P. 1
hazarlar

hazarlar

|Views: 55|Likes:
Published by Atakan Korkmaz

More info:

Published by: Atakan Korkmaz on Mar 12, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/26/2012

pdf

text

original

1

HAZARLAR

Hazarların Menşei

Doğu Avrupa’da ilk defa muntazam devlet kuran Türk topluluğu Hazarlar’dır. Sabarlar’ın yaşadığı sahad, Sabar ismi yerine birden bire ortaya Hazar adının çıkması Sabarlar ile Hazarlar arasında bağlantı olduğunu göstermektedir1. Aslında Belencer ve Semender adlı iki Sabar kabilesinin, Hazarlarda da ortaya çıkması, Hazar kelimesinin aynı Sabar kelimesi gibi, anlam taşıması2, Hazarlar’ında Sabarların içinde bir kabile olduğunu ve Sabarların yıkılışından sonra büsbütün Sabar topluluğuna bu adın verildiğini göstermektedir. Bu görüşü destekleyen delillerden birisi de 10. yy. tarihçilerinden ElMesudi’nin “İranlılar’ın Hazar dediği topluluk Türkler tarafından Sabar diye anılır” şeklindeki kaydıdır.

Hazarlarda tıpkı kendilerinden önceki Sabarlar gibi kaynaklarda farklı şekillerde zikredilmişlerdir3.

Hazar Hakanlığı topraklarında türlü Türk grupları vardı. Bu nedenle çeşitli Türk lehçeleri konuşulmakta idi4.

Hazarların Coğrafi durumu çok önemli bir mevkiide bulunduğu için Hazarların siyasi tarihine başlamadan önce bölgeye bakmamız gerekir. Hazar ülkesi önceleri Terek nehri boylarında iken sonra ağırlık merkezi Aşağı İtil boyuna kaydı. Burası İtil, Yayık, Don ve Kuban gibi dört büyük nehrin havzasını teşkil ediyor aynı zamanda devrin en önemli ticaret yolları üzerinde bulunuyordu. Bu yollardan en önemlisi İtil (Volga) nehrinin kendisi idi; İslam dünyası (Suriye, Irak, İran ve Türkistan) ile Çin ve İskandinavya
1 2

A.N. Kurat, Karadeniz’in Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, s. 30. Hazar-Kazar=Kaz+ar: Anadolu Türkçesinde Gez+er= serbest dolaşan gezen, Gy. Nemeth H.M.K. 3 Arap kaynaklarında Al-Hazar, İbrani kaynaklarda Hazar, Kazar, Latin kaynaklarda Chazari, Gazari, Grek kaynaklarda Khazaroi, Rus kaynaklarda Kozar, Kazarin, Macar kaynaklarda da Kozar, Kazar, Ermeni kaynaklarda Hazir-k, Gürcü kaynaklarda Hazar-i, Çin kaynaklarda T’u-küe Ho-sa. 4 İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s.157.

Sasaniler’e saldırdılar. Türk-Bizans ortak hareketi neticesinde Sasani imparatorluğu zayıfladı. Aynı şekilde Harezm’den Aşağı İtil boyuna ve oradan da Karadeniz sahillerine giden Kervan yolu da gidiyordu. Hazarlar Bizans’la dostluk kurup. İslam ve Ermeni kaynaklarına göre Hazarların Gök-Türkler’e bağlılığı 7. 576 yılında GökTürk hakimiyeti Karadeniz’in kıyılarına ulaşınca bu sefer Çin kaynaklarında T’ang-Shu’da T’u-küe Ho-sa ve K’o-sa diye geçer. Türk Milli Kültürü. Bu sıralarda Hazarlar Batı GökTürk Hakanlığı’nın batıda en uç noktasını meydana getiriyorlar ve yine Batı GökTürkler’in arzusu ile Sasaniler’e karşı Bizans’a yardım ediyorlardı. s. bazı Ermeni kütlelerini hakimiyetine aldı (629). Hazar devleti kurulur kurulmaz. 7 Kuzey Karadeniz’deki Türk Kavimleri. 158. 5 6 Tarihte Türklük. İbrahim Kafesoğlu. Bu sırada Yabgu Tiflis’e girip. s. o zamanın iki büyük devleti SasaniBizans savaşlarında rol oynamaya başladı. Türk Milli Kültürü. Hazar Devleti’nin Kuruluşu Hazar ismi ilk defa 558’de Sasani-Sabar savaşlarında geçmekte. s. Bu tarihte doğuda Gök-Türk devleti fetret devrine girince Hazarlar müstakil bir devlet olarak tarih sahnesine çıktılar. 586 yılındaki Bizans kaynağında ise artık iyice tanınırken aynı zamanda Türk adı ile de anılıyorlardı5. 32. yy’ın ikinci yarısına kadar sürmüştür. 114.2 arasındaki ticaret faaliyeti buradan geçiyordu. Bu devirde Hazarlar’ın Derbend’i geçerek. İbrahim Kafesoğlu. Daha sonra yine Hazarlar’dan Çorpan Tarhan Sasanilere karaşı başarılar kazanıp Anadolu’yu Sasanilerden kurtarmıştır. Muhtemelen Batı Gök-Türk Hakanı Tong Yabgu’nun küçük kardeşi. . 158. Arkasındanda İslam kuvvetleri tarafından çökertilip tarih sahnesinden çekildi (634-637)7. 626 yılında Avarlar’la Sasaniler İstanbul’u kuşatınca. Gürcistan ve Azerbaycan’a akınlar yaptıklarını ve Tiflis’i kuşattıklarını görmekteyiz. Bizans imparatoru Heraklios Tiflis’e gelip Hazar Başbuğu “Yabgu”6 ile görüşerek ondan sağladığı 40 bin kişilik ordu ile Bizans içlerine yürüdü. Hazar Hakanlığının gerçek kuruluşu 630 yılındadır. s.

Ayrıca Kuzey Kafkasya’nın dağlı kavimleri ve Kuban boyundaki Macarlar’da Hazar hakimiyetini tanıdılar. 38. Türk Milli Kültürü. Doğu Avrupa’nın en önemli devleti oldu.. Bu mücadele yüzyıl kadar sürdü. Kav. ve Polyan. Siyasi menfaatlerin ortak olması hükümdar aileleri arasında evlenmeler yolu ile akrabalık tesis edilmesine yol açtı. s. VIII-IX yüzyıllarda Hazar Hakanlığı genişleyerek.K. Bu sırada Kama ve İtil boyundaki birçok kavim. T. Radimiç. 651-652 de Selman b. buradaki bütün geniş ovalar Hazarlar’ın eline geçmiştir. Türklük. Neticede Arap ilerleyişi Kafkaslar’da durduruldu. 8 9 İbrahim Kafesoğlu. Bu Slav boyları şunlardı. s. Ermeniyye bölgesine girdiler. İmparator Justinianus I (685-695) ve Konstantinos (741-775) Hazar prensesleri ile evlendiler. Araplar (Avrupa’da Puvatya savaşından sonra) doğuda da Kafkaslarda durduruluyorlardı9. Bizans imparatorları çoğu zaman kendi iç ve dış meselelerinde Hazarlar’ın yardımını sağlamaya çalıştılar8. Ayrıca Desna ve Orta Dnyeper boyundaki türlü Slav kavimleri Hazar hakimiyetini kabul ettiler. fakat Hazarlar bunları püskürtüp. Bu sıralarda Karadeniz’in kuzeyindeki Büyük Bulgarya devleti Hazarlar2ın hücumları neticesinde yıkılmış. 159. Severyan. Hazar ülkesine ilk büyük Arap taarruzu Halife Osman zamanında yapıldı. . İtil Bulgarları ve türlü Fin kavimleri. Vyatiç. Konstantinos’un Hazar prensesi Çiçek’ten doğma oğlu imparator Leon IV (775-780) tarihte Hazar Leon olarak tanınmıştı. Burtaslar Hazar kağanına tabi idi. Arap-Hazar Münasebeti Hazarlar’ın tarihinde Araplarla olan mücadele geniş ve önemli bir yer tutar. 15.T. batıda Dnepr (özü) nehrine kadar geniş bir sahayı kaplıyordu. s.3 İslam kuvvetlerinin hareketi Kafkaslar’a Ermeniyye bölgesine doğru gelişmeye başlayınca Türk-Bizans dostluğu daha da arttı. K. Hazar hakanlığının sınırları Yayık. Cim nehirlerinden başlayarak. Rebia kumandasındaki Arap kuvvetleri Derbend’i aşarak Hazar Başkenti Belencer’e kadar sokuldu.

K. 758 yılında Daryal’da kurulmuş olan Ermeniyye vilayetinin valisi Yezid bin Useyd Hazar kağanı ile anlaşabilmek için halifenin arzusu gereğince bir Hazar prensesi ile evlendi. Kav. İbrahim Kafesoğlu. 12 İbrahim Kafesoğlu. S.40. 160. K.116. Arap hücumları karşısında zor duruma düşen Hazar Hakanı barış istemek zorunda kalmıştı. 39. 10 11 İbrahim Kafesoğlu. Türk Milli Kültürü. Türk Milli Kültürü. Hazar harekatı ilerleyerek Azerbaycan’ın büyük bir kısmına yayıldı. 160. Hazar Hakanı bunun kasıtlı olduğunu düşünerek As-Tarhan kumandasındaki orduyu İslam topraklarına gönderdi12. Velid’in kardeşi Mesleme b. S. Halife Harun Reşid’in kumandanı Yezid. Fakat bu prensesin doğum esnasında ölmesi üzerine. S. S. 159. S.T.K. 13 İbrahim Kafesoğlu. İslam kaynaklarından anlaşıldığına göre söz konusu bu devlet Çin ve Bizans ile aynı ayarda ve Doğu Avrupa’nın en büyük siyasi kuruluşu teşekkülü idi14. bu Türk devletinin gerçekten güçlü bir oluşumda olduğunu gösterir. Türk Milli Kültürü. Muhammed sağlamıştır. Zira. 722 yılında Arapların Ermeniyye valisi El-Cerrah’ül-Hikemi Hazar topraklarında büyük başarılar kazandı ise de 730 yılında Hazarlar’ın hücumu neticesinde burada tutunamayarak Azerbaycan’dan çekilmek zorunda kaldı. Hatta Müslümanlığı kabul ettiğini dahi bildirmiştir. K. 764 yılında Hazarlar Tiflis’i ele geçirdiler. s. Araplar’ın Hazarlar’a karşı en büyük zaferini 737 yılında Azerbaycan valisi Mervan b. s. herhalde Yahudiliğe dönmüştür. Türk Milli Kültürü.T. bu Hazar hücumunu durdurmaya muvaffak oldu13. Kav. Fakat kuvvetleri geri çekilince o da eski dinine.. Fakat onun İstanbul’u kuşatmak için bu bölgeden ayrılmasıyla (717) Hazarlar tekrar hücuma geçtiler ve Arap kuvvetleri geri çekilmek zorunda kaldı. 14 Tarihte Türklük. 799 yılında ise Hazarlar hakanlarının kumandasında Ermenistan’a girdiler. Abd’ülmelik kumandasında yarım asır devam etti10. Bu arada Halifelik Emeviler’den Abbasiler’e geçince mücadelesi yavaşladı11. . İslam İmparatorluğu’nun en kuvvetli devrinde Hazarlar’ın Araplar’a karşı gösterdiği mukavemet.159. 714 yılında Mesleme ordusuyla Derbend’i ele geçirdi.4 Bu bölgedeki Arap harekatı Halife I.

nyer ve magyar. Ural dağlarının ormanlık yamaçlarındaki eski yurtlarını terk ederek bozkır bölgesine geldiler ve Ogur Türkleri ile uzun süre beraber yaşadılar. Don nehri boylarında iken Hazarlar’a bağlandılar ve onlar tarafından teşkilatlandırıldılar. Hazar-Macar münasebeti: Hazarlar’a tabi olan kavimlerden birisi de Macarlardı. T. Kav.Türklük. 117. S. 17 Tarjan-Tarkan..5 Hazar-Rus münasebeti: VIII. Burada Hazarlar’a bağlı olarak ticaret yapmaya başlayan ve zenginleşen Varegler 862 yılında Rurik adlı knezin idaresinde Kiyef Rus knezliğini kurdular...K. Fakat doğudan Peçenekler’in belirmesi ile Macarlar’ın rahatı bozuldu. bu yolu takip ederek Kiyef bölgesine geldiler. Bu arada İskandinavyalı bir kavim olan Varegler. Aslında kendi bölgelerinden Sabarların baskısı ile göç ederken bir kısım Macar’da eski yerlerinde kaldı15. Yenö-Inak. Peçenek saldırıları karşısında tutunamayan Macarlar yurtlarını terk ederek Orta Avrupa’ya doğru göç ettiler16. Hazarlar’ın sağladığı barış ve huzur sayesinde İskandinavya-Bizans ticaret yolu gelişti. Keszikesik başka diğer iki oymak ise Fin-Ugor. Kürtgyanmat(Yorulmaz) . S. S. Türk Milli Kültürü.T. asrın sonlarından itibaren ve IX. Önceleri Kuban havzasında olan Macarlar daha sonra Don nehri boylarına gittiler. Burada Türkler’le büsbütün karıştıklarını kabile adları göstermektedir17. Macar Arpad hanedanı bu sırada ortaya çıktı. 41. burada Kündü ile Üge tarafından idare edildikleri sırada her bir oymağın başına Hazar Hakanlığının tayin ettiği birer “Ür” bulunan 7 kabileden müteşekkildiler. İbrahim Kafesoğlu. asırda Hazarlar’ın Kuzey ve batı hudutlarındaki komşularıyla münasebetlerinin arttığı görüyoruz. yine kurulan Rus birliğinde başkanın ünvanı “Chacanus” (hakan) idi ve 988 de Hristiyanlığı kabul eden Vladimir ile sonradan knez olan Yaroslav hala bu ünvanı kullanıyorlardı. Ker-büyük iri. Daha sonra Karadeniz’in kuzeyine gelen Macarlar. Macarlar aslında Fin-Ogur menşeilidir.164. bunlardan Orta Asya menşeili 15 16 Başkırt bölgesi. Bundan dolayı Kiyef kelimesi ancak Türkçe ile açıklanabilmektedir. K. Bu knezliğin gelişmesinde Hazar tesiri çok fazladır.

Fakat iç düzenin bozulması ve dış tehlikelerin artması devletin gücünü yavaş yavaş azaltmıştır. Nihayet. Hazarlar’ın Harezm ve Türkistan ile bağlantılarını kesti ve ticaret faaliyetlerini tamamen durdu.T. S. yüzyıl ortalarına kadar. Tamatarhan şehrini işgal etti. Hazar Hakanlığı bir çok yönde Gök-Türk Devleti’nin teşkilatına ve o meyanda askeri teşkilata da sahip olduğu halde. Bugün Avrupa’da Yahudi dinine mensup olan Karaim Türkleri ve Kafkaslar’da yaşayan Karaçaylar’ın Hazar kalıntıları olduğu sanılmaktadır. Neticede Kuman-Kıpçak baskısı altında Hazarlar XI.182. Yani asker millet olmaktan çıktılar. 865’te Rus Prensi Svyatoslav Don boyu ve Kuban bölgesini. zamanla bu askeri teşkilat gevşedi. S. Bozkır İmp. Arkasından da Kuman-Kıpçaklar. Hazarların yıkılışı: X. gittiler. 18 19 İbrahim Kafesoğlu. Türk Milli Kültürü.. Bu sebepten çıkan huzursuzluklar devleti askeri ve idari yönden sarstı. R. Yine ülkenin Karadeniz sahillerindeki Tamatarhan gibi ticaret merkezleri Slavlar’ın hücumuna maruz kaldı. Hazar Hakanlığı daha yüzyıl kadar ayakta kalabildi. . Hazar ülkesinde vaziyet böyle iken.Grousset. Kav.6 ve Türk olan Kürt kabilesinin bir bölümünün Gök-Türkler çağında gelerek Macarlar’a karıştığı görülmektedir18.167. Hazar Hakanlığı Doğu Avrupa’nın en kuvvetli devleti olma özelliğini sürdürdü.42.. Yüzyıl içinde kaybolup. 20 K. Hazar ordusunda 10-12 bin kadar Harizm’li ücretli asker bulunuyordu. Ruslar Kuban bölgesine kadar ilerlediler ve yağma yaptılar19. S. Devlet ekonomik yönden zayıflayınca ücretleri veremez duruma geldi. Ayrıca doğudan gelen Peçeneklerin hücumları Harezm-İtil ticaret yolunun huzurunu bozmuştu. Aşağı Sirderya çevresindeki Türk kavimleri arasındaki kaynaşma neticesinde Hazar Hakanlığı iyice sarsıldı20.K.

Türk Milli Kültürü.Grousset. olmasına rağmen kesin bir netice elde edilememiştir. S. arkasından da Hazar büyüklerini etkileyip Museviliği kabul ettirmişlerdir. Yani Hazar halkının çoğunluğu bu dinde idi21. hem de İslam ülkelerinde şiddetli takibata uğrayınca. Türk tarihinde Hazar Hakanlığından başka.. Bu arada 960 tarihindeki Endülüs Emevi devletinin Musevi 21 22 R. Hazarlarda üçüncü devlet olarak Museviliği kabul edip onların siyasi nüfuzlarından uzak kalmayı düşünmüşlerdi. Bir de Ortodoksluk Karadeniz’in kuzeyinde epeyce yayılmıştı22. onlara sığınmışlar. S.T. Halk. ulaşımı artırmış. Aslında Hazarlar Yahudiliğin “Karay” 24 denilen mezhebine girmişler ve zamanla Musa talimlerini öğreten. İbrahim Kafesoğlu. Bu sebepten dolayı Hazarlar’ın Museviliğe girişi meselesi tarihçiler tarafından etraflıca tedkik edilmiş. Fakat zamanla Hakan ailesi Museviliği kabul etti. Yahudiler. Hazarlar aslında Gök Tanrı dinine (Tengri Han) inanıyorlardı. dolayısıyla her türlü milletten çok çeşitli insanların kaynaştığı bir ülke haline gelmişti. İmp. 730-740 tarihlerinde hem Bizans. Tüccar zümrenin arasında ise Müslümanlık yaygındı.35-36. 23 İstahri. kilise ve sinagoglar yan yana bulunuyordu. Bütün bunlara rağmen Hazar devletinin Yahudi devleti olduğu kabul edemeyiz. Yahudiliği kabul eden ilk Hazar hakanının “Bulan” olduğu söylenmektedir.. . camii. K. S. Boz. İslam tarihçilerinin23 kayıtlarına göre. 24 Müslümanlıkla biraz karışık.180. Hazarlar’ın bu dini kabul edişlerini siyasi yönden izah etmek daha uygun gelmektedir. El-Mesudi. Ayrıca sadece Hazar üst tabakasının Yahudiliği benimsemesi dikkat çekicidir.Kav. Çünkü bu dine girenler yukarıda söylediğimiz gibi sadece hakan ailesi ve devlet erkanı idi. hiçbir hükümdar sülalesi Yahudiliği kabul etmemiştir. Çünkü o zamanki iki büyük devlet Bizans Hıristiyan.K. Abbasiler ise müslümandı.7 Hazarlar’da din: Hazar Hakanlığı’nın kurulmasından sonra bölgede barışın sağlanması. ise Gök-Tanrı dinine inanmaya devam ediyordu. Kafkaslar üzerinden Hazarlara’a giderek.162. Beyler ve saray erkanı da Musevi idi. Böyle bir ortamda çeşitli dinlerin bir arada bulunması tabii bir durumdu. İbni Havkal. ihtiva eden Talmudçuluğa yaklaşmışlardır.

s. 25 26 İbrahim Kafesoğlu. Türk Milli Kültürü.163. Bugün umumiyetle sahte olduğu kabul edilmekle birlikte mektubun verdiği bilgilerin doğruluğu dikkat çekicidir25.T. Türk Milli Kültürü.T. K.37.8 nazırlarından “Hasday bin Şarput” Kurtuba’dan Hazar Hakanı Yasaf’e gönderdiği mektup ile Hakanın İbranice yazdığı cevap konusunda uzun tartışmalar olmuştur. s.. Karay mensuplarının (Karaimler) zamanla Hazar ülkesinde kalabalıklaştılar.36.Kav. Hatta zamanımızda Kırım’da.K.Kav.K.163. Polonya’da yaşayan Karaimlerden ana dilleri ve dini lisanı Türkçe olan cemaatler Musevi-Hazar Türklerinin devamı sayılmaktadır26. .. s. s. K. İbrahim Kafesoğlu.

İstanbul.Ramazan Şeşen. 8. .Rasonyi.L. 4. s. Kabile (Türkçe Terc. Araplar ve Hazarlar T. Kmosko. Runciman. 5. 1943. Ankara. 3. Kurat.Bizans kaynakları: Theophannes.Ögel. 1971. 1984.Şaban Kuzgun. Sekeller’in Atları Hakkında. İslam ve Yahudi Mezhepleri. Patrik Nikephoros. BİBLİYOGRAFYA: 1. Kurtubalı El-Bakri. Türk Milli Kültürü. İbni Fadlan seyahatnamesi. Ortaçağların başında Avrupa’da Türkler. KAFESOĞLU. Hazar Türkleri. 1984. 1965. 1976. 9.İ. IV.İslam kaynakları: İbni Rustah. Belleten.N. Hazarlar için önemli İslam müellifleridir ayrıca Hudud’ül-Alem adlı eserde Hazarlar hakkında malumat verir.M.Arthur Koestler.S. Konstantinos Porphygennetos. 7. Ve XVIII. 2. 11. 36. İbni Faldan seyahatnamesi. İbni Havkal ve Mesudi. Ankara. İranlı Gerdizi. Hazarlar için önemli Bizans müellifleri. İstahri. 1945.M. 13.B. 1971. Ankara. B.Ögel.B. 1935. Tarihte Türklük.9 KAYNAKLAR: A. 1962. Yüzyıllarda Karadeniz’in Kuzeyindeki Türk Kavimleri. Ankara. Belleten VII. 6.Y. 10.A.Kutluay. Türk Kültür Tarihi. Belkıs Çorakçı) İstanbul. III.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->