuùng ta phuû nhaän raèng haïnh phuùc phaûi laø cöùu caùnh cuûa chuùng ta. qui luaät ñaïo ñöùc ra leänh thi haønh nghóa vuï moät caùch voâ ñieàu kieän. ñaët söï thoûa maõn caù nhaân leân treân quy phaïm khaùch quan cuûa nghóa vuï vaø leõ phaûi. Taát nhieân coù nhöõng khaùi nieäm khaùc veà haïnh phuùc vaø cuoäc soáng toát ñeïp. Ñoái vôùi oâng khoâng coù gì beân ngoaøi coù theå laøm cho moät con ngöôøi ñaïo ñöùc caûm thaáy baát haïnh. 23. Immanuel Kant coi vieäc möu caàu haïnh phuùc laø ích kyû. “bôûi vì toâi muoán haïnh phuùc. ñöôïc khao khaùt vì chính noù thoâi. haïnh phuùc. khoâng phaûi chæ ñeå coù ñöôïc haïnh phuùc. vaø chuùng ta thöôøng ño löôøng vieäc ñoù baèng toång soá cuûa caûi vaät chaát maø hoï coù theå tích luõy ñöôïc. nhö Aristotle. “Toâi muoán haïnh phuùc bôûi vì…”. THAØNH COÂNG COÙ CAÀN THIEÁT KHOÂNG? Thöa tieán só Adler. hoaëc nhöõng ñieàu toát ñeïp cuûa vaän meänh. Thaønh coâng veà theá tuïc coù caàn thieát cho haïnh phuùc khoâng? Trong xaõ hoäi cuûa chuùng ta coù xu höôùng ñaùnh giaù ngöôøi khaùc caên cöù vaøo thaønh coâng cuûa hoï. cuûa haønh vi ñaïo ñöùc. Kant noùi. vaø laø ñieàu duy nhaát chuùng ta khao khaùt ñeán nhö vaäy. Haïnh phuùc phaûi laø keát quaû. Chuùng ta phaûi phaán ñaáu khoâng phaûi ñeå haïnh phuùc. chöù khoâng phaûi laø muïc ñích. nhöng neáu baát kyø ai ñoù noùi. anh ta khoâng theå hoaøn taát caâu noùi tröø khi noùi. maø ñeå xöùng ñaùng vôùi haïnh phuùc. toång soá nhöõng ñieàu toát ñeïp.

Nhöng caùc trieát gia nhö Aristotle nhaän thaáy raèng ñaây laø moät quan nieäm heïp hoøi vaø meùo moù veà cuoäc soáng con ngöôøi. Nhöng nhö baïn cho thaáy. Khi baøn veà haïnh phuùc trong chöông tröôùc.toâi ngaïc nhieân töï hoûi chuùng ta coù ñang döïng leân moät thaàn töôïng giaû nguïy hay khoâng. vì nhöõng ñieàu toát ñeïp höõu hình töï chuùng khoâng theå laøm cho con ngöôøi haïnh phuùc. ngaøy nay nhieàu ngöôøi nghó veà thaønh coâng gaàn nhö chæ laø söï tích luõy nhöõng ñieàu toát ñeïp traàn tuïc. hay khao khaùt naøo. töùc laø chuùng ta thaønh coâng. E. thaønh coâng khoâng coøn gioáng nhö haïnh phuùc. baïn coù theå coù quaù thöøa möùa nhöõng ñieàu toát ñeïp naøo ñoù. chuùng coù theå ngaên caûn anh ta thaønh coâng trong vieäc möu caàu haïnh phuùc. nhö moïi ngöôøi ñeàu bieát. Theá giôùi coå xöa laãn theá giôùi hieän ñaïi ñeàu quaù quen thuoäc vôùi quan nieäm cho raèng cuûa caûi vaät chaát laø ñieàu quan troïng nhaát ñoái vôùi con ngöôøi. Khi yù nieäm thaønh coâng bò giôùi haïn nhö vaäy. OÂng ñöa ra moät thang ñoä nhöõng ñieàu toát ñeïp trong ñoù cuûa caûi xeáp 83 . Trong thöïc teá. Nhöõng ñieàu toát ñeïp höõu hình veà cuûa caûi ñöôïc tính ñeán trong nhöõng ñieàu toát ñeïp naøy. Nhöng.D. yù ñònh. Trong yù nghóa chung nhaát.D. Haïnh phuùc cuûa con ngöôøi coù thöïc söï ñöôïc ño löôøng baèng thaønh coâng vaät chaát hay khoâng? E. toâi ñaõ chæ ra raèng noù coát ôû moät cuoäc soáng ñöôïc hoaøn thieän baèng söï sôû höõu taát caû nhöõng ñieàu toát ñeïp – taát caû nhöõng ñieàu maø con ngöôøi caàn coù ñeå soáng moät cuoäc soáng thoûa maõn hoaøn toaøn. vaø ñoù laø lyù do vì sao cuûa caûi laïi gaây ra moät vaán ñeà ñaïo ñöùc ñaëc bieät khoù khaên. thaønh coâng coát ôû vieäc ñaït tôùi baát kyø muïc ñích. Neáu chuùng ta ñaït ñöôïc chöøng möïc haïnh phuùc naøo ñoù maø chuùng ta noã löïc höôùng tôùi. beân caïnh nhöõng ñieàu toát ñeïp ñaïo ñöùc vaø tinh thaàn. thaân meán.

nhaø caûi caùch luaät phaùp. (1) Croesus. Söï ñaùnh giaù cuûa Aristotle veà cuûa caûi gaàn gioáng vôùi caâu chaâm ngoân phoå bieán noùi raèng tieàn baïc khoâng quan troïng tröø phi baïn khoâng coù ñoàng naøo. thöôøng ñöôïc coi laø ñieån hình cuûa ngöôøi khoân ngoan. Aristotle nhaän xeùt. nhaø thô thaønh Athens. Kieåu thöù nhaát raát quen thuoäc vôùi baát kyø baø noäi trôï naøo. coù theå thaønh coâng trong vieäc trôû neân giaøu coù nhö Croesus(1). Ñoù laø tieán trình tìm kieám ñuû cuûa caûi ñeå cho gia ñình ñöôïc soáng töôm taát. thöôøng ñöôïc coi laø ñieån hình cuûa ngöôøi giaøu coù. Baïn caàn nhöõng thöù vaät chaát naøo ñoù ñeå toàn taïi. vôùi nguoàn cung caáp ñuùng möùc caùc phöông tieän sinh soáng. (2) 84 . Nhöng bôûi vì soáng toát ñeïp khoâng ñôn thuaàn laø toàn taïi.ôû thaáp nhaát vì noù chaêm lo cho nhöõng nhu caàu cuûa thaân xaùc vaø thöù yeáu hôn so vôùi nhöõng ñieàu toát ñeïp cuûa tinh thaàn vaø cuûa tính caùch. moät soá ngöôøi. Solon (638? – 558?): chính khaùch. neân chæ nhöõng ñieàu toát ñeïp vaät chaát khoâng thoâi khoâng theå laøm cho cuoäc soáng ñaùng soáng. töùc laø. Hy Laïp. nghó raèng muïc ñích ñoäc nhaát trong ñôøi hoï laø “taêng theâm tieàn baïc cuûa hoï voâ giôùi haïn… Caên nguyeân cuûa khuynh höôùng naøy trong con ngöôøi laø hoï maûi meâ chuù yù ñeán vieäc toàn taïi maø thoâi. vaø bôûi vì baïn phaûi toàn taïi ñeå soáng moät cuoäc soáng toát ñeïp. vaø khoâng chuù yù chuùt gì ñeán vieäc soáng toát ñeïp.” Aristotle khaúng ñònh nhöõng ngöôøi nhö theá. nhöng cuõng nhö Croesus coù theå hoï soáng ñeán cuoái ñôøi maø vaãn khoâng hieåu ñöôïc taïi sao nhöõng nhaø uyeân thaâm nhö Solon(2) khoâng cho hoï laø haïnh phuùc. Kieåu tìm kieám cuûa caûi thöù hai laø tích luõy tieàn baïc chæ vì tieàn baïc. caùc tieän nghi vaø nhöõng ñieàu thuaän lôïi cuûa ñôøi soáng. oâng vua nhieàu cuûa caûi cuûa xöù Lydia. soáng ôû theá kyû thöù 6 tröôùc coâng nguyeân. Aristotle ñöa ra moät söï phaân bieät quan troïng giöõa hai kieåu tìm kieám cuûa caûi. neân moät soá nhöõng ñieàu toát ñeïp vaät chaát naøo ñoù laø khoâng theå thieáu ñöôïc.

cho raèng ngöôøi naøo “chia seû vôùi ngöôøi buûn xæn nieàm say meâ cuûa caûi vì cuûa caûi” seõ keát thuùc trong khoán khoå.Plato. OÂng cuõng laø nhaø thaàn hoïc ñaàu tieân cuûa Cô Ñoác giaùo. töông töï nhö Aristotle. theo ñoù ngöôøi giaøu coù khoù vaøo Nöôùc Trôøi nhö con laïc ñaø chui qua loã kim. Kinh Thaùnh ñaû kích cuûa caûi khoâng nhieàu baèng choáng laïi söï theøm khaùt vaø ham hoá maø cuûa caûi laøm ñaùnh thöùc daäy trong con ngöôøi. vaø toân giaùo. Caùc saùch tieân tri vaø saùch Thaùnh Thi moâ taû soáng ñoäng söï muø quaùng ñaïo ñöùc thöôøng ñi cuøng söï sôû höõu taøi saûn keách suø. Nhöng cuõng coù nhöõng boån phaän veà chính trò. nhö chuùng ta (3) Thaùnh Paul (Saint Paul) (3? – 62?): nhaø truyeàn giaùo Cô Ñoác thôøi sô kyø. Boån phaän laø ñöùc haïnh cao nhaát cuûa ngöôøi chieán só. Noãi aùm aûnh veà thaønh coâng vaät chaát daãn tôùi söï baïi hoaïi veà taâm hoàn. Thaùnh Paul khoâng noùi raèng tieàn baïc laø nguoàn goác cuûa moïi toäi loãi. Ñaây chaéc chaén laø quan ñieåm cuûa Phuùc aâm. ñaïo ñöùc. Ñieàu sai traùi laø bieán cuûa caûi thaønh ñieàu coát loõi cuûa cuoäc soáng – laø trôû neân bò aùm aûnh bôûi söï sôû höõu cuûa mình. Plato noùi: “Toát ñeïp ôû möùc ñoä cao vaø giaøu coù ôû möùc ñoä cao cuøng luùc”. OÂng trôû thaønh tín ñoà Cô Ñoác giaùo sau khi mô thaáy Jesus Christ treân ñöôøng töø Jerusalem ñeán Damascus.LAØM BOÅN PHAÄN CUÛA MÌNH Thöa tieán só Adler. Nhöng nhöõng nhaän xeùt nhö theá khoâng ñöôïc dieãn giaûi theo nghóa raèng söï sôû höõu töï chuùng laø sai traùi. laø khoâng theå ñöôïc. Nhöng chính Thaùnh Paul(3) ñaõ ñöa ra lôøi giaûi thích thieát yeáu khaù roõ raøng. Cuoäc ñôøi vaø giaùo lyù cuûa oâng ñöôïc trình baøy trong Thö vaø Coâng Vuï caùc Toâng Ñoà trong Taân Öôùc 85 . OÂng noùi raèng chính loøng yeâu tieàn baïc ñaõ daãn con ngöôøi ñeán söï suy vi veà ñaïo ñöùc. 24.

thaân meán. Caùc trieát gia phaûi noùi gì veà baûn chaát cuûa boån phaän vaø vai troø cuûa noù trong caùch cö xöû cuûa con ngöôøi.D.D. vöøa laø moät tuyeät taùc veà vaên chöông La tinh. J. vaø söï theøm muoán chöù khoâng phaûi luaät leä thieát laäp chuaån möïc ñaùnh giaù. Nhöng ôû ñaâu söï khoaùi laïc hay haïnh phuùc laø chuû yeáu. hôn baát kyø thaùi ñoä naøo khaùc. vaø chaúng khaùc gì hôn söï thöøa nhaän cuûa moät ngöôøi Tröôøng phaùi Khoaùi laïc (Epicureanism):moät tröôøng phaùi trieát hoïc do trieát gia coå ñaïi Hy Laïp Epicurus saùng laäp. thì söï phaân bieät cô baûn seõ laø giöõa thieän vaø aùc. cuõng nhö baát kyø neàn Ñaïo ñöùc hoïc veà haïnh phuùc vaø khoaùi laïc naøo cuõng coù ñieàu ñeå noùi veà boån phaän.vaãn thöôøng ñöôïc nhaéc nhôû. laø ñaëc tröng cho tröôøng phaùi Khoaùi laïc(1) cuûa Lucretius(2). Coù leõ khoâng coù vaán ñeà naøo thieát yeáu trong luaân lyù hôn laø vaán ñeà giöõa ñaïo ñöùc hoïc veà boån phaän vaø ñaïo ñöùc hoïc veà khoaùi laïc hay haïnh phuùc. Nhöng coù nhöõng khaùc bieät lôùn trong vai troø ñöôïc giao cho boån phaän. Trong Ñaïo ñöùc hoïc veà haïnh phuùc cuûa Aristotle. Thaùi ñoä naøy. baát kyø neàn Ñaïo ñöùc hoïc veà boån phaän naøo cuõng phaûi ít nhieàu tính ñeán haïnh phuùc. boån phaän khoâng hoaøn toaøn bò loaïi tröø. Taát nhieân. Coù moät laäp tröôøng cöïc ñoan hoaøn toaøn loaïi tröø khaùi nieäm boån phaän. CN): nhaø thô La Maõ vôùi taùc phaåm De Rerum Natura (Baøn veà Baûn tính Söï vaät) vöøa laø moät nguoàn lyù luaän quan troïng cho hoïc thuyeát cuûa Epicurus. moãi haønh vi seõ ñöôïc phaùn ñoaùn tuøy theo noù tuaân thuû hay baát tuaân luaät leä. (1) (2) Lucretius ( khoaûng 95 – 52 tr. nhöng cuõng khoâng ñöôïc trao cho moät yù nghóa ñoäc laäp naøo. vaø söï phaân bieät ñaïo ñöùc cô baûn laø giöõa caùi ñuùng vaø caùi sai. theo ñoù hoï chuû tröông moät loái soáng höôùng veà haïnh phuùc traàn gian vaø söï giaûi thích baûn tính vaät chaát theo thuyeát nguyeân töû. 86 . Theo nguyeân lyù ñaïo ñöùc veà boån phaän . Noù ñôn thuaàn laø moät phöông dieän cuûa ñöùc coâng baèng. J.

