You are on page 1of 23

1

LOUIS ALTHUSSER ZERNE KISA BR DEERLENDRME MUHAMMED YUNUS BLGL

1. GR Btn siyasi ideolojiler ilk ortaya atldklar gibi kalmazlar yani deiime, dnme uramaktadrlar. Marksizm de bir siyasi ideoloji olarak deiime dnme uramtr. Bu deiim sreci genelde o ideolojiye sahip kiilerin dnceleri ve yazlaryla balamakta ve deiim gerekleinceye kadar devam etmektedir. Marksizm George Lukacs, Antonio Gramsci, Louis Alhusser, Nicolos Poulantzas gibi pek ok dnr tarafndan eletirilmi, deitirilmitir. te bu almada Louis Althusserin Marksizme olan yaklam ele alnacaktr. derinlemesine bilgi vermektir. Hangi siyasi ideolojiler kitabn aarsak aalm illa ki Louis Althusser ile ilgili en azndan bir cmleyle karlarz. Bunun nedeni Althusserin Marksizme getirdikleridir. alma, giri ve sonu dhil toplam sekiz blmden ve bu blmlerin alt balklarndan olumaktadr. almada ilk nce Louis Althusserin biyografik bilgilerine yer verilecek daha sonra Althusserin eserleri ve bilim/felsefe dnyasnda etkiledii bilim/felsefe insanlarna yer verilecektir. almann nc blm olan Louis Althusser ve ideoloji bal altnda ilk nce ideoloji kavram genel hatlaryla ele alnacak, sonra Althusserin ideoloji kavramn nasl ele ald irdelenecek, ardndan Althusserin en nemli kavramlatrmalarndan biri olan devletin ideolojik aygtlar zerinde durulacaktr. almann drdnc blm olan Louis Althusserde toplum ve sivil toplum bal altnda Althusserin toplumu aklarken nasl bir yol izledii ele alnacak daha sonra da Althusserin sivil toplum konusundaki grlerine yer verilmeye allacaktr. almann konusu; Marksist bir dnr olan Louis Althusserdir. almann amac ise; Louis Althusserin fikir dnyasna ilikin

Louis Althusser ve bilim baln tayan beinci blmde Althusserin bilime nasl yaklat pratikler, epistemolojik kopu, teorik sorunsal kavramlarndan hareketle aklanmaya allacaktr. Louis Althusser ve Marksizm bal altnda daha nce yaplan aklamalar (almann nceki blmlerinde) nda Althusserin Marksizme getirdikleri ve Marksizmden gtrdkleri irdelenecektir. Son olarak da Louis Althussere iki noktada ksa bir eletiri yaplacaktr. 2. LOUIS ALTHUSSER HAKKINDA GENEL BLGLER1 almann bu ksmnda nce Louis Althusser hakknda biyografik bilgilere yer verilecek, sonra Althusserin yaynlanm olan eserleri ele alnacak ardndan da Althusserden etkilenen bilim ve dnce insanlarna ksaca yer verilecektir. Tam ad Louis Pierre Althusser olan Marksist dnr 16 Ekim 1918 ylnda Cezayirin Birmenderis (o yllarda Cezayir Fransz egemenlii altndayd) ehrinde, Fransadan Cezayire g etmi bir ailenin (Pied-Noir) ocuu olarak dodu. Althussere I. Dnya Savanda len amcasnn adn verdiler. Althusser, aslnda annesinin amcasyla evlenmek istediini ancak amcasnn lm yznden babasyla evlendiini iddia etmitir. Althusser ayrca, annesinin, len bu amca yznden onda derin bir psikolojik hasara neden olacak ekilde, kendisine iten davranmadn da iddia etmitir. Babasnn lmn takiben, Althusser annesi ve kz kardeiyle birlikte btn ocukluunu geirecei Marsilyaya g etti. 1937de Katolik genlik hareketi Jeunusse Etudiante Chrtiennee katld. Okulda parlak baarlar olan bir renciydi ve Pariste sekin bir okul olan cole Normale Suprieuree kabul edildi. II. Dnya Sava ncesinde kendini askere yazlm olarak ve Fransann dmesini takiben birok Fransz askeri gibi bir Alman sava esir kampnda buldu. Burada Jacques Martin ile tant ve komnizme ynelimi balad. Esir olmaktan nispeten memnundu ve tm sava boyunca, birok arkadann tekrar savamak iin kamasnn tersine, kampta kald: bu, Althusser iin daha sonra kendini cezalandrmak iin kulland bir bahane oldu.
1almann bu ksm http://tr.wikipedia.org/wiki/Louis_Althusser adresinden zetlenmitir. (Eriim Tarihi: 03.06.2011).

Savatan sonra, cole Normale Suprieuree devam edebildi. Ne var ki, hem fiziksel olarak hem de zihinsel olarak salk durumu ktyd. 1947de elektrokonvlsif terapi (elektro ok tedavisi) grd. Althusser hayatnn geri kalan ksmnda dzenli tekrarlayan ruh hastalndan muzdarip oldu. cole Normale Suprieuree, hastaneye yatt zamanlar dnda, onun okuldaki kendi odasnda yaamasna izin vererek bu konuda ok anlayl davrand. 1946 ylnda Althusser, Ondan sekiz ya byk, Litvanyal Yahudi bir devrimci olan ve 1980de Althusser tarafndan ldrlnceye kadar onunla yaayan Helene Rytman ile tant. Daha nceleri bir sol kanat ve Roma Katolik kilisesine bal bir dindar olan Althusser, bakalar, mesela Maurice Merleau-Ponty, Fransz Komnist Partisine dnk ilgisini kaybederken 1948de partiye katld. Althusser, Normale Suprieurede ders vermesini salayan felsefe alannda profesr yeterliliini Hegel zerine yazd tezin kabul edilmesiyle ald. 20.Parti Kongresi ile 1956, Nikita Khruschev destalinizasyon ilemine balad. Fransz Komnist Partisinin nder teorisyeni Roger Garaudy dahil birok Marksist iin bu, yabanclama teorisi gibi Marksn insancl kklerine yeniden dnlmesiydi. Althusser, ne var ki bu konuda, her ne kadar dikkatli davransa da in Komnist Partisinin yapt eletirilere yakn duracak ekilde muhalefet etti. Bu dnemdeki duruu ona Fransz Komnist Partisi iinde kt bir hret kazandrd. Ve genel sekreter Waldeck Rochetin eletirilerine maruz kald. Bir dnr olarak daha sonra kendisini rastlantsal materyalizme (matrialisme alatoire) gtrecek olan bir yolda yryordu; ancak bu Onun 1973te John Lewise verdii yantta olduu gibi, heretic2lerden grlmesini ve Marksist Ortodoks dnceyle mcadele etmesini engellemedi. Mays 1968 olaylarna birok rencinin katlmasna ramen, Althusser gelimeleri balangta sessiz kalarak seyretti. Daha sonra ise, rencileri solculuun ocukluk hastalnn kurbanlar olarak tanmlayan resmi Fransz Komnist Partisi izgisini talip edecektir. Althusserde sorumluluk eksiklii rahatszl tehis edilmi ve karsn ldrd iin dava edilmemi bunu yerine Sainte-Anne Psikiyatri Hastanesine yatrlmtr. Althusser 1983 ylna kadar hastanede kald. ktktan sonra, Kuzey Parise tand ve mnzevi bir hayat srd; ok az

2Bir dinin ya da topluluun inanlarna ters den inanlara sahip kimse.

insanla grerek, otobiyografisi hari hi almayarak yaad. 23 Ekim 1990da 72 yanda kalp krizinden ld. 2.1. Althusser in Eserleri 1) Montesquieu, Politika ve Tarih 2) Marx in 3) Kapitali Okumak 4) Lenin ve Felsefe 5) John Lewis e Cevap 6) Felsefe ve Bilim Adamlarnn Kendiliinden Felsefesi 7) zeletirinin Temelleri 8) Konumlar 9) XXII. Kongre 10) Komnist Partide Daha Fazla Srmeyecek Olan 11) Gelecek Uzun Srer 12) Tutsaklk Gncesi 13) Psikanaliz zerine Yazla, Freud ve Lacan 14) Felsefe zerine 15) Felsefe ve Marksizm: Fernanda Navarroyla Syleiler 16) Felsefenin Dnm: Grenada Konferans 17) Felsefi ve Politik Yazlar 1 18) yi Duygular Enternasyonali 19) Hegele Dn 20) Evlilik Mstehcenlii Hakknda

21) Snrlar inde Marx 22) Yeniden retim zerine 23) Felsefi ve Politik Yazlar 2 24) Machiavelli ve Biz 25) Feurbach zerine 26) Lvi Strauss zerine 27) Brecht ve Marx zerine 28) Cremonini, Soyutun Ressam 29) Lam 30) Machiavellinin Yalnzl 2.2. Althusserin Etkiledii Baz Dnce nsanlar Althusserden etkilenerek eitli almalarda bulunan gerek bilim adam gerekse de dnce insanlarnn saylarak tketilmesi neredeyse imknszdr. Bu yzden almamzn bu blmnde Althusserden etkilenen bilim ve dnce insanlarndan bir ksmna ksaca yer verilmesi faydal olacaktr. Feminist dnr ve eletirmen Judith Butler ideolojinin znesi insan kavramn tantm ve bu kavram almalarna uyarlamtr. Slovaj Zizekin ilgi alan devletin ideolojik aygtlarnn ierii zerinde younlamtr. Jacques Derrida zne olmakszn tarihi bir ileyi olarak gzleme abas unsuruna sempati ile yaklamtr. G. A. Cohen tarafndan tarihsel materyalizm analitik felsefenin duru noktasndan badak bir doktrin olarak savunuldu. Anthony Giddens yaplandrma kuramnda, parlatlan yap ve organa dnk ilgi kavramlar nemli rollere sahip unsurlar olarak ele alnd.

E. P. Thompson tarafndan Kuramn Sefaleti adl kitabnda Althusser iddetli bir ekilde eletirildi. Althusserden etkilenen dier isimleri ise; Alain Badiou, tienne Balibar, Jacques Ranciere, Pierre Macherey, Nicos Poulantzas, Rgis Debray, Jacques-Alain Miller, eklinde zetlemek mmkndr. 3. LOUIS ALTHUSSER VE DEOLOJ almann bu blmnde ilk nce ideoloji genel olarak aklanmaya allacaktr nk bu aklama yaplmakszn Althusserin ideoloji ile ilgili yapt aklamalar tam olarak anlalamayacaktr; ardndan Althusserin ideoloji ile ilgili olarak ortaya koyduu devletin ideolojik aygtlar zerinde durulacaktr. 3.1. Genel Olarak deoloji Kavram Tm siyasal fikirler, hizmet ettikleri siyasal arzular tarafndan ve ortaya ktklar sosyal ve tarihsel koullar tarafndan ekillendirilirler (Heywood, 2007:3). Basite ifade etmek gerekirse, siyasal teori ve siyasal uygulama birbirlerinden ayrlmaz biimde balantldrlar (Heywood, 2007: 3). nsanlar dnyay olmasn istedikleri gibi grmektedirler; yani olan grmezler. Yani insanlar kendi inan, duygu, dnceleri ve varsaymlar altnda dnyay grmektedirler. Sonu olarak siyasal fikirler ve siyasal ideolojiler siyasi faaliyetleri harekete geirmek iin amalar belirler. David McLellann (1995) belirttii gibi, deoloji, tm sosyal bilimlerde tarifi en zor olan kavramdr (Heywood, 2007: 7). lk olarak, tm ideoloji kavramlar teori ile uygulama arasnda bir ban varln kabul ettiinden, bu terim, bir taraftan siyasette fikirlerin rol ve inanlarla teoriler arasndaki iliki, dier taraftan da maddi yaam veya siyasi tutum hakknda sert tutumlar gndeme getirmektedir (Heywood, 2007: 7). kinci olarak, ideoloji kavram kendini, siyasal ideolojiler arasnda sre giden mcadelenin dnda tutamamtr (Heywood, 2007: 7). Bu aklanan nedenler gstermektedir ki, ideoloji kavram zerinde uzlalan bir tanm olmad gibi, ideoloji kavramnn zerinde ciddi tartmalarn yaand da bir gerektir. deoloji kavram 1796da Fransz filozof Destutt de Tracy tarafndan icat edildi (Heywood, 2006: 58). Tracy bu kavram, bilinli dnce ve fikirlerin kaynaklarn aa karmay amalayan yeni bir fikirler bilimini (idea-oloji) ifade etmek iin kulland

(Heywood, 2006: 58). deoloji kavramna daha kalc bir tanm Marx tarafndan yaplmtr. Marxa gre ideoloji; ynetici snfn fikirleri her ada egemen fikirlerdir; yani toplumda maddi gce hakim olan snf, ayn zamanda entelektel gce de hakimdir, zihinsel retim aralarn elinde bulunduran snf, ayn zamanda zihinsel retim aralarnn kontroln de elinde tutar (Heywood, 2006: 58). zetle Marx ideolojiyi, snf temelinde aklamaya almtr ve ideoloji, snfl sistemi desteklemeye ve smry devam ettirmeye katkda bulunan fikirler olarak karmza kmaktadr. deoloji kavramn en basit ekliyle, toplumsal karlar tarafndan gdlenen dnme biimleri (Trk, 2010: 106) olarak tanmlayabiliriz. Veya ideoloji, sylem ve iktidarn akmas (Trk, 2010: 106) eklinde de tanmlanabilir. Burada altn izmemiz gereken bir nokta udur; liberal, komnist, faist yani btn siyasi ideolojiler ideoloji kavramn kendi siyasal ideolojileri erevesinde tanmlama eilimindedirler. Bu balamda siyasal ideolojilerin ideoloji kavramna atfettikleri deer ideoloji kavramnn anlalmas bakmndan yerinde olacaktr. Ayrca zellikle Marksist dncenin ideoloji kavramna yapt atf Althusserin ideolojiye bak asnn kavranmas asndan da faydal olacaktr. Liberal dnce, ideoloji kavramn aklarken souk sava dneminden hareket ederek aklama gayreti iindedir. Bu balamda liberallere gre ideoloji, baskc ve hatta totaliter niteliktedir ve ideolojinin en gzel rnekleri de komnizm ve faizmdir. Muhafazakr dnce ideolojiyi kibrin bir tezahr olarak grmektedir. deolojiler gereklikten uzak, baskya ve gerekleemeyecek hayallere neden olabilecek hedefler ortaya koyarlar. Muhafazakrlara gre ideolojinin en gzel iki rnei sosyalizm ve komnizmdir. Ekolojistlere gre ideoloji, kibirli hmanizm ve byme ynelimli iktisatla girdii ilikide lekelenmitir (Heywood, 2007: 19). Yani ideoloji geleneksel deerlerin endstriyel anlaya ait st ideolojinin paralardr. Faizmde ideoloji, tutku ve iradeden deil akla dayanmaktan kaynaklanr; kuru, s entelektel bir dnce tarzdr. Faistlerin byk ounluu ideoloji kavramn dlayc bir tutum sergilerler. Bu balamda Naziler fikirlerini ideoloji olarak deil dnya gr olarak savunmulardr. Sosyalistler, Marx takip ederek, ideolojinin; snfl toplumun elikilerini rten, bylece ezilen snflar arasndaki siyasal edilgenlii ve yanl bilinci besleyen bilgi

