You are on page 1of 248

T.

C MĠMAR SĠNAN GÜZEL SANATLAR ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ

SĠDE APOLLON, ATHENA TAPINAKLARI KUTSAL ALANI VE BĠZANS BAZĠLĠKALARI, KORUMA YAKLAġIMI VE TARĠHĠ ÇEVRE DEĞERLENDĠRMESĠ

DOKTORA TEZĠ Y. Mimar Arkeolog Leyla KADERLI

Restorasyon Anabilim Dalı Restorasyon Yenileme ve Koruma Programı I. METĠN Tez DanıĢmanı: Prof. Dr. Oğuz CEYLAN

ARALIK 2009

Leyla KADERLİ tarafından hazırlanan Side Apollon, Athena Tapınakları Kutsal Alanı ve Bizans Bazilikaları, Koruma Yaklaşımı ve Tarihi Çevre Değerlendirilmesi adlı bu tezin .................................... tezi olarak uygun olduğunu onaylarım. ............................................. Tez Yöneticisi

Bu çalışma, jürimiz tarafından Restorasyon Anabilim Dalında Restorasyon Yenileme ve Koruma Programı ...................... tezi olarak kabul edilmiştir.

Başkan: Üye Üye Üye Üye

: ________________________________________

: ________________________________________

: ________________________________________

: ________________________________________

: ________________________________________

Bu tez, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü tez yazım kurallarına uygundur.

T.C MĠMAR SĠNAN GÜZEL SANATLAR ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ

SĠDE APOLLON, ATHENA TAPINAKLARI KUTSAL ALANI VE BĠZANS BAZĠLĠKALARI, KORUMA YAKLAġIMI VE TARĠHĠ ÇEVRE DEĞERLENDĠRMESĠ

DOKTORA TEZĠ Y. Mimar Arkeolog Leyla KADERLI

Restorasyon Anabilim Dalı Restorasyon Yenileme ve Koruma Programı II. EKLER Tez DanıĢmanı: Prof. Dr. Oğuz CEYLAN

ARALIK 2009

Leyla KADERLİ tarafından hazırlanan Side Apollon, Athena Tapınakları Kutsal Alanı ve Bizans Bazilikaları, Koruma Yaklaşımı ve Tarihi Çevre Değerlendirilmesi adlı bu tezin .................................... tezi olarak uygun olduğunu onaylarım. ............................................. Tez Yöneticisi

Bu çalışma, jürimiz tarafından Restorasyon Anabilim Dalında Restorasyon Yenileme ve Koruma Programı ...................... tezi olarak kabul edilmiştir.

Başkan: Üye Üye Üye Üye

: ________________________________________

: ________________________________________

: ________________________________________

: ________________________________________

: ________________________________________

Bu tez, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü tez yazım kurallarına uygundur.

Bu belgelemeler neticesinde oluşturulan restitüsyon önerileri. Tüm bu çalışmalarda mevcut malzeme etüt edilerek ve analizlerden elde edilen bilgiler değerlendirilerek malzeme seçimi önerilmekte son zamanlarda yapılan . Side’de 1960 yıllarda başlayan restorasyon çalışmaları tek yapı ölçeğinde veya yapı grupları olarak ele alınmıştır. sadece gerekli ve tehlike arz eden alanlarda Martyrion da ise. etüt edilerek gerekli araştırmalar ve belgelemelerden sonra yapıya en az müdahale yöntemi ile sağlamlaştırma-konservasyon-restorasyon yapılarak koruma altına alınmalıdır. kubbede ve yan duvarlarda hem görsel hem de statik kaygıyı hafifletmek için tamamlamalar önerilmiştir. Uzun zaman atıl vaziyette kalan Tapınaklar bölgesi 1991 de tamamlanan Apollon Tapınağı anastylosis projesi ile tekrar Antik kentin eski görkemli günlerini yansıtmıştır. Burada birbiri içerisine geçmiş olan Roma Tapınağı ile Bizans Bazilikası bu alanın kutsallığının sürdürülebilirliğini ve önemini vurgulamaktadır. geçen zaman içerisinde görülen bozulmalar ve yıpranmalar tekrar etüd edilerek. eksikleri uygun görülen projeye dayanarak biraz daha tamamlana bilinir ve Athena Tapınağında da buna benzer bir kesit uygulaması önerilerek. Bu yapı ve Anıtların gelecekte de en az bugünkü kadar iyi ve sağlam olarak görebilmek için en kısa sürede restorasyon ilkeleri doğrultusunda koruma önlemleri alınmalı ve sağlamlaştırmalara gidilmelidir. Kendinden önceki anıtın izlerini takip ederek ve kendinden sonrakini de besleyerek tarihsel gelişimini tamamlayan anıtlar. Apollon Tapınağında yapılan Anastylosis projesi kapsamında yapılan uygulamalar. anıtların kendi dönemlerindeki gibi birlikte algılanması düşünülebilinir. KORUMA YAKLAŞIMI VE TARİHİ ÇEVRE DEĞERLENDİRMESİ Doktora Tezi Leyla KADERLİ MİMAR SİNAN GÜZEL SANATLAR ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ Aralık 2009 ÖZET Side’nin tarihsel gelişim sürecine tanıklık eden birçok yapı zamana direnerek günümüze kadar gelmiştir.SİDE APOLLON. tarihsel çevreleri ile birlikte doğru algılanmalarını sağlayacaktır. Bazilikalarda az müdahale yöntemi ile. ATHENA TAPINAKLARI KUTSAL ALANI VE BİZANS BAZİLİKALARI. anıtların gerçek boyut ve mimarileri.

ii . Yapıtlar kendi dönemi mimarilerinden kesitler sunarken hiç biri diğerine baskın gelmeden kutsal alanın tarihsel gelişiminden. yapıların bu süreç içerisindeki ilişkileri ve bağımlılıklarında sergilenmektedir.müdahaleler ve değişiklikler taranarak uygun olmayanların ayıklanması tavsiye edilmektedir. Günümüz koşullarında yoğun kullanım göz önüne alınarak koruma altına alınması ve çevredeki yeni yapılaşmalar ve diğer Anıtlarla olan ilişkilerin tekrar düzenlenmesi ve bir yönetim planı oluşturularak gelecekte yapılması gereken periyodik bakımlarında kapsaması önerilmiştir.

CONSERVATİON AND HİSTORİCAL ENVİRONMENT EVALUATİON OF THE SACRED SİTE OF SİDE. iii . only where necessary and dangerously damaged places. The Roman Temple and Byzantium Basilica. The temple area which had been idle long since has now begun to reflect the Antique City’s old glamorous days by the anastylosis poject of The Temple of Apollon which was accomplished in 1991. The restoration procedure that had begun in 1960’s in Side had been operated in either one building scale or in groups of buildings. The restitution resolutions which will be formed as a result of these documentations will provide the true perception of the monuments by their real dimension and architecture within the context of their historical environment. protection and reinforcement precautions should be taken with in the context of restoration principles. Completions are proposed in Basilicas by minimum intervention method. In order to keep these buildings and monuments in good condition and firm as today. APOLLON. emphasise the sustainability of the sacredness and importance of this area. that witnessed the historical development duration of Side had survived up to now resisting time. Here the buildings which intersect each other. The applications that had been done in the Temple of Apollon Anastylosis Project should be studied again by determining the deformation and corrosion that are caused by time and the missing parts can be completed more according to the above mentioned Project and a similar profile application could be proposed for the Temple of Athena and by this way the joint perception of these monuments as in their own era could be considered. and in Marytrion only in dome and side walls so as to relieve the visual and static apprehension. The monuments which complete their own historical development by stalking the previous monuments footprints and by this way feeding the next should be studied and after necessary research and documentation should be taken under protection by reinforcement-conservation-restoration by using mınımum intervention method. ATHENA TEMPLES AND VE BYZANTİUM BASİLİCAS Doctorate Thesis Leyla KADERLİ MIMAR SINAN FINE ARTS UNIVERSITY INSTITUTE OF SCIENCE AND TECHNOLOGY December 2009 ABSTRACT Many buildings.

Bizans Mimarisi. Bazilika. Rölöve.In all these applications material choice is proposed by studying the available material and evaluating the data achieved from analysis. Oğuz CEYLAN iv . Roma Mimarisi Sayfa Adedi Tez Yöneticisi : 220 + 126 : Prof. Bilim Kodu : Anahtar Kelimeler :Tapınak. and the relationship with the surrounding structures and other monuments should be reorganized. and eliminating the inaprropriate materials used in recent interventions and transformations is advised. As monuments display architectural profiles from their own era the sacred site should be taken under protection considering its historical process and monuments shoul be displayed without discarding one another and their relationship and interdependence with each other should be determined according to the intense utilization of today. It is proposed that an administrational plan which will state the periodic maintenance of the site that must be done in the future is to be made. Dr. Restorasyon.

Zeynep AHUNBAY’a. Side ile ilgili bilgi birikimini paylaşan Prof. Dr. izlerini bırakmış Roma ve Bizans İmparatorluğunun Anadolu’ da ki önemli örnekleri olan Anıtlar incelenerek ve belgelenerek benzer yapı ve yapım teknikleri tarihsel gelişim süreçleri hakkında daha fazla bilgi vereceğini ve ileride yapılması düşünülen restorasyon ve konservasyon çalışmalarında kaynak sağlayacağı ve yön vereceği düşünülmektedir Doktora çalışmamda değerli bilgileri. İngilizce çevirilerimde bana yardım eden Bizans tarihi uzmanı James F. Çalışmamı tamamlamam için her türlü destek ve şevk veren.doç. alan çalışmasında destek olan yrd. Apollon Tapınağında yapılan çalışmalarla ilgili belge ve birikimlerini paylaşan heykeltıraş Dietmar FRİESE’ye. çalışmamda bir el gibi beni koruyan ve destekleyen Side Antik Tiyatro Kazısı başkanı Mimar Ülkü İZMİRLİGİL’e. çalışmama yön vermesi ve destekleri için sayın tez danışmanın Prof. ARALIK 2009 Leyla KADERLİ v . Bu çalışmada. Demet BİNAN’a. sabırla her an yanımda olan taşların üstünde zıplayan kızım Bilge’ye. ve tezin Arkeoloji bölümünde. Dr. Dr. alandaki çalışmalarımızda bize maddi ve teknik destek sağlayan Side Belediye Başkanı Osman DELİKKULAK ve ekibine. dualarını sabrı ve desteğini esirgemeyen annem Bedia KADERLİ’ye. kaynak araştırmamda ve örnek yapıları belgelememde yardımcı olan Y. Haluk ABBASOĞLU. her zaman yanımda olmaya çalışan için ağabeyim Ahmet KADERLİ’ye teşekkür ederim. Bu topraklarda yaşamış uygarlıkların izleri sahip olduğumuz değerleri daha da artırmaktadır. benimle alan çalışmasına katılarak Bizans konusunda engin bilgilerini paylaşan ve kaynak sıkıntımda bana destek olan Prof. Dr. bunların konservasyon ve restorasyon çalışmalarında bilinçli olmak her yapı dönemini eklerini tahlil ve etüt ederek hiçbir dönemi fazla ön plana çıkarmadan ve yapıya zarar vermeden onarımlar yapmak önemlidir. benimle birlikte alanda büyük özveriler ile çalışan teknik destek ekibime. Semavi EYİCE’ye. sabır ile beni dinleyen. Dr. Tarihi mirasın öneminin günden güne arttığı bu dönemde sahip olduğumuz değerlere önem vermeli ve korumalıyız. Tarihi eserler. Oğuz CEYLAN. CONNEL’e. her konuda yardım eden Prof. Prof. Side Müzesi müdürü Arkeolog Arif Küçükçoban. Dr. yardımları. Hansgerd HELLENKEMPER. kardeşim Hülya KADERLİ’ye. Mehmet ÖZHANLI.Mimar Gülçin KAHRAMAN’a ve çalışmamız sırasından bizi gönülden destekleyen ve her zaman yanımızda hissettiğimiz tüm SİDE HALKINA sonsuz teşekkürlerimi sunarım. yaşam koşulları ve doğal etkenlerden zarar görmektedir. yine bu çalışmamı desteklediği ve yardımlarını esirgemeyen Prof. Mimar Jale TUĞSAVUL’a. Dr.ÖNSÖZ Ülkemiz tarihi zenginliklerle dolu bir coğrafyaya sahiptir.

..29.Geç Antik Dönem Göçler.9.27.…...Side Antik Kent. Rölöve. Kaderli 2006……………... Knoblauch 1977……….26 Resim 2. 40……….... Büyük Hamam.. Sur..Side Antik Tiyatro Görünüm ..… ………....…………………….10...….. Sur kesiti.……………..….2 Resim 1..….13. Mansel 1978……......6... Knoblauch 1977………....Side Antik Kent planı..Side Antik Kent....34 Resim 2.7 Resim 1.20 Resim 2.7.……. Kapı..37 Resim 2.. yy.... Side... Kaderli 2006……………………... Dietmar Friese.22 Resim 2. Agora. Arşiv1961 ...17.…... Burç plan. IV.92……....39 vi .3 Resim 1... Side Antik Kent Tapınaklar.. Side Belediyesi 2006…………………....32 Resim 2. Mansel.. Side Belediyesi 2006………………….9.. Side Antik Kent.11 Resim 1......Side Antik Kent. Side Antik Kent.. Mansel 1978……………………………….22.... 2005……….9 Resim 1..Side yarımadası.……...........6 Resim 1.Side Antik Kent Genel Görünüm. İ... Plan.. Kilise İdaresi. Side Tiyatro Kazısı Arşiv………….RESİM LİSTESİ Sayfa No Resim 1..25 Resim 2....... Knoblauch 1977…..4...…….....Side Antik Tiyatro..……..10 Resim 1..3... Fak.13. Güney Yarım Ada Deniz Surları...... Güney Sur..………….. Resmi Agora..1....……..Doğu Kapısı...Side Antik Kent.Ü.. Kaderli 2006………………………………. Antik Tiyatro Kazısı Arşivi 1960….….……………………….... Roma Dönemi. Side. IV....24.……………….14 Resim 2...3 Resim 1.7....Liman Bölgesi Side Belediyesi 2006………………………......….……..……...…….….…………..16.... Maket..1.….29 Resim 2.27 Resim 2..... Side Belediyesi 2006 ……….……………….….. Kuzey Kara Surları.9 Resim 1.……………………. Side.....yy.Side Antik Kent....……..….…...27 Resim 2.25 Resim 2. Side Selimiye köyü.29 Resim 2.... 1978…………. Agora Hamamı......31 Resim 2..25.. Side. Manslel 1978…………….Side Antik Kent.26.………..…. Fen ve Ed.3. Side Antik Kent...29 Resim 2.…………….Side.14.... Side Belediyesi 2006………….. Side Belediyesi 2006………………………………………………….….. Side Antik Kent....26 Resim 2...……………………..Müze. Sütunlu Cadde.Rıdvan Aypa Arşiv 1960………………………...…30 Resim 2..Side Antik Kent.. Kaderli 2006…….Tak Plan.....23.. 2006….…….12.………….28 Resim 2.…….Side Antik Kent Liman ve Deniz Surları...…….. A..11.14.. 2004 ……. Roma İmparatorluğu IV.... yy.Büyük Bazilika....….……..36 Resim 2.………..…....35 Resim 2..….….. Kaderli 2007…………....…33 Resim 2..Side Antik Kent..………………………….27 Resim 2....30..…..33 Resim 2...19........…10 Resim 1.…………. Side Belediyesi 2005…. Tapınaklar..8.5 Resim 1.28..30 Resim 2....……. 1950’ler. Haldon 2007...10. Maket..18. 2005….21....…………….8. Kazı Arşivi.11. Mansel 1978……………...B.. Side Belediesi 2006……….………….24 Resim 2.....…...……….34 Resim 2. Side Antik Kent... Side Kazısı Arşivi. Nympheum.2....... Kaderli 2006……………..15. Rıdvan Aypa... P. SideYarım Adası. Knoblauch 1977…..4 Resim 1.…. Side Belediyesi 2006………………………………………………………. Beaufort 2002….2. Güney Yarım Ada Deniz Surları.. 2005 Side Belediyesi …. Side Kazısı arşivi. Vespasianus Çeşmesi.İkinci Giriş.21 Resim 2..…………. Agora. Side Antik Kent Tapınaklar.Side Antik Kent planı. Kaderli 2002……. Side Belediyesi 2006……….. M.....….12 Resim 2..12..Büyük Kapı Plan.…. Side Kazısı Arşivi.….…...Side Antik Tiyatro Genel Plan..…..Side Antik Latrina.….. Kaderli 2006……………. Haldon 2007 ...5....Side Antik Kent.. Arkeoloji Böl.... Kaderli 2006………………...Side Antik Kent.. Side Belediyesi 2004…………………………….……………...Sur. Haldon 2007..Side Antik Kent.20 Resim 2.5.4.2 Resim 1.………………….Kaderli 2008 …………………...……...20..……....……. 38……………………........6.38 Resim 2.

.……….65 Resim 3... Studios Bazilika Plan.. Mansel 1978 ………………..Istanbul.22..13..43 Resim 2.14..….….….......…... Kaderli 2005…….Bazilika Beş Nefli..Side Pis.….. Kaderli 2005. Bazilika..Men T..31..23..…..İstanbul.....Istanbul...41... Kaderli 2008 ……………………. Kaderli 2005…………………….51 Resim 3. Dış...52 Resim 3.4...40 Resim 2.......B...3. Kaderli 2006 …………………………………..56 Resim 3. Studios Bazilikası Görünüş....17...Bazilika....41 Resim 2.31...………….K.…. Kaderli 2008…………. Side.Bazilka Apsis. Kaderli 2005……………………... Batı.42...53 Resim 3.26.….Side Tiyatro Sahne..Baz....... Sar... Piskoposluk Sarayı.B.….. Selanik...29.Dionysos T.44 Resim 2...………..48 Resim 3..……….. Bazilika.K.…..….....B.….. Kaderli 2005…….…….…. Hagia Sophia... St.. Bazilika Güney Duvar.…...57 Resim 3.27.35... Bazilika...Ee Yapısı..Men Tapınağı Kaderli 2004……………………… . Demetrios.54 Resim 3..Side Tiyatro Sahne..……..K.…. Pflaster....... Başlık.Athena Tapınağı Başlık.….5.41 Resim 2..……. Bazilika... Kaderli 2008 .…...61 Resim 3.... Hagia Sophia... Side Belediyesi 2006 ………………..54 Resim 3....47 Resim 3.…………….Bazilika....44.. Batı Görünüş.……….. Hagia Sophia Kesit....... Bazilika.………….64 Resim 3.. Kaderli 2008……. Side... Side Belediyesi 2005………………..…...33..Apollon Tapınağı...……….. Stylobat... Bazilika.... Kaderli 2005…………….. Podyum.49 Resim 3. Bazilika.43..40 Resim 2.18..2.….. Plan.…....65 Resim 3... Kutsal Alan.......…...….. Kaderli 2005………………………….....…………. Kuzey Narteks Yan Mekan. Kaderli 2005 …………………………….42 Resim 2.. Güney Duvar.57 Resim 3.. Başlık. B.…......40.……….….. B..44 Resim 2.……………………....…..….…….. Kaderli 2005 ………………………...... Bazilika. Krautheimer 1986…………………... Kaderli 2006 …………... Narteks.. Krautheimer 1986………………. Niş..………....... İstanbul.…52 Resim 3. Kaderli 2005………………………….…..8...…...49 Resim 3.30. Sar.Side Ee Yapısı..... Kaderli 2005……….……43 Resim 2.41 Resim 2. Kaderli 2006.. Plan.…......Latrina.39..………...…..... Orlandos 1968……………………. ………. Kaderli 2005 ………………. Kazı Arşiv 2006………………………...1...….……….24..…..6.…... Kuzey Nef.Apollon Tapınağı.... Apsis.. Side Belediyesi 2005 ………………………..….36. Hagia Sophia... Kesit....65 Resim 3. Kutsal Alan.21..34.. Apsis Detay. Kaderli 2005……………..……. Kuzey Atrium........66 vii ....………..63 Resim 3. Kaderli 2005…………..……….... Bazilika Narteks.. Kaderli 2006………………….... Sar.….20.. Kazı Arş.K....…......32....Side Pis.……………. Side Tapınaklar..Istanbul.İstanbul.16.Bazilika Üç Nefli...……..…...Side Pis.. Kaderli 2005….50 Resim 3.....54 Resim 3.…………………...….. Kazı Arşiv 2006…….25. Kaderli 2005…………………………………………….………………….....38... Baz...Dionysos T.37......... Sar.11...... Kesit.52 Resim 3... Baz.34..12.53 Resim 3...33. Narteks... ………………….….55 Resim 3....19...60 Resim 3. Kaderli 2005.66 Resim 3.Sardes Kilise... B.…...…..15..28.59 Resim 3..... Orlandos 1968……………………………..32...39 Resim 2.……... Kaderli 2005…………...B..B. Kaderli 2008……..B..….......……….….. B.....60 Resim 3.10.………...57 Resim 3..7..48 Resim 3..Resim 2.……...41 Resim 2. Tapınaklar.……………….. Kaderli 2005..….………. Kaderli 2006…………………………………….Martyrion Kaderli 2005…………………..Apollon Tanığı..Side Bazilikalar.………….. Narteks. Baz. İç Kaderli 2005 …………......9...………………………... Kuzey Atrium Arkası.. Kuzey Narteks Yan Mekan.42 Resim 2. Kaderli 2005………………………. Kaderli 2005 ..…………. Kaderli 2006 …………………….Side Pis...…...….…..55 Resim 3.…. Bazilika.….45 Resim 3..Side bb Yapısı..…..B.……. Plan...…..Bazilika.. Side Belediyesi 2005.59 Resim 3. Kaderli 2006 ...………….…………….56 Resim 3..…….. Mango 1975……………………...……………...

Kaderli 2005…………….....Büyük B..……....………. Bazilika.38...84 Resim 4.77 Resim 3.... Borboudakis-Gallas-Wessel 1983.67 Resim 3.. Side Kutsal Alan. Side belediyesi 2005…………….. Arkeoloji M..86 Resim 4.52...... Menidi. Kaderli 2008 …………….Büyük Bazilika Güney Duvar.. Kaderli 2008 ….60... Fatih Camii.. Apsis..N1 – Apollon Tapınağı Restitüsyon...22.……... Strube 2000 ………………………………….…………. Mezar... B..37. Kaderli 2006…………………...72 Resim 3..Istanbul.......78 Resim 4.Antalya Arkeoloji M....4..74 Resim 3.. Side Belediyesi 2006... Kaderli 2005…………………….9.73 Resim 3...……..…..55.....5......…. Fatih Camii. Ambon. Side Belediyesi 2005 …………... Temizlik Çalışmaları.... Kaderli 2005 ......……………………….……………..7.…………..…………….10.B...Suriye Brad Julianus.73 Resim 3.....78 Resim 3.... Mezar..……….... Mathews 1995……………………………………...…….16.. Kaderli 2008 ……………………….Tekirdağ Müze. Bazilika.51.77 Resim 3.... Hagios Demetrios. Kaderli 2004……………….. Kaderli 2006………………………………...…. Mathews 1995 ……………………….Suriye Gerusa Kathedral.47.. Kaderli 2004………………. Beyazıt Bazilika.Girit.…..21.84 Resim 4..83 Resim 4.…………………………….……... Kaderli 2006…………………………...69 Resim 3. St.13.41..Büyük Bazilika Güney Duvar.…...…69 Resim 3.. Stylobat.89 viii .…... Atrium.46.Istanbul.85 Resim 4.. yy. Ambon....Temenos.... Kaderli 2005………………………………..Küçük Bazilika...Girit..……………………. Böl.....85 Resim 4.…………………. Ajios Georjios.. Strube 2000……………... Plan Kaderli 2006…..... Mathews 1995 ……………………………….. İÜ Ark. Kaderli 2005….17..84 Resim 4..……..... Apsis... Borboudakis-Gallas-Wessel 1983..82 Resim 4.....45. Bazilika Bema.Side Belediyesi..B..……..Bazilika Apsis.. Narteks. Kaderli 2005……………………...76 Resim 3 58.88 Resim 4.74 Resim 3.....81 Resim 4. B.85 Resim 4..…72 Resim 3. Temizlik Çalış..…………………………..... Kaderli 2006….…………….Yunanistan...….56.49.... Arkeoloji M.….. Borboudakis-Gallas-Wessel 1983...…..73 Resim 3..83 Resim 4.......89 Resim 4.…….. Bazilika..87 Resim 4.Apollon Tapınağı. Solea.71 Resim 3..Bazilika Apsis. Kaderli 2005…...85 Resim 4..Selanik Hagia Demertios Templon..... İÜ Ark.59.15.54.39.Resim 3.Trilye.………….57... Panaija Serwiotissa.42. Böl..……………………….......44...6..Apollon T.229……………..…..B.2...70 Resim 3.Bazilika..……... Borboudakis-Gallas-Wessel 1983……..71 Resim 3.. Güney Alan......Apollon T. Ambon.Küçük Bazilika.……….83 Resim 4.75 Resim 3..83 Resim 4.... Bazilika Güney Niş..…………. Orlandos 1968 ………………………………….20.. Arşivi 1961……………..84 Resim 4...12......3..…. Kaderli 2004………….. Kaderli 2004…………….....Trilye..……. Bazilika.B... Side Belediyesi 2006 ………………………..36.………………………….53. Menidi.61..68 Resim 3.50.... İÜ Ark.35.1. Kaderli 2008 ..Selanik...Güney Pastophorion Kaderli 2006……………………….Bazilika.. Orlandos 1968……………………………….........………..Suriye El Bara Kiliseleri...…………. C Alanı...80 Resim 4... 2006……………………………….Girit. Kaderli 2008 ……………..68 Resim 3.………………………........ VI..……. Narteks Kuzey Yan Mekan.48.....……………...B..….14. Bazilika..…………. Ambon Kaderli 2008……………………………....18.B....... Mansel 1978……….……….…...Athena Apollon Tapınakları Plan. Kaderli 2008 ……….... Kaderli 2004……………..68 Resim 3.19..…....69 Resim 3. Nicholas.Bazilika Bema..Böl.……………………....71 Resim 3.40. Kazı Arşivi 1961………………...11. Mathews 1995…….…………..... Büyük Bazilika.....…73 Resim 3.... Strube 2000…………………. Podyum.Istanbul...…....Kuzey Pastophorion Kaderli 2006……………………….....80 Resim 4..43.…. Kaderli 2004……………………...8...69 Resim 3..243………....... Arşivi 1961……………………………….Istanbul.. Studios Apsis.68 Resim 3........ Küçük Bazilika....82 Resim 4.

36.56..……. Niş Kapı.……95 Resim 4.31. Zemin. Narteks Güney Döşeme izi.………………….103 Resim 4. İÜ...K.…. Kaderli 2006…………………………...….39.Selanik.57.43. Bazilika.91 Resim 4.Kilisesi Duvar Kaplaması..….……………. Kaderli 2006…………….100 Resim 4. Bazilika..B..K.…………... Kaderli 2006 ………………….B.Pompei..110 Resim 4..96 Resim 4....111 Resim 4.100 Resim 4.112 Resim 4.....38.…………….24..28.….....113 Resim 4.Apollon.Bazilika. Narteks. Opus Sectile-Mozaik Döşeme.52.90 Resim 4.26.……...…….….. Bazilika Güney 3.………………...Güney Niş...…..Küçük Bazilika. Ahşap Hatıl Yuvaları.Athena T.. Kaderli 2005…………… …….…….50.37...…. Kaderli 2006…… ….... Kaderli 2006. Kaderli 2007 …… ……...110 Resim 4....….………….. Sütun Alt.32.Martyrion Doğu Görünüş...97 Resim 4..……. Athena Tapınağı Side Belediyesi 2006………………….B. Kaderli 2007…………………. Kaderli 2006…………………………………….. Güney Duvar.B..….B. Kaderli 2005………………………. Kuzey Yan Mekan..Küçük Bazilika...96 Resim 4.Martyrion Batı Görünüş.103 Resim 4..90 Resim 4.Martyrion Sondaj Planı.55. Bazilika.97 Resim 4.Martyrion Ön Mekan Üst. Kaderli 2007………………………………….54..B. Fesk...99 Resim 4.B.….....…...51..K.. Güney Duvar....33.Martyrion...53...90 Resim 4.……. Kaderli 2007………………………….………….Studios Bazilikası.30...113 Resim 4.71.92 Resim 4...... Bazilika.…. Bazilika.... Bazilika..………….. Kaderli 2005……… …….Bazilika. Bazilika. Kaderli 2006……………….. Güney duvar... 1961……………………………...67... Bazilika.………101 Resim 4..Martyrion Batı Görünüş.66.Apollon T. Kaderli 2006……………....……. Kaderli 2006.. Kaderli 2006 ……………. Kaderli 2008 …...103 Resim 4...…………... Kaderli 2005…………... Bazilika.…... Kaderli 2006 ……………....25.Apollon T. Kaderli 2006……………….34..…...94 Resim 4...110 Resim 4. Kaderli 2007……………………….102 Resim 4.91 Resim 4. Kaderli 2007……………… ……..B.…………….. Kaderli 2006…….Martyrion Detay.…....63.72.………….B. Kaderli 2006………………….. Narteks Kuzey.. Kaderli 2006 ….40.İç Mekan...B..Resim 4..……...29... Sütun.………………....……...101 Resim 4.……...……..45.B... Kaderli 2006……………………………….……………….B.. Kaderli 2007……… ….B..…..42.. Kaderli 2006…………. Kaderli 2006………....96 Resim 4.………..B.. Kazı Arşivi. Hagia Demetrios Opus Sectile Döşeme.113 Resim 4.B...59.. Stylobat. Kuzey Duvar Iç.62.…....Apollon T.35. Kuzey Niş.... Bazilika..……….………. Sütun Taşları.…………... ……… ……………….93 Resim 4.Apollon T.112 Resim 4..…112 Resim 4.Apollon T.. Kaderli 2005.……. Opus Sectile Döşeme..B.….Kariye Cami.96 Resim 4. Kaderli 2005………… …..49.Martyrion......Athena T.58..…..B. Alas 1992……………………………………. Niş...Martyrion Kuzey-batı Niş..102 Resim 4.116 ix ..101 Resim 4..……….. Bazilika. Bazilika Güney 2..….91 Resim 4..Apollon T.………………………..…114 Resim 4. Kaderli 2006……… ……..…... Kaderli 2006 …………………….. Kaderli 2006 ……………….…..93 Resim 4.115 Resim 4.97 Resim 4.…………. Batı Cephesi Kaderli 2007……………………………….. Alınlık.. Batı Duvar..………. Kaderli 2006…………………..…….... Kaderli 2006……………….….……. Bazilika.60.B.... Kaderli 2007……………………………. Bazilika Apsis Yanı Döşeme..64.69.….…...Martyrion...110 Resim 4..90 Resim 4...113 Resim 4.….41. Kaderli 2006………………….44. Kaderli 2006……… ….…..61....70... Güney Duvar.46.68... Bazilika. Bazilika Güney 1.. Kaderli 2006……………… …………….….....…. Bazilika Apsis Yanı..99 Resim 4. Bazilika.K..48. Side Belediyesi 2006………….…… ….114 Resim 4.…………………….….23.……..101 Resim 4.95 Resim 4..Bazilika A Sondajı.Niş. Niş. Kaderli 2007………………..…….…. Bazilika Apsis Döşeme.47. Kaderli 2006……………… ……….Apollon T.. Üst Kat.27..65.Büyük B. Kaderli 2008 . Side Belediyesi 2006…… ……….103 Resim 4.… ……………….B. Güney Duvar.

..130 Resim 4.134 Resim 4...…. B Sondajı.…….…. Kaderli 2006……………….121 Resim 4..1.B.Martyrion Üst. Kaderli 2005………………………………………..……….......N1. Kaderli 2006……………………….125 Resim 4.. Kaderli 2006………. Kaderli 2006… ……….Side Belediyesi 2005………………………………….B...Bazilika..128 Resim 4. K Sondajı Güney Stylobat..87.120 Resim 4.…………. Katherina Manastırı. Kaderli 2006…….Bazilika.. Kaderli 2008…………….112. Kaderli 2006……………………………...Martyrion Üst. Planı. Kaderli 2006 …………………………. Küçük Bazilika.Sinai. H Sondajı.……………………………………... Kaderli 2006………….. Kaderli 2006……………………………….88.77.…135 Resim 4..Krautheimer 1986.……….N1 – Apollon Tapınağı Restitüsyon....………157 x ....Resim 4.78.119 Resim 4.…….137 Resim 5.150 Resim 5. Kaderli 2006….……...N1 – Athena Tapınağı...B. 1978………...B.…………………. Plan.……117 Resim 4.....B.Bazilika.Bazilika.97.116 Resim 4. Büyük B...103. Kaderli 2006……………………………. Resital Kaderli 2006…….………………….2... Kat.157 Resim 6. Apsis.92..76.. Mansel... Kaderli 2006…………….. Kaderli 2006. Side Yarım Adası........B.3. Kaderli 2006 ……………………………………….Bazilika.Athena Tapınağı. Kaderli 2006….124 Resim 4..105.B Bazilika.....Apollon Tapınağı.Bazilika... Selanik Hagia Demetrios.N1 –Kutsal Alan. B Sondajı. F Sondajı.123 Resim 4...89. Apsis Güney Döşeme. Plan.. K Sondajı Narteks..Bazilika. B.Apollon Tapınağı.…...21..………………….Bazilika.86.133 Resim 4.…. E Sondajı. Kaderli 2006………..157 Resim 6. Sütun.130 Resim 4..Bazilika.….131 Resim 4.82....100..110..119 Resim 4..………….Güney Yan Mekan.99..133 Resim 4.……………..Martyrion C Sondajı.84.….. Kaderli 2006….151 Resim 6..B.Bazilika D Sondajı..... Narteks.90.. Kaderli 2006…………..Hagia Sophia.B..………......124 Resim 4.124 Resim 4.125 Resim 4. Apsis..………. Büyük B..……………….…………………125 Resim 4. Kaderli 2006….….B..………...... Hagia Demetrios 2008…………..95.Selanik Arkheiropoitetos Kaderli ...….80..101... Mango 1995.83..B. Plan...122 Resim 4. G Sondajı.136 Resim 4.. Büyük B.. 121 Resim 4.....2.. II.Baizilika. 118 Resim 4.Çatı Konstrüksiyonu.......109. Kaderli 2005……………………………………….Güney Yan Mekan....73.137 Resim 4.Apollon Tapınağı...………….……. Kaderli 2006……………..B.Bazilika Temizleme Alanı.Güney Pastophorion Güney Duvar.94. Side Tapınaklar.1...…. Plan. Plan..... D Sondajı. Kaderli 2005……………………………………..132 Resim 4..102.B.……….. K Sondajı.. Selanik Hagia Demetrios………………136 Resim 4.……….....98...111. Narteks Yan Mekan.… …………....…135 Resim 4. 121 Resim 4.... G Sondajı Kapı Buluntusu.....127 Resim 4.. Kaderli 2005…………………..……. D Sondajı.Kaderli 2008.B.……..113. Niş Görünüşü.…. Kaderli 2006………….75... N1..Martyrion Ön Mekan Eşik.….2006………….Bazilika.B..118 Resim 4. Bazilika.………. Side Belediyesi 2006…….... Kaderli 2006…………….... Kaderli 2006…... Mezar Buluntusu. Plan...Bazilika. Kaderli 2005.93. 2006…………….Selanik.Bazilika..….. 99.. Kaderli 2006….N1...Hagia Sophia.117 Resim 4.120 Resim 4.123 Resim 4. Galeri..N1..Athena Tapınağı.. Kaderli 2006………..……. Narteks.…134 Resim 4.... Narteks Yan Mekan.Mozaik Döşeme..79.B..Bazilika..74... N1..85..96..... G Sondajı..……. Kaderli 2006…...137 Resim 4. H Fresk Görünüşü..81. 126 Resim 4....…….N1. Kaderli 2006………………………………..……....B.B.91..B..…….. Side Belediyesi 2004…….....104..………………….106.. 118 Resim 4..129 Resim 4.Bazilika.. Kaderli 2006.. H Sondajı.Tapınaklar.Apollon Tapınağı.Bazilika.107.108...………………….

.19.. Apollon Tapınağı. Kuzey.…173 Resim 6. Güney Cephe Güney Atrium Köşesi.…..Athena Tapınağı.. Güney Kaide. Kaderli 2006………………………. Kaderli 2006 ….Apollon Tapınağı. Kuzey-Doğu Köşe.………..170 Resim 6..157 Resim 6.38.. Büyük B..10..………. Apsis Döşeme.……..17. B. Bazilika Buluntu Tuğla..Büyük B.…178 Resim 6. Bazilika Buluntu Tuğla....178 Resim 6.Küçük Bazilika...12. Kaderli 2006……. Kaderli 2006………………. Apsis İç Cephe...160 Resim 6. Kaderli 2006…………... Kaderli 2006………….7. Temel Bağlantıları..167 Resim 6..….Kuzey Pastophorion.35.169 Resim 6.162 Resim 6... Kuzey İç Cephe.Apollon Tapınağı Stylobat-Kaide.37.. Kuzey Atrium Üst.....43. Güney-Batı Atrium. Kuzey Mekanlar..……. Kaderli 2006…..Apollon Tapınağı..39..22..Athena Tapınağı.Apollon Tapınağı.162 Resim 6.189 Resim 6.……………….52.……. Piskoposluk Sarayı. Apsis Güney Döşeme..Büyük B. Kaderli 2006…………………………..…. Pastophorion Üst. Kaderli 2006…….………...Athena Tapınağı..159 Resim 6..Kaderli 2006……………….170 Resim 6. Kuzey Atrium Yan Duvar.….171 Resim 6..…175 Resim 6. Kuzey Sütun Sırası.176 Resim 6. Sütun.4..... Detay.. Kaderli 2006………………..165 Resim 6.Büyük B.………….25. Apollon Tapınağı.. Kaderli 2006……….…….…………. Side Belediyesi 2006…………….23.Kutsal Alan.…180 Resim 6.…175 Resim 6. Kaderli 2006………….Büyük Bazilika Kuzey Duvar.177 Resim 6.24..171 Resim 6.….... Kaderli 2006….6..Büyük B. Apsis.Athena Tapınağı.Resim 6.165 Resim 6. Martyrion Giriş.166 Resim 6.18.………….B. Kaderli 2006……….. Kuzey. Kaderli 2006…………………….46.189 Resim 6.... Bazilika Apsis.26.Kutsal Alan Sur.. Kaderli 2006…………………….. Güney-Doğu. Kaderli 2006………………. Kaderli 2006………. Batı Cephesi..... Kaderli 2006…………... Kuzey İç Cephe.………. Güney İç Mekan.. Batı Cephesi.Apollon Tapınağı Görünüş. Duvar.. Güney Pastophorion.16.47.163 Resim 6.5.. Kaderli 2006 ……….175 Resim 6..189 Resim 6.…164 Resim 6.Büyük B..….Küçük B. Kuzey Cephe..…. Güney İç Cephe. Kaderli 2005………………………………... Güney Dış Cephe.….Kuzey Pastophorion.159 Resim 6.Küçük Bazillika.36..Martyrion Kubbe..…...…….…180 Resim 6.….168 Resim 6.168 Resim 6..…161 Resim 6..49. Güney Duvar.45.8..Martyrion –Bazilika Kapı. Kaderli 2006………………..…..…. Pencere Detay.13.172 Resim 6.. Kaderli 2006………………………..…..…….Büyük B.160 Resim 6.. Kaderli 2006………. Apsis Synthronon.42.…..………….163 Resim 6. Kaderli 2006……..…176 Resim 6.Büyük B.. Kaderli 2005……………………. Kaderli 2006…………...179 Resim 6..33.…………………….. Kuzey Pastophorion Üst.21. Kaderli 2006….9. Bazilika..164 Resim 6.40. Güney Cephe.Athena Tapınağı.. Kaderli 2006…………….175 Resim 6...Kutsal Alan Sur...…….169 Resim 6.51. Stylobat-Kaide..170 Resim 6.Kutsal Alan Sur.. Bazilika Kuzey Pastophorion.…..Büyük B. Kuzey-Batı Köşesi.…..B. Kaderli 2006………………………………..179 Resim 6. Kaderli 2006………………….28. Batı Sütun Sırası.. Yan Mekan.29.…. Kuzey Cephe. Pencere Detay...….32...….166 Resim 6.. Kaderli 2006……….…….173 Resim 6. Kaderli 2006……………………………………. Kaderli 2006……. Antik Tiyatro.27. Kaderli 2006…….. Kaderli 2006 ……………….…. Kaderli 2006……. Kuzey Cephe.Apollon Tapınağı.….44.....………….15... Kaderli 2006…………..…………….…..41.. Kaderli 2006 …….…...B.30. Kazı Arşivi 1961…. Kaderli 2006 ………………………………………………………………….... B. Kaderli 2006…………………………………….Büyük B..….Büyük B..……. Güneş Tutulması.. Kaderli 2006…..170 Resim 6.189 xi ..34.14.….Büyük B.………….48. Pastophorion Batı Cephesi.Athena Tapınağı. Kaderli 2006……………………….Athena Tapınağı.……..11.50. Batı Mausoleum Detay. Kuzey Atrium. İÜ.………………...... Kaderli 2006………….180 Resim 6..………..Büyük B..…….173 Resim 6.. Kaderli 2006 ………. Detay. Kaderli 2006………………………...20... Küçük Bazilika doğu Görünüş.. Güney..31..

58.53.…190 Resim 6. Kaderli 2005……….B.B.. Kemer Kaide.……………. Batı Kaideler Mekan.B.59. Batı Duvarı..……. Kaderli 2005……….. Kaide. Bazilika Apsis Anıtsal..191 Resim 6. Kaderli 2006………. Bazilika Narteks..…………………….60.B. Bazilika Narteks Duvar..Athena Tapınağı. Kaderli 2006……………….…193 Resim 6. Kaderli 2006………. Kaderli 2006………….. Kaderli 2006…………………...………….Martyrion Güney-Batı...191 Resim 6.193 xii .…191 Resim 6. Mimari Elemanlar Kaderli 2006……………….54.……………. Kaderli 2005…………………….Apollon Tapınağı.…...K...…………..56.61.. Bazilika..192 Resim 6... Bazilika Güney Duvar.57..191 Resim 6. Güney Duvar..192 Resim 6.190 Resim 6.55.Athena Tapınağı.62.Büyük Bazilika Güney Duvar.………………………. Kaderli 2006…….Resim 6.