ñöùc coâng baèng laøm roõ theâm boån phaän hay nghóa vuï. maëc duø chæ laø moät trong nhieàu ñöùc haïnh. Do vaäy. Theo tröôøng phaùi Khaéc kyû(3) cuûa Marcus Aurelius(4) vaø Epictetus(5). chuû tröông nhaãn nhuïc chaáp nhaän caùc noãi baát haïnh maø khoâng phaøn naøn keâu ca.coâng chính veà nhöõng moùn nôï vôùi ngöôøi khaùc: hoaëc söï nhìn nhaän cuûa ngöôøi aáy raèng ngöôøi aáy coù nghóa vuï traùnh xuùc phaïm ngöôøi khaùc vaø phuïng söï lôïi ích chung. Haïnh phuùc khoâng phaûi laø ñieàu toát tuyeät ñoái. Noù laø yù thöùc cuûa con ngöôøi thuaàn lyù veà söï deã chòu cuûa cuoäc soáng khoâng ngöøng gaén lieàn vôùi toaøn boä cuoäc hieän höõu cuûa ngöôøi ñoù” vaø neàn taûng cuûa noù laø “nguyeân taéc cuûa töï aùi”. Khoâng coù gì ñöôïc xem laø “toát hoaøn toaøn”. (3) Tröôøng phaùi Khaéc kyû (Stoicism): moät tröôøng phaùi trieát hoïc do trieát gia coå ñaïi Hy Laïp Zeno saùng laäp. Trieát hoïc veà ñaïo ñöùc cuûa Kant tinh vi hôn nhieàu trình baøy moät hoïc thuyeát neàn taûng töông töï. duõng caûm. Caû hai ñeàu “laøm xoùi moøn ñaïo ñöùc vaø phaù huûy söï cao caû cuûa noù. Nhöng ñoái vôùi oâng. 87 . vaø chæ daïy chuùng ta bieát tính toaùn toát hôn. bôûi vì chuùng gaùn nhöõng ñoäng cô cho ñöùc haïnh vaø taät xaáu ôû cuøng moät caáp ñoä. Epictetus (55? – 135?): trieát gia Hy Laïp. haønh ñoäng ñuùng laø laøm boån phaän cuûa mình vaø gaït qua moät beân moïi ham muoán ñi ngöôïc laïi. khoâng theå taùch rôøi vôùi ba ñöùc haïnh khaùc – oân hoøa. ngoaïi tröø thieän chí. Caû hai ñeàu ño löôøng haønh vi ñaïo ñöùc baèng caùch xem xeùt cöùu caùnh maø noù höôùng tôùi. vaø khoân ngoan. (4) (5) Marcus Aurelius (121 – 180): hoaøng ñeá vaø trieát gia La Maõ. Töông töï. Caû neàn luaân lyù döïa treân haïnh phuùc laãn neàn luaân lyù döïa treân khoaùi laïc ñeàu phaïm cuøng moät sai laàm.” Caû hai ñeàu thöøa nhaän söï khao khaùt laø moät chuaån möïc ñaïo ñöùc veà ñieàu toát vaø ñieàu xaáu. khoâng ñaùng quan taâm chuyeän ai ñoù cho raèng nghóa vuï ñaïo ñöùc laø do caûm thöùc veà coâng baèng cuûa chuùng ta hoaëc do ñöùc haïnh noùi chung. coâng baèng. ñoái vôùi Plato. Moät laäp tröôøng cöïc ñoan khaùc ñoàng nhaát yù thöùc boån phaän vôùi yù thöùc ñaïo ñöùc.

vaø khoâng vì lyù do gì khaùc. Trong khi laøm boån phaän cuûa mình. 25. vaø sau ñoù laø moïi haønh vi ñaïo ñöùc. LÖÔNG TAÂM LAØ GÌ? Thöa tieán só Adler. Do ñoù. nhöõng öôùc muoán. ñoái vôùi Kant. Theo meänh leänh naøy. phaûi ñöôïc thöïc hieän vì noù ñuùng. “moät haønh vi ñöôïc thöïc hieän bôûi boån phaän coù nguoàn goác giaù trò ñaïo ñöùc cuûa noù. moät caùch khaùch quan. Kant tuyeân boá. vì qui luaät ra leänh nhö theá.” Baèng caùch tuaân theo meänh leänh phoå quaùt. Coù hay khoâng ñieàu goïi laø “löông taâm”. “Toâi seõ khoâng bao giôø haønh ñoäng theo moät caùch khaùc ñi ñeå cho toâi coù theå öôùc muoán raèng chaâm ngoân cuûa toâi seõ trôû thaønh qui luaät phoå quaùt. vaø nhu caàu chuû quan. vaø söï toân troïng thuaàn tuùy chuû quan ñoái vôùi luaät thöïc haønh…” Qui luaät. ñoäc laäp vôùi nhöõng khuynh höôùng.” “phaûi hoaøn toaøn loaïi tröø aûnh höôûng cuûa khuynh höôùng. Kant vieát: “Moät haønh vi ñöôïc thöïc hieän bôûi boån phaän. moät tieáng noùi thaàm kín 88 . Noù coát ôû vieäc laøm theo nhöõng chæ daãn cuûa meänh leänh tuyeät ñoái. khoâng phaûi töø muïc ñích maø noù ñaït ñöôïc. chuùng ta chæ nghe theo tieáng goïi cuûa lyù trí.Ñoái vôùi Kant.” Töø ñaây oâng bieän luaän raèng boån phaän. nguoàn goác cuûa boån phaän vaø cuûa moïi haønh vi ñaïo ñöùc. maø töø chaâm ngoân qua ñoù noù ñöôïc quyeát ñònh…” Vaø vì theá oâng tieáp tuïc noùi raèng “boån phaän laø ñieàu taát yeáu cuûa haønh vi xuaát phaùt töø söï toân troïng qui luaät. qui luaät. laø “meänh leänh tuyeät ñoái” (categorical imperative) thôøi danh cuûa Kant. boån phaän laø khaùch quan. vaø cuøng vôùi noù moïi muïc tieâu cuûa yù chí. chuùng ta coù theå thi haønh boån phaän cuûa mình vaø caûm thaáy chaéc chaéc raèng yù chí cuûa chuùng ta laø toát veà maët ñaïo ñöùc. ñeå cho khoâng coøn gì coù theå quyeát ñònh yù chí ngoaïi tröø.

Caùc nhaø tö töôûng khaùc. Chuùng ta caûm thaáy bò noù thuùc eùp. Baát cöù luùc naøo chuùng ta giöõ lôøi höùa hoaëc hoaøn thaønh moät nghóa vuï ñaïo ñöùc hay phaùp lyù laø ñeàu coù söï can döï cuûa löông taâm.B. Neáu chuùng ta khoâng vaâng phuïc noù. Trieát gia ngöôøi Anh. Qua caùc thôøi kyø lòch söû nhöõng nhaø tö töôûng baát ñoàng vôùi nhau veà caâu hoûi taïi sao chuùng ta nghe theo tieáng noùi cuûa löông taâm hoaëc caûm thaáy baên khoaên neáu chuùng ta khoâng vaâng theo noù. R. Caùc nhaø tö töôûng khaùc laïi cho raèng löông taâm chæ laø vaáân ñeà ñöùc haïnh.B. thaân meán. caû theá tuïc laãn toân giaùo. Moät soá nhaø tö töôûng toân giaùo quan nieäm veà löông taâm gioáng nhau. chuùng ta caûm thaáy aên naên hay lo sôï. moät caûm thöùc noäi taïi veà caùi ñuùng vaø caùi sai.beân trong baûo cho chuùng ta bieát caùi gì ñuùng vaø caùi gì sai? Noù döïa treân lyù trí hay tröïc giaùc. coi ñoù nhö söï hoài ñaùp töï ñoäng ñoái vôùi söùc maïnh vaø quyeàn uy cuûa Thöôïng Ñeá ôû beân ngoaøi chuùng ta. Noù ra leänh cho chuùng ta. Moät vaøi nhaø tö töôûng cho raèng lyù trí vaø söùc maïnh cuûa löông taâm naèm ôû nhöõng meänh leänh vaø söï cho pheùp ngoaïi taïi – cuûa Thöôïng Ñeá hay cuûa nhaø nöôùc. vaø noù hoaït ñoäng nhö theá naøo? R. Löông taâm. laø söï yù thöùc. lyù trí. nhö töø naøy cho thaáy. Noù laø loaïi yù thöùc ñaëc tröng – yù thöùc ñaïo ñöùc. Thomas Hobbes ôû theá kyû 17 khaúng ñònh raèng caûm thöùc cuûa chuùng ta veà nghóa vuï ñaïo ñöùc ñôn thuaàn chæ laø söï hoài ñaùp tröôùc söùc maïnh vaø quyeàn löïc cao hôn cuûa nhaø nöôùc. laïi nhaán maïnh ñeán söï phaùn xeùt noäi taïi hay tieáng noùi cuûa lyù trí coi ñoù nhö nhaân toá quyeát ñònh trong hoaït ñoäng cuûa löông taâm. hoaëc söï töï yù thöùc coù tính ñaïo ñöùc cuûa con ngöôøi caù theå. Vaø noù laø yù thöùc coù söùc maïnh baét buoäc. hay noù ñôn thuaàn chæ laø söï phaûn chieáu nhöõng gì cha oâng chuùng ta vaø nhöõng thaåm quyeàn khaùc ñaõ daïy baûo chuùng ta? Löông taâm laø gì. 89 .

Trong Kinh Thaùnh. chính “taâm hoàn” David(1) ñaõ tröøng phaït (1) David: trong Cöïu Öôùc laø vò vua thöù hai cuûa daân Do Thaùi sau Saul. vaø nhöõng loãi laàm thaàm kín khaùc. nhöng laïi raát gaàn vôùi quan ñieåm toân giaùo. thaùi ñoä ñaïo ñöùc giaû. hay mong muoán thích nghi vôùi tuïc leä xaõ hoäi. thoùi daâm oâ. Ngöôøi ñaïo ñöùc bò “thuùc eùp” phaûi laøm vaäy. cuõng nhö vôùi ngöôøi khaùc. ñeå laøm troøn moät qui luaät ñaïo ñöùc phoå quaùt. CN. tôùi heát möùc maø anh ta coù theå laøm. CN ñeán khoaûng naêm 962 tr.Tri thöùc neàn taûng cuûa yù thöùc vaø söï cöôõng baùch ñaïo ñöùc trong lyù trí vaø ñöùc haïnh con ngöôøi ñaõ ñöôïc phaùt bieåu töø thôøi Plato vaø caùc trieát gia Khaéc kyû. vôùi thuû ñoâ laø Jerusalem. töø khoaûng naêm 1000 tr. Chuùng ta coù nhöõng nghóa vuï “beân trong” khoâng khaùc gì “beân ngoaøi”. Theo Kant. hay khieáp ñaûm tröôùc söï tröøng phaït cuûa thaàn thaùnh. vua David trò vì vöông quoác thoáng nhaát Do Thaùi. 90 . Nhöng chính trieát gia ngöôøi Ñöùc Immanuel Kant ôû theá kyû 18 môùi laø ngöôøi dieãn ñaït sinh ñoäng nhaát yù töôûng cô baûn veà löông taâm naøy. Quan ñieåm naøy raát xa vôùi quan ñieåm cuûa Hobbes. Moät ngöôøi giöõ lôøi höùa cuûa mình. Quan ñieåm toân giaùo xem löông taâm vöøa nhö moät tieáng noùi thaàm kín beân trong vöøa nhö söï hoài ñaùp ñoái vôùi nhöõng meänh leänh thaàn thaùnh. Löông taâm ngaên caám chuùng ta noùi doái vôùi chính chuùng ta hoaëc khoâng laøm phöông haïi ñeán baûn thaân chuùng ta. khoâng phaûi vì sôï nhöõng theá löïc ngoaïi taïi. chính qui luaät ñaïo ñöùc chi phoái toaøn boä ñôøi soáng ñaïo ñöùc cuûa chuùng ta. löông taâm ñieàu khieån cuoäc soáng rieâng cuûa chuùng ta – nhöõng gì phaûi laøm cho vaø vôùi baûn thaân chuùng ta. laø quan ñieåm leân aùn söï theøm khaùt. Khoâng ñoøi hoûi phaûi coù qui luaät hay söï cho pheùp ngoaïi taïi naøo. Anh ta laøm vaäy chæ nhö moät con ngöôøi ñaïo ñöùc hoaøn thaønh ñuùng ñaén nhöõng boån phaän cuûa mình. Theo quan ñieåm cuûa Kant. bôûi vì “söï töï yù thöùc ñaïo ñöùc” cuûa anh ta ra leänh cho anh ta laøm vaäy.

Nhöng coøn nhöõng ñöùc tính maø chuùng ta vôùi tö caùch laø cha meï tröïc tieáp quan taâm tôùi vieäc boài döôõng cho giôùi treû? OÂng coù theå cho chuùng toâi bieát nhöõng ñöùc tính chính yeáu maø moät con ngöôøi phaûi coù laø gì? B. sau cuøng cuõng chính laø nghóa vuï ñoái vôùi Thieân Chuùa. nhöng caùc nhaø tieân tri nhìn nhaän caùc chaâm ngoân ñaïo ñöùc coù söï raøng buoäc phoå quaùt ñoái vôùi taát caû moïi ngöôøi. Paul noùi raèng nhöõng ngöôøi khoâng phaûi laø ngöôøi Do Thaùi (Gentile: ngöôøi ngoaïi ñaïo) coù luaät leä ñöôïc khaéc ghi trong taâm hoàn hoï vaø löông taâm hoï laøm chöùng cho ñieàu ñoù. Trieát gia theá tuïc Kant cuõng nhìn nhaän raèng traùch nhieäm caù nhaân cuûa chuùng ta. Chính “taâm hoàn” Job nhaän ra oâng coâng chính. tieáng noùi saâu xa beân trong chuùng ta vaø nhöõng meänh leänh cuûa Thieân Chuùa gaén boù thaân thieát vôùi nhau vaø gôïi ñeán söï coù maët cuûa nhau. Caùc nhaø tö töôûng Cô Ñoác giaùo. 26. Chuùng toâi ñaõ nghe noùi nhieàu veà nhöõng phaåm chaát trí tueä maø chuùng ta phaùt trieån töø thôøi thô aáu cuûa mình thoâng qua heä thoáng giaùo duïc cuûa chuùng ta. YÙù töôûng ñeà xuaát raèng Thieân Chuùa ñöôïc nhaän bieát vaø phuïng söï bôûi yù thöùc ñaïo ñöùc vaø caùch cö xöû cuûa con ngöôøi. Hoï khaúng ñònh raèng luaät töï nhieân. taïo neân tieáng noùi trong söï töï yù thöùc ñaïo ñöùc. 91 . Quan nieäm veà löông taâm cuûa Kinh Thaùnh cho raèng coù moät qui luaät ñöôïc truyeàn ñeán ngöôøi naøo ñöôïc chính Thieân Chuùa choïn. cho raèng löông taâm ñöôïc ghi khaéc trong moãi con ngöôøi nhö söï höôûng öùng vôùi Thieân Chuùa vaø luaät leä cuûa Ngaøi. cuõng laø coâng trình cuûa Thieân Chuùa.oâng khi oâng coù nhöõng haønh vi xuùc phaïm ñeán Thieân Chuùa.A. ngay caû ôû nhöõng nôi luaät leä cuûa Thieân Chuùa khoâng ñöôïc truyeàn baù tröïc tieáp. Theo quan ñieåm naøy. nhö Thomas Aquinas. TOÅNG QUAN VEÀ ÑÖÙC HAÏNH Thöa tieán só Adler. in vaøo taâm hoàn con ngöôøi. vaø yù thöùc ñaïo ñöùc cuûa hoï ñöôïc höôùng daãn höôùng veà Thieân Chuùa.

vaø trung thöïc. hoøa nhaõ.B. Dó nhieân. Cho pheùp toâi noùi vôùi baïn vaén taét ñoâi ñieàu veà töøng ñöùc tính trong boán ñöùc tính caên baûn ñoù. ñieàu ñoä. anh ta coù nhöõng nguoàn goác ñeå töø ñoù taát caû nhöõng ñöùc tính khaùc phaùt xuaát. maø nhö Spinoza noùi. chuùng seõ ngaên khoâng cho chuùng ta ñaït ñöôïc nhöõng ñieàu toát ñeïp lôùn lao hôn. duø xa xoâi hôn. thì ñieàu ñoä laïi dính líu tôùi vieäc cöôõng laïi khoaùi laïc. Do ñoù. coøn coù nhieàu ñaëc ñieåm tính caùch ñaùng khao khaùt khaùc. noù thöôøng daãn ñeán tình traïng thieåu naêng tieáp sau ñoù khieán chuùng ta khoâng hoaøn thaønh nhöõng nghóa vuï cuûa mình hoaëc khoâng laøm ñöôïc vieäc gì toát. Chuùng ta thöôøng bò caùm doã laøm ñieàu gì ñem laïi cho chuùng ta khoaùi caûm töùc thôøi duø raèng ñieàu ñoù ngaên caûn chuùng ta coù ñöôïc moät ñieàu toát ñeïp töông lai coù taàm quan troïng lôùn lao hôn nhieàu. 92 . nhö thaân thieän. Nhöõng ngöôøi khoâng can ñaûm seõ chòu thua khi gaëp khoù khaên. coát ôû moät khaû naêng theo thoùi quen chòu ñöïng gian khoå hay ñau ñôùn. thaân meán. khieâm toán. ñieàu ñoä coù theå ñöôïc ñònh nghóa nhö laø khaû naêng theo thoùi quen cöôõng laïi söï haáp daãn cuûa nhöõng khoaùi laïc töùc thôøi. hay duõng caûm. coâng baèng. Nhöng can ñaûm caàn thieát trong moïi taàng lôùp xaõ hoäi. Trong khi can ñaûm dính líu tôùi vieäc chòu ñöïng ñau ñôùn. Caàn phaûi coù duõng caûm ñeå beàn gan theo ñuoåi baát kyø coâng vieäc xöùng ñaùng naøo. Can ñaûm. Nhöõng ñöùc tính chính – thöôøng goïi laø “nhöõng ñöùc tính caên baûn” (cardinal virtues) – laø can ñaûm. Taát caû chuùng ta ñeàu bieát moät ngöôøi lính can ñaûm nghóa laø gì. chöù khoâng chæ treân chieán tröôøng. noù chaéc chaén seõ khoù khaên khoâng khaùc gì söï cao caû cuûa noù. AÊn uoáng quaù möùc laø ví duï hieån nhieân cuûa söï khoâng ñieàu ñoä. Ñaây laø nhöõng ñöùc tính caáu taïo neân tính caùch ñaïo ñöùc cuûa moät ngöôøi toát.A. vaø thaän troïng. hay duõng caûm. Nhöng neáu moät con ngöôøi coù nhöõng ñöùc tính caên baûn. seõ thaùo lui khi gaëp chöôùng ngaïi.

