Matrica

Posmatramo skup od m × n brojeva i napišimo ga u obliku šeme:

l
l
l
l
l
l
o
11
o
12
o
13
⋯ o
1k
⋯ o
1n
o
21
o
22
o
23
⋯ o
2k
⋯ o
2n
⋮ ⋮ ⋮ ⋮ ⋮ ⋮ ⋮
o
ì1
o
ì2
o
ì3
⋯ o
ìk
⋯ o
ìn
⋮ ⋮ ⋮ ⋮ ⋮ ⋮ ⋮
o
m1
o
m2
o
m3
⋯ o
mk
… o
mn
1
1
1
1
1
1

pr:o :rsto
Jrugo :rsto
i − to :rsto
n − to :rsto


Brojevi u matrici su označeni sa dva indeksa. Prvi indeks označava vrstu, a drugi kolonu (stupac).
Šema (matrica) se označava velikim latinskim slovima A, B, C, ...
Prethodna matrica se označava sa:
 
A = (o
ìk
)
m×n


gdje m označava broj vrsta, a n broj kolona (stupaca), te je matrica reda m × n, a brojevi o
ìk
su
elementi matrice. Ako se u matrici A = (o
ìk
)
m×n
vrste zamjene odgovarajućim kolonama dobiće se
matrica reda n × m i za nju kažemo da je transponovana matrica matrice A i označava se sa A
T
.

Jednakost matrice:

Dvije matrice
A = (o
ì]
)
m×n

B = (b
ì]
)
m×n

su jednake ako je o
ì]
= b
ì]
, pri čemu je i = 1,2,...,m i j=1,2,...,n , (pri čemu matrice moraju biti
istog reda).

Sabiranje matrica

Zbir dvije matrice reda m × n jednak je matrici čiji su elementi jednaki zbiru odgovarajućih elemenata
datih sabiraka.

ZADACI:

1. Neka je:

A = _
2 −S S 6
1 u 4 S
S 1 2 1
_ i B = _
u 1 2 S
4 S 6 7
8 9 S 1
_. Izračunati A + B.






2. Neka je:

A = _
2 S −1
2 4 S
S 1 2
6 S 2
_ i B = _
u u 2
S S 8
4 7 1
S 2 u
_. Izračunati A + B.


Množenje matrice brojem

Matrica se množi brojem tako što se svaki njen član množi tim brojem.

ZADACI:

3. Neka je:

A = _
2 S 4
−1 2 S
1 S 4
_ i o = 2. Izračunati A × o.

4. Neka je:

A = _
2 S S
2 1 6
4 S 8
_ i o = S. Izračunati A × o.

Množenje matrica

Matrice C= AxB je moguće množiti ukoliko je broj kolona matrice A jednak broju vrsta matrice B.
Proizvod matrica A i B je C čiji je skalarni proizvod jednak skalarnom proizvodu vektora i-te vrste
matrice A i j-te kolone matrice B.

ZADACI:

5. Neka je:

A = _
1 2 S
4 S 6
7 8 9
_ i B = _
−1 S
−S 6
4 u
_. Izračunati A × B.

6. Neka je:

A = _
2 S −1 u
4 2 S 1
S 1 6 u
_ i B = _
2 S
1 S
u 1
u 2
_. Izračunati A × B.




Kvadratna matrica

Matrica kod koje je broj vrsta jednak broju kolona n naziva se kvadratna matrica reda n.

A = _
o
11
o
12
⋯ o
1n
o
21
o
22
⋯ o
2n
⋯ ⋯ ⋯ ⋯
o
n1
o
n2
⋯ o
nn
_

Elementi a
11
, a
22
, ..., a
nn
obrazuju glavnu dijagonalu, a elementi a
n1
, a
n-1
, ... , a
1n
sporednu dijagonalu
matrice.
Kvadratna matrica kod koje su svi elementi van glavne dijagonale jednaki nuli naziva se dijagonalna
matrica i ima oblik:

_
J
1
u ⋯ u
u J
2
⋯ u
⋯ ⋯ ⋯ ⋯
u u ⋯ J
n
_

Dijagonalnu matricu kod koje su d
1
=d
2
=...=d
n
nazivamo skalarnom matricom.

_
J u ⋯ u
u J ⋯ u
⋯ ⋯ ⋯ ⋯
u u ⋯ J
_

Skalarnom matricom kod koje je d=1 nazivamo jediničnom matricom i ona se označava sa E.

E = _
1 u ⋯ u
u 1 ⋯ u
⋯ ⋯ ⋯ ⋯
u u ⋯ 1
_

Svakoj kvadratnoj matrici možemo pridružiti jedan broj, tzv. determinantu matrice, koja se označava
sa det A.

ZADACI:

7. Izračunati determinantu:

_
2 S 4
1 S 6
−1 S 8
_ =

8. Izračunati determinantu:

_
2 u 6
4 S −S
1 S 2
_ =

Važnije osobine determinanti

1. Ako je A
T
transponovana matrica kvadratne matrice A, tada je det A
T
= det A.

2. Determinanta se množi brojem tako da se tim brojem množe svi elementi jedne vrste (kolone).

3. Determinanta je jednaka nuli ako su svi elementi jedne vrste (kolone) jednaki odgovarajućim
elementima druge vrste (kolone).

4. Determinanta ne mijenja vrijednost ako elementima jedne vrste (kolone) dodamo
odgovarajuće elemente druge vrste (kolone) pomnožene istim brojem.

5. Ako se determinante matrica A = (a
ij
) i B = (b
ij
) razlikuju samo u i-toj vrsti tada je det A + det
B jednaka determinanti u kojoj je i-ta vrsta jednaka zbiru odgovarajućih elemenata i-te vrste
determinante A i determinante B, dok su ostale vrste nepromjenjene. Isto vrijedi i za kolone.

9. Neka je:

uet A = _
S 2 1
6 u 2
1 4 8
_ i uet B = _
S −2 1
6 4 2
1 S 8
_. Izračunati: uet A + uet B.


Minori i kofaktori determinante

Ako u determinanti matrice A = (o
ìk
) reda n izostavimo i-tu vrstu i k-tu kolonu dobićemo
determinantu (n-1)-og reda (H
ìk
), koju nazivamo minor uet A. Minoru H
ìk
odgovara jedan elemenat
a
ik
koji se nalazi na presjeku i-te vrste i k-te kolone, pa govorimo o minoru H
ìk
elemenata
a
ik
(i,k= 1, 2, ..., n).

Ako je H
ìk
minor (n-1)-og reda det A reda n, tada

A
ìk
= (−1)
ì+k
H
ìk


Nazivamo kofaktor ili algebarski komplement elemenata a
ik
determinante A.

Determinanta se može razviti po i-toj vrsti putem formule:

uet A = (−1)
ì+k
o
ìk
H
ìk
n
k=1

i = 1, 2,.., n.





Determinanta se može razviti po k-toj koloni putem formule:

uet A = (−1)
ì+k
o
ìk
H
ìk
n
ì=1

k = 1, 2,.., n.

ZADACI:

10. Izračunati vrijednost determinante

JctA = _
1 2 2 S
u u u S
S u S u
4 1 1 u
_

a) Razvijanjem po drugoj vrsti
b) Razvijanjem po četvrtoj koloni

Adjungovana matrica

Neka je data kvadratna matrica A = (o
ìk
) reda n. Transponovanjem matrice dobićemo

A
1
= _
o
11
o
21
⋯ o
n1
o
12
o
22
⋯ o
n2
⋯ ⋯ ⋯ ⋯
o
1n
o
2n
⋯ o
nn
_

Ako elemente matrice A
T
zamjenimo odgovarajućim kofaktorima dobićemo matricu:

B = _
A
11
A
21
⋯ A
n1
A
12
A
22
⋯ A
n2
⋯ ⋯ ⋯ ⋯
A
1n
A
2n
⋯ A
nn
_

Za matricu B kažemo da je adjungovana matrica matrice A i označavamo je sa adjA, što se čita
„adjungovano A“.

11. Naći adjA ako je

A = _
1 2 u
S 1 2
4 u S
_






Inverzna matrica

Neka su X i A kvadratne matrice reda n. Za matricu X kažemo da je inverzna matrica matrice A ako je:

A ∙ X = X ∙ A = E
n×n


Inverznu matricu matrice A ćemo oznaćavati sa A
-1
. (Definicija)

Za kvadratnu matricu A kažemo da je regularna ako je JctA ≠ u, te u tom slučaju vrijedi:

A
-1
=
1
dct A
oJ]A (Teorema).

12. Neka je data matrica:

A = _
1 2 S
u 1 4
u u S
_

Naći inverznu matricu matrice A
a) po teoremi
b) po definiciji

Elementarne transformacije matrica. Rang matrice.