Büyük Bazilika Martyrion.Rölöve………………. Küçük Bazilika G-G/H-H/I-I Kesitleri. Side Antik Kenti.. Rölöve….. Küçük Bazilika 1-1/2-2/3-3 Kesitleri. Küçük Bazilika Kaide.17..Büyük Bazilika Martyrion.….. Rölöve……………. Liman Bölgesi Athena ve Apollon Tapınakları....23. Rölöve………….20. Athena ve Apollon Tapınakları..19 Şekil B.. Büyük Bazilika Martyrion. Side Antik Kenti.……...…………….8..18 Şekil B.... Büyük Bazilika Martyrion..22.... Athena ve Apollon Tapınakları. Side Antik Kenti. Rölöve…………....3.Side Antik Kenti.13..17 Şekil B.9 Şekil B.5 Şekil B. Küçük Bazilika R-R/T-T/U-U Kesitleri.5.…. Büyük Bazilika Martyrion. Küçük Bazilika 4-4/5-5/6-6 Kesitleri...yy Bizans Dönemi Vaziyet Planı…………….1 Şekil A.Büyük Bazilika Martyrion..16 Şekil B..…. Side Antik Kenti.. Küçük Bazilika Genel Alt Kat Planı.6. Rölöve…..12. Athena ve Apollon Tapınakları. Büyük Bazilika Martyrion... Küçük Bazilika Genel Alt Kat Planı..….2...Büyük Bazilika Martyrion. Athena ve Apollon Tapınakları...24. Athena ve Apollon Tapınakları...9. Athena ve Apollon Tapınakları.11 Şekil B...10 Şekil B. Rölöve…………..18.7. Athena ve Apollon Tapınakları.25 Şekil B. Küçük Bazilika D-D/E-E/F-F Kesitleri... Athena ve Apollon Tapınakları..…27 xiii .. Sondajlar…………. Rölöve…….. Athena Tapınağı Kaide.. Rölöve……………. Küçük Bazilika 10-10/11-11/13-13 Kesitleri. Side Antik Kenti. Rölöve..4..6 Şekil B.1. Apollon Tapınağı. Küçük Bazilika A-A/B-B/C-C Kesitleri.. Rölöve……. Athena ve Apollon Tapınakları.12 Şekil B.. Side Antik Kenti.…. Side Antik Kenti. Büyük Bazilika Martyrion..…..22 Şekil B. Rölöve.14. Martyrion.7 Şekil B..….…………. Rölöve………….... Küçük Bazilika 7-7/8-8/9-9 Kesitleri.2 Şekil A. Rölöve………….13 Şekil B.. Templon. Rölöve……….6. Rölöve……………………. Athena Tapınağı Kaide ve Sütun Başlığı..…. Rölöve.. Side Antik Kenti.... Athena ve Apollon Tapınağı Sütun Başlığı.8 Şekil B. Athena ve Apollon Tapınakları.. Side Antik Kenti... Küçük Bazilika. Side Antik Kenti.…. Side Antik Kenti..2.11.. Eski Side Kenti(Selimiye köyü) Koruma İmar Uygulama Planı…….. Rölöve…………..……. Athena ve Apollon Tapınakları.. Athena ve Apollon Tapınakları.1.... Side Antik Kenti.. Küçük Bazilika Kaide. Martyrion. Athena ve Apollon Tapınakları......….. Side Antik Kenti.15... Side Antik kenti.3.21 Şekil B.....4 Şekil B.. Büyük Bazilika Martyrion.ŞEKİL LİSTESİ Sayfa No Şekil A.. Side Antik Kenti.. Athena Tapınağı Medusa veArşitrav....3 Şekil B.. Rölöve…………. Küçük Bazilika M-M/N-N/P-P Kesitleri....14 Şekil B. Side Antik Kenti.2. Side Antik Kenti.Büyük Bazilika Martyrion... Side Antik Kenti.10. Side Antik Kenti.. Athena Tapınağı Arşitrav.16.……..yy Roma Dönemi Vaziyet Planı……….20 Şekil B.26 Şekil B.. Side Antik Kenti..21.…….. Küçük Bazilika J-J/K-K/L-L Kesitleri. Rölöve…………..15 Şekil B. Side Antik Kenti....23 Şekil B. Büyük Bazilika Martyrion. Side Antik Kenti. Side Antik Kenti.. Apollon Tapınağı Kaide ve Sütun Başlığı. Küçük Bazilika Genel Üst Kat planı..Küçük Bazilika Tarihsel Gelişimi……………..24 Şekil B. Büyük Bazilika.19.Rölöve………. Side Antik Kenti...... Büyük Bazilika ... Side Antik Kenti.. Rölöve.…..

.. Büyük Bazilika...................8... Side Antik Kenti..37 Şekil C.. Side Antik Kenti... Büyük Bazilika Alanındaki Başlık Örnekleri.....29....... Pişmiş Toprak Kaplar.27.........…54 Şekil C......... Büyük Bazilika...... Büyük Bazilika...…………………. Küçük Bazilika Ambon Korkuluk 1961 Buluntu...Kaide..... Side Antik Kenti......56 Şekil C.…29 Şekil B.... Küçük Bazilika.29. Küçük Bazilika..........57 Şekil C... Rölöve………. Side Antik Kenti. Büyük Bazilika.........….Mozaikler... Side Antik Kenti..... Side Antik Kenti. Küçük Bazilika... Büyük Bazilika... Side Antik Kenti.....................…….. Side Antik Kenti. Rölöve………………………………………………………………....2...61 Şekil C..................…...... Büyük Bazilika.. Side Antik Kenti.............32 Şekil B.Şekil B.... Büyük Bazilika. Athena Tapınağı Arşitrav Parçası.....…….Metal Buluntular. Side Antik Kenti...... Athena Tapınağı..............26........11...... Büyük Bazilika. Büyük Bazilika Alanındaki Buluntular..19..... Küçük Bazilika........55 Şekil C..…... Side Antik Kenti.49 Şekil C...........13..........……………………………………................. Rölöve…. Dış Narteks Kuzey Kapı Kasası......25.. Çiviler............ Buluntu Başlık Parçası... Büyük Bazilika... Side Antik Kenti..17....31 Şekil B..1.Rölöve...46 Şekil C. Ambon Parçası.30 Şekil B.44 Şekil C.. Side Antik Kenti....40 Şekil C. Duvar Silmesi........... Camlar..22.24.......23..42 Şekil C... Buluntular-Sikkeler...............18.... Rölöve…... Kapı Kasa Profili..... Rölöve……………...12....30..........26.38 Şekil C.Martyrion Doğu Alan.... Büyük Bazilika Güney Alandaki Buluntular. Alanındaki Buluntular.......62 xiv . Büyük Bazilika Sekizgen Ayak..... Sütun Başlığı....... Büyük Bazilika Alanındaki Buluntular. Side Antik Kenti...............43 Şekil C..........53 Şekil C..... Rölöve………………………………………………………………….... Side Antik Kenti..4.. Küçük Bazilika.60 Şekil C..............3... Rölöve…..25. Levha Parçaları Rölöve………………………………………………………...9.35 Şekil C.50 Şekil C........ Küçük Bazilika. Rölöve. Ambon Öneri...45 Şekil C....... Güney Pastaphorion Depo Yerleşim Planı………... Güney Alandaki.…………………………………........ Büyük Bazilika Alanındaki Buluntular. Side Antik Kenti.............. Küçük Bazilika. Side Antik Kenti........Kaide... Rölöve…….41 Şekil C.... Pişmiş Toprak Dokuma Ağırlıkları..... Rölöve………..52 Şekil C....……............14.. Rölöve…………......21..................6...47 Şekil C.. Pişmiş Toprak-Tuğlalar........51 Şekil C. Rölöve………………………………………………...5... Rölöve……. Doğudan İkinci Sütun.. Buluntular-Kiremitler..Geison Parçası...20....36 Şekil C.... Buluntular-Sikkeler.. Sütun Başlığı. Sütun Başlığı Rölöve……………………………………………………………….33 Şekil C....... Amphora.. Güney Alandaki Buluntular.... Rölöve…..59 Şekil C...………...10............. Profil Bezemesi.Buluntular. Rölöve……. Güney Alandaki Buluntular.. Büyük Bazilika.... Büyük Bazilika Narteks Kuzey Kapı. Side Antik Kenti.. Side Antik Kenti...……………………………………………………....... Büyük Bazilika...... Side Antik Kenti.. Küçük Bazilika..... Side Antik Kenti...28.. Buluntular-Sikkeler... Korkuluk 1961 Buluntu.27. Levha Parçaları Rölöve………………….........48 Şekil C.28....34 Şekil C. Büyük Bazilika.... Side Antik Kenti... Güney Alandaki Buluntular...Kaide.. Ambon Parçası Restitüsyon......... Rölöve……….. Korkuluk 1961Buluntu.15.…....Kurşunlar..................28 Şekil B. Güney Pastaphorion Depo Yerleşim Planı………. Side Antik Kenti.. Büyük Bazilika.....58 Şekil C......... Side Antik Kenti.…….. Side Antik Kenti....... Büyük Bazilika Levha Parçası. Rölöve………....... Side Kutsal Alandan Gelen Müzedeki Buluntular.39 Şekil C........…....7. Rölöve……………………..16....

…..... Plan. Side Antik Kenti. Kutsal Alan......72 Şekil D. Side Antik Kenti.. Side Antik Kenti..11....80 Şekil D.…..... Side Antik Kenti..... Kutsal Alan........ Büyük Bazilika Apsisin İki Yanındaki Kaide Örnekleri Rölöve………………………………………………………....30.......... Orta Bizans Dönemi..... Athena ve Apollon Tapınakları............ Rölöve…………………………....Tapınak Görünüş Önerisi........r-r Kesiti)……..Roma Dönemi Restitüsyon.....Büyük Bazilika Restitüsyon Denemeleri... Kutsal Alan....... Plan…………………………….. Kutsal Alan....69 Şekil D..12... Athena ve Apollon Tapınakları. Kutsal Alan. Side Antik Kenti... Plan……….......…77 Şekil D............. Kutsal Alan....Şekil C..... Büyük Bazilika.................. Side Antik Kenti. Kutsal Alan...............75 Şekil D...........16...18......33... Büyük Bazilika..83 Şekil D.......Geç Dönem Restitüsyon.....34. Kutsal Alan.... Kutsal Alan.... k-k ve 5-5 Kesiti Görünüş Önerileri……………………………….............. Büyük Bazilika B.... Büyük Bazilika Bema Restitüsyon. Side Antik Kenti.. Side Antik Kenti..... Kutsal Alan...…..70 Şekil D. Side Antik Kenti. Side Antik Kenti...... Büyük Bazilika.Bizans Başlık. Kutsal Alan.....j-j.. Rölöve……............. Restitüsyon……………....... Side Antik Kenti..…...........7... Kutsal Alan..... Büyük Bazilika. Athena Tapınağı Plan Restitüsyonu…….7-7..71 Şekil D...35 No’lu Başlık Çizimi...................……73 Şekil D...…..17.…………........ Kutsal Alan....Büyük Bazilika Restitüsyon Denemeleri Giriş Cephesi Batı Yönü Görünüş Önerileri... Athena ve Apollon Tapınakları........63 Şekil C.........Büyük Bazilika Restitüsyon Denemeleri 6-6 Kesit Görünüşü………………………………………….…....... Side Antik Kenti.76 Şekil D.. Athena ve Apollon Tapınakları. Plan…...Küçük Bazilika Restitüsyon Denemeleri..66 Şekil C. Büyük Bazilika.5-5 Kesitleri............ Side Antik Kenti.... Martyrion....... Side Antik Kenti.... (n-n.......... Büyük Bazilika Narteks’in Güney Yüzü Önündeki Bizans Sütun Başlığı... Kutsal Alan..3.68 Şekil D................. Martyrion...........5......... j-j Kesiti Görünüş Önerileri…………………………………….....Martyrion..…...…........ Küçük Bazilika.... 6-6 kesiti . Görünüşler……………………………………………………….....9.. Erken Dönem RestitüsyonuPlan……...... Restitüsyon..... Kutsal Alan.67 Şekil D..1..... Rölöve. Side Antik Kenti.79 Şekil D.....….... Orta Bizans Dönemi...32..Martyrion.82 Şekil D. Büyük Bazilika................ Kutsal Alan....65 Şekil C...…..74 Şekil D.......... Plan….. Erken Dönem Restitüsyonu................Büyük Bazilika Restitüsyon Denemeleri. Küçük Bazilika.........…………85 xv ......... Side Antik Kenti..... Side Antik Kenti...78 Şekil D........15.......... Athena ve Apollon Tapınakları........8... Plan…...... Side Antik Kenti..……….. Side Antik Kenti... Restitüsyon. Side Antik Kenti...6................... Küçük Bazilika............…. Küçük Bazilika.. Athena ve Apollon Tapınakları.....10......Athena ve Apollon Tapınakları......84 Şekil D. 4-4 Kesit Görünüş.. Geç Dönem Restitüsyon.....13..Küçük bazilika Restitüsyon Denemeleri 5-5...........Küçük Bazilika Restitüsyon Denemeleri e-e..39 No’lu Sütun Başlığı. Side Antik Kenti... Arka cephe Doğu Yönü Görünüş Önerileri…………………. Büyük Bazilika..………..... Büyük Bazilika B............... Restütisyon…………………………………..1…......64 Şekil C........Büyük Bazilika Restitüsyon Denemeleri...…............. Side Antik Kenti.. Kutsal Alan. Kutsal Alan. Athena Tapınağı Plan Restitüsyon Denemeleri..4.. Martyrion..2.. Martyron....14.........31.Küçük Bazilika. Rölöve.. Side Antik Kenti...…..81 Şekil D. Küçük Bazilika..

Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 5-5 Kesit-Görünüşü…………………………………………………..11...96 Şekil E. Büyük Bazilika. Restorasyon…………………………. Athena ve Apollon Tapınakları... Side Antik Kenti. Athena ve Apollon Tapınakları.5.... Büyük Bazilika.…...8. Büyük Bazilika.... Büyük Bazilika..Martyrion.. Martyrion.…. Side Antik Kenti.. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 13-13 Kesit-Görünüşü………………………………………………..22.....Şekil D. Athena Tapınağı Plan Restitüsyon Denemeleri Tapınak Görünüş Önerisi-2……….. Büyük Bazilika..87 Şekil D.98 Şekil E. Side Antik Kenti. Side Antik Kenti. Side Antik Kenti. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 2-2 Kesit-Görünüşü……………………………………………. Büyük Bazilika.. Side Antik Kenti.19. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 6-6 Kesit-Görünüşü……………………………………………….........…..94 Şekil E. Büyük Bazilika.….. Büyük Bazilika.4....... Side Antik Kenti.. Side Antik Kenti.. Kutsal Alan.....99 Şekil E.....91 Şekil E.Büyük Bazilika. Martyrion. Kutsal Alan. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 8-8 Kesit-Görünüşü……………………………………………….. Side Antik Kenti.. Side Antik Kenti.86 Şekil D. Apollon Tapınağı Plan Restitüsyon Denemeleri.. Side Antik Kenti.90 Şekil E... Apollon Tapınağı Plan Restitüsyon. Athena ve Apollon Tapınakları.….. Martyrion. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 10-10 Kesit-Görünüşü…………………………………………............…..9.89 Şekil E. Martyrion.95 Şekil E.. Apollon Tapınakları..97 Şekil E. Martyrion.Tapınak Görünüş Önerisi 1………...93 Şekil E. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 7-7 Kesit-Görünüşü………………………………………………. Kutsal Alan.. Martyrion.. Büyük Bazilika....21....... Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 4-4 Kesit-Görünüşü…………………………………………………. Side Antik Kenti. Athena ve Apollon Tapınakları. Athena ve Apollon Tapınakları. Athena.. Athena ve Apollon Tapınakları..1. Büyük Bazilika.. Side Antik Kenti. Athena ve Apollon Tapınakları.7..…....... Martyrion..20. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 11-11 Kesit-Görünüşü…………………………………………….….…100 Şekil E..…. Kutsal Alan. Athena ve Apollon Tapınakları.10.……. Side Antik Kenti.... Athena ve Apollon Tapınakları... Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 3-3 Kesit-Görünüşü………………………………………………. Side Antik Kenti..92 Şekil E.... Martyiron...…. Büyük Bazilika. Martyrion.. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 9-9 Kesit-Görünüşü………………………………………………. Martyrion..12.. Athena ve Apollon Tapınakları. Martyrion. Tapınak Görünüş Önerisi-2……………………..88 Şekil D..2. Side Antik Kenti....….... Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi 1-1 Kesit-Görünüşü.6. Athena ve Apollon Tapınakları.101 xvi ..3. Apollon Tapınağı Plan Restitüsyon Denemeleri.

103 Şekil E.…...... Athena ve Apollon Tapınakları.114 Şekil F. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi g-g Kesit-Görünüşü………………………………………….... Side Antik Kenti.........Büyük Bazilika.113 Şekil F..6.………. Martyrion......3. Side Antik Kenti... Büyük Bazilika. Side Antik Kenti.….7.17.116 Şekil F.13.Martyrion... Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi a-a Kesit-Görünüşü………………………………………………….23. Side Antik Kenti.104 Şekil E.. Büyük Bazilika. Athena ve Apollon Tapınakları.... Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi m-m Kesit-Görünüşü…………………………………………….. Side Antik Kenti.... Martyrion..112 Şekil E....... Hansgerd Hellenkemper ve Leyla Kaderli tarafından). Büyük Bazilika. Martyrion. Martyrion..……………………………………..5....14.. Hansgerd Hellenkemper ve Leyla Kaderli)…119 Şekil F. Piskoposluk Bazilikası.. Bazilika. Piskoposluk Sarayı Karşısı Bazilika (Hansgerd Hellenkemper ve Leyla Kaderli)……………………. Side Antik Kenti ....4... Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi k-k Kesit-Görünüşü………………………………………………….... Athena ve Apollon Tapınakları. Piskoposluk Sarayının İçindeki Küçük Şapel.111 Şekil E.. Perge Antik Kenti ........20... Martyrion. Side Antik Kenti. Alt Kat Planları.Şekil E.. Apsis Bölümleri......………………. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi n-n Kesit-Görünüşü…………………………………………………...…..... Side Antik Kenti...... Büyük Bazilika.. Athena ve Apollon Tapınakları..Bazilika A ve B Genel Rölöveleri. Büyük Bazilika.. Büyük Bazilika.102 Şekil E. Martyrion.. Rölöve………………... Side Antik Kenti ...Athena ve Apollon Tapınakları.120 xvii . Büyük Bazilika.……......117 Şekil F..1. Martyrion. Büyük Bazilika.Athena ve Apollon Tapınakları....119 Şekil E.. Athena ve Apollon Tapınakları.105 Şekil E.115 Şekil F.Öneri-1 Rölöve – Restitüsyon (Hansgerd Hellenkemper ve Leyla Kaderli)………………118 Şekil F.. Büyük Bazilika Plan Karşılaştırmaları.110 Şekil E.....22.. Martyrion. Athena ve Apollon Tapınakları. Athena ve Apollon Tapınakları. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi i-i Kesit-Görünüşü……………………………………………. Side Antik Kenti.2.. Side Antik Kenti .Vaziyet Planı (Akif Dai’den Alıntı)………………………………………………………………..Tiyatro Karşısı Batı Yön Bazilika...107 Şekil E.. Martyrion.... Side Antik Kenti.... Martyrion. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi c-c Kesit-Görünüşü………………………………………………….Athena ve Apollon Tapınakları.24.. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi j-j Kesit-Görünüşü…………………………………………………...... Side Antik Kenti. Side Antik Kenti.. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi l-l Kesit-Görünüşü……………………………………………….18...19. Büyük Bazilika. Martyrion. Rölöve (Akif Dai Planı Revizesi.106 Şekil E. Side Antik Kenti. Side Antik Kenti .. Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi e-e Kesit-Görünüşü………………………………………………….. Büyük Bazilika..21..……... Piskoposluk Sarayı.... Athena ve Apollon Tapınakları... Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi f-f Kesit-Görünüşü………………………………………..16. . Küçük Bazilika Bozulma ve Onarım Analizi d-d Kesit-Görünüşü…………………………………………………... Restitüsyon Planı(Akif Dai Planı Revizesi.......108 Şekil E..15. Side Antik Kenti...

.122 Şekil F.121 Şekil F. Rölöve……………………………………………. Side Antik Kenti.12.10. Büyük Bazilika Plan Karşılaştırmaları.125 Şekil F. Rölöve…………………………. Side Antik Kenti.Şekil F. Side Antik Kenti. Büyük Bazilika Plan Karşılaştırmaları..13.126 xviii . Rölöve………………………………………. Atrium Bölümleri. Side Antik Kenti.8. Rölöve…………………………. Rölöve………………………………………………………. Büyük Bazilika Plan Karşılaştırmaları. Büyük Bazilika Plan Karşılaştırmaları.…………….124 Şekil F. Rölöve………………………………………………………......9. Apsis Bölümleri..…. Erken Dönem Kapı Profil Örnekleri. Apsis Bölümleri. Erken Dönem Kapı Profil Örnekleri.123 Şekil F...11. Atrium Bölümleri.

S.G.KISALTMALAR LİSTESİ AA AAN ICOM ICOMOS ICCROM İÜ İTÜ M.S.Ü. ODTÜ TBMM UNESCO : Arhaeologischer Anzeiger : Asar-ı Atika Nizamnamesi : İnternational Council of Museums : İnternational Council on Monuments and Sites : İnternational Center for the Study of the Preservation : İstanbul Üniversitesi : İstanbul Teknik Üniversitesi : Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi : Orta Doğu Teknik Üniversitesi : Türkiye Büyük Millet Meclisi : United Nations Educational Scientific and Cultural Organization YTÜ : Yıldız Teknik Üniversitesi xix .

.......28 2........................1..1 Surlar…………………………………………………………………......... Roma Dönemi………………………………………………………….. Doğu Kapısı....................a..3..3.....17 2..16 2...............14 2...................3.......31 2..3....... Hellenistik Dönem………………………………………….......... Bizans Dönemi………………………………………………….......GİRİŞ……………………………………………………………….30 2..........29 2...8 2.......................... Sütunlu Cadde………………………………………………………….... SİDE’DEKİ ANITLAR…………………………………………….........................2......... Arkaik ve Klasik Dönem…………………………………....3....1 1...25 2...3..........…..3..İÇİNDEKİLER ÖZET SUMMARY ÖNSÖZ RESİM LİSTESİ ŞEKİLLER LİSTESİ KISALTMALAR LİSTESİ ii iii v vi xiii xix 1...............….13 2.......…28 2.... Anıtsal Kapılar………………………………………………………....a... ÇALIŞMALAR……………………………………................2 ARAŞTIRMALAR.....3..... AMAÇ VE YÖNTEM……………………………………………………... Su yolu ve Çeşmeler…………………………………………………......... Tak........... Nymphaeum....................2..1..b.2...............4.3.. XX..…................………............................................2......3....28 2.. Kara Surları........19 2.3.............…….. Büyük Kapı..........5..... Yüzyıl........2.............4 1.....................................2...........…24 2.....a...................24 2......................…............3...2....2..... Deniz Surları.23 2................... PAMPHYLİA BÖLGESİ VE SİDE ANTİK KENTİ ……...1.....4.2......... SİDE ANTİK KENTİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ…………………….................…24 2.b..........................12 2....………...16 2..1..........2.......2....c.............3...... SİDE ANTİK KENTİNİN KONUMU VE TOPOGRAFYASI ……….........32 xx ....3...1........

..a.............. Hamamlar…………………………………………………………….........……………………………………………………………...36 2.2.....37 2.......3..86 4.........41 2.....c........ Tiyatro…………………………………………………………………................b.............9..d..................3....................... Tapınaklar………………………………………………………………86 4.…. APOLLON TAPINAKLARI....1..38 2..............40 2.............. Piskoposluk Bazilikası......35 2.10.... SİDE ATHENA... Men Tapınağı (P) ...........................3..1..33 2.............................................. KUTSAL ALANIN TARİHSEL GELİŞİMİ İÇERİSİNDE.... MARTYRİON MİMARİ ÖZELLİKLERİ……………………62 3.... Büyük Hamam....................1.......43 2.... ATHENA VE APOLLON TAPINAKLARININ MİMARİ ÖZELLİKLERİ ..6..9...............1........ Apollon Tapınağı…………………………………………........... Büyük Agora..40 2.5....9.... MARTYRON. Ee yapısı. Tapınaklar……………………………………………………..92 xxi ..3.3.......5....43 2..............2........7.................. Agora………………………………………………………………........ KÜÇÜK BAZİLİKA KUTSAL ALANI ÖN ÇALIŞMA………………………………........................58 3. KUTSAL ALANIN TARİHSEL GELİŞİMİ İÇERİSİNDE.3...5....…33 2.. Tiyatro Küçük Şapeller........... Bb yapısı.........3.............10.............3.......... KUTSAL ALANIN TARİHSEL GELİŞİMİ İÇERİSİNDE KÜÇÜK BAZİLİKANIN MİMARİ ÖZELLİKLERİ……………………74 4.......3........b.....................36 2............................……............. Agora Hamamı.......1..... RÖLÖVE………………………………………………………………….............a....46 3.3............... SİDE ATHENA........87 4....….....41 2...6......... Tiyatro Karşısı Batı Yön Bazilika .3.a............................................10............. Bazilikalar…………………………………………………………........3.........……………………………….........80 4.2.............b..3..... APOLLON TAPINAKLARI VE BAZİLİKALAR KUTSAL ALANININ TARİHSEL GELİŞİMİ İÇİNDE MİMARİ ÖZELLİKLERİ .10...............c........... Dionysos Tapınağı.............40 2................b.................. Liman Hamamı.........45 3....b...............a......a..........6...35 2..............1......................8.....3..... Resmi Agora...............3........................3.. Latrina......34 2..10....6....... BÜYÜK BAZİLİKA..3................................1.......... BÜYÜK BAZİLİKA.................. Athena Tapınağı…………...1....…..

.3...3.......…………………………………………………………....108 4.126 4.....3.........…………………………………............. Küçük Bazilika……………………………………………..... Martyrion………..98 4.............1....1.........2....109 4......2......107 4.5.3.……………………......1...3.….... A Sondajı……………………………………………………..6.............a.........F Sondajı………………………………………………………………...........127 4....104 4..........112 4................ Martyrion……………………………………………………….4.......1...a....... Tapınaklar…………………………………….…….............. D Sondajı….94 4..........2....e...2.....................………….3..9.8..137 xxii ...... Madeni Buluntular......118 4....c.. E Sondajı………………………………………………....3...2...........3.....……...... RESTİTÜSYON ÖNERİSİ……………………….......………........ b......... c.....105 4...133 4.....4....1........... Fresk...2. Mozaik.............130 4.4...................1...a...2...........118 4.....................3........4..................... Tapınağı……………..3...............2..... Bazilikalar………………………………………………………………...1.....116 4. H Sondajı…………………………………………………………...............120 4..134 4.....…....…………..... Athena.......2...... K Sondajı………………………………………………………………125 4.....b. Side Müzesindeki Eserler.... BULUNTULAR…………………………………………………......3................106 4.........101 4....2.....................…………………...2..c...... Sikkeler...95 4....... Pişmiş Toprak Buluntular..136 4....1........b. Büyük Bazilika………….1..... Küçük Bazilika…………………………………………….... Küçük Buluntular.........……………………….... C Sondajı………………………………………………………………118 4......3...115 4.....109 4...106 4. Bazilikalar…………………………………………………………...........2....a......2.......2..........4.. Büyük Bazilika...……….b... ………………………………………………….......1..........d.....4...b......…...4...........4.... Mimari yapı elemanları………………………………………………..2. G Sondajı………………………………………………………………122 4.......2...........119 4..................1.….....4.......1...1... SONDAJ………………………………………………………………........123 4........2.......... Döşeme Kaplamaları......................….2....104 4....1..7...2. B Sondajı………………………………………………………………117 4.........a. Apollon Tapınağı……………………………………..........................2.......4.2........

... Bozulma Şekilleri ……………………………... e....l..................1..................3.....171 6.c.......... Yosunlanma. APOLLON TAPINAKLARI VE BAZİLİKALARIN KORUMA YAKLAŞIMI…………………………152 6..1......................................2..........1...175 6...................169 6......... Parça Kopmuş Taş.e................ Taşın Kendi Yapısından Meydana Gelen Bozulmalar.............................................1..........................153 6............1........................................................... Çatlama.........................d..................................3........................139 5. Bozulma Analizleri.....181 6. Kayma...a....….................168 6.ı................ SİDE KENTSEL VE ARKEOLOJİK SİTİ KORUMA YAKLAŞIMI............a....…...................3.. Kapiler Nem..................................184 6............................3.............173 6.................................................... ALAN VE YAPI ÖLÇEĞİNDE KORUMA..173 6................... b........................3...........1........………………….187 xxiii ..........1..3.....1.....2.................................185 6......................1.. ARKEOLOJİK ALANDA KORUMA YAKLAŞIMI……….....a.170 6....2.........1.......... Çevresel Etkenlere Bağlı Bozulmalar......... Su Püskürtme Yöntemi............................ Mekanik Temizlik.......................... BOZULMA DURUMU ……………………………………………...............................174 6..1.....1.154 6. Yok Olmuş Taş.2............c.......... Malzemenin Özelliklerine Bağlı Bozulmalar ..............169 6..........1....b.....2........ Kum Püskürtme...........1.............1..................... Bozulma Nedenleri……………………………………………....1.......d............a..................................................1..5..............1.............................…...................... SİDE ATHENA......170 6.................. Bitkilenme...1....3.1.... Koruma Şekilleri ...........3......... Erime..182 6....................... Malzeme Farklılığından Oluşan Bozulmalar..........163 6...................... Taş Eser Onarımında Kaldırma ve Yapıştırma Yöntemleri.......... Emici Killerle Paketleme............170 6........................................…....2...................................….................... Tuzlanma.182 6........2...1.....1.........f...... Onarılmış Taş..........172 6.......................2....3.170 6......1.......b.......1...........................................139 5.............148 6................3.....3.......................b....2.........1.... Yüzeysel Bozulma..1...g............1...TARİHSEL GELİŞİM İÇERİSİNDE ARKEOLOJİK ALANDAKİ KORUMA YAKLAŞIMI ………………………………………………...........171 6..1.......j................................2..…153 6.171 6..2............. RESTORASYON ÖNERİSİ...

..................................2....................2.....c...........2.......... Kimyasal Temizlik....6... SONUÇ ………………………………………………………………................... Enjeksiyon...............................b..............190 6.....201 ÖZGEÇMİŞ……………………………………………………………………218 xxiv ...2................................2.........2......2................................2............... Harçla Tamamlama.........................194 KAYNAKLAR……………………………………………………………….e................191 6..f...........................192 6.........................2..................193 7...........................................g.........2..........188 6......2......................189 6.............2.................190 6................... Derz Tamamlama...........2........a.........2........…..................... Parça Ekleme............................................................ Taş Yenileme...d.2............2..................188 6.............. Kaymayı Düzeltme.......... Onarım Analizleri......

'da kurulduğu varsayılan Side antik liman kenti. 2-5.) Side’de daha önce bu alanda kazı yapan Ord. Yunan. birçok dönem ve kültürün izlerini taşıyarak zaman zaman kesintiye uğrayarak bugüne gelmiştir. Dr. Emin Clemens Bosch4. Shultze‘nin8 yüzyılın başlarında yaptıkları seyahatlerine dayanarak çıkardıkları yayınlar. Lanckoronski6. Johannes Nolle’nin5 yayınladıkları yazıtları ana kaynaklar olarak gösterilebilinir.1. Arif Müfid Mansel’in yaptığı çalışmalar ve belgelemeler1. (EK A. Roma ve Bizans sanatının birbiri ardına devam eden veya şekil ve anlam değişikliği getiren yapıtaşları burada birarada görülmektedir.1. Hans Rott7 ve V. GİRİŞ İ.. yapılan ilk belgelemeler olmaları açısından önemlidir.Ö. 1 2 Mansel 1958. 213-233. Birbirinin içine eritilerek kaynaştırılmış olan birçok yapı ve alan burada böylelikle çok uzun süre varlığını sürdürmüştür. A. burada belli bir süre Bizans dönemi yapılarını inceleyen Prof. Mansel 1978. VII.2. Eyice 1960 3 Bean 1999 4 Bosch 1957 5 Nolle 1993 6 Lanckoronski 1890 7 Rott 1908 8 Schultze 1926 1 . Yapılan çalışmalarda Side antik kentin tarihi.. Side yazıtlarını inceleyen George Bean3. Semavi Eyice’nin çalışmaları2. Eyice 1952.1. B. Prof. Birçok kez Roma geleneği yeni ihtiyaçlar doğrultusunda. yeni fonksiyonlar ile donatılarak Bizans için kullanılır duruma getirilmiştir. yy. anıtları ve yapıları ile birlikte yerleşimin gelişimi süreci ve doğrultusu araştırılarak. 28-33. Mansel 1964. res. kültür kalıntılarının anlam ve fonksiyonların çözümü. birbiriyle olan bağlantıları ve değişimleri gözlemlenmiştir. res.

Mansel 1964. Rıdvan Aypa Arşiv Bu araştırmalar ile birlikte Agora Hamamı10.1. Abbasoğlu 2004.1. Bu belgeler geçerliliğini korumakla beraber halen çalışmalarda ana kaynak olarak kullanılmaktadır.Resim 1. Mansel 1958. Vespasianus Anıtı11. 2.2. 232. Side 1960. 1.) burada yapılan ilk kapsamlı kazı. Side Antik Tiyatro Kazısı Arşivi Arif Müfid Mansel tarafından 1947–1966 yılları arasında yapılan Side Araştırmaları. Side 1960. 114. 10 9 2 . Resim 1. 11 Mansel 1978.2. MResmi Agora12. Mansel 1978 Mansel 1978.9 (Res. Tiyatro13 restorasyonları kentin tarihi değerlerin yavaş yavaş ortaya çıkarmış ve değerlendirmiştir. 1. yeni araştırma belgelemeleri sunmuştur.

İzmirligil 1983 -2008 3 . 1. 1. Side. Arşiv. koruma kanunları ve yönetmelikleri zorlayarak anıtların çevresinde oldukça sağlıksız ve saygısız yapılaşmaların artmasına da neden olmuştur.) Resim 1. 169-186. (Res.Bu çalışmalar kapsamında antik kentin önemli merkezlerinden. Artan ziyaretçi sayısı turizme yönelik gelir artışları. Arkeoloji Böl. açığa çıkarılan kalıntıların ‘değerine’ paralel olarak restorasyon çalışmalarının başlangıcına kadar eğlence amaçlı niteliksiz yapıları barındırmıştır.) Kazı dönemine kadar tarla olarak kullanılan bu alan.4. Resim 1.1961 Tüm bu yapılan restorasyon çalışmaları kentin tarihi ile birlikte dokusunu. liman bölgesinde bulunan tapınak ve bazilikalarda kazı çalışmaları yapılmış ve belgelenmiştir. mekansal oluşumlarından kesitler sunarak aynı zamanda anıtları koruma altına alarak daha uzun zaman varlıklarını sürdürmelerini sağlamaktadır.3.4.Ü. İ.3. Side Yarım Adası. Fen ve Ed. Side Belediyesi 2004 12 13 Mansel 1978. Fak. (Res.

Dr. Jale İnan ve Prof. 1. (EK. zaman içerisindeki kullanımları ve birbiriyle olan ilişkilerini ortaya koyarak restorasyon projesinin hazırlanması ve yaklaşık iki bin yıldır kulanılan Kutsal Alan. Roma ve Bizans dönemi sonrası günümüzde de turizm yolu ile uluslararası bir üne sahip. önemli strüktüel bozulmalara acil müdehale ederek gelecekte de varolmalarını sağlamak. Apollon Tapınağının kısmi restitüsyonu yapılmış.5. Arif Müfid Mansel ve ekibi tarafından ortaya çıkarılan alan ve yapılarda o günün koşulları çerçevesinde yapı taşları kısmen düzenlenmiş bazı buluntular müzeye verilmiş. kentin dokusu içerisinde ve tarihine tanıklık etmesini sağlamaktır. yapıların planları çıkarılmış.6.5. özellikle Liman ve Tapınaklar bölgesi antik kent de en ilgi çeken yerlerden biri olmuştur. yapılarının bazıları kendi dönem yapılarına göre daha iyi korunmuş olsa da. Side. 1. Bu çalışmanın amacı antik yarımadanın ucunda yer alan tapınaklar ve bazilikaları kapsayan Kutsal alanın tarihi çevresi ile birlikte değerlendirilip. Liman Bölgesi Side Belediyesi 2006 1.1.C.) 1960’lı yıllarda Ord. (Res. AMAÇ VE YÖNTEM Antik Pamphylia bölgesinin en önemli liman kentlerinden biri olan Side.18) 1991 yılında Prof. Dr. Prof. Dr. (Res. 4 . Zeynep Ahunbay tarafından da kısmen de olsa restorasyonu tamamlanmış.) ancak alanda farklı zamanlarda yapılan ve bitirilemeyen çalışmalar yine zamana yenik düşmüştür.Resim 1.

Daha önce bu alanda yapılan kazı ve araştırma çalışmalarında Athena ve Apollon Tapınakları M.6.Kutsal Alanı sınırlayan güneydeki Hellenistik Dönem Surları. Alanın güneyindeki deniz suru kalıntıları için totalstation ile alınan noktalar taşlar üzerindede ve bir kroki üzerinde belirtilmiş daha sonra bu noktalar denizparaşütü yardımı ile çekilen hava fotorafları ile de birleştirilerek çizime aktarılmıştır ve alandaki yapılar ile bağlanmıştır. yy. Küçük Bazilika M. Resim 1. Çalışma.’a tarihlendirilmiş ancak restitüsyon ve restorasyon çalışmaları için detaylı bir rölöve projesi çizilememiştir.S. yy. Side Antik Kent Tapınaklar. Bu teze yönelik alan çalışması 2005–2006 yılları arasında yapılmıştır. Tüm alanı kapsayan yoğun temizlik çalışması sonrasında bazı alanlarda döşeme kotuna kadar inilmeye çalışılmış.S.S. Restitüsyon ve Restorasyon projelerini kapsamaktadır. Side Belediyesi 2006 5 . uygun görülen yerlerde sondajlar yapılmıştır..6.. X. VI. Büyük Bazilikanın güneyinde ve doğusundaki atık ve toprak temizlenmiş. 1. Büyük Bazilika M. kuzey-batıdaki ek yapılarda plan düzeğinde çalışmaya dahil edilerek çevre ile bağlantıları incelenmiştir. (Res. Alandaki mimari buluntular tespit ve belgelemeler sonrası düzenlenmiş ve geçici koruma önlemleri alınmıştır. yy. Kutsal Alanın Roma ve Bizans Dönemi yapıları ile birlikte Rölöve.) Çalışmanın başında ve sonunda totalstation yardımı ile alanın ve yapıların hale hazır durumu öncelikle tespit edilmiş ve mimari durumları çizimlerle belgelenmiştir. II. buluntular belgelenmiş bazıları depo olarak işlevlendirilen Büyük Bazilikanın pastophorionlarında yerleştirilmştir.

Temizlenen alanlara tespit ve belgeleme aşamalarından sonra geçici koruma önlemleri alınmış. Yapıların tüm yüzeylerini okunabilecek şekilde toplam 30 kesitgörünüş alınmıştır.çizimi.7. mermer kaplamalar buluntu yerlerine göre planlara aktarılmıştır.7. Cephe çizimlerine ve yapıdaki. katmanlarına göre tespiti yapılmış daha sonra envanterlenip hemen önlerine veya yakın biryerde.Alanda. yaklaşık 1m kodundan geçen ve üstten vaziyet planı niteliğinde olan plan çizilmiştir. Büyük Bazilika apsisin arkasından çıkan apsise ait yapı 6 . kuzey duvarın batı nişleri. Çizilen döşeme planları. küçük buluntular ise depoya yerleştirilerek koruma altına alınmıştır. oradan çıkan mimari buluntular yerleştirilmiştir. Resim 1.) Bu bölgeden gelen mimari elemanların önce buluntu alanlarında kroki. Büyük bazilikanın planı büyüklüğünden dolayı kuzey güney ve doğu kısma bölünerek ayrı ayrı çizilmiş ve yine aynı yöntem ile birleştirilmiştir. 1. Side Antik Kent Tapınaklar. elle yapılan çizimler daha sonra temize geçilmiş ve taranarak dijital ortama aktarılmıştır.(Res. Side Belediyesi 2006 Önce yapıların planları devamında görünüşler ve kesitler yine yapı yapı çıkarılmış ve daha sonra kot ayarlaması yapılarak birbirine bağlanmıştır. güney duvarının nişleri. Her yapının planı ayrı ayrı çıkarılmış ve daha önce totalstation ile alınan koordinatlar vasıtası ile birbirine bağlanmıştır. mimari blokların üzerindeki bozulmaları doğru aktarabilmek için ek olarak fotoğraflarla belgelemeler yapılmış ve karşılaştırılmıştır. bazı mimari elemanların ölçüm ve çizimleri yapılmıştır. Çalışmaların daha sağlıklı yürüyebilmesi için Büyük Bazilikanın apsisin doğusu. opus sectile. Alanın iki farklı yükseklikten. güney narteks yan mekanın içinin boşaltılmasına kararlaştırılmıştır.

kaide. Yapılan çizim çalışmalarına paralel olarak Büyük Bazilika alanındaki mimari buluntular restorasyon çalışmaları ve sağlamlaştırma çalışmalarında yol gösterici olmaları için buluntu yerlerine göre numarandırılıp envanterlenmiş ve yeni yerleşim planları çıkarılmıştır. ekleme ve tamamlamalar.) Restitüsyona ışık tutabilecek temel mimari elemanlar. Büyük Bazilika. ambon gibi ayrıca etüd edilmiş ve detay olarak çizime aktarılmıştır. (EK.E.-E. arşitrav. 1.1. Side Antik Kent. stylobat. sütun.) Yapıların bozulma şekli ve dağılımları. güney ve kuzey nişlerinden çıkanların bir kısmı yine nişlerin geçici koruma önlemleri alındıktan sonra içlerine.(Res. güney alandan çıkan yapı taşları duvara paralel duvara ikinci bir kabuk destek gibi sıralanmış.1.taşları.) Resim 1.2.8. Kutsal Alanın ve yapılarının tarihsel süreç içerisindeki plan değişimleri ve birbiriyle olan ilişkileri 8 adet Tarihsel Analiz paftasına aktarılmıştır. onarım-restorasyon çizimleri ile birlikte aynı paftalarda fotoğraflar eklenerek gösterilmiştir. hemen alanın dışına üst üste sıralanmış. templon. E. (EK. Side Belediyesi 2006 7 . zaman içerisinde yapılan müdehaleler.8.) Elde edilen rölöve çizimleri üzerinden araştırmada ortaya çıkan sonuçlar ve alandaki gözlemler neticesinde. B. (EK . güney narteks yan mekanda ise ortaya çıkan mozaik koruma altına alındıktan sonra bu alandan çıkan yapı taşları bu mekanda toplanmıştır.24.

Bu tezin kapsamındaki alan çalışması, belgeleme sonunda tüm Kutsal Alanda ayrıca geçici koruma önlemleri alınmış ve kesin restorasyona kadar burada periyodik bakım (bitki temizliği, ilaçlama, genel temizlik ve düzenleme- koruma) yapılması kararlaştırılmıştır. Bu tezin ve çalışmaların sonucunda alanın genel değerlendirilmesi, dönem farklılıkları saptanmış ve koruma önerileri geliştirilmiştir. 1.2. ARAŞTIRMALAR, ÇALIŞMALAR Side Tiyatrosu ilk defa XIX. yüzyılın başında Amiral Beaufort tarafından araştırılmıştır. Beaufort14 (Res. 1.10.) 1811 de başladığı gezisinde Side’ye de

uğramış ve özellikle tiyatrodan çok etkilenmiştir. Tiyatronun oturma basamakları, sahnesi ve galerileri hakkında bilgi ve bazı ölçüler vermiş, plan ve kesit vererek bunları desteklemiştir. Charles Texier ise kitabında Side bölümünde fazla ayrıntıya girmemiş ve genel olarak bahsetmiştir15. 1838 de Fellows, gördüğü ören yerleri arasında Side’yi en az ilginç olanı olarak nitelemiştir. Lanckoronski 1882 de Anadolu da başladığı araştırma gezisinde, 1885 de Pamphylia bölgesine girmiş ve hastalıklara rağmen çalışmayı sürdürmüştür. Side’ de Anıtsal Çeşme dışında Tiyatro ve arkasındaki Latrinayı ele almış ve belgelemiştir16. 1947 yılında, İstanbul Üniversitesi Arkeoloji Bölümü başkanı Ord. Prof. Dr. Arif Müfid Mansel başkanlığında başlayan çalışmalardan sonra 1948 yılında Tiyatro içersini örten çalılıklardan temizlenmiş, mimarisi heykelleri ve yazıtları ile yayınlanmıştır.17

Beaufort 1818: Francis Beaufort, Frederiksteen firkateynine 1810 da komutan olarak atandı ve bu kıyıların haritasını çizmek, portularını yapmakla görevlendirildi. Beaufort’ un Akdeniz kıyılarında almış olduğu notlar, sonra yayınladığı Karamania başlıklı kitabında yayınlandı. Denizci, Hidrografi bilimini ilgilendiren çalışmalar yanı sıra büyük bir dikkatle Arkeolojik kalıntıları, eski yazıtları da not ediyor, bunların resimlerini ve planlarını çiziyor, kopyalarını alıyordu. Karamania başlığı altında güney kıyılarına ilişkin gezi kitabını da 1817 de yayınladı, ikinci baskı 1818 de yapıldı. 15 Texier 2002, 474, 475: Charles Texier Fransız hükümeti tarafından 1833 ve ikincisi 1843 de olmak üzere iki kere Anadolu nun büyük bir kısmını baştanbaşa gezip dolaşmış, kazılar yapmış, araştırmalarda bulunmuş ve bütün bu çalışmaların sonuçlarını yayınlamıştır. Description de L’Asie Mineure; Beaux= Monuments Hitoriques, Planes et Topographie des Cities Antiques,1839–1849 16 Lanckoronski I. 1890, 150, 151: Lanckoronski 1882 de Benndorf un başkanlığında Likya ya yaptığı gezi sonrası daha güneye yönelmiştir. Bu gezide kendisine G. Niemnn ve E. Petersen, Dr. Von Luschan ve bazı sanatçılarda eşlik etmiştir. Side de hastalanan grup geziyi toparlamak zorunda kalmıştır. Latrini görmelerine rağmen Exedra olarak tanımlamışlardır. 17 Bosch-Inan-Mansel 1951

14

8

Resim 1.9. Side Selimiye Köyü, 1950’ler, Side Tiyatro Kazısı Arşiv 1955 -1965 yılları arasında Türk Tarih Kurumu adına Ord. Prof. Dr. A. M. Mansel Side de kazılara devam etmiş,18 (Res. 1.9., 1.11.) birçok yapıyı bunların arasında tapınaklar ve bazilikada da çalışmalar yapmış, bu çalışmalar Prof. Dr. Semavi Eyice tarafından Side Bizans yapıları adı altında yayınlanmıştır19.

Resim 1.10. Side Antik Kent Planı, Beaufort 2002

18 19

Mansel 1958; Mansel 1964; Mansel 1978 Eyice 1960, 53.

9

Resim 1.11. Side Antik Kent Planı, Mansel, 1978. Bu dönemde yapılan tüm kazı çalışmaları her yıl Belleten ve Kazı Sonuçları toplantılarında da ayrıca yayınlanmıştır.20 Side’nin Hıristiyanlık tarihine ilişkin yeni belgeler yayına hazırlanmaktadır. Buna göre Side’nin yerleşim tarihi çok daha uzun sürmüştür.21

Resim 1.12. Side Antik Tiyatro Görünüm, Side Kazısı Arşivi
20 21

Mansel 1952–1966 TIB 2004

10

Resim 1.13. Side Antik Kent Genel Görünüm Side Belediyesi 2005 1965 sonrası Side’de çalışmalar Prof. Dr. Jale İnan başkanlığında Roma hamamında ve tapınak da devam etmiştir. (Res. 1.12.) 1955–1961 yılları arasında yapılan kazıda ortaya çıkarılan hamam ve Philippus Attius suru arasındaki cadde, Ragıp Devres ve eşi Selma Devres’in yaptıkları bağışlarla, hamam onarılıp restore edilerek müze haline getirilmiştir. Apollon tapınağında, restorasyon ön hazırlık çalışmalarına 1977 de, Prof. Dr. Zeynep Ahunbay tarafından başlanılmış, 1983 de de restorasyona geçilmiştir. Yaz sezonlarında ağırlıklı olarak sürdürülen çalışma 1991 yılına kadar sürdürülmüş ödenek sorunları nedeniyle öngörülenden daha önce kesilmek zorunda kalmıştır22. Bugün Side’nin simgesi haline Tapınak, kesiti ile görkemli günlerinin bir yansımasını aktarmaktadır. Yaklaşık aynı dönemde Tiyatroda da çalışmalara başlanılmıştır. 1982 yılında Ülkü İzmirligil başkanlığında, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yeniden ele alınmış tiyatronun aşamalı restorasyonuna yönelik bir program doğrultusunda ön çalışmalar başlatılarak, onarım projesinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu dönemden günümüze kadar yapılan çalışmalar her yıl Kazı Sonuçları Toplantısında önce bildiri şeklinde verilmekte ardından da yayınlanmaktadır.23 Bu zamandan beri Ülkü İzmirligil başkanlığında Side Tiyatrosu, arkasında yer alan Agora ve Thykhe Tapınağı, Latrina, Dionysos Tapınağı ve Sütunlu Cadde de kazı ve onarım çalışmaları

sürdürülmektedir. (Res.1.11.-1.13.)

22 23

İnan 1984 İzmirligil 1983 -2008

11

II. batıdan Lykia’ya.2. doğusu.'da kurulan Attaleia. Manau (Manavgat). Sadece Antalya bölgesi traverten teraslarına ve denize dik yüksek kayalıklı bir sahile sahiptir. ve XIII. Side Yarımadası. Aspendos antik kentleri ve Düden Çayı (Kestros) yer alır. gerçekleşen Ege göçleri ile birlikte Akhalılar tüm Akdenize yayılmışlardır. M. Pamphylia’nın kuzeyi yükselerek Toroslardan Pisidia’ya. (Res.) Resim 1. tarıma elverişli alanlar yaratmışlardır. VII. batısı ve kuzeyi Toroslar ile çevrili Akdenize açılan düzlüğü kapsayan alan Pamphylia olarak adlandırılmıştır.14. Güney Anadolu Bölgesinin. 12 .Ö. yy. yy. Magydos. Köprü Çayın ( Eurymedon) her iki tarafındaki verimli arazileri ile önemli bir kent olmuştur. Bunların bu bölgeye verdikleri ad ise ‘tüm kabileler ülkesi’ Pamphylia’dır. PAMPHYLİA BÖLGESİ VE SİDE ANTİK KENTİ Eski çağlarda.24 İkinci kolonizasyon hareketleri (M. Batısında Düden çayı (Katarrhaktes). Doğusunda Melas (Manavgat Çayı). Melas nehri ağzına 50 Stadion mesafede Akdeniz’e uzanan burnunun ucunda Side yer alır. 4. XIV. doğudan Kilikia’ya bağlanır.1. alüvyonlar oldukça verimli.) sırasında Ege kıyılarındaki önemli Hellen yerleşimlerinin bir kısmı yine bu bölgede koloni kentleri kurmuştur. Akdeniz’in taşkınlıkları ve Toroslar’dan gelen dere ve çaylar. yy. Side Belediyesi 2005 24 Mansel 1978.14. Bunlardan Aspendos.Ö. Perge.

ana sütunlu caddeye keskin açılı yan sokaklar. (EK A.1. 2. Side’nin Arkaik ve Klasik Dönem yerleşme alanlarının daha küçük olduğu sadece yarımadanın ucu ile sınırlandığı düşünülmektedir. Antalya’nın doğusunda buraya yaklaşık 60 km mesafede antik bir liman kentidir. Side Hellenistik ve Roma döneminde yaklaşık 45 hektarlık bir alana yayılmıştır.1) 25 Nolle 1993. Bazı yerlerinde bunun üstüne ince bir toprak ve kum tabakası örtmektedir.25 Melas. daha basit zamana ve kendinden öncekinin devamı şeklinde gelişmiştir. Konglamera tüm Antik dönem boyunca Side de büyük Anıtsal yapılarda yapı taşı olarak kullanılmıştır.) Yarım adanın çoğunluğu konglamera dediğimiz bir çeşit iri taneli kumtaşı tabakasından oluşmaktadır.) Doğudan batıya doğru ilerleyen sütunlu cadde için bu anakayaların bir kısmıda oyularak yol kotu indirgenmiş yol tiyatrodan sonra biraz daha güneye doğru yönlendirilerek güney batıdaki tapınakların bulunduğu kutsal alana ulaştırılmıştır. Bu döneme ait fazla bir bulgu olmamasına rağmen Strabon’nun anlatımları ve daha çok Hellenistik Döneme tarihlenen kara ve deniz surları gibi savunma yapıları kentin sınırlarını belirtmektedir. 13 . tiyatronun kuzeyindeki değiştirilmiş meydan düzenlemeleri daha erken dönemdeki farklı bir şehir planlamasını göstermektedir.2. Kentin planı. (Res. Kentin ortasına doğru yükselen tepenin yamacına antik tiyatro yerleştirilmiştir. (EK A.1.2. Türkiye’nin güneyinde Akdeniz bölgesinde. birbirini dik açı ile kesen sokaklar ve modüler parseller alanlarından uzak.. SİDE ANTİK KENTİNİN KONUMU VE TOPOĞRAFYASI Side. Toroslardan getirdiği su ile tarımın yanı sıra kereste ve balık ticaretinde de geliştirmiştir. simgesi ve sıkça tasvir edilmiş olan nardan geldiği belirtilmektedir. diğer bazı Antik şehirler gibi Hippodamos sisteminden. İsmi.1. Roma dönemi şehir planına aykırı duran. 38.

Hitit metinlerinde adı geçen Ahiyawa ülkesinin yine bu bölge ile ilişkili olduğu başta düşünülmüşse de bugün bunun yanıltıcı olduğu kanıtlanmıştır.2. Brandt 1992. 1. daha çok batı etkili yerleşimlerin altını çizmekte ise de. da Perge ve Side civarında bir takım küçük toplulukların yaşadığı düşünülmektedir. buluntuların azlığı da göz önüne alınarak. 15.. XII. Parha şehri ile de Perge’nin kastedildiği düşünülmektedir26. 20.Ö. Beldibi Mağaraları. Pamphylia’nın bu dönemde aktif önemli yerleşmeleri barındırmadığı ama M. yy. Şehirlerin kuruluş mitolojileri de. burada Hellencenin yanında yerel dillerin de çok uzun zaman 26 27 Brandt 1992.1. Ancak Boğazköy’de bulunan bronz levhada adı geçen nehir Kastaraya ile Kestros. Mansel 1978. alt katmanlarda daha da erkene giden buluntular vermiştir.27 İkinci bin yılın sonlarında burada Miken yerleşmelerin oluştuğu varsayımı. Troia savaşları ve bu sonucunda oluşan göçlerin hikâyesine. Neolitik. 14 . Bölgenin Hititler dönemine ait fazla bir arkeolojik bulgusu tanımlanmamıştır. ve XIII. Resim 2. Side Antik Kent. Side Belediyesi 2006 2. SİDE ANTİK KENTİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ Torosların eteklerinde yer alan Karain. Yunanistan’dan gelen akınlara dayanmaktadır. Buna göre. Kalkolitik dönem ve son araştırmalara göre.

2: Side ‘Sidece’ dilinin ağırlıklı olarak kullanıldığı ve bunun Luvi –Hitit kökenli dil grubuna ait olduğunu belirtir. 29 Nolle 1993. 46: Tarihçi Arianos Side’ye yerleşen Kyme’lilerin bir süre sonra ana dillerini unuttuklarını ve bölgede anlaşılmayan bir dili konuştuklarını söyler. 20. 44. VIII. Mansel 1978. 46. Suriye. 30 Mansel 1978. 1. 34 Mansel 1978.34 Aynı eseri J. 46: Bu dönemdeki Doğu Akdeniz bölgesinde ticaret yolu ile Kıbrıs. Bu dönemde Pamphylia’da Phaselis Rodos. Side’nin diğer Şehir tanrısı Athena’nın ise kalkanın yanı sıra elinde bereket sembolü nar ile betimlenmesinin Anadolu geleneklerinden doğduğu varsayılmaktadır. göçlerden önce de burada yerleşmelerin varlığını kanıtlar. Fenike’den getirilmiş olabileceğini belirtmektedir.Ö. Greklerin Akdeniz’de kurdukları büyük ticaret kolonizasyonu sırasında gerçekleşmiştir. Side M. kentin kuruluş mitolojilerinde ise. 196. VII. Kyme'nin koloni şehri olarak kurulmuştur. 32 Strabon 1993.36 Side’nin daha eski tarihi hakkında fazla bir bilgi. Mansel 1978. Nolle 1993. Limandaki Tapınaklarda ele geçen. yy da ki büyük göç hareketi. Fenike ve diğer kıyılar arasındaki ilişkiler göz önüne alınmıştır.M.Ö. 44. 35 Nolle 1993.33 Roma dönemi. Perge ve Aspendos’taki yazıtlarda şehir kurucu olarak bu kişilerin adları geçmektedir. 33 Nolle 1993. Brandt 1993.kullanılması.Geç Hitit etkileri gösterdiği ve Side’nin kuruluş yıllarına ait olabileceğini savunmuştur. 20.32 Ancak ele geçen yazıt ve diğer belgelerden şehrin çok daha önce Anadolu halkları tarafından kurulduğu ve gelen Hellenlerinde bu halkla kaynaşarak onların dilini kabul ettiğini göstermektedir.35 Side’nin Kymeliler tarafından kolonize edilmesi muhtemel M. Side’nin komşusu Aspendos ise Argos tarafından kolonize edildiği düşünülmektedir. Nolle.2.31 Gezgin ve coğrafyacı Strabon’a göre. 6. 2. 1.28 Troia savaş kahramanlarından Mopsos ve Kalchas’ın savaş sonrası Pamphylia ve Kilikia ‘ya gelerek bazı şehirler kurdukları. ve VII. lotus kabartmalı bazalt krater A. 36 Nolle 1993.29 Mopsos’un bölgeye kızı veya kız kardeşi Pamphylia onuruna adını verdiği30 anlatılmaktadır. 28 15 . yüzyılda. Kazılar sonucu bulunan Side dilindeki üç yazıt ve Side paraları üzerindeki yazılar bunu destekler. 31 Brandt 1992. buluntu ele geçmemiştir. Apollon’un (Apollon Sidetes) yol göstericiliği ile burasının seçildiği ve yerleşildiği. Mansel tarafından Güneydoğu Anadolu. Araştırmaların genişlemesi ve özellikle Hitit tarihinin aydınlanması bu bölgenin geçmişine daha ayrıntılı ışık tutacaktır.

2. Antiochos Sidetes olarak tahta geçmiştir. kalkan. VI. deniz filoları yardımıyla öteki Akdeniz ülkeleri ile ticareti geliştirmiş.Ö. 334 de Büyük İskender’e hiç itirazsız kapılarını açmış ve kent. 190 da Suriye kralı III. Euromedon’nun önünde toplanan Pers donanmasının bozguna uğratılmış başkaldıran satraplıkların yanında Pamphylia tekrar yer almıştır. yy. M.Ö. Yazıtlara ve küçük buluntulara göre Hellenistik Dönem ile birlikte Side’de bir Yahudi cemaati varlığını sürdürmüştür. Aspendos. 13. Ticaret ile birlikte güneyden gelen insanlar Bölgeye yerleşmeye başlamışlar ve birlikte getirdikleri kültürlerini ve dini inançlarını burada da devam ettirmişlerdir. Bergama Krallığı bölgenin batı kesimine tümüyle sahip olmuş. Side Pers istilaları sırasında Perslerin yanında yer almış ve birinci Satraplığın içinde gösterilmiştir. Kilikia ve Lykia ile birlikte Persler ile birlikte savaşmıştır. 37 Nolle 1993.Ö. II.Ö. 138 yılında Antiochos VII. M. III. 218 de Suriye krallığına geçmiştir. Side’nin parlak dönemi bundan sonra başlamıştır. bütün Pamphylia bölgesi ile birlikte Lydia krallığına ve bundan sonrada Perslerin egemenliği altına girmiştir. Akdeniz’in güneyinde yer önemli bir kültür merkezi olan İskenderiye’yi örnek almış ve ilişkilerini yoğunlaştırmıştır. M. 16 . yy. Kent. 67. M.Ö. onun ölümünden sonra Hellenistik Dönem Kralları arasında sürekli kavga konusu olmuş ve zaman zaman sadece bakır sikkeler basmıştır. Hellenistik Dönem M.37 Savaş.Ö. Bu dönemde belli bir özgürlüğe sahip olan Side gümüş sikkeler bastırmıştır. Antiokos ile Rodos donanması arasında Side önlerinde yapılan deniz savaşında. yy. zırh betimlemeleri ile donatılmış olan dış sur ve anıtsal giriş kapısının bu parlak dönemde yapıldığı ve yenilendiği düşünülmektedir. M. önemli kültür merkezlerinden bir durumuna gelmiştir.Ö.2. Arkaik ve Klasik Dönem Side M. Side ve Aspendos ise bağımsız kalmıştır. 466 da Grekler tarafından. Antiokos’un yenilmesi ile bütün Pamphylia Bergama krallığına verilmiştir.Ö.1. 2. III. 480 de Salamis yakınlarında yapılan deniz savaşlarında Pamphylia. Mansel 1978.2.2. Ptolemaios’ların egemenliğinde iken M. Suriye ile iyi ilişkiler devam etmiş Demetrios I oğullarını eğitmek için Side’ye göndermiş M.Ö.

İmparator Hadrianus tarafından geçici olarak senatoya bağlanan Lykia-Pamphylia eyaleti Marcus Aurelius (M. (54–68). Samos ve Ege adalarındaki bazı yerleşmelerde bulunmuştur.Ö. bir eyalet başkenti olarak ikinci parlak dönemini yaşamıştır. 43 yılında Claudius Lykia’yı eyalet haline getirerek Pamphylia ile birlikte aynı valiliğe bağlamış ve Lykia-Pamphylia eyaleti olarak bir dönem varlığını sürdürmüştür. Nolle 1993. 78).39 Pontus kralı VI. Pamphylia’yı Lykia ile birleştirmiştir. da politik rahatlama tarım ve denizcilik. ticaretin gelişmesi ile birlikte artmıştır.40 Side’nin imar faaliyetleri M. Bosch 1957. Nolle 1993. dışta Roma’ya bağlı.S. 48. Klaros.2. 79. Mansel 1978. (EK A. korsan malları satan bir pazar olmuştur. 17 . 49 yılında tekrar Asya eyaletine dahil edilmiştir. M. Pompeius‘a itaaf edilmiş ve onuruna yapılmış eserler ve yazıtlar diğer Anadolu şehirlerinde Miletos. Sideliler Pompeius’a olan şükranlarını belirtmek için onu Şehrin tanrıçası Athena ile birlikte onurlandırılmıştır. 2. 69. M. (EK A1). yy. Mithridates’in bu bölgeyi alması ile karışan kent. birçok kez Hıristiyan dinini yaymak üzere çıktığı seyahatlerinde Pamphylia ya da uğramıştır. 11. Birçok zengin yurttaş bu anıtları desteklemiş yeniden veya onarımlarına katkıda bulunmuştur. ve III.Ö. 161–180) zamanında kesin olarak bağlanmış ve bir Prokonsül olmuştur. Nero’nun ölümünden sonra Galba.Ö. 12. Bu tarihten sonra Side. 664.1. Mansel 1978.) Nero’nun zamanında M. 73: N1 Tapınağın yakınında bulunan yazıta dayanılarak açıklanmıştır. 57 yılında Kilikia’ya bağlanan kent M.Ö. Roma’lı Konsül Publius Servilius’un duruma hâkim olması ile Pamphylia Kilikia ile birlikte Romalılara bağlanmıştır (M. Roma Dönemi İmparator Augustus zamanında bölge ile birlikte Galatia’ya bağlanan kent M.38 Pompeius’un Korakesion (Alanya) M. bazen Galatia bazen Lykia ile birleştirilen. Bugün görünen anıtların birçoğu bu dönemdendir.S. 25 yılında yeniden bağımsız olmayı başarmıştır.S. iç işlerinde belli bir bağımsızlığı olan.S. II. İsa’nın havarilerinden Paulus.Roma ve Grek dünyasında yaşanan politik karmaşalar ve belirsizlikler korsanlığın Kilikia’dan Pamphylia ya yayılmasını desteklemiş ve kent. 67 yılında almasına kadar bölgede Korsanlık devam etmiştir.3. 38 39 Strabon 1993.Ö. 40 Nolle 1993. Pamphylia’ yı tekrar Galatia’ ya bağlamışsa da sonra gelen Vespasianus.

269’da Gotların saldırısına ve kısa süreli işgaline karşı başarı ile kendini savunmuştur. 41 Nolle 1993. 18 . kentin gelişmesinde önemli rol alan ticari sıralamaya da yansıyordu.S. Side bu birliktelik antlaşmasını sadece komşuları Aspendos ve Attaleia ile değil Mısır’dan Aleksandria . Marmara Adası'ndan da mermerler getirilmiştir. Septimus Severus zamanında M. Kentin refah düzeyine paralel olarak çeşitli oyunlar ve yarışmalar gittikçe önem kazanmış ve bir açıdan Roma’nın ‘Küçük Asya’ daki propaganda aracı olmuştur. Side önceleri Aspendos ile sonra Perge ile aralarında çekişmiştir.41 Hazırlanan gösterilerde ayrıca dışarıdan önemli prestijli kentleri davet etmişler ‘Homonoia’ birliktelik antlaşmaları yapmışlar ve bunun onuruna sikke bastırmışlardır. Bu yarış zamanla kentler arasında kavgalara ve çekişmelere neden olmuştur. M. Side. Tüm bu imar faaliyetleri arasında olasılıkla şehir uzun zaman bir şantiye görünümünde kalmıştır. 270 dolaylarında başlanılmıştır.S. 89. Şehrin girişindeki anıtsal çeşmeye de bu dönemde. ticari amaçla da bağlantılıdır. Kent daha sonra kısa sürede kendini toparlamış ve hasarları onarmıştır. Bu düzenlenen yarış ve bayramlar kutlamalar sadece eğlence amacı ile değil. Pisidia’nın ilk kenti Sagalassos ve Lykia’ dan Myra ile yapmıştır. sıralamada birinci olamasalar bile biri kendini diğerinden önde göstermek için sikkelerde dâhil oynamışlardır.Tiyatro ve Sütunlu Cadde onarımlar yapılmış kişilerin onurlarına sütunlar dikilmiştir. Limandaki tapınaklar bu dönem içerisinde büyük tapınak cephe düzenlemeleri ile yeniden yapılmış ancak anlaşıldığı üzere tam bitirilememiştir. kutsal kent Delphi ile. büyük miktarlarda dışarıdan. Ancak bu onları fazla durdurmamış. Anıtların yapı taşları yerel taş ocaklarının yanında. Aralarındaki bu çekişme çok daha ciddi boyutlara varmış ve İmparator sıralamayı aralarında her seferinde diğeri olmak kaydıyla ayarlamıştır. Büyük miktarda yatırımlar gerektiren bu anıtların büyük bir kısmı zengin Sideliler ve yakın yerleşimdeki varlıklı söz sahibi kişiler tarafından finanse edilmiştir. Bu yarışların ve gösterilerin nerelerde yapılacağına Roma’da ki İmparator karar veriyordu ve bu öncelik. Perge gibi Side de birçok kez bu onurlandırma ve ünvan için çalışmışlardır.

Aziz Paul ve havarilerin.Side Aurelianus döneminde şehrin ana tanrıçası Athena Tapınağı için Asylia (Koruma hakkı) hakkı ve altı defa Neokoros ünvanı elde etmiştir.S. Hıristiyanlık. Theodosius Hıristiyanlığı İmparatorluğun resmi dini ilan etmiştir.42 Side burada karargâh kuran Romalıların giderlerinin az bir miktarını kendi karşılıyor kalanı İmparatorların diğer eyaletlerinden buraya akıtılıyordu. imparatorluğun tüm bölgelerini dolaşarak. III. Side’ye de diğer Küçük Asya şehirleri gibi birkaç Neokor ünvanı vermiştir. 2. I. Roma İmparatorluğunun doğu kısmında. Sikkeler üzerinde gemi ve liman tasvirleri görülmektedir. Stratejik olarak önemli bir konuma sahip olan Side düşmanları için etrafı Toroslar ile çevrili olduğu için ulaşılması zor ancak Roma donanması için iyi bir sığınak ve karargâh olmuştur. 276 da Perge’ye gelişinden sonra buraya Metropolislik. 43 19 . Filistin’in Galile Bölgesi içinde Nasıra’da doğan Hz. 380 yılında. Ayrıca Torosları aşıp yaya olarak Side’ye gelen taburlar buradan gemiler ile Suriye’ye naklediliyorlardı.43 42 Nole 1993. Side bu dönemde Perslere karşı yapılan savaşlar ve püskürtmelerde Roma’nın yanında yer almış ve limanını açmıştır. Bizans Dönemi Hıristiyanlık. Bu bir çeşit Amiral kenti – karargâhı anlamına geliyordu ama aynı zamanda kent için komşularının yanında ve özellik ile Perge’ye karşı bir gurur ünvanı olmuştur. 313 yılında İmparator Konstantin tarafından serbest bırakılmış.S. İsa’nın öğretileri ile ortaya çıkmış. İmparator Lucius Verus. Aurelian’ dan sonra tahta çıkan Tacitus M. İmparator Valerianus ve Gallienus’ dan itibaren kent ‘Nauarchis’ ünvanını almıştır. yeni dini belli merkezlerde kiliseler kurarak yaymaları ile başlamıştır.2. Perge’nin önderliği kısa sürmüş daha sonra Side’de Metropolis olarak uzun sürecek sıra kavgasını tekrar başlatmış oldu. İmparator Julianus tarafından o dönmede Side’de bulunan Roma kuvvetleri tarafından savunulmuş ve kurtarılmıştır. ikinci yarısında dağlık bölgede oturan boylar tarafından kuşatılan Side. bu olayın ardından özgürlüğe kavuşan kiliseler tüm İmparatorluğa yayılarak Hıristiyan toplumu gittikçe genişlemiştir. M. savunmaya yönelik surlar onarılmış ve kent küçültülerek Tiyatronun sahne binasından geçen yeni surla kent ikiye bölünmüştür. 91. İsaurialılar tarafından saldırı dönemlerinde de imar faaliyetleri devam etmiş. yy. Maksimus Traks döneminden itibaren. kentin önemine paralel.4.

314 de toplanan Sinod da adı geçer.) (Res. yy. 20 . Hild-Hellenkemper 2004. 2.S.44 ( Res. M. 245: Ankara’da M. III. Schultze 1926. 381’de Konstantinopolis de toplanan Ekümenik Konsülünde Piskoposların listesini hazırlamıştır.Ö.) Resim 2. Pamphylia’nın ilk bilinen piskoposudur.45 (Res. Geç Antik Dönem Göçler. IV.Resim 2. Haldon 2007.140’da Side de en az iki Yahudi cemaatinin olduğu belirtilmektedir. 2. 92.S. 13. yy. Buna karşın Hıristiyanlık cemaati örgütlenmeye başlamış.S.4.'da Myra.S.) M. Bu yüzden Hıristiyanlık uzun süre Yahudiliğin bir mezhebi olarak görülmüştür. yy. Pamphylia. Lykia ve Kilikia’ da ilk Hıristiyanlık bölgede yaşayan Yahudi cemaatleri tarafından teşvik edilmiştir. 44 45 Mansel 1978.’dan itibaren Pamphylia da Perge ve Side Metropolitlik ve bunun sıralaması için birbiriyle çatışmışlardır. Lykia’da yenidünyanın Metropolisi olmuş ve Myra Piskoposu M. gizli topluluklarla ve toplantılarla varlığını sürdürmüştür. Pergeli Epidaurus. 162. IV. 40.3. 189.2. Nolle 1993.2. Kilise İdaresi. İmparator Probus döneminden itibaren de her ikisi de Metropolis ilan edilmişlerdir. yy. (EK A.2.) İlk dönemlerde fazla dikkat çekmemelerine karşın yavaş yavaş büyüyen Hıristiyanlık Roma yönetimi ve Pagan dinler için bir tehlike arz etmeye başlamış ve Hıristiyanlar takip edilerek birçok şehit vermiştir. IV. 2. Haldon 2007. M.3.

şehrin kuzey-doğusuna büyük bir Piskoposluk Sarayı ve küçük büyük birçok kilise ve şapeller yapılmıştır.) 46 47 Mansel 1964. bir Metropolis olan kent üçüncü parlak dönemini yaşamıştır. Karallia. Seleukeia. Contstantinopolis de M. Natitiae Episcopatuum da bundan sonra hep Side den sonra gelmiştir. Şehrin girişi tekrar düzenlenerek Nymphaeum ile Kapı arasındaki alan Arcadius Forumu olarak adlandırılmıştır. 536 ve 553’de yapılan Konsül toplantılarında ise Perge üst sırada yer almıştır. (Res. 451’de toplanan Konsüllerde Perge den önce sıralamaya alınmıştır. Mylome. 413 ve Chalkedon M. kadar Pamphylia. 239. Side’ye Aspendos. tiyatro açık hava kilisesine dönüştürülmüş. Manaua. Ephesos’ta M.47 Gittikçe büyüyen kent ikinci sur aşarak ilk surun da dışına çıkmıştır. Kolybrassos. Pamphylia I ve II diye iki ayrı kilise eyaletine ayrılmıştır.S.S. Pamphylia I’in Metropolisi Side dir. Haldon 2007. Resim 2. yy. Etenna. yy.S. yy. Sena. Bizans çağında M. Eyice 1960. 21 . Bu çekişme uzun süre devam etmiş ve tek eyalet olan Pamphylia da iki ayrı Metropolit olmuştur. 53-60.S. XII.Side. Roma İmparatorluğu IV. Korakesion.4.S.46 Tapınakların üstüne büyük bir bazilika. Perge’ nin öncülüğü M. Kotenna. V.5. Isba.S. Selge. Lyrbe. Orymna. VII. Bu dönemde. Syedra. Uamanada bağlıdır. Kasai. 2. kadar devam etmiştir. 38. Bu dönemde büyük bir olasılıkla şehir oldukça büyük ve zengin ve Pamphylia eyaletinin baş Metropoliti idi. M. ve VI. Dalisandos. yy.

başlarında Antiochia nın işgal edilmesinden dolayı İsauria bir süreliğine Pamphylia’ya bağlanmıştır. 1034–1057 yıllarına ait 5 sikke. yy. M. Bunlardan 130 adedi ilk yüzyıllardan.S. XIV.Resim 2.S. XVIII. Rıdvan Aypa. Side’nin Hıristiyan cemaatinin varlığı az da olsa M. M. yy. Perge ve Side önemini tamamen yitirmiş.S. XII.S. Manuel 22 . dönemine M.S. XIV. Bunun nedeni bu dönemde yapılan Pers savaşları ve Side’nin önemli bir liman kenti olması dolayısı ile askeri hareketlilikten kaynaklandığı söylene bilinir. Attaleia her iki Pamphylia’nın da Metropoliti olmuştur.Focas dönemlerindendir. yy.S. İmparator Leo VI. kadar uzandığı düşünülmektedir. IM. yy. IX. da Syllaion Perge ile birleştirilmiş ve Syllaion Pamphylia II nin yeni Metropoliti seçilmiştir. 2004 M. İmparator Anastasius.S. Pamphylia II den de Attaleia ayrılmıştır. X. 619–629 yılları arasından ele geçmiştir. 886–912 yıllarına ait 1 sikke. yy. M.S. Roma Dönemi.S. Kentten M. sonlarına kadar 308 sikke tanımlanmıştır. En yoğun sikke buluntusu Heraclius döneminden M. ait 3 sikke.5. 119 tanesi M.S. yüzyılındaki yıkıcı deprem sonrası bir daha kendini toparlayamayıp. M. X. Maket.S. X. M. yy. ve X. Arap akınları sonunda kentin terk edildiği görüşü hâkimse de son araştırmalar ve yazılı belgelere göre daha sonra ufakta olsa bir topluluk ile yaşamını devam ettirmiştir. Side’nin XVIII.’dan itibaren bölgenin politik dengelerinde ve kent gelişimlerinde değişimler olmuş ve Pamphylia I den önce Selge. yy. 491–610 yılları arasından.S. yy.

XX.Eyice 1950’lerde. Rott 1908. 62. Prof. Dr. Demirkent 1997. yy. 1143–1180 ve 1185–1195 yıllarına. 170. A. anıtların deprem ve saldırılardan yıkılmaları. Yüzyıl Bugün terk edilişten sonra geride bırakılan anıtlar ve yapılar yavaş yavaş toprak altına gömülmüş ve unutulmuştur. buraya ilk gelen. Bu yapıların yapımında ne yazık ki etrafta taşına bilinir mermer parçaları gerek yapı taşı gerekse yakılarak kireç olarak kullanılmıştır. Altan 2003. ne anıtlar ne de kültürel miras çok göz önünde bulundurulmuştur. zeytincilik ve balıkçılıkla uğraşmışlardır.S.göç eden.48 Side’nin kesin terk ediliş tarihi bilinmemektedir. İlk önce 68 hane olan köy daha sonra gelen göçmenler ile doksan haneye ulaşmıştır. ancak Limanın önemini yitirmesi ile birlikte ticaretin ve yaşam koşullarının zorlaşması. onlar geldikten sonrada bunun bir süre devam ettiğini ancak Giritlilerin bunları korkuttuklarını ve ayaklarını kestiklerini söylemişlerdir. Yirminci yüzyılın başında mübadele kapsamında 1907 ve 1924–1925 yıllarında buraya Girit göçmenleri yerleştirilmiş ve Selimiye Köyü kurulmuştur. Bunlar için önce tek tip konutlar inşa edilmiştir.Rott yüzyılın başlarında Side’ye uğradığında burada yirmiye yakın kireç kuyusunun varlığından bahseder ve bunların ev yapımında kullanıldığını belirtir. Giritli göçmenler buraya gelmeden önce Antalya’da yaşayan İtalyan azınlıkların Side’yi bir taş ocağı gibi kullandıklarını ve bunları kireç olarak pazarladıklarını. 80’lerden sonra Kültür ve Turizm Bakanlığının buraya 48 49 Foss 1996. Dr. H.5. 23 . 70.2. Buraya yerleşen Giritli göçmenler turizmle tanışıncaya kadar tarımla. Mansel burada kazı ve araştırmalara başladığında burası halen bir köy görünümündeydi. kuşakla yaptığı sohbetlerde.49 Prof.M. büyümekte olan Attelea’ya göç ettikleri sanılmaktadır. Side halkının yakınındaki Manau’ya. 90. 70’lerden sonra ufak pansiyonlar ile başlamış ve giderek tatil köyleri büyük oteller Side’nin içini ve etrafını sarmış. deniz aşırı gelen hastalıklar nedenlerden bazıları olabilir. S. ait yabancı sikkelerin bulunması ise Side’ye belki Haçlı Seferleri sırasında uğranılması veya konaklanması ile açıklanabilinir. Halk.Komnenos M. 2. Isaac Angelos dönemine ait birer sikke tanımlanmıştır. Maalouf 2006. Ord. XII.

35-70.a. 2005 Bir yarım ada üzerine kurulan Side antik kentini.1 Surlar Resim 2. Side Antik Kent.) Deniz surlarının büyük çoğunluğu yıkılmış olmasına karşılık. 2.ilgisi artmış. 2.(Res.3.1. kara ve deniz surları çepeçevre kuşatmaktadır. 50 Mansel 1978. kara surları günümüze kadar ulaşmıştır. SİDE’DEKİ ANITLAR 2. 2. Kara Surları Hellenistik döneme tarihlenen50 Kara surları konglomeradan yapılmış olup. 24 .7. kalıntılar üzerinden yapılacak turizm ve gelirleri göz önüne alınarak Restorasyon ve ufak onarımlar desteklenmiştir.3. (Res. Maket.6.3. dikdörtgen bazı köşe burçları yuvarlak kulelerle ve kemerlerle desteklenmiştir.) 2. Dietmar Friese.6.

3.1. Kaderli 2008 2.) Harçlı ve harçız farklı yapım tekniklerinde genelde konglamera bloklarından yapılan surların bugün çoğunluğu görülmemektedir. (Res.9. Güney Yarım Ada Deniz Surları. Denizsurları Liman ve kutsal alanıda içinde barındıran surlar burada bir temenos duvarı gibi alanı sınırlandırmakta ve tapınak terasını oluşturmaktadır. kuzey Kara Surları. Yarım adanın güney kısmında devam eden surlar bu bölümde kayalıkların üstüne kuru duvar tekniğine göre hem savunma hem istinat duvarı amaçlı yapılmıştır. 2.7. Side Belediyesi 2006 51 Mansel 1978. Side Antik kent. Kara surları gibi Hellenistik Dönemdendir.8. Side Antik kent.b. 2. 35.) Resim 2.Resim 2. 25 . (Res. 51 Deniz Surları.8.

Tapınaklar.10. Side Antik kent. Güney Sur.9. Side Belediyesi 2006 Resim 2. Güney Yarım Ada Deniz Surları. Burç Plan. Side Antik kent. Resim 2. Knoblauch 1977 26 .Surduvarı tapınaklara kuzeye döndüğü köşede yaklaşık kare planlı bir burç olduğunu düşündüğümüz yapı ile güçlendirilmiştir.

2.12. Side. Sur Kesiti.11.13. 27 . Paul Knoblauch’un yaptığı araştırma sonucu.52 52 Knoblauch 1977. Sur. Kaderli 2006 konglamelara yapı taşlarını koruduğu Alt sırada kalan in situ kumtaşı yapı taşlarından bu görünen sur duvarlarının düşünülmektedir.75–0. Knoblauch 1977 Sur Duvarı yaklaşık 1.Resim 2. 2.1–0.11.) Resim 2. (R.10.20m kademeli bir şekilde alt sıralar kırlangıç ayağı ve dişli geçme tekniği ile birbirlerine bağlanarak örülmüştür. 16. Antik dönem öncesi ve sonrası deniz su seviyesinin farklı olduğu tespit edilmiştir.4 m ölçülerinde çeşitli ebatlı taşlarla 0. Knoblauch 1977 önününün kaplandığı ve böylece Resim 2. Sur.. Side Antik Kent.

Knoblauch 1977 2.17.) 2.a.3. Büyük Kapı Büyük Kapı olarak adlandırılan ve antik şehrin ve bugünün Side’sinin ana girişini sağlayan kapı geçirilen asfalt yol ile büyük tahribata uğramıştır. Doğu Kapısı Kapı beşik tonozlarla örtülü iki geçit ile üç kapılı bir avludan kuruludur.2.16. 2.14. II. Avludan tek geçit ile Sütunlu Caddeye çıkılır. Kapıda.15.2. Anıtsal Kapılar 2. 2.) Duvarların üst kısımları bezelidir. surların tahmini yüksekliği de 7-8m olmalıdır.b..3. Bergamalılara karşı kazanılan bir zaferle ilgili kabartmalar vardır. 28 .Buna göre bu dönemde su seviyesi yaklaşık 1.5 m daha alçak. Frizlerle başlık ve Sütunlarla bezeli olan yapıda avlu kısmında nişlerde de önemli tanrı veya şehir için kişilerin heykellerinin bulunduğu düşünülmektedir.2. (Res. 2. Side Antik kent Liman ve Deniz Surları. İki dikdörtgen mekânın arasındaki giriş odasından yarım yuvarlak planlı bir avluya geçilir. tarihlenir.3. bunlar M.(Res.S. yy. Resim 2.

Kapı.3. Büyük Kapı plan. Tak Sütunlu cadde üzerinde. Doğu Kapısı. M. (Res. 29 .15. Ancak turizmin gelişimi büyük otobüslerin Side içlerine kadar girme istediği bu girişin de sökülerek Takın tümüyle açılmasını sağlamıştır.Resim 2. Müze ve belediye işbirliği ile tekrar açılarak yaya trafiği buraya yöneltilmiştir.c.2. IV. 2.17. B. Mansel 1978 2. Yoğun araç tarafiği ve insanların güvenlik kaygıları dolayısı ile daha önce kullanılan Vespasianus Çeşmesi yanındaki geçit boşaltılıp koruma önlemleri ve sağlamlaştırmalar yapıldıktan sonra Tiyatro Kazı Ekibi.S. dört atlı arabası ile bir imparator heykelinin yer aldığı düşünülüyor.16. tiyatronun yakınında bulunan kemerin üzerinde. yüzyılda iç sur yapılırken bu heykelin indirilip tak kapatılmış Tiyatro ve Latrinin yanından geçit niteliğindeki diğer bir giriş bir süre daha kullanılmaya devam edilimiştir. plan. Mansel 1978 Resim 2. Mansel 1978 Resim 2.18.) Ana giriş yerleşimin tekrar başladığı yirminci yüzyıl başlarında tekrar düzenlenerek daha küçük bir geçit açılarak tekrar kullanılmaya başlanılmıştır.

lik bir mesafeyi aşarak Side'ye ulaştırır. 1975 yılında Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğünün desteği ile başlayan bu araştırmalar.) 30 . Üstü düz atkılı veya tonozlu kanallar.18. Side Kazısı Arşivi. Öndeki sarnıcın caddeye bakan yönünde M.19. 2006 2.(Res. İkinci Giriş.20. Tak.3. (Res. II. Bu çeşmelerin karşısında üzerinde Vespasianus un oğlu Titus adına yapıldığı belirtilen anıt daha geç dönemde çeşmeye dönüştürülmüştür.3.S. Takın yakınında hamamın batısında ve geç dönem surların gerisinde iki sarnıç bulunmaktadır. 1976–1979 yıllarında Türk Tarih Kurumu adına yürütülmüştür. tarihlenen bir çeşme yer alır. Araziye uyularak çeşitli sistemlere başvurulmuştur.Plan.19. Yuvarlak biçimli öteki çeşme ise geç dönem surlarla çağdaştır. 2. suyu Manavgat'ın kaynağından alıp 30 km.) Takın üstünden Agora hamamı bugünkü Side Müzesi yönünden gelen suyolu -kanalı geçirilip tiyatro yönüne aktarılmıştır. Su yolu ve Çeşmeler Resim 2. aquadükler ya da kayaya yontulmuş tüneller yer yer temizleme kanalları ve havalandırma bacaları birbirini izler. Resim 2. Side'nin bu önemli antik suyolunun Oymapınar Barajı suları altında kalmadan incelenmesi ve saptanması amacıyla. Tak . Kaderli 2006 Antik Side Su Yolu. 2. yy.

) Septimius Severus zamanında inşasına başlanan çeşmenin Caracalla döneminde.Resim 2. Aslı üç katlı. Mansel 1978. 211 yılında tahta çıkışının onuruna burada büyük bir ihtimalle nişlerin içine dikilen onun ve belki diğer İmparatorluğun ileri gelenlerin heykelleri göz önüne alarak. Vespasianus Çeşmesi. Daha özensiz yapı. yy. Bryonianus Lollianus adında bir zengin hayırsever M. III. Caracalla’nın M.21. Sideliler onu bu ve daha şehre yaptığı diğer yararlara karşılık onu tanrısallaştırmışlar ve Apollon’dan sonra şehir kurucusu olarak onurlandırmışlardır. Bizans dönemine tarihlenir. 2.S. 2. Side Antik Kent. büyük bir havuzu ve kabartmalar ile süslü olan yapının bugün sadece arka duvarı ve etrafa saçılmış mimari parçaları görülmektedir.20.da artık su akmayan çeşmeyi onartmıştır. (Res. bitirilmiş olması olasıdır53. Nymphaeum Surların dışında ve Hellenistik Ana Kapının karşısında yer alır. 53 31 .S. 108: Mimari bezemelerin gösterdiği stili göz önüne alınarak yapıyı Antoninuslar dönemine tarihlemiştir. Kaderli 2006 Daha ileride cadde yönünde ikinci sarnıcın büyük bir çeşmesi vardır.3.a.3.

4. Antik kent. Sütunlu Cadde Kentin ana kapısından başlayan caddenin biri güneye.) 2005 yılından başlayarak özel bir kuruluş desteği ile anastylosis projesi kapsamında onarımı için ön hazırlıklara başlanılmıştır. Bomitler. öteki tiyatro yönüne doğru uzanmaktadır. 54 32 . Dörtatlılar. kentin önemli mahalleleri arasındaki bağlantıyı sağlamaktadır. Nymphaeum Kaderli 2006 Yüzyılın başında bölgeye gelen gezginler tarafından çeşitli restitüsyon denemeleri yapılan Anıtsal çeşmenin üçüncü katın cephesi kesinleşmemiştir. Etrafında sütunlu galeriler ve bunların gerisinde dükkanlar bulunan kaldırım döşeli bu caddeler.Resim 2. Megapolitler.54 Çeşmenin tavan kasetlerinde yazıt ve Side’ye özel betimlemeler yer alırken su havuzunun etrafındaki levhalarda mitolojik hikâyelere yer verilmiştir.3. 2. Sunaklılar.21. Büyükkapılılar ve Büyük Fabrika mahalleleri olmak üzere dört büyük mahalleyi ayırtmaktadır.1. (EK A. Tetrapolitler. Side Antik Kent.

Kaderli 2006 33 . Side Antik kent. Agora.23. Kaderli 2006 Güneye devam eden Cadde 2003'te müze tarafından tekrar ele alınarak kazısı ve ‘onarımına’ başlanılmıştır. Anıtsal ana giriş cadde yönündedir. (Res. Resim 2. Tiyatro kazı ekibi tarafından sağlamlaştırılmıştır.22.a. 2.3. Tiyatronun kuzeyine. 2.22.23.3. Büyük Agora Tiyatronun arkasında kare şeklinde bir alan olan agoranın etrafı 100 sütunlu bir galeri ve arkasında dükkânlar ile çevrilmiştir.5.) Alanın içerisinde bereket tanrıçası Tykhe ye adanmış ufak yuvarlak bir tapınakta yer alır. Taktan sonraki kısım ise aynı yıl. Agora 2.5. 2. (Res. Side Antik kent.Resim 2.) Diğer Ana Cadde ve arkasındaki dükkanlar ise Kültür Bakanlığı kontrolünde onarılmıştır. Sütunlu Cadde.

Resmi Agora. Resmi Agora (M): Diğer Agoranın güneyinde yer alır. Side Antik kent. II. 2. tarihlenmektedir.b.Resim 2. 34 . Side Belediyesi 2006 2. Side Antik kent.) Dört tarafı İon düzeninde sütunlarla çevrili bir avlu ve bunun doğusunda yer alan üç salondan oluşmaktadır.) Resim 2.25.24. Yapı M.55 Avusturyalı mimar restoratör Alois Machatschek tarafından altmışlı yıllarda başarılı bir restorasyonu yapılmıştır.S.3.25.(Res. 169–186. Agora.24. Kaderli 2006 55 Mansel 1978. (Res.5. yy. 2.

Hamam.56 2.3. Bunlardan en çok bilineni kentin ana kapısından sonra şehre girerken sütunlu caddenin üzerinde yer almaktadır. 2.) Bazı mekanların doldurulması.3.26. onarılıp bugün müze olarak kullanılmaktadır.26. Agora Hamamı: Tiyatro. Agora Hamamı.6.Müze. 156. 2. Resim 2.2. Hamamın ilk yapıldığı döneminde daha küçük tasarlandığı görülmektedir. Tykhe Tapınağı. Agoranın yakınında yer alan hamamın üzeri yüksek tonozlarla örtülü beş ana mekandan ve bir ön avludan oluşmaktadır.6. (Res. Pamphylia’da hamamlar günlük yaşamın yoğun olduğu bölgelerde tasarlanmışlardır. Side Antik kent. Yapım tekniği ve malzeme olarak Side deki diğer aynı dönem yapılarına benzemekte duvarlarda konglamera. Kaderli 2006 56 57 Abbasoğlu 2004. Abbasoğlu 2004.57 Uzun süre kullanılmış olan yapı bu süre içerisinde birtakım onarım ve değişiklikler geçirmiştir. Hamamlar Antik kentte Roma Dönemi ve Geç Antik Çağa ait birçok hamam kalıntıları bulunmaktadır. 1961 yılında restore edilerek ana mekanların üzeri betonarme tonozlarla örtülmüş. Latrina. 35 . Mansel 1978. çöken kemerlerin yeniden yapılması ve kapılar açılması gibi onarımlar yapılmıştır. Bir kısmı meydanlara yakın konumlanırken diğerleri liman bölgesinde yer almaktadır.a. 2. tonozlarda tuğla kullanıldığı görülmektedir.

27.c. Diğer hamam gibi onarımı yapılmakta olup. eski limanın kuzeydoğu köşesinde yeralan yapının büyük bir kısmı ayaktadır. Hamamın ana girişi de bu taraftadır. Mansel 1978.58 Araştırması süren yapının.3.27.6.3. Büyük Hamam Liman hamamının doğusunda ana sütunlu caddenin kenarında yer almaktadır. ana eksenleri birbirine paralel dört büyük mekan ve onların arkasında ana eksenleri bunlara dikey düşen yine dört mekandan oluşur. Hamam üç büyük tonozla örtülü ana mekan ve arkasında küçük mekanlardan oluşmaktadır. 36 . 2. Liman Hamamı Side’nin güneyinde. 2. Yakın zamanda onarımı yapılan hamam. 156. Side Antik kent. onarım bitmediği için girişi kapalıdır. kullanıldığı dönemler boyunca kentdeki diğer hamamlar gibi birtakım eklentiler ve değişiklikler geçirdiği saptanmıştır. bir cadde ile ayrılan iki sıra dükkân sırası yer almaktadır. olasılıkla ilk dönemlerinde palaestra olarak kullanılan.59 Oldukça düzgün bir dikdörtgenden oluşan hamam. Mansel 1978 58 59 Abbasoğlu 2004. Mansel 1978.6. Abbasoğlu 2004. 2. geç dönemde bir ikiye bölünmüş bir avludan.) Hamamın güneydoğu cephesi boyunca. Büyük Hamam. bugün sergi gibi kültürel amaçlı etkinliklerde kullanılması gündemdedir.2.b. Resim 2. 215-221. (Res. 2.

3. iç merdivenler ise çok bozulmuştur.28.29. İzmirligil 1983-2008 37 . batısında sütunlu caddenin öbür tarafında Roma Hamamı. Dionysos Tapınağı. sütunlu cadde üzerinde şehre hakim bir tepenin üzerinde yarım adanın en dar olan kısmında kenti çevreleyen surların içinde yer almaktadır. 187-123. (Res. Tiyatro Tiyatro Side’nin ana giriş aksında. Bugün üst kata çıkan dış merdivenler yok olmuş.7. Kuzey batısında bitişik Latrina.2.28. 23 tonoza taşıtılarak inşa edilmiştir. doğusunda Resmi Agora yer alır.) 60 Mansel 1978. Alt cavea da 11 oturma dilimi üste ise 24 oturma dilimi yer almaktadır.) Bu tonozların beşinden tiyatroya girilmekte diğerleri ise dükkan olarak kullanılmaktaydı. yine batısında hemen bitişik Vespasianus Çeşmesi. Side Antik Tiyatro Genel Plan. İçeride on kapıdan diazomaya çıkıp alt ve üst cavealara ulaşılabilmekteydi. (Res. 2. Kuzeyinde Agora. Side Kazısı Arşivi 2005 Roma dönemine tarihlenen yapının60 alt oturma basamakları toprağa üst oturma basamakları galerilere. 2. Resim 2.

) Resim 2. Agoranın ise güney batı köşesinde yer alır. iç çeperde ise üç nişin içine çeşmeleri yer alır. pis su kanalı ince granürlü kumtaşı ve konglameradan. D girişinden ve sütunlu caddeye açılan birer kapısı vardır. 38 . Bu haliyle 15000 kişi aldığı hesap edilmiştir. (Res.8. (Res. dış cephelerde klozetler. üst bölüm çepeçevre yıkılmış olduğundan tam olarak bilinmemekte 24–29 arası olduğu düşünülmektedir. Latrina Tiyatronun kuzey batı köşesinde. yarım daire formunda. 2.29.30.29. Side Belediyesi 2006 2. Sahne binasının batı ucunda D girişinden sonra. tonoz örtü ise kireç taşı ve falez dediğimiz fosilli kireç taşındandır. İçinde. 2.3.) Yapının duvarları sıva katmanlarının altından görüldüğü kadarı ile sert kireç taşı. Batıdaki kapı daha sonraki dönemlerde örülerek kapatıldığı görülmektedir. Side Antik Tiyatro. önünde yine aynı formda eksedrası ile birlikte agoranın batı köşesinde yer alır.Alt cavea daki oturma sırası sayısı 29. Yarım dairenin doğu ve batısında. konsollar kumtaşından. Duvarlar ve yer döşemesi renkli mermerler ile kaplı olduğu görülmektedir.

son dönemde de Sahne binası ile birlikte surun devamı olarak yer almıştır.2. Kaderli 2005 39 .30. Resim 2.Resim 2. Side Antik Latrina. Kaderli 2002 Uzun bir zaman kesintisiz olarak kullanıldığı düşünülen yapı tiyatro ve Agora ile birlikte farklı dönemlerde değişimler geçirmiştir.31. Rölöve. üstü suyolu olarak kullanılmış.31. Latrina.(R. Kazı Arşivi.) Batı kapısının kapatılmış.

Eğlence Tanrısı Dionysos’a adandığı varsayılmaktadır. Kaderli 2005 2.3.32.62 Plan bakımından Anadolu da ender örneklerdendir.a.2. 142.33.32.) 61 62 Mansel 1978.9. Bugün eğlence mekanlarının arasında mimari elemnları etrafa yayılmış olarak beklemektedir.3.b. ortaya çıkarılan tapınakların hemen hepsi Roma Dönemine tarihlenir. Sikkelerin üzerinde de tasvir edilen Anıtsal yapılardan sadece Apollon Tapınağı onarılmıştır. Kaderli 2006 Tapınakların doğusunda üzeri kemerlerle örtülü bir podyumun üstünde yarım yuvarlak planlı bir yapı yer alır.35.9.) Resim 2. Kazı Arş. Dionysos T. 2.. Mansel 1978. (Res.33. (Res. 2. 2. Tapınaklar Bilinen.) Tam olarak tanımlanamayan bu anıt kabartma ve ele geçen heykel parçalarından Ay Tanrısı Men’e ithaf edildiği düşünülmektedir.3. Bugün sadece podyumu algılanabilmektedir.34.9. 40 . Dionysos Tapınağı Tiyatronun Kuzey batı köşesinde yer alır. (Res.61 (Res.. 136. 2. Men Tapınağı (P) Resim 2. 2. Dionysos T.) Bizans Döneminde yapı taşları tiyatronun sahne arka duvarında sur duvarı olarak kullanılmıştır. Plan.

36. Piskoposluk Bazilikası Saray kompleksinin içinde büyüklüğü ile hemen göze çarpan yapı. diğer yapı birimleriyle de doğrudan ilişkilendirilmiştir.) Doğu batı aksına yerleştirilmiş olan bazilikaya doğuda apsisin bitiminde baptisterium.3.3. ( EK A.34.36.a.37.2) 2.F. Sar. Kaderli 2005 . Martyrion. Men T.(Res..F.3. Side Pis. (EK A. 2. Kaderli 2005 41 Resim 2. 2.10.10. (Res. Baz.2.6.) Resim 2.) batısında atriumun içinde anıtsal bir çeşme/ nympheum çevirmiştir.35. kuzeyinde triaconch. Bazilikalar Resim 2. Mansel 1978 2.. Bazilika diğer piskoposluk yapıları gibi çoğunlukla devşirme malzeme ile inşa edilmiştir. Side Pis.37. Kaderli 2004 Bizans döneminde bir Piskoposluk merkezi olan Side’de çok sayıda dini yapı yapılmıştır. bunlardan bazıları da bazilika plan tipindedir.2. Plan.F. güneyinde martyrion. Sar. Men Tapınağı. Baz.. Side’nin girişinden doğuya doğru giden ikinci Sütunlu caddenin aksına yapılan Piskoposluk Sarayı ve bazilikaları içlerinde en bilinenleridir.Resim 2.

) İlk evrede düzgün kesme taştan bir kubbe ve mermer levhalar mozaik ile kaplıyken daha sonraki evrede apsis daha kaba taşlar ile küçültülmüş ve içi freskler ile bezenmiştir.60m.38. Kaderli 2005 Batı bölümünündeki narteks. Side Pis.64m.41m yüksekliğindedir. 2. 2. Buna göre nefleri birbirinden ayıran sütun sayısı 12 veya 13 olmalıdır. Bu duvar sırasının üstünde sütun sırası olup beşinci nef mi olduğu veya neflerin yanında koridor şeklinde mekânlar olarak mı tasarlandığını belirlemek bu aşamada zor.38.Side’nin ikinci büyük bazilikası olan bu haç planlı beş nefli yapının dış ölçüleri. her iki yanındaki mekânlarla. 42 . Orta ana nef 9. Nefleri ayıran sütun dizilerin üzerinde yer aldığı varsayılan alanda bulunan arşitravların ölçüleri. Bunun dışında şehrin birçok yerinde özellikle Bizans döneminde kullanılmaya devam eden sütunlu caddelere yakın yerlerde büyüklü küçüklü kilise.39. 2. kapı lento ve kasalarından mimarisine yönelik daha iyi bir öngörüş sağlayabiliriz. B bazilikaları ile hem plan hem dönem özellikleri benzerdir.39. yan nefler 3.74m uzunluğunda 0. Kaderli 2005 Resim 2. Başlık. şapel ve bazilikalar yapılmıştır. Apsis Detay.) Dışta ise polygonal orarak yapılmış ve daha sonrada bir yüzüne Baptisterium eklenmiştir. 2.95m ve 5m genişliğindedir. Doğuda yer alan apsisin. Baz.65m. Side Pis. sütunlu cadde aksındaki atriuma beş kapı ile açılmaktadır. Sar. Resim 2. kaide. sütun.(Res. Sar.40m dir. 2. Alanda bulunan birkaç parça yapı elemanından arşitrav. anıtsal kemerini taşıyan sütun ve postamentlerden bazıları görülebilmektedir. Side Büyük Bazilika ve Perge A. Bazilikanın her iki tarafında beşinci nefleri olurşturan orta nef stylobatlarından daha yüksek düzeyde bir duvar temelleri görülmektedir. Baz. 63m ye 45. (Res. Apsis çeşitli dönemlerin izlerini taşımaktadır.

43 . (Res.3. Parados ve alt Caveanın içine yapılmış olan küçük Şapeller ve dış galerideki küçük kilise tiyatronun barındırdığı diğer dini yapılardır.10. ( EK F.41. ee Yapısı. 2. Bir dönem ahşap desteklerle koruma altına alınmaya çalışılmış olan yapı bugün bu destekler özelliklerini yitirdiği için tehlike arz etmektedir.10.3. Ee Yapısı Piskoposluk Sarayının çok yakınına antik dönem sokağının karşı tarafında yine büyük sayılabilecek ve birkaç dönemi barındıran A. Erken dönem yapısına ait sadece büyük bir apsis ve yan beden duvarları okunabilirken.b.) Resim 2.) Geç dönemde de tekrar apsis yan mekanları kapatılıp anlaşıldığı üzere küçültülmüş ve bir süre daha kullanılmaya devam edilmiştir. Kaderli 2006 Tiyatronun gibi büyük cemaati barındırabilen bir anıtsal roma anıt da şehrin Hıristiyanlaşma sürecinden etkilenmiş ve yapı tümüyle açık hava kilisesi gibi kullanılmıştır.c. 2. (Res.41. Mansel tarafından ee yapısı olarak tanımlanan başka bir bazilika yer alır.) Side’nin tarihsel gelişimi sırasında yapı birçok kez değişikliğe uğramış ve izlerden anlaşıldığı üzere uzunca bir süre kullanılmıştır.40. Kaderli 2006 2. geç dönem yapısına ait nerede ise tüm yapı birimleri mevcut. M. Apsis.4.40.Tiyatro Küçük Şapeller Resim 2. Side ee Yapısı.2.

Resim 2.) Birkaç katman ve dönem gösteren freskler. Side Tiyatro Sahne. Kazı Arşiv 2006 44 . Side Tiyatro Sahne. Kazı Arşiv 2006 Tiyatrodaki Kazı çalışmaları sırasında açığa çıkarılan Doğu ve Batı Şapeli. Plan. son yıllarda tiyatroda yapılan restorasyon çalışmaları dahilinde restore edilip koruma altına alınmıştır. 2. beşik tonoz ile örtülüdür.42.Resim 2. oldukça küçük tek mekânlı.42.43. orkestra bölümünden alt caveaya. (Res.

A. 2. motellere geçiş alanı olarak kullanılmaktadır.)Yan beden duvarları takip edilebilmesine rağmen alandaki kullanım koşulları birçok izi silmiştir. M. Prof.d. (EK F.B dış galerideki parados seyirci girişi. Bu kilise korunmuşluğu dikkate alınarak.44.) Resim 2. batıda merdivenler arasında zar zor seçilen ana giriş kapı kasaları. 2.5. Hellenkemper ile birlikte yapılan plan önerisinde. pencere açıklıkları ile koruna gelmiştir. beş kapılı bir bazilikaya tamamlanmıştır. Kaderli 2006 45 . Side bb Yapısı.1. Mansel tarafından bb yapısı olarak adlandırılan yapı oldukça büyük ve Piskoposluk ile Büyük bazilikaya yakın boyuttadır.3. tiyatro içindeki tahribat artıp yapının parçalanmasından sonra bile bir süre daha belkide Side'deki son topluluğa kadar kullanıldığı söylenebilinir. Tiyatro Karşısı Batı Yön Bazilika Ord. Piskoposluk bazilikasında da gözlemlendiği gibi yan koridorlu. Bu bazilikada Perge bazilikaları ile benzer plan ve oranlara sahiptir. (R.) Antik Tiyatronun yakınında Sütunlu caddenin karşı tarafında yarım adanın batı bölümündeki denize bakan terasların üzerinde yar alan bazilika bugün oldukça yıpranmış cellası otopark. (Res.) Kapatılan girişin arkasına apsisli bir duvar daha örülmüş önden girişte ise merdivenler eklenerek bir yönlendirmeye gidilmiştir. Bb yapısı.10. (EK F.44. ufak birkaç değişiklik ile küçük kiliseye dönüştürülmüştür. H. Ancak dışta diyogonel büyük apsisi ve doğu beden duvarı. beden duvarlar parçaları dikkate alınarak üç nefli. 2. Dr. Prof.43.

46 . kilise tarihçisi Evsebios’un kentin kuruluşu hakkında verdikleri bilgiler doğrulanamasada Side’nin coğrafi konumu. Hellenistik ve Roma döneminden kalan belgeler ve yapı kalıntılarından kentin bu bölgesinin. ‘Sidecenin’ diğer dillerle olan bağları ve tarihi. kentin Roma döneminde büyümesinden dolayı tiyatro gibi yapıların boyutlarının büyütülmesi veya Tapınak ve diğer sosyal-dinsel içerikli yapıların sayılarının artırılmasından kaynaklandığını düşündürmektedir. Strabon’nun. Side de bulunan en erken buluntu Tapınaklar bölgesinde ele geçen bezeli bir bazalt krater ve M.düzlük bir Akropol gibi limana hakimdir.) Limanın güney tarafındaki yüksek teras. Ancak Roma dönemi yerleşiminde ana caddelere açılan yan sokakların bağlantı açılarındaki zorlama. SİDE ATHENA. VI. buranın yerleşimini çok eski tarihlere götürür. Tiyatronun yanında yer alan Dionysos Tapınağı ve önündeki meydan. APOLLON TAPINAKLARI VE BAZİLİKALARI KUTSAL ALANININ TARİHSEL GELİŞİMİ İÇİNDE MİMARİ ÖZELLİKLERİ Side’nin erken tarihine ilişkin veriler daha çok yazılı anlatımlardan oluşmaktadır. meydanlara. Kentin bu dönemdeki yerleşim planı hakkında çok fazla ipuçları yoktur. Kentin ana akslarındaki bu değişiklikler kentin yine belirleyici olan Anıtsal yapıların konumlarındaki farklılıktan. Liman ve çevresi buraya denizden ve karadan gelen insanların sosyal ihtiyaçları ve bunların savunması doğrultusunda oluşturulmuş ve şekillendirilmiştir. Bu yüzyıldaki liman büyüklüğü göz önüne alındığında buranın 'karanlık' dönemlerde de Akdeniz’e açılan önemli bir ticaret şehri olduğunu kanıtlamaktadır. yy. deniz yolu ile gelen malzemeleri depolamak için limanının etrafını çevreleyen yapılarla birlikte Hamam ve kutsanacakları Tapınaklar konumlandırdıkları görülmektedir. Kenti hellenistik dönemden itibaren çevreleyen Deniz surları terasın açık olan yüzünde istinat duvarı görevini de üstlenerek koruma altına almıştır. limanın yanında. daha önce farklı bir kent planının olduğuna işaret etmektedir. Roma döneminde özellikle Tapınaklar eğer kutsal bir ögenin veya kaynak ile bağlantılı değillerse. stoa veya agoranın gibi alanlara inşaa edilmişlerdir.3. liman oluşumlarıdır. (EK A.Ö. doğal limanı. tanımlanabilir bir alana.1.

Anıtın alanda özellikle arşitravlardan başlayarak üst örtüsüne ilişkin bir mimari eleman yoktur. Side Belediyesi 2005 Tapınaklar birlikte tasarlandığı her ikiside yaklaşık aynı zamanlarda yapıldığı düşünülmekte ancak Athena Tapınağının bitirilmemiş sütun yivlerinden bunun biraz daha geç yapıldığı ve bilinmeyen bir nedenden dolayı tamamlanamadığı düşünülmektedir. belki antik limana açılan bir Propylon beklenebilinir. mimarisinin nereye kadar bitirilmiş olabileceğini söylemeği zorlaştırmaktadır. kutsal alanın dinsel görevi sürdürülmekte ancak yeni yapıların mimarisi ve boyutları farkılıklar göstermektedir. (Res.1. Pagan din inanışının azaldığı dönemde Tapınakların kullanımı giderek zayıflamış Hıristiyanlığın hızlı yayılışı ile birlikte bunların dinsel varlığı ortadan kalkmış tapınaklar yeni anıtların yapı taşı olarak kullanılmaya başlanılmıştır. Side Tapınaklar. Athena Tapınağının ele geçen yapı elelmanlarının eksikliği.) Alanda bu döneme ait diğer yapı veya mekanlara ait bir ize rastlanılmamış ancak Sütunlu Caddenin denize ulaştığı doğu bölümünde meydan tarafında bir anıtsal giriş.) Resim 3.1. Athena ve Apollon Tapınaklarının öncülerine veya önlerinde olması gereken altara ait bir belge bulunamamıştır.3. Side‘de yeni bir 47 . 3. B.Bu terasın daha önceki zamanlarına ilişkin kullanımı belirsizdir. Ancak bu dönem yapı geleneğinde Tapınaklar yine aynı kutsal alana daha önceki Tapınakların yerine tekrar daha görkemli bir şekilde yapılmakta.1. ( EK A. Buradaki Roma Dönemi Tapınaklarının kendi mimarileri ile birlikte kutsal alanlanın nasıl bir mimari bütünlük içinde oldukları bilinmemektedir..

B. Konstantin ile birlikte büyük anıtsal kilise yapımı birkaç duraklama ve yasaklama döneminden sonra giderek sayısal ve büyüklük olarak artarak devam etmiştir. Erken Hıristiyanlık döneminde Side’de bu süreçte pagan dinine inananar ile hırıstiyanlar arasında zaman zaman çatışmalar olmuş ve bu inanış uğrunda Martyrler (şehitler) verilmiştir. (EK B.) yaklaşık aynı boyutlarda olmalarına rağmen neden sadece tapınaklardan birinin stylobatlarının kullanılmadığı ve yine başka başlıkların tercih edildiği ise. 48 . III.S. ara stylobatlar. Resim 3. yapımda en kolay tapınakların beden duvarları. tapınakların Büyük Bazilikanın yapımından önce sökülmeye başlanıldığı ve ihtiyacı karşılamadığı ile açıklanabilinir. Birçok eleman olduğu gibi alınmamış. Kaderli 2005 63 Resim 3.2..3.) Bazilikada tapınakların hangi mimari elemanlarının tekrar kullanıldığını belirlemek zordur. döşemeler..2. İlk Hıristiyanların evlerde veya Sinagoglarda toplandıkları. Sideli yedi çiftçi Artemis Tapınağına yaptıkları saldırı sonrası yakılarak şehit edilmişlerdir. Kuzey Nef. (Res. B. Bazilika.2. Bazilika.3. döşeme ve duvar kaplamalarının tekrar kullanımı görülmüş olmalıdır. yy. Kutsal topraklarla olan ticari ilişkiler havarilerin yakın bölgelere ziyaretleri bunda etkili olmuştur. 3.dinin varlığı ve akabinde kabulü hızlı olmuştur. B. parçalanarak ihtiyaca göre boyutlandırılmış.3. pastophorionlu bir Bazilika tasarlanarak eskiler yeni anıtın içinde eritilmiştir. Stylobat Kaderli 2005 Schultze 1926. 216. taraftarlarının çok olduğu bölgelerde M. Büyük Bazilikada her iki tapınağa ait stylobat taşları tespit edilmiş. ile birlikte basit planlı kiliseler inşa etmeye başladıkları bilinmektedir. 3.63 Bu süreç devam ederken Erken Bizans Döneminde alanın kutsallığı sürdürülerek buraya üç nefli galerili.

Atriumun Kuzey bölümünde doğudan ilk nişte kapı açılmıştır. B. arşitrav.) Resim 3. 3. Kuzey Atrium. Tapınakların sütun dizileri atriumun galerileri olarak düzenlenmiştir. Bu pencereler daha sonra kapatılmıştır. alanın kutsal niteliği ile birlikte kesinlikle Athena ve Apollon Tapınaklarının yerleşim planı ve mimarisi gözönünde bulundurulmuş ve yeni ibadet mekanı buna göre şekillendirilmiştir. Bazilika. ( EK B. atriumun genişliği buna göre boyutlandırılmıştır. Tapınakların sütun.Bazilika. Kaderli. geison ve büyük boyutlu diğer mimari elemanlarının Büyük Bazilikanın mimari boyutlarına uymadığı fazla büyük. mermer ocağı görünümüne bürünmüş. Bazilikanın yan duvar aksları tapınakların kuzey sütun akslarına göre yerleştirilmiş. Kuzey Atrium Arkası. 3.) Bu mekanlar Büyük Bazilika ile birlikte tasarlanmamış olmalılar ancak daha sonra bazilika ile bağlı bir kullanım düşünülerek yapılmış 49 . başlıklar gibi boyut olarak büyük farklı yapılarında mimari elemanları kullanılmıştır.4. B. uzun olduğu için tercih edilmediği Side de antik başka yapılardan daha küçük mimari elemanları kullanıldığı düşünülmektedir.) (Res. 2005 Resim 3. Kaderli 2005 Diğer nişlerde ise son niş hariç her nişte üçer pencere açılmıştır. Büyük Bazilikanın Atriumunun bir parçası olarak kullanılmaya devam etmiş tapınaklar Küçük Bazilikanın yapımı ile birlikte dinsel kompleksin dışında bırakılmıştır.3.5.Bazilikada anıtsal kemeri taşıyan kaide.5. Çevreleri taş. Kuzey atriumun arka duvarına yaslanmış bugün ‘Apollon Bar’ın bahçesinde kalan küçük boyutlu birbirinin içinden geçilebilinen mekanlar sıralanmaktadır. mermerlerin kullanımı için kireç kuyuları açılmıştır. Büyük Bazilikanın tasarlanması aşamasında. Atriumun kuzeyin simetriği olarak tasarlanmış olan güney bölümü bitirilememiş ançak iki köşe noktalarından başlanabilmiştir.4. (Res.

(Res. Martyrionun doğusunda. devam eden temeller tespit edilmiştir. Bu kapı ile alanın dışına limana doğru olasılıkla başka bir avluya açılmaktadır.(EK B.. Büyük Bazilikaya yapımından kısa bir süre sonra eklenen Martyrionun bu ilk tasarıma ne kadar bağlantılı olduğu. tek büyük bir dinsel Anıta dönüşmüştür. Bazilikanın doğusundan kuzey-güney aksında devam eden stylobat sırası ve alandaki sütunlar burada da bir caddenin varlığına işaret etmektedir. Bazilikanın varsa böyle bir öncül tasarım.) kendi boyutu içerisinde daha büyüktür ancak Piskoposluk 50 . 3.2.6.3.6. 3..) (Res. pastaphorionun doğu duvarında güneye doğru devam eden alanda yapılan sondaj çalışmasında Bazilikanın dış duvarının devamında altında.) Bazilikanın uzunluğunda ise hangi belirleyici unsurların kullanıldığı açık değildir.3.) Antik Side de bu büyüklükte alanın içerisine yapılmış başka bir dinsel yapı yoktur. Resim 3. (EK B. Kutsal Alanın büyük bir kısmını kaplamıştır.6. Side Belediyesi 2005 Erken Bizans dönemi ile birlikte Büyük Bazilika.olmalıdırlar. plan veya yapısının tam olarak boyutlarının nasıl olduğu ancak bazilikanın çevresinde yapılacak daha geniş araştırma ve sondajlarla ortaya konabilinir.) Bu temeller bir başka öncül yapıya ait olabileceği gibi Bazilikanın ilk planının farklı şekilde tasarlandığını düşündürmektedir.4. farklı yapıları biraraya toplamasına rağmen. Kutsal Alan.2. Piskoposluk Sarayının içerisinde yer alan beş nefli Bazilika (EK F. Side. F.

51 . büyük anıtsal yapısı ile birlikte 'inşaat hali' ni hep korumuştur.kompleksinin içerisinde algılanmaktadır. Tiyatronun karşısındaki diğer Büyük Bazilikada (EK F. yapının bazı bölümlerinde yapım süreci tamamlanamamış.1. Ancak kısa bir süre sonra güney doğusuna iki mekandan oluşan Martyrion olarak adlandırılan bir yapı daha eklenmiştir. Atriumun güney bölümü hiç bir zaman tamamlanamamıştır. Bu dönemde kentlerde birden fazla anıtsal boyutlara sahip dini yapılar yapılmakta bunlar kentin ileri gelenleri tarafından teşvik edilmekte ve bir prestij yapılarına dönüştürülmektedir. Büyük Bazilika ilk yapıldığından terk edilişine kadar sürekli bir değişim geçirmiş. Piskoposluk Sarayı. Kuzey-batı yönünde bir Atriuma sahip olduğu düşünülen yapı Antik Side nin kuzeye bakan terasları üzerine oturmaktadır. Kaderli 2005 Yapının kime adandığı hangi işlevleri kesin olarak yüklendiği bilinmemektedir. Aynı dönem ve özellikleri gösteren Perge A ve B bazilikalarından (EK F.) Resim 3. (EK B. Küçük atriumu. Side..5. mimarisi ve anıtsal girişi ile kentin önemli meydanlarından birine açılmaktadır.7. Günümüzdeki yapılaşmaların yoğun olduğu bölgede kalan haç planlı bazilikanın tam mimarisi çıkarılamamaktadır.) aynı dönem özellikleri göstermektedir.) Bazilika A.1. arkasındaki büyük babtisterium ve hemen yanındaki yapılar ile bütünleşmiştir.3. B.

Kaderli Martyrion. skeuophylakion (hazinedairesi).) Belirtildiği gibi yapının foksiyonu bilinmemekte ancak bu dönemin benzer yapı grubları ve mimarileri dikkate alındığında.10.).10. Babtisterium genellikle Erken Bizans Bazilikalarında. Jean Kilisesi. Istanbul Hagia Sophia bilinen Erken Bizans Dönemi hazine daireleri olan kiliselerdir. Sardes Kilise 2008. kitaplar vs gibi hem maddi hem manevi değerli olanların muhafazası için yapılan ve kiliseye eklenen bir yapıdır. (EK F.2.) Piskoposluk Sarayında da aynı plan tipi ve boyutlarında yanyana bitişik iki merkezi kubbeli yapı kompleksi yer almaktadır. Istanbul Hagia Sophia. (EK B.) Skeuophylakion yani hazine dairesi kentin önemli zengin kiliselerinde. din uğruna katledilmiş. Sardes (Res.9. 2008 Resim 3. Selanik. St.7.9.(EK F.8.) Ancak bu mekanların işlevleri de daha ayrıntılı bir çalışmadan sonra belirlenebilecektir. Vaftiz havuzu zemine gömülerek yapılabildiği gibi bir kadeh biçiminde Hagia Sophia. 3.) örneklerindeki gibi bir mobilya gibi ayrıca da kullanılmıştır. yapılan bağışlar. 3. 2008 Resim 3.8. martyrion (şehitlik-türbe) gibi yapılarla benzer özellikler gösterdiği gözlenmektedir. (Res. Efes St. 3. içinde vaftiz havuzu olan ayrı bir yapı olarak tasarlanmış ve eklenmiştir.) St. (Res. kilise ile bağlantılı.1. Bazı azizlerin mezarları üstüne 52 . gömme havuzlu baptisterium eklenmiştir. Demetrios (Res. kendini feda etmiş kutsal ilan edilen insanların.2. Resim 3. azizlerin adına yapılmış Tapınak Mezar yapılarıdır. Side de Piskoposluk Sarayının içindeki bazilikanın doğusunda oldukça büyük boyutlu yine bir önmekanlı. 3. Demetrios. törenlerde kullanılan değerli eşyalar. Daha geç bir dönemdede dışarıya açılan kapı örülerek kapatılmıştır.Bir ön ve bir merkezi kubbeli bir mekandan oluşan yapıya hem bazilikadan hemde önmekan daki batıya açılan kapı ile giriş sağlanmıştır. baptisterium (vaftizhane).

ile birlikte tüm kiliseler azizlerin.S. ekonomik buhran. 3. akınlar ve hastalıklar bunların onarımını geciktirmiştir. (Res. 64 Gregory 2008. Güney Duvar 2005.) Bazilikanın yapımında bunların tasarlanmadığı daha sonraki Bazilikanın halen kullanıldığı geç dönemlede mezarların eklendiği düşünülmektedir.S. Daha sonraki dönemlerde azizlerle birlikte kentin ileri gelenleri.) Bu dönemde Büyük Bazilkanın oldukça hasar gördüğü.) ince dış beden duvarlarının ek iç duvarlarla kalınlaştırılıp desteklendiği görülmektedir.64 (EK D. 53 . yy. VI. yy. Kaderli M. 149–162.12. Azizler bölünerek bir parçası veya kullandıkları eşyalardan bir bölümü diğer kiliselerle paylaşılmış bunlar içinde yine anıtsal yapılar tasarlanmıştır. dan sonra artık çok büyük yapıların yapılamadığı onarımlarda bile zorlanıldığı bilinmektedir.4.kiliseler yapılmış bunlar Mezar kiliseleri olarak adlandırılmışlardır. Bazilika.11. Nicolaus Kilisesi bunlardan bazılarıdır. Niş 2006 Kaderli Resim 3. B. kilise görevlileride kutsal alanın içine veya yakınına gömülmeye başlamıştır. (EK B. Resim 3. ince olan dış duvarlarının zedelendiği belki güney narteks yan mekanınında aynı zamanda tümüyle yıkıldığı söylenebilinilir. VI. Myra St.S.).3. M.. Büyük Bazilika da yapılan temizlikte nişlerin bazılarında döşemelerinin altlarında mezarlara rastlanılmıştır. apsisin yıkıldığı. Bazilika. yy. M. kutsal insanların bir bölümüne sahip olmak ve kendileride kutsanmak istemişlerdir. VII. 3.11. B. Jean Bazilikası. Apsis ve Kubbesi çok mimari özen gösterilmeden daha küçük boyutlu taşalarla yeniden örüldüğü. VI.13. sonrası bölgedeki depremler anıtsal büyük yapıları etkilemişler. Efes St. (Res.

) Resim 3. Son bir deprem yapıyı onarılamaz şekilde tahrip etmiş halk bunun yerine yenisini yapmaya daha uygun bulmuştur.14.) hem güvenlik hem destek amacıyla pastophorionların ve martyrionun dış kapalarının da örüldüğü görülmekte. 3. Side Bazilikalar. B. Kaderli 2005 Güney Büyük Bazilikanın bu şekilde kullanımının ne kadar sürdüğünü belirlemek zordur ancak. Resim 3. Küçük Bazilikanın yapımından önceye kadar kullanıldığı düşünülmektedir.1.Bazilka Apsis. ( EK B.. 4.Nişlerin içerisindeki pencerelerin bu aşamada kısmende olsa kapatılmış olabileceği (Res.Bazilika Duvar. yapının kent içinde önemi dikkate alınarak çok uzun bir süre. apsis önüne kutsal bemanın bir bölümü ile birlikte kapalı yunan haç planlı küçük bir kilise yapılmıştır. Side Kentinin artık küçüldüğü ve önemini yitirmeye başladığı bir zamanda Büyük Bazilikanın orta nefinin. Resim 3. Side Belediyesi 2006 54 . narteks güney yan mekandan tümüyle vazgeçildiği düşünülmektedir.14. Kaderli 2005 B.13.15. D. ara onarımlar.

17. martyrion ve narteksin bir bölümü kuzey narteks yan mekan bilinmeyen ayrı fonksiyonlarla kullanılmaya devam etmiş olasılıkla bu yapıyla ilişkilendirilmiştir. (EK D. Resim 3. Narteks. Kaderli 2005 55 .4. Büyük Bazilikanın dış duvarları bir kale gibi yapının çevresinde bırakılmış hatta desteklenmiştir.) Büyük Bazilikanın pastophorionları. Bazilika. (EK C. Kaderli 2005 Resim 3.-34) Küçük bazilikanın yapımı ile birlikte Büyük Bazilika içi küçüğün avlusuna. K. (EK D. 3. Yapının tasarımında temel izlerinden okunabildiği üzere ana mekan ve narteks birlikte planlanmış ancak bir nedenden dolayı sadece ana mekan yapılabilmiştir. K. 16.15. (Res.) Küçük Bazilikanın yapım tarihi için kesin bir veri olamamakla birlikte mimari veriler VIII. Pflaster.Küçük Bazilika yine daha önce Büyük Bazilikada olduğu gibi mevcut yapının planı ve malzemeleri dikkate alınarak tasarlanmıştır. Büyük Bazilikanın beması gerekli düzenlemeler ile birlikte Küçük Bazilikanın bemasına dönüştürülmüş kullanılabilinir yapı taşları ve ambon.) Küçük Bazilika iki ayrı yapım evresinden geçmiştir. dan sonra daha yoğun olarak kullanılan çapraz tonozlu kapalı yunan haç planı tipine ve mimari özellikleri ile örtüşmektedir. Bu plan tipi geniş bir coğrafyaya yayılmış olup detayda yerel farklılıklar göstermektedir. atriumuna dönüştürülmüş kendi daha kutsal alanının sınırını oluşturmuştur. yy. korkuluklar gibi dekorasyon malzemeleri tekrar kullanılmıştır.31. başlıklar. Bazilika.5.

3.19. (EK D.19.17.16. (Res.). Küçük Bazilikada da daha geç bir dönemde malzeme eksikliği veya güvenlik için narteksin iki kapısı kapatılmıştır.) çatı konstrüksiyonu için iki granit iki tam tanımlanamayan sadece kaideleri (Res.22.-7.K. Ana mekanın yapımında ise yapım aşamasında tasarım değişikliğine gidilmiş.) 56 .6. Bazilika.) Pflasterlerin kemer altlarında öngörülen frizler kapatılmıştır. Büyük Bazilikanın kuzey narteks yan mekanı kale burcu gibi donatılmış pencereleri kapatılmış (Res. iç pflasterler kalınlıkları yetersiz görülerek artırılmıştır.9.(Res..) (Res. (Res..12. 3.20.) kalan sütun. Narteks Kaderli 2006 Resim 3.) ve üstüne yarım dairesel planlı bir gözetleme kulesi eklenmiştir. 3.5.18.9.) Resim 3.) Kutsal Alanın son dönemdeki yapısal değişimleri ve kullanımları farklılaşmış dinsel görevleri ile birlikte konumu dolayısı ile savunma amaçlıda kullanılmıştır. 3. Narteks Kaderli 2006 Küçük bir alanı kaplayan nartekste. (EK B.B. ana mekan girişinin önüne yerleştirilmiştir. Bu sütunlar bu kadar açıklığı düz veya kırma çatı ile geçilemediği için değil.. Alandaki birçok kapı ve pencere açıklıkları örülerek kapatılmış nartekste bu kale-burcu ek mekanlarlar ilave edilerek tamamlanmıştır.5. 3. K. yapıyı nartekste sütunların üzerine oturan bir kubbe veya yükselti ile daha görkemli ve önemli kılmak için konduğu düşünülmektedir.Narteks aynı mimari bütünlükte plasterleri ile daha sonra eklenmiştir. Bazilika. 3.D. 3. (EK D.21. D.18.

) Resim 3. Bazilika Narteks. B.20.. Athena Tapınağının kuzey sütun sırası.22. Kuzey Narteks Yan Mekan. Bazilika. Side terk edildikten sonra bile bir süre daha ayakta kalmıştır. Dış. B. Side Belediyesi 2005 57 . B. pastophorionlar. Kuzey Narteks Yan Mekan İç. Kaleye dönüştürülmüş Büyük Bazilikanın narteksi.21. B. (EK.Resim 3. Kaderli 2005 Resim 3.7. martyrion.1. Kaderli 2005 Küçük Bazilika. D. Bazilika.-3.

67 Mutlu 1996. Dr.) (Res. 3.1. KUTSAL ALANIN TARİHSEL GELİŞİMİ İÇERİSİNDE ATHENA VE APOLLON TAPINAKLARININ MİMARİ ÖZELLİKLERİ Prof. Wheeler 2004. Halk bayramlarda önemli günlerde tapınağın önünde toplanır ve tapınağın basamağından seslenen yöneticiler ve rahipleri dinlerdi.-22. Ion. Ward-Perkins 1994. Tolos. Prostylos. Roma Mimarisinde Tapınaklar65 Hellen Mimarisinden66 farklı olarak tanımlanabilinir alanlarda. 58 . 46.. Athena ve Apollon'a itaaf edilmiş olmalıdır. içinde tanrı heykellerinin bulunduğu bir cella ve az eğimli bir çatı ve adaklar için bir sunaktan oluşmaktadır. Arif Müfid Mansel ve Prof.67 Dor. Korinth ve Kompozit 65 66 Stierlin 2004. ancak üst zeminin hemen altında başlayan ana kaya katmanı ve deniz seviyesinin yüksekliği buradaki öncül yapıların temeline kadar sökülüp üzerilerine tekrar yapıların yapılmış olabileceği varsayımını da gösterir.23. 86. Jale Inan tarafından Kutsal Alanda yapılan araştırmalarda. Hellenistik Dönemde burayı çevreleyen surun içinde hangi yapıların bulunduğunu saptamak zordur. buranın Roma Dönemi öncesi kullanımı ve yapılarına ilişkin bir belge veya kalıntıya ulaşılamamış. Vitrivius 1993. Ancak Side de tapınaklarda yüksek bir podyumdan vazgeçilmiş sadece arkada limana bakan cephede zemin kot farkından dolayı bir yükselti yapılmış önde üç basamağın krepis üstüne Tapınak oturtulmuştur. Gruben 2001.7. Antik Side şehrinin hellenistik limanına hakim önemli törensel meydanlarında birine açılan bu alan. 42. Pseudo-peripteros. Ward Perkins 1974. başka yapılarla birlikte. sikkeler üzerinde de betimlenen kentin iki önemli tanrısı.) Roma Tapınaklarında halk tapınağın içerisine girmez sadece dışarda altara sunağını sunar. 3. ancak yarım adayı çevreleyen Deniz Surlarının tarihinin Hellenistik Döneme kadar geriye gittiğini belirlenmiştir.1. Peripteros. ön cepheleri vurgulanarak oldukça yüksek bir podyumda yapılmaktadır. Tapınaklar sütun sayılarına ve mimari düzenlerine plan ve biçimlerine göre adlandırılırlar. 299. Roma Tapınağı sütunlu bir ön cephe. 28.17. Amphiprostylos. Çift Anteli. Pseudodipteros. D. Dipteros. özel dini günlerde tapınak yontuları dışarıya çıkarılırdı. Yaklaşık aynı boyutta olan tapınaklar Roma Döneminin ve mimarisinin özelliklerini göstermektedir.3.(EK D. Templum in Antis.24. 52.. Dr.

Dor Düzeni diğerlerine göre daha kaba ve yalındır.Ö. Podyum. V.S. 69 Mansel 1978. Kompozit düzen ise bu iki düzenin karışımından oluşmaktadır. Arkaik dönemden itibaren Tapınaklar daha büyük ve görkemli yapılmaya başlanılmış aynı mimari Tapınak Mezarlarda. Anadoluda ise Asoss Athena Tapınağı bilinen tek örnektir. 157. Apollon Tanıpınağı Batı. ile birlikte Anadolu'da bilinen ilk örnek Ankara Agustus Tapınağı olmak üzere kendini tanrı olarak gören Roma Imparatorlarınada adanmıştır. Side Tykhe Tapınağı69 gibi yuvarlak veya Men Tapınağı gibi yarım yuvarlakta olabilirler.71 Resim 3. başlıklar volütlü. 24. 68 59 .Ö. Apollon Tapınağı Batı Görünüş. 70 İlk Tapınaklar dor veya ion düzeninde. İlk tapınakların ahşap sütunlarla desteklendikleri ve cellalarının bir tepe penceresi ile aydınlatıldığı düşünülmektedir. yy.’dan sonra ise korinth ve kompozit düzeninde daha çok tercih edilmiştir. Sütunlar kalın bezemeler daha geometrik ve statik kaygı daha fazladır. arşitrav ve frizler işlemelidir. Kaderli 2005 Resim 3. 71 Büyükkolancı 2000: Özellikle Adada gibi Anadolu kentleri ayrıcalıklar için yöneticilerine tapınaklar adamışlardır. Korinth düzeninde sütunlar ve kaideler ion düzenindeki gibi ancak başlıklar akanthus yaprakları ile bezelidir. Kaderli 2005 Megaron planlı ilk tapınakların kökenleri hakkında bir bunların ilk Anadoluda ortaya çıktığı. 3000 dolaylarında Troia kentinde rastlanılmaktadır. 23. Megaron68 planlı olabilecekleri gibi Roma Pantheon. I. Hazine Dairelerinde de kullanılmıştır. M.düzen. bu planın en eski örneğine M. Ion düzeninde sütunlar daha ince ve narin. Tapınaklar hangi düzende70 olurlarsa olsunlar ilk başlangıçta sadece tanrılara itaaf edilmiş M. En ünlü dor tapınağı Atina’daki Parthenondur.

76. Korinth düzeninde.78 Daha çok Erken. (Res. alınlıklar. çatı eğimi ve konstrüksiyonunun Apollon Tapınağına benzer kabul edilmiştir. 118. Genelde Roma Dönemi tapınaklarında kullanılan oran 1/1.25. Bingöl 1998. Priene Athena Tapınağı73.4 arasındadır. 3.Resim 3. 76 Serdaroğlu 2004.26. Magnesia Athena Tapınağı72. 181.77 Letoon Apollon ve Leto Tapınağıdır. Plan.75 Alabanda Apollon Tapınağı. 3. en-boy olarak Side Apollon Tapınağı 1/1. 75 Serdaroğlu 2004. kutsal alanda üçüncü Artemis Tapınağı ile de yan yana üçlü grup oluşturmaktadır. 60 . Hellenistik Dönemde tercih edilen plan tipinin en yakın Roma Dönemi örneği Sagalassos’ta dır. Kaderli 2005 Tapınağı Tapınakların plan gelişimleri genişliğin artması ve uzunluğunun azalması yönünde olmuştur.) Ancak bunun dışında genel mimarileri ve ölçüleri ile birbirlerine çok benzemektedirler. 180.25. Abb 74. 74 Akurgal 1983. Athena Tapınağı ½ orantı ile tasarlanmıştır. Kaderli 2005 Tapınağı Resim 3. Rumscheid 2000.C.. 172.74 Sagalassos Antoninus Pius Tapınağı.(EK D.27. 77 Serdaroğlu 2004. Bu açıdan üst yapısına ilişkin çok az mimari elemanı olan Athena Tapınağının arşitrav.26.) (Res. Athena da aynı sütun sayısına sahip ancak Kompozit düzende tasarlanmıştır. 78 Courtils 2003. Athena Başlık. 134.2 -1/1. 3. 72 73 Bean 2001. geison. Genelde kullanılan sütun sayısı 6x 17 ile 6x 11 arasında değişmektedir.75.24. Bunlardan son iki tapınak benzer birliktelik.) Plan düzeni bakımından iki tapınakta da en yakın benzer örnekler. 192. Apollon Başlık. friz. Smyrna Athena Tapınağı.76 Klaros Apollon Tapınağı.8. Side Apollon Tapınağı 6x 11 sütun sayısı.

Ancak diğer yapıların bezemelerindeki benzerlikler karşılaştırılarak bir zaman çizelgesine ulaşılabilinir. II. kat arşitravları ile karşılaştırılabilinir. Kaderli Daha önce yapılan araştırmalar ve bu çalışma kapsamında yapılan temizlikte anıtların kesin tarihleri veya kime adandığı ile ilgili bir belgeye ulaşılamamıştır. Kutsal Alan.20. yy. Prokennesoss dan mermer büyük kentlerden iş gücü tamamlanmıştır. ile birlikte yoğun bir imar faaliyetine başlanılmış Tiyatro. 2005. Tapınaklar. ( EK B.) Side de Anadolu'daki diğer kentlerde de olduğu gibi M. Medusa kabartmaları ise tiyatrodaki I. 61 . Buna göre Anıtlar en yakınlarındaki sütunbaşlıklarına göre Agoradaki başlıklar. Sütunlu Caddedeki başlıklar. Tykhe ve Men Tapınağı başlıkları.S.27. Tapınaklar gibi büyük Anıtsal yapılar yenilenmiştir. Bu dönemde özellikle malzeme ve bunları işleyecek ustaların.Resim 3.

S. 93: MÖ. Yeni dinin ibadet mekânları pagan tapınaklardan daha farklı ve Hıristiyanlığın yeni ibadet yerleri ile yeni hukuki ve sosyal hayata uyarak tasarlanmıştır. Roma piskoposu diğerlerine göre üstünlük kazanmıştır. Suriye’de. çoğunlukla dini olmayan işlevler yüklenmiştir. 97–101. Hıristiyanlık bir din olarak kabul görmüş ve baştan beri sürdüğü gizli saklı yayılış daha fazla hız kazanmaya başlamıştır. IV. 2. Ward-Perkins 2003. bugüne kadar detaylı bir çalışma yürütülememiştir. 517. İsa’dan aldığına inanıldığı için. A 2 ) İlk kiliselerde toplanan Hıristiyan cemaatini gönüllü bir idareci. sunularını. Hıristiyanlar ise toplu halde dua eder. yüzyıla kadar hızlı bir yayılış gösteren Hıristiyan inancına yönelik yapılan baskı ve zulümleri M.S. 81 Ward-Perkins 2003. kamuya açık bir toplantı salonudur. Constantinopolis’de. ortaya çıkartılan bir ev-kiliseye ait kalıntılardır. Krautheimer 1986. yüzyıldan sonra başkent Konstantinople’de. ayinler yapar. IV. birlikte ortak bir yemeği paylaşırlar. Kayıtlarda rastlanan ilk bazilika İÖ 184 yılında Cato tarafından inşa edilmiş geniş. üzerlerine inşa edilen sonraki dönem yapıları ile iç içe geçtikleri için. 452.3. yüzyılın başlarında Milano Fermanı ile durdurmuş. MARTYRİONUN MİMARİ ÖZELLİKLERİ Roma döneminde “ibadet” bireysel ve açık alanlarda sürdürülen bir aktivite Hıristiyanlıkta ise bir “cemaat” dinidir. bu safhadan sonra ise. ve II. yetkisini Hz. İskender’in ordusu tarafından kurulan Dura Europos’da. IV. bu döneme ait buluntular ve yapısal kalıntılar çok azdır. 447: Bazilikalar. kendi dini gücünü İmparatorluk içinde oluşturmaya başlamıştır.’larda ‘bazilika’lar belirli. I. S . Sonraları Roma’nın ilk piskoposunun. Vitruvius. KUTSAL ALANIN TARİHSEL GELİŞİMİ İÇERİSİNDE BÜYÜK BAZİLİKA. Kiliselerin ülkenin her yanında inşa edilmesiyle. Kitap V.2. Büyük olasılıkla M. M . yani piskopos yönetmektedir. başında kilise binalarına dönüştürülmelerinden en az 5 yüzyıl önce kullanılmaya başlanmışlardır. Döneme ait en iyi korunmuş örnek. kiliseye ve ruhban sınıfına çeşitli ayrıcalıklar getirerek Bizans kilisesinin yetki alanlarını da genişletmiştir. 80 Mathews 1993. 82 Koch 2007. yy. adaklarını sunarlardı. kiliselerin yapımıyla ve patrikliğinde kurulmasıyla birlikte kilise.81 Erken Hıristiyanlık Dönemine ait birçok belge bulunmasına karşın. 79 62 . 54. ancak bu kalıntılar. ( E K . yy.79 Bu yeni dinin inananların topluluklar halinde ibadet 80 edebilmeleri için kapalı ve geniş mekanlara gereksinim göstermişlerdir. IV. 230 sıralarında bir konut olarak inşa edildiği düşünülen yapı daha sonra bir toplantı mekanı ve vaftizhane barındıracak şekilde düzenlenmiştir. kesin bir mimari formasyon oluşturmamış. Bireyler tapınaklara giderek.: Buna benzer şekilde Roma’da da kilise olarak kullanılmak için değiştirilmiş konut kalıntılarına rastlanılmıştır.82 Bizans İmparatorluğu’nun ilk kurucu İmparatoru olan Constantinus.

başlangıçta kamusal işlevler için inşa edilmiş olan “bazilika”83 bu yeni işlev için seçilmiştir.S. bir Portiko veya Propylon ile değil. yüzyıldan itibaren Doğu ve Batıda yapılan ana bina tipi olmuştur.S. Roma’da. hazırlık. VI. sadece kaynaklarda adı geçen Tyros Kilisesi.84 Sonrasında M. toplanma mekanı niteliğindeki ön avluların Atriumun inşaa edilmesi ile gelişimini tamamlamıştır. 39: Bazilika sözcüğü Yunanca basilike stoa ve ‘krali salon’ kelimelerinden. bir giriş holü Narteks yerleştirilmiş ve Narteks önlerine. 85 Partsch 2004. Doğu’yu. Bazilikalar. M. Sonraki örneklerde Neflerin önüne. yan neflerden oluşmaktadır. ‘Basilica Constantiniana’ bugünkü S. Hıristiyanlarca kullanılmaya Koch 2002. doğrudan mekana açılan kapılar ile sağlanmıştır. Klasik Hıristiyan bazilikası. sütunlar ile ayrılan. Lateran Bazilikası’nın plan düzeni. dikdörtgen planlı toplantı mekanlarını ifade etmek için kullanılmıştır. Constantinopolis imparatorluğun başkenti olarak kurulması ile birlikte. 85 çeşitli tiplerde inşa edilmişler ve çeşitli işlevler barındırmışlardır. bazı küçük değişikliklerle.: Konstantin Dönemine ait çok fazla dini yapı ele geçmese de birkaç örnek sayılabilinir. 28. Resim 3. 84 Koch 2002: Bu kiliselerden ilki. 66. Ancak bu yapılardan günümüze ulaşan yoktur.Constantinus ve kilise yetkilileri tarafından. merkezde uzun ekseni üzerinde yer alan dikdörtgen bir ana nef ve bu ana nefin her iki yanında. Roma’daki büyük beş nefli Petrus kilisesinin yapımına 319 yılında başlanmıştır. I. Lateran Kilisesi’dir. 83 63 .Joan. Roma’nın yetkisinden çıkararak İstanbul Patriği’nin yetkisi altına sokmuştur. kilise mimarisi için günümüze kadar ulaşan tipik bir çözüm olmuştur. Hagia Sophia’nın yerinde Konstantin’in yaptırdığı ‘Megela Ekklesia’ adında saray kilisenin varlığı bilinmektedir. Istanbul. Lateran’a giriş. tek ya da çift. Krautheimer 1986 Dönemin dini gereksinimlerine karşılamak üzere geliştirilen bazilikalar ile birlikte Pagan dönemin rotondaları. 314 ile M.451 yılında Khalkedon Konsili. merkezi planlı mozoleleri. Studios Bazilika Plan. 319-320 yılları arasında inşa edilen St.S. burada da Konstantin birçok kilise yaptırmıştır. Giovanni in Laterona. Roma’ daki Salvator Kilisesi 313 yılında yaptırılmıştır. Lateran’da olduğu gibi. Latince Basilica kelimesinden türetilmiş ve genellikle çok nefli. Constantinus Roma Via Ostiense’de Aziz Paulus içinde bir kilise yaptırmıştır.

PetrosPaulos Bazilikası ve Bayezid A Bazilikası. basit bazlikal planlı bir yapıdır. Mango 1975 Studios Bazilikası (Res.: İmparator Justinianos Dönemi öncesinde. V. içeriden dairesel planlı kilisenin.29. çeşitli eklerle bu yapılar Hıristiyan inancının gereklerinin yerine getirilmesine uygun mekanlar haline dönüştürülmüşlerdir. İstanbul’da yaptırılan beş bazilika hakkında bilgimiz vardır. ‘kare’ye yakın. çoğunlukla sade olan üç nefli sistemde inşaa edilmişlerdir. Mimari özellikleri bakımından Büyük Bazilika ile benzeyen yapıda. Santa Costanza ve Lateran Vaftizhanesi’nin verilebileceği merkezi planlı vaftizhaneler.) 3 nefli.) Resim 3.3. yy. bu dönüşüm sonucu kullanılmaya başlanmışlardır.29. (Res.28. yine Side örnekleri gibi Piskoposluk Bazilikasında da olduğu gibi buradada Roma dönemi yapı taşları ve sütunların üzerinde düz arşitravlar kullanılmıştır. M. heroize etme olgusunu yaşatıldığı Martyrionlar. 64 . galeriler bulunduğu bilinmektedir. Constantinopolis bazilikalarında çoğunlukla. birbirinden az farklı kenar uzunluklarına sahip. Istanbul Studios Bazilikası Görünüş. 156–158.86 Bu dönemdeki kiliselerin planları Büyük Constantinus bazilikalarından gelişerek. yapıldığı dönemde.S.başlanılmış. Apsisi dışarıdan çokgen. dikdörtgen plan tipleri uygulanmıştır. ana nefinden 7 çift sütunla ayrılan yan neflerinin ve narteksinin üzerlerinde. Studios Bazilikası Aya Sofya ve Aya İrini Kiliselerinin ilk yapıları. 3.’ın ikinci yarısına tarihlenen ve günümüze ulaşan tek örnek durumundaki İohannes Studios Kilisesidir. naosu yaklaşık olarak 25x25 m ölçülerinde. 86 Pekak 1984.

Polyeuktos ve St. Ancak en gelişmiş örneğinin inşasına M. Hagia Sophia Kaderli 2008 Müller-Wiener 2002. Hagia Sophia.112–113.31. VI. V. Aya İrini. 3.87 Bu iki farklı planın birlikte uygulanmasına en iyi örnek M. Istanbul.Resim 3.S. bazilikal plan ve merkezi bir ana mekanın birleştirilmesi düşüncesinin ürünü olan farklı örnekler tasarlanmıştır. 88 (Res. yy. yy. özellikle Güney Anadoluda.32. Constantinopolis dışında. Istanbul. 536 kiliseleridir. 65 . Hagios Polyuktos.) Resim 3. Krautheimer 1986 Merkezi plan şeması Hıristiyan mimarisine uyarlanmış M.S. Kaderli 2008 87 Resim 3. Acem Ağa Mescidi. Kilikia ve Suriye’dedir.S. Irene. İmrahor Camis147. Istanbul.S.30. Kalenderhane Cami. 88 Strube 2000: Constantinopolis de diğer erken örnekler.S. M. yy. boyunca. Erken Hıristiyanlık Döneminin en önemli anıtı Hagia Sophia’dır. Hagia Sophia Kesit.S. Aya Sofya’sının da benzer oranlara sahip olduğuna dair arkeolojik kanıtlar bulunmaktadır.’ın ilk yarısında inşa edilen. 527 yılında başlanmış olan kubbeli bazilikaların öncül nitelikteki daha sade örnekleri. 192. Sergius ve Bacchus M. 154. St. ve VI.30. 532 yılında yapımına başlanan St. 5. 78: M.

) Erken Hıristiyanlık Bazilikaları transept. Bu Atriumlara en yakın örnek Side Piskoposluk Sarayı Bazilikası (F. 66 .’da bazilika. 3. tepe penceresi (clerestory).2. dinsel yapılara olan ihtiyaçları artırmıştır. V.28. doğuda ve batıda. 3. yy. özel ve belirli bir biçim olarak yaygınlaşmıştır.Bu dönemde Pamphylia bölgesinde Hıristiyanlığın giderek gelişmesi ve çoğalması. 89 Bir tören kilisesi olan St. (EK F. yan odalarpastophorion gibi farklılıkların ise liturjik sermoniden kaynaklandığı düşünülmektedir. Selanik’te bulunan St. Anadolu'da önemli Anıtsal yapılarda büyük atriumlar tercih edilirken Yunanistan ve Suriye'deki Erken Dönem örneklerinde daha çok Bazilikaya anıtsal bir giriş yapılmıştır.11. 3.10. Orlandos 1968 Erken Bizans Dönemi Bazilikaları.).34.) Erken Bizans dönemlerinde Anıt boyutundaki dinsel yapılarda kullanılmıştır. Bölgedeki ilk örneklere ait dini bir yapı belgelenememiş ancak bu yapıların daha çok küçük boyutlu sade bazilikal plan tipinde oldukları düşünülmektedir. Demetrios Kilisesi’dir. Constantinopolis'ten Hagios Studios (Res. 319/322. St. yy. Lateran. Peters Bazilikası M.10.34. ‘kilise’ye ait.. V.).) örnek olarak gösterebilinir.89(Res. galeri. (F. Perge A ve B Bazilikaları. Peters Bazilikaları ve Doğuş Kutsal Gömüt Kiliseleri gibi büyük anı kiliselerinde kullanılan beş nefli sistemin bilinen en geç örneği. Bunun tam olarak gerçeği yansıtmadığı konusunda Mango. yapının nerede ise kendisi kadar büyük atriumu ile birlikte tasarlanmıştır. (F.) Resim 3. atriumun yapıya sonradan eklenmiş olma olasılığında dahi.S. Side Piskoposluk Bazilikası gibi beş nefli Bazilikal planlar (EK F. ortası. Matthews ve Krautheimer aynı görüşü paylaşırlar ‘form’un çoğunlukla liturjik işlevi yansıtmadığını belirtirler. Bazilika Üç Nefli. Side Kutsal Alandaki Büyük Bazilikanın atriumu yaklaşık 48x48m lik kare planı ile Hagia Sophia'dan daha büyüktür. Bazilika Beş Nefli Kesit.3.33.33. Kesit Orlandos 1968 Resim 3.).. Hagia Sophia. M. Hagia Eirene. bu yapısal öğeyi barındıran ilk örnektir.S.3. F.Atriumlarda çevre duvarı ile birlikte gelen cemaatin korunması için etrafında sütunlu revaklar düşünülmüştür.

519. öpme. vaftiz kurnası gibi donanımlar. Suriye El Bara Kiliseleri. tütsü. Liturjik törenler. kutsal eşyaların saklanması. Hıristiyanlığın ortaya çıkışından itibaren. vaftiz odası gibi farklı kullanımlarıda barındırdıkları belirtilir. Asutay 1998. ekmek62. Eukharistik törenin özünü. dini resim. dua odası.Prothesis gibi isimlerle adlandırılan apsisin yanındaki mekanların. 93 Asutay 1998.37. rahiplerin hazırlanması. şarap. 91 Din adamı. şarkı söyleme.“Liturji” kelimesi. kendini adaması üzerine kurulu bir ibadet modeli sunar. yy. mum. İsa ile ilgili inanç ayrılıkları da ortaya çıkınca ciddi tartışmalar başlamış ve bu süreç mezhep ayrılıklarına kadar varmıştır.91 Resim 3.S. Hıristiyan dini törenleri.) Daha çok erken Suriye ve Akdeniz Bölgesindeki Bazilikalarda görülen pastophorionlar şekil ve işlev değiştirerek özel şapeller olark geç dönemlere kadar kullanılmıştır. inananlara. giyinme ya da soyunma.35. Ancak bu farklılaşmalar sadece bölgesel olarak kalmamış. Bizans tarihinde ise. liturjik öğeler. ya da çeşitli simgeler gibi objeler. heykel. altar. tuz. VI. İsa’nın son akşam yemeğinin sembolik olarak canlandırılması. yazılı liturjiler oluşturulmuştur. dini kostümler. İsa’nın fedakârlığı. liturji. ayinleri anlamına gelmektedir. 35. Mango 1975. meshetme. IV. kutsama. 3. kesin olmamakla birlikte. martyr şapeli. anılması oluşturur.93 (Res. Krautheimer 1986. özellikle eukharistik90 törene işaret eder. diz çökme gibi ayinle ilgili hareketleri içerir.. ekmek ve şarabı takdis ederek lokma ve yudumları cemaate dağıtır. 90 67 . yeme.35. vaftizhane gibi yapılar. 7. 196. Hz. Hz.Diaknikhon. cemaat bu şekilde ayine katılmış olur ve tanrıya sunulan kurbanla özdeşleşir. İncil ve liturjinin yorumlanmasında tipolojik ve alegorik metotlar yaygınlaşmış. Strube 2000 Pastophorion. 12. sembolik anlatımlarda farklılaşma başlamıştır.3.92 Ancak kesin olmamakla birlikte bunların geçiş odası. bu farklılaşmaların dizginlenmesi için belli kentlerde çalışmalar yapılmış.. kilise. 92 Christern 1986. yy. Hz. İncil. hazırlık odaları olarak işlevlendirildikleri düşünülmektedir. M. yağ. su. özellikle vaftiz ve eukharistik ayin Hıristiyan ibadetinin ana parçaları olmuşlardır.’dan itibaren. Daha sonra.

(Res. F. 38. 39. malzemeleri ise “taş” olarak değişmiştir. bemada yer alan sunak. (EK B. Hıristiyan ibadetinin çekirdeğini oluşturduğu belirtilen eukharist törenin odak noktası.Resim 3.7.. Suriye Gerusa Strube 2000 Side Büyük Bazilika da apsisin yanındaki mekanların bu gelenekten etkilenerek yapıldığı ve bunların arkaya açılan kapılarla buranın bir hazırlık veya liturjik anlamda geçiş odası gibi düşünüldüğü söylenebilinir. 68 . Kathedral..14.) geçiş. F.. altarların kilise içindeki yerleri sabitleşmiş. D. IV.9.2. B. yy.) (EK D. D. B.S.’dan itibaren.16.37..36. D.15. Orlandos 1968 Kilise yapılarında varolan mimari bileşenler ve işlevsel öğeler bölgelere göre farklılık gösterse de en temel öğeler gösterilmeye çalışılmıştır..) Side ve Perge'deki aynı dönem örneklerinde (EK F.) Ayinin ana malzemeleri ekmek ve şarap altar üzerinde takdis edilir. yani altardır.1. Erken Bizans Dönemi Suriye Bazilikalarında tam kesin olmamakla birlikte benzer geçişler bırakılmıştır.38.13. kapı yerine sadece bazılarında pencereler konmuştur. (EK F. 3.8.1. M. Suriye Brad Julianus Strube 2000 Resim 3.. Bazilika Apsis. İlk altarların (mensae) ahşap ve portatif oldukları tahmin edilmektedir..) Resim 3.8. Bazilika Bema Orlandos 1968 Resim 3.

Mathews 1995 Resim 3. 3.41.8.9.43.42. Bu havuzlar aynı zamanda bazı durumlarda vaftiz havuzu olarak kullanılmaktaydı. 3.44. B. (Res. 3.) İki kaidenin açıklıkları ve çaplarına bakarak çok yüksek olmayan dört sütun üzerine yükselen çatı ile taçlandırılan bir altar olmalıdır.42. Bazılarında Studios Bazilikası gibi altında krypt denilen Kutsal Mezar vardı. Hagia Sophia da olduğu gibi. D.40. Apsis Kaderli 2005 Resim 3. bema döşemesinden yükseltilmiş bir platform üzerine yerleştirilmişlerdir. 3.) Martyriondaki kuzey-batıdaki nişin içersindeki çeşmenin böyle bir amaç için yapıldığı tartışılabilinir. Apsis Mathews 1995 (Res. Side Belediyesi 2006 Büyük Bazilikanın apsisin önünde bemanın ortasında yer alan altarın sadece ön iki sütun kaideleri in situ kalmış. Apsis.10. 3. Resim 3. Istanbul. Studios.Resim 3. 3. 3.39. (Res.15... Altarın yanında.43. 3.Bazilika.) diğer iki kaide sonradan yapılan Küçük Bazilikanın apsisinin altına geldiği için gözükmemektedir.. (EK D.) Erken dönem altarları kutu gibi prizmatik geometrilere sahiplerdi. (Res.16.) 69 . B. Bazilika.. Bazilika Apsis.41. rahiplerin ayinin bir parçası olan kutsal yıkama işlemini yapabilecekleri thalassa denen küçük havuzlar bulunurdu.) Kimi örnekler. (Res.

Bu bölüm sadece ayini yürüten dini kişilerin girebildiği “kutsal” bir alandır.) Bemanın sadece alt basamakları günümüze ulaşmıştır. apsis önünde yer alan bölümdür.1.) Büyük Bazilikanın güneyinde yapılan temizlik çalışmaları sırasında ele geçen bazı korkuluk ve destek parçaları bemaya ait olabilir. Kaderli 2005 Altarı içine alan bema. sunak arkasında yer alarak.8.Resim 3.44.2.2. C. (EK C. (Res.) 70 . bema...25. Erken örneklerde. Din adamı bu bölümde.dikmelerin oturma izleri görülmektedir. kurtarıcının geleceği doğu yönüne yönelir. orta nefte stylobatlardan ayrı. C. Bizans kiliselerinde. 44. Büyük Bazilkanın beması.30. Bazilika Bema.) hemen bitiminde başlayarak iki yandan ve bir orta akstan olmak üzere üç girişi olan diktörtgen bir kutsal alan oluşturur. (EK D. C. B. apsisin iki yanında yer alan anıtsal kemeri taşıyan sütun kaideleri (EK C. 3. çoğunlukla templon ile ana neften ayrılır.. naosun doğusunda. (EK D.26.) Basamaklarının profillerinin bir kısmının zeminin altında kalmasından dolayı bu bemayı oluşturan mimari elemanlarınında başka bir yapıdan getirilerek ikinci kullanımı olduğu bemayı çevreleyen korkuluk ve sütunların.

-16.Resim 3. 47. alçak bir parapet şeklinde olan templon sonraki dönemlerde daha yüksek bir yapı kazanmıştır. Bazilika Solea. Prof.S.47. Mathews 1995 M.) (Res. stylobat üzerinde. Bu yapı. (EK D. Dr. B. Bema ve altarın gerisinde yer alan yarım daire planlı apsis. Selanik Hagia Demertios Templon. bazı yapılarda “synthronon” diye adlandırılan oturma yerlerine sahiptir. 3. V. yy. Kaderli 2008 Yine daha önce Ord. bunlar arasına konmuş plaklar ve üzerlerine yerleştirilmiş 71 .45.46. A.) Resim 3.) Büyük Bazilika veya Küçük Bazilikanın bemasının templonuna ait olabileceği düşünülmektedir.14.45. ortalarında. yaklaşık bel hizasına kadar yükselen payeler. 3. M. Mansel tarafından arştırmalarda ele geçen ve bugün müzenin bahçesinde bulunan çiçek motifli friz parçasının veya 2005 temizlik önçalışmaları sırasında nişlerin içinden çıkan haçlı bir arşitrav parçasının (Res. Bazilka Güney Niş Kaderli 2005 Resim 3.

Solea boyunca (templon ile ambonu birleştiren geçit çizgisi) düzenlenen geçit. (EK C. 3.. Templon ile batı duvarı arasında. nef kısmında konumlandırılan ambon çoğunlukla 4.15.48. Dr. 3. (EK D. 3. bema ile birlikte. 6 veya 8 sütun üzerinde duran bir platformdur. Kaderli 2008 M.sütunlar ile sütunların üzerinde yer alan arşitrav bloklarından oluşmaktadır. (EK C. 72 .48. 3. düğümlü desenli destek parçasının hepsinin bir ambonamı ait olduğunu söylemek yanlış olabilir. ve VI. liturjik olarak ambon. yy. A. kilisenin en önemli iki odak noktalarından biri olmuştur.3.49.. IV.) Resim 3.C. örgülü haç motifi. 1960’larda bu alanda Ord. Ambon.49. Prof.) Bu örneklerin yanında İstanbul (Res. V. 3.) Bu parçalar Hagia Sophia örneğinde olduğu gibi iki taraftan merdivenler ile çıkışlı.’ın 2. İlk olarak yarısında gözlenmeye başlanan amboların günümüze ulaşan örnekleri çoğunlukla M.) ve Antalya (Res. Mansel tarafından yapılan araştırmalarda buluntu yeri tam kesin olmamakla birlikte bir kaç parça yine bir ambona ait olduğu düşünülen korkuluk destek elemanları bulunmuş ve müzeye teslim edilmiştir.47. Tekirdağ Müze.) Arkeoloji Müzelerinde sergilenen erken dönem ambon tek veya çift çıkışlı farklı formlarda olabilmektedir. yüksek bir ambona ait olmalıdır. Antalya Müze.46.) Bugün Küçük bazilikanın içinde spiral bezemeli dört büyük parçaya ayrılmış ve bir ambona ait olduğu düşünülen bir mimari eleman bulunmaktadır. 3.-22.) (Res. Kaderli 2008 Resim 3..50.S.46. ayinin klasik bölümlerinden olduğu için.M. (Res.4.19.'lara tarihlenmektedir.51. 3.) Tekirdağ (Res. Ambon.S.19.) Erken Bizans dönemi mimari özellikleri gösteren çiftbaşlı kartal. (EK C. yy.

ikinci bir u şeklinde galeri katı bulunmaktadır. (Res. Beyazıt Bazilika. Istanbul.) ve Suriye farklı olduğu güney kıyıların ise her iki yönden de etkilendiği bilinmektedir.Resim 3. 3. Mathews 1995 Erken Dönem Bazilikalarının büyük bir kısmında. ambon.53. Istanbul. Bunların bölgelere göre değiştiği Yunanistan (Res.50. Arkeoloji M. Selanik. Yunanistandaki bazilikalarda orta nefin parapetlerle ayrıldığı.52. ve orta kısmın dinsel törenler ve rahipler için ayrıldığı düşünülmektedir.) Resim 3. Kathakumenler. Kaderli 2008 Resim 3. 3. Side Büyük Bazilikada da görüldüğü gibi. prothesis odaları dışındaki alanların kimler tarafından kullanıldığı tam açık değildir. Kaderli 2008 Erken Hıristiyanlık kiliselerinde kutsal bema.52. yeni vaftiz olanlar. Erken Bizans Döneminden başkent de tek Beyazıt Bazilikası görülmektedir. Hagios Demetrios. Bu galerilerin 73 . Ambon. Istanbul. Ambon.53. erkekler ve kadınlar. halk ve aristokrartların yerleri belirsizdir. Arkeoloji M.51. Bu gelenekte. Kaderli 2008 Resim 3.

(Res. Bunun sonucunda çok sayıda ancak önceki devirlere kıyasla daha küçük ölçekte kilise inşa edilmiştir. Kaderli 2006 Side Büyük Bazilikada üst galeri katına nasıl ulaşıldığı saptanamamıştır. 3. Narteks Kuzey Yan Mekan.55. özellikle şehir dışındaki manastırların korunmasını sorunlu hale getirmiştir. 95 94 Mathews 1995.55.Kathakumenler veya kadınlar için olduğu kilisede ayinin bir kısmına katılabildikleri ve daha sonra diğerlerini rahatsız etmeden ayrı merdivenle dışarı çıktıkları belirtilmektedir. Resim 3. (Res. B.-16.54. Bu ahşap konstrüksiyonlu bir merdiven veya sadece nerede ise tümüyle duvarları yok olmuş güney yan mekandan bir çıkış planlanmış olabileceği varsayımınıda dikkate almak gerekir. 108.12. Yunanistan Philippi Bazilikası (EK F. bunlardan başkente gelenler de saygı görmek ve toplum içerisinde bir yer edinmek 95 74 .) Narteks yan mekanlarda ne iç yüzeylerinde nede dış duvarlarında bir merdivene ait bir iz görülebilmiştir. 3. erken dönemde kilise inşaatı ağırlıklı olarak imparator ve ailesiyle az sayıdaki yüksek rütbeli din adamı tarafından yürütülen bir imar faaliyetiyken orta ve geç dönemde idari sistemdeki değişimler ve güçlü aristokrat ailelerin doğması inşa faaliyetlerine yeni katılımcılar eklemiştir. Bazilika. Bazilika. Özellikle bu dönemde hayata geçirilen yeni eyalet ordulan ve tımar uygulamalan sonucunda gittikçe güçlenen bir taşralı aristokrat sınıfinın dogmasmm yanısıra.) Nea Anchialos Bazilikasıdır.). (EK D. B.) Üst galerilere narteks yan mekanlardan çıkıldığı en azından oradanda bir bağlantının olması gerektiği düşünülmektedir.94 Bu merdiven çözümüne en iyi örnek. siyasi ve askeri sorunlar.10. Dönem itibariyle ekonomik açıdan çok büyük sorunlar yaşanmamasına karşın. 3. Narteks Kaderli 2008 Resim 3.54. KUTSAL ALANIN TARİHSEL GELİŞİMİ İÇERİSİNDE KÜÇÜK BAZİLİKANIN MİMARİ ÖZELLİKLERİ Ekonomik açıdan.3.

Olasılıkla bu sebepledir ki sadece başkentte değil ama eyaletlerde de yüzyıllar boyunca kullanılan kapalı kollu Yunan haçı plan tipi. Resim 3. Kapalı kollu Yunan haçında. Ancak gücü yeten kişiler bir manastıra yardım etmek yerine yeni bir manastır kurmayı tercih etmişlerdir. Kapadokya gibi kayadan oyma kilise yapılan bir bölgede dahi bu planın taklit edilmesine sebep olmuştur. haçı oluşturan kollar beşik tonozlarca desteklenmekte ve bunlardan köşelerdeki bölümlerin üzerleri ise çapraz tonozlarla örtülmektedir. bu dönemde oluşturulan ve zamanımıza kadar gelebilen kiliselerin büyük kısmı manastır kiliseleridir. Bu yüzden küçük bölgesel farklılıklar dışında bu plan tipi Makedonya'dan Yunanistan'a.56. Fakat bölgesel ayrılıklar plan tipinin farklı örneklerinde kendini göstermektedir. en erken örneğinin Konstantinos Lips Manastır Kilisesi'nde görüldüğu şekliyle. Trilye Fatih Camii. Kubbe yüksek bir kasnak üzerinde ve üzerinde çok sayıda pencere bulunan biçimde tasarlanmıştır. Bu sebeple. Doğum yeri ve kökeni her neresi olursa olsun kapalı kollu Yunan haçı tüm orta dönemin hakim tek plan tipi olmuştur. Kaderli 2005 için kendi adlarıyla anılan dini binalar inşa etmeye başlamışlardır.Bu inşa faaliyetleri sırasında kapalı kollu Yunan haçının köşe odaları ve özellikle de bunların üst katları bu aristokrat sınıfının ihtiyaç duyduğu şey olan ayrıcalıklı ve kişiye özel ibadet mekanları saglanmıştır. 75 . Bulgaristan'dan Ukrayna ve Rusya'ya hatta güney İtalya'ya kadar yayılan bir uygulama alanı bulmuştur. Sayıları yüzleri bulan ve çoğu ekonomik sıkıntı çeken manastırlar umutsuz yere zenginlerden yardım ummaktaydılar.

dini inanışın yansımaları olan ikonalar tahrib edilmiş veya üzerlerine beyaz badana çekilmiştir. 3. Ikonacılığın bittiği döneme kadar manastırlardaki rahipler takip edilmilmiş. Yeni dinin giderek kutupsallaşması Ortodoks mezhebinde İkonoklast olarak bilinen ve yalnızca pagan dininin simgelerini değil. Resim 3..) 799 yılına tarihlenen yapının Bizans dönemindeki adı ve ithafi bilinmemektedir. yüzyılda Bizans'ta yaşanan İkonakırıcılık dönemi. 639–640 yılları arasında inşa edilen Mren Katedrali en önemli örneklerden biridir. M. 76 .57.S. yapılan en son araştırmalar göre Tûrkiye'deki Bizans eserleri arasında bu plan tipinde yapılmış en eski yapının Tirilye Fatih Camii olduğu belirlenmiştir.56. Hıristiyan dininin tasvirlerini de dine aykırı bulan bir sürece yol açmıştır.Kuzeye eklenen apsis ile farklı bir tip oluşmuştur. bunlarda ısrarla gizli olarak ikonalara ilgi göstermeye devam etmişlerdir.57. (Res. Kaderli 2005 Ancak. VI. Ancak bu plan tipindeki yapıların en çok ve olgun örneğinin görüldüğü yer Ermeni mimarisidir. 3. Bunu izleyen dönem boyunca bu plan tipinin yayılmasını takip etmek güçtür.. Trilye Fatih Camii.VII. sanat eserlerinin büyük ölçüde zarar görmesine neden olmuş.

Menidi.Resim 3. Menidi. Girit. Bunlardan kubbenin köşe duvarları tarafindan desteklendiği yapılanlar daha erken.59. 3. Borboudakis-Gallas-Wessel 1983 Bu tür kiliseler Kubbenin duvarlara oturan ve kubbenin köşe duvarı ya da sütunlarca desteklendiği tipler olmak üzere adlandırılmışlardır..60. 59. Borboudakis-Gallas-Wessel 1983 77 .) inşa edildikleri iddia edilmiştir. sütun ya da payelerle desteklenenlerin daha geç dönemde (Res. Girit. 58. Nicholas. Bu görüş geçerli görülmemiş bu farklılıkların yerel veya bölgesel olduğu düşünülmüştür. St. 3. Resim 3.

61. Bu plan tipi daha çok manastır kiliselerinde kullanılmıştır. Buna göre orta Bizans dönemi yapılarının kuzey ve guney duvarlanndaki geniş üçüz pencerelerin kolaylıkla genişlemeye imkan veren yapısının bir sonucu olarak Istanbul Kalenderihane ve benzer şekilde Atik Mustafa paşa güney duvannda derin nişler içinde ve yine üçüz pencerenin üzerinde bulunan freskolar ve bunların arasında Başmelek Mikael tasvir edilmiştir. Nitekim daha önceleri apsis önünde yer alan sunak masasının cemaat tarafından görülmesini engellemeyecek yükseklikte olan taş korkuluk levhalan yerlerini üzerieri İsa 78 . yapılan onarım ve değişiklikler sebebiyle asıl görünürümlerini yitirmiştir.60. inşaatlarından sonraki yüzyıllarda yaşanan doğal felaketlar.. Borboudakis-Gallas-Wessel 1983.3. Bunların çoğunda. D.. D. Nişin yine liturjik bir sermoninin parçası olarak düşünmek gerekir. Panaija Serwiotissa. Resim 3. Ajios Georjios. Bununla beraber ayinlerin ve dini uygulamalarının değiştiği. güney duvarın bu bölümü tahrib olduğu için sadece kuzeyde bir niş görülmektedir. anıtsal ve görselliğe ağırlık veren uygulamaların yerini daha içe dönük ve ayinlerin bir kısmının sadece din adamlarma özel hale gelmesiyle beraber bunun mimarideki yansımaları da görûlmeye başlanmıştır.61.) Öte yandan Yunanistan'da karşımıza çıkan (Res. 229. Küçük Bazilika da bema önünde dışarıya taşmamakla birlikte. Resim 3.9.) her iki çeşit kapalı kollu Yunan haçından doğmuş ancak zaman içerisinde Aynaroz tipi (Res. 3.(EK D.Side Küçük Bazilika dört sütun üzerine oturan yüksek bir kasnağa ve Kubbeye sahip olduğu düşünülmektedir.11.10.) denilen ve bema önününde kuzey ve güney duvarlannın birer apsis gibi dışarı taşmasıyla yeni bir tür örnek oluşturmuştur. 243.58. Girit.Girit. Kalamas. Borboudakis-Gallas-Wessel 1983.

S. İç mekanlardaki hafiflik duygusu gök kubbenin erişilmezliği. X. yalın ince sütunlar Erken Bizans taki düşünceden uzaklaşıp cemaati kucaklamaya ve bir yere ait parçası olma duygusunu verirmektedir. ile birlikte dış formlarda genel anlamda çok bir değişikliğe gidilmemiş. nişlerle ve tuğladan yapılan geometrik semboller ile haraketlilik kazandırılmıştır. dini bayram ve azizlerin tasvir edildiği bir duvara dönüşmüştür. Bu dönüşümün kesin tarihi belli değildir. M.S. yy. 79 .S. XI. Bu dönemde başkentteki yapılar arasmda ne tür bir templona sahip olduğunu bidiğimiz tek yapı Pantokrator Manastırı Kilisesidir. yüzyılda inşa edilmiş olan Aziz Polyeuktos kilisesinde getirilen malzeme ile yapılmıştır. Bazı örneklerde Ancak genel kanı Synthrononun bu dönemde ortadan kalktığı yönündedir. yüzyıldan başlayıp Bizans'ın son dönemine kadar devam ettiği görülmektedir.peygamberin hayatından sahnelerin yer aldığı. cephelerde kör kemerlerle. M. Konuyla ilgili olarak. Sonraki yüzyıltarda yükselen bir duvar halini alan templonun burada bemanın görülmesine imkan verecek şekilde ve yakındaki M. VI.

4. B. Alanda önce yapıların üstünde ve alanda zamanla biriken ve yaklaşık 200 traktörrömork tutan. SİDE ATHENA. Doktora çalışması kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından alınan araştırma izni ile Side Müzesi denetim ve desteği. Side Belediye Başkanı Osman Kesikkulak.4. bunların tam sınırları ve yüzeylerini ortaya çıkarmıştır. Side Müzesi müdürü Arif Küçükçoban.) Resim 4. Bazilika. Athena Tapınakları ve Bizans Bazilikaları kutsal alanındaki koruma çalışmaları. MARTYRON. bu çalışmalarda belediye ekipleri destek sağlamıştır. (Res.2. temizlik çalış. APOLLON TAPINAKLARI.2. temizlik çalışmaları Side Belediyesi 2005 Resim 4. alanda yapılan tespit ve çizimler ile daha önce yapılmış bu konudaki araştırmaların ve çalışmaların taranması ile başlamaktadır. BÜYÜK BAZİLİKA. Side Belediyesi ekip. matereyal. 4.. Çevre Mühendisliği Müdürü Utku Seymen ve Side Parkbahçeler Müdürlüğüne bağlı çalışanlar ile birlikte yaklaşık bir sene süren ön çalışmalar sırasında bu araştırma projesine büyük emekler vererek katkıda bulunmuşlardır. çöp ve bitki temizliği yapılmış. Bazilika.1. Büyük Bazilika alanında 80 . Alandaki tüm yapı taşlarının envanterleri hazırlanıp mevcut durumları malzeme nitelikleri belirlenmiştir. B. KÜÇÜK BAZİLİKA KUTSAL ALANI ÖN ÇALIŞMA Apollon. maddi desteği ile oluşturulan teknik destek ekibi yardımı ile 2005–2006 yıllarında çalışmalara başlanılmıştır. Side Belediyesi 2005 Bitki ve yüzey temizliği mevcut yapı ve kalıntıların.1.

Dr. Johannes Nolle’nin yayınladıkları yazıtları ana kaynaklar olarak gösterilebilinir.) Resim 4. Emin Clemens Bosch. Arif Müfid Mansel’in yaptığı çalışmaları ve belgelemeleri (Res. 4.) Alanda büyük ve ağır yapı taşları zaman zaman çağrılan vinç yardımı ile kaldırılıp uygun görülen alanlara dizilmiştir. (EK C. Bu malzemelerin doğru tanımlanması daha sonra yapılacak olan restitüsyon denemelerinde. 4. restorasyon çalışmalarında uygun olanların tekrar kullanımında yardımcı olacaktır. Bu duvara destek sağlamak ve belirginleştirmek için büyük falez veya kireç taşında olan yapı taşları duvara paralel olarak dizilmiştir. burada belli bir süre Bizans dönemi yapılarını inceleyen Prof.3. Side Belediyesi 2006 Tanımlanabilir yapı elemanları gruplanmış diğerleri de etüd edilmek üzere depolara kaldırılmıştır.bulunanlara B harfiyle başlayan numaralar verilmiştir. Büyük Bazilikanın temizlik sonrası daha iyi ortaya çıkan güney dış duvarı oldukça tahrip olmuştur. 412 adet mimari eleman numaralandırılıp koruma altına alınmıştır. Side’de daha önce bu alanda kazı yapan Ord.4. Bunun için daha önceki araştırma ve çalışmalar. Lanckoronski.7. yayınlanan belge ve araştırmaların taranması önemlidir. yerlerinin belirlenmesi ve doğru sonuca ulaşmada. Rott ve 81 . Semavi Eyice’nin çalışmaları. Side yazıtlarını inceleyen George Bean. Prof.3. Küçük Bazilika da ise b harfi ile başlayan 71 adet mimari eleman numaralandırılmıştır. (Res. Birçok kırık küçük parça sadece temizlenip depolarda oluşturulan taş havuzlarına konmuştur. Side Kutsal Alan.).

TIB ise Lykia ve Pamphylia bandlarını yayınlamıştır. Resim 4. Son olarak bu bölge ile ilgili Clive Foss. Büyük Bazilika.5. ihtiyaç duyduğunda buradaki yapı elemanlarından faydalanmış daha sonra yapılan kazı ve restorasyonlar da. İÜ Ark. Böl. Kazı Arşivi Alandaki daha önce yapılmış çalışmalar ile yer değiştirmiş yapı elemanlarının tespiti ne yazık ki çok zordur. Ülkü İzmirligil çalışmış. Plan Kaderli 2007 82 . Özellikle buraya göçün ilk yıllarında Side halkı.Shultze ‘nin yüzyılın başlarında yaptıkları seyahatlerine dayanarak çıkardıkları yayınlar. C Alanı.4. yapılan ilk belgelemeler olmaları açısından önemlidir. Bu yayınlarda Side’nin Hıristiyanlık tarihine ilişkin yeni veriler sunulmaktadır. Resim 4. belgeleme işlemlerinde konuya bu bakış açısı ile yaklaşılmamıştır. 1961.

B2. 4. Bu temizlik sırasında Atrium nişlerinde ve Büyük Bazilika da dolgunun altında mezarlar bulunmuştur.) Resim 4.Arif Müfid Mansel ve ekibinin yaptığı çalışma sonucu alandaki önemli buluntular Müzeye teslim edilmiştir..) Resim 4. Mezar.8.18.7. Atrium. C.) Yoğun bitki ve toprak dolgu altında kalan tüm alan uzun çalışmalar sonucu boşaltılmıştır. Öncelikle bitkilerin yapıdan uzaklaştırılıp zamanla oluşan toprak. 4. Bazilika beş ayrı alana ayrılarak A. Mezar.5.9. Kaderli 2004 Bitki temizliğinden sonra alanda gelişigüzel yayılmış zamanla parçalanmış oldukça fazla miktarda mimari parçalar tespit edilmiştir.7. Daha önce zaman zaman yapılan bitki temizliği ve düzenlemelerine rağmen araştırmanın başlangıcında yapı kalıntıları yoğun bitki örtüsü altında kalmıştır. Ancak çalışmalar yayın aşamasında yarım kalmıştır. (Res. İÜ Ark.6.. B. İÜ Ark.) Bulunan yapım elemanları temel alınarak ilk restitüsyon denemeleri yapılmıştır. 4. 4. Küçük Bazilika. çöp.6. Arşivi 1961 Alanda yapılan temizlik çalışmaları Müze işbirliği ve denetiminde Belediyenin ekip ve malzeme yardımlarıyla gerçekleştirilmiştir.8. Arşivi 1961 Resim 4. Böl. (EK C.9. D.(Res. Kaderli 2004 Resim 4. adları ile bölünmüştür. 4. Büyük Bazilikanın kuzey ve güney ana beden duvarlarındaki nişlerdede yoğun bitki ve toprak dolgusu oluştuğu için 83 . dolgu tabakasınında temizlenmesi böylece yapının ortaya çıkarılması sağlanmıştır. (Res.

bunlarda tek tek boşaltılıp içinde bulunan mimari yapı taşları önlerine sıralanmıştır. 4. Güney Pastophorion Kaderli 2006 Güney duvar bitiminden çıkanlar güney Pastaphoriona kuzeyden çıkanlar da kuzey pastophoriona gruplanarak konmuş ve belgelenmiştir.. 4. Kuzey Pastophorion Kaderli 2006 Resim 4.11..) Büyük Bazilika neflerden toplanan küçük parçalarki bunlar kopmuş zarar görmüş yapı taşları temizlenerek tekrar etüd edilmek üzere depolarda taş havuzlarına konmuştur. (Res.) Resim 4. 84 . Kireç harcıyla düzensiz ve ufak taşalarla örülen bu duvarlar harcın zamanla niteliğini kaybetmesi sonucu parçalanmış ve nişlerin içlerinde yığınlar oluşmuştur.12. Bunların önüne ve içine ilk yapılan kazı çalışmalarında bulunan mimari parçaların korumak amacıyla konulduğu düşünülmektedir. Kaderli 2005 Tüm bu mimari yapı elemanları. temizlenip gerekli tespit çalışmalarından sonra Pastophorionlardaki depolara veya koruma önlemleri alındıktan sonra tekrar yerlerine konmuştur. Büyük Bazilika Güney Duvar. 4.10. (Res.13.11. Resim 4. Bu sağlamlaştırmada kullanılan malzeme ve teknik son derece kötüdür. Yapının beden duvar ve nişleri daha geç bir dönemde bir iç duvarla desteklenerek sağlamlaştırılmış. Kaderli 2005 Resim 4.12.13.10. belgelenip. envanterlenip. 4. Büyük Bazilika Güney Duvar.

alanda ise bitki temizliği yapılmış ve etrafa gelişigüzel dağılmış olan mermer yapı taşlarının toplanıp alanda büyük sütun başlık gibi mimari elemanların yanında toplamıştır. Güney Alan.. Güney Kaderli 2004 Resim 4. 2004 Küçük bazilikadaki temizlik sırasında açığa çıkan buluntu.15.16. Büyük bazilikanın güneyinde dış beden duvarlarının bitiminden başlıyarak deniz surlarına doğru temiz çalışmaları yapılmıştır.15. Küçük Bazilika.14. 4. Bazilika ile Martyrion arasındaki alanda daha önce fazla bir düzenleme yapılamadığı için burada yoğun bir çalışma yapılmıştır. Küçük Bazilika. 4. Resim 4. 4.) Daha güneyde.17. Temenos. 2004 Resim 4.Resim 4.(Res.14.16. Kaderli 2004 85 . Büyük Bazilika.. yapı elemanları küçük b harfi ile başlayan numaralarla envanterlenip çok bezemeliler pastophorionlardaki depolara kaldırılmış diğerleri tekrar yerinde düzenlenmiştir.(Res. 4.) Küçük Bazilikada dış duvar üstündeki bitki oluşumları temizlenirken çok yıpranmış ve yerinden çözülmüş olan duvar yapı taşlarının ileride tehlike yaratmasını önlemek amacıyla alınmıştır.17.

) Daha küçük ve güneydeki tapınağın Şehrin kurucu tanrısı Apollon’a ve diğerinin Şehrin ana tanrıçası Athena’ya ithaf edildiği düşünülmektedir.4. Mansel tapınakların mimari bezemelerindeki üslubu Aphrodisias ekolünün etkilerine bağlarken yapım tarihi olarak da Pergamon. RÖLÖVE Resim 4. Side’nin bilinen tarihine baktığımızda aslında burada erken dönem tapınakların olması gerektiği ancak. Prof.1. (EK A. İlk erken sikkelerde sadece kendisi betimlenirken sonraki dönemlerde Apollon da betimlenmiştir. yenileri yapılırken olasılıkla bunların temellerine kadar sökülmüş olabileceği düşünülmektedir.1. J. Dr. yapım sürecinin Side’nin parlak dönemi olan Severuslar’a kadar uzanmış olabileceğini belirtmektedir.) 86 . (R. A. sütunlu caddenin sonunda yer alırlar. Bir Hellen Tanrıçası olan Athena’nın burada hangi Anadolu tanrıçası ile özleştirildiği veya yerini aldığı kesin olarak bilinmemektedir.1. Tapınaklar Apollon ve Athena Tapınakları: Yarım adanın güney-batı ucunda ve limanın doğusunda.1.19.18.M.Traianus Tapınağı ile karşılaştırarak Antoninus Pius dönemi üzerinde durmaktadır. N1 – Apollon Tapınağı Side Belediyesi 2006 4. Ord. Hadrianus. Nolle. 4.

20.)üzerinde iki sıra inci-boncuk dizeli ve lotus. Apollon Tapınakları Plan.15.).S.17.20.1.) 4.Resim 4.) Atik. (EK B. doğu-batı yönünde yerleştirilmiştir.(EK D. kalan basamaklardan anlaşıldığı gibi üç basamaklı bir krepis üzerine yapılmıştır.1. 270–275) basılan sikkeler üzerinde bu iki tapınak ve tanrı heykelleri betimlenmiştir.palmet silmeli üç basamaklı arşitrav bulunmaktadır.20. Apollon Tapınağı Korinth düzeninde yapılan Apollon N1 Tapınağı.(EK B. Mansel 1978 İmparator Aurelianus zamanında (M.19. Batı yönün kapalı ancak merdiven izlerinden buradan da podyuma çıkışının olduğu limana bakan cephesininde vurgulandığı görülmektedir.) İki sıra Akanthus yaprakları ile bezeli korinth başlığı (EK B.) 87 . 4. mermerden ön yüzlerinde altışar. Athena.İon stilindeki sütun kaidelerinin üzerinde 24 yivli mermerden yapılmış sütunlar yükselmektedir. yan yüzlerinde ise onbir sütun yer almakta olup. Tapınaklar peripteros planlı. (Res. (EK D.a.19.

(EK B. Sütun akslarının altına gelen Stylobat blokları taşıdıkları yükü daha geniş bir alana yaymak için daha büyük boyutta ve kalındır. Tapınağın batısında açığa çıkan podyum duvarlarından ve daha önce restorasyon sırasında elde edilen bulgularda anıtın altyapısına ilişkin bir kısım veriler elde edilmiştir.23. Kaderli 2006 Arşitravın üzerinde yer alan birbirinden konsollar ile ayrılan meduza başlı frizin altta akanthus yaprakları.) bunun üstüne mermer stylobat blokları yerleştirilmiştir.) Ancak bunu her kaide de görmek mümkün değildir.22.Resim 4. (Res. duvar altlarına gelen doğrultularda ise konglamera büyük bloklar (Res. Apollon Tapınağı. Res.17.) Atik.23. Alınlık kısmında Geison sırası devam etmekte olup sadece köşelerde Akroterler için kaideler yer almaktadır. Ancak bunlarında bir kısmı restorasyon sırasında değişime uğramıştır. 4. 4. 4.20. Konsollarında yumurta dizisi ve lotus sırası yer alan Geisonun üst bölümünde yumurta ve inci dizisi üstünde Palmetler ve sarmallar arasında Arslan başlı çöğertenler vardır. Akroterlere ait herhangi bir parça ele geçmemiştir. İçi sert harç ve moloz.) ve geçme tekniği ile birbirine bağlanan podyum duvarında sert kireç taşı kullanılmıştır. 4.21.ion tarzında profillerle şekillendirilen kaidelerde ve stylobatlarda sütunların oturacağı alan ve sınırları daha ince işcilikle belirtilmiş sürtünme alanları oluşturulmuştur. üste yumurta dizisi ile bezenmiştir.) Üstüne gelen kaideler sivri kanallardan akıtılan kurşunlarla sütunları sabitlemiştir. 88 . Kırlangıç kuyruğu kenetlerle (Res. Sütunlarda aynı teknik ile üstündeki frize bağlanmıştır.

15.. 22. Resim 4.) Bu Kutsal Alanın Roma Dönemi sonrasından başlıyarak limana ve önemli kent meydanları ve diğer anıtlara yakınlığı sebebiyle buraya birçok yapı kalıntısı getirilip depolanmış özellikle son dönemde kireç kuyularında işlenmiştir.10m yüksekliğinde yivsiz bir sütun anteler arasında yer alan sütunlardan biri olduğu varsayımdan yola çıkarak baz alınmış ve restorasyonda tamamlamalar bu ölçülere göre yapılmıştır.). (EK D. ustanın yaptığı sütun ve diğer yapı elemanları örnek alınarak belirlenen noktanın alt.). 89 .21.(EK B. Apollon T. zamanla hava koşulları dolayısı ile yıpranmanın artarak farklılık yaratacağı varsayımını da göz ardı etmemek gerekir.. (Res. yan ölçülerine göre yerinde işlenmektedir. Alanda bugün bulunan birçok mimari elemanın daha farklı yapılara ait olduğu düşünülmektedir. 4. )Ancak sütunların farklı ellerden ve ustalardan çıktığı. Apollon T.30.25. 4.21. Kaderli 2006 Resim 4. (EK D.Apollon Tapınağında tek parça halinde tamamlana bilen hiçbir sütun ele geçmemiştir. Mimari elemanlar örneğin sütun veya kaide veya arşitravlar kesin aynı ölçüde olmayıp. gözün telafi edebileceği kadar farklılıklar göz ardı edilmektedir. Podyum. Kaderli 2006 Alanda yakında bulunan ve taban ve tavan ölçüleri uyan yivli sütunlarda yapılan ölçümlerde ve tamamlamalarda kesin olmamakla birlikte daha yüksek bir sayıya ulaşılmaktadır. Stylobat.22. üst.) Ancak Kazı sırasında alanda yakında bulunan 7. (Res. Marmara adasından belli bir standarta yakın ölçülerde kaba olarak getirileren mermer blokları.

Resim 4. (Res. (Res.24. Apollon T.. Apollon Tapınağının ne yazık ki tam tümlenebilen sütunu ele geçmemiştir. ustanın örnek olarak yaptığı ve armasını işlediği. makara sistemleri ile yerlerine 90 . arşitravlar birbirinin üstüne harçsız metal kenetlerle birbirine bağlanmış. Sütun. küçük bir ayak kabartmalı sütun taban bölümü ve birkaç üst bölümlerden örnekler yer almaktadır.26. Kaderli 2007 Korinth düzenindeki başlık ve friz. Alınlık..25.. Kaderli 2007 Resim 4. Kaderli 2007 Tapınak cephesi kadar büyük alanlı yapılarda örneğin sütunlarda 20cm’e kadar kaidelerde 10cm frizlerde 5cm‘e kadar farklılıklar çıkabiliyordu. Sütun Alt. Apollon T. Bu farklılıklar ustanın elinden veya gelen malzemenin boyutlarından bazen çıkan malzeme hatalarından kaynaklanabiliyordu. Apollon T. Stylobat.. 4.) Resim 4. büyük kanca ve özellikle büyük mimari elemanlarda ağırlık noktaları hesap edilerek sıkıştırma yöntemi. 4.24. Apollon T. Kaderli 2007 Resim 4.) Ancak alanda.29.23.

4.96 Resim 4. ana kirişlerin oturduğu oyuntular kalmıştır(Res.27. Resim 4.28. Kaderli 2007 Resim 4.konmuş ve sonra uzun demirler-manivelalarla önceden açılan çentikler yardımı ile itilerek tam yerine kaydırılmıştır. tapınağın ahşap tavan konstüksiyonu ve tavan kasetlerinin boyutları ilgili bilgi aktarmaktadır.). aşıkların. Kaderli 2006 96 Taylor 2003.29. Masklı frizlerin arka yüzündeki ahşap kirişlerin oturduğu oyuntular. Apollon T. Batı Cephesi.27. Apollon Tapınağı. İÜ 1961 Ahşap çatı konstrüksiyonundan sadece merteklerin. Apollon T. Kazı Arşivi. 151. 91 .

Apollon. 4. (Res.1. Athena Tapınağı Tapınağın büyüklüğünden dolayı yapının Side’nin baş tanrıçası Athena’ya ithaf edildiği düşünülmektedir. D1. iklim koşullarına karşı dirençsiz oluşlarının ve yıpranmalarının ana nedenlerinden biri. sütun bloklarının yanlış yönde işlenmeleridir.26.Çatı malzemesi olarak mermer levha – kiremit veya pişmiş topraktan yapılma yine büyük ebatlı kiremitler kullanılmış olmalıdır. Athena Tapınağı.) Resim 4. tabakalanmaya paralel yerleştirilip işlenmiş ve bunun sonucu yaprak şeklinde soyulmalar başlamış düşme anında sütunlar yarılarak parçalanmıştır.b. Alandaki çalışma sırasında çevresi de ele alınarak mimari elemanlar biraz düzenlenmiştir. Side Belediyesi 2006 92 .) Mermerin doğal tabakalaşma yönünü dikkate alarak.1. Ancak her iki tapınaktada sütunlar dik. Tapınaklarda sütunların böylesine doğal felaketlerden etkilenmeleri..1.6.30. bunun tersi yönünde uygulanması gerekirdi. (EK D. 4. Yapının mimari parçaları avluya dağılmış olarak durmaktadır.

Athena Tapınağı ana kayanın üzerine ızgara sisteminde temeller atılarak zemin güçlendirilmiştir. (Res.21.30.31. 97 98 Mansel 1978. 132.32.) Naosun batı yüzünün N1 deki gibi kapalı olduğu ve anteler arasında iki sütun olduğu kabul edilmektedir. Athena T.19. Mansel a. 4.g.97 Daha büyük olan N2.. Büyük Bazilikanın güney ve kuzey dış duvarları N1 ve N2 tapınağının kuzey sütun sıralarının aksına denk gelecek şekilde planlanmıştır..e. Athena T. (Res.) N2 Tapınağında Kuzeye bakan altı sütunun yerinde devrilmiş olarak bulunması. Dr.) Kompozit başlığın üzerinde ise üç faskia inci-boncuk dizileri ile ayrılan arşitrav yer almaktadır. Prof. Arif Müfid Mansel tarafından yapılmış ve yayınlanmıştır. ( EK B.Üç krepis basamağı üzerinde (güneyde in situ mermerden yapılmış basamaklar açığa çıkarılmıştır) yine Attik-İon tarzında kaideler üzerine 24 yivli mermer sütunlar yer almıştır. Bu alanda ilk araştırmalar ve kazıları Ord. 93 .32. N1 tapınağın da da kuzey sütun sırasına ait daha fazla sütun bulunması.(EK B. 4. 4. inci-boncuk ve yumurta dizisi ile bezenmiştir.) N1 tapınağının ortasından doğu –batı yönünde geçen atriumun iki uç noktadaki nişlerden yapımına başlanıldığı ancak daha sonra bitirilmediği düşünülmektedir. Bizans döneminde bunların Atriumun bir parçası olarak muhtemel galeri şeklinde kullanılmış olduğunu göstermektedir.) Resim 4. Kaderli 2007 Resim 4. Zemin. 133.(Res. Kaderli 2007 Kompozit başlık iki sıra ayaprakları ve arasından yükselen zambak çiçeği ve bitiminde. Tapınağın yakınında bulunan figür betimlemeli friz parçasının N2 ye ait olabileceği düşünülmektedir98.31.

Bu yüzyılın başlarında Antalya ve çevresinde Manavgat da yaşayan İtalyan.. Bu alanın o dönemde kalma ismi de mermerliktir.) (Res.2. 4. Girit göçmenleri buraya yerleşinceye kadar bu durumun sürdüğü sanılmaktadır. Tapınaklar.1. Side Belediyesi 2006 94 . diğer yabancılar burayı limana yakın konumundan dolayı taş ocağı gibi kullanmışlar ve kuyularda mermerleri yakarak nitelikli kireç elde edip pazarlamışlardır. daha geç dönemde büyük bir Bizans bazilikasının avlusunun içinde yer almıştır. 4. Bazilikalar Limandaki tapınakların oldukça yakınına kutsal alana temenos’a biri büyük. ancak Apollon tapınağının günümüze gelen elemanların fazlalığı onun daha uzun süre ayakta kaldığını düşündürmektedir.33.33.4. diğeri daha geç dönemde içine.2. daha küçük iki bazilika inşaa edilmiştir.) Resim 4.(EK B.2. B. Büyük Bazilika. Bu Bazilikanın ve içindeki küçük bazilikanın yapımında tapınakların yapı taşları sökülerek tekrar kullanılmış veya kireç kuyularında yakılarak kireç elde edildiği düşünülmektedir. D..Her iki tapınaktan da çok fazla mimari eleman bulunamamıştır.

. Kaderli 2006 Resim 4. apsisi kısmen ayakta.. büyük üç nefli bazilikanın dış avlusu.5. 4.34. Kaderli 2006 Büyük bazilikanın. Büyük Bazilika Erken dönem olan.. nefleri ise stylobat sıralarından okunabilmektedir.a. Büyük B. Apollon ve Athena Tapınaklarını içine alan kuzey Atrium duvarı yedi tane hem iç hem dış yarım daire planlı. B.12. ) 95 .) Kapının arka tarafında alınlığında bir haç işlenerek avlunun kutsallığı bir daha vurgulanmıştır.-16.39.37. Büyük B.2. dış beden duvarları..35. 4. D. 4. nişleri ve pencereleri.2.(Res.35.(Res. B..1.38.. Atriumu ve Pastophorionları (apsisin iki tarafındaki tonozlu mekanlar) iyi korunmuş.6. arka tarafa geçiş vardır.. B. (Res.) Her iki yarım kubbede de diğerlerinden daha büyük ve özenli yapılmıştır.1.) (EK B.36. B. (EK. Bunlardan Batı ucundaki sağır doğu ucundakinde ise ortada kapı. 4. Niş Kapı.. (Res. 4.) Bu kapıdan yapıya daha sonra ek yapıldığı düşünülen önce başka bir avluya oradanda atrium duvarının arkasına dizilmiş olan diğer mekanlara geçişler vardır. Kuzey Niş.1. ) Resim 4.34.4. tonozlu nişlerin içi pencereler şeklinde düzenlenmiştir. 4.

tümüyle ayakta iken doğu bölümündeki duvarların sadece güney-batı ucundaki ilk nişli bölüm okunabilmektedir.39..36. Büyük B. Athena Tapınağının kuzeye sütun dizisi Athena Tapınağındaki gibi atriumun yan bir revakları olarak kullanılmıştır. Kaderli 2006 Kuzey bölümündeki duvarlar korunmuş..) Resim 4. Kaderli 2006 Resim 4. Kaderli 2006 Atriumun güney kısmından ise denize.. yıpranmaya açık veya yapılmadığı. 96 .37. Kaderli 2006 Resim 4. (EK B.Resim 4. Büyük B. Mansel’e göre bu duvar hiçbir zaman bitirilememiştir. Büyük B.5. Güney Duvar..M. Güney Duvar. Güney Duvar.38. bitirilmediği için herhangi bir bulgu ele geçmemiştir. Büyük B. Güney Duvar. A.

Batı Duvar. Kaderli 2006 İki katlı olan bölümün üst katının bir kısmı halen ayakta kalmış galeriye geçişi sağlayan kapı örülerek kapatılmıştır. Resim 4.) Daha geç bir dönemde kuzey. (Res. Duvarlardaki döşeme hatıl deliklerinden yapının burada tonozla değil ahşap döşeme ile kapatıldığı okunabilmektedir.41. 4. Kaderli 2006 Narteksin iki yanında dışa doğru çıkıntı yapan mekânlardan kuzeydeki geçirdiği kullanım safhaları ile birlikte iyi durumda.41.. Kuzey Yan Mekan. 4.. Güney Duvar. Büyük B.Resim 4. Kaderli 2006 Resim 4. (Res. Büyük Bazilika.batı ucuna üstüne küçük bir kule örülmüştür. doğu duvarı ise pencereleri ile birlikte korunmuştur.42.40. Mekân duvarlarındaki bu boşluklar ve belli bir kottan sonra başlayan dolgu. mekânın başka giriş veya çıkışı ile ilgili soruyu açık bırakıyor. Büyük B. 97 .42.) batı ve kuzey duvarı büyük bir delik şeklinde boşalmış.

Güneydeki mekan ise Apollon Tapınağın onarımı esnasında Atölye olarak kullanılmış ve düzenlenmiştir.7. Semavi Eyice tarafından Martyrion olarak tanımlanmıştır99. Arif Müfid Mansel ve Prof.doğusuna bitişik ve sonradan eklenmiş olduğu gözlenen. Efes’teki St. (EK B.) Bazilikanın kuzey yan duvarı güneye göre daha iyi korunmuştur.1. Hansgerd Hellenkemper göre ise yapı.) Apsisin iki yanında yer alan Pastophorium olarak tanımlanan ve iki katlı olduğu anlaşılan mekanların alt katları zaman içerisinde kullanılmaya devam edildiği için oldukça iyi koruna gelmiştir. Dr. Dr. Aziz. deniz ticareti sayesinde zengin bir kenttir.) Bu olasılıkla gözetleme veya denizdeki gemileri yönlendirmek için yapılmıştır. Apsisin alt taş sıraları korunmuş. Jean Kilisesine kuzeyden eklenen kareye yakın planlı Martyrion Kilise veya Bazilikaların.pencere yapılmıştır.) Neftlere açılan cephesinde basit çelik. (EK B. kutsal olarak ilan ettikleri burada yaşamış olan din adamlarının.(EK B. Martyrion Bazilikanın güney.5. işletilen topraklardan elde edilen gelirlerin bir kısmı gümüş olarak değerlendirilip saklanmaktadır. basamakların mermer kaplamaları sökülmüş apsisin yarım kubbesini taşıyan kemerin kaideleri bırakılmıştır. (EK B.5. Bu dönemde genellik ile halktan toplanan vergi ve bağışlar. Yan pencereleri sonradan kapatılmış ve yan neftlere açılan kemerli girişleri örülerek kapı açıkları bırakılmış.2. 99 98 . Prof.9. (EK B. kullandıkları eşya veya nesnelerden bir bölüm) sakladıkları bir nevi anıt mezar. kuzeydeki mekanda son olarak kapıda kısmen örülmüş ve ahşap küçük bir kapı. Prof.) Bemanın yükseltilmiş mermer döşemesinin üstüne geç dönem bazilikası inşa edilmiştir.10. dört köşesine yerleştirilmiş olan nişlerdeki raf izleri nedeniyle daha çok bir Skeuophylakion (Hazine Dairesi) olmalıdır.b. Dr. Güneydeki mekan ise nerede ise tümüyle sökülmüş ve Narteksten yana kapatılmıştır.(EK 4. Beşinci ve Altıncı yüzyıllarda önemli bir Metropolit olan Side. geç dönem bazilikanın avlu duvarı olarak kullanılmıştır. sembolik olarak onlardan birer parça (kemikleri. araları ahşap latalarla kaplı bir kapı yapılmış ve yanları sağlamlaştırılmıştır. iki mekandan oluşan alt katı iyi korunmuş kubbeli yapı. Nartekse açılan mekandan sonra gelen duvarın iki hücresi ve kemerli pencereleri korunmuş devamı ise güney duvarı gibi.

(Res. dört köşesindeki ana payelerinin içleri niş olarak düzenlenmiştir.) Kareye yakın kubbeli olan mekânın üç tarafında pencere boşlukları bırakılmış.kubbeli Skeuophylakion. Bazilikanın güney-doğudaki ilk hücresinden Martyriona açılan kapıdan ilk girişteki mekan tonozlu. Kaderli 2006 Resim 4. 99 . Martyrion’un güney ve batı bölümündeki duvarları iyi korunmuş. diğer kısımlar yıkık durumdadır.43. Duvarlara göre oldukça düzgün kesme taştan örülen kemer ve kubbe bindirme yekniği ile sıkıştırılmıştır. 4. Resim 4. Harç ile birlikte küçük kiremit parçaları ile sıkıştırılan derzler yer yer kullanılan devşirme mermer mimari parçalar ile tamamlanmıştır. İstanbul beşinci yüzyıl Hagia Sophia’ sından itibaren var olan. ikincisi ise kasnaksız. (Res. Martyrion İç Mekan. Kaderli 2006 Apsisin her iki yanında yer alan Pastaphorion. Doğu cephesinde bulunan iki pencere boşluğu ile birlikte bugün ne yazık ki büyük bölümü zarar görmüş olan güney ve batı cephelerinde de simetrik olan yapıda birer adet daha pencere olmalıdır. Martyrion Batı Görünüş.11) Her iki bazilika ve Martyrion devşirme toplanan ikincil malzemelerle yapılmıştır. (EK B.) Kubbeyi taşıyan dört kalın kemer köşelerde payelere oturmaktadır.44.43.10. taş kubbelidir. B. daire planlı yine kubbeli Skeuophylakion bu yapılara örnektir. 4. pandandifli.44. Yapımına önce tonoz ve ayaklara oturan kubbe ile başlanan yapıda alt seviyelerde büyük düzgün kesilmiş falez taşları kullanılmışken yükseldikçe taşların boyutu küçülmüş ve daha özensiz hale gelmiştir.

. kubbeli mekanın üstündeki mekana yine sonradan küçültülmüş bir kapı ile girilmektedir.46.46. Kaderli 2005 Atriumdaki bir kaynak. Martyrion Kuzey-batı Niş. (EK D. Piskoposluk Bazilikasında doğusuna eklenen Babtisterium olmasına rağmen Atriumda da Anıtsal bir çeşmede yer alır. daha sonra küçültülmüş bir kapı ile geçilmiş. Martyrion Detay.) Büyük Bazilikanın galeri katında.(Res. çeşme. bu nişin çeşme olarak kullanılmış olduğu görülmektedir.2. Kaderli 2005 Resim 4. güney pastaphoriondan.) İlk araştırmacılar tarafından değinilmemesine rağmen üst katındaki duvar ve eşik izlerinden buranın Pastaphorion gibi iki katlı bir yapı olarak göstermektedir.50. Bu harfler kemer taşlarının sırasının belirlenmesinde kullanılmış olabilir.İn situ pencere kasalarındaki deliklerden yapının güvenlik nedeniyle demir parmaklılar ile korunmuş olsuğu görülmektedir.) Ancak Martyrion olarak adlandırılan yapının kesin fonksiyonu hakkında yeterince bilgi vermemektedir. kullanıldığını 100 .12) Kemerlerin üstünde çok belirgin olmamakla birlikte bir takım harfler kazınmıştır. Dört köşede yer alan nişlerden üçünde her nişte ikişer olmak üzere raf izleri vardır. ve raf izi yerine yalakhavuz izi..(Res. Ancak suyun yeri ve konumu çeşitlidir. 4. (EK F. Resim 4.45. bazende Babtisteriumdaki bir su kaynağı yeterli olmaktadır. 4. 4.45.49. Erken dönem Hıristiyanlıkta rahiplerin ve halkın Liturjik sermonilerindeki hazırlık aşamalarında su ve yıkanma önemli bir yer tutmaktadır.4. Sadece kuzey batı nişi farklı olup bu nişte duvarda pişmiş topraktan künk.

4.6. (Res. Küçük Bazilika Resim 4. 4.49. Martyrion Batı Görünüş. Kaderli 2005 Büyük bazilikanın orta nefin içine yapılmış olan çapraz tonozlu kapalı haç planlı üç pencereli geç dönem küçük bazilika. Kaderli 2007 Resim 4..) görevi yapan korinth başlığı ve iki geç dönem kaide üstünde yükselen sütunların taşıdığı tromplu ana kubbe yükselmektedir. 4.50..51.) Bu bazilikanın beden duvarları oldukça iyi korunmuştur.9.1.47.11. büyük bazilikanın büyük oranda yapı taşları kullanılarak inşa edildiği düşünülmektedir.(EK D.) Galeri tarafına bakan mekanın sonradan kapatılmış bir penceresinin varlığı. Yapıda ikinci katın in situ kalan duvar yükseklikleri yetersizliği nedeniyle tam olarak ne için ve nasıl kullanıldığını söylemek zordur. kaide (EK B. Martyrion.(Res. Kaderli 2007 Ancak birinci mekanın döşemesi düzgün satıhlı ve mekan kullanılabilinirken kubbe üstü kubbenin mekanın içine girmesi dolayısı ile sonderece kullanışsızdır. Ortada iki ters çevrilmiş. c.50. Üst Kat Kaderli 2005 4.Resim 4.48. ilk mekanın bazilika ile birlikte belki kabul odası veya arşiv gibi kullanılırken ikincisi depo gibi kullanılmış olmalıdır. Martyrion Doğu Görünüş.2.52. Martyrion Ön Mekan Üst.) Bu duvar izleri yapının yüksekliği hakkında da bir fikir vermektedir.10. (Res.) 101 . Resim 4.

(Res.51.) 102 . Side Belediyesi 2006 Ön çalışma kapsamında yapılan temizlikte ele geçen yirminin üstünde yarım silindirik ortalama 45cm çaplı.6.52.54.Resim 4. (EK B. 4.53.) (Res.52. Kaderli 2006 Devşirme malzeme ile inşa edilen yapı içte gizli farklı kalınlıklarda ahşap hatıllar. (Res. 4.) Resim 4. 4. 22cm yüksekliğinde kireç taşının.) farklı ölçüde ve nitelikte tuğladan yatay hatıllar ve hafifletme kemerleri ile donatılmıştır. Küçük Bazilika. Küçük Bazilika.7.. içeride herhangi bir sütun parçasının ele geçmemesi sebebiylede bunların örülerek sütun oluşturduğu düşünülmektedir.

Ahşap Hatıl Yuvaları.( EK D. İç mekânda bulunan birkaç tane haçlı başlıklarında dört ana sütunun üzerinde kullanıldığı düşünülmektedir.K. iki granit sütun.. Güney duvar bitiş aşamasında kuzey duvar ise yarısında bu eklerle desteklenmiştir.53. Kaderli 2006 İçte ve dışta pflaster sütun-duvar ile güçlendirilmeye çalışılan bazilikada daha yapım aşamasında bunlar yetersiz görülerek içte pflasterlere ve apsise bir kat daha önüne ek yapılarak desteklenmiştir.56. Kuzey Duvar İç.) iki kaide olarak kullanıldığı varsayılan 66cm kalınlığında yazıtlı sütun parçası ve ters çevrilmiş korinth başlığı bulunmuştur. D. Baz..55. Sütun Taşları...) Girişe sonradan eklenmiş olan Narteks bölümü nerede ise yapıdan tümüyle ayrışmıştır. Kaderli 2006 103 . K.9. Narteks.55.54. Ancak insitu taş izlerinden pflaster duvar çıkıntıları gibi ana yapının tasarım tekniğini devam ettirdiği mekânda bulunan iki kaide. Kaderli 2006 Resim 4.Resim 4. (Res.. Resim 4. Baz. 4.. Küçük B. Kaderli 2006 Resim 4.8.Küçük B.

2. Büyük Bazilikanın güney nefi. çivi. 4.2.) 4. Büyük mimari buluntular içeride gruplanarak rafların önüne yerleştirilmiştir. profilli diğer elemanları raflara ve sandıklara konmuştur.) Yapının kuzey beden duvarında ayrıca tuğla kemerle çevrilmiş. alandaki buluntuların bir kısmını korumak ve saklamak üzere temizlik çalışması sonrası depo olarak düzenlenmiştir.Bazilikanın en çok tahrip olan doğusunda yer alan apsisin ve yanlarındaki küçük gömme nişler halen okunabilmektedir. bir nişin varlığı daha belirgindir. döşeme. BULUNTULAR Alan çalışması sırasında bulunan. envanterlik niteliğini gösterenler ise müzeye teslim edilmiştir.2. Küçük Buluntular (EK C. başlıklar. kulplar yer almaktadır. Küçük bezeli mimari elemanlar. Depoya kaldırılmayan mimari buluntular alanda mümkün olduğunca buluntu yerine yakın yerlere konmuş ve düzenlenmiştir. nişler ve Martyriondan gelen buluntular güneye. kuzey nef. nişler. Kuzey pastophorion-depoda bezeli mimari elemanlar ve taş havuzu ile birlikte tuğla.) Büyük Bazilikanın apsisinin yanındaki pastaphorionlar.(Res. ortaya çıkarılan. belgelemeleri yapıldıktan sonra koruma altına alınmıştır. ölçeği dikkate alınarak. kiremit parçaları. ele geçen tüm buluntular malzeme niteliği. değerli. Büyük Bazilikanın güneyinde dış beden duvarlarının bitiminden başlayarak Martyrionla arasında kalan alanın temizlik ve düzenleme çalışmaları sırasında üst taş ve toprak yıkıntılarının altında yaklaşık yapının kendi döşeme kotundan 40.(EK B. tam olarak tanımlanamayan ancak ileride sağlamlaştırma ve restorasyon çalışmalarında kullanılacağı düşünülen parçalar taş havuzunda toplanmıştır.60 cm 104 . korkuluk parçaları. C. Buluntuların bir kısmı alanda tekrar yerleştirilmiş bir kısmı depo olarak düzenlenen pastophorionlara.8. dış duvarları.7.. tapınaklardan gelenler ise kuzey pastaphoriona yerleştirilmiştir.56. Bu çalışmalar müze denetiminde Side Belediyesinin desteği ile yapılmış ve düzenlemelerden sonra da belgelemeleri ile birlikte Side müzesine teslim edilmiştir. 4. Alandaki tüm küçük-büyük buluntular.1. pişmiş topraktan kap parçaları. dış duvarı. raflarda daha çok Büyük Bazilikanın güneyindeki çalışmalarda ele geçen cam. Kırık. mimari elemanlar tarandıktan sonra buluntu yönüne göre güney ya da kuzey pastophoriona depolanmıştır.

yükseklikten itabaren oldukça yoğun bir şekilde alt katmanlara kadar oldukça tahrip olmuş birbirine yakın küçük buluntular açığa çıkarılmıştır. levha şeklinde olanların Büyük Bazilikanın neflerin üstündeki çatıda diğer yuvarlak olanlarında Martyrion veya daha geç dönemde Küçük Bazilikada kullanıldığı düşünülebilinir.. Büyük Bazilikada yapılan yeni düzenleme ve temizlikte. (EK C. 100 Laag 1990.) 4. Bu alanın Büyük Bazilikanın kullanımından vazgeçilmesi ve yeni Küçük Bazilikanın yapımı öncesi depo veya atık yeri olarak kullanıldığını düşündürmektedir. diğeri kubbe ve çok eğimli çatılarda kullanılmaktadır. dekorasyon malzemeleri. Alanda yer yer toplu halde küçük pişmiş topraktan ağırlıklar ortaya çıkarılmıştır. Bu ağırlıkların benzerleri İstanbul ve Tekirdağ Arkeoloji Müzelerinde sergilenmektedir. Pişmiş Toprak Buluntular (EK C.9.14. Geçmeli ve kapamalı sistemde düzenlenen kiremitlerin. kapak anfora ağzı ve dibine ait kırık parçalar bulunmuştur.1.4. mimari elemanlar. 2-3 cm çapında ve 2-3cm yüksekliğinde dokuma tezgahlarında kullanıldığı varsayılan bu ağırlıklar malzeme niteliği ve pişme şekline göre renk farklılıkları gösterirler. ortası delik yaklaşık aynı boyutlarda. Alanın farklı yerlerinde tümlenemeyen kırık kiremit ve tuğla parçaları bulunmuştur. Bulunan kiremit parçalarının her iki formuda tamamladıkları.) Aynı alanda bazilikanın duvarına yakın bölgeden az sayıda keramik. (EK B.2. bu alanda toplanmış olmalıdır. 105 . Konik.-16. 73.) Diğer buluntu gurubuna göre daha az miktada ele geçmiştir. 100 Her iki kiremit şeklininde büyükükleri bugünkü kiremit boyutlarından çok daha büyük kareye yakın 40-80cm arasındadır. Roma ve Bizans Döneminde iki farklı formda kiremit kullanımı bilinmektedir. Ancak daha kesin bilgi için dah fazla buluntu gerekmektedir. levha şeklindekiler daha çok düz ve az eğimli basit çatı çözümlü yapılarda. Levha şeklindeki tegulae ve bugünkü alaturka dediğimiz kiremitlere benzeyen imbrices adlı kiremit türü. Boyutlar bölgelere ve ustalara göre değişmektedir.a.3. tabak. tekrar kullanılmayacak kadar kötü veya ihtiyaç duyulmayan yapı taşları. Roma dan Bizans Dönemine kadar günlük hayatın içerisinde kullanılan bu kapların tam formu ve zaman çizelgesi ancak daha ayrıntılı bir çalışmadan sonra ortaya konulabilinir.

402. Sikkeler temizlendikten ve belgelendikten sonra Side Müzesine teslim edilmiştir. Bir kısmı silindirik bir kısmıda köşelidir. Sikkeler (EK C. Büyük Bazilikanın güney nefinde bulunan bir Bizans sikkesinin bir yüzünde asası ile imparator diğer yüzünde haresi ile Isa betimlenmiştir.17.11. 101 102 Laag 1990. Bu tür bilezikler Roma Döneminden Bizansa kadar takı olarak kullanılmıştır. Lein 2006.) Aynı alanda ve düzlemde farklı boylara ve çaplara sahip çiviler bulunmuştur.16.c. Madeni buluntular (EK C..13. çatı gibi ana konstrüksiyonlarında kullanıldığı diğerlerinin küçük eşya veya dekorasyon malzemelerinden geldiği düşünülebilinir. Bu bir su kanalının bir parçası veya yapının bir bölümünde kullanılan bir bağlantı elemanı olabilir. bir yılanbaşı ile bezenmiştir. Büyük çivilerin yapının döşeme. 106 .1.12. Temizlik çalışmaları sırasında burada mimari elemanların yanı sıra bronzdan küçük bir haç parçası ile bilezik olduğu düşünülen bir bronz buluntu ele geçmiştir.102 4. sondaj ve düzenleme çalışmalarında Kutsal Alanın her bölgesinde farklı katmanlarda. hemen üst yüzeyden başlayarak farklı boyutlarda sikkeler ele geçmiştir. Çiviler uzun bir süre toprağın altında kalmış.4. Malta.1. Bizans hacının101 bir bölümü olabileceği düşünülebilinir. Oldukça tahrip olmuş ve koroziyona uğramış olan sikkeler daha sonra bir uzman tarafından tekrar temizlenerek araştırılmalıdır. Yine Bazilikanın içinde bulunan başka sikkeler üzerindede bir yüzünde haçlı Isa diğer yüzünde tanımlanamayan bir Imparator betimlenmişdir.2. Alanın Martyriona yakın bölümünden tümüyle parçalanmış ve korozyona uğramış kurşundan yuvarlatılmış ince kesitli. deformasyona ve koroziyona uğramıştır. Büyük Bazilikanın güneyindeki çalışmalarda ele geçen sikkelerde bir tarafı haç ve yazı ile diğer tarafta ise tanımlanamayan ayakta bir figür resmedilmiştir. Yaklaşık 10cm çapındaki bronz bilezik parçası. geçmeli ve ucunda bir kabartma.2.)Yapılan temizlik. Boyları 2cm ile 18 arasında değişmektedir.C. silindirik toplu halde küçük parçacıklar bulunmuştur. 69...b. Hacın sadece bir kolu bulunabilmiştir. Açılı bir şekilde ve köşelerinde yuvarlak damlalıklı olan hacın tam boyutu belirlenemez ancak bunun Ortaçağ.

resmi.S. Mikhael dönemine kadar süren ikonoklazma döneminde kutsal tasvirlerin yasaklanması üzerine Isa yerine Imparator veya ailesi betimlenmiştir. İlk başlarda sadece uygun boyutta ve renk çeşitliliğinde çakıl taşları kullanılırken daha sonra renkli doğal taşlar kesilerek ve perdahlanarak ufak zar taşları haline getirilmiş. IX. Patrik haçı. M. Bizans sikkelerinde dört haç tipi görülmektedir. Potent haç.S. Iustinianus ile birlkte tam cepheden üzerinde bir haç bulunan globus ile resmedilmişlerdir.2. Leon döneminde başlayan ve III. yy. Harl 2002 107 .Bizans sikkeleri Roma sikkelerin devamı niteliğindedir. Erken Bizans Döneminde dört darphane Constantinopolis. sivil veya askeri kıyafetlerle başlarında diadem veya taç ile. 427 den sonra döşemelerde dinsel içerikleri kapsayan betimlemeler yasaklanmıştır. Bizans sikkelerinde profilden resmedilen Roma Imparatorları yerine tanrının yeryüzündeki temsilcisi Bizans Imparatorları önce ¾ cepheden sonra I.’dan itibaren yüzyıl boyunca Imparator yerine Isa figürü betimlenir. dinsel içerikli sahnelerde işlenmiştir. 313 ten sonra ise döşeme ve duvarların yanı sıra tavanlarda da süsleme aracı olmuştur.)Yapılarda mozaiğin kullanımı çok eski dönemlere kadar gider.d.S. Imparatorlar. tek başına veya iktidarı paylaştıkları kişilerle birlikte ayakta veya otururken. Leon ile Azizlerin betimlenmesi ise M. Thessalonika.104 4. M. Araştırmacılar Bizans sikkelerini Anatasius (491-518) den başlatır ve XI. Basamaklı kaide üstünde haç Tekin 1999. (685-711) ile görülmeye başlar ancak III. Mozaik (EK C.Ö. Gordion’dadır. Nikomedia ve Antiokheia iken daha sonraki dönemlerde darphane sayısı giderek artmış Kyzikos. Bir tarafta Imparator diğer tarafta ise dinsel ögeler resmedilmiştir. yy.S. M. 103 104 Tekin 1999. VIII. X.103 Sikkelerde Isa’nın resmedilmesi II.S. 912 den sonra başlar. Constantinos ile sona erdirmektedir.S. Khersonos da eklenmiştir. yy. Meryemin sikkeler üzerinde resmedilmesi VI. Aleksandreia.'dan itibaren ise labarum denilen asa ile betimlenmişlerdir. Bilinen en eski örnek M. 31: Latin haçı. Sikkeler üzerinde erken dönemlerde Latince yazılar ağırlıklı iken eski yunanca giderek daha fazla kullanılmaya başlar. Geometrik desenlerin yanında doğayı betimleyen resimler.1. Roma Döneminde özellikle döşemelerde yoğun olarak kullanılmış M. 40.13. Iustinianus M.

1. Bu buluntulardan bir kısmı. Bu açıdan arka yüzeyinin görünmediği bir yer için tasarlandığını düşünmek.taşların yanı sıra cam ve altın varaklı. Büyük Bazilika dinsel kullanımını yitirdikten sonra yapılan düzenleme çalışmalarında kubbesine ait olması muhtemel bu mozaiklerde diğer buluntular gibi bu alana istiflenmiştir. Dr. (EK B.22. daha doğru olur.) diğerleri ise depoda korunmaktadır. VI. Jale Inan tarafından yürütülen çalışmalar sırasında ele geçen envanterlik değeri olan buluntular Side Müzesine teslim edilmiştir.8. Yüzeylerinde tam okunamayan desen-resimler vardır.) Buluntular arasında ufak iki portre bir yontu. templonun bir bölümü yer almaktadır. profilli parçalar. kaplamalı mozaiklerde kullanılmaya başlanılmıştır.’dan sonra canlı ve hareketli betimlemeler yerine Erken Bizans Dönemi sanatını yansıtan daha katı tek düze derinliği olmayan sahneler betimlenmiştir..e. Arif Müfid Mansel ve Prof. birkaç kırık kabartma. büyük mimari parçalar müzenin bahçesinde sergilenmekte (EK B.) 105 Lein 2006.) Templon parçası olarak tanımlanan 18cm x 101 cm boyutlarındaki kırık.105 Büyük Bazilikanın güney alanında yapılan temizlik çalışmlarında alt tabakada oldukça çok miktarda gruplar halinde renkli mozaik parçaları ortaya çıkmıştır. Bunların bir kısmı çözülmüş ve tek tek taşlara ayrılmış bir kısmında ise halen arkasındaki harç ile birlikte bulunmuştur.22. Bahçede sergilenmekte olan Büyük Bazilika ve Küçük Bazilikaya ait olması olası mimari elemanlar dışındaki buluntulara depoda sayım devam ettiği için ulaşılamamıştır.2. eğik yüzeyi rozet sırası ile bezeli mimari parçanın arka yüzeyi kaba bırakılmıştır.S. belki duvarda bir korniş –friz sırası gibi.18. yy. 4. bezemeli korkuluk parçası.) Kutsal alanda daha önce Ord.18. Mozaik taşları kırmızı ağırlıklı canlı renklerde ve yaklaşık 1cm-2cm küpler şeklindedir.7. Prof. 360. M. Dr. küçük yazıt parçası. 108 . Bahçede ayrıca Büyük Bazilikanın kuzey atriumundan getirildiği beirtilen mermerden dairesel planlı bir oturma sırasıda bulunmaktadır. Side Müzesindeki Eserler (EK C. Harçlı büyük mozaik parçaları eğrisel bir yüzeye sahiptir. (EK C. (EK C.

18. Martyrionda farklı işlevlerle kullanılmaya devam edildiği için temizlik çalışmaları sırasında yeni bir buluntuya rastlanılmamış.) (EK C.dekorasyon elemanı olduğu ve daha sonra Küçük Bazilika da tekrar kullanıldığı düşünülebilinir.a. 106 106 Şeritlerin arasında kalan boşluklar. Tüm alan temizlik çalışmaları sonrasında geçici koruma önlemleri ile tekrar düzenlenmiştir.. bir motifi tamamlayacak. büyük duvar ve mimari elemanlar apsis dış duvarın önüne üst üste.12. Bazilikanın güneyindeki çalışma alanından gelen büyük boyutlu duvar elemanları in situ dış beden duvarının paraleline duvara destek niteliğinde yerleştirilmiştir.Eski buluntular arasında yer alan korkuluk parçaları özenli işçilikleri ve yoğun bezemeleri dikkate alınarak Erken Bizans Dönemi. Tapınakların doğu yönündeki Büyük bazilikaya ait olduğu düşünülen ölçek olarak daha küçük mimari elemanlar. altıgen.) Tapınaklarda daha çok bitki temizliği yapılmış büyük mimari elemanlar yerlerinde bırakılmıştır. kesilip yerleştirilmiş mermer parçacıklarıyla doldurulmaktadır. Mimari yapı elemanları Alanda bulunan yapı elemanları.6.2. Büyük bazilikanın ilk yapım evresine ait bir mimari . depolara yerleştirilmiş. mevcut küçük yapı taşları kenarıya konarak düzenlenmiştir. Bu alandan çıkan kırık parçalar narteks güney yan mekanın içine düzgün olarak toparlanmıştır.2. 4.2. Büyük Bazilikanın içinde orta nefin batı bölümünde yer alan büyük duvar elemanları yine orta nefte sıra şeklinde düzenlenmiştir.13. F.19. kiremit. Büyük Bazilikanın batı dış beden duvarının önüne sıralanmıştır. Yan neflerden özellikle nişlerden gelen mimari elemanların bir kısmı depolara bir kısmı yine nişlere yerleştirilmiştir.-23.. (EK B. sıralı bir şekilde dizilmiştir.2. Büyük Bazilikanın apsis arkasındaki çalışmalardan çıkan küçük mimari elemanlar.) 4. Üçgen.) (EK F.-C. eşkenar dörtgen ve mekik en çok kullanılan 109 . mimarilerine ve boyutlarına göre buluntu yerleri dikkate alınarak tekrar düzenlenmiş ve olanaklar dâhilinde koruma altına alınmıştır. başlıklar. Döşeme kaplamaları Bizans döneminde yoğun olarak kullanılan opus sectile döşeme tekniği.34.2. 1. C.(EK C.-C. döşeme taşları vs. ince tabakalar halinde kesilmiş mermer parçacıkları yan yana gelecek biçimde şeritler halinde dizilmesinden oluşmaktadır. kare. sütunlar.

Narteksin orta nef bölümünde ise harçtaki izlerinden geometrik şekillerdir.58.) yerlerde kullanılmıştır. 107 Alas. Alas 1992 Side de Büyük Bazilikada çok az yerde. Opus Sectile -Mozaik Döşeme.) duvarlarında ve zeminde kullanılmıştır.). 1992. Kaderli 2008 Antik dönemin sonunda mermerin pahalı olmasından dolayı bu döşeme tekniği yavaş yavaş kaybolmaya başlamıştır. narteksin kuzey bölümünde yan mekanın önünde insitu olarak kalmıştır.60. Studios Bazilikası. 6. Kariye Cami. Resim 4. Başlangıçta mermer kakma tekniği adı altında. 4.S. 4.4.dan sonra görülmeye başlar. Resim 4.57. 4.59. yy. Roma'da zenginlerin evlerinin (Res.Opus-sectile tekniğinde yapılmış yer döşemeleri Roma İmparatorluğunda ikinci yy.107 Hagia Sophia. Kaderli 2008 Resim 4.Kilisesi Duvar Kaplaması. Selanik. Hagios Demetrios Bazilikasında (Res. 110 .57. VI.60. Bunun dışında kakma tekniginde yapılmış figürlerde kompozisyonlarda yer almaktadır.58. Hagia Demetrios Opus Sectile Döşeme. Pompei.) duvarlarda. Kaderli 2007 Resim 4. Studios Bazilikası (Res.’dan itibaren daha yaygınlaşmış ancak büyük ve önemli dini yapılarda tercih edilmiştir. Bizansta ise M. Kariye Camii-Kilise (Res.59.

5cm kenar ölçülerinde altıgen beyaz mermer bunları tamamlayan üçgen siyah mermerlerin birbirinin içine girerek tekrarlayan geometrik figürlerden oluşmaktadır. 4. Semavi Eyice’nin yayınlanmamış doktora çalışmasında108 ilk araştırmalar sırasında bazilikada birçok yerde opus sectilenin olduğu bildirilmiş ancak geçen süre içerisinde bunların yok olduğu saptanmıştır. Mekana diagonal olarak döşenen kare siyah beyaz opus sectilenin ölçüleri 18.) 108 Eyice 1952 111 . Bazilikanın döşemenin yapının hangi bölümlerinin kapladığını söylemek zordur.3 cm dir.61. Kaderli 2005 Aynı döşemeden Martyrionun ana mekanında da bir bölüm koruna gelmiştir.61. Büyük Bazilika. Döşeme 11. Narteksin güney yan mekanın önünde döşeme kaplamasının altındaki haç izinden burada 20x20cm ölçülerinde diyagonal olarak yerleştirilmiş bir döşemenin varlığı görülmektedir.62.) Opus Alexandrinum: Dikdörtgen ve kare biçiminde kesilmiş mermer levhaların yan yana yerleştirilmesi ile meydana gelen yer döşemesidir.(Res. Değerli bir döşeme kaplaması olan opus sectilenin Büyük Bazilikanın kullanımı bırakıldıktan sonra büyük bir kısmının başka yapıda kullanılmak üzere sökülüdüğünü düşünülebilinir.3 x 18. Roma imparatoru Alexander Severus döneminde kullanılmaya başlamıştır. Bazilikanın duvar köşelerinde genellikle korunagelmiş olan diğer döşemeler daha farklıdır. Opus Sectile Döşeme. (Res. Resim 4. 4.okunulduğu üzere de kısa zaman öncesine kadar burada da yer aldığı anlaşılmaktadır. Narteks Kuzey.

(Res. Büyük Bazilika. B.64. Kaderli 2005 Bunun dışında apsisin anıtsal sütun kaidelerinin kenarlarında narteks batı duvar köşelerinde daha büyük düz dikdörtgen levhalardan döşeme kaplamalarıda görülmektedir. Kaderli 2006 Resim 4.63. Bazilika Apsis Yanı Döşeme. 4.) Resim 4. Kaderli 2006 112 . Narteks Güney Döşeme İzi. Bazilika Apsis Döşeme. B.Resim 4.63.62.

(Res. Büyük B.4. Resim 4. Apsisin yanındaki anıtsal kemerlerin bitimindeki duvarda. Güney Niş. 4. Güney 2. Nişlerin içinde döşem kotuna yakın alanda. Kaderli 2006 Martyriondaki duvar resmi (Res.2. Fresk Büyük Bazilika da ve Martyrion da tespit edilen fresk kalıntılarından bu yapılarda kısmi de olsa duvar resim sanatının uygulandığı görülmektedir. 4. Niş.2.b. 4.66. Büyük B.65. Fresk.65. frizlere yakın alanda.) Martyrionun ana mekanında güney duvarında oldukça renkli canlı mavi ve kırmızı renklerde fresk izleri okunabilmektedir. Güney 1. mavi bir çerçevenin içine yerleştirilmiş genelde bu tür dinsel mekanlarda görülen incilden sahneleri içeriyor olabilir. Kaderli 2006 Resim 4.) kırmızı. Büyük B. Niş. (Res.67.67. Martyrion. Kaderli 2006 Resim 4. Kaderli 2006 113 .68. Resim 4.66.) Güney duvarın ilk niş sırasında.

toprak dolgular tekrar temizlendiğinde. daha iyi nitelikli.Niş. Resim 4.69. narteks kuzey yan mekanda. Büyük B. ancak ileride öngörülen restorasyon öncesinde bu araştırma genişletildiğinde. Kaderli 2006 114 . Güney 3.İlk izlenimler bunların tek katman olduğu yönündedir. korunmuş freskler bulunabilinir ve daha ayrıntılı çalışma ile farklı bilgilere ulaşılabilinir. Apsis Yanı.70. diğer nişler içerisindeki destek duvarları arkasında. Büyük B. 2006 Kaderli 2006 Resim 4.

4. Martyron Sondaj Planı.71.3.1. F. (Res. (EK B. Bunlardan K. 4. Resim 4.2. 4. D.4.) Bu görüş doğrultusunda duvar kalıntılarından başlıyarak temel seviyesini takip edilerek Martyrionun bitimine diğer bahçe duvarına kadar bir yüzey kazısı yapıldı. H. E sondajları Büyük Bazilikanın mimarisinin. A Sondajı (EK B. Bu duvarın en azından temel seviyesinde devam ettiği ve iki ayrı mekanın daha varlığının olası olduğu bunun en azından planlandığı veya yapıldığı veya bazilikanın bu bölümün daha önce varolan bir yapının temel kalıntılarının üstüne oturtulduğu gibi varsayımları desteklemektedir.4.115 4. A.) Özellikle Güney Pastophoriumun Güney doğu köşesinden güneye doğru birkaç taş sırası devam eden duvar kalıntısı Martyrion eklenmeden önce burada ek mekanların varlığına işaret etmektedir.) G ve F alanında yapılan araştırma sondajlarında mezarlara rastlanılmıştır.) Bazilikanın doğusunda yer alan Pastophorion mekanlarının güney ve kuzey köşelerinde devam eden duvar kalıntıları görülmekte ve okunmaktadır. döşeme kotları. G sondajları ise Büyük Bazilikanın ve Kutsal Alanın yapıyla olan ilişkisini ortaya koymak ve bununla ilgili belirsizlikleri açıklığa kavuşturmak için yapılmıştır.) (Res.73. SONDAJ Kutsal alanda bulunan yapıların birbiriyle olan ilişkilerini.(EK B. C. Kaderli 2006 115 .71. kendi ile bir önceki dönemleri arasındaki bağlantıları görmek ve tarihsel gelişimlerini izleyebilmek için dokuz ayrı yerde fazla derin olmayan sondajlar yapılmıştır. B.3.

74.72. 116 . Güney Pastophorion Güney Duvar. dikdörtgen gibi çeşitli formlarda döşeme taşları bulunmuştur. Bunun yanında tuğla ve kiremit kırıkları belli bir kotta-yükseklikte topraktaki siyaha yakın renk değişimi çiviler.2. Bulunan döşeme örnekleri toplanarak pastophorionlarda depolanmıştır.72. (Res. Bazilika A Sondajı.1. B Sondajı Resim 4.4.3. Kaderli 2006 4. Kaderli 2006 Bazilikanın doğusunda apsisin arkasında yer alan dış duvar bitiminde yapılan sondaj araştırma çalışmasında hem duvarın apsis bölümü hem dış alan-sokak ile olan bağlantısını malzeme ve tekniği. Bu yüzey kazısı sırasında temel seviyesinde bulunan sikke Konstantin dönemine işaret etmektedir.116 Bazilikanın yan mekanlarının her iki yönde de devam ettiği düşünülürse yapının daha büyük ve Piskoposluk Bazilikası. fazla miktarda küçük boyutlu mermer ve kireç taşından baklava dilimli. (Res.) Resim 4. 4. B. buranın üstünün bir zamanlar büyük bir ihtimal ile çatı ile örtülü olduğu çökmesinden sonrada bu alanın taş deposu çöplük gibi kullanıldığını düşündürmektedir. kotlarını-yükseklikleri hakkında bilgi edinilmeye çalışılmıştır.) gibi haç planlı tasarlandığı düşünülebilinir. Tiyatronun karşısında yer alan bazilika ve Perge A ve B Bazilikaları (EK F.73.) Apsisin dışı ile duvar arasında kalan alandaki temizlik çalışmalarında apsisin yapı taşları. altıgen.

Resim 4. Büyük Bazilika.74.cadde kotu olası dâhilindedir.) Bu alanda ve sondaj sırasında bulunan mimari elemanlar yine aynı alanda parsel sınırında düzgün şekilde ileride değerlendirme ve araştırmalar için depolanmıştır. Plan. Bazilikanın apsisin her iki tarafındada yer alan pastophorionlardan. Büyük Bazilika.75. Bulunan elemanların çoğu eğrisel tonoz ve apsis parçasıdır. Kaderli 2006 117 . bulunmuştur. Belli bir seviyede sert harçlı zemine yer yer kırık parçalar ile kaplanmış döşemeye rastlanımıştır.75. 4. ilk yapı dönemlerinde yine anıtsal sayılabilecek kapılarla bazilikadan bu alana çıkış veya giriş sağlanmıştır. B Sondajı. (Res. B Sondajı. Tespit edilen sert zemin seviyesi pastophorion dış kapı eşiklerinden 80cm daha aşağıda yol. Kaderli 2006 Duvarın dışında yapılan çalışmada yine çok sayıda mimari yapı taşları. sütun parçaları. Yapının kuzey doğusuna doğru şu an başka bir komşu parselein içerisinde kalan stylobat sıralarını takip edilirse bunların pastaphorionun önüne doğru devam eden buradanda sahildeki sütunlu caddeyle birleşen bir caddenin varlığı olasıdır.117 Resim 4.

Büyük Bazilika D Sondajı Planı.76.3.3.4.) önce toprak ile birlikte kiremit. Bazilikanın güneydeki alanın yapıldığı dönemdeki zemin kodunun tespiti için birde Nartex in yanındaki yan mekan doğu dış yüzeyinden aşağya inilerek bir araştırma yapılmıştır. C Sondajı Martyrionun batı cephesinde sonradan kapatılmış olan kapının bitiminden başlayarak yapılan sondajda (Res. keramik tuğla curuflu bir tabaka sonra insitu eşikten 57cm aşagıda sert beyaz renk ağırlıklı.(Res. Martyrion Ön Mekan Eşik Kaderli 2006 4.76.118 4.78.3. Kaderli 2006 118 .77. Kaderli 2006 Resim 4. Resim 4. 4. Martyrion C Sondajı.77. 4.kireç harçlı tabana ulaşılmışltır. D Sondajı Resim 4.) Bu seviyeden daha aşağıya inildiğinde ise 5–6 cm kalınlıklı tabakadan sonra yine curüflu toprak dolgu tespit edilmiştir.

79.36m aşğıda harçlı sert tabakaya rastlanılmıştır. daha çok Suriye erken dönem Bizans Bazilikalarında 119 . Ancak kesin sonuç içinen az güney duvar bitiminden ve alanın ortasında birer sondaj daha önermek daha sağlıklı olur. Büyük Bazilika.3.5.) Martyrion ile arada kalan büyük alanın kullanımına. malzeme ve tekniği. Bazilikanın güney duvarının korunmuşluk durumunun son derece kötü olması buradaki sondaj çalışmasının bu duvarın sağlamlaştırma işleminden sonraya bırakılması gerektiğini göstermektedir.4x1. Büyük Bazilika. 4.80. kullanımı tam çözülememiş. Yapılan 1. Diğer buluntular da envarterlenip niteliğine ve malzemesine göre ayrıştırılıp pastophorionlarda depolanmıştır.3m lik açmada üst katmanlarda önündeki alandaki buluntu çeşitliliği ile örtüşürken görünen alt sıra taş dizisinden 1. Proje ön çalışma programı dâhilinde tüm bu alanda yapılan temizlik ve düzenlemelerde bu cepheye kadar gelinmiş bulunan duvar elemanları bazilikanın güney yan duvarı dış cephesine insitu kalan duvar bölümlerini desteklemek amacıyla paralel yerleştirilmiştir.79. Bazilikanın güneyindeki alan bu verilere göre kademeli veya eğimli olarak batıya doğru meyillenmektedir. bazilikanın içine göre döşeme kotu gibi soru işaretlerini cevaplamak veya elde edilecek veriler ışığında öneriler geliştirmeğe çalışılmıştır. D sondajı Kaderli 2006 4. 4. D Sondajı Kaderli 2006 Büyük Bazilikanın nartexinin her iki tarafında nartexten girişi olan.78. (Res.) Resim 4. 4. Narteks Güney Yan Mekan. Narteks Güney Yan Mekan.) Bu alanın karşı tarafında yapılan C sondajında ortaya çıkan sert zeminden yaklaşık 1m daha aşağıda.80. (Res. simetrik.119 Bazilikanın güneyinde nartex güney yan mekânın doğu dış cephesi bitiminden başlıyarak yapılan araştırmada (Res. E Sondajı Resim 4.

120 görülen109 yan mekânları sonraki dönemlerde kullanım dışı bırakılmış ve girişi kapatılmıştır. (Res. Buranın tümünün bu parçalar ile doldurulduğu varsayılarak şu an için bukadar çok buluntuyu depolamada ve belgelemede sorun yaşanacağı için buranın boşaltılması işlemi restorasyon çalışması öncesine veya gerekli büyüklükteki depolama yeri bulunduktan sonraya bırakıldı.81. 4. Büyük Bazilika. Büyük Bazilika. (Res. yaklaşık zeminden 1. Bu alanda daha önce yapılan çalışmalar öngörülen şekli ile tamamlanamadığından belgeleme konusu da tam bitirilememiştir. Kaderli 2005 4. O tarihteki çalışmalara ilişkin özellikle detay ve buluntular konusunda eksiklikler vardır.82.) Üst zeminde yapılan temizlik çalışmalarında açığa çıkarılan parçalar yine aynı mekânda temizlik sonrası koruma önlemleri alındıktan sonra. çakıl serilerek kapatılmıştır. 141.83.81. F Sondajı Resim 4.6.) Bazilikanın geç kullanımı sırasında nartexten bu mekâna giriş kapatılmış ve zamanla duvarlar tamamına yakını 109 Strube 1996.70m yüksekliğe kadar doldurulmuştur.) Kuzeyde olan mekânın içi Arif Müfid Mansel zamanındaki çalışma sırasında tüm alandan ele geçen daha çok bezeli küçük boyutta sayılacak mimari eleman parçalarıyla.3. 4.82. 4. 120 . Plan. Resim 4. (Res. E SondajıKaderli 2005 Büyük Bazilikanın nartexinin güney yan mekânı içinde yapılan temizlik çalışmalarında öncelikle toprak curuf ve yapıya ait duvar elemanları ve birkaç pembe mermerden 35cm yarıçaplı sütun parçaları kaide parçaları ve bir kireç taşından bir yüzünde şekli tam belirlenemeyen bir yapı taşı ortaya çıkarılmış gerekli belgelemeler yapıdıktan sonra alt seviyeye inilmiştir. Temizleme Alanı. Ancak bu yeni çalışmalar ile bu eksikliklerin ve soru işaretlerinin bir kısmına çözüm önerileri geliştirilmiştir.

) Kare desenler birbirine doğrusal çizgilerle bağlanmış üst sıra ise bunların diyogonalleri ile çeşitlilik kazandırılmış üçüncü sırada ise yine karelerin içine erken dönem mozaiklerinde ve desenleinde tekrarlanan düğüm motifleri ile daireler tamamlanmıştır. Büyük Bazilika. Kaderli 2006 Ölçü ve belgeleme işlemi bitirildikten sonra aynı gün içerisinde güvenlik nedeniyle hızlı bir şekilde mekânın üstü keçe. Bu yoğun toprak dolgusu aynı zamanda bu mekânın zeminini korumuştur. Resim 4.) Resim 4. 2006 . dere kumu ve çakılla örtülerek koruma altına alınmış.84. Büyük Bazilika. Plan. Bazilikanın güney batı kapısının eşik seviyesinden yaklaşık 23cm daha aşağıda nerede ise hiç bozulmamış mozaikle kaplı döşeme ortaya çıkmıştır. 4.(Res.(Res. Mozaik Döşeme. belgeleme işleminden sonra düzgün bir şekilde üstüne dizilmiştir.85. ziyaretçiler ve meraklılar tarafından tekrar açılmaması ve deşilmemesi için. Narteks Yan Mekan. Bu üç motif sırası tekrarlanarak devam etmektedir.121 dağılmış ve parçalanmıştır.85. 4.84. alandan toplanan mimari parçalar. Büyük Bazilika. 2006 121 Resim 4. Geometrik desenli ağırlıklı mozaik yine birbirini tekrarlayan baklava dilimli ve dairesel şekiller ile vurgulanmış bir çerçeve içine yerleştirilmiştir.83. F Sondajı. Narteks Yan Mekan.

Plan. P tapınağı yönünden gelen sütunlu caddenin devamı olan duvar ile kesiştiği ortaya çıkarılmıştır.7. 4.122 4.) Yapılan araştırmada mezarın içerisinde başka bir buluntu ele geçmemiştir.yolun Müze denetiminde tekrar bir düzenleme yapılması ve bunun araştırılıp belgelenmesi öngörülmüştür. Bugünkü Tapınaklara ana ulaşım yolu içerisinde bulunan alan.. G Sondajı. bu özel konumu dolayısı ile tekrar daha ayrıntılı belgelenmek üzere kapatılmış ve üstüne harçsız kilitli parke taşı döşenmiştir.3. G Sondajı Martyrionun güney cephesinde mevcut kaldırım taşlı yolun eğim sebebiyle sık sık dağılmasından dolayı bu alanın. (Res. Mezar buluntusunun hemen yanında Martyrionun güney doğu köşesinde güneye doğru 60x60 cm boyutlarındaki döşeme gibi algılanan taşın bir duvarın parçası olduğu ve duvarın güneye doğru bir kapı ile bölündüğü. 4.88. Resim 4. Büyük Bazilika. 4. Kaderli 2006 122 . Yapılan çalışmada hemen yol kotunun yaklaşık 40cm altında Side’nin terkinden önce son sakinlerine ait olduğu düşünülen 60x 180cm boyutlarında biriket taş ile çevrili bir mezar kalıntısı açığa çıkarılmıştır. (Res.87. Gerekli belgelemeler fotoğraf. çizim işleri tamalandıktan sonra mezar tekrar kendi malzemesi ile kapatılmıştır.86.) Doğu-batı yönünde yerleştirilmiş olan mezarın içerisinde batı yönüne kafası gelecek şekilde yerleştirilmiş bir bireyin iskeleti bulunmuştur.86. Bu kapı büyük bir olasılıkta bu kutsal alana girişi sağlayan Bizans dönemi ana kapılarından biri olmalıdır.

Kaderli 2006 Bazilikadaki ön çalışma. temizlik ve düzenleme sırasında hem güney hem kuzey nişlerin içleri gelişigüzel dağılmış olan mimari elemanlar boşaltılarak temizlenmiş gerekli belgelemeler yapıdıktan sonra ve envanterlendikten sonra bu elemanların uygun boyutta ve bezeli olanları pastophoriondaki depolara kaldırılmıştır. Duvarlarda beyaz zemin üzerine canlı kırmızı ve mavi renkte formu tam belirlenemeyen kırmızı ile çerçeveye alınmış şekiller. (Res. G Sondajı. Büyük Bazilikanın güney iç nişlerinden martyrion girişinden sonraki doğudan ikinci niş. 4. Bazilika.) Bu çalışmada dolgu taprak altında mevcut zeminden yaklaşık 30cm aşağıda köşeye yakın bir yerde toplu halde iskelet kalıntıları bulundu. belki güvenlik kaygısı dolayısı ile farklı kalınlıkta destek duvarları ile örüldüğü görülmüştür. Nişler geçici koruma önlemleri alınarak. Nişlerin dış duvarları daha sonra belki statik. fresk kalıntıları bulunmuştur. H Sondajı Resim 4. Büyük Bazilika.3.87. sıkıştırılmış dere kumu üstüne çakıl serilerek tekrar kesin restorasyona kadar kapatılmıştır. 123 . Kapı Buluntusu. ince strafor. Nişlerin bir bölümünde insitu döşeme parçaları dururken bazılarında altındaki harç tabakası bazılarında sadece taşlı toprak dolgular açığa çıkarılmıştır.8. içi boşaltıldıktan sonra döşemesi olmadığından alt yapıya ilikişkin veriler elde etmek için kademeli olarak küçük bir sondaj çalışması yapılmıştır.89. Bazı nişlerde döşemeye yakın yerlerde sıva ve mavi kırmızı boya kalıntıları tespit edilmiştir.123 Resim 4. Kaderli 2006 4. Bunlar gerekli belgelemeler yapıdıktan sonra toplandı ve çalışma bitiminde tekrar üstü örtülerek yerine kondu. Mezar Buluntusu.88. B. G Sondajı.

Niş Görünüşü.90. Yine aynı niş sırasında doğudan onuncu nişte döşeme kotunda toprak dolgu ile birlikte kapak taşları açığa çıkarılmış ancak daha sonra belgelenmek üzere daha derine inilmemiş.89. Perge A bazilikası ve diğer birçok bazilikada tespit edildiği üzere bazilikanın içinde döşeme altlarında gömme geleneği görülmektedir. 4. Hatta buradada düşünüldüğü gibi birçok sefer kullanılmak üzere tasarlandığı belki bu gömülen bireylerin böyle bir kutsal bir yapının içinde saklanarak ayrıcalıklı olduğu vurgulanmak istenmiştir.) Bu fresk kalıntıları insitu döşeme izlerinden 36cm daha aşağıya devam etmesi ise oldukça ilginçtir. Kaderli 2006 Resim 4. Plan. Büyük Bazilika. döşeme izlerindende 54cm aşağıda ancak harçlı oldukça sert zemine ulaşılmıştır. Kaderli 2006 Bazilikanın cemaatine son hizmet ettiği geç dönemde bu niş aralarının aynı dönem Side Piskoposluk Bazilikası. nişin doğu yüz alt taş sırası üst kotundan da yaklaşık 124cm.. Büyük Bazilika.91. koruma önlemleri alınarak üzerine ağır mimari parçalar konarak gizlenmeye çalışılmıştır.90. Büyük Bazilika.124 (Res. H Sondajı Fresk Görünüşü. H Sondajı. H Sondajı. Resim 4. Resim 4. 4. Mevcut döşeme seviyesinden yaklaşık 50cm.91. Kaderli 2006 124 .

4. Güney Stylobat. K Sondajı. K Sondajı Resim 4. 4. (Res.) Resim 4.92. 2006 Büyük bazilikanın narteks sınırından hem güney stylobatın devamı hem orta nef ile narteks arası.) Güney fil ayağından başlıyarak doğuya doğru iki stylobat parçalanmış ama tümüyle dağılmamış olarak insitu durmaktadır. Büyük Bazilika.) Güney stylobat aksında her iki tapınaktan da sökülerek buraya yerleştirilen stylobat taşlarının birkısmı zamanla ya yeniden kullanım için tekrar sökülmüş ya da parçalanıp dağılmıştır. Büyük Bazilika.9. K Sondajı Narteks.93.94. K Sondajı.125 4.3. iki fil ayağının arası temizlenerek alt yapısına ilişkin veriler elde edilmeye çalışılmıştır.RESTİTÜSYON ÖNERİSİ 125 Resim 4.92. Kaderli 2006 4.94. Plan. Büyük Bazilika. 4. (Res.93. Kaderli 2006 . (Res.4.

-22. Side Belediyesi 2005. cephe çalışmaları alanda mevcut yapı elemanları ve Apollon Tapınağı baz alınarak yapılmıştır. Peripteros planlı. Bu kutsal alanda yapılmış bilinen en erken anıt grubu Roma Dönemi N1 ve N2 Tapınakları olmakla birlikte Hellenistik Dönem Sur bu alanı çevirmiştir. 6x 11 sütun sayısına sahiptir.4. Tapınaklar. Bunlara ilişkin plan.1. Aynı zaman diliminde yapıldığı düşünülen tapınaklardan N2. sütunlarındaki yarım işçilik izlerindenen tam bitirilemediğini gösterir. Aynı planı göstern yapılar. 1987– 1991 yılları arasında Apollon Tapınağında yapılan restorasyon çalışmaları sırasında tapınağın güneyinde büyük mozaik döşeme bulunmuş. 95. ancak bir yapıya ilişkin belgeye rastlanılmamıştır. Tapınaklar Kutsal Alan rölöve çalışmaları neticesinde oluşturulan çizim ve analizler restitüsyon denemeleri için temel başlangıç noktalarını vermektedir.) Roma Döneminde atlarları ile birlikte Kutsal alanın doğu bölümünde yer alan tapınaklar dışında alanın güney ve batı bölümünde Bazilikaların bulunduğu alanda da yapılar düşünülmelidir.126 4. Resim 4. 126 . (EK D.17.Athena Tapınağının daha sonra yapıldığı.

127 4.4.1.a. Apollon Tapınağı Tapınaklara ilişkin belgelemeleri N1 Tapınağına ait ilk restitüsyon denemelerini Ord. Prof. Dr. A. M. Mansel ve ekibi yapmıştır. (Res. 4.95.) Yapıda bunu takip eden çalışmayı 1987–1991 yılları arasında Prof. Dr. Jale İnan ve Prof. Dr. Zeynep Ahunbay yapmıştır. Kısmi yapılan restorasyon projesi kapsamında alandaki mimari buluntular incelenerek restorasyona yönelik restitüsyon projesi hazırlanmıştır. Uygulamada tapınağın altyapısıda güçlendirilmiş ve ilk defa belgelenmiştir. Buna göre tapınak ana kayanın üstüne çok sert bir harçla birbirine bağlanmış, iki veya daha az sayıda büyük konglamera taş sırası üzerine inşa edilmiştir. Yapılan temizlik ve düzenleme çalışmaları sırasında tapınağın batı bölümünün bir podyum üstünde yükseldiği ve önünde merdivenlerin temelleri bulunduğu saptanmıştır. Buna göre iki tapınak arası ve yapının doğu ile batı bölümü arası bir kot, yükseklik farkı olmalıdır. Kutsal Alanın batı, liman ile birleşen bölümü arasındaki kot farkının nasıl çözüldüğü ileride bu alanda yapılacak daha kapsamlı araştırmalar neticesinde ortaya konacaktır.

Resim 4.96. N1 – Apollon Tapınağı Restitüsyon, Mansel 1978 Alanda N1 Apollon Tapınağına ilişkin yapı elemanlarının çokluğu yapının geç döneme kadar bir bölümü de olsa ayakta kaldığını, belki de diğer yapılarla birlikte kullanılmaya devam ettiğini göstermektedir. Bizans Döneminde Bazilikanın bir bölümü olarak işlev yüklenmiştir. Tapınağın kuzey sütun sırası Büyük Bazilikanın atriumunun güney sırasına dahil edilmiş, ancak atriumun bu bölümü bitirilememiştir.

127

128 Apollon Tapınağının in situ stylobat ve kaideleri, alanda bulunan friz ve arşitravları, geison, alınlık bölümleri restitüsyon için gerekli bilgileri vermektedir. 1.36m x 1.36m stylobatın (EK B.17.) üzerinde, yaklaşık aynı ölçülerdeki 0.59m yükseliğindeki atikion tarzındaki kaide, (EK B.17.) 24 yivli 1.08m çapındaki sütunlar (EK B.15.) yükselmektedir. Korinth düzenindeki başlığın alt çapı 0.82m, yüksekliği 1.12m, üst çapı 1.17m ye ulaşmaktadır (EK B.19.). Üç sıra akanthus yaprakları ve dalları, ortada roseti ile bezeli olan başlık üst çanağa açılarak sarmalar. Başlığın üstüne üç

basamaklı 0.70m yüksekliğinde, sütun aksları arası, yan cephelerde 2.73m, ön ve arkada 3.07m, köşelerde 3.53m uzunluğunda 0.87m genişliğindeki, önde incikboncuk ve yumurta dizili, diğer tarafta düz frizli arşitravlar oturmaktadır (EK B.20.). Bu arşitravlara içte tavan kasetleri oturması için dişler bırakılmıştır. Yaklaşık 1.9m x 1.9m ve doğu bölümde 1.9x 4.3m ölçülerinde 0.30m yüksekliğinde olması gereken kasetlere ait bir mimari eleman bulunamamıştır. Bunun üstünde payandalı, masklı, yumurta dizili, farklı uzunluklarda, 0.87m genişliğinde, (EK B.17.-20.) 0.64m yüksekliğindeki friz, 0.41m yüksekliğinde 1.36. genişliğindeki dişli yine inci-boncuk ve yumurta dizisi ile bezeli geison yer alır. %33 eğimli çatıda palmetli friz ile birlikte 1.53m genişliğindeki alınlıkta aynı geison sırası da devam etmektedir. (EK D.20.-22.) Alınlığın yan cephelerinde devam eden profillerine çatının yağmur suyunu dışarıya atması için aslan kabartmaları yerleştirilmiştir.

Resim 4.97. N1 – Apollon Tapınağı, Kaderli 2006

128

129 Tapınağın üst yapı elemanları çatının konstrüksiyonu hakkında bilgi vermekte, arşitavlara oturan kasetler çatının ahşap konstrüksiyonunu gizlemektedir. (Res. 4.96.) Masklı frizlerin arkasına oturan yaklaşık 0.35x0.35m, 28m ölçülerinde beş adet ahşap kalas, üstündeki dikmeleri ve bunların üstündeki aşıkları taşımıştır. Alınlığın

arkasına gelen kısımlardaki diş izlerinden tespit edildiği kadarı ile 0.64m aralıklarla, 0.25x0.25m, 28m uzunluğundaki aşıklar üstlerinde yine yaklaşık aynı ölçülerde 7.70m uzunluğunda mertekler yerleştirilmiş ve bunların üstünede mermer veya pişmiş topraktan levha-kiremitler yer almışlardır. Çatının uç noktalarında, alınlıkların üstünde yer alan akroterlere ait sadece kaide kısımları kalmış üstündeki heykellerden herhangi parça bulunamamıştır. (Res. 4.97.)

Resim 4.98. N1 – Apollon Tapınağı, Kaderli 2006 Tapınağın alanda yivli sütunlarından tam boy verebilen kalmamıştır. Bulunan sütun bölümleri en fazla 3m uzunluktadır. Sütun boylarını hesaplayabilmek için mevcut tüm sütunların 0.50m aralıklarla sütun çapları ölçülmüş eğrisellik katsayıları elde edilmeye çalışılmıştır. Sütunların alt ve üst çapları belli olduğundan matematiksel ve geometrik olarak yaklaşık bir sütun boyu çıkarılmaya çalışılmıştır. Sütunun 0.50m de çapı 0.065m küçülmekedir. Buna göre elde edilen yaklaşık sütun yüksekliği 8.24m dir. Sütunun kaba malzeme boyutu, ustanın el işçiliği, sütunun yapı içindeki konumu ve diğer mimari elemanları ile ölçü dengesi gibi faktörleride eklemek gerekmektedir. Bu uzunluğa artı- eksi 0.20m daha hesaplamak gerekir.

129

130

Resim 4.99. N1 – Apollon Tapınağı, Kaderli 2006 Vitrivius’un sütunlar arası ve sütun çapı oranlarına bakarak yaptığı sınıflamaya göre Apollon Tapınağı 1/ 9/4 oran ile eustilos tipine girer. Buna göre sütunların yükseklikleri her iki tapınakta da sütun çapının 9 ½’si, Apollon Tapınağında yaklaşık 8.55m olmalıdır. Bu sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde, Apollon Tapınağının sütun yüksekliği bu ölçüler arasında olmalıdır. Ancak 1987–1991 arasında yapılan restorasyonda alanda mevcut yivsiz bir sütun tapınağın anteleri arasındaki sütunlardan biri olarak algılanmış ve örnek alınmıştır. Bu sütunun boyu 7.10m dir. Ancak malzemenin boyutları, ustanın sanatsallığı, hesapları, el işçiliği, eğriselliği gibi faktörler hesaba katılsa bile sütun uzunluğu bundan daha fazla olmalıdır. D.21., D.22.) 4.4.1.b. Athena Tapınağı (EK

Resim 4.100. N1 – Apollon Tapınağı, Kaderli 2006 130

). M.15.20m çapındaki sütunlar (EK B.19. daha sonra planını yayınlamıştır. geison ve alınlıklara ait bir mimari eleman bulunamamış. friz.52m x 1. Prof.99. A. 4. üst çapı 1.) Athena Tapınağının in situ stylobat ve kaideleri. N1 – Athena Tapınağı. ancak atrium tümü ile bitirilememiştir.(EK B. Ana kayanın üstüne dışta konglamera içte ızgara sisteminde kireç taşından temel oluşturulmuştur.19. yaklaşık aynı ölçülerdeki 0.17.47m stylobatın (EK B.) yükselmektedir.16. (Res.131 Athena Tapınağına ilişkin belgelemeleri ve araştırmaları 1947–1961 yılları arasında Ord.99. 131 .) üzerinde.101. Tapınağın kuzey sütun sırası Büyük Bazilikanın atriumunun kuzey sırasına dahil edilmiş.) 24 yivli 1.İon tarzındaki kaide.52m ye ulaşmaktadır (EK B. (Res..18.18m. Resim 4. 4.18. Kaderli 2006 Kompozit düzenindeki başlığın alt çapı 0. belki de diğer yapılarla birlikte kullanılmaya devam ettiğini göstermektedir.) (EK D.) Athena Tapınağı. Apollon Tapınağından farklı bir temel sistemi göstermektedir.57m yükseliğindeki Attik. 1. Başlığın üstüne gelen arşitrav. Dr. (Res. Mansel ve ekibi yapmış. 4. B. Bu tapınağın bu bölümünün geç döneme kadar ayakta kaldığını.) Alanda N2 Athena Tapınağına ilişkin yapı elemanları tapınağın kuzey bölümünde yoğunlaşmıştır.82m. bunların Apollon Tapınağı ile benzer özellikler gösterdikleri düşünülmüştür. İki sıra akanthus yaprakları ve dalları volütler ve yumurta dizisi ile bezeli olan başlık üst çanağa açılarak sarmalar. yüksekliği 1. alanda bulunan ona ait olduğu düşünülen bir friz ve başlıklar restitüsyonun temel bilgilerini aktarmaktadır.

yan cephelerde 3. Bu sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde.19.19. eğriselliği gibi faktörler hesaba katılsa bile bu ölçü az kalmaktadır..48m yüksekliktir.2. D..102.) 8.21.74m yüksekliğindedir.18. sütun alt çapları.18.8x 3.) 0. (EK D. Kaderli 2006 Ancak alandaki bezemeli bir yapı elemanı arşitavların üzerideki friz sırasına ait olduğu varsayılmaktadır. Vitrivius’un sütunlar arası ve sütun çapı oranlarına bakarak yaptığı sınıflamaya göre Athena Tapınağı 1/2 oran ile systylos tipine girer.95m genişliğinde. ustanın sanatsallığı.19.) 132 .21m elde edilmektedir.64m olmalıdır. Geison ve üstündeki çatı yine Apollon Tapınağı ile aynı boyutlarda benzer bezeme stiline sahip olmalıdır. yaklaşık Athena Tapınağında 10. Aşitravların Apollon Tapınağı baz alınarak üç basamaklı. el işçiliği. başlık alt çapları. kaide çapları ve yükseklikleri gibi alandaki mevcut mimari elemanlardan yola çıkarak sütun boyları hesaplanmaya çalışılmıştır. bunlara oturan kasetlerin yaklaşık boyutları ise 3. eğrisellik kat sayıları. Bunun üstünde alanda bulunan friz örnek alınarak 0. Athena Tapınağının sütun yüksekliği. D.) Apollon Tapınağının mevcutta varsayılan sütun yüksekliği buraya orantıyla uygulandığında (EK D. N1 – Athena Tapınağı. uzunluğunda.18. malzemenin boyutları. (EK D. Buna göre sütunların yükseklikleri tapınakta da sütun çapının 9 ½’si. Alanda bulunan sütunların çapları ve eğrisellik katsayıları uygulandığında ise çıkan sonuç. sütun aksları arası.2m x 3m ve doğu bölümde 5. (EK B. hesapları. Tapınakların tam boy sütunları ele geçmediğinden.132 Resim 4. 10.2m olmalıdır.. D.

Büyük Bazilikanın ilk planlandığından daha farklı bir aşamada bırakıldığını ve güney Atrium duvarlarının bitirilmediğini yapının doğu bölümünün de farklı plan izleri taşıdığı görülmektedir. Side Belediyesi 2006 133 .133 Resim 4. Perge A ve B Bazilikaları. Istanbul Studios Bazilikası.Bazilikalar Erken Bizans ile birlikte bu alanda ikinci yapı dönemine geçilmektedir. Erken Bizans Dönemi Bazilikalarında. B. N1 –Kutsal Alan.4. Kaderli 2006 4. Sütun. (Res.104. birçok Suriye Bazilikaları buna örnek gösterebilinir.103. Bazilika. N1 – Athena Tapınağı. 4.101. yapının kent içindeki konumu gözetilmeksizin oldukça büyük Atriumlar yapılmıştır.) Büyük Bazilikanın kendi içinde büyük ve kapalı bir kompleks olarak tasarlandığı söylenebilinir. Bu dönemde Büyük Bazilika ve kısmi olarak kullandıkları N1 ve N2 ye ait kuzey sütun dizileri girer. Resim 4.2.

Bu ölçünün içinde sütunun kaidesi. cephe düzenlemeleri anlaşılmaktadır. sütun. Selanik Arkheiropoitetos Kaderli 2008 Krautheimer 1986.35m yüksekliğindeki kaide. Büyük Bazilikanın günümüze ulaşan yapı bölümleri ve elemanlarından elde edilen bilgilere göre yapının iç mekanları. 134 .14. 99. (EK B. çapı 0. Bu mekan bazilikanın içindeki kapalı narteks ile birlikte. Nişler tapınakların sütun akslarına göre yerleştirilmiş eski tapınak sütunları atriumun revaklarını oluşturan sütunlara dönüştürülmüştür. kullanılmamıştır.-33.105. Büyük Bazilika Side Büyük Bazilikada Atrium yapının mimari büyüklüğünü vurgulamak ve Saray Avlusu görünümü.) veya kuzey duvarın içine destek olarak konmuş olan başlıkların ortalama ölçüsü.5. orta nefin yakınında bulunan 55cm üst çapı 0.a. Tapınak sütun kaideleri önüne ayrı bir stylobat yerleştirmiştir. arşitrav ve döşeme kalınlığını hesap etmek gerekmektedir.35cm olan mimari elemanlar uygundur.. iki tarafı apsisli. Selanik.5. B. dış narteksexonarteks. kat yüksekliği. Resim 4. Bazilikanın dışında bulunan küçükbaşlıklar ( EK C.Piskoposluk Bazilikası-oluşturmak için kuzey ve güney taraflarında nişler oluşturmuşlardır. başlık. ön sütun dizisi de Atriumun revaklarına dahil edilebilinirken burada olasılıkla sütunların yüksekliğinden dolayı veya mevcutta olmadıkları için.35m kat yüksekliği vardır.106. bekleme salonudur.(EK D. ön kabul. yüksekliği 0.-14.) Alanda.134 4.4. Tapınakların doğu. Buradaki revaklar nartekse yaslanan tek eğimli çatısı dolayısı ile tapınak sütun boylarını alan yan revaklardan daha alçak olmalıdır. Hagia Demetrios Resim 4.70cm. C.2.2.31.) Bazilikanın 6.

Üstüne oturan ahşap döşemeyi kirişleri ile birlikte en az 0. Hagia Sophia. insitu duvar yükseklikleri yetersiz ve pencere elemanlarına yönelik bir veri bulunamadığından dolayı net değildir. İkinci katın duvarları ve sütunları daha ince başlıkları daha küçük ancak üstüne gelen tek eğimli çatıyı kaldırabilecek boyutta olmalıdır.-16.98. Kat.) Apsisin pencerelerinin varlığı veya boyutları hakkında. Bu ölçülere göre sütun yüksekliği yaklaşık 4.)..47cm yüksekliğindedir.12.) kat yüksekliklerin yaklaşık aynı veya daha az olduğu görülmüştür. (EK D. 4.135 Ord..M. 135 . A.108.15.) Ama Side Tiyatro karşısındaki Bazilka (EK F. Hagia Sophia. 4. Prof.20 cm düşünmek gerekiyor.)apsiste yüksek üç pencere boşluğu bırakıldığı görülmektedir.) gibi mermer veya taştan korkuluklar olmalıdır. II. (EK D.civarında olmalıdır.14.1.13. (EK D. (EK D. Hagia Demetrios. Galeriye bakan kısımlarında Hagia Sophia'daki (Res. Kaderli 2008 Resim 4. Galeri. 4.107.99. Kaderli 2008 Anıtsal sütunlar tarafından taşınan kemer ile taçlandırılan apsisin yüksekliği kesin olmamak ile birlikte ikinci katı kapsayacak şekilde olduğu düşülmektedir. Dr.97.96. Ancak aynı dönemden Piskoposluk Sarayı Bazilikasının arşitravları baz alınırsa ki bunlarda Roma Döneminden ikinci kullanım. 4. yaklaşık 0.86m. Arkeiropoitetos (Res. Mansel'in bahsettiği alanda olan arşitrav ne yazık ki bulunamamıştır.) Resim 4.5. Perge A ve B Bazilikaları incelendiğinde (EK F.)Bazilikanın ikinci katının yüksekliği kesin olmamakla birlikte yine benzer yapılar incelendiğinde Selanik.

(EK D..(EK B. b.-16. Resim 4. D.4.) Martyrionun üst katı bazilikanın ikinci katı ile birlikte kullanılmış güney pastophoriondan bir kapı ile girişi sağlanmıştır. 4. Katherina Manastırı.D.2. Ana mekandaki duvarlardaki tahribat dolayısı ile buradaki pencere boyutları ile ilgili bir veri olmamaktadır.) Köşelerdeki fil ayaklara oturan trampsız kubbeyi dört ana kemer taşımaktadır.) Ön mekandaki insitu pencere boşluğundan görülebildiği kadar pencereler olasılıkla güvenlik nedeniyle demir parmaklıklar ile sağlamlaştırılmıştır.) oldukça kalın ahşap kirişler kullanarak geçilmiş olmalıdır.) Geç dönemde ise bu mekanlara açılan kapılar daraltılarak kullanılmıştır.. Kaderli 2008 Orta nefin üstünde yükselen kırma çatı yaklaşık 14m açıklığı Sinai ve Selanik örneklerinde görüldüğü gibi (Res.-16.2.3. Martyrion Yapımından kısa bir süre sonra eklenen martyrion oldukça iyi durumdadır..(EK D.8.100.(EK B.109. Tahribatın tam pencere boşluklarının olası yerinde meydana gelmesi buradada üç tarafta pencerelerin düşünülmesi gerektiğini göstermektedir.4.D.1.. Krautheimer ve Mango daha sonraki dönemlerde bazilikanın küçültülmesinin nedeni olarak bu kalite ve boyutta ahşap bulunamamasından kaynaklandığını belirtmektedir... Selanik Hagia Demetrios Çatı. Mango 1995.3. Çatının eğimi %20-%30 arasında olduğu düşünülmektedir.(EK B.12.) (Res.110. 4.4.3. 4. Dışarıdan ve bazilikadan direkt girişi olan yapı bir ön mekan ve bir kubbeli ana mekandan oluşmaktadır.3. biri ise liturjik sermoniler için bir çeşme olarak tasarlamıştır. 4. Fil ayaklarının içindeki nişlerin üçünü bir nevi dolap gibi kullanılmış.103.12.. 21.101.136 Resim 4.. 136 .) 4.102. Çatı Konstrüksiyonu.Sinai.

6. c.104. (EK D..) Kenarlarda çapraz tonozlar ortada birleşerek haç şeklinde ortada tromplu-kasnaklı yüksek bir kubbeyi taşımışlardır.-16.137 Katakumenler ve kadınlar tarafından kullandığı düşünülen galeri katından hem pastaphorionun hemde martyrionun üst katına geçilmiştir. Kaderli 2005 4. Küçük Bazilika.113.2.112. Martyrion Üst.14.) Resim 4. (Res.111.70m dir.4. Kaderli 2005 137 . (EK D.) Yan duvarlarından kemer ve tonoz başlangıçları insitu döşemeden yaklaşık 5.) Beden duvarlarının büyük bir bölümü ayakta kalmış olan yapının apsisi ve narteksi oldukça tahrip olmuştur.(EK B.) Bu mekanların kullanımı olasılıkla rahip ve diğer kilise din adamlarına aittir.(EK D.5.-11.9. Resim 4. Martyrion Üst. Küçük Bazilika Resim 4.4.4. Kaderli 2005 Alanda yapılmış en geç dini yapı olan çapraz tonozlu kubbeli Küçük Bazilikanın narteksi sonradan eklenmiştir.

6. Kuzey ve güneye bakan cephelerde ince uzun.. yalancı testere dişli tuğla kemerler ve pflasterler yer alır. (EK D. 138 . (EK B.) Mekanın içinde ele geçen mimari elemanlar. kaideler.90m hesaplanmıştır.-25. daralan pencereler... (EK D.) Nartekste bulunan iki granit sütun ve iki ayrı formda dört kaideden burada da bir kubbenin veya ortası yüksek bir kırma çatısı görülmektedir.5.138 Ana mekanın içnde yer alan kaidelerden orta kubbeyi taşıyan sütunların akslarından kubbenin yaklaşık iç çapı 3.9.32.5..11.) dikkate alındığında yaklaşık 45-50cm yarıçapın daki sütun veya örme taş.23. ile 4m yüksekliğe kadar uzanabilmektedir.10.C31...) sütun başlıkları (EK C..

139 5. gezerken de önemli ve bakımsız yapıları onartıyordu. 313'de Milano kararı ile Constantinus Hıristiyanlığı resmen kabul etmiştir. M. eski yapılarr söküp malzeme olarak kullanmak olağan hale gelmişti. 440-436 da inşa edilmiş olan Ares tapınağının Augustus döneminde agoraya taşınması bu duruma iyi bir örnektir. yapım faaliyetlerini azaltmış. 111 Erder 1971. bu 400 yıllık Ares tapmağını taşımış ve korumuştur. Hellen ve Roma kültürüne ait eser ve anıtların koruma sürecini kesintiye uğratmış. zamanmı tüm imparatorluğu gezerek geçiriyor. özellikle önemli anıtsal yapılara ve bunların korunmasına yöneltmiştir. kapatılan Erder 1971.110 Romalıların sanat eserleriyle hazine olmaları dışında bir anlam ve değer vererek ilgilenmeleri. bu şehirlerin güzelleştirilmeleri ile de ilgilenmişler. 117-138).S. Her uygarlıkta farklı balkış açıları ile yetkisi ve gücü olan insanlar kendi çevrelerinden başlıyarak daha çok belki dinsel ağırlıklı yapıtları koruma altına almışlardır. 110 139 . hakimiyeti için yararlı gördüğünden.S. Romalıların anıt koruma tutumları Yunanlardan farklıydı. Eski eserlere ilgi ve koleksiyonculuk ile ortaya çıkan ve daha sonra bir bilim dalı haline gelen arkeoloji. Ancak Roma'nın çökme sürecine girmesi ve ilk hıristiyanlık dönemi. kültür mirası açısından zengin ve bu potansiyeli kullanmak ve tanıtmak isteyen hızla gelişen ülkemiz için özel bir önem taşımaktadır. Bu devirde yeni mermerle yapılmış bir yapıya rastlanmak çok zordur. Ekonomik ve politik iktidarsızlık sanat eserleri ve anıtlara verilen değeri de etkilemiştir. ARKEOLOJİK ALANDA KORUMA YAKLAŞIMI 5. bu kavramlar ancak Rönesans'la birlikte yeniden gündeme gelmiştir.S. 312'de tahta geçen Constantinus devrinde. idaresi altına aldığı yerlerdeki inançlan desteklemek. yerine taştan olanlanlarının konulduğunu anlatılıyor. Bunlardan Olimpia'daki Hera tapınağının ağaç olan sütun ve payelerinin zamanla çürüyen parçalarını değiştirilip. 33: Ele geçirdikleri yerleşmelere tam bir şekilde sahip çıktıklarında. Sistemli bir şekilde ve koruma amacı ile eski yapılar başka bir yere taşınıyordu. Hadrian (M.1. Bundan sonra tapınakların kapatılmasını öngören kanunlar çıkarılmış. gelişme devrine rastlar. 2. fakirleşen halk yeni inşaatlar yapacaklarına eskilerini yenileştirmeye ve onarıma yönelmiştir. eski yapılann sağlam kalmasına çalışmışlardır.S. 24: M. M.yüzyılda yaşamış olan gezgin Pausanias eski fakat hala kullamlan yapılardan bahsediyor. Bundan başka iki tapmak daha sökülerek agorada hazırlanmış olan temeller üzerine yeniden inşa edilmiştir. Augustus.Ö.111 Üçüncü yüzyılı izleyen ekonomik buhran. M. TARİHSEL GELİŞİM İÇERİSİNDE ARKEOLOJİK ALANDAKİ KORUMA YAKLAŞIMI Dünyada kültür mirasının önemli bir parçası olan arkeolojik sit alanlarının korunması.

yaşam biçimlerinin gelişim süreci üzerinde düşünülmeye başlanılmıştır." kuralını koymuş ve bu anlayış döneminin "kültürel koruma" düşüncesine yön vermiştir. 114 Aydınlanma Çağı olarak adlandınlan 18. terk edilmiş yapıların yağma edilmesini önlemek ve mermer eserlerin yakılmaması için mermer ocaklarını kontrol etmek.140 tapınaklardaki heykeller artık sadece sanat eseri olarak ele alınmış ve kamuya ait yapılarda teşhir edilmiştir . 475'de bir yangınla yıkılan. klasik dünyanın başlıca heykellerinin bir sergisinin olduğunu kaydetmiş. Theodorik (M. Tüm Doğu ve Batı Roma İmparatorluğunda bu tür uygulamalar yapılmış hatta yapı taşları ile birlikte temelleride kullanılmıştır. yüzyıl ortalarında. teknolojinin. Buna göre eski anıtların yıkılmasına neden olacak faaliyetlerin kabul edilmesi ancak senatonun kararı ile olacaktır.S.112 Yine bu hıristiyanlaşma sürecinde Roma İmparatorluğunun en görkemli anıt ve eserlerinin bulunduğu Roma’da Hıristiyanlığın Katolik mezhebinin merkezi haline gelmesi. Mayarianus M. Genel bir aydınlanmayı ifade eden Rönesans. hıristiyanlığı resmi din olarak kabul ettikten sonra Constantinopolis yeni inancın merkezi olarak kabul edilmiş. 15: Örneğin. 33: Papa II. aletlerin.S.S. Eskiden kalan eserlere ve yapılara önem vermiştir. 114 Erder 1971. Athena ve Zeus heykellerinin var olduğunu yazmıştır. Türkoğlu 2002. Pius (1458–1464). 1462'de sanat eserlerinin Papa'nın izni olmadan tahribini yasaklamıştır. Vitrivius 1993:"Mimarlık Hakkında On Kitap" adlı eserinde. 500 yıllarında kurulan Heykelleri Koruma Kurumu'nun (Curator Statuarum) görevi. 455–526) şehirleri güzelleştirmeye ve anıtların korunmasına çaba harcamıştır. Mimar Leon Battista Alberti. yy. ideal kenti tanımlarken "Eğer yerleşmede bir Roma yıkıntısı bulunuyorsa korunmalıdır. 7: M. İstanbul'daki Lausus sarayında. eski sanat eserlerinin tahrib edildiği bu zamanda. Pagan dönemine ait kalıntıların yoğun tahribine neden olmuştur. kendinden önce yapılanları kurtarmaya ve korumaya çalışmıştır. Hellen ve Roma kültürlerine ve onların estetik güzelliklerine olan hayranlığın sonucu ortaya çıkarmıştır. 115 Bahn 1996.S. insanın ve yarattığı kültürün gelişimini inceleyen arkeolojinin bir bilim dalı olarak ele alınınp. Bir Bizans'lı kronikçi M. 16. Bu süreçte de bazı yöneticilerin zaman zaman antik kalıntıların tahribini engelleyecek yerel düzenlemelere yöneldiği görülmektedir. eski anıtların bile bile yıkıldığı. 14 113 Türkoğlu 2002. Bu tür olaylara izin verenler 25 kilogram altın ceza verecektir. Bu dönemdeki ekonomik gücünün kötü olması yapı malzemesi ve harçta kullanılacak kireç için antik merkezlerden yararlanılmasını hızlandırmıştır. yeni kilisenin yöneticileri antik heykelleri biriktirmeye başlamıştır. 112 140 . bunların içinde Knidoslu Afrodit. 457'de Batı Roma İmparatoru olduğunda bu konuda sert tedbirler almıştır.380'de İmparator Theodosius I. 113Ancak yine de bu önlemeler yetersiz kalmış ve bu dönemde Hıristiyanlık öncesi dinlere ait tapınakların çoğu yıkılarak taşları ile yeni yapılar yapılmış ya da değiştirilerek kilise olarak kullanılmıştır. Bu yüzden çoğunlukla Side örneğinde görüldüğü yeni yapılar sökülen yapıdan çok uzağa inşa edilmemiştir.

9. 117 Ahunbay 1999. 1870'lerle beraber devletler kazılan desteklemeye başlamış. Uyguladığı Stilistik Rekompozisyon (Üslup birliğine varma) yöntemi zamanla eleştiriler almaya başlamış. yüzyıl sonuna kadar ülkelerinde yaptıklan kazıları hızlı bir şekilde gerçekleştirmişler ve birçok verinin de yok olmasma yol açmışlardır. 1800'lerin sonunda Tarihi Restorasyon ve Çağdaş Restorasyon akımları doğmuştur. 116 Türkoğlu 2002. Bodrum Mousolleion mermerlerinin İngiltere'ye ne zorluklarla ulaştırıldığını. O'nun önderliğinde SPAB (Society for the Protection of Ancient Buildings) kurulmuştur 117 Restorasyon konusundaki görüşler zamanla gelişmiş. müzeleri önemli eserlerle doldurmak uluslararası bir yarışa dönmüştür. kimsenin görmesine izin verilmeyen Herculaneum ve Pompei'yi ziyaret etmiş ve Herculaneum buluntularını "Açık Mektuplar" eseri ile tanıtmıştır. 1808-1858 yılları arasında Osmanlı Devletin'de İngiltere temsilcisi olarak görev alan Lord Stratford Canning'in mektuplarında. Viollet-Le Duc restorasyonda orijini arama esasına bağlı tutumu ve çalışmaları ile Avrupa'yı en fazla etkileyen kişilerden biri olmuştur. Maddi desteğin etkisiyle Fransa'da Eugene Emmanuel Viollet-le Duc (1814–1879) önderleğinde bir disiplin oluşmuştur. anlaşılmaktadır. 118 Canning. başta klasik arkeoloji olmak üzere Ege ve Önasya Arkeolojisinin gelişimine öncülük etmiştir. Anadolu’da Troia.116 Fransa‘da bozulan kent dokularının koruma girişimleri yaygınlaşmış ve yasal düzenlemelerle koruma sağlanmaya çalışılmıştır. Bu nedenle pek çok kültür varlığı zarar görmüştür.141 Merak.118 bu uluslararası prestij yarışının boyutlarının büyüklüğü Aristokratların 18. Fransız Botta'nın Ninova'daki 115 141 . Ephesos. Ancak kazı ve araştırma anlayışı zamanla değişmiş. Fransa'da 1819–20 tarihli genelgelerle listeye kayıt sistemi getirilmiştir. daha önce kralın özel mülkiyeti olan. Pergamon gibi antik kentlerinde kazı çalışmalarına ve buradan çıkan eserlerin Avrupaya taşınarak orada sergilenmesini desteklemiştir. Bu konuda özellikle Avrupa eğitim sisteminin temelinin klasik kültüre dayanmış olması önemli bir etken olmuş. Herculaneum. Bu süreçte ortaya çıkan en önemli isimlerin başında klasik arkeolojinin kurucusu olarak kabul edilen Johann Joachim Wînckelmann'ı anmak gerekir. antikacılık gibi farklı tutkulardan kaynaklanan bu eğilim her ne kadar birçok antik yerleşmenin talan edilmesine yol açmışsa da bunun. İngiltere'de Wilham Moris bu akımı desteklemiş. Artan hayranlık kral ve kraliçelerin yakın ilgisi Pompei. eserlerin İngiltere'de nasıl büyük bir heyecanla karşılanaşacağı anlatmaktadır. 21: 1763'de Roma ve çevresindeki tüm eski yapıtlann yöneticisi olmuş. ilerleyen yıllarda daha sistematik kazılar yapılmaya başlanmıştır Helen ve Roma sanat eserlerine yönelik "antikacı-koleksiyoncu" eğilimleri de hız kazanmıştır. Bu akıma göre restorasyon adına binada değişiklik yapılmamalıdır. heves. üslup birliğine karşı John Puskin (1819–1900) önderliğinde Romantik Akım ortaya çıkmıştır. bu dönemde klasik kültürlere duyulan ilginin derecesi giderek artrmştır.

Gelişen teknoloji ve araştırmalar birçok bilim dalının daha arkeolojiye desteğini sağlamasına yol açmıştır.142 Yunanistan ve Anadolu da yabancılar tarafından yapılan kazılar artık sistematik bir şekilde yapılmaya başlanılmış ve yayınlanmıştır. Kültür mirasının yalnızca bulunduğu ülkenin değil. Avrupa ülkelerinin anıt koruma konusunda yeni tedbirler alma zorunluluğu getirmiş. onun desteği ile. Bu dönemde anıtların tek başlarına değil yapı grupları olarak ve doğal çevreleri ile beraber korunmaları gerektiği görüşü ağırlık kazanmaya başlamıştır. bilim ve kültürel alanda çalışmalar yaparak evrensel barışın korunması amacıyla 1946'da kurulmuş ve uluslararası alanda çalışan pek çok kuruma önderlik etmiştir. Yapı gruplan korunmalı. Bu ortamda 1931 'de Atina'da Tarihi Anıtların Korunması ile İlgili Mimari ve Teknisyenlerin I. tüm insanlığın ortak mirası olduğu şeklindeki görüş kabul edildiği için koruma düzeyinde uluslararası yaptırımlar da gündeme gelmiştir. Avrupa ülkelerinin çoğu eserlerini yasa ile koruma altına almaya başlamıştır. başarılı kazıları karşısında Canning de Layard'ı desteklemiş. Bu şekilde 19. arkeolojik alanlarda bulunabilen her özgün parçanın yerine konulabilmesi için gerekli önlemler alınmalıdır. 18. 1999. Konseye Türkiye'nin de içinde olduğu 67 ülke üye olmuştur. kültürel ve siyasi alanda uluslararası işbirliği sağlanmaya çalışılmıştır. UNESCO (United Nations Educatıonal Scientific and Cultural Organization). 1959 yılında UNESCO tarafından ICCROM (İnternational Center for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property) kurulmuştur. Birinci ve İkinci Dünya savaşlarının neden olduğu yıkım. eğitim. çıkarılan yeni yasalarla koruma konusunda devletlere yeni görevler verilmiştir. aynı yıl İtalya'da Eski Eserler ve Güzel Sanatlar Yüksek Kurulu restorasyonda uygulanacak ilkelerin açıklandığı Carta Del Restauro'yu kabul etmiştir. tüm buluntular biçimsel özelliklerine göre sınıflandırılarak tarihlenmeye başlanılmıştır. British Museum'a muhteşem eserler kazandırmıştır. UNESCO ve Avrupa Konseyi gibi dünya ölçeğindeki kuruluşlar vasıtası ile sosyal. 1933 'de toplanan Çağdaş Mimarlık Kongresinde Atina (Carta del Restauro) Anlaşması kabul edilmiştir. 119 Ahunbay.119 Birleşmiş Milletler. 142 . Nemrud'daki kazılarda Layard. Uluslararası Konferansı toplanmış. yüzyıl sonunda tipoloji önemli bir yöntem haline gelmiş. Bu anlaşmaya göre yapılar kullanılarak korunabilir ancak bu kullanım onlara zarar vermemelidir.

Ahunbay 1999. koruma gibi temel ilkeler ve II. yalnızca genel ilkeler doğrultusunda değil. Mimari mirasın korunmasıyla ilgili kuram.Özgönül 2005. yıl boyunca yürütülen çalışmalar ve toplantılar sonucunda açıklanan Amsterdam Bildirgesi ile. kendi ülkeleri ile ilgili sorunlara çözüm getirmeye çalışmışlardır. 124 Türkoğlu 2002. eski yapıların korunması ve onarımıyla ilgili ilkeleri belirlemek amacıyla 1964 yılında Venedik'te II. kültür envanteri. 20. 19. İslam ülkeleri de 1982'de Pakistan'daki konferansta İslam Kartası'nı kabul etmiş. Ölçütlere uyan anıt. somut mimari sorunlara yönelik olarak uluslararası yeni kararların üretilmesini zorunlu duruma getirmiş. 122 Ahunbay 1999. 134. koruma ile ilgili önemli kararlar alınmışur.122 Konferans sonunda kabul edilen Venedik Tüzüğü'nün getirdiği önemli yeniliklerden biri "Tarihi Anıt" kavramımn yeniden tanımlanarak.121 1970'lerin başında Avrupa Konseyi daha çok Avrupa Mimari Mirası korunması konusunda kararlar almış. Bununla beraber Avusturalya ICOMOS Komitesi 1981'de konu ile ilgili olarak Burra Charter'ti.123 Korumaya çağdaş boyutlar kazandıran Venedik Tüzüğü halen yürürlüktedir. yapı ve sitler. evrensel değer taşıyan anıtları ve sitleri kapsayan Dünya Mirası Iistesi oluşturulmaya başlanmıştır. anıtlann yapısnı bozmadan her türlü çareye başvurulması gerektiği belirtilmiştir. Uluslararası Tarihi Anıtlar Mimar ve Teknisyenleri Kongresi toplanmıştır. 1975 yılı Avrupa Mimari Miras yılı olarak ilan edilmiş. uygulama yöntemi ve bilimsel tekniklerin geliştirilmesi alanlanında çalışmaktadır. 1954'de Lahey'deki toplantıda "Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Varhklarını Korunmasına Dair Sözleşme" kabul edilmiş. yıkıntıların sürekli olarak korunması için gerekli önlemlerin alınması ve bu anıtların anlaşılması için. burada "eski eser-antika" kavramının yerini "kültür varlığı" kavramı almıştır120. 48. tescil edilmekte ve Dünya Mirası Fonu'ndan yararlanmaya hak kazanmaktadır. tarihi dokusu ile bütünleşen kentsel ya da kırsal yerleşme tanımına geçilmesidir. 143 .124 120 121 Madran. UNESCO'nun düzenlediği uluslararası toplantılarda. korumada planlamanın rolü.143 1965'de Varşova'da ICOMOS (İnternational Council on Monuments and Sites) kurulmuştur. tek yapıdan. yüzyıl mimarlığına kadar geniş bir yelpazede. 123 Tüzüğün arkeolojik sitleri ilgilendiren maddesinde (madde 15). Dünya Savaşı'ndan sonra tarihi çevrenin restoresi sırasında edinilen tecrübeler ve yeni tanımlanan sorunlar. 81.

maddesinde kazılarda arkeolojik mirasa zarar verecek tekniklerden kaçınılması. Lascaux'daki gibi replikaların yapılması ve ziyaretçilere açılması kullanılan çözüm yollarından biridir. arkeolojik rnirasm parçalannm kazı sonunda yeterli koruma ve değerlendirme yapılmadan bırakılmaması gerektiği belirtilrniştir. ilkeler belirlenmeye çalışılırken. Ancak burada önemli olan. 83: Arkeolojik Miras Yönetimi ile ilgili ikinci önemli uluslararası belge. Quito'da toplanan Organization of American States. ICOMOS'a bağlı olan ICAHM (İnternational Committe on Archaelogical Heritage Management). Arkeolojik mirasın yönetimi ve işletilmesi. Avrupa Konseyi'nin 1992 Malta toplantısmda kabul edilen Arkeolojik Mirasın Korunması Sözleşmesi'dir.yüzyıla kadar bilinçli bir eski eser koruma anlayışından söz edilemez. Akılcı uygulamalar ile tarihi mirasın giderek turizm ve yerel aktivitelerle daha fazla bütünleşmesine çalışılmaktadır. ilgi yaratmak için.144 1960'lara kadar anıtlarda uygulanacak restorasyon teknikleri tartışılıp. ancak İmparatorluk topraklannda bulunan eski uygarlıklardan kalmış tarihi eserlerin 125 Madran-Özgönül 2005. 125 Son yıllarda giderek artan kültür turizmi arkeolojik varlıkların turistlerden zarar görmesine yol açmıştır. Avrupa'da arkeolojik mirasın yönetimi düzenlemek için yeni ilkelere 1990'lardan itibaren gerek duyulmuş ve bu konu gündeme taşınmıştır. ICOMOS 1996 Sofya toplantısında kabul edilen Sualtı Kültürel Mirasın Korunması ve Yönetimi Bildirisi. tarihi kimliğin bozulmaması ve kalıntının tehlike altına girmemesidir. günümüzde eski eserlerin yaşama 'aktif' olarak katılmı. Osmanlı İmparatorluğu'nda 19. korumanın esası olarak görülmektedir. mirasa zarar veren etkenler arasında bilimsel olmayan kazılar da sayılmış ve 3. sualtı kültür mirasının da yeni bir anlayışla değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. arkeolojik mirasın bir bütün olarak nasıl korunacağı üzerinde düşünülmeye başlanmıştır. 1990 yılında Arkeolojik Mirasın Yönetimi Konusunda bir Uluslararası Bildiri (International Charter for Archaeological Heritage Management) hazırlamıştır. Ancak. 1967 yılında. ilk olarak 1970’lerin başında ABD'de "cultural resource management" kavramı olarak tamlanmıştır. Lascaux mağarası. sonraki yıllarda. Sözleşmenin başlangıcında. resimler ziyaretçilerin neden olduğu bakterilerden zarar görmeye başlaymca 1963'de ziyarete kapatılmıştır. Venedik Tüzüğu bu anlamda ilk ulus-lararası belgedir denebilir. Bazı dünyaca ünlü yerleşmeler turizmden korunmak için anıtları koruma altına almıştır. Toplumun ilgisini çekemeyen anıtların bakım ve korunmasının olanaksız olacağı görülmüş. Quito Normlan olarak bilinen Artistik ve Tarihsel Değer olan Anıtların ve Sitlerin Korunması ve Yararlanılması Raporu'nu yayınlamıştır. 144 . Stonhenge şu an halka kapalıdır. bu nedenle kültürel mirasın olabildiğince fazla ziyaretçiyi çekebilmesi ilke olarak kabul edilmiştir.

araştırma ve gezi yapmıştır. devletin bu konudaki görevleri ve sorumlulukları belirlenmiştir.Hamilton. 1834' de Boğazköy'ü bulan Charles Texier. Bu nizamname. 1835'de Alacahöyük'e dikkatleri çeken W. yeni bir binada kullanılması olan ve Bizans döneminden beri uygulanan devşirme usulüdür.Aya İrini’ye ilgi göstermiş. Avusturya Lisesi'nde görevli Dr. sorumlusu ve yetkilisi haline gelmiştir. 1884 de 37 maddelik nizamname ile ilk kez devlet.145 bir kısmı günümüz koruma anlayışı ile değil de "dolaylı" olarak farklı etkilere bağlı olarak korunmuştur. Ahmet Fethi Paşa Aya Irini'yi bir müze olarak düzenlemiş. İlk ruhsatlı kazı izni 1864'de Ayasuluğ'da İngiliz mühendis John Tuıtle Wood'a verilmiştir. Osman Hamdi.127 1872'de Ahmet Vefik Paşa'nın Maarif Nezareti'ne atanmasmdan hemen sonra Müze-i Hümayun müdürlüğü yeniden kurulmuş. Bu ortamda Dethier. Bu. 127 Bu olaya tepki gösteren Izmir ve Aydın valilerinin girişimi ile 1869'da hazırlanan nizamname 7 maddeden oluşuyordu. fotoğrafları çekilmiş ve bir çeşit listeye kayıt 126 Dolaylı koruma yollanndan biri. 1870'den itibaren Troya'da kazılar yapan Schliemann bunlardan birkaçıdır. 128 Türkoğlu 2002. ana yapının tahribine yol açmışsa da bazı mimari parçalann (sütun. 1845'de göreve başladığında cebehaneye. müdürlük görevine. 145 . müze 1846'da "Müze-i Hümayun" adıyla ziyarete açılmıştır.) günümüze ulaşabilmesini sağlamıştır. Göreve geldikten sonra ülkenin ve yetkililerin eski eserlere dikkatini çekmeye çalışmış yeni bir nizamname hazırlıklarına başlamıştır. bu dönemde buraya ülkenin çeşitli bölgelerinden gelen tarihi eserler de konulmuştur.126 Batının etkisi ile ilk müzecilik girişimlerinin başladığı bu yıllarda Anadolu'da pek çok batılı gezgin ve arkeolog. eski yapılardaki işe yarar rnimari parçaların sökülüp. 65: Müze-i Hümayun'un ilk Osmanlı kökenli müdürü olan Osman Hamdi Bey4 (l842–1910). İstanbul'daki taşınmaz eski eserlerin tespiti yapılmaya çalışılmış. Bey İstanbul'daki müzeyi zenginleştirmek için 1883–1895 yıiları arasmda Nemrut Dağı. Myrina-Kyma ve Lagina'da kazılar yapmıştır. İzmir-Aydın demiryolu imtiyazının alınmasından sonra güzergâhtaki eski yerleşimler kazılmış ve çıkan eserler gemilerle Londra'ya taşınmıştır. kabartma vs. eski eserlerin sahibi. 1874'de kabul edilen 36 maddelik bu nizamname ile tarihi eserlerin korunması ve kazıların bir düzene sokulması öngörülüyordu. imparatoriuk topraklannda yapılacak kazılan düzenleyip eski eserlerin yurt dışına çıkışma engel olmaya yönelik ilk resmi çaba olma açısından büyük bir önem taşısa da uygulamaya konmamıştır. 1827' de Doğu Anadolu'da eski yazıtları araşıtran Alman Schulz.Avrupa'nın çeşitli şehirlerinde bulunmuş ve bulunduğu yerlerdeki kültür ve sanat eserleriyle ilgilenmiş olan Tophane-i Amire Müşiri Ahmet Fethi Paşa. 1906'da eskisinde bazı değişiklikler yapılarak yeni bir nizamname yürürlüğe konmuştur. 128 1889'da 43 maddeden oluşan Müze-i Hümayun Nizamnamesi kabul edilmiştir. daha önce hazırlanıp yürürlüğe girmeyen AAN'ni geliştirip değiştirerek yeni bir AAN hazırlarmştır. 1912'de kabul edilen ve 1936'ya kadar yürürlükte kalan 1917'de Muhafaza-ı Asar-ı Atika Ercümem Dairesi kurulmuştur. Hazırlanan nizamnamelerle eski eserler örgütü kurulmuş.Phihp Anton Dethier (1803–1881) getirilmiştir. 1881 yılında bu göreve getirilmiştir.

1924'de Topkapı Sarayı Müzesi. 129 Türkiye 1949'da Avrupa Konseyi'ne katılmış ve 1954'de Avrupa Kültür Anlaşması'm kabul etmiştir. Kurulan yeni devlet. anıt ölçeğinde kalmış. 1940'larda yapılan kuramsal çalışmalarla eski eserlerle ilgili sorunlar belirlenmiş. Milli Eğitim Bakanı İsmail Safa. Bu genelge müze müdürleri ve memurlarının görevlerini açıklıyor. "Milli eski eserlerimizi bir an önce derleyerek korumamn amaçlandığı" belirtilmiştir. Kuruluşundan sonra alınan önemli 129 Zeren 1981. Encümen. 5. 1935'de Türk Tarih Kurumu adını almıştır. bakım. imar planlarıyla korumanın gerekliliği anlaşılmıştır.1922 tarihli "Müzeler ve Asar-ı Atika Hakkmda Talimat" başlıklı genelgeyi illere göndermiştir. envanteri ve koruma işlemleri hakkmda teknik bilgiler veriyordu. TBMM'nin açılışının hemen ardından kurulmuş olan milli hükümetin 9 Mayıs 1920 günkü toplantısında okunan hükümet programında. onarım işlerinde uyulacak ilkeleri ve programları saptamak. anıtlar ve taşınmaz eski eserlerle ilgili olarak kendisine sunulacak özel araştırmalara kurul üyeleri tarafından bilimsel görüş bildirmek sayılabilir (madde 1). çözüm yolları aranmıştır. Kurulun görevleri arasrnda yurt içinde korunması gereken mimari ve tarihsel özelliklere sahip anıtların ve diğer taşınmaz eski eserlerin korunma. Temmuz 1923'de Ankara'da toplanan Heyet-i İlmiye. geçmişini Osmanlı İmparatorluğu'na değil. restorasyon. cumhuriyetin ilanından sonra da görevine devam etmiş. Yeni kurulan hükümette Milli Eğitim Bakanlığı'na olan "Türk Asar-ı Atika Müdürlüğü" kurulmuştur. Bu amaçla Atatürk'ün talimatı ile 1931 'de kurulan Türk Tarihi Tetik Cemiyeti. 35. kurulun görevlerini ve çalışma şeklini açıklayan "Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Talimatnamesi'' çıkanlmıştrr. Bu kurum cumhuriyetin ilanından sonra "Hars Müdürlüğü" admı alarak daha sonraki Kültür Bakanlığı'nın çekirdeğini oluşturmuştur.130 1952'de.146 usulü uygulanmak istenmiştir. arkeoloji ve etnografya ile ilgli eserlerin derlenmesi. Bu dönemde koruma. 1930'da Etnografya Müzesi açılmıştır. saptadığı ilke ve programlann uygulanmasını izlemek ve denetlemek. Türk kökenlerine dayandırmak istiyordu. 130 146 . Ankara'da bir milli müze kurulması. buna bağlı olarak Türk Etnografya Müzesi'nin açılması ve AAN'nin gözden geçirilmesi konularında fikir birliğine varmıştır. günümüzdeki koruma kurullarının öncülüğünü yapmıştır.11. Ancak kamuoyu desteği ve maddi kaynak sağlanamadığı için uygulama olanakları sınırlı kalmıştır. 1951 'de yürürlüğe giren 5805 sayılı "Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Teşkiline ve Vazifelerine Dair Kanun" ile Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kurulmuştur.

1950'lerden sonraki hızlı kentleşme ve buna paralel hızlanan imar faaliyetleri pek çok eski eserin yok olmasına neden olmuş. 1975 Avrupa Mimari Miras yılı kampanyası sonucunda açıklanan Amsterdam Bildirgesi koruma ilkelerini Türkiye de benimsemiştir.147 kararlar arasrnda. Bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirler alır. 10–11. Kabul edilen uluslararası ilkelerle ortaya çıkan yeni anlayışlara cevap veremez hale gelen eski yasal yapı. Ahunbay 1999. 150. koruma alamında etkinlikler yapmaktadır. 1969'da Türkiye ICCROM (Kültür Varlıklarının Konservasyonu ve Restorasyonu Konusundaki Uluslararası Araştırma Merkezi) üyesi olmuştur. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. alınan uluslararası kararlar doğrultusunda. Kültür varlığı ve değeri kavramı 1982 Anayasası'nda da kullanılmıştır: Madde 63: "Devlet. tarih. o güne kadar yanhzca eski eserlerden bahsedilirken 1980’lerle beraber dünyada ve ülkemizde 'Külltür ve tabiat varhklarının değerleri"nden bahsedilir hale gelrniştir.132 1965'de Varşova'da kurulan ICOMOS (Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi) Türkiye Milli Komitesi 1967'de kurulmuştur. tarih." 1973 Eski Eserler Kanunu'nda olduğu gibi. 147 . kurul bunların korunmaları gerekmediği yönünde aldığı kararlarla tahribata da yol açmıştır 131. 1961 Anayasının 50. Bu varlıklar ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapılacak yardım ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir. Bu komite. 1973'de kabul edilen 55 maddelik 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu ile tekrar düzenlenmiştir. 1947'de UNESCO önderliğinde kurulmuş olan ICOM (Uluslararası Müzeler Konseyi) tüzüğüne göre 1956'da ICOM Türkiye Milli Komitesi kurulmuştur. bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirler alır. 1967'de Türkiye tarafindan kabul edilmiştir. kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar. eski eserlerin çökme tehlikesi olsa da yıkılmayıp onarılması (1956). maddesi Devlet. eski eserleri yaşatmak için bir işlev verilmesi (1953). Bu tüzükle tek ve yalıtmış anıt koruma anlayışından o anıtın ait olduğu dönemi yansıtan çevresi ile birlikte koruma anlayışına gidilmiştir." 1964 de oluşturulan Venedik Tüzüğü. Antik kültür değerleri ile tabiat değerlerinin aynlmaz bir bütün olduğu ve gelecek için ikisinin beraber korunması gerekliliği 131 132 Eyice 1981. kurul tarafrndan korunmaları gerekli görülmeyen yapıların yıkılmadan önce rölövelerinin kurula gönderilmesi sayılabilir.

SİDE KENTSEL VE ARKEOLOJİK SİTİ KORUMA YAKLAŞIMI 1966’da Side’nin kurtarılması için UNESCO’yla işbirliği planlanmış. Ayrıca tiyatronun onarımı için üçlü bir organizasyon. (EK A3) Side’nin çevrenin fiziksel ve kültürel merkezi olmasını hedefleyen imar planında. 1984'de bu kurulların görev ve yetkilerini belirleyen yönetmelik kabul edilmiştir. Tiyatronun onarımı için iki milyon dolarlık bir bütçe ayrıntıları ile açıklanarak giderlerin UNESCO tarafından karşılanacağı belirtiliyordu. Türkiye'de 1999 yılında Resmi Gazete'de yayınlanarak kabul edilmiştir.148 anlaşılmıştır. 1972’de İmar ve İskan Bakanlığınca. 1989 tarihinde kurulmuş olan Kültür Bakanhğı'na bağh Kültür ve Tabiat Varlıklarının Koruma Genel Müdürlüğü tarafindan yürütülmektedir. Kurul ertesi yıl Side’nin tümünü korunması gerekli sit alanı olarak belirlemiştir. Bu sözleşme ile insana ait bütün kalıntılar arkeolojik miras olarak kabul edilmiştir ve korunmasına dair ilkeler belirlenmiştir. öngörülen parsellerin kamulaştırma işlemleri ancak 1982 yılında son aşamaya 148 . ön girişimler yapılmış. Amaç. 1992'de Avrupa Konseyi çerçevesinde Malta'da imzalanan "Arkeolojik Mirasın