Nhöõng ví duï veà söï khoâng coâng baèng raát quen thuoäc vaø phong phuù. cuõng phaûi ñöôïc phaùt trieån. Anh ta suy nghó chín chaén vaø caân nhaéc lôïi haïi. Nhöõng ñöùc tính trí tueä caên baûn laø am hieåu. khoâng laøm phöông haïi ñeán hoï. Duõng caûm laø moät ñöùc tính raát ñöôïc ca ngôïi. Anh ta chæ haønh ñoäng sau khi anh ta coù ñöôïc söï ñaùnh giaù saâu saéc. Neáu baïn tìm caùch khaéc ghi boán ñöùc tính naøy vaøo taâm trí cuûa con caùi baïn. ngöôøi khai man tröôùc toøa. Moät neàn giaùo duïc khai phoùng seõ giuùp hình thaønh nhöõng ñöùc tính naøy. vaø ngöôøi lao ñoäng löôøi nhaùc – taát caû hoï laø nhöõng con ngöôøi khoâng coâng baèng. Ñaøo luyeän moät trí tueä thì deã hôn nhieàu so vôùi taïo döïng moät tính caùch. ngöôøi buoân baùn tính giaù quaù cao. ngay caû khi bò caêng thaúng. Chuùng toâi thöôøng gaén lieàn noù vôùi söï baïo daïn. Keû noùi doái. ÑÖÙC TÍNH DUÕNG CAÛM Thöa tieán só Adler. baïn ñang laøm moät vieäc toát ñoù. 93 . nhöng noù laø gì thì khoâng thaät roõ raøng. vaø khoân ngoan.Coâng baèng laø ñöùc tính höôùng daãn con ngöôøi cö xöû ngay thaúng vôùi ngöôøi ñoàng loaïi cuûa mình. keû troäm caép. ngöôøi vu khoáng. Vaø ñöøng queân raèng nhöõng ñöùc tính trí tueä. Noù cuõng coát ôû thoùi quen tuaân thuû phaùp luaät vaø haønh ñoäng vì lôïi ích chung hay thònh vöôïng chung cuûa xaõ hoäi mình soáng. maëc duø khoâng quan troïng baèng nhöõng ñöùc tính coát loõi naøy. chuùng ta noùi tôùi söï thaän troïng. thay vì haønh ñoäng caåu thaû hay boác ñoàng. Anh ta hoûi yù kieán vaø tìm lôøi khuyeân. laø ñöùc tính khoù ñònh nghóa nhaát. 27. Nhöng ñöøng ñaùnh giaù thaáp söï khoù khaên cuûa vieäc laøm naøy. nhöng noã löïc ñeå trôû neân hôïp lyù nhö moät con ngöôøi coù theå coù. Cuoái cuøng. Ngöôøi thaän troïng laø ngöôøi coù thoùi quen caån thaän tröôùc nhöõng quyeát ñònh anh ta ñöa ra trong phaïm vi haønh ñoäng. vaø traû laïi cho hoï nhöõng gì thöïc söï cuûa hoï. tri thöùc. Anh ta khoâng ñeå cho baûn thaân bò caûm xuùc loâi cuoán ñi.

Ngöôøi anh huøng thöôøng ngaøy kieåu naøy thì khoâng coù maãu naøo roõ raøng ñoái vôùi maét thöôøng hôn Hieäp só trung thaønh vôùi Thöôïng 94 . vaø caêng thaúng. Söï duõng caûm ñaïo ñöùc ñöôïc nhìn thaáy nôi nhöõng ngöôøi giöõ vöõng söï xaùc tín veà toân giaùo hay chính trò töø ñoù daãn ñeán vieäc bò coâ laäp veà maët xaõ hoäi hoaëc söï khoù chòu rieâng tö daønh cho hoï.G. thaân meán. duõng caûm coát ôû choã coù söùc maïnh ñeå kieân trì choáng laïi nguy hieåm. Nhö chöõ “can ñaûm” gôïi leân. caùc ngheä só. Thænh thoaûng chuùng ta phaân bieät giöõa duõng caûm veà theå chaát vaø duõng caûm veà ñaïo ñöùc. noù cao hôn söï caû gan vaø taùo baïo veà maët thaân theå? Duõng caûm laø gì? S. Noù hieän dieän trong cuoäc soáng haøng ngaøy cuûa nhöõng con ngöôøi bình thöôøng. hoï khoâng ngöøng chu toaøn boån phaän cuûa mình maëc duø coù nhieàu trôû ngaïi. baát chaáp söï caùm doã daãn tôùi tuyeät voïng vaø ñaàu haøng.G. ñau ñôùn. Söï duõng caûm khoâng nhaát thieát phaûi hieån nhieân. Nhöng phaûi chaêng khoâng coù moät ñieàu gì ñöôïc goïi laø söï can ñaûm ñaïo ñöùc. tuøy theo tính chaát ñau ñôùn hay caêng thaúng maø moät caù nhaân khoâng khuaát phuïc. vaø caùc hoïc giaû hoaøn thaønh coâng trình cuûa mình chæ baèng söï nhaãn naïi vaø beàn chí khoâng heà nao nuùng. ngöôøi leo nuùi. Noù bieåu loä ôû caùc nhaø khoa hoïc. Moät teân goïi khaùc cuûa duõng caûm laø can ñaûm.nhöng khoâng phaûi laø daõ man vaø dò thöôøng sao khi ta khoâng bieát sôï? Vaø chuùng toâi thöôøng nghó ñeán con ngöôøi haønh ñoäng khi chuùng toâi nghó ñeán söï duõng caûm – ñeán ngöôøi chieán só. ngöôøi laùi xe ñua. S. Nhöõng ngöôøi ñaùnh lieàu maïng soáng vaø nhöõng toån thöông veà thaân theå trong chieán tranh hay trong thôøi bình phoâ baøy söï duõng caûm theå chaát.

Hieäp só thôøi nay coù theå ñoäi muõ phôùt meàm. 95 .” töùc laø duõng caûm. cam keát cuûa caù nhaân vaø ñaõ aûnh höôûng saâu saéc ñeán thaàn hoïc vaø caùc trieát gia hieän sinh. Noù caàn moät söï phaùn ñoaùn ñaày ñuû veà nhöõng ruûi ro vaø nhöõng hieåm hoïa. Nhieàu nhaø tö töôûng lôùn xem ngöôøi duõng caûm laø ngöôøi thaønh coâng trong vieäc traùnh ñöôïc nhöõng cöïc ñoan sai laàm nhö nhau cuûa söï lieàu lónh vaø söï heøn nhaùt. moät söï keát hôïp giöõa töï tin vaø thaän troïng. trong tröôøng hôïp naøy noù baûo anh traùnh xa nguy hieåm. ñeàu phaûi ñöôïc coi nhö söï theå hieän söùc maïnh tinh thaàn. Nhöõng keû say röôïu xoâng vaøo hieåm nguy moät caùch voâ yù thöùc khoâng heà laø duõng caûm. vaø soáng ôû caùc khu ngoaïi oâ. Soren Kierkegaard (1813 – 1855): trieát gia Ñan Maïch. maø khoâng noã löïc. cuõng nhö khaùng cöï laïi. Moät ngöôøi khoâng sôï haõi coù theå toû ra haønh ñoäng moät caùch duõng caûm. Vaø Spinoza löu yù raèng “boû chaïy ñuùng luùc. hay nhö Epictetus noùi. nhöng anh ta khoâng thöïc söï coù ñöùc tính duõng caûm. Duõng caûm ñoøi hoûi söï cheá ngöï noãi sôï haõi. khoâng quaù nhieàu cuõng khoâng quaù ít. Trieát hoïc mang maøu saéc toân giaùo cuûa oâng ñeà caäp ñeán söï hieän höõu. Noù ñoøi hoûi phaûi toân troïng caû nhöõng thöû thaùch gay go laãn hieåm nguy vôùi moät yù chí kieân ñònh ñeå chòu ñöïng chuùng vì moät cöùu caùnh toát ñeïp. Cuøng moät ñöùc tính. Khoâng coù ñöùc haïnh trong khi laøm ñieàu gì ñoù moät caùch töï nhieân. Charles Peùguy (2) sinh thôøi töøng noùi raèng nhöõng keû maïo hieåm thöïc söï cuûa theá kyû 20 laø nhöõng ngöôøi cha trong gia ñình. Khoâng neân laãn loän duõng caûm vôùi söï taùo baïo hay lieàu maïng. nhaø thô Phaùp. Duõng caûm laø coù söùc maïnh vöôït qua sôï haõi. trong tröôøng hôïp khaùc noù buoäc anh phaûi ñoái maët vôùi nguy hieåm. buïng pheä. Aristotle chæ cho chuùng ta thaáy raèng duõng caûm coát ôû choã coù moät lieàu löôïng sôï haõi vöøa phaûi.Ñeá cuûa Kierkegaard(1) laø ngöôøi troâng gioáng nhö nhaân vieân thu thueá vaø aên maëc kieåu tröôûng giaû. (1) (2) Charles Peùguy (1873 – 1914): nhaø vaên. löïa choïn.

coâng baèng. vaø neân caûm thaáy xaáu hoå khi ñoøi hoûi baát kyø phaàn thöôûng xöùng ñaùng naøo thuoäc veà anh ta? P.Caùc nhaø ñaïo ñöùc vó ñaïi khi baøn veà söï duõng caûm khoâng bao giôø taùch rôøi noù vôùi nhöõng ñöùc tính khaùc. Ngöôøi ta thöôøng cho laø sai traùi khi cöù töï thuùc ñaåy chuùng ta veà phía tröôùc hoaëc suy nghó quaù nhieàu veà baûn thaân chuùng ta vaø veà nhöõng gì chuùng ta töøng ñaït ñöôïc. anh ta vaãn ñaët moät giaù trò cao hôn cho nhöõng ñieàu toát ñeïp khaùc. vaø söï bình yeân. chöù khoâng phaûi keát quaû toát. Trong khi ñaùnh giaù cao cuoäc ñôøi mình. Caùc laõnh tuï toân giaùo luoân luoân rao giaûng ñöùc khieâm toán cho chuùng toâi. bieát roõ caùc nguy cô hay haén giöõ ñöôïc bình tónh tröôùc nguy hieåm. Bôûi vì haén vöôït qua ñöôïc sôï haõi ñeå ñaït ñöôïc moät keát quaû xaáu. Lyù do cuûa hoï cho ñieàu naøy laø maïo hieåm hay chòu ñöïng gian khoù phaûi ñöôïc theå hieän vì moät muïc ñích ñuùng ñaén. chaúng haïn nhö söï thònh vöôïng cuûa ñaát nöôùc hoaëc gia ñình anh ta. hoaëc nhöõng lyù töôûng maø anh ta hieán thaân. Theo hoï. nguyeân traïng ñaïo ñöùc cuûa anh ta. 96 . Nhöng ñoù coù thöïc laø moät ñöùc tính? Phaûi chaêng moät ngöôøi tröôûng thaønh khoâng neân coù moät caûm nhaän xaùc thöïc veà nhöõng phaåm chaát vaø kieán thöùc cuûa mình. duõng caûm chæ ñöôïc tìm thaáy nôi nhöõng ngöôøi oân hoøa. neân haén phoâ dieãn khoâng phaûi söï duõng caûm maø laø söï giaû maïo cuûa noù. vaø thaän troïng hoaëc khoân ngoan. Ngöôøi haønh ñoäng duõng caûm laø ngöôøi ñoái maët vôùi nhöõng hieåm nguy vaø chòu ñöïng gian khoå bôûi vì ngöôøi aáy ñaùnh giaù moät soá söï vieäc naøo ñoù quan troïng hôn moät soá söï vieäc khaùc.L. Hoï khoâng goïi moät keû cöôùp laø moät ngöôøi duõng caûm ñôn giaûn vì haén maïo hieåm coá yù. Söï duõng caûm cuûa ngöôøi aáy khoâng chæ laø söùc maïnh vuõ löïc cuõng khoâng phaûi laø söï khinh thò ñoái vôùi maïng soáng vaø tình traïng thoaûi maùi cuûa mình. 28. KHIEÂM TOÁN COÙ PHAÛI LAØ MOÄT ÑÖÙC TÍNH? Thöa tieán só Adler. moät thaân xaùc nguyeân veïn.

kieâu haõnh chính ñaùng laø moät ñöùc tính vaø töï phi baùc mình thaùi quaù laø moät thoùi taät. hoaëc coù “taâm hoàn cao thöôïng”.L. Moät con ngöôøi phuø phieám muoán coù danh döï nhieàu hôn möùc anh ta ñaùng ñöôïc höôûng. Do vaäy keû khuùm nuùm cuõng chæ ñaùng gheùt vaø loá bòch nhö keû phuø phieám thoâi. Anh ta coi thöôøng söï ñaùnh giaù cao cuûa nhöõng ngöôøi thaáp keùm – lôøi hoan hoâ cuûa ñaùm ñoâng hay “danh tieáng”. theo Aristotle. yù thöùc veà söï khoâng xöùng ñaùng. kieâu caêng vaø khieâm toán laø nhöõng thoùi taät cöïc ñoan traùi vôùi ñöùc tính kieâu haõnh haøo hieäp. Khieâm toán. Anh ta thieáu söï töï troïng chính ñaùng. caùi maø. Anh ta yeân taâm vôùi söï töï phuïc vaø töï troïng chính ñaùng cuûa mình. Baây giôø. laø thieát yeáu cho ñôøi soáng cuûa con ngöôøi quí phaùi. anh ta tìm kieám ít danh döï hôn möùc anh ta ñaùng ñöôïc höôûng. vaø leä thuoäc – ñaáy laø nhöõng ñöùc tính cao nhaát. trong taùc phaåm noåi tieáng cuûa oâng veà ñaïo ñöùc hoïc . Moät con ngöôøi nhö vaäy kieâu haõnh moät caùch chính ñaùng veà nhöõng ñöùc haïnh cuûa caù tính hay taâm hoàn maø anh ta sôû höõu. Saùch Thaùnh vònh trong Cöïu Öôùc daïy raèng chuùng ta phaûi troâng caäy moät mình Chuùa thoâi vì ñoù laø ñaù taûng vaø söï che chôû 97 . töï troïng.P. thaân meán. töï tuùc – ñaáy laø nhöõng toäi nghieâm troïng nhaát. noùi raèng loaïi ngöôøi quí phaùi nhaát laø con ngöôøi haøo hieäp. moïi vieäc döôøng nhö roái tung leân heát. Con ngöôøi haøo hieäp tieáp nhaän danh döï nhö “phaàn thöôûng cuûa ñöùc haïnh”. hoaëc khoâng tìm gì caû. Kieâu haõnh. mieãn laø noù ñöôïc ban taëng moät caùch ñuùng ñaén bôûi nhöõng ngöôøi xöùng ñaùng ñaùnh giaù veà ñöùc haïnh. Theo quan ñieåm naøy. Moät con ngöôøi khuùm nuùm khoâng suy nghó ñaày ñuû veà mình. Söï ñaùnh giaù khaùc nhau veà kieâu haõnh vaø khieâm toán cuûa giôùi kinh ñieån xöa vaø cuûa caùc toân giaùo Do Thaùi – Cô Ñoác cung caáp moät baèng chöùng boå ích veà söï khaùc nhau giöõa ñaïo ñöùc hoïc coù tính trieát hoïc vaø ñaïo ñöùc hoïc mang maøu saéc toân giaùo. Theo Aristotle. Aristotle. neáu chuùng ta vieän ñeán Kinh Thaùnh vaø vieän ñeán nhöõng giaùo lyù ñaïo ñöùc Cô Ñoác.

chæ coù Chuùa laø toát laønh hoaëc traùc tuyeät. Hình maãu cao caû nhaát ñoái vôùi tín höõu Cô Ñoác giaùo laø keû toâi tôù hay noâ leä. Saùch Phuùc AÂm daïy raèng “nhöõng keû ngheøo veà tinh thaàn” – khoâng phaûi nhöõng keû kieâu haõnh chính ñaùng veà giaù trò cuûa mình – laø nhöõng keû ñöôïc ban phuùc giöõa moïi ngöôøi. 1866) vaø The Brothers Karamazov (“Anh em nhaø Karamazov”. Jesus rao giaûng raèng con ngöôøi neân traùnh danh döï vaø ñaëc aân. vaø ngöôøi naøo töï haï mình xuoáng seõ ñöôïc ñeà cao. Theo quan ñieåm Kinh Thaùnh. chöù khoâng phaûi chuùa teå hay chuû nhaân. Magnificat. chöù khoâng phaûi caùi toâi moãi ngöôøi hay nhöõng ñöùc haïnh moãi ngöôøi. Ngöôøi Cô Ñoác giaùo khoâng tìm kieám ñòa vò cao sang hay danh döï. trong Phuùc AÂm cuûa thaùnh Luke. Baøi haùt cuûa Ñöùc Meï Mary ca tuïng Chuùa. cuõng taát caû nhöõng ñieàu toát ñeïp khaùc. Töông töï nhö vaäy laø leã truy ñieäu trong ñaïo Do Thaùi. thaäm chí chæ laø danh nghóa thaày giaùo.vónh haèng.” Lôøi rao giaûng naøy ñöôïc minh hoïa cuï theå qua vieäc Jesus röûa chaân cho caùc moân ñeä cuûa mình. 1879 – 1880). Nhaø vaên hieän ñaïi dieãn taû sinh ñoäng nhaát yù töôûng khieâm toán theo Cô Ñoác giaùo laø Feodor Dostoyevsky(1). Nhaø vaên hieän ñaïi choáng ñoái thuyeát phuïc nhaát söï khieâm toán theo kieåu Cô Ñoác giaùo laø Friedrich Nietzsche. chöù khoâng phaûi ngöôøi cheát hay nhöõng ñöùc tính cuûa ngöôøi aáy. Hai trong soá caùc taùc phaåm noåi tieáng cuûa oâng laø Crimes and Punishment (“Toäi aùc vaø Hình phaït”. OÂng (1) Feodor Dostoyevsky (1821 – 1881): vaên haøo Nga. “Ngöôøi naøo töï ñeà cao seõ bò haï thaáp xuoáng. Caùc tieåu thuyeát cuûa oâng coá gaéng cho thaáy giaù trò cöùu vôùt cuûa söï khieâm toán vaø tình yeâu töï hy sinh. Quan ñieåm cuûa Kinh Thaùnh khoâng phaûn ñoái ñöùc haïnh con ngöôøi. noù tuyeân döông Chuùa. nhöng noù cho raèng ñöùc haïnh. laø cuûa Chuùa. laø göông maãu cuûa quan ñieåm Kinh Thaùnh. 98 . Luoân luoân Chuùa ñöôïc phoùng ñaïi vaø tuyeân döông.

“Nhöõng ñieàu lôùn lao” laø nhöõng coâng trình ñöùc haïnh toaøn haûo qua vieäc theå hieän troïn veïn baûn chaát maø Chuùa ban cho con ngöôøi.M. Thomas Aquinas tìm caùch hoøa giaûi nhöõng ñöùc tính haøo hieäp vaø khieâm toán. Sau ñoù chuùng ta coù theå xem xeùt vaán ñeà baïn neâu leân raèng coù oån hay khoâng khi söû duïng baát kyø phöông tieän naøo – toát hay xaáu – mieãn laø cöùu caùnh toát ñeïp. CÖÙU CAÙNH VAØ PHÖÔNG TIEÄN Thöa tieán só Adler. Cöùu caùnh coù bieän minh cho phöông tieän khoâng? Coù theå ñoâi khi ñuùng chaêng khi söû duïng moät phöông tieän xaáu ñeå ñaït ñeán moät cöùu caùnh toát ñeïp? Chaúng phaûi laø thaân phaän con ngöôøi ñoøi hoûi ñoâi chuùt aùm muoäi vaø löøa doái ñeå ñöôïc an toaøn vaø thaønh coâng ñoù sao? N. OÂng cho raèng moät ngöôøi Cô Ñoác giaùo thöïc haønh ñuùng söï haøo hieäp khi anh ta töï cho mình “xöùng ñaùng vôùi nhöõng ñieàu lôùn lao” do nhöõng ñöùc tính maø anh ta coù ñöôïc – nhö moät taëng phaåm cuûa Chuùa. moät thöù “ñaïo ñöùc noâ leä” dieãn taû söï traû thuø cuûa keû yeáu ñuoái vaø heøn moïn ñoái vôùi ngöôøi maïnh meõ vaø cao caû. 99 . thaân meán. N.M. Tröôùc heát. ngöôøi Cô Ñoác giaùo thöïc haønh khieâm toán khi hoï töï cho mình khoâng xöùng ñaùng do tính nhu nhöôïc voán coù trong baûn chaát cuûa hoï. 29. hoaëc hoï khoâng ñaùp öùng ñöôïc nhöõng taëng phaåm cuûa Chuùa.xem ñaïo ñöùc Cô Ñoác giaùo laø moät cuoäc caùch maïng coù tính chaát laät ñoå laøm ñaûo loän heát moïi thöù. Khieâm toán khieán anh ta toân kính vaø quyù troïng ngöôøi khaùc hôn caû baûn thaân anh ta tôùi ñoä ngöôøi khaùc laø hieän thaân cuûa nhöõng ñöùc tính ñöôïc Chuùa ban cho. chuùng ta haõy coá tìm hieåu yù nghóa cuûa chöõ “bieän minh” ñöôïc duøng trong lôøi phaùt bieåu quen thuoäc “cöùu caùnh bieän minh phöông tieän”. Töông töï.

Noù coù hieäu quaû khoâng? Neáu ñöôïc söû duïng. Vì vaäy. laø chuùng ta ñang thöøa nhaän raèng tröôøng ñaïi hoïc coù quyeàn ñaët ra moät soá chuaån möïc veà thaønh tích naøo ñoù vaø ñoøi hoûi sinh vieân cuûa noù phaûi ñaùp öùng. 100 . khoâng coù gì treân traàn gian naøy coù theå bieän minh cho moät phöông tieän ngoaïi tröø caùi cöùu caùnh maø noù coù yù ñònh phuïc vuï. Nhöng neáu coù moät bieân lai coù chöõ kyù ñöôïc tröng ra cho thaáy raèng moät ai ñoù trong gia ñình anh ta ñaõ nhaän moùn haøng maø khoâng baùo cho anh ta bieát. Do ñoù. lieäu anh ta coù ñuùng veà maët ñaïo ñöùc khi aùp duïng baát keå bieän phaùp naøo coù theå phuïc vuï nhö laø phöông tieän cho cöùu caùnh cuûa anh ta? Neáu khoâng. Moät phöông tieän coù theå ñuùng chæ trong moái quan heä vôùi moät cöùu caùnh. thì cöûa haøng seõ ñöôïc bieän minh trong vieäc yeâu caàu traû tieàn. anh ta coù theå quyeát ñònh raèng moät vaøi vieäc gì ñoù seõ giuùp anh ta thaønh coâng maø nhöõng vieäc khaùc khoâng giuùp ñöôïc. chuùng ta coù theå noùi raèng anh ta ñöôïc bieän minh. Nhöng muïc ñích maø moät con ngöôøi coù trong ñaàu coù theå laø moät caùi gì sai traùi moät caùch hieån nhieân nhö aên troäm hoaëc gieát ngöôøi. Caâu hoûi ñaàu tieân hoûi veà moät caùi gì ñöôïc ñeà xuaát nhö laø phöông caùch ñaït ñeán baát kyø muïc tieâu naøo luoân luoân laø nhö vaäy.Khi chuùng ta noùi raèng moät ñieàu gì ñoù “ñöôïc bieän minh”. Trong khi anh ta ñuùng. Vaäy thì. Leõ phaûi thuoäc veà anh ta. chaéc chaén khoâng phaûi laø phöông tieän toát ñeå duøng. phöông tieän naøy coù ñaït tôùi muïc ñích chuùng ta coù trong ñaàu khoâng? Neáu khoâng. vaø chæ baèng caùch phuïc vuï cho cöùu caùnh ñoù. chaúng haïn. Hoaëc laø. chuùng ta chæ ñôn giaûn muoán noùi raèng ñieàu ñoù ñuùng. tröôøng ñaïi hoïc ñuùng trong vieäc ñuoåi ngöôøi sinh vieân khoâng ñaùp öùng. trong vieäc söû duïng nhöõng vieäc tröôùc chöù khoâng phaûi nhöõng vieäc sau. khi chuùng ta noùi raèng moät tröôøng ñaïi hoïc ñöôïc bieän minh khi ñuoåi moät sinh vieân khoâng ñuû ñieåm ñaäu. Vôùi moät cöùu caùnh nhö theá trong ñaàu oùc. töø caùi nhìn ñôn thuaàn thöïc duïng. anh ta khoâng ñöôïc bieän minh veà maët ñaïo ñöùc trong vieäc söû duïng nhöõng phöông tieän nhö theá. haõy laáy moät ví duï khaùc. neáu moät ngöôøi khoâng chòu traû tieàn cho moùn haøng maø anh ta khoâng nhaän.

cuõng nhö baïn khoâng theå xaây ñöôïc moät ngoâi nhaø toát töø nhöõng vaät lieäu xaáu. Noù ñöôïc bieän minh bôûi cöùu caùnh. Nhöng coøn nhöõng cöùu caùnh toát thì sao? Chuùng ta luoân luoân ñöôïc bieän minh veà maët ñaïo ñöùc trong khi laøm vieäc ñeå ñaït nhöõng cöùu caùnh toát. Nhöng bôûi vì xaõ hoäi toát ñeïp ñoøi hoûi coâng baèng cho taát caû.bôûi moät cöùu caùnh xaáu. thì khoâng theå coù ñieàu gì sai traùi vôùi phöông tieän ñoù. duø nhìn beà ngoaøi noù coù theå toû ra laøm ñöôïc ñieàu ñoù. chuùng ta khoâng ñöôïc bieän minh veà maët ñaïo ñöùc khi aùp duïng baát kyø bieän phaùp naøo höôùng tôùi söï hoaøn thaønh cöùu caùnh ñoù. vaø neáu phöông tieän thöïc söï phuïc vuï cho cöùu caùnh maø khoâng laøm tieâu tan noù baèng baát kyø caùch naøo. Nhöõng ngöôøi söûng soát vì tuyeân boá naøy ñaõ khoâng nhaän thaáy moät ñieàu: Neáu moät haønh vi töï thaân noù xaáu veà maët ñaïo ñöùc. Baïn khoâng theå duøng nhöõng phöông tieän xaáu cho moät cöùu caùnh toát. hoaëc chuùng ta khoâng chòu thaåm tra caån 101 . Chuùng ta khoâng chòu hoûi cöùu caùnh trong yù ñònh coù thöïc söï toát hay khoâng. ñuùng veà maët ñaïo ñöùc . Chæ khi naøo chuùng ta khoâng nhìn thaät kyõ vaøo vaán ñeà thì chuùng môùi coù theå bò ñaùnh löøa bôûi lôøi phaùt bieåu raèng cöùu caùnh bieän minh cho phöông tieän. Theá thì. neân moät chính quyeàn söû duïng nhöõng phöông tieän baát coâng seõ thuû tieâu cöùu caùnh maø noù giaû vôø phuïc vuï. vaø chuùng ta ñöôïc bieän minh khi söû duïng noù.Ñieàu naøy daãn chuùng ta ñeán thöïc chaát cuûa vaán ñeà. khoâng phöông tieän naøo coù theå ñöôïc bieän minh – nghóa laø. noù khoâng theå thöïc söï phuïc vuï cho moät cöùu caùnh toát. vì neáu cöùu caùnh thöïc söï toát. Do vaäy. Nhöõng ngöôøi caàm quyeàn thöôøng tìm caùch giaûm khinh cho vieäc söû duïng baïo löïc hay gian traù cuûa hoï baèng caùch toû ra raèng söï baát coâng cuûa hoï ñoái vôùi nhöõng caù nhaân laø vì söï toát ñeïp cuûa xaõ hoäi vaø do ñoù. chuùng ta coù ñöôïc bieän minh veà maët ñaïo ñöùc khi duøng baát kyø phöông tieän naøo seõ mang laïi hieäu quaû khoâng? Caâu traû lôøi cho caâu hoûi naøy laø Coù moät caùch hieån nhieân. Bôûi vì moät cöùu caùnh xaáu laø cöùu caùnh maø chuùng ta khoâng ñöôïc bieän minh veà maët ñaïo ñöùc khi tìm kieám. ñöôïc bieän minh.

“Khoâng coù gì toát hoaëc xaáu. Coù söï khaùc bieät tuyeät ñoái naøo giöõa caùi gì ñuùng vaø vaø caùi gì sai? Hoaëc nhöõng phaùn ñoaùn nhö vaäy coù ñôn thuaàn laø söï bieåu hieän cuûa moät neàn vaên hoùa naøo ñoù hay cuûa moät yù kieán caù nhaân? Chaúng phaûi laø Shakespeare ñaõ noùi. 102 . Khoâng nghi ngôø gì Montaigne laø moät ngöôøi theo thuyeát Töông ñoái veà ñaïo ñöùc. thaân meán. 30. maø chæ vì tö töôûng laøm cho noù trôû neân nhö theá”? W. 1588). oâng laø ngöôøi cha vó ñaïi cuûa caùc nhaø khoa hoïc xaõ hoäi cuûa chuùng ta ngaøy nay.D. ôû ñoù chæ coù moät tieâu chí laø thaønh coâng vaø baát cöù caùi gì ñoùng goùp vaøo thaønh coâng ñeàu ñöôïc cho laø ñöôïc bieän minh. Thaønh coâng coù theå laø tieâu chuaån qua ñoù chuùng ta ño löôøng tính thieát thöïc cuûa phöông tieän.thaän xem phöông tieän seõ aûnh höôûng ñeán cöùu caùnh nhö theá naøo. tieåu luaän gia ngöôøi Phaùp ôû theá kyû 16. ngöôøi nhaán maïnh raèng nhöõng phaùn xeùt ñaïo ñöùc cuûa chuùng ta chæ laø phaûn aùnh “nhöõng tuïc leä” hoaëc nhöõng taäp quaùn cuûa xaõ hoäi maø (1) Michel de Eyquem Montaigne (1533 – 1592): tieåu luaän gia ngöôøi Phaùp. TÍNH TÖÔNG ÑOÁI CUÛA CAÙC GIAÙ TRÒ Thöa tieán só Adler. Thaät vaäy. nhöng thieát thöïc laø moät vieäc vaø söï bieän minh ñaïo ñöùc laø moät vieäc khaùc. Lich söû vaø nhaân loaïi hoïc cho thaáy söï bieán thieân to lôùn trong chuaån möïc vaø tín ngöôõng giöõa nhöõng daân toäc vaø nhöõng neàn vaên hoùa khaùc nhau. Shakespeare möôïn caâu noùi ñoù cuûa Montaigne(1). W. 1572 – 1580. OÂng saùng taïo ra hình thöùc tieåu luaän trong taùc phaåm Essays (“Tieåu Luaän”.D. Ñieàu naøy dieãn ra thöôøng xuyeân nhaát trong troø chôi chính trò vuõ löïc hay trong chieán tranh.