Elementarnim transformacijama matrica nazivamo:
1. promjenu mjesta dvije vrste (kolone),
2. množenje jedne vrste (kolone) brojem različitim od nule,
3. dodavanjem elemenata jedne vrste (kolone) pomnoženih nekim brojem različitim od nule
odgovarajućim elementima druge vrste (kolone)

Elementarne matrice su matrice dobijene vršenjem jedne od elementarnih transformacija na jediničnoj
matrici, i označavamo ih sa:
1. i-ta vrsta i j-ta vrsta zamijene mjesta E
ij
,
2. i-ta vrsta pomnožena sa a E
i
(a),
3. i-ta vrsta pomnožena sa a, dodata j-toj vrsti E
ij
(a),

Elementarne matrice kod kojih su odgovarajuće promjene izvršene na kolonama su E'
ij
, E'
i
(a), E'
ij
(a)

Za izvršenje elementarnih transformacija na vrstama matrice A dovoljno je tu transformaciju izvesti na
jediničnoj matrici E, a zatim matricu A pomnožiti slijeva dobivenom elementarnom matricom.
Elementarne transformacije na kolonama matrice A ekvivalentne su množenju matrice A sdesna
odgovarajućim elementarnim matricama.

Elementarnim transformacijama ne mijenja se broj linearno nezavisnih vrsta (kolona) matrice.
(Teorema).


Maksimalan broj linearno nezavisnih vrsta matrice A zove se rang matrice A i označava se sa r(A).
Matrica, koja nije nula matrica, primjenom elementarnih transformacija može se svesti na gornju
trougaonu matricu, te se pomoću p linearno nezavisnih vrsta može odrediti rang matrice, tj. isti iznosi
r(A) = p.

13. Matricu A svesti na gornju trougaonu matricu.

A = _
1 2 S
2 2 u
S −2 1
_

14. Odrediti rang matrice:

A = _
1 2 S 4
−2 2 −1 1
−1 4 2 S
_

15. Naći inverznu matricu matrice

A = _
1 −1 u
S −1 u
u 1 −1
_

Osobine determinanti

1. Determinanta mijenja znak ako dvije vrste (kolone) međusobno zamjene mjesta.
2. Determinanta je jednaka nuli ako su svi elementi jedne vrste (kolone) jednaki nuli.

Sistemi linearnih algebarskih jednačina

Sistem od m linearnih jednačina sa n nepoznatih x
1
, x
2
, …, x
n
je

o
11
x
1
+ o
12
x
2
+ ⋯+o
1n
x
n
= b
1
o
21
x
1
+ o
22
x
2
+ ⋯+o
2n
x
n
= b
2
⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯
o
m1
x
1
+o
m2
x
2
+ ⋯+ o
mn
x
n
= b
m


Brojevi a
ik
(i=1,2,...,m; k=1,2,...,n) zovu se koeficijenti, a b
i
(i=1,2,...,m) slobodni članovi sistema.

Sistem se može napisati u obliku:

_
o
11
o
12
o
13
⋯ o
1n
o
21
o
22
o
23
⋯ o
2n
⋯ ⋯ ⋯ ⋯ ⋯
o
m1
o
m2
o
m3
⋯ o
mn
_ ∙ _
x
1
x
2

x
n
_ = _
b
1
b
2

b
m
_
ili u obliku

A ∙ X = B
gdje je

A = _
o
11
o
12
o
13
⋯ o
1n
o
21
o
22
o
23
⋯ o
2n
⋯ ⋯ ⋯ ⋯ ⋯
o
m1
o
m2
o
m3
⋯ o
mn
_ X = _
x
1
x
2

x
n
_ B = _
b
1
b
2

b
m
_


Rješavanje sistema od n jednačina sa n nepoznatih

Za m = n sistem jednačina ima oblik:

A = _
o
11
o
12
o
13
⋯ o
1n
o
21
o
22
o
23
⋯ o
2n
⋯ ⋯ ⋯ ⋯ ⋯
o
n1
o
n2
o
n3
⋯ o
nn
_ X = _
x
1
x
2

x
n
_ B = _
b
1
b
2

b
n
_

Ako je matrica A regularna (tj. JctA ≠ u), sistem ima jedinstveno rješenje i tada postoji A
-1
, pomoću
koje ćemo rješiti isti. Pomnožimo jednakost slijeva sa A
-1
.

A ∙ X = B

A
-1
∙ A ∙ X = A
-1
∙ B

X = A
-1
∙ B

Što predatavlja jedinstveno rješenje sistema A.

1. Rješiti sistem jednačina:

x + y + z = 6
x − y −z = −2
2x − Sy + z = −4


ZADACI: 5. 0 i Izračunati × . Proizvod matrica A i B je C čiji je skalarni proizvod jednak skalarnom proizvodu vektora i-te vrste matrice A i j-te kolone matrice B. 1 2 i Izračunati × .2 2 = 3 6 3 4 1 5 −1 5 i 2 2 0 3 = 4 3 0 5 7 2 2 8 . Kvadratna matrica . Izračunati + . Neka je: 2 = 4 3 3 2 1 −1 0 5 1 6 0 2 1 = 0 0 3 5 . 6. Izračunati × . 1 0 Množenje matrice brojem Matrica se množi brojem tako što se svaki njen član množi tim brojem. Izračunati × . 4. ZADACI: 3. Množenje matrica Matrice C= AxB je moguće množiti ukoliko je broj kolona matrice A jednak broju vrsta matrice B. Neka je: 2 = −1 1 3 2 3 4 5 4 i = 2. Neka je: 2 = 2 4 3 1 5 5 6 8 i = 3. Neka je: 1 = 4 7 2 5 8 3 6 9 −1 = −3 4 5 6 .

. 0 ⋯ 0 ⋯ 0 ⋯ 0 ⋯ ⋯ ⋯ 0 ⋯ 0 Skalarnom matricom kod koje je d=1 nazivamo jediničnom matricom i ona se označava sa E... Izračunati determinantu: 2 1 −1 3 4 5 6 = 3 8 8.. . ZADACI: 7.Matrica kod koje je broj vrsta jednak broju kolona n naziva se kvadratna matrica reda n. tada je det AT = det A.=dn nazivamo skalarnom matricom. ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ = ⋯ ⋯ ⋯ Elementi a11. . ann obrazuju glavnu dijagonalu. Kvadratna matrica kod koje su svi elementi van glavne dijagonale jednaki nuli naziva se dijagonalna matrica i ima oblik: 0 0 ⋯ 0 ⋯ 0 ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ 0 0 ⋯ Dijagonalnu matricu kod koje su d1=d2=. . a elementi an1. tzv. determinantu matrice.. Ako je AT transponovana matrica kvadratne matrice A. 1 0 = ⋯ 0 0 1 ⋯ 0 ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ 0 0 ⋯ 1 Svakoj kvadratnoj matrici možemo pridružiti jedan broj.. . a1n sporednu dijagonalu matrice. koja se označava sa det A.. an-1. Izračunati determinantu: 2 4 1 0 6 3 −3 = 5 2 Važnije osobine determinanti 1. a22.

2. Minori i kofaktori determinante Ako u determinanti matrice = ( ) reda n izostavimo i-tu vrstu i k-tu kolonu dobićemo determinantu (n-1)-og reda ( ).. Determinanta se može razviti po i-toj vrsti putem formule: det i = 1. Determinanta ne mijenja vrijednost ako elementima jedne vrste (kolone) dodamo odgovarajuće elemente druge vrste (kolone) pomnožene istim brojem. koju nazivamo minor det .. Ako se determinante matrica A = (aij) i B = (bij) razlikuju samo u i-toj vrsti tada je det A + det B jednaka determinanti u kojoj je i-ta vrsta jednaka zbiru odgovarajućih elemenata i-te vrste determinante A i determinante B.. n. 5.. 2. 3. pa govorimo o minoru aik (i.. Determinanta je jednaka nuli ako su svi elementi jedne vrste (kolone) jednaki odgovarajućim elementima druge vrste (kolone). = (−1) Determinanta se može razviti po k-toj koloni putem formule: det = (−1) . Minoru odgovara jedan elemenat elemenata aik koji se nalazi na presjeku i-te vrste i k-te kolone. Izračunati: 8 det i det det + det . Ako je minor (n-1)-og reda det A reda n. 9. Isto vrijedi i za kolone.2. Neka je: 3 2 = 6 0 1 4 1 2 8 3 = 6 1 −2 4 5 1 2 .k= 1.. dok su ostale vrste nepromjenjene. 4. . tada = (−1) Nazivamo kofaktor ili algebarski komplement elemenata aik determinante A. n). Determinanta se množi brojem tako da se tim brojem množe svi elementi jedne vrste (kolone).

Transponovanjem matrice dobićemo ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ 2 0 0 1 2 0 5 1 3 5 0 0 = ⋯ ⋯ ⋯ Ako elemente matrice AT zamjenimo odgovarajućim kofaktorima dobićemo matricu: ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ = ⋯ ⋯ ⋯ Za matricu B kažemo da je adjungovana matrica matrice A i označavamo je sa adjA. 2. ZADACI: 10. Za matricu X kažemo da je inverzna matrica matrice A ako je: ∙ = ∙ = × . Izračunati vrijednost determinante 1 0 = 3 4 a) Razvijanjem po drugoj vrsti b) Razvijanjem po četvrtoj koloni Adjungovana matrica Neka je data kvadratna matrica =( ) reda n..k = 1. što se čita „adjungovano A“. n... 11. Naći adjA ako je 1 = 3 4 2 0 1 2 0 5 Inverzna matrica Neka su X i A kvadratne matrice reda n.

i-ta vrsta pomnožena sa a Ei(a). ≠ 0. Rang matrice. . tj. Elementarnim transformacijama ne mijenja se broj linearno nezavisnih vrsta (kolona) matrice. E'i(a). Neka je data matrica: 1 = 0 0 Naći inverznu matricu matrice A a) po teoremi b) po definiciji Elementarne transformacije matrica. dodata j-toj vrsti Eij(a). Elementarne matrice kod kojih su odgovarajuće promjene izvršene na kolonama su E'ij. isti iznosi r(A) = p. 13. 3. Elementarnim transformacijama matrica nazivamo: 1. E'ij(a) Za izvršenje elementarnih transformacija na vrstama matrice A dovoljno je tu transformaciju izvesti na jediničnoj matrici E. promjenu mjesta dvije vrste (kolone). te se pomoću p linearno nezavisnih vrsta može odrediti rang matrice. (Teorema). koja nije nula matrica. (Definicija) Za kvadratnu matricu A kažemo da je regularna ako je = (Teorema). i označavamo ih sa: 1. i-ta vrsta pomnožena sa a. a zatim matricu A pomnožiti slijeva dobivenom elementarnom matricom. i-ta vrsta i j-ta vrsta zamijene mjesta Eij. 2 1 0 3 4 3 Maksimalan broj linearno nezavisnih vrsta matrice A zove se rang matrice A i označava se sa r(A). te u tom slučaju vrijedi: 12. 3. dodavanjem elemenata jedne vrste (kolone) pomnoženih nekim brojem različitim od nule odgovarajućim elementima druge vrste (kolone) Elementarne matrice su matrice dobijene vršenjem jedne od elementarnih transformacija na jediničnoj matrici. množenje jedne vrste (kolone) brojem različitim od nule. Matricu A svesti na gornju trougaonu matricu. primjenom elementarnih transformacija može se svesti na gornju trougaonu matricu. Matrica. Elementarne transformacije na kolonama matrice A ekvivalentne su množenju matrice A sdesna odgovarajućim elementarnim matricama.Inverznu matricu matrice A ćemo oznaćavati sa A-1. 2. 2.

Odrediti rang matrice: 1 = −2 −1 15. Naći inverznu matricu matrice 1 = 3 0 2 2 −2 3 0 1 2 2 4 3 −1 2 4 1 5 −1 0 −1 0 1 −1 .1 = 2 3 14.

∙ ∙ ∙ = = ∙ ..2. sistem ima jedinstveno rješenje i tada postoji A-1. Sistem se može napisati u obliku: ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ ili u obliku ⋯ ⋯ ⋯ ∙ ⋯ = ⋯ ∙ gdje je ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ = = ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ = ⋯ = ⋯ Rješavanje sistema od n jednačina sa n nepoznatih Za = sistem jednačina ima oblik: ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ = ⋯ ⋯ ⋯ ⋯ = ⋯ = ⋯ Ako je matrica A regularna (tj.. je + + ⋯+ = + + ⋯+ = ⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯⋯ + + ⋯+ = Brojevi aik (i=1..m.Osobine determinanti 1... . Determinanta mijenja znak ako dvije vrste (kolone) međusobno zamjene mjesta.n) zovu se koeficijenti..….2.. a bi (i=1. Determinanta je jednaka nuli ako su svi elementi jedne vrste (kolone) jednaki nuli. Pomnožimo jednakost slijeva sa A-1. ≠ 0).2.m) slobodni članovi sistema. pomoću koje ćemo rješiti isti.. Sistemi linearnih algebarskih jednačina Sistem od m linearnih jednačina sa n nepoznatih .. 2.. k=1...

= Što predatavlja jedinstveno rješenje sistema A. 1. Rješiti sistem jednačina: ∙ + + =6 − − = −2 2 − 3 + = −4 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful