RANOHRIŠĆANSKA ARHITEKTURA • SREDNJOVEKOVNA ARHITEKTURA SE RAZVIJALA NA PODRUČJU RIMSKOG CARSTVA (EVROPSKI DELOVI + BLISKI ISTOK), POSTUPNO SE ŠIRILA NA OSTALE

DELOVE ISTOČNE I SEVERNE EVROPE. • ARHITEKTURA SE RAZVIJA PREKO STILSKIH PRAVACA U IZMENJENIM DRUŠTVENIM USLOVIMA. NAJSNAŽNIJI UTICAJI: 1. HRIŠĆANSKA RELIGIJA 2. FORMIRANJE DRŽAVNIH I VERSKIH ORGANIZACIJA U OKVIRU POSTEPENOG STVARANJA FEUDALIZMA POČETAK SREDNJOVEKOVNE ARHITEKTURE OGRANIČEN JE NA PERIOD OD IV DO VI VEKA I ODVIJAO SE U SLOŽENIM USLOVIMA: 1. RAĐANJE HRIŠĆANSTVA (OD I VEKA, BORBA S DRUGIM RELIGIJAMA, PROGONI, POBEDA);313. G. MILANSKI EDIKT O TOLERANCIJI VERA; 391.G. ZABRANA SVIH PAGANSKIH VERA 2. PRENOS PRESTONICE IZ RIMA U KONSTANTINOPOLJ (CARIGRAD) 226. G., GRAD OSVEĆEN 330. G 3. PODELA NA ISTOČNO I ZAPADNO RIMSKO CARSTVO NAKON SMRTI TEODOSIJA VELIKOG 395. G. PROPAST ZAPADNOG CARSTVA 476. G., PROPAST VIZANTIJE 1453.G. 4. VELIKE ETNIČKE PROMENE - SEOBA NARODA, OD V - VIII I IX VEKA. NAJBOLJE SAČUVANA SAKRALNA ARHITEKTURA, STAMBENA SLABO, VOJNA DELIMIČNO. • S OBZIROM NA PROMENE U ORGANIZACIJI PROSTORA, KONSTRUKCIJI I STILU IZVRŠENA JE PODELA NA: 1. RANOHRIŠĆANSKU ARHITEKTURU •


IV I V VEK - KASNOANTIČKA ARH. (TERITORIJALNO SE POKLAPA SA RIMSKIM CARSTVOM) VI - VIII VEK - ARH. HRIŠĆANSKOG ISTOKA- RANOVIZANTIJSKA ARH.

2. VIZANTIJSKA ARHITEKTURU (DO 1453. G.) PREROMANSKA ARH. - OD IX DO XI VEKA 3. 4. ROMANSKU ARHITEKTURU - OD XI DO 2/2 XII VEKA GOTSKU ARHITEKTURA - OD XIII DO XV (XVI) VEKA

DOMUS ECLESSIA

OKUPLJANJE ZA MOLITVU I JELO PRVOBITNO JE BILO U KUĆAMA BOGATIJIH HRIŠĆANA (DOMUS ECLESSIA – ZAJEDNICA) U TRIKLINIJUMIMA Kuća – zajednica – Kupljena ili posebno sagrađena kuća u gradu, preuređena za potrebne hrišćanske zajednice. Spolja se ne razlikuju od ostalih kuća. Datiraju se između 230. i 400. godine, latinski naziv im je domus ecclesiae, a grčki oikos ekklessias. Najstarija poznata kuća-zajednica je u Dura Europosu u Siriji. Datirana je grafitom na podu u 231/2 godinu. Nalazi se uz zapadne zidine u bogatoj četvrti i spolja se ne

Izgled kuće u Dura Europasu. Adama i Evu. Ulaz iz ulice vodi kroz uski prolaz u dvorište okruženo prostorijama s tri strane. povišenog mesta na istoku s kojeg je sveštenik propovedao. Sastoji se od sobe za skupljanje vernika. Izlečenje uzetog. katekumenoi. katumenokoi i baptisterija ispod razine poda natkrivenog ciborijem. a s jedne portikom. Još istočnije je mala soba s nišama u zidu.Obična peristilna gradska nastamba. sakristije. Freske prikazuju Dobrog pastira. a na istoku se nalazio podijum za biskupa. ima troja vrata. jedna vode u sobu za sastanke. druga u dvorište a treća u baptisterij. Samarićanku.• razlikuje od ostalih kuća. žene na Hristovovm grobu. . Zapadna prostorija. Davida i Golijata. Zidovi su ukrašeni motivima iz Starog i Novog Zavjeta. čudo na jezeru. Južna soba sa klupama za vernike mogla je primiti 50-60 ljudi. verovatno sakristija.