btnleri olduunu iddia ederler (Heywood, 2007: 19). Daha sonralar Marksist dnceye mensup olanlar daha farkl bir ideoloji kavram gelitirmilerdir. Buna gre ideoloji; herhangi bir sosyal snfn ayrt edici zellikleri ideoloji olarak tanmlanmtr. Althusserin ideoloji kavramn nasl ele aldnn aklanmas ve anlalmas asndan Marksist dncede ideoloji kavramnn nasl ele alndnn aklanmas konumuz asndan fayda salayacaktr. Marx ve Engels ideolojiyi aklarken camera obscura metaforundan hareketle aklama eiliminde olduklarn sylersek yanlm olmayz. Bu balamda ideolojiler aldatc fikirler sistemi veya snf karlarna hizmet eden bir gizemletirme arac olarak grlrler (Trk, 2010: 111). A. Gramsci ideoloji kavramn aklarken hegemonya kavram etrafnda bir aklama yapmaktadr; nitekim Gramscinin en nemli kavramlatrmalarndan bir tanesidir hegemonya; ideoloji, bir dayatmaya baldr ve hegemonya ideolojiyi ierir ama ona indirgenemez. Hegemonya ise; iktidarn tabi olanlar zerindeki zora dayal egemenlii yannda, rzaya dayal olarak da bu egemenlii elde etmesi yollarna atfta bulunur (Trk, 2010: 112). zetle, Marksist kuramda ideoloji alglamas siyasal iktidar, meruiyet ve doal olarak da devlet sorununun tam da merkezine oturur (etin, 2007: 16). Louis Althusser Marksist gelenek iinde ideolojiye anlam ykleyen bir baka nemli dnrdr. Konumuz Louis Althusser olduuna gre Louis Althusserin ideoloji ile ilgili almalarnn ayr bir balk altnda ele alnmas faydal olacaktr. 3.2. Althusser ve deoloji Louis Althusser Marksist gelenek iinde ideoloji ile almalarda bulunmu ve bu alanda en yetkin eserler vermi dnrlerden bir tanesidir. Althusserin ideoloji yorumu, onun ekonomizm ve hmanizmden ayn anda ka abasnn izlerini tar (z, 2009: 232). Althussere gre ideoloji toplum inasnda baat bir role sahip olan bir unsurdur. Althusser ideolojinin, toplumun yeniden retimindeki roln esas alr (z, 2009: 232). Ona gre, toplumsal ilikilerin bir btn olarak yeniden retimi, retim ilikilerinin yeniden retimine indirgenemeyecek kadar ok boyutlu bir sretir (z, 2009: 232). Ana hatlaryla bu ekilde zetlediimiz Althusserin ideoloji anlay, almann bu blmnde ayrntlaryla ele alnacaktr. Althusser ideoloji kavramn aklarken ideolojiyi balk altnda ele almaktadr. Bu balklar; ideoloji bireylerin gerek var olu koullaryla aralarndaki ilikilerin hayali bir tasarmdr (etin, 2007: 17), ikinci balk ise, ideolojinin varoluunun maddi olmasdr,

nc ve son balk ise ideolojilerin bireyleri adlandrdna dikkat ekmektedir. imdi srasyla bu balklar ele alalm. Birinci balmz; ideolojinin bireylerin gerek varolu koullaryla aralarndaki ilikilerin hayali bir tasarm olduu ynndeki grtr. Althussere gre ideolojiler, gerekliin bir temsili olmad gibi, ideolojilerin doruluu ya da yanll diye bir ey de sz konusu olamaz. Hatrlanaca zere Marxta ideoloji, dnyann hayali olarak tasarlanmasnda insanlarn varolu koullarnn, yani gerek dnyann yanstlmas sz konusu idi. Fakat Alhussere gre ise ideoloji bireylerin, retim ilikileri ve onlardan treyen ilikilerle olan hayali ilikisini gsterir. Demek ki ideolojide, bireylerin varoluunu yneten gerek ilikiler sistemi deil, fakat bu bireylerin iinde yaadklar gerek ilikilerle hayali ilikisi temsil edilir (Gngr, 2001: 226). Althusser e gre ideoloji gereklie ilikin arptlm, programlanm dncelere deil, gerek ilikilere gnderme yapmaktadr (Kazanc, 2006: 10). Bu tez, klasik Marksist ideoloji teorisinde bulunan ideolojiyi bir yanlsama, katksz bir rya olarak grme eiliminin terk edilmesine iaret eden nemli bir alm getirmektedir (Trk, 2010: 114). zetle Althusser bu yaklamyla, insanlarla varolu koullar arasnda yaanan hayali ilikiye dikkat ekilmesini salayarak, ideolojilerin doruluu ya da yanll gibi bir nitelemenin sz konusu olamayaca ynnde bir vurgu yapmtr. kinci balmz; ideolojinin varoluunun maddi olmasdr. Althusser bu tezi ile yine ideolojiyi salt ekonomik pratiin bir uzants olarak gren indirgemeci ideoloji anlayndan ayrlr ve ideolojinin de bir belirleyicilik gc tadna iaret eder (Trk, 2010: 114). deoloji her zaman bir aygtta ve onun pratiklerinde varolur; maddi olan bu varolutur; fakat buradaki maddilik bir eyann maddiliiyle ayn tarzda deildir (Gngr, 2001: 226).
Althusser, bireysel, somut bir rnekle fikirlerin maddi olduunu gsterme yolunu seer: ayine katlmak iin bir yerden baka bir yere gitmek, diz kmek, dua etmek, pimanlk duymak, selamlamak, el skmak, bir cenaze treni, bir spor karlamas, okuldaki bir ders gn, siyasal bir toplant vs. btn bunlarn tek ve ayn bir maddilik olmad aktr, Althusser'in ifadesiyle; maddi bir aygt iinde varolan, maddi kurallarn dzenledii maddi pratikler, kendi inancna gre vicdan rahatlyla hareket eden bir znenin maddi eylemlerinde varolan pratikleri buyuran ideolojinin maddiliini ortaya karmaktadr (Gngr, 2001: 226-227).

10

Althusserin ideolojiyi aklarken kulland son balk; ideolojilerin bireyleri adlandrd ynndeki tezidir. Althussere gre, zne ideolojinin kurucu unsurudur. Her ideoloji bireyleri zneler haline getirmektedir; ite bu yzden zneler ideolojinin maddi unsuruyla akmaktadr. Althusser rnek olarak, bir polisin Hey siz oradaki! sesleniiyle, seslenildii, arld yere dnen bireyin bu basit fiziksel dnle birlikte zne olmasn verir (Trk, 2010: 114). Yani burada birey arlann kendisi olduunu anlamakta ve bireylerin zne olarak arlmas veya adlandrlmasnn ideolojinin varl ile ayn ey olduunu belirtmektedir. arma ya da adlandrma ile toplum nesnelere zellik kazandrmaktadr. arma ile bireyin ideolojik olarak ad konmu olmaktadr (Kazanc, 2006: 10). Yani ideolojik etki ve oluum arma ile balayp daha sonra da yeni armalarn etkisiyle bir toplumsal bileke olarak srp gidecektir (Kazanc, 2006: 10). arma ve adlandrma ile birlikte ideolojik adan sreklilik salanmaktadr. Bu balamda insanlar zne olmann yaratt snrlar ierisinde kendilerinden beklenen toplumsal rol veya rolleri oynarlar. Yukarda deindiimiz Althusserin ideolojiyle ilgili balklarndan sonra Althusserin ideoloji kavramna nasl baktnn genel bir deerlendirilmesinin yaplmas gerekmektedir. Althusser iin ideoloji en genel anlamyla, toplumsal btnl yeniden reten, temel bir ilevi yerine getiren, bu srete, sistemin yeniden retilmesi iin siyasal ve ekonomik iktidarn kulland ikna sreci olarak tanmlanabilir (Onay, 2006: 12). deoloji, Althussere gre bir snfn dierine kabul ettirdii, empoze ettii bir dnceler dizgesi deil tm snflarn katld, gemiten gelen fakat gelecee de uzanan, her yana yaylm pratikler toplamdr (ztrk, 2007: 71). Althussere gre ideolojiden kamak olanakszdr. deoloji bireylere, egemen deer ve nosyonlar benimseterek onlarn yaadklar sistemle uyumlu hale gelmelerini ya da yeni uyumlu yaam sistemleri kurmalarn salar (ztrk, 2007: 72). Althussere gre ideoloji kavramayla deil deneyimle ve pratikle ilgili gereklerden olumaktadr. deoloji, insanlar ile onlarn dnyas arasnda yaanan ilikiler adr. Althussere gre ideolojik bilgi; toplumun st yapsnn yani retim ilikilerini dolaysz, eletirel olmayan bir biimde yanstan ideolojini bize veren bilgidir (Onay, 2006: 17). Dolaysyla doru olmayan, nesnel olmayan bilgidir ideolojik bilgi Althusser e gre. Toplumun ounluunca paylalmas bakmndan bir anlamda nesnel, ama aslnda o toplumun genel bak asnn dndaki gereklie varamayan bilgi eidi (Onay, 2006:

11

17).

Toplumsal gerekliin tamamna yaylan ideolojiden bir eylem aracym gibi

yararlananlar, ideolojinin efendisi olduklarn dndkleri andan itibaren ideoloji tarafndan ele geirilmi olmaktadrlar. Yani snfl toplumlarda ideoloji, egemen snfn zerinde de bir egemenlik kurmaktadr. Althusser kapitalizmde ncelikli gibi grnen toplumsal retim-toplum iin retim ideolojisinin aslnda kar elde etme amac ile yapldn, temel hedefin kar etmek, bunu devam ettirmek olduunu bunun iin retim yapldn belirtir (Onay, 2006: 18). Bir Marksist olarak Althusserin ideoloji kavramn ele al biimi ile marksizmin kurucusu olan Marxn ideoloji hakkndaki grlerinin birlikte ele alnmas konunun aa kavumas iin nemli bir nokta olarak belirmektedir. Marx ideolojinin ileyiini gizemletirme ve yanlsama ilikisi olarak ele almken, Althusser hem toplumun yeniden retiminin salanmas hem de zne olarak kurulan bireyin zerinde ideolojinin ne kadar etkili olabileceini/olabildiini sorgulamtr. Hem Marxda hem de Althusserde ideolojinin ilevi; toplumun varln srdrmesinde, eitsiz ve adaletsiz rejimlerin dayana olmas noktasnda toplanmaktadr. Marx ideolojiyi aklarken, ideolojiyi retim ve mlkiyet ilikilerinden yani ekonomik yapdan ayr bir kavram olarak ele almaz. Althusserde ideolojiyi aklarken maddi olay ve olgulardan yola karak bir aklama getirmekle beraber, styapy altyapdan zgrletirmekte ve ideolojiyi aklarken patriklerden yararlanma yolunu seer. Pratikler; toplumsal fonksiyonlarn retildii ve dntrld belirli retici etkinliidir, bu balamda ekonomik pratik, geim aralarnn ve retim ilikilerinin yeniden retilmesidir. Marx gelitirdii ideoloji kuramnda ideolojinin, toplumda ynetici snfn fikirlerinin doal grnmesini salayan bir ara olduunu, alt snf yani ii snf kendi toplumsal deneyimlerini, toplumsal ilikilerini, kendilerini, kendilerine ait olmayan fikirler aracl ile anlamaya ynlendirildiini belirtir (Onay, 2006: 23-24). Bu erevede ideoloji, snf karlarna hizmet eden gizemletirme sreci olarak ele alnabilir. Althusser; bir snfn dieri zerindeki egemenliini salamlatrabilmesi iin; toplumsal fazla rnn, bir aznln mlkiyetine gemesinin kanlmaz olduunu smrlen snf mensuplarna inandrlmalar gereklilii zerinde durmakta ve bunu gerekletirmede devletin sadece baskc rolnn deil ideoloji yaratma rolnn de zerinde durmaktadr. Althusser, altyap st yap teorisi erevesinde styapnn devletin evresinde toplandn ve iktidardaki snfn temsilcilerine devlet aygtlarndan yani devletin baskc

12

ve ideolojik aygtlarndan sz etmektedir. almann ilerleyen blmnde devletin ideolojik aygtlar ve devletin baskc aygtlar ele alnacaktr. 3.3. Devletin deolojik Aygtlar almann bu blmnde Althusserin en nemli kavramlatrmalarndan biri olan devletin ideolojik aygtlar ele alnmaya allacaktr. Devletin ideolojik aygtlarn ele almadan nce Althusserin bir baka kavramlatrmas olan devletin baskc aygtlarna ksaca yer vermekte fayda vardr. Althusser sosyo-politik gereklii aklayabilmek iin Marksist

kavramsallatrmay Gramscinin teorisinden esinlenerek yeni bir yoruma tabi tutmaktadr (Vergin, 2010: 93). Althussere gre, klasik Marksist yaklam devlet aygtn bir btn olarak grmektedir yani devlet birlik iinde tahayyl edilmitir. Devlet aygtnn bu nitelikteki ynne Althusser devletin bastrc aygt adn vermeyi ngrmektedir (Vergin, 2010: 93). Althusser devletin baskc aygtlarnn yaptrm mekanizmasn ileten bir aygt olmas itibariyle znde ister manevi, ister maddi ya da fiziki alanda olsun, iddet olgusunu ierdiini belirtmektedir ve devletin baskc aygtlar her alanda iddete bavurma potansiyelini tamaktadr (Vergin, 2010: 93). Althusser bir siyasal ya da sosyal yapy anlamak iin onun derininde yatan yapsal elere deer vermektedir. Hkmet, ordu, yarg organlar, brokrasi gibi iddet aralarna ve yaptrm mekanizmalarna sahip olan rgtler, Devletin Bask Aygtlar dr ( z, 2009: 24). zetle devletin baskc aygtlar son tahlilde iddete bavurma potansiyeline sahip olan devlet rgtlenmeleri olarak grlebilirler. Devletin baskc aygtlarnn yan sra egemen snfa g kazandran veya ona g salayan ve egemen snf hegemonik duruma getiren ve iddetten ok ideoloji temelli devletin ideolojik aygtlar da mevcuttur. Devletin ideolojik aygtlar, ideoloji erevesinde bireyin zne olarak kurulmasna yardm ederken, ideolojiyi somutlatrr ve ona maddi var olu kazandrrlar (Onay, 2006: 34). Devletin ideolojik aygtlar, retim ilikilerinin yeniden retimini znelerin vicdannda salar ve bu vicdani durumu ideoloji araclyla gerekletirir. Devletin pek ok sayda ideolojik aygtlar sz konusudur ve bu devletin ideolojik aygtlarnn hedefi egemen ideolojinin yeniden retilmesidir. Devleti yneten snfn, devlet iktidarn elde tuttuunu ve devletin bask aygtna sahip olduunu sylemek, ynetici snfn devletin ideolojik aygtlarnda da etkin olduunu kabul etmeyi gerektirir (Gngr, 2001: 229). Bu balamda,

13

egemenlii reten g devletin baskc aygtlarndan ziyade devletin ideolojik aygtlardr eklinde bir karsamada bulunabiliriz. Devletin ideolojik aygtlar snf mcadelesinin bir kazanc olarak etki altna alnmaktadrlar ve devletin ideolojik aygtlar ayn zamanda snf mcadelesinin srdrld alan olma zelliine de sahiptir. Bir snf srf egemenlii elde etti diye egemen ideolojinin sahibi olmaz. Bu ideolojinin gerekletirildii ve uyguland devletin ideolojik aygtlarnn yerletirilmesiyle olur (Gngr, 2001: 229). Devletin ideolojik aygtlarnn yerletirilmesi ise srekli snf mcadelelerinin sonunda yerletirilebilir. Egemenlik sreci, nce egemen ideolojiye kar verilir daha sonra ise smrlen snfa kar verilerek egemen ideoloji yerletirilir. Althusser, egemen snf, eer devletin ideolojik aygtlarnda hegemonyasn gerekletirirse, ideolojisi, egemen ideoloji olacaktr, devletin ideolojik aygtlarnda egemenlik kuramayan snfn devlet iktidarn elinde tutamayacan sylemektedir (Gngr, 2001: 229). Daha nce devletin pek ok ideolojik aygtnn olduunu belirtmitik. Edebiyat, gzel sanatlar ieren kltr etkinliklerindeki devletin ideolojik aygtlar; basn, radyo ve televizyonlar ieren haberleme ve iletiim devletin ideolojik aygtlar, dinsel devletin ideolojik aygtlar ile eitli zel ve resmi okullar ieren eitimde devletin ideolojik aygtlar ve dier tm ekonomi-ekonomi d alanlar kapsayan devletin ideolojik aygtlar (Vergin, 2010: 93) rnek olarak gsterilebilir. Saydmz devletin ideolojik aygtlar, devletin olmakla birlikte ou zel kesimin elindedir. Egemen snf devletin baskc aygtlarn kolay bir ekilde eline geirebilmektedir fakat devletin ideolojik aygtlarn ele geirmek egemen olan snf iin o kadar da kolay olmamaktadr. nk devletin ideolojik aygtlar egemen snf deitii halde eski egemen snfn egemenlii ideolojik aygtlar zerinde hala etkisini koruyor olabilmektedir. Veya egemen snfn dnda kalan snflar da belirli bir lde kendi ideolojileri erevesinde ifade ve hareket zgrl olana bulabilmektedirler. Devletin ideolojik aygtlarnn temel hedefinin egemen ideolojiyi retmek ve idame ettirmek olduunu daha nce belirtmitik. Althussere gre, devletin ideolojik aygtlarnn amac, retim ilikilerinin yani kapitalist toplumsal formasyonun snf ilikilerinin yenidenretimini salamaktr (Vergin, 2010: 94). in bu boyutunun yan sra, devletin ideolojik aygtlarnn retim aralarnn da yeniden retimini salamak gibi bir ilevleri de vardr (Vergin, 2010: 94). Ekonomik sistemlerin temel hedefinin retim olduu herkes tarafndan

14

bilinen bir gerektir, fakat ekonomik sistemler mal retiminin aralarn da yeniden retmek zorundadrlar. Dahas sadece retim aralarnn yeniden retilmesi yetmemektedir, emek gcnn de yeniden retilmesi gerekmektedir. te kapitalist sistemde emek gcn yeniden retecek olan unsurlardan bir tanesi de devletin ideolojik aygtlardr. Althusser e gre devletin bask aygtlar ve devletin ideolojik aygtlar arasndaki iblm araclyla retim ilikilerinin yeniden retimi gerekleir (ahin, 2004: 91). Devletin bask aygt, retim ilikilerinin yeniden retiminin siyasal koullarn ve bask yoluyla devletin ideolojik aygtlarnn ileyiinin siyasal koullarn salar (ahin, 2004: 91). Devletin ideolojik aygtlar ise, bask aygtnn kalkan altnda retim ilikilerinin yeniden retimini salarlar (ahin, 2004: 91). Devletin baskc aygtlar ve devletin ideolojik aygtlar arasndaki uyum egemen ideoloji tarafndan salanr. zetle devletlerde salt bir bask aygtndan yahut salt bir ideoloji aygttan sz etmek neredeyse imkanszdr. Devletlerde gerek devletin ideolojik aygtlar gerekse de devletin baskc aygtlar bir arada bulunmaktadrlar. Ve hem devletin ideolojik aygtlar hem de devletin baskc aygtlar egemen ideolojinin fikirlerini hegemonik olarak dier snflara aktarmaktadr. Bylece gerek retim aralarnn gerekse de emek gcnn yeniden retilmesi salanmaktadr. Burada bir noktann altn izmekte yarar vardr; Althusser bu aklamalarn yaparken kapitalist toplumlar/devletleri gz nnde bulundurarak bu aklamalarda bulunmutur. almann bu blmn sonlandrmadan nce bir ideolojik aygt olarak eitimden sz etmek faydal olacaktr.
Ama ne reniliyor okulda? renimde az ya da ok uzun bir yol yrnyor, fakat yine de okuma yazma, sayma birka teknik ve deiik retim grevlerinde (iiler iin bir renim, teknisyenler iin bir baka renim, yksek kadrolar iin bir ncs vb.) dorudan doruya kullanlabilen edebiyat ya da bilimsel kltr gelerini ieren daha birok ey reniliyor. Yani bir sr know- how. Fakat bu bilgilerin yannda ve bu vesile ile de iblmnn her grevlisinin tayin edildii yere gre uymas gereken terbiye kurallar, grg kurallar da reniliyor okulda: Sivil ve mesleki vicdan, ahlak kurallar, akas toplumsal-teknik iblmne sayg kurallar ve en sonunda da snf egemenliinin yerletirdii dzenin kurallarna sayg. Okulda ayn zamanda Franszcay dzgn konuma, dzgn yazmada reniliyor, yani (gelecekteki kapitalistlere ve uaklarna) gerekte dzgn biimde emretme , yani iilerle dzgn konuma vb. retiliyor. Baka bir deyile, okul (fakat ayn zamanda Kilise gibi baka devlet kurumlar, ya da ordu gibi baka devlet aygtlar da) bir sr beceri

15

retiyor, fakat bunu ynetici ideolojiye boyun emeyi ya da ideolojinin pratiinin egemenliini salayan biimlerde yapyor (Althusserden Aktaran; z, 2009: 25).

Bu blme son vermeden devletin ideolojik aygtlar ve devletin baskc aygtlarnn karlatrlmas da konunun kavranmas bakmndan fayda salayacaktr. Birincisi, devletin baskc aygtlar tmyle baskya ncelik verirken, devletin ideolojik aygtlar tmyle ideolojiye ncelik verir, ki bu devletin ideolojik aygtlarnda basknn olmad demek deildir; bask devletin ideolojik aygtlarnda ikincildir (Ylmaz, 2001: 60). kincisi devletin baskc aygtlar tekil iken devletin ideolojik aygtlar ouldur (Ylmaz, 2001: 60). nc olarak, devletin ideolojik aygtlar arasndaki birlik, oklukla elikili biimlerde olsa da, egemen ideoloji araclyla salanr (Ylmaz: 2001: 60). Devletin ideolojik aygtlar ile yaplan aklamalar zetleyecek olursak, devletin ideolojik aygtlar egemen snfn dncelerini ideoloji temelli olarak hkim klnmasn ve yeniden retilmesini salarken, devletin baskc aygtlar ayn ilevi baskya yani iddete dayanarak gerekletirmektedir. Devletlerde gerek ideolojik aygtlar gerekse de baskc aygtlar birlikte kullanlmaktadr. 4. LOUIS ALTHUSSERDE TOPLUM VE SVL TOPLUM almann bu blmnde ncelikle Althusserin toplum hakkndaki grlerine yer verilecek daha sonra da Althusser ve sivil toplum ele alnacaktr. 4.1. Althusser ve Toplum Althusser sistematiinde l bir yapya itibar etmektedir, Onun bu yaklamn toplumsal oluumun gelerinde de grmemiz mmkndr. Althusser toplumsal oluumun gelerini, ekonomik yap, siyasal pratik ve ideolojik dzey olarak e ayrmtr. Ekonomik yap toplumsal oluumun birinci gesidir. Bu yap ekonomik faaliyetleri kapsar. Bir maddeyi baka bir madde haline dntrmek, madde zerinde almak ekonomik bir abadr (Kazanc, 2003: 41). retim faaliyeti ekonomik yap iinde gerekletirilir. retim belirli maddeleri toplumun ihtiyalarn karlayacak ekilde baka bir madde haline dntrmek olarak aklanabilir. Althusser e gre ekonomik yap ve onun belirleyici gc toplumsal formasyon iinde tek bana belirleyici deildir (Kazanc, 2002: 68). Althussere gre, belirlenme ilkesi, bir dzeyin sz gelimi ekonomik dzeyin, tm br dzeyler zerindeki belirleyicilii olarak deil, ayn zamanda deiik belirlenmelerin yaplam toplam, bunlarn etkilerinin yaps olarak dnlmelidir

16

(Kazanc, 2006: 14). Althusser pratiklerin greli zerklii ve son kertede belirleme kavramnn ancak st belirleme yaklam ile aklanabileceini ileri srmektedir. Farkl dzeyler arasnda bir kaynama ya da geici kopukluk olduu zaman, bunun nedeni ekonominin kendini ayr tutup, ayr gsterip ayaklar zerinde dikilip grnmesi deil, farkl dzeylerdeki elikilerin hepsinin tek bir sre iinde, konjonktr iinde birikmi olmasdr (Kazanc, 2006: 14). Siyasi pratik Althusserde toplumsal oluumun ikinci gesidir. retim sonucu ortaya kan rnlerin nasl paylalacann belirlenmesi srecidir. Bu uygulamay siyasal sistem gerekletirmektedir. Koyduu hukuki kurallarla blm sonucu kime ne kadar pay deceini belirler (Kazanc, 2002: 68-69). Siyasal sistemin bunu gerekletirebilmesi iin elinde hukuk sistemi, mahkemeler ve kolluk kuvvetleri vardr. lkenin siyasal sistemi, parlamentosu, hukuk sistemi, sendikacl, siyasi partileri, kolluk kuvvetleri siyasal pratikle ykml kurumlardr (Kazanc, 2002: 69). deolojik dzey Althusserde toplumsal oluumun nc ve son gesidir. Ekonomik yapyla toplumsal sistemin anlk ihtiyalar karlanmakta, siyasal pratikte de bu durum ve statko korunmaktadr. Sistemin bir dnemden teki dneme geiini salamak iin, daha dorusu sistemin srekliliini salamak iin ek bir yaplanmaya, abaya, oluuma ihtiya vardr (Kazanc, 2003: 42). Bu oluum ideolojik yapdr. Sistemin btn zellikleriyle bugnden yarna aktarlmasn ideolojik sistem salamaktadr (Kazanc, 2002: 69). Dnemler arasndaki balantlar ideoloji tarafndan salanr. deoloji, sistemi zaman ve mekn bakmndan birbirine balayan adeta bir har dokudur (Kazanc, 2006: 14). Hatta bu har, bir sre sonra sva roln de stlenerek tm dzeyleri birbirine balamakla kalmaz ayn zamanda onlar rter ( Kazanc, 2006: 14). Althussere gre her toplumsal formasyonun ayrc nitelii ekonomik, politik ve ideolojik dzeylerin ya da kertelerin bir araya gelmelerinde temellenir (Kazanc, 2006: 15). Her dzey birbirinden farkl olduu gibi, birbirlerini etkileme ve belirleme gleri de birbirlerinden farkldr. Toplumun kendisini yeniden retebilmesi iin ideolojik dzey olmazsa olmaz arttr. Birer st yap kurumlar olan siyaset ve ideolojinin greli zerkliini gz ard etmemekte fayda vardr. zetle, Althussere gre toplumsal yap, ekonomik, siyasi ve ideolojik dzeyin birlemesinden meydana gelen ve her dzeydeki genin farkl belirleme ve belirlenme gcne sahip olduu yapdr.

17

4.2. Althusser de Sivil Toplum Althusserde sivil toplum kavramn aklamaya almadan nce sivil toplum kavramnn ksaca aklanmasnda fayda vardr. Sivil toplum, devletin dorudan denetimi altnda tuttuu alanlarn dnda ve ekonomik ilikilerin basksndan da grece bamsz olarak, gnll ve rzaya dayal ilikilerle oluturulan kurum ve etkinlikler alann tanmlar (Duman, 2010: 357). Bu yaklam liberal bir aklama tarzn yanstmaktadr. Sivil toplumcu yaklam devlet ile sivil toplum arasnda ters ynl bir ilikinin olduunu savunmaktadr. Yani sivil toplum geniledike devlet zayflar, baka bir ifadeyle, devlet geniledike sivil toplum zayflamaktadr. Sivil toplumun geliebilmesi iin devletin, vatandalarn siyaset yapma, siyasi parti kurma, resmi ideoloji ve resmi din dayatmama gibi bir takm faaliyetler yapmas beklenmektedir. Sivil toplumla ilgili daha fazla ayrntya yer vermek konumuz dna girecei iin burada bu kadar aklamann yaplmas yerinde olacaktr. Althusser sivil toplum konusunda dikkate deer grlere sahiptir. Althusserdeki devletin ideolojik aygtlar A. Gramscideki sivil toplum tanmna denk gelmektedir dersek yanlm olmayz. Gramscideki sivil toplum ne ise, Althusserdaki devletin ideolojik aygtlar da hemen hemen ayn eydir (na Ve Erdoan, 2007: 7). O zaman yaplmas gereken Gramscinin sivil toplum aklamasna ksaca yer vermek olacaktr. Gramsci sivil toplumu devlet ya da politik toplum ile birlikte st yapnn bir dzeyi olarak grmektedir. Bu bakmdan Gramsci Marxtan ayrlmaktadr. Gramsci sivil topluma ynelik nerme getirmektedir. Birinci nermede, devlet ve sivil toplum st yapnn iki ana dzeyi olarak ve kartlk ilikisi iinde ele alnmaktadr (Duman, 2010: 355). kinci nermede, devlet, politik toplumu ve sivil toplumu, zor ve rzay, hegemonya ve egemenlii kapsayacak ekilde tanmlanr (Duman, 2010: 356). nc ve son nermede ise devlet ve sivil toplum zdeletirilmektedir. Gramscinin sivil topluma ynelik aklamalarndan da anlalaca zere Althusserdeki devletin ideolojik aygtlar sivil topluma hemen hemen denk dmektedir. 5. LOUIS ALTHUSSER VE BLM Althussere gre bilim bir pratiktir ve bilme ilemi bir retim faaliyeti olarak kurulmaldr (Ylmaz, 2001: 45). Kuramsal dzeydeki retim tarzyla dier retim tarzlar farkldr ve birbirine indirgenemez. Kuramsal dzeydeki bilgi retimi tamamen zihinsel

18

srete cereyan eder yani kuramsal dzeydeki bilgi tmyle dnce alanna zgdr. Kuramsal dncenin kendi dorulama ve yanllama ltleri kendi iinde sakldr (Ylmaz, 2001: 45). Her pratik belli bir emek gcyle verili bir hammaddeyi, bir retim arac kullanarak belirli bir rne dntrr (Ylmaz, 2001: 45). Btn pratik sreler ayn yapya sahiptir. Bu sreler ok kabaca: a) belirli bir hammaddeyi b) belirli bir emek ile c) belirli bir rne dntrmek, olarak grlrler (Elgr, 2008: 7). Pratiklerin bu genel tanm ve srelerinin birbirine indirgenmemesi iin aralarndaki farklarn iyice belirginletirilmesi gerekmektedir. Ekonomik, siyasal, ideolojik, teknik ve bilimsel (ya da kuramsal) pratiklerin hepsi de bir retim tarz olan kendilerine zg yaplara sahiptirler (Ylmaz, 2001: 45). Althusserde bilimin aklanabilmesi iin teorik sorunsal ve epistemolojik kopuntu kavramlarnn da aklanmas gerekmektedir. Teorik sorunsal, teorik bir oluumun (formasyonun) zgl btnsel birlii ve Epistemolojik Kopuntu, bilimsel bir disiplinin temelinin mevcut teorik sorunsalnda meydana gelen mutasyondur (Elgr, 2008: 8-9). Althussere gre bilim daima var olan kavramlar zerine alr. Bu hareket noktasndan kuram, soyuttan, dncede somuta doru hareket eder (Ylmaz, 2001: 46). Althusser e gre amprisizm verili bir nesneyle verili bir zne arasnda yer alan sre ve znenin soyutlama denilen ilemi zerine oturtulmutur (Ylmaz, 2001: 46). Althussere gre bilim yapmak belirli bir perspektife yerleip resim yapmak, yani gereklii betimlemek deil, perspektif halinde olann koullara balln, grelik koullarn gsteren ve mantki ilem yapmaya elverili yeni bir sorunsal, eski genellemenin greliliini ve duruma bal geerlilik snrlarn tanmlayan yani bir genelleme kurmaktr (Elgr, 2008: 12). Althusserin bilim anlayn kendi szleriyle zetlemek yerinde olacaktr:
Bilimin zerinde alt hammadde nedir? Ampirizmin ya da duyumculuun ideolojik yanlsamasnn tersine, bir bilim, z katksz ve tekillik (duyumlar ya da bireyler) olan bir varlk zerinde asla almaz. Her zaman iin genel zerinde alr; olgu biiminde olsa bile. Bir bilim olutuunda, rnein Galileo ile birlikte fizik olutuunda ya da Marx ile birlikte toplumsal oluumlarn evrim bilimi (tarihsel materyalizm) olutuunda, bu bilim her zaman iin, ideolojik nitelikteki, ncel varolan kavramlar zerinden alr. Bilim, katksz nesnel veriler ve katksz nesnel olgular olgular zerinde almaz. Onun kendine zg almas, tersine, nceki ideolojik teorik pratiin hazrlad ideolojik olgularn

19

eletirisi yoluyla kendi bilimsel olgularn hazrlamaktan ibarettir nk bilimsel olgu -ki katksz grng deil- ancak teorik bir pratiin alannda tanmlanabilir ( Althusserden Aktaran; Elgr, 2008: 7)

6. LOUIS ALTHUSSER VE MARKSZM almann bu blmnde nceki blmlerde yaplan aklamalardan da yararlanlarak Althusserin Marksizm anlay ele alnmaya allacaktr. Althusser Lukacsn ilk almalarndan itibaren Bat Marksizminde grlmeye balayan ve son yirmi ylda olduka etkili olan insancllk, tarihselcilik ve Hegelcilik gibi eilimleri sorgulama gerei duyarken, bunlarn kuramsal yetersizlikleri nedeniyle, snf mcadelesinin siyasal uygulamas asndan ciddi olumsuz etkiler yaratacana inanmaktadr (Saybal, 1999: 408). Althusserin almalarnn btnl tek bir temel dnceden kaynaklanmaktadr: Marxn dncesinin felsefi adan incelenmesi (Saybal, 1999: 410). Althusserde yalnzca belirgin bir retim ilikileri erevesinde maddi retim srecini birletiren ekonomik retim tarzyla karlalmakta, ayrca rnein, kuramsal retim tarz ya da bilgi retim tarz ve ideoloji retim tarz gibi kavramlara da rastlanmaktadr (Saybal, 1999: 416). Althusserin kendi epistemolojisi esas itibaryla Marx eletirel bir biimde okumasnn sonucunda, ortaya kard, bu bilginin yeniden kavranmasnn aklama abasndan ibarettir (Saybal, 1999: 419). Sz konusu yeni kavray erevesinde reddedilmesi ve vazgeilmesi gereken olumsuz bilim anlay da bilgiyi grnt biiminde alglayan grgclktr (Saybal, 1999: 419). Tarihsel materyalizm tarafndan incelenen toplumsal oluumlarn nitelikleri nelerdir? Toplumlar nelerdir? Toplumlar, btnlkleri zgn bir tr karmaklk tarafndan salanan ve Eneglsi izleyerek ekonomi, siyaset ve ideoloji olmak zere genel anlamda dzeye indirgeyebileceimiz yaplardan olumaktadr (Saybal, 1999: 431-432). Althusser toplumsal oluumun btnsel yaps ya da toplumsal btnlk derken sz konusu olan, yukarda belirtilen yaplardan oluan bir yapdr (Saybal, 1999: 432). Althussere gre styaplarn belirleyicilii mutlak olarak zerk deildir. Burada styaplarn greceli bir zerklii olduunu vurgular. Althusser ayrca bilimin indirgemeciliine de kardr.

20

Yapsal Marksizmin yeni bir ekli Louis Althusserin yazlarndan ortaya kt (Heywood, 2007: 168). Marksizmin bu ekli, Marxn bireylere onlarn yapsal konumlarndan kaynaklanan ilevlerin basite tayclar olarak bakt varsaymna dayandrld; bylece, Marksizm, esas itibariyle sosyal bir toplum yapsnn tahliliyle ilgili bir yeni bilim haline gelmektedir (Heywwod, 2007: 168). Marksizm her zaman ok aikar olarak btncl bir teorik yaklam olmutur (West, 2008: 272). Toplum, burjuva sosyal biliminin indirgeyici atomistik terimleriyle anlalamaz, fakat sadece, toplumun, kendisi iin Lukczn terimleriyle ifade edildiinde, bir btnlk olduu tarihsel materyalizmin diyalektik kategorileriyle anlalabilir (West, 2008: 272). Althusserin greli olarak zerk olan devlete ait aygtlarla devlete ait olmayan aygtlar arasndaki yapsal ilikilere dair yorumu, yleyse Marx n zgn teorisinin ruhuna (bazlar, her ne kadar ona pek bir ey de katmadn iddia etse dahi) sadk kalr (West, 2008: 272). zetle Althusser, Marksizmin ne olup ne olmadn ele almaya alm, bu balamda kimi zaman yeni fikirler ortaya koyarken, kimi zaman da Marxn dnceleriyle rten dnceler sergilemitir. 7. LOUIS ALTHUSSERN ELETRS Althussere ynelik eletirileri iki balk altnda toplayabiliriz : Birinci eletiri; Althusserin btn deil, btnn bir parasn inceleyip ve inceledii bu paray eletirmesi ynndedir. Ayrca Althusser bu eletirileri ile ykmtr, nk yapt saptama ile yaadklarmz birbiri ile tmyle rtmekte Althusser ou tartmadan hakl kmaktadr ( Kazanc, 2006: 17). Althussere yneltilebilecek ikinci eletiri, arlma ya da adlandrma nermesi ile ilgilidir. simlendirmenin, zne olarak armann zaman iindeki evriminin eksiklii ve balangsz kalddr (Kazanc, 2006: 17).

8. SONU Bir Marksist dnr olan Louis Althusseri ele aldmz bu almada ncelikle Althusserin hayatna ilikin biyografik bilgilere yer verildi; daha sonra Althusserin

21

eserleri ele alnp yazardan etkilenen dnce insanlarna yer verildi. Louis Althusser ve ideoloji balkl blmde ideoloji kavram genel olarak ele alnrken Althusserin bu kavrama yaklam ayrntl bir ekilde irdelenip, ideolojiyle balantl bir kavramlatrma olan devletin ideolojik aygtlar ve devletin baskc aygtlarna yer verildi. Bu blmn sonunda devletin her iki aygta da bavurduu tespit edildi. Bir baka anlatmla devletler gerek zora dayal gerekse de rzaya dayal aygtlar toplumun, ideolojinin ve retimin yeniden retilmesi iin kullandklarnn tespiti yapld. Toplum ve sivil toplumu ele aldmz blmde Althusserin toplumun oluum srelerini ekonomik pratik, siyasi yap ve ideolojik dzey olarak e ayrp her bir dzeyi akladktan sonra Althusserin sivil toplum hakkndaki grlerine yer verildi. Sivil toplumda dikkati eken nokta; A. Gramscinin sivil toplum kavramlatrmas Althusserde devletin ideolojik aygtlarna denk gelmektedir. Louis Althusserin bilime nasl yaklatn ele aldmz beinci blmde, Althusserin bilimi betimleme yapma olarak grmediini aklamaya altk. Ardndan Althusserin Marksist ideolojiye ne gibi katklar yaptn daha nce yaptmz aklamalar altnda ele aldk. En son olarak Althusseri btnn tamamn incelemeden eletiri yapmas ve adlandrmann zamansal boyutunun eksiklii ynlerinden eletirdik.

KAYNAKA etin, Halis (2007), ada Siyasal Akmlar, Orion Kitabevi: Ankara. Duman, Fatih (2010), Sivil Toplum Siyaset, Yaynlar: stanbul. Elgr, Ersin (2008) , Althusserde Bilim Etkinlii: Teorik Pratik Olarak Bilim Ve Felsefe- Bilim- Politika likisi, (http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/34/923/11506.pdf Eriim Tarihi: 03/ 05 /2011). Gngr, 2011). Sleyman (2001), Althusser de deoloji Kavram, (Editr: Mmtazer Trkne), Opus

(http://edergi.sdu.edu.tr/index.php/iibfd/article/viewFile/2467/2212 Eriim Tarihi: 03/ 05/

22

Heywood, Andrew (2006), Siyaset, (evirenler: Bekir Berat zipek, Bican ahin ve dierleri, Editr: Bura Kalkan), Liberte Yaynlar: Ankara. Heywood, Andrew (2007), Siyasi deolojiler, (evirmenler: Ahmet Kemal Bayram, zgr Tfeki ve dierleri), Adres Yaynlar: Ankara. na, Hsamettin ve Erdoan, Selami (2007), Farkl Kuramsal Perspektifler erevesinde Sivil Toplum Tartmalarnn Karlkl Analizi, (http://www.akademikbakis.org/sayi11/siviltoplums.htm Eriim Tarihi: 03/ 05/ 2011). Kazanc, Metin (2002), Althusser, deoloji Ve letiimin Dayanlmaz Arl, (http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/42/464/5297.pdf Eriim Tarihi: 03 /05 /2011). Kazanc, Metin (2003), Althusser le deoloji zerine Yaplamam Bir Sylei, (http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/23/668/8512.pdf Eriim Tarihi: 03/ 05/ 2011). Kazanc, Metin (2006), Althusser, deoloji Ve deoloji le lgili Son Sz, (http://ilef.ankara.edu.tr/id/gorsel/dosya/1164634976althusserideoloji.pdf Eriim Tarihi: 03/ 06/ 2011). Onay, Duygu (2006), Louis Althusser de deoloji Ve Bilin likisi, Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits: Ankara ( Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi). z, Birsen, H. (2009), 19. yzyldan 20. yzyla: Modern Siyasal deolojiler, stanbul Bilgi niversitesi Yaynlar: stanbul. ztrk, Cemil (2007), Marksizm de deoloji Tartmalar,

(http://www.sosyolojinotlari.com/PDF/sosnot2.pdf Eriim Tarihi: 03/ 05/ 2011). Saybal, Kemali (1999), Siyaset Biliminde Temel Yaklamlar, 2. Bask, Doruk Yaymclk: Ankara. ahin, zlem (2004), Althusserde Devlet, deoloji ve Eitim,

(http://www.egitimbilimtoplum.com.tr/index.php/ebt/article/viewArticle/53 Eriim Tarihi: 03/ 05/ 2011). Trk, Bahadr, H. (2010), deoloji Siyaset, Yaynlar: stanbul. (Editr: Mmtazer Trkne), Opus

23

Vergin, Nur (2010), Siyasetin Sosyolojisi Kavramlar, Tanmlar, Yaklamlar, 7. Bask, Doan Kitap: stanbul. Ylmaz, Zafer (2001), Althusserin Bilim, deoloji ve Dzeyler Teorisinin Amazlar: stbelirlenimden Post- Belirlenime, (http://www.praksis.org/files/004-Yilmaz.pdf Eriim Tarihi: 03/ 05/ 2011). West, David (2008), Kta Avrupas Felsefesine Giri Rousseau, Kant Ve Hegel den Foucault Ve Derrida ya (eviren: Ahmet Cevizci), Paradigma Yaynclk: stanbul. http://tr.wikipedia.org/wiki/Louis_Althusser (Eriim Tarihi: 03/ 06/ 2011).