cho caùi ñuùng vaø caùi sai. Ñeå hieåu ñieàu naøy. Nhöõng ñaùnh giaù pheâ bình nhö vaäy laø khaùch quan. Veû ñeïp khoâng chæ laø vaán ñeà thò hieáu rieâng tö maø veà noù khoâng theå coù söï baøn caõi. chuùng ta cuõng coù theå bieát ñöôïc nhöõng yù kieán cuûa moät ngöôøi veà caùc vaán ñeà ñaïo ñöùc coù vöõng chaéc hay khoâng baèng caùch nhìn xem anh ta coù taùn thaønh hay khoâng nhöõng ñieàu thöïc söï toát hay nhöõng haønh vi ñuùng moät caùch khaùch quan. vaø ñoù laø taát caû nhöõng gì noù chöùa ñöïng. Hoï nghó raèng goïi moät haønh vi hay thaùi ñoä laø toát hay xaáu cuõng chæ nhö noùi “Toâi thích soâ coâ la” hay “ Toâi ôùn söõa. Töïa nhö khi chuùng ta coù theå bieát ñöôïc moät ngöôøi coù thò hieáu toát hay khoâng ñoái vôùi moät ngheä thuaät ñaëc thuø naøo ñoù baèng caùch nhìn xem anh ta thích hay khoâng nhöõng ñoái töôïng coù giaù trò ngheä thuaät thöïc söï. Nhöõng gì ñöôïc cho laø ñuùng trong moät vaøi xaõ hoäi hoaëc neàn vaên hoùa thì bò cho laø sai trong nhöõng xaõ hoäi vaø caùc neàn vaên hoùa khaùc. caàn thieát phaûi phaân bieät giöõa caùi gì thöïc söï 103 . Ñieàu gì ñuùng cho veû ñeïp cuõng ñuùng cho caùi toát vaø caùi xaáu. Töø ñoù hoï keát luaän raèng khoâng coù gì ñuùng hay sai khaùch quan.chuùng ta coù lieân quan tôùi. chöù khoâng chuû quan. toâi vaãn quan nieäm raèng coù nhöõng chuaån möïc khaùch quan veà giaù trò cao cuûa ngheä thuaät. Hoï noùi vôùi chuùng ta raèng moät heä thoáng ñaïo ñöùc chæ bieåu hieän nhöõng giaù trò ñang thònh haønh trong moät thôøi gian vaø nôi choán naøo ñoù. hoaëc khoâng coù caùch thöùc naøo xaùc ñònh roõ caùi gì toát hay xaáu cho taát caû moïi ngöôøi.” Ñôn giaûn noù laø vaán ñeà thò hieáu. Moät thuyeát Töông ñoái veà ñaïo ñöùc thaäm chí cöïc ñoan hôn ñöôïc taùn thaønh bôûi nhöõng ngöôøi ñaùnh giaù moïi phaùn xeùt ñaïo ñöùc chaúng laø gì khaùc hôn nhöõng bieåu hieän cuûa sôû thích caù nhaân hay thò hieáu rieâng tö. Trong khi baøn veà vaán ñeà ñaùnh giaù taùc phaåm ngheä thuaät. noù cho pheùp chuùng ta ñöa ra nhöõng ñaùnh giaù pheâ bình xaùc ñaùng veà caùc taùc phaåm ngheä thuaät.

oâng ta nhòn ñoùi. neân soáng? Gaàn nhö taát caû chuùng ta seõ noùi raèng keû keo kieät ñoù laø keû xuaån ngoác vaø raèng cuoäc ñôøi oâng ta hoaøn toaøn khoán khoå. nhöng oâng ta coù soáng thoaûi maùi hay khoâng? Ñaây coù phaûi laø caùch maø oâng ta. Ví duï. Nhöõng ñieàu naøy laø toát vaø caàn thieát cho moïi ngöôøi. Ñeå tích coùp vaø thuû giöõ noù. traùnh giao du vôùi ngöôøi khaùc. Con ngöôøi naøy ñang soáng theo yù mình.toát vaø vaø caùi gì chæ coù veû nhö theá. Moät ngöôøi coù theå noùi raèng anh ta coù moïi thöù anh ta muoán. Söï nhaát trí cuûa chuùng ta ôû ñaây döïa treân söï thöøa nhaän cuûa chuùng ta veà moät söï thaät raèng con ngöôøi coù moät soá nhu caàu vaø ham muoán töï nhieân. Neáu toâi noùi raèng baát cöù caùi gì toâi theøm muoán hay öa thích laø toát. chòu beänh taät. Nhöõng vieäc coù theå toû ra toát vôùi chuùng ta bôûi chuùng ta 104 . Chuùng ta haõy laáy moät ví duï cöïc ñoan veà ngöôøi keo kieät khoâng theøm muoán gì khaùc ngoaøi tieàn baïc. töï caét ñöùt mình khoûi söï hieåu bieát vaø vaên hoùa. nhöng ñieàu ñoù khoâng thay ñoåi nhöõng söï thaät khaùch quan veà nhöõng gì anh ta thöïc söï caàn ñeå soáng moät ñôøi ngöôøi toát ñeïp. Chuùng phaûi ñöôïc thoûa maõn. Nhöõng gì thoûa maõn nhöõng nhu caàu töï nhieân naøy thöïc söï laø toát cho moïi ngöôøi. Chính baûn chaát con ngöôøi chuùng ta xaùc ñònh caùi gì toát cho chuùng ta. khi anh ta coù cuûa caûi hay quyeàn löïc hay danh voïng. duø ngöôøi ta coù yù thöùc theøm muoán chuùng hay khoâng. Tình baïn laø moät ñieàu toát ñeïp thöïc khaùc bôûi vì con ngöôøi coù baûn tính xaõ hoäi vaø khao khaùt yeâu thöông. Anh ta gioáng nhö ngöôøi ñau khoå vì tình traïng thieáu dinh döôõng tieàm aån trong khi thaû mình trong cheá ñoä aên maø anh ta thích. aên maëc raùch röôùi. hay baát kyø ngöôøi naøo khaùc. tri thöùc laø moät trong nhöõng ñieàu toát ñeïp thöïc bôûi vì taát caû moïi ngöôøi töï baûn chaát ñeàu khaùt khao hieåu bieát. Nhöng neáu toâi noùi raèng toâi ao öôùc moät vaøi thöù bôûi vì chuùng toát. thì toâi khoâng nhìn thaáy söï khaùc bieät quan troïng naøy. thì toâi nhaän ra ñöôïc söï khaùc nhau giöõa caùi toát thöïc vaø caùi toát beà ngoaøi.

caùc vì sao vaø caùc nguyeân töû khoâng bao giôø khaùng laïi nhöõng qui luaät veà baûn chaát cuûa chuùng. Nhöng moät vaøi taùc giaû duøng thuaät ngöõ “luaät töï nhieân” ôû daïng soá ít nhö theå noù coù gì ñoù lieân quan tôùi vaán ñeà ñuùng sai. luaät töï nhieân aùp duïng vaøo caùc söï kieän vaät lyù hay caùc con vaät thì baát khaû xaâm phaïm. chöù khoâng phaûi nhöõng qui luaät cuûa töï nhieân ñöôïc khaùm phaù bôûi caùc khoa Vaät lyù hoïc. thaân meán. Nhieàu nhaø tö töôûng taùn thaønh luaät töï nhieân nhìn thaáy noù hoaït ñoäng trong caû hai ñòa haït nhaân vaên vaø phi nhaân vaên. Nhöng caùi gì thöïc söï toát cho chuùng ta laø caùi maø.ngaãu nhieân theøm muoán chuùng.Q. Nhöõng phong tuïc xaõ hoäi hay nhöõng sôû thích rieâng tö khoâng theå thay ñoåi ñöôïc ñieàu ñoù.Q. chuùng ta neân khao khaùt. Theo caùc nhaø tö töôûng naøy. Toâi thaät boái roái tröôùc caùch duøng thuaät ngöõ “luaät töï nhieân”. Toâi thaät khoù hieåu luaät töï nhieân coù lieân quan ñeán caùc vaán ñeà ñaïo ñöùc nhö theá naøo. vaø gaàn nhö noù laø tieáng noùi cuûa löông taâm. moät caùch ñuùng ñaén hay sai traùi. ñeå theå hieän troïn veïn baûn chaát cuûa chuùng ta. vôùi “luaät töï nhieân” chuùng ta muoán noùi tôùi nhöõng nguyeân taéc xöû theá cuûa con ngöôøi.Toâi hieåu caùc luaät töï nhieân laø gì – chuùng toâi bieát ñöôïc nhôø hoïc caùc moân khoa hoïc töï nhieân. nhöng moái quan taâm chính cuûa hoï laø vieäc aùp duïng luaät ñoù vaøo con ngöôøi. T. YÙ NGHÓA CUÛA LUAÄT TÖÏ NHIEÂN Thöa tieán só Adler. duø chuùng ta coù thöïc khao khaùt hay khoâng. 31. 105 . Nhöng con ngöôøi thöôøng vi phaïm nhöõng qui taéc ñaïo ñöùc laøm neân luaät veà baûn chaát con ngöôøi ñaëc tröng cuûa noù. OÂng laøm ôn chæ roõ ñieàu naøy cho toâi ñöôïc khoâng? T. Tröôùc heát chuùng ta haõy laøm roõ ñieàu naøy.

noù bò coi laø khoâng coâng baèng. Noù laø nguoàn goác cuûa nhöõng chuaån möïc ñaïo ñöùc. (1) 106 . Plato goïi noù laø “coâng baèng” vaø aùp duïng noù vaøo linh hoàn con ngöôøi vaù caùc öùng xöû cuûa con ngöôøi. Ñoù chính xaùc laø nhöõng gì maø luaät Nhaân taïo. vaø laø thöôùc ño söï coâng baèng trong caùc luaät leä nhaø nöôùc nhaân taïo. Neáu luaät cuûa nhaø nöôùc ñi ngöôïc vôùi chaâm ngoân cuûa luaät Töï nhieân. nhöng luaät haäu thieân veà aên caép ñònh nghóa caùc loaïi vaø möùc ñoä khaùc nhau veà haønh vi troäm caép vaø caùc qui ñònh nhöõng hình phaït veà vieäc ñoù. Noù thöôøng ñöôïc dieãn ñaït nhö sau: “Haõy laøm ñieàu toát cho tha nhaân. Nhö vaäy luaät Töï nhieân chæ cho chuùng ta bieát raèng aên caép laø sai traùi bôûi vì ñieàu ñoù gaây ra toån thöông. trong ñoù coù con ngöôøi. khoâng laøm thöông toån ai. Noù laø nguyeân lyù chính yeáu trong caùc heä thoáng toân giaùo vaø trieát hoïc cuûa AÁn Ñoä vaø Trung Hoa coå ñaïi. Trong xaõ hoäi Taây phöông. phaûi tuaân theo laø moät trong nhöõng yù töôûng xa xöa vaø phoå quaùt nhaát. ñaëc bieät töø thôøi cuûa caùc luaät gia vaø nhaø thaàn hoïc La Maõ thôøi Trung Coå(1) trôû ñi. coá gaéng laøm. chuùng ta tìm thaáy luaät ñaïo ñöùc töï nhieân cho con ngöôøi. hoaëc Haäu thieân. Nhöõng xaùc ñònh ñaëc thuø nhö theá coù theå khaùc nhau luùc naøy luùc Thôøi Trung Coå (Middle Age): moät thôøi kyø trong lòch söû Aâu chaâu baét ñaàu töø khi Ñeá quoác La Maõ suy taøn ôû theá kyû 5 ñeán ñaàu theá kyû 15 (thôøi Phuïc Höng ôû YÙ). traû cho moïi ngöôøi caùi gì thuoäc veà hoï.” Taát nhieân.YÙ töôûng veà moät traät töï ñuùng töï nhieân maø moïi söï vaät. neàn taûng cuûa nhöõng phaùn ñoaùn ñaïo ñöùc. Chaâm ngoân thöù nhaát cuûa luaät Töï nhieân laø tìm ñieàu toát vaø traùnh ñieàu xaáu. giôø ñaây moät nguyeân taéc toång quaùt nhö theá laø voâ duïng ñoái vôùi xaõ hoäi coù toå chöùc tröø phi chuùng ta coù theå duøng noù ñeå phaân bieät nhöõng kieåu ñuùng vaø sai khaùc nhau. cuõng nhö trong trieát hoïc Hy Laïp coå ñaïi.

nhö Aquinas vaø John Locke. ngöôøi ta coù theå noùi söï ñoái laäp ñeán tröôùc. “nhöõng ngöôøi qui öôùc chuû nghóa”. khi saùng taïo ra moãi vaät ñeàu ghi khaéc vaøo noù luaät veà baûn chaát cuûa noù. Caùc nhaø tö töôûng Cô Ñoác giaùo. Hoï bò chæ trích vì loái lyù luaän nguïy bieän (beà ngoaøi coù veû ñuùng nhöng thöïc chaát thì sai). caùc nhaø tö töôûng luaät töï nhieân giaûi ñaùp. Nhöõng ngöôøi naøy cho raèng luaät leä vaø coâng baèng chæ laø nhöõng qui (2) Nhöõng nhaø Nguïy bieän (Sophists): goàm nhöõng giaùo sö thôøi coå Hy Laïp. vaø ñieàu kieän khaùc nhau. nôi choán. tröôùc vaø cuøng thôøi vôùi Socrates vaø Plato. Thoâng qua lyù trí vaø löông taâm con ngöôøi. Thöôïng Ñeá. Baïn coù theå hoûi laøm theá naøo nhaän bieát ñöôïc luaät töï nhieân. Ñaõ coù nhieàu phaûn öùng ñoái laäp laïi trieát hoïc Luaät-Töï nhieân ngay töø buoåi ñaàu. vì nhöõng taùc giaû naøy bao goàm caùc trieát gia tieàn-Cô Ñoác nhö Plato. nghó raèng luaät töï nhieân coù nguoàn goác thaàn thaùnh. 107 . quan ñieåm thaàn hoïc ñaëc thuø naøy khoâng thöôøng ñöôïc tìm thaáy trong caùc taùc giaû uûng hoä luaät töï nhieân. Caû Aquinas laãn Aristotle ñeàu khoâng nghó raèng nhöõng qui taéc ñaëc thuø cuûa caùc luaät leä phaûi gioáng nhau ôû nhöõng thôøi gian. vì yù töôûng veà söï ñuùng hay coâng baèng töï nhieân ñöôïc khai trieån taïi Hy Laïp coå ñaïi ñeå choáng laïi nhöõng quan ñieåm cuûa Nhöõng nhaø Nguïy bieän(2). Cicero vaø caùc trieát gia theá tuïc hieän ñaïi nhö Kant vaø Hegel. Thaät vaäy. Aristotle. choã naøy choã khaùc maø khoâng aûnh höôûng ñeán nhöõng nguyeân taéc cuûa luaät Töï nhieân. vaø söùc maïnh lyù trí ñeå nhaän ra caùi gì thöïc söï toát cho con ngöôøi lieân quan tôùi nhöõng nhu caàu naøy.khaùc. Cuïm töø noùi veà “caùc luaät veà töï nhieân vaø veà Thöôïng Ñeá cuûa töï nhieân” trong Tuyeân ngoân Ñoäc laäp cuûa chuùng ta baét nguoàn töø loaïi hoïc thuyeát LuaätTöï nhieân naøy. ñi khaép nôi trong ñeá quoác Hy Laïp ñeå giaûng daïy nhöõng kieán thöùc phoå thoâng cuõng nhö kieán thöùc chuyeân moân ñuû loaïi. Hoïc thuyeát Luaät-Töï nhieân thöôøng cho raèng con ngöôøi coù baûn chaát ñaëc bieät vôùi nhöõng nhu caàu töï nhieân naøo ñoù. Tuy nhieân.

vôùi kinh nghieäm cuûa noù veà loaïi luaät leä haäu thieân ñöôïc caùc cheá ñoä chuyeân cheá aùp ñaët. Khoâng haønh vi naøo laø ñuùng hoaëc sai tröø phi moät coäng ñoàng naøo ñoù. Laáy côù gì moät coâng daân Ñöùc ñaøng hoaøng döôùi thôøi Ñaûng Quoác xaõ coù theå bieän minh cho söï ñoái laäp cuûa anh ta tröôùc nhöõng luaät leä cuûa xöù sôû? Laáy côù gì nhöõng tình caûm rieâng tö hay yù kieán caù nhaân ñôn thuaàn? Ngay caû söï ñoái khaùng hoaøn toaøn thaàm kín ñoái vôùi söï aùc ñoäc baát coâng cuõng phaûi baét reã vaøo nhöõng caên cöù vöõng chaéc hôn. Ñieàu maø Toøa AÙn Toái cao (Myõ) phaûi xaùc ñònh moät caùch ñaëc bieät laø (3) (4) Taùc giaû muoán noùi 25 naêm ñaàu cuûa theá kyû 20. Baïn hoûi luaät Töï nhieân coù lieân quan tôùi nhöõng ñieàu kieän hieän ñaïi khoâng. thoâng qua nhöõng luaät leä vaø taäp tuïc Haäu thieân cuûa mình. Theo leõ töï nhieân. qui ñònh raèng noù ñuùng hoaëc sai. Thaät vaäy. 108 . söï quan taâm ñeán luaät töï nhieân gia taêng moät caùch ñaëc bieät trong phaàn tö theá kyû qua(3). ñaây laø caâu hoûi thuoäc Hieán phaùp. Vaäy thì noù ñuùng hoaëc sai taïi moät nôi choán vaø thôøi gian ñaëc thuø – chöù khoâng phoå quaùt. Cuïm töø “ñôøi soáng. Caâu traû lôøi cuûa toâi laø neáu söï coâng baèng vaãn coøn lieân quan.öôùc nhaân taïo. vaø quyeàn sôû höõu” trong Tu Chính aùn 14 phaûn aùnh aûnh höôûng cuûa lyù thuyeát luaät-Töï nhieân. Coù theå noùi gì veà söï tranh caõi hoäi nhaäp chuûng toäc cuûa rieâng chuùng ta? Veà maët kyõ thuaät. nhöng luaät leä cuûa Ba Tö vaø cuûa Hy Laïp. Hoïc thuyeát luaät “qui öôùc” hay “haäu thieân” ñaõ coù suoát töø thôøi nhöõng nhaø Nguïy bieän coå ñaïi ñeán nhieàu giaùo sö luaät hoïc hieän ñaïi thôøi chuùng ta. baûo veä nhöõng quyeàn cô baûn cuûa daân chuùng. thì khoâng gioáng nhau. löûa boác chaùy ôû Hy Laïp gioáng nhö noù boác chaùy ôû Ba Tö. thì luaät töï nhieân coù lieân quan. töï do. nhöng hoïc thuyeát luaät-Töï nhieân coù dính daùng tôùi. Luaät Nhaân quyeàn(4) thöøa nhaän moät hoïc thuyeát veà caùc quyeàn töï nhieân vaø baát khaû chuyeån nhöôïng. laø nhöõng vaán ñeà qui öôùc. Luaät Nhaân quyeàn (Bill of Rights): 10 Tu Chính aùn ñaàu tieân ñoái vôùi Hieán phaùp Myõ (1791)õ.

Nhöng neáu taïi moät thôøi ñieåm naøo baát kyø noù ñi treäch khoûi luaät cuûa töï nhieân. Xin pheùp dieãn ñaït caâu hoûi cuûa baïn theo caùch naøy: Con ngöôøi coù ñöôïc bieän minh vì baát tuaân luaät Daân söï khi ñieàu ñoù xung ñoät vôùi luaät Ñaïo ñöùc? Ñaây laø caâu hoûi gay go maø chuùng ta phaûi ñöông ñaàu trong 109 . Neáu chuùng bò vi phaïm. ngoaïi tröø hoaït ñoäng ñeå ñaït tôùi nhöõng thay ñoåi trong luaät leä maø chuùng ta nghó laø sai. Laøm sao chuùng ta quyeát ñònh tuaân theo beân naøo ñöôïc khi luaät ñaïo ñöùc vaø luaät thaønh vaên xung ñoät? M.L.” Augustine noùi. Nhöõng coâng daân toát ñöôïc yeâu caàu tuaân thuû luaät leä duø hoï coù taùn thaønh chuùng hay khoâng. M. thaân meán. Chuùng ta khoâng ñöôïc pheùp coù nhöõng haønh vi traùi luaät ñeå tröøng phaït nhöõng ai laøm sai. thì nhöõng ngöôøi baûo veä Toøa AÙn Toái cao coù theå tuyeân boá raèng caùc bang ôû mieàn Nam ñaõ laøm ra nhöõng luaät khoâng phaûi luaät.L. 32. Vaø Aquinas noùi theâm: “Moïi luaät leä cuûa con ngöôøi khoâng coù gì ngoaøi baûn chaát cuûa luaät vì noù baét nguoàn töø luaät cuûa töï nhieân. “Moät luaät maø khoâng coâng baèng laø moät luaät chæ coù treân danh nghóa. Tuy nhieân nhöõng nhaø caûi caùch vaø nhöõng ngöôøi thuyeát giaùo khoâng ngöøng höôùng veà moät luaät ñaïo ñöùc cao hôn maø ho ïtuyeân boá seõ thay theá nhöõng luaät leä cuûa toå quoác. TUAÂN THUÛ LUAÄT LEÄ Thöa tieán só Adler. bôûi vì chuùng khoâng coâng baèng. noù khoâng coøn laø luaät nöõa maø chæ laø söï xuyeân taïc cuûa luaät”.caùc quyeàn töï nhieân ñöôïc Hieán phaùp baûo ñaûm coù bò vi phaïm bôûi caùc tröôøng hoïc phaân bieät chuûng toäc vaø toân giaùo hay khoâng.

baát phuïc tuøng daân söï. noù khoâng thöïc söï laø luaät. theo quan ñieåm cuûa Thoreau. OÂng laø ngöôøi theo thuyeát Tieân nghieäm vaø chuû nghóa Töï do haøng ñaàu. trong tröôøng hôïp ñaëc thuø. Caùc taùc phaåm cuûa oâng coù theå keå Civil Disobedience (“Baát phuïc tuøng daân söï”. Caùc trieát gia vaø caùc nhaø thaàn hoïc nghó raèng luaät Daân söï phaûi phuø hôïp vôùi luaät Ñaïo ñöùc cuõng nhaän thöùc ñöôïc raèng moät qui taéc cuûa luaät Daân söï coù theå. noùi ñuùng ra. theo quan ñieåm cuûa hoï. Luaät Daân söï thöôøng ngaên caám thay vì ra leänh vi phaïm ñôøi soáng. nhöng noù thieáu uy quyeàn ñaïo ñöùc. ñöôïc Henry David Thoreau(1) uûng hoä. vaø nhöõng quyeàn con ngöôøi khaùc. Löïa choïn thöù nhaát. Noù khoâng ra leänh cho löông taâm vaø yù chí chuùng ta ñöôïc. trong ñoù oâng moâ taû moät ñôøi soáng giaûn dò vaø gaàn guõi vôùi thieân nhieân. töï do. Noù coù theå coù söùc maïnh cuûa nhaø nöôùc ñaèng sau noù. 1849) vaø Walden (1854). con ngöôøi ñöùc haïnh phaûi laøm gì trong hoaøn caûnh nhö theá? Anh ta seõ giaùp maët vôùi hai löïa choïn chính – baát tuaân luaät hay laøm cho noù thay ñoåi. Anh ta phaûi haønh ñoäng moät mình vaø ngay laäp töùc choáng laïi ñieàu sai traùi baát coâng. chuùng ta mong cho luaät phaùp cuûa nhaø nöôùc phuø hôïp vôùi nhöõng nguyeân taéc cuûa luaät ñaïo ñöùc – nhöõng nguyeân taéc cuûa söï coâng baèng töï nhieân vaø cuûa lyù trí. khoâng coâng baèng. Augustine dieãn ñaït ñieàu naøy raát roõ: “Moät luaät maø khoâng coâng baèng laø moät luaät chæ coù treân danh nghóa”. phaûi saün saøng baát phuïc tuøng moät luaät khoâng coâng baèng vaø nhaän laõnh baát kyø hình phaït naøo nhaø nöôùc ñöa ra cho anh ta. Thoâng thöôøng. (1) Henry David Thoreau (1817 – 1862): tieåu luaän gia vaø trieát gia Myõ. Chuùng ta mong cho luaät daân söï nhaém vaøo caùi gì coâng baèng cuõng nhö caùi gì coù lôïi. vaø nhìn chung chuùng ta khoâng thaát voïng. Ngöôøi coâng baèng. 110 . Do ñoù. ngöôøi coâng baèng khoâng theå trong nhaát thôøi nhaát trí vôùi moät ñaïo luaät khoâng coâng baèng. quyeàn sôû höõu.nhöõng hoaøn caûnh vöøa hieám hoi vöøa gaây phieàn phöùc. Anh ta khoâng theå kieân nhaãn chôø cho tôùi khi anh ta vaø nhöõng coâng daân coù cuøng khuynh höôùng xoay xôû sao cho luaät ñoù bò baõi boû hoaëc söûa ñoåi. Nhö oâng nhaän thaáy. Theá thì.

Aquinas nghó raèng moät luaät daân söï maø vi phaïm luaät ñaïo ñöùc laø moät luaät chæ toàn taïi treân danh nghóa. Locke ít 111 . Nhöng Aquinas vaø Locke muoán caân nhaéc nhöõng haäu quaû cuûa söï baát phuïc tuøng vaø öôùc löôïng taàm quan troïng cuûa söï baát coâng caù bieät ñoái vôùi toaøn theå caáu truùc cuûa xaõ hoäi daân söï. raøng buoäc chuùng ta baèng vuõ löïc cuûa noù nhöng khoâng phaûi laø luaät hieän höõu trong löông taâm. oâng cuõng ñoàng yù phaûi thaän troïng. Nhö oâng nhaän thaáy. nhö Aquinas. Taát caû nhöõng taùc giaû noùi treân ñeàu nhaát trí raèng moät luaät khoâng coâng baèng thì khoâng boù buoäc ñoái vôùi löông taâm. Tuy nhieân.Nhö Augustine. chæ neân noåi loaïn khi naøo ña soá daân chuùng bò ñaøn aùp moät caùch nghieâm troïng vôùi söï vi phaïm nhöõng quyeàn töï nhieân cuûa hoï. Khi nhaø nöôùc ban haønh moät luaät khoâng coâng baèng vi phaïm quyeàn töï nhieân. Chöøng naøo nhaø nöôùc coøn cung caáp nhöõng phöông tieän hôïp phaùp ñeå thay ñoåi nhöõng luaät khoâng coâng baèng. thì khoâng coù gì bieän minh ñöôïc cho söï noåi loaïn quaù khích. khoâng chôø ñeán söï söûa sai khi coù theå ñöôïc. muïc ñích cuûa luaät daân söï laø giöõ cho xaõ hoäi ñöôïc yeân oån vaø haøi hoøa. Ñoái vôùi Thoreau. Locke nghó raèng moïi ngöôøi ñeàu coù quyeàn tranh ñaáu choáng laïi nhöõng luaät khoâng coâng baèng. chính quyeàn daân söï seõ khoâng toàn taïi laâu. Luùc aáy vaø chæ luùc aáy moät söï noåi daäy coù vuõ trang – chöù khoâng phaûi söï baát ñoàng chính kieán phuø phieám cuûa nhöõng caù nhaân rieâng leû – seõ keâu ñoøi söï phaùn xeùt cuûa Nöôùc Trôøi nhö troïng taøi giöõa daân chuùng vaø nhöõng baïo chuùa cai trò hoï toài teä. Nhöng hoï baát ñoàng vôùi nhau veà phöông thöùc haønh ñoäng ñeå choáng laïi noù. Theo Locke. söï baát phuïc tuøng töùc thì laø söï ñuùng ñaén duy nhaát vaø laø haønh vi thieát thöïc maø moät con ngöôøi ñaïo ñöùc coù theå choïn löïa. oâng khuyeân khoâng neân baát phuïc tuøng moät luaät nhö theá moät caùch quaù deã daøng hoaëc quaù voäi vaõ. chuùng ta phaûi quyeát ñònh xem coù phaûi söï baát phuïc tuøng seõ gaây haïi nhieàu hôn lôïi cho xaõ hoäi hay khoâng. nhöng. Neáu nhöõng caù nhaân baát phuïc tuøng nhöõng luaät maø hoï cho laø khoâng coâng baèng. vaø chuùng ta seõ bò doàn vaøo tình traïng voâ chính phuû.

hay chæ thay ñoåi nhö moät phöông saùch cuoái cuøng – ñaây vaãn laø ba con ñöôøng chuû yeáu ñöôïc taùn thaønh ñeå ñoái phoù vôùi nhöõng luaät leä baát coâng. chuùng ta coù theå tìm thaáy chính ngoân ngöõ cuûa Locke. NHÖÕNG ÑOØI HOÛI VEÀ LOØNG TRUNG THAØNH Thöa tieán só Adler. Nhöõng ngöôøi Myõ ñònh cö treân ñaát môùi tranh caõi phaûi laøm gì tröôùc phaùp luaät aùp cheá cuûa ngöôøi Anh ñaõ chaáp nhaän quan ñieåm cuûa Locke. Trong cuoäc tranh luaän veà sau cuûa ngöôøi Myõ veà tình traïng noâ leä vaø tieán trình laäp phaùp nhö Ñaïo luaät Noâ leä boû troán(2). Baát phuïc tuøng töùc thì. Moãi ngöôøi trong chuùng ta phaûi töï quyeát ñònh cho mình caùi gì laø toát ñeïp hôn trong hoaøn caûnh ñaëc thuø: bieåu loä söï phaûn khaùng theo löông taâm hay giöõ gìn traät töï daân söï. caû ba laäp tröôøng ñeàu ñöôïc tìm thaáy ôû nhöõng ngöôøi cuøng coi theå cheá noâ leä laø baát coâng vaø nhöõng luaät leä cuûng coá noù laø toäi loãi. Thaät vaäy. nhöng thaän troïng hôn Thoreau. 33. trong nhöõng gioøng môû ñaàu cuûa Tuyeân ngoân Ñoäc laäp.e ngaïi hôn Aquinas veà nhöõng haäu quaû cuûa baát phuïc tuøng. bieän minh cho söï noåi loaïn. nhöõng ngöôøi tin vaøo quyeàn con ngöôøi ñang thaåm tra löông taâm hoï ñeå quyeát ñònh choïn löïa haønh ñoäng naøo choáng laïi ñaïo luaät chuûng toäc haïn cheá do chính quyeàn cuûa hoï ñöa ra. 112 . Ñaây laø thôøi maø loøng trung thaønh bò ñaët thaønh vaán ñeà vaø xaùc nhaän moät caùch coâng khai. Ba laäp tröôøng tieâu bieåu naøy ñaõ coù aûnh höôûng trong lòch söû vaø ngaøy nay vaãn coøn deã nhaän thaáy. qui ñònh vieäc baét giöõ vaø traû veà cho chuû moïi noâ leä mieàn Nam nöôùc Myõ boû troán. thay ñoåi töøng böôùc. Taïi Nam Phi ngaøy nay. Chuùng ta ñoøi hoûi lôøi theà trung thaønh (2) Luaät Noâ leä boû troán (Fugitive Slave Law): ñöôïc thoâng qua naêm 1793 vaø boå sung naêm 1850.

Nhöõng daáu hieäu cuûa trung thaønh.M. vaø hy sinh. Noù bao haøm moät söï raøng buoäc giöõa nhöõng con ngöôøi hoaëc loøng kieân trinh ñoái vôùi moät söï nghieäp hay moät nguyeân taéc naøo ñoù. hay noù coøn coù yù nghóa roäng hôn? Loøng trung thaønh ñoái vôùi nhöõng nguyeân taùc hay ñoái vôùi nhöõng con ngöôøi thì sao? G. maø hieän thaân trong ñôøi soáng thöïc. Loøng trung thaønh laø giöõ nguyeân lôøi cam keát hay theà höùa cuûa caù nhaân. Trung thaønh khoâng ñôn thuaàn laø tình caûm hay yù kieán. lôøi höùa keát hoân. Nhöng phuïng söï khoâng phaûi laø quò luïy. cuõng nhö nhöõng daáu hieäu cuûa tình yeâu. Moät ngöôøi trung thaønh thì chung thuûy vôùi söï raøng buoäc naøy. thaân meán. G. vaø lôøi tuyeân theä trung thaønh vôùi toå quoác cuûa mình. phuïng söï. vaø anh ta theå hieän ñieàu ñoù trong haønh ñoäng. khoâng thay ñoåi lôøi noùi cuûa mình.M. Nhöõng ví duï cuûa noù laø loøng trung quaân ôû thôøi Trung Coå. maø lôøi höùa cuûa moãi ngöôøi phaûi caøng coù tính raøng buoäc hôn khi noù khoâng ñöôïc noùi ra. vaø trung thaønh khoâng phaûi laø vaâng lôøi maùy moùc. khoâng caàn ñeå loä ra ngoaøi. Nghóa goác cuûa töø trung thaønh laø giöõ nguyeân. Loøng trung thaønh coù theå ñöôïc chöùng thöïc baèng moät lôøi höùa roõ raøng. baèng caû taám loøng vaø taâm trí cuûa con ngöôøi.cuûa caùc thaày giaùo vaø thaäm chí cuûa caû sinh vieân trong moät soá tröôøng hôïp. Coù chaêng moät lieân heä thieát yeáu giöõa loøng trung thaønh vaø lôøi tuyeân theä chính thöùc? Phaûi chaêng loøng trung thaønh chæ laø vaán ñeà uûng hoä hoaëc phaûn ñoái moät heä thoáng chính quyeàn naøo ñoù. Moät con ngöôøi gaén boù thaät töï do vaø chaéc chaén vôùi caùi gì anh ta ñaùnh giaù laø toát vaø ñuùng – khoâng phaûi vôùi caùi gì do coâng luaän aùp ñaët leân anh ta. Noù ñöôïc cho ñi moät caùch töï nguyeän. Nhöng lôøi höùa khoâng caàn phaûi roõ raøng hay theo töøng chöõ moät. 113 .

dó nhieân. laø söï chu toaøn luaät ñaïo ñöùc. (1) (2) Desdemona vaø Othello: hai nhaân vaät chính trong vôû bi kòch “Othello” cuûa Shakespeare. vaø nhöõng ngöôøi choáng Quoác xaõ. laø giöõ ñuùng lôøi höùa hoân. Xung ñoät giöõa trung thaønh toân giaùo vaø trung thaønh chính trò thöôøng xuyeân bò cöôøng ñieäu trong vaên chöông vaø lòch söû. Nhöõng ngöôøi Ñöùc choáng Ñaûng Quoác xaõ möu tính choáng laïi chính quyeàn cuûa hoï vaø giuùp ñôõ caùc quoác gia thuø ñòch trong Theá chieán II.Loøng trung thaønh thöôøng lieân quan tôùi moät soá kieåu coäng ñoàng ngöôøi. nhöõng ngöôøi chuû tröông baõi noâ. Noù gioáng nhö moät cuoäc noäi chieán trong traät töï ñaïo ñöùc. Do vaäy. Loøng trung thaønh laø ñieàu thieän phoå quaùt raøng buoäc con ngöôøi vôùi traät töï ñaïo ñöùc vaøo vôùi nhau. Trieát gia Myõ Josiah Royce giaûi quyeát vaán ñeà naøy trong cuoán saùch cuûa oâng baøn veà loøngï trung thaønh. Nhöõng tín ñoà Cô Ñoác giaùo thôøi sô kyø ñaët söï trung thaønh vôùi tín ngöôõng cuûa mình cao hôn söï tuaân thuû nhöõng saéc leänh cuûa hoaøng ñeá. OÂng coi loøng trung thaønh laø ñöùc haïnh cao nhaát. xung ñoät cuûa nhöõng söï trung thaønh laø tai hoïa. Nhöõng tín ñoà Cô Ñoác giaùo. Nhöõng ngöôøi chuû tröông baõi noâ ôû Myõ ñaët söï trung thaønh vôùi luaät ñaïo ñöùc cao hôn söï tuaân thuû Hieán phaùp. Chuùng ta ñaõ quaù quan taâm ñeán söï trung thaønh trong chính trò ñeán ñoä chuùng ta queân maát nhöõng kieåu trung thaønh khaùc cuûa con ngöôøi. vì moät söï trung thaønh cao hôn. thaønh vieân trong gia ñình. coâng daân cuûa moät coäng ñoàng chính trò. Trung thaønh trôû neân moät vaán ñeà nghieâm troïng khi coù xung ñoät cuûa nhöõng loøng trung thaønh. vaø tín ñoà cuûa moät toân giaùo. Noù raøng buoäc baïn beø. vì anh ta thieáu taâm ñieåm ñaïo ñöùc cho ñôøi mình. Desdemona(1) noùi moät caùch ñuùng ñaén vôùi Othello(2) raèng naøng laø “ngöôøi vôï ñích thöïc vaø chung thuûy” cuûa chaøng. bò caùc chính quyeàn daân söï coi laø phaù hoaïi vaø phaûn boäi. con ngöôøi khoâng laø gì caû. Royce noùi. Chuùng ta queân raèng trung thaønh tröôùc kia coù nghóa laø söï chung thuûy vôï choàng. Khoâng coù noù. 114 .

Loøng trung thaønh ñích thöïc. 115 . OÂng khuyeân neân toân troïng loøng trung thaønh ôû baát cöù nôi naøo noù xuaát hieän. Trung thaønh khoâng phaûi laø tuaân theo. ngay caû khi noù nhaém ñeán moät muïc tieâu maø chuùng ta choáng ñoái. khoâng bao giôø caàn ñeán vieäc phaù huûy hay laøm maát taùc duïng loøng trung thaønh cuûa ngöôøi khaùc. Moät nhaø nöôùc yeâu caàu coâng daân cuûa mình xaâm phaïm nhöõng xaùc tín ñaïo ñöùc vaø toân giaùo saâu saéc nhaát cuûa hoï laø phaïm toäi phaûn boäi loøng trung thaønh. Wendell Willkie(3) sinh thôøi ñaõ chæ ra raèng chuùng ta thuû tieâu vieäc chieám höõu noâ leä – moät hình thöùc tö höõu truyeàn thoáng – trong khuoân khoå Hieán phaùp cuûa chuùng ta. theo Royce. vaø (3) Wendell Willkie (1892 – 1944): chính trò gia kieâm luaät gia Myõ. Chuùng ta ca ngôïi con ngöôøi vì daùm chòu traùch nhieäm vaø khieån traùch hoï vì taéc traùch. Chuùng ta haõy aùp duïng khaùi nieäm cuûa Royce vaøo nhöõng vaán ñeà cuûa loøng trung thaønh thôøi nay. BAÛN CHAÁT CUÛA BOÅN PHAÄN ÑAÏO ÑÖÙC Thöa tieán só Adler. Royce uûng hoä “loøng trung thaønh vôùi trung thaønh” vaø hình dung moät coäng ñoàng ñaïo ñöùc lyù töôûng nôi taát caû loøng trung thaønh cuøng hoøa hôïp. YÙ thöùc traùch nhieäm ñöôïc coi nhö daáu hieäu cuûa moät tính caùch toát. Vaø Toøa aùn Toái cao ñaõ tuyeân boá raèng khoâng vieân chöùc naøo ñöôïc quyeàn ra leänh cho chuùng ta phaûi tin caùi gì hoaëc tröøng phaït chuùng ta neáu chuùng ta khoâng chaáp nhaän nhöõng tín lyù thoáng trò. 34. Ñoù laø lyù do taïi sao chuùng ta toân troïng quyeàn phaûn ñoái coù yù thöùc ñoái vôùi nghóa vuï quaân söï hay ñoái vôùi vieäc chaøo côø. Baûn chaát cuûa traùch nhieäm ñaïo ñöùc laø gì. Heä thoáng chính quyeàn cuûa chuùng ta khoâng yeâu caàu coâng daân chaáp nhaän baát kyø hoïc thuyeát xaõ hoäi hay kinh teá ñaëc thuø naøo.

trong noã löïc hay coâng vieäc cuûa chuùng ta. Traùch nhieäm bao haøm boån phaän caù nhaân ñoái vôùi ngöôøi khaùc. chöù khoâng ñôn thuaàn laø quyeàn löïc cao caáp. G. Moät soá khaùc quaû quyeát raèng chính tieáng noùi thaàm kín cuûa löông taâm. maø vì hoï caûm thaáy moät yù 116 . Anh ta chòu traùch nhieäm theo luaät phaùp.nguoàn goác söï yeâu saùch cuûa noù ñoái vôùi chuùng ta laø gì? Con ngöôøi chæ chòu traùch nhieäm veà nhöõng gì anh ta laøm cho ngöôøi khaùc. Nhöõng baát ñoàng chuû yeáu veà traùch nhieäm ñaïo ñöùc xoay quanh nguoàn goác vaø phaïm vi cuûa noù – vaán ñeà chuùng ta chòu traùch nhieäm tröôùc ai vaø veà caùi gì. vaø trong coäng ñoaøn chính trò.W.thaân meán. hay anh ta coøn phaûi chòu traùch nhieäm veà nhöõng gì anh ta laøm cho chính mình? G. “Chòu traùch nhieäm” nghóa ñen laø “coù theå traû lôøi” cho nhöõng söï vieäc chuùng ta laøm hoaëc khoâng laøm. thöôøng do luaät leä cuûa nhaø nöôùc ñaët ra. vaø coù theå bò tröøng phaït neáu anh ta khoâng hoaøn thaønh traùch nhieäm naøy. cöôõng baùch chuùng ta tuaân thuû luaät leä ñaët ra cho chuùng ta. YÙ nieäm caên baûn veà traùch nhieäm naøy coù theå tìm thaáy ôû ngay giöõa nhöõng quy öôùc ñaïo ñöùc vaø heä thoáng phaùp lyù cuûa chuùng ta. Cuõng coù nhöõng ngöôøi khaùc chuû tröông raèng traùch nhieäm ñôn thuaàn baét nguoàn töø nhöõng quy taéc xöû theá do lyù trí cuûa rieâng chuùng ta neâu leân. Ví duï. Moät soá nhaø tö töôûng ñaët nguoàn goác cuûa boån phaän ñaïo ñöùc trong meänh leänh cuûa moät quyeàn löïc cao caáp – luaät cuûa Thöôïng Ñeá hay nhaø nöôùc. Chuùng ta seõ giaùp maët vôùi nhöõng traùch nhieäm trong moïi giai ñoaïn cuûa cuoäc soáng haøng ngaøy cuûa chuùng ta – trong gia ñình. chaêm soùc vôï con cuûa moät ngöôøi.W. Nhöng haàu heát ngöôøi ta tuaân theo luaät phaùp naøy khoâng phaûi vì sôï bò phaït. boån phaän giuùp ñôõ gia ñình.

laø söï baát löông lôùn nhaát trong moïi söï baát löông. Thaäm chí nôi naøo khoâng coù luaät phaùp roõ raøng. Vì theá. laø nguyeân taéc “noùi ñeán moái quan heä cuûa moät ngöôøi vôùi ñoàng loaïi cuûa anh ta. Ngoaøi ra. duø ngöôøi khaùc coù dính líu tôùi hay khoâng. Cô sôû cuûa traùch nhieäm laø gì khi noù ñöôïc quan nieäm moät caùch roäng raõi nhö theá? Kant traû lôøi raèng caùc nghóa vuï cuûa chuùng ta ñoái vôùi chính baûn thaân vaø ñoái vôùi ngöôøi khaùc ñeàu chòu phaùn xeùt nhö nhau bôûi luaät ñaïo ñöùc. Nhieàu nhaø tö töôûng khaùc khaúng ñònh raèng chuùng ta chòu traùch nhieäm veà maët ñaïo ñöùc tìm kieám söï thaät cuõng nhö noùi ra noù cho ngöôøi khaùc. vaø vì theá laøm hoûng vaø xoùi moøn chính coát loõi cuûa nhaân caùch ñaïo ñöùc. OÂng bieän luaän raèng chuùng ta bò cöôõng baùch trong löông taâm phaûi laøm baát cöù ñieàu gì maø lyù trí tuyeân boá laø ñuùng. Nhöng Plato chæ ra raèng laøm ñieàu baát coâng cho ngöôøi khaùc laø töï bieán mình thaønh baát coâng. Nietzsche noùi raèng noùi doái vôùi chính mình. vì nhöõng lôøi höùa vaø giao keát cuûa chuùng ta luoân luoân lieân quan tôùi nhöõng ngöôøi khaùc. Phaïm vi cuûa traùch nhieäm ñaïo ñöùc coù theå ñöôïc môû roäng ñeå bao goàm vieäc söû duïng vaø laïm duïng taâm hoàn vaø thaân xaùc cuûa chính moãi moät con ngöôøi. traùch nhieäm ñaïo ñöùc cuûa chuùng ta coù môû roäng ñoái vôùi chính chuùng ta khoâng? Aristotle cho raèng noù chæ lieân quan tôùi ngöôøi khaùc. Kant cho raèng chuùng ta ñöøng neân bao giôø laøm ñieàu 117 . chöù khoâng phaûi vôùi ngöôøi khaùc.thöùc boån phaän thaàm kín phaûi baûo boïc gia ñình hoï. moïi boån phaän cuûa chuùng ta ñeàu xuaát phaùt töø nguyeân taéc coâng baèng.” Thoaït nghe noù döôøng nhö laø vaán ñeà leõ thöôøng deã hieåu. Chuùng ta ôû trong cuøng moái quan heä vôùi chính mình vaø vôùi ngöôøi khaùc theo qui luaät ñaïo ñöùc phoå quaùt. vì theo oâng. Ñeán ñaây chuùng ta ñaõ baøn veà nhöõng nghóa vuï cuûa chuùng ta ñoái vôùi ngöôøi khaùc. con ngöôøi ñaïo ñöùc vaãn chu toaøn nhöõng traùch nhieäm cuûa hoï. Anh ta chòu traùch nhieäm veà nhöõng gì anh ta laøm cho chính mình.

hay cöùu maïng soáng ngöôøi khaùc vôùi söï toån thaát cuûa chính maïng mình hay khoâng. xung ñoät giöõa boån phaän ñoái vôùi ngöôøi khaùc vaø boån phaän ñoái vôùi chính mình leân ñeán möùc cöïc ñoan bi kòch.M. vaø thôøi gian. Trong cuoäc soáng thöïc teá. Chöa töøng coù ai nhaàm laãn cho raèng moïi hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi ñeàu coù moät 118 . PHAÅM GIAÙ CON NGÖÔØI Thöa tieán só Adler. Chuùng ta coù ít nhöõng ví duï bi thaûm haèng ngaøy theo ñoù chuùng ta phaûi quyeát ñònh giöõa nghóa vuï cuûa chuùng ta ñoái vôùi ngöôøi khaùc vaø vôùi chính mình. khoâng coù gì khoù khaên hôn vaán ñeà xung ñoät giöõa caùc boån phaän. dó nhieân. Nhöõng nhaø caûi caùch chính trò vaø xaõ hoäi thöôøng noùi veà moät soá ñieàu kieän nhö laø söï laêng maï phaåm giaù con ngöôøi. Trong hoaøn caûnh ñieån hình cuûa hai ngöôøi bò troâi daït treân bieån maø chæ coù moät caùi beø ñuû cho moät ngöôøi.M. moïi nôi choán. 35. K. nhöõng xung ñoät naûy sinh giöõa nhöõng traùch nhieäm cuûa chuùng ta ñoái vôùi chính baûn thaân vaø nhöõng traùch nhieäm cuûa chuùng ta ñoái vôùi ngöôøi khaùc. Trong taát caû nhöõng vaán ñeà ñaïo ñöùc maø con ngöôøi phaûi ñöông ñaàu. thaân meán. “Phaåm giaù con ngöôøi” maø hoï noùi tôùi coù yù nghóa gì? Phaåm giaù con ngöôøi coù phaûi laø chuyeän veà nhöõng quyeàn chính trò vaø nhöõng ñieàu kieän soáng töû teá. Noù ñaët ra caâu hoûi con ngöôøi coù bò buoäc phaûi cöùu laáy maïng soáng cuûa chính mình vôùi caùi giaù cuûa maïng soáng ngöôøi khaùc.gì maø chuùng ta khoâng muoán noù trôû thaønh moät qui luaät phoå quaùt cho taát caû con ngöôøi. Ñeå traû lôøi caâu hoûi cuûa anh caàn thieát phaûi nhaéc laïi söï phaân bieät phoå bieán giöõa vieäc soáng ñôn thuaàn vaø soáng toát ñeïp. hay noù laø caùi gì khaùc hôn? Con ngöôøi trong thôøi hieän ñaïi coù phaåm giaù ít hay nhieàu hôn trong quaù khöù? K.

söï toàn taïi vaø tình traïng khoeû maïnh veà theå chaát coù taàm quan troïng cuûa chuùng. Loaøi vaät cuõng nhö con ngöôøi ñeàu tranh ñaáu ñeå soáng coøn. ñuùng vôùi giôùi noâng noâ cuûa caùc neàn kinh teá noâng nghieäp cuûa chaâu Aâu thôøi phong kieán.phaåm giaù nhö nhau. Soá coøn laïi. phaûi daønh toaøn boä thôøi gian cuûa ñôøi mình cho nhöõng coâng vieäc vaát vaû ñôn ñieäu khoâng bao giôø döùt. Ñieàu naøy ñuùng vôùi nhöõng ngöôøi noâ leä bò chieám höõu vaø nhöõng ngöôøi thôï thuû coâng khoå sai cuûa Hy Laïp vaø La Maõ coå ñaïi. trong moät yù nghóa naøo ñoù chuùng laø nhöõng muïc tieâu caàn thieát nhaát cuûa nhöõng noã löïc cuûa chuùng ta. vaø phaùt trieån nhöõng thieát cheá nhaø nöôùc vaø toân giaùo. bôûi vì neáu thieáu chuùng. Moät thieåu soá ñaëc quyeàn. nhöõng ngöôøi chuû cuûa neàn vaên minh ñaõ cöôùp ñoaït töø nhöõng ngöôøi noâ leä söï 119 . Phaåm giaù ñaëc bieät cuûa con ngöôøi naèm ôû nhöõng thaønh quaû maø khoâng con vaät naøo khaùc coù ñöôïc. choã ôû. chuùng ta khoâng theå laøm ñöôïc ñieàu gì khaùc. laø nhöõng ngöôøi duy nhaát coù ñuû thôøi gian raûnh ñeå theo ñuoåi nhöõng hoaït ñoäng khai phoùng – môû mang caùc loaïi hình ngheä thuaät vaø khoa hoïc. chuùng vaãn laø nhöõng muïc tieâu ít tính ngöôøi nhaát cuûa chuùng ta. Dó nhieân. nhöõng thaønh vieân cuûa giai caáp höõu saûn. ñaây laø nhöõng möu caàu töï do vaø giaûi thoaùt taïo ra nhieàu thaønh quaû cuûa tinh thaàn vaø cuûa vaên minh. tuy nhöõng con vaät khaùc cuõng coù nhö con ngöôøi nhöõng thaønh quaû veà thöùc aên. vaø thaäm chí veà nguû nghæ vaø chôi ñuøa. Tuy nhieân. Trong taát caû caùc xaõ hoäi tieàn-coâng nghieäp thôøi xöa. Tröôùc heát. con ngöôøi ñöôïc chia thaønh hai giai caáp töông öùng vôùi loaïi coâng vieäc maø hoï laøm. Cuoäc soáng con ngöôøi coù giaù trò ñaëc bieät cuûa noù chæ tôùi khi noù ñaït ñöôïc söï thaønh ñaït thoâng qua nhöõng hoaït ñoäng coù tính ngöôøi roõ reät. duø laø caàn thieát nhaát. tuyeät ñaïi ña soá. vaø ñuùng vôùi “nhöõng keû noâ leä laøm thueâ” taïo thaønh giai caáp voâ saûn coâng nghieäp vaøo giöõa theá kyû 19. Arnold Toynbee moâ taû tình traïng naøy raát roõ: “Trong suoát naêm hay saùu ngaøn naêm qua.

thieåu soá höôûng lôïi baát chính töø neàn vaên minh vaãn coù moät lôøi baøo chöõa hieån nhieân theo leõ thöôøng ñeå töï baûo veä mình”.ñoùng goùp cuûa hoï vaøo nhöõng keát quaû coâng vieäc chung cuûa xaõ hoäi moät caùch nhaãn taâm chaúng khaùc gì chuùng ta cöôùp ñoaït maät ngoït cuûa nhöõng con ong. Moät söï töï do nhö theá chæ haïn cheá cho moät thieåu soá trong quaù khöù bôûi vì chæ coù thieåu soá ñoù môùi coù söï ñoäc laäp vaø baûo ñaûm veà kinh teá maø khoâng coù noù töï do chính trò khoâng theå ñöôïc söû duïng moät caùch hieäu quaû. Nhöõng thaêng tieán veà coâng ngheä ñaùng ngaïc nhieân ñaõ laøm cho ngaøy caøng nhieàu ngöôøi coù theå coù ngaøy caøng nhieàu thôøi gian tænh thöùc thoaùt khoûi coâng vieäc vaát vaû. Baèng caùch höôûng thuï moät möùc ñoä ñaùng keå tình traïng baûo ñaûm vaø ñoäc laäp veà kinh teá. Nhö theá hoï tieán haønh kieåm soaùt vaän meänh cuûa hoï. Moät truï coät boå sung cuûa nhaân phaåm laø söï thuï höôûng tình traïng cuûa moät ngöôøi töï do thoâng qua vieäc thöïc haønh töï do chính trò. tuy nhieân. hoï coù theå baøo chöõa. Nhöõng ngöôøi naøy ñeán löôït hoï duøng söùc maïnh môùi ñeå baûo veä vaø môû roäng quyeàn lôïi vaø ñaëc aân cuûa ñòa vò chính trò cuûa hoï. thaäm chí trong theá giôùi phöông Taây naêng ñoäng veà kyõ thuaät. 120 . ñoù laø ñieàu thieát yeáu ñoái vôùi baát kyø khaùi nieäm nhaân phaåm naøo. hieän nay ngaøy caøng coù nhieàu ngöôøi coù cô hoäi ñaït ñöôïc nhaân phaåm troïn veïn. cho tôùi nay. Söï xaáu xa veà maët ñaïo ñöùc cuûa haønh vi baát coâng laøm hoen oá caùi ñeïp thaåm myõ cuûa thaønh quaû ngheä thuaät. Söï môû roäng ñaëc quyeàn laø bieåu hieän veà maët chính trò cho söï môû roäng töøng böôùc caùi möùc ñoä ñoäc laäp kinh teá cho ngaøy caøng nhieàu ngöôøi. nhöng ngaøy nay söï tieán boä veà coâng ngheä chöa töøng thaáy trong moät traêm naêm chuïc naêm qua ñaõ laøm cho chính lôøi baøo chöõa ñoù maát hieäu löïc. Ñoù laø söï löïa choïn. Giôø ñaây hoï coù theå tieán haønh nhöõng hoaït ñoäng khai phoùng vaø saùng taïo. ñeán taän suoát theá kyû 18. giöõa thaønh quaû cuûa neàn vaên minh cho moät thieåu soá vaø khoâng coù thaønh quaû naøo caû… Lôøi baøo chöõa naøy laø lôøi baøo chöõa ñaùng tin caäy.

thì anh ta cuõng chaúng toát gì hôn tröôùc ñaây. NHÖÕNG ÑIEÀU TOÁT ÑEÏP CUÛA THEÁ GIÔÙI NAØY Thöa tieán só Adler. Nhöng caùc nhaø ñaïo ñöùc vaø caùc vò thaùnh luoân luoân khuyeân raên choáng laïi chuû nghóa vaät chaát vaø söï khoaùi laïc cuûa caùc giaùc quan. Moät con ngöôøi khoâng theå bò eùp buoäc phaûi soáng moät cuoäc soáng töï do hoaëc tieán haønh nhöõng hoaït ñoäng khai phoùng. T. thaân meán. 36. vaø taïi sao noù bò coi laø xaáu? T.H. chuùng ta ñaùnh giaù raát cao vieäc giaønh ñöôïc cuûa caûi vaät chaát. noù caûn trôû gheâ gôùm vieäc ñaït tôùi söï toaøn haûo tinh thaàn.H.Ngay caû khi ñaõ coù söï thoaûi maùi veà kinh teá vaø töï do chính trò. Moät soá nhaø tö töôûng luaân lyù vaø toân giaùo cho raèng theá giôùi vaät chaát khoâng quan troïng. teä hôn. Neáu anh ta khoâng lôïi duïng nhöõng cô hoäi naøy baèng caùch tieán haønh nhöõng hoaït ñoäng ñaïo ñöùc thöïc chaát qua ñoù con ngöôøi möu caàu haïnh phuùc vaø phuïng söï lôïi ích chung cuûa xaõ hoäi hoï soáng. ngöôøi ta vaãn coù theå khoâng coù ñöôïc nhaân phaåm. Trong xaõ hoäi cuûa chuùng ta. Anh ta coù theå phí phaïm taát caû thôøi gian vaø naêng löïc cuûa mình trong bieáng nhaùc hay trong nhöõng troø tieâu khieån maø noù laøm hö hoûng anh ta. Ñaây 121 . Thöù nhaát laø chuû nghóa khoå haïnh – söï töø choái hoaøn toaøn cuûa caûi vaät chaát vaø nhöõng thoûa maõn xaùc thòt. Chuùng ta coù khuynh höôùng phaùn xeùt con ngöôøi qua thaønh coâng vaät chaát cuûa hoï. Con ngöôøi ñaõ chaáp nhaän ba laäp tröôøng caên baûn ñoái vôùi cuûa caûi vaät chaát vaø nhöõng ñieàu thoûa maõn. Chuû nghóa vaät chaát laø gì. Giaønh ñöôïc nhaân phaåm ñoøi hoûi anh ta tieán tôùi moät möùc ñoä quan taâm cao hôn nhieàu. hoaëc.

Noù laø lyù töôûng chi phoái cuûa toân giaùo vaø ñaïo lyù cuûa ngöôøi Hindu(1). Chuùng ta baét gaëp nhöõng moâ taû veà noù trong thuyeát khuyeån nho(2) bôõn côït cuûa moät ca khuùc thôøi danh “Nhöõng vieân kim cöông laø baïn toát nhaát cuûa coâ gaùi” vaø trong caâu ngaïn ngöõ quen thuoäc “AÊn. moät khi ñaõ laøm chuû ñöôïc yù chí. vaø söï khoaùi laïc tình duïc thöïc söï laø toát vaø khoâng neân phuû nhaän. Nhöõng ngöôøi rao giaûng vaø thöïc haønh noù coù leõ khoâng coù thôøi giôø hay khuynh höôùng vieát saùch. noù cuõng ñoùng moät phaàn quan troïng ôû ñoù. Ngöôøi khoå haïnh chæ noùi (1) (2) Hindu: ngöôøi. nhöng. ôû mieàn Baéc AÁn Ñoä. quan ñieåm ñoù cuõng cho raèng. laäp tröôøng dung hoøa naøy laø khoù thöïc haønh nhaát. Theo quan ñieåm naøy nhöõng ñieàu toát vaät chaát nhö cuûa caûi. coâng baèng. Ñaây cuõng laø laäp tröôøng phoå bieán vaø laâu ñôøi. Laäp tröôøng thöù ba khaúng ñònh giaù trò cuûa caû ñieàu toát vaät chaát laãn ñieàu toát tinh thaàn. vaø vui chôi. chuùng phaûi laø thöù yeáu hôn so vôùi nhöõng ñieàu toát ñeïp tinh thaàn – tri thöùc. Trong caû ba laäp tröôøng. uoáng. noù cho tieàn baïc laø ñieàu quan troïng nhaát cuûa cuoäc soáng. tình yeâu – vì söï an sinh hoaøn toaøn cuûa moät con ngöôøi vaø söï thònh vöôïng cuûa coäng ñoàng. thöùc aên. Trong hình thöùc ñôn sô nhaát cuûa noù.” Thaät thuù vò khi nhaän thaáy raèng khoâng coù kieät taùc naøo vaø khoâng coù trieát gia vó ñaïi naøo töøng daïy hoïc thuyeát naøy. Nhöng. Thuyeát khuyeån nho (cynism): moät tröôøng phaùi trieát hoïc coå Hy Laïp coi thöôøng söï thoaûi maùi vaø tieän nghi. ngöôøi Hindu. söùc khoeû. Laäp tröôøng thöù hai laø chuû nghóa vaät chaát hoaëc chuû nghóa khoaùi laïc – söï theøm thuoàng theo ñuoåi cuûa caûi traàn gian vaø nhöõng khoaùi laïc vaät chaát nhö nhöõng ñieàu toát ñeïp cô baûn cuûa con ngöôøi. Thoaït tieân con ñöôøng khoå haïnh laø khoù. Maëc duø khoâng phaûi laø troïng taâm trong caùc toân giaùo ôû phöông Taây. theo AÁn Ñoä giaùo.laø laäp tröôøng phoå bieán vaø laâu ñôøi. ñoù laø tröôøng phaùi cuûa nhöõng ngöôøi laùnh xa cuoäc ñôøi (yeám theá). noù trôû neân töông ñoái deã. vì ngaøy mai chuùng ta seõ cheát. 122 .

Kinh thaùnh khaúng ñònh söï toát ñeïp cuûa theá giôùi vaät chaát. vaãn coù lyù do naøo ñoù ñeå tin raèng ña soá chuùng ta. ñöôïc dieãn ñaït trong truyeàn thoáng trieát hoïc vaø toân giaùo phöông Taây. Môùi ñaàu chuùng ta mua moät chieác xe hôi vì muïc ñích ñi laïi ñôn giaûn. ñeàu choïn con ñöôøng dung hoøa. Maëc duø vaäy. chöù khoâng phaûi baûn thaân cuûa caûi. vaø cuoái cuøng nhöõng theøm khaùt khoâng ñöôïc thoûa maõn seõ taøn luïi maát. vôùi vieäc vun veùn tieàn cuûa chæ vì tieàn cuûa. Nhöng ña soá chuùng ta khoâng theå hoaëc mieãn cöôõng theå hieän söï quan taâm hay lo laéng maø noù ñoøi hoûi. noù ñem laïi cho chuùng ta nhöõng phöông tieän caàn thieát ñeå soáng moät ñôøi ñaøng hoaøng. Giöõ cho hai loaïi ñieàu toát ñeïp trong moät traät töï vaø tæ leä thích hôïp laø moái lo laéng vaø baän taâm thöôøng xuyeân cuûa anh ta. Ngöôøi thanh nieân trong Phuùc AÂm phaïm sai laàm khoâng phaûi vì anh ta giaøu coù. Thay vì chuùng ta söû duïng noù. Chuùng ta bò aùm aûnh bôûi taøi saûn cuûa chuùng ta. chuùng ta ñaâm ra meâ maån xe hôi gaàn nhö chính noù laø cöùu caùnh vaäy. Noù ñaû kích söï ñoài baïi cuûa linh hoàn thöôøng ñi keøm vôùi söï giaøu sang.Khoâng tröôùc theá gian vaø thuù nhuïc duïc. Chuùng ta hay queân vieäc söû duïng vaø muïc ñích ñuùng caùch nhöõng cuûa caûi vaät chaát maø chuùng ta theo ñuoåi. nhöng khoâng ñaû kích baûn thaân söï giaøu sang. neáu suy nghó kyõ veà noù. anh ta laø nhaø chuyeân moân vaø khoâng coù khoù khaên gì gaén keát nhöõng ñieàu toát ñeïp vaät chaát vaø tinh thaàn thaønh moät theå haøi hoøa thoáng nhaát. Gioáng nhö ngöôøi khoå haïnh. Aristotle phaân bieät giöõa vieäc laøm giaøu chính ñaùng. Ngöôøi duy vaät chaát hay ngöôøi theo chuû nghóa khoaùi laïc noùi Vaâng tröôùc baát cöù caùi gì laøm haøi loøng nhöõng giaùc quan anh ta. Söï nhaän thöùc raèng toäi loãi naèm ôû choã tham luyeán cuûa caûi vaät chaát. Sau ñoù. Cuoái cuøng. maø 123 . noù laïi söû duïng chuùng ta. moät chieác xe khoâng ñuû – chuùng ta phaûi coù ít nhaát hai hoaëc ba chieác. Ngöôøi ñi theo con ñöôøng dung hoøa luùc naøo cuõng gaëp vaán ñeà naøy. hoaëc laøm ñaày tuùi tieàn anh ta. nhö laø söï saùng taïo cuûa Chuùa daønh cho con ngöôøi. Roài noù trôû thaønh moät theá giaù vaø söï tieâu xaøi xa hoa.

bôûi vì anh ta laø keû noâ leä cho söï giaøu coù vaø tieän nghi cuûa anh ta ñeán möùc anh ta khoâng theå töø boû noù ñeå theo ñuoåi ñeán tinh thaàn vaø chaân lyù.S. Chuùng ta ñöôïc khuyeân baûo haõy ñeå cho lyù trí laøm chuû vaø ñöøng ñeå cho tình caûm cuûa chuùng ta hoaøn toaøn chi phoái chuùng ta. Hoï trình baøy ba quan ñieåm chính: (1) Lyù trí phaûi chi phoái tình caûm. Söï maõnh lieät. (3) Tình caûm phaûi thoáng trò lyù trí. 37. (2) Lyù trí phaûi loaïi boû tình caûm. nhö töø ngöõ cho thaáy. laøm lay ñoäng chuùng ta. e raèng chuùng ta seõ trôû neân traàm caûm. kích thích. Caûm xuùc. vaø vui veû gaây xaùo troän chuùng ta töø beân trong vaø thöôøng khieán chuùng ta haønh ñoäng höôùng ra beân ngoaøi. vaø ñieàm tónh gaén vôùi lyù trí. Caùc taùc gia vó ñaïi trong truyeàn thoáng cuûa chuùng ta baøn veà söï töông phaûn naøy vaø ñeà xuaát nhöõng lyù thuyeát khaùc nhau veà caùc vai troø ñích xaùc cuûa lyù trí vaø tình caûm trong ñôøi soáng con ngöôøi. Ñoàng thôøi chuùng ta ñöôïc daïy raèng ñöøng aùp cheá nhöõng tình caûm cuûa chuùng ta. yeâu thöông. thaân meán. giaän döõ. Sôï haõi. D. vaø xung löïc daãn tôùi haønh ñoäng naøy töông phaûn saâu saéc vôùi söï voâ tö. caân baèng. Phaûi nhö theá n