slobodni prostor bi se vrlo brzo popunio. sahranjivali bi tamo svoje pokojne. posebno u vreme pape sv. često na poticaj same Crkve. Tu je bio početak katakombama: mnoge su nastale i razvile se oko porodičnih grobova čiji ih vlasnici. graditi mjesta za bogoątovlje. uglavnom. sve su katakombe smeštene uz glavne ceste koje su sagraditi rimski konzuli i. Pre svega. kada je Crkva ponovno počela sahranjivati isključivo na površini zemlje ili u bazilikama posvećenim znamenitim mučenicima. Damaza (366-384). Pankracija.U njima su se okupljali hrišćani kako bi obavili pogrebne običaje. služile su kao privremeno utočište za slavljenje Euharistije.Nisu služile kao tajna skrovišta za hrišćane. štaviše. suzdržano i skriveno okupljanje zajednice te dopuštala slobodnu upotrebu hrišćanskih znakova.Nakon ąto su relikvije prenesene. izuzev one sv. -Milanskim ediktom. Sebastijana. Katakombe su rešile problem na štedljiv. zbog sigurnosti. u neposrednoj blizini tadašnjega predgrađa. Tokom celog kasnog srednjeg veka nije se znalo gdje se nalaze. iz više razloga. praktičan i siguran način. katakombe nisu više bile posećivane. koji su februara 313. nisu koristili samo za obitelj nego su ih otvorili i za svoju braću u vjeri. hrišćani nisu više bili proganjani. Pa ipak. uključujući i katakombe. ali su hrišćanima. Primeran je slučaj katakombi sv. potiču iz 2 veka. premeste u crkve u gradu. Kalista: upravo je u njima. koristili bi zajednička groblja koja su koristili i pagani. ---Kada su varvari (Goti i Longobardi) prodrli u Italiju I stigli do Rima. koji je branio sahranjivanje pokojnika unutar gradskih zidina. odroni i rastinje zakrčili su i sakrili ulaze ostalih katakombi tako da su im se čak zagubili tragovi. S vremenom. Ako pak nisu imali zemlje. katakombe su i dalje redovito služile kao groblja sve do početka petoga veka. Zbog toga je sveti Petar bio sahranjen u “nekropoli” (“gradu mrtvih”) na Vatikanskome brežuljku koji je bio otvoren svima. krajem osmoga i početkom devetoga veka pape su naredile da se relikvije mučenikâ i svetaca. ta su osamljena mjesta omogućavala. S vremenom grobna su se područja proširila. godine objavili carevi Konstantin i Licinije. zbog osećaja poštovanja prema telu kojemu je određeno da jednoga dana uskrsne od mrtvih. centri pobožnosti i hodočašća hrišćana iz svih krajeva rimskoga carstva. hrišćani su počeli sahranjivati svoje pokojnike ispod zemlje. kao što je sveti Pavle bio sahranjen u nekropoli u Via Ostiense. radije su sahranjivali svoje pokojne. usled raznih povlastica i darovanja. hrišćani su odbijali paganski običaj spaljivanja tela. -U to su doba i u Rimu postojala groblja na otvorenom. obeležili kult mučenika i podsećanja na preminule -U vreme hrišćanskih progona. katakombe postaju prava pravcata mučenička svetišta. uništili su mnoge spomenike i opljačkali mnoga mesta. Hrišćani su imali vrlo živi osećaj za zajedništvo: želeli su se naći zajedno čak i u “smrtnome snu”. budući da hrišćani obično nisu više puta koristili istu grobnicu. napose u vreme progona. Nemoćni pred takvim haranjem koje se ponavljalo. Osim toga. -Po rimskome zakonu. novoobraćenici. bila draža podzemna groblja. bile su potpuno napuštene.Bilo je i drugih razloga koji su doveli do izbora podzemnog sahranjivanja. Lovre i sv. Mogli su slobodno ispovedati svoju veru. -Nakon završetka progona. Budući da je većina prvih hrišćana bila siromašna. sv. ovaj način sahranjivanja bio je odlučujući. a pokopavanja u katakombama su trajala do prve polovine 5 veka -U početku su služile samo kao mesto za pokop. Crkva preuzela organizaciju i upravljanje. -U prvoj su polovini drugoga veka. Da su koristili samo groblja na otvorenom. -U prvom veku hrišćani u Rimu nisu imali vlastitih groblja. . u duhu zajedništva.Katakombe -Podzemlja groblja. najbrojnije su hrišćanske katakombe. kao i crkve unutar i izvan gradskih zidina te kupovati zemljišta bez straha od zaplene. problem koji je imao veliki uticaj na dalji razvoj katakombi. Ako su posedovali zemlju. Po primeru pokopanoga Hrista.Taj snažan hrišćanski osećaj stvorio je problem prostora.

mortom pričvršćenim crepovima. prave porodične grobnice sa zapreminom od nekoliko lokula. korito”. sastoji se od mnogo veće udubine u zidu iznad koje se nadvisuje luk. kubikula ili hodnika. odnosno u male podzemne crkve. Kada bi iskopavaje bilo završeno. U vrijeme pape sv.-Istraživanje i naučno proučavanje katakombi započeo je. -Sahranjivanje prvih hrišćana bilo je krajnje jednostavno i skromno. izvršio je Giovanni Battista de Rossi (1822-1894). -Stari hrišćani nisu koristili izraz “katakomba”. Kubikuli i arkosoliji bili su često ukrašeni freskama sa scenama iz Biblije. forma. ali nisu bile retke i one u kojima su se nalazila tela dve pa i više osoba. ukrašene slikama. bili su male sobice. za koga se smatra da je osnivač i otac hrišćanske arheologije. lucernariji bi ostajali otvoreni zbog vazduha i svetla. kubikul i kripta. a njihova ukupna dužina računa se u kilometrima. a znači “šupljina. sistematsko proučavanje katakombi. tipični grob iz trećega i četvrtog veka. Na taj su način hrišćani hteli potvrditi svoju vjeru u uskrsnuće tela. Lokuli (= zidni grobovi) su tada zatvarani mermernim pločama. najvećim dijelom. mozaicima i drugim ukrasima. Euharistije i Uskrsnuća. na kojem su se nalazile šupljine . a za prevoz zemlje na površinu koristili su korpe ili vreće koje su provlačili kroz otvore za svetlo (lucernarije) otvorene na svodu krova kripte. Rimljani su tako zvali jedno mjesto u ulici Appia. ili.izrazom grčkoga porekla. Arkosolij. Po Hristovom primeru. a koje su prikazivale teme Krštenja. sarkofag. Reč je grčkog porekla. Kopali bi hodnik za hodnikom pod slabim svetlom svojih svetiljki. Katkada je na ploči napisano ime pokojnika. grobovi su podsećali na veliku spavaonicu nazvanu cymiterium . Antonio Bosio (1575-1629). U prošlom veku. obično urežen likovima u reljefu ili natpisima. Kripta je veća prostorija. prozvan “Kolumbo podzemnoga Rima”. hrišćani su bili obavijeni u pokrivač ili laneno platno. nazvane lokuli. Mermerna je ploča bila postavljena vodoravno. Forma je grob iskopan u podu kripte. Upotreba ovih grobnica nije bila prednost namenjena bogatima. -Katakombe čini splet podzemnih hodnika koji podsjećaju na prave lavirinte. Često su uz grobove bile postavljane male uljane svjetiljke ili posudice s mirisima. Kalista. kao kanali za dotok vazduha i sredstva za osvetljavanje. nakon nekoliko vekova. Na sadrastim zidovima tog zamršenog sistema hodnika iskopane su u nizu pravougaone niše različitih veličina. Kubikuli (izraz znači “sobe”). Damaza mnogi grobovi mučenika bili su pretvoreni u kripte. Sarkofag je kameni ili mramorni sanduk. Arkosolij je obično služio kao grobnica za jednu cijelu obitelj. a posebno onih sv. -Zbog njihovog smeštaja u redovima jedan iznad drugoga. U velikom se broju nalaze blizu grobova mučenikâ. kubikula ili duž podzemnih hodnikâ. Vrste grobova u katakombama Osim lokula bilo je i drugih vrsta grobova: arkosolij. -Katakombe su isključivo gradili radnici koje su nazivali “fossori” (“rovači”). a uz to neki hrišćanski znak ili želje za mir na nebu. a koje znači “mesto odmora”. u koje je stalo samo jedno telo. Lucernariji su bili velika oknâ koja su izbijala na površinu.

... dostižu dubinu veću od 20 metara. Kip Dobroga Pastira Na odmorištu gde stube okreću udesno. a na krajevima su. Pred Isusovim nogama kleči Lazarova sestra Marija. kojega je. s mnogim značajnim kriptama. veka koji se čuva u Vatikanskim muzejima. veka) i Liberijevo područje (druga polovina 4.. Scene prikazane na njemu jesu: Noa s golubicom u lađi. S mrežom podzemnih hodnika dugih gotovo 20 kilometara. Zefirin i mladi mučenik Euharistije. veka). a koje su otvorene u vreme pape Damaza kako bi omogućile hodočasnicima da bez poteškoća priđu grobovima mučenikâ. U srediątu poklopca dva dječačića podupiru pločicu. kopija originala iz IV. nazvane “Trikore”. sv. poloľena na Ide u mjesecu . Ulazne stepenice U katakombe se ulazi modernim ulaznim stepenicama.nastale zbog odnošenja blokova sedre. Danijel u rovu lavova. raspoređenih na nekoliko spratova. U zapadnoj verovatno su bili sahranjeni papa sv. Zapadno područje (prva polovina 4. s tri apside. Gaju i sv. a deo su groblja koje zauzima prostor od 15 hektara zemlje. Tarcizije. čudo u Kani Galilejskoj i Lazarovo uskrsnuće.Obe trikore su obnovljene. dijete u molitvi između dva sveca. veka. po sv. . Lucinine kripte i područje nazvano po Papama te po sv. ali posebno se odnosio na podzemna groblja. -Podzemno se groblje sastoji od nekoliko delova.. izrezbarene dvije glave. stoljeću izraz se proširio na sva groblja.". kao ukras. Najvažniji je Dječji sarkofag. Uđe u svjetlo . veka). početkom III. prorok koji drľi svitak Boľanskoga zakona. Euzebiju (kraj 3. dobrim delom sagrađenim na mestu starih stuba iz IV. -Na površini zemlje vidljive su dve male bazilike. Katakombe svetog Kalista -Nastale su oko polovine drugog veka. veka). Uzduž zidova na prvom dijelu stuba pričvršćeno je mnoštvo komadića od ploča koje su zatvarale lokule. nazvan tako zbog maloga opsega. i od kojega je sačuvan bogato izrezbareni prednji deo. U IX. Dobri Pastir s ovčicom na ramenima predstavlja Hrista Spasitelja i dušu koju je On spasio. U blizini su bile iskopane katakombe sv. U jednome od njih smrtni je dan nazvan “dan kada je pokojnica uąla u svjetlo” (“cuius dies inluxit”).. papa Zefirin stavio na čelo uprave groblja te su tako katakombe sv. Kalista postale službeno groblje rimske Crkve. Miltijadu (sredina 3. Ceciliji najstarije su jezgro (2. Kalistu. veka). Ostali delovi nazvani su po sv. a ona istočna sada je i mali muzej u kojem se čuvaju natpisi s groblja te mnoštvo komadićâ otpalih sa sarkofagâ koji su prikazivali scene iz Staroga i Novoga Zaveta. Agripinina nadgrobna ploča Uzduž zidova na stubama pričvršćeno je nekoliko nadgrobnih natpisa. Sebastijana. nalazi se kip Dobroga Pastira. “Agripina preda (dušu Bogu) . -Ime su dobile po đakonu sv. veka.

posljednji od devet papa sahranjenih u ovoj kripti. . Mučenicima su nazivali hrišćane koji su krvlju svedočili veru u Hrista.Bio je veliki organizator rimske Crkve. veku papa sv. Na 4 ploče. U kripti u III. Antera. Veku bilo sahranjeno 9 papâ i 8 biskupa. Potiče otprilike s kraja II. na zidu zaštićenom staklom. Kripta četvrtastoga oblika. umro je kao mučenik na Sardiniji gde je bio prognan i osuđen na prisilni rad. Na stropu su bila probijena dva lucernarija i postavljeni su stupovi koji su držali gredu s koje su visele svetiljke i raspelâ u čast mučenika.ukupno 16 grobova i jednu veličanstvenu grobnicu na zidu u dnu kripte. veka. Dao je postaviti oltar od kojega je sačuvano samo mramorno podnožje. KRIPTA POSVEĆENA PAPAMA – PAPSKA GROBNICA Najvažnije mesto Kalistovih katakombi. godine i opisao ga kao “mali Vatikan. Imena papâ upisana na nadgrobnim pločama jesu: Sveti Poncijan (230-235). . ubrzo nakon dolaska na ostrvo odustao je od pontifikata. izvorne nadgrobne ploče 5 papâ. a u početku je bio privatni kubikul.Nakon smrti Crkva ga je proglasila pravim mučenikom. odnosno skraćenica MTR = Mučenik. službenom jeziku Crkve toga vremena. Njegov je pontifikat vrlo kratko trajao . veku. Svo to vreme proveo je u zatvoru. (253-254). Eutihijan (275-283). Njihova su imena napisana na grčkom jeziku. koje su hodočasnici ispisali tokom poseta katakombama. U IV. Kako ne bi zbog svoje konačne odsutnosti stavio u nevolju rimsku Crkvu. stoji i oznaka epi(scopos) = biskup. Njegov je pontifikat kratko trajao: u svemu osam meseci koje je delomično proveo u mjestu Civitavecchia. pretvorio je kriptu u mesto za pobožnosti. Rimljanin. Lucije I. Nakon darivanja celog područja rimskoj Crkvi.U vreme progona cara Decija odrubljena mu je glava. središnji spomenik svih hrišćanskih nekropola”. u kojem je bio u progonstvu. Anter (235-236).Sv.To su imena osobâ. Grafiti su česti u blizini grobova mučenikâ.Grafiti U dnu stuba. . Na levoj je strani otvor koji uvodi u Kriptu posvećenu papama.Sv. Podelio je grad u 7 crkvenih područja. . Fabijan (236-250). iz mesta Luni u Liguriji. slomljene i nepotpune. počinje niz grafita urezanih gvozdenim klinom. Kalistu. a na dve ploče stoji znak. Nekoliko godina kasnije njegovi su posmrtni ostaci preneseni u Rim i sahranjeni u sv. kubikul je obnovljen i pretvoren u kriptu koja je postala grobnica za pape u III. jer je bio na čelu rimske Crkve.samo 43 dana.Sv. pokraj papinog imena. sadržavala je 4 udubljenja za sarkofage i šest lokula na svakom zidu . Na zidovima su pričvršćene. reči ili čak kratki zazivi mučenika.Otkrio ga je čuveni arheolog Giovanni Battista de Rossi 1854. Damaz. Mučenik znači svedok. -Sv. bio je izabran za papu nakon smrti sv. grčkoga porekla.

Kubikul sakramenata čini 5 porodičnih grobnica. Od ovih posljednjih sačuvano ih je samo nekoliko. savremenika sv. Cecilije. S istorijskog gledišta zanimljiva je izvorna nadgrobna ploča koja je još danas većim delom sačuvana ispred groba pape Siksta II. Magnus. sedinjenog u patnji s mučenicom. a u ruci mu Evanđelje. Sv. Ciprijan nazvao “dobrim i spokojnim sveštenikom”. Bila je isklesana u mermeru po želji pape Damaza. iznenada su se pojavili vojnici cara Valerijana. Pokraj njega nalazi se lik sv. KUBIKULI SAKRAMENATA Napuštajući kriptu sv. sigurno je jedan od najznamenitijih mučenika ovih katakombi. pape i mučenika. pri dnu. Cecilija u molitvi. u kojem se nalazi prekrasna spomen ploča u Augurinovu čast. Posmrtni ostaci pronađeni su u istom položaju u kojem ga je bio napravio autor. Sebastijana i Kvirina. Ostale pape ovde sahranjeni su Stjepan I. Damaza koji je posvetio papi Sikstu II. u njoj posvećenu baziliku. pokraj mesta gdje je sahranjena mučenica. Na levom zidu.U kripti se čuvaju mnogobrojni natpisi. Dionizije (259-268) i sv. (269-274). Natpis je na grčkom jeziku. Tamo je prikazan i prorok Jona. Njihov nastanak možemo smestiti na početak 3. Uskim prolazom. zajedno s četiri đakona. Cecilije. Tamo je ostao do 821. a simbolično predstavljaju sakramente Krštenja i Euharistije. kopija je slavnoga kipa Stefana Maderna (1566-1636). kako bi obnovio uspomenu na njegovo slavno mučeništvo. a potiče iz III. Na zidu u podnožju kubikula A2 naslikan je najstariji .Papa Siksto II. “Sikstovi prijatelji” su četiri đakona: Januarije. Upravo dok je predvodio bogoslužje baš na ovom groblju. Ispod toga. posebno važnih zbog fresaka. mučenik (257-258) kojega je sv. 6.. Maderno je želio naglasiti i ranu od mača na Cecilijinu vratu te položaj njenih prstiju: tri ispružena na desnoj ruci i jedan ispružen na levoj.Iz njega se ulazi u hodnik C. U lucernariju između dve ovčice zadivljuje nas raspelo te likovi mučenika Polikama. Cecilija potiče iz plemićke rimske porodice. kada ga je papa sv. Kip. a preminula je u trećem veku. Pjesme Pape Damasa-Na desnom zidu Kripte posvećene papama čuvaju se. Feliks I. nisu pronađene. nalazi se Hristov lik “Pantocrŕtor” (Svemogući).Uskim prolazom stiže se u hodnik A. bila je zaštitnica muzike. s golubicom koja u kljunu nosi maslinovu grančicu. veka. simbol uskrsnuća. senatora. otvara se velika udubina u koju je bio položen sarkofag s Cecilijinim telom. Vincent i Stjepan. godine. Cecilija. isklesan 1599. a sadrži njegov spev. nazvan Kubikul sakramenata. dva izvorna komada prvog speva sv. koji se otvara levo od zida pri dnu Kripte posvećene papama. pisan u latinskim heksametrima. Urbana. prilikom utvrđivanja posmrtnih ostataka. spojena zajedno. istoga dana. veka. ondje postavljen. bila odrubljena glava. Preneo u rimsku četvrt Trastevere. (254-257). na levoj strani nalazimo dugi pokriveni hodnik koji predstavlja jednu od dve najstarije jezgre ovoga groblja (hodnik B). u jednoj maloj udubini u zidu. čije nadgrobne ploče.Kripta je bila ukrašena mozaicima i slikama.. Najvažniji je natpis Septimija Frontona. Paskal I. sv. međutim. avgusta 258. KRIPTA SVETE CECILIJE U levome zidu. i odmah mu je. ulazi se u kriptu svete Cecilije. Sv. vidi se sv.

nalaze se dve ploče u spomen dva sveštenika “Julianus presbyter” i “Presbyter in pace” . nalazi se Kripta utehe koja je služila za molitvene susrete i za obrede utehe. EUZEBIJA . s natpisom “Aquilina dormit in pace” (Akvilina počiva u miru). Nasuprot kripte otvara se kubikul Četiriju godišnjih dobâ . sidro. Zbog njegovog posebnog izgleda u obliku krova od iskrivljenih crepova. kripta je. prorok Jona Mučeničke stepenice Na kraju hodnika u kojem su Kubikuli sakramenata počinju Mučeničke stepenice. GAJA I SV. Ostale prikaze krštenja nude nam ribar. veka.Prvi je hodnik kojim se prolazi širok. mala ptica koja na vrču pije vodu.Na kraju hodnika. na početku hodnika. Nazvane su “mučeničkim ” jer su njima prošli pape sahranjeni u obližnjoj kripti. nazvan po mitskome utelovjenju mora oslikanom na svodu. Na uglu prvog hodnika. Kornelija u Lučininim kriptama. nalazi se Kubikul sarkofagâ koji su u gornjem delu zatvoreni staklenim pločama. U kripti je sačuvan poklopac jednog veličanstvenog sarkofaga. Cecilije. Skromnih je mera. urešen naslikanim. na vrhu desnoga zida vidi se ploča s feniksom. Na desnoj strani nalazimo Sofronijin kubikul. čak i uzduž hodnikâ.Na levom zidu. u vreme de Rossija. na grob pape mučenika sv. jako istaknutim crvenim crtama.Iznad arkosolija nalazi se mala Irenina ploča koja prikazuje mladu hrišćanku u molitvi. vidljivo je nekoliko simbolâ: golubica. jer je bio deo prolaza prvih hodočasnika iz kripte posvećene papama i iz kripte sv. Na desnoj strani nalazimo Kubikul oceana. pre ograde. a sadrži mnoge kubikule i arkosolije. Odmah nakon ukrštavanja hodnika s prostranim lucernarijem. MILTIJADOVO PODRUČJE Kroz prolaz otvoren u zidu u dnu kubikula A1 ulazi se u područje nazvano po sv.Ovaj hodnik se neprestano koristio u vreme posetâ grobovima mučenika. riba.Malo dalje. Još dva puta to je ime urezano u blizini kripte posvećene papama. na levoj strani. na levoj strani. od kojega se odvajaju sporedni hodnici nazvani “cardines temelji”. Natpisi verovatno govore o hrišćaninu koji je duboko potresen smrću neke drage osobe.Scene na freskama-krštenje. odnosno za godišnje zadušnice koje su služili za svoje pokojne. Samarićanka na bunaru i čovek na bazenu u Bethesdi.Pokraj nje nalazi se golubica. a sadrže retke ljudske ostatke.Nekoliko koraka udaljen od izlaznih stuba. nazvan tako po pokojničinom imenu koje je dva puta urezano na zidu u dnu kubikula. euharistija.prikaz krštenja jednog katekumena. dva monogramâ. U nastavku stiže se u galleria decumana Q1. sagrađene u drugoj polovini 2 veka i do danas je sačuvano nekoliko stepenica iz tog vremena. možda svoje supruge. nazvana kripta od crepa. PODRUČJE SV. glavni i najduži hodnik u groblju. sišao u katakombe kako bi tamo pronašao utehu za svoju bol. nalazimo dva kubikula: na levoj strani Akvilinin kubikul. Područje je iskopano u drugoj polovini III. Sveštenik u tunici i s palijem polaže desnu ruku na glavu katekumena koji stoji u vodi. Miltijadu. Prvi arkosolij . Iza zavoja u obliku slova U ulazi se u hodnik W2.

s lűkom ukrašenim mozaikom. Na levoj strani nalazimo Kubikul 5 Svetaca Tako je nazvan jer je na zidu u dnu kubikula bilo prikazano pet osoba u molitvi usred vrta. ali nije prostrana. U njoj se čuvaju dijelovi grčkoga natpisa pape Gaja:“Pokop biskupa Gaja 22. Euzebija. nailazimo na dvostruki kubikul. Euzebija. Kripta ima tri arkosolija. Euzebiju. Četvrtastoga je oblika. Zidovi i pod bili su obloženi mermerom Lucernarij je noviji. a za iskopavanje kubikula đakona je ovlastio papa Marcelin (296-304). Euzebija. Na pozadini. Veliki lucernarij smešten u hodniku. Unutrašnjost je bila obložena mermerom. nailazimo odmah na dve važne kripte: na desnoj strani kripta pape Gaja. Mogla je primiti više od šezdeset osoba.Nastavljajući hodnikom Q1. nažalost gotovo sve nepotpune. Iznad svakoga lika bilo je napisano ime: Dionizija u miru. služio je kao mesto za verske obrede u blizini grobova. Kripta sv. osiguravao je svetlo i dovoljno vazduha za kriptu. koji su možda bili žrtve progona cara Dioklecijana. nakon stuba na izlazu Z. Kubikul je u celosti obnavljan još od prvih vekova zbog lošeg tufa. veka Na desnoj strani nalazi se dvostruki kubikul. godine). Ukrasi su umereni. glavna je i najvažnija grobnica cele kripte. Od samoga početka bila je osmišljena tako prostrana kako bi omogućila okupljanje zajednicâ. onaj izvorni bio je otvoren na plafonu hodnika. verovatno sahranjenog u ovoj kripti. Gaja Kripta zauzima posebno mesto u katakombama sv. Eliodora u miru. Osim njih nalazimo i grafite. Gaja. Na zidovima kripte grafiti navode imena trojice afričkih biskupa koji su došli moliti na grob svoga svetog Optata. Prokopije u miru. Kripta svetoga Euzebija Nalazi se nasuprot kripte sv. U tom arkosoliju nalazi se velika novija mermerna ploča na kojoj je urezana poezija koju je spevao papa Damaz u čast sv. I pod je pun grobnicâ. Kubikul preko puta. ploča sadrži posvetu u Karakalinu čast. nekada osvetljen širokim lucernarijem. Kalista zbog svojih doista izuzetnih razmera. Na bočnim zidovima nalaze se mnogi lokuli. Kubikul mučenikâ Kalocera i Partenija Posle kripte sv. To je Kubikul đakona Severa Kubikul je pripadao ovom đakonu. Zoe u miru”. U kripti nalazimo razne grčke i latinske natpise. Nemezije u miru.Nastavljajući razgledavanje hodnikom Q1. Lokul u sredini. zidovi su bili obloženi jednostavnim slojem belog gipsa. a na levoj pape mučenika sv. dok ih se na zidu u dnu hodnika nalazi samo tri. U arkosoliju na desnome zidu bio je smešten grob sv. u proąlosti osvijetljen ąirokim otvorom za svjetlo. U velikom prostoru utisnut je. Slika potiče s početka 4. na levoj strani nalazimo kriptu svetih Kalocera i Partenija. aprila” (296. prilično velik. veći od uobičajenog kubikula u katakombama. u mermernoj pregradi koja je .

stoljeća. Liberijevo područje sadrži i veliki broj lucernarija. prethodnika sv. U katakombama sv. oštećen zbog otvaranja jednog lokula. Natpis je značajan jer je to prvi epigrafski dokument u kojem je rimski biskup nazvan “papa”. koji u svakome od četiri ugla imaju stubove urezane u sedru. Kornelija bili položeni u prostranu četvrtastu udubinu u zidu podzemne grobnice  a ispred nje bila je postavljena mermerna ploča na kojoj su . Kripte se sastoje od dvije podzemne grobnice (hypogeus) odnosno malih podzemnih prostora namenjenih sahrani. Slike. Područje je tako nazvao De Rossi nakon otkrića triju grobnih natpisa iz vremena pape sv.Sv. Kalista hodnikom kojim su hodočasnici. Sadrži popriličan broj kubikula. Na levome zidu grobnice naslikani su sveci Siksto II. godine. od kojih veći deo pripada ovom Liberijevom području. Ako napustimo sada glavni prolaz hodnika Q1 i krenemo ulevo. okruženog stadom (s jednim ovnom i pet ovaca). Kornelije. Kornelija. veku ove su kripte bile spojene s grobljem sv. veka.Bitan Gospin arkosolij. izabran za papu 251.Liberija(352-366). veka. dok na površinu vode stepenice.Lűk i luneta sadrže crtež iz 4.zatvarala arkosolij. koji sadrže nekoliko kubikula međusobno povezanih hodnicima. nadsvedene lűkom. među kojima jedan okrugli sa svodom u obliku kupole.Područje je bilo korišteno isključivo za sahranu i imalo je posebne stepenice. malobrojne i razasute na više mesta. i Optat. podsećaju na poznate teme iz prikaza u katakombama: Hrist “pantocrŕtor” (svemogući).Kalista. iz prve polovine 4. Adam i Eva sa zmijom…. u drugoj polovini II. nakon godinu dana pontifikata bio je prognan u mjesto Civitavecchia gdje je sljedeće godine preminuo. Taj podzemni mauzolej mogao je prihvatiti pedesetak pokojnika. koji su bili posetili kripte posvećene papama i sv. Sa svake strane dva se čovjeka u tunici i s plaštom žure popiti vodu koja na dva mesta izvire iz stene. Posmrtni su ostaci sv. veka. na čijoj se levoj strani nalazi Kubikul ovčicâ Grob u dnu sastavljen je od jedne udubine u zidu za sarkofag. Ime Lucina potiče iz Liber Pontificalis u životopisu pape sv. jedan od najvažnijih u čitavom podzemnom Rimu. jasno vidljivih i iznad zemlje.Na levom zidu udubine u zidu nalazimo scenuEuharistije ZAPADNO PODRUČJE Potiče s početka 4. metrički natpis.Usred arkosolija nalazimo lik Dobroga Pastira s ovčicom na ramenima. Hristov monogram. LIBERIJEVO PODRUČJE Bilo je iskopano tijekom druge polovine 4. ulazimo u hodnik R2. Sa scenom Bogojavljenja. mogli doći izravno. do groba onde sahranjenog pape Kornelija. LUCININE KRIPTE Uzduž ulice Appia. Ponekad umesto stubova nalazimo četverokutne stupce. nastale su Lucinine kripte. Kalista nalazi se čak 2378 natpisa. preko polja pape Miltijada. Glavno obilježje područja su veliki kubikuli s krstastim ili polukružnim svodom. veka u severnom dijelu Groblja sv. U 4. Damaza. Desno od grobnice nalazi se sto okrugloga oblika – na njemu su stajale uljane svetiljke koje su . bile urezane reči: CORNELIVS · EP(iscopus) · MARTYR (Kornelije biskup mučenik). Cecilije.

RIMA. Danijela u lavljoj jami.. Tu se nalaze i čuvene euharistijske ribe: dve ribe i ispred svake od njih nalazi se korpa s hlebom i čašom punom crnog vina. Poviše na zidu vidimo likove svetih pape Kornelija i Ciprijana. Iznad grobnice pape Kornelija nalazi se komad spomen-ploče na kojoj su bili urezani stihovi pape Damaza. Ta četiri lika imaju aureolu oko glave.) DVA OSNOVNA TIPA PODUŽNOG PLANA: 1.svetlile u čast pape mučenika. veka s prizorima Isusovog krštenja. MEMORIJE. OSNOVNI OBLICI KASNOANTIČKE SAKRALNE ARHITEKTURE • PROGRAMSKI UTICAJI VELIKIH EPISKOPSKIH CENTARA: JERUSALIMA. Sve to predstavlja sakrament Euharistije. ALEKSANDRIJE. CARIGRADA. dve žene u molitvi s velom na glavi. HELENISTIČKI LATINSKI TIP . LATINSKI 2. a u levoj ruci drže knjigu ukrašenu dragim kamenjem (Evanđelje). dva lika Dobroga Pastira. ANTIOHIJE. PODUŽNI (LONGITUDINALNI) PLAN ZA CRKVE HRIŠĆANSKOG KULTA 2. U ovim kriptama nalazi se jedan dvostruki kubikul. biskupa Kartage (mučenik Valerijanovih progona iz 258. niz scena iz Jonina života. MILANA. RAVENE OSNOVNI OBLICI KASNOANTIČKE SAKRALNE ARHITEKTURE ISKAZANI SU KROZ: 1. godine). bogat slikama iz 2. MARTIRIJUMI. odeveni su u papinsku odoru.. CENTRALNI PLAN ZA GRAĐEVINE SPECIJALNE NAMENE (KRSTIONICE.

• RIJUM • CINA • RTIK • TIHUMENA AT PIS PO KA • AVNI BROD • ČNI BRODOVI • UMFALNI LUK • ANSEPT • TAR • SIDA • TRONON GL BO TRI TR OL AP SIN • PSKA STOLICA-KATEDRA EPISKO .

sagrađen 315 godine . (PRVOBITNO BILA PAGANSKA BAZILIKA).GLAVNI SPOMENICI (LATINSKI TIP) • • SAN GIOVANNI IN LATERANO – RIM – 321.Ivana 313. na brodu prikazi iz Starog Zaveta • • SAN GIOVANNI IN LATERANO (LATERANSKA CRKVA U RIMU) • • • • • Prva crkva.G.G. danas se naziva lateranska crkva Sv. SAN PAOLO FUORI LE MURA – RIM – 380. Mater Eclesiarum.G. godine Konstantin je poklonio Lateransku palatu crkvi Građena je opus cementicumom Po tipu je peterobrodna longitudinalna bazilika s transeptom. apsidom i tri ulaza Pored nje je oktogonalni baptisterijum. SANTA MARIA MAGGIORE – RIM – 432.na trijumfalnom luku prikaz scena iz dvorskog života.G. SAN PIETRO – RIM – 330.

BOČNI BROD E. OLTARSKA APSIDA F. GLAVNI BROD D. ĐAKONIKON SAN APOLLINARE IN CLASSE GLAVNI SPOMENICI: . PROSKOMIDIJA G. PRIPRATA (NARTEKS) C.HELENISTIČKI TIP A.SPOLJNA PRIPRATA (EKSONARTEKS) B.

SLOŽENI I UPISANI TIPOVI) CRKVA SVETE KONSTANCE U RIMU (KONSTANCIN MAUZOLEJ) Mozaični svod crkve sv. Na njima je prikazan muški portret.Salona. godine.POREČ KATEDRALA U TORČELU BAZILIKE .RAVENA SAN APOLLINARE IN CLASSE .Trier-326. Pula. i 319. Mogorjelo CENTRALNI PLAN . možda Konstantin. MARTIRIJUMI 3. Kupola je podeljena na 12 polja na kojem su prikazani bršljEni i starozavetni motivi. MAUZOLEJ GALA PLACIDIJE U RAVENI ARHITEKTURA HRIŠĆANSKOG ISTOKA . Konstance u Rimu Mozaik na kupoli je slabo očuvan. ljudski prikazi i figuralni ukrasi. Svod je podeljen na 8 polja. a gradi ih biskup Teodor. DIMITRIJE . Na hodniku oko središta muzoleja je prikazan proces dobijanja vina. MEMORIJE • POREKLO U ANTIČKIM MAUZOLEJIMA I KRUŽNIM PAGANSKIM HRAMOVIMA • ZASNOVANI NA GEOMETRIJSKI PRAVILNIM OBLICIMA (PROSTI. U apsidama su mozaici druge radionice koji prikazuju Isusa koji sjedi na globusu i predaje ključeve Petru.RAVENA EUFRAZIJANA .- SAN APOLLINARE NUOVO . To su dve longitudinalne prostorije spojene krstionicom. a na vrhu je Konstancin medaljon. KRSTIONICE (BAPTISTERIJUMI) -SAMOSTALNE GRAĐEVINE ILI ANEKSI 2. godine u Trieru su izgrađene 2 trobrodne crkve spojene trobrodnom prostorijom.CARIČIN GRAD SV. a u drugim poljima su ptice.GRAĐEVINE ZA SPECIFIČNE SAKRALNE NAMENE: 1.SOLUN (PETOBRODNA) DVOJNE CRKVE (BAZILIKE GEMINE) PRIMERI-Dvojna crkva u Aquileji-Tri građevine izgrađene između 313.

SPOLJA POLIGONALNE. JERUSALIM I ANTIOHIJA -GRADOVI OD VELIKOG UTICAJA NA RAZVOJ HRIŠĆANSKE FILOZOFIJE. MESOPOTAMIJU. • PROCES UVOOENJA SVODNIH ELEMENATA JE BIO VEOMA SLOŽEN I SLOJEVIT. SA SPECIFIČNIM KONZOLNIM SKRAĆENJEM RASPONA. •ZBOG UVOĐENJA SPECIFIČNIH LITURGIJSKIH OBREDA. • PODRUČJE OBUHVATA OBALE EGEJSKOG I SREDOZEMNOG MORA. NAROČITO SE ISTIČU NAGLAŠENI. POSTOJEĆU LOKALNU TRADICIJU 3. ŠTO JE KASNIJE POSTALO I STILSKA ODLIKA •BRODOVI SU NAJČEŠĆE RAZDVOJENI MANJIM BROJEM MASIVNIH STUBACA. MALU AZIJU. RADI POJAČANJA KORISTE SE OJAČAVAJUĆI ILI POPREČNI LUCI. SIRIJU. NA ISTOKU I ZAPADU EVROPE. •STUPCI SU POVEZANI POLUKRUŽNIM LUCIMA ŠTO ĆE POSTATI I ODLIKA ROMANSKE ARH.REĐE STUBOVA. ZNAČAJNI KASNIJE I U DRUGIM ARH. • BAZILIKE SE RAZVIJAJU U SPECIFIČNOM OBLIKU I ZATO SE NAZIVAJU BAZILIKA ORIJENTALNOG TIPA • OBLIK SE ZASNIVA NA OSNOVNIM PRINCIPIMA FORMIRANJA HELENISTIČKOG TIPA BAZILIKE. NA BOČNIM ZIDOVIMA SE POJAVLJUJU VESTIBILI. HRIŠĆANSKOG ISTOKA UTICAĆE NA OBLIKOVANJE SREDNJOVEKOVNE ARH. • ARH. •PORED ARHITRAVNIH GRAĐENE SU I ZASVEDENE BAZILIKE KAO I BAZILIKE SA KUPOLOM. • NAJUPADLJIVIJA JE POJAVA NISKIH KULA NA ZAPADNOJ FASADI UZ ULAZ U NARTEKS (Najčešće su kod trobrodnih bazilika) • SPOLJNA DEKORACIJA POSTOJI. PRIMENJENI MATERIJAL 2. XI VEK – MALA AZIJA (Osvajanja Turaka Seldžuka) 3. SIRIJA. KOPITASTO. JER SE NE POKLAPA U SVIM PODRUČJIMA • POČETAK JE SVUDA KRAJEM IV.• NA POJEDINIM PODRUČJIMA NEKADAŠNJEG RIMSKOG CARSTVA POČINJU DA SE RAZVIJAJU OBLICI KOJI ĆE BITI OD VELIKOG ZNAČAJA ZA DALJI RAZVOJ GRADITELJSTVA. PALESTINU. • NAJSLOŽENIJI BAZILIKALNI OBLIK JE ZASVEDENA BAZILIKA SA KUPOLOM U KOMBINACIJI SA UPISANIM KRSTOM. ZATIM SA POLUCILINDRIČNIM SVODOVIMA. MESOPOTAMIJA (Arapska osvajanja) 2. JERMENIJU I GRUZIJU • HRONOLOGIJA RAZVOJA JE SLOŽENA I SLOJEVITA. XIII VEK – JERMENIJA I GRUZIJA (Osvajanja Mongola) • ALEKSANDRIJA. ALI SE RAZLIKE JAVLJAJU U ODNOSU NA: 1. VII VEK – PALESTINA. PA SU OD NJIHOVE DOMINACIJE ZAVISILE I PROMENE ODREĐENIH STILSKIH KARAKTERISTIKA • NA PODRUČJU HRIŠĆANSKOG ISTOKA ZASTUPLJENE SU SAKRALNE GRAĐEVINE PODUŽNOG I CENTRALNOG PLANA. PRVO SU GRAĐENE BAZILIKE SA KOMBINOVANIM SISTEMIMA. SA NIŠAMA. . EGIPAT. POČETKOM V VEKA. UPISANE U MASU ZIDA) •BAZILIKE SU PRVO BILE ARHITRAVNE KONSTRUKCIJE. • NJIHOVI PATRIJARSI SU SE SMENJIVALI ŠTO SE TIČE UTICAJA. NIVO TEHNIKE GRAĐENJA • IZRAZITE NOVINE NASTAJU U STRUKTURI PLANA I CELOKUPNOM PROSTORNOM REŠENJU. A KRAJ: 1. PROFILISANI HORIZONTALNI VENCI (KORDON VENCI) • APSIDE SU RAZNOVRSNO REŠENE (POLUKRUŽNO.

) 2. CRKVA SVETE SOFIJE/PRESVETE MUDROSTI (CARIGRAD.g. METEORI. HRIŠĆANSKA VERA 2.POČ. XIII) 3. KOJE NISU ISTOG TIPA. • 1. U POČETKU RASPROSTRANJENOST SKORO KAO RIMSKO CARSTVO 2..g.) • VREMENSKI PERIODI U KOJIMA DOLAZI DO ZNAČAJNIJIH TRANSFORMACIJA U ARH. XV VEKA (RENESANSA PALEOLOGA)UTICAJ VIZANTIJSKE UMETNOSTI NA DRUGE ZEMLJE TRAJE MNOGO DUŽE • U RANOVIZANTIJSKOM PERIODU OBAVLJA SE SINTEZA RAZNIH TIPOVA CRKVENIH GRAĐEVINA U JEDNU CELINU • RANOVIZANTIJSKA ARHITEKTURA JE SAČUVANA U MALOM BROJU PRIMERA • RAZLOZI ZA TO SU ARAPSKA OSVAJANJA (OD VII VEKA) I IKONOKLAZAM (730-843) • PO KONCEPCIJI PLANA I KONSTRUKCIJSKIM REŠENJIMA IZDVAJA SE NEKOLIKO CRKAVA.) 5.g. ALI SU UGLAVNOM SVE KUPOLNE.) 4. POZNI PERIOD – POČ. 532-537. 2. CRKVA SVETE IRENE (CARIGRAD. 6. 3. 530. RANOVIZANTIJSKI – KRAJ V . GRČKA KULTURA 3.KONSTRUKCIJA U OBLIKU SFERNIH TROUGLOVA RANOVIZANTIJSKA ARHITEKTURA • CELA DRŽAVA JE IME DOBILA PO GRČKOJ KOLONIJI VIZANTU (-660) • GRAD KONSTANTINOPOLJ JE OSVEĆEN 11. SVODNI OBLICI SU RAZLIČITI I KORISTI SE: POLUOBLIČASTI SVOD POLULOPTASTI SVOD (KALOTA) KUGLASTI SVOD NAČINI DA SE IZ KVADRATNE OSNOVE PREĐE U KUPOLU SU: SISTEM TROMPI . CRKVA SVETIH SERGIJA I VAKHA (CARIGRAD. SREDNJI – OD VII DO XIII (NAROČITO POD DINASTIJOM KOMNENA OD IX DO POČ. RAVENA – U RANOVIZANTIJSKOM PERIODU 5. (SLAVENI GRAD NAZIVAJU CARIGRAD) • OSNOVNE KARAKTERISTIKE VIZANTIJSKE DRŽAVE SU: 1. ARTA. g..: 1.KROZ SVE PERIOD 3. VI VEK. ZNAČAJ EPISKOPSKIH I MANASTIRSKIH CENTARA (SVETA GORA..) 3.KONSTRUKCIJA U OBLIKU UGAONIH NIŠA SISTEM PANDANTIFA . PA ZATO I U UMETNOST • PODRUČJA RAZVOJA I GLAVNI UMETNIČKI CENTRI: 1. 526-541) . 532. SRUŠENA 1453. CARIGRAD . SOLUN – KROZ SVE PERIODE 4. 2.• PRIMERI SU KASR-IBN-VARDAN U SIRIJI (VI) I DERE AZI U MALOJ AZIJI (VII) • 1. CRKVA SAN VITALE (RAVENA.g. USAVRŠENO RIMSKO ZAKONODAVSTVO • OVA TRI SEGMENTA UGRAĐENA SU U CIVILIZACIJU.. CARIGRAD. 1. VII VEKA 2. NAKON PADA CARIGRADA CENTRI SU MISTRA. CRKVA SVETIH APOSTOLA (JUSTINIJANOVA GROBNA CRKVA. MAJA 330.XIII – SRED..

A ZATIM SE SVE ČEŠĆE UVODE KUPOLNE STRUKTURE I KONAČNO OSNOVA UPISANOG KRSTA. • PRIMER DVOJNOG-PRELAZNOG PLANA JE CRKVA SVETE IRENE KOJA U PRIZEMLJU IMA KARAKTERISTIKE ORIJENTALNE BAZILIKE. A IZNAD GALERIJA JE REŠENA KAO UPISANI KRST SA KUPOLOM .• VIZANTIJSKO HRIŠĆANSTVO. PRVO SU SE GRADILE HELENISTIČKE BAZILIKE. PA I ARHITEKTURA BILI SU POD VELIKIM UTICAJEM HRIŠĆANSKOG ISTOKA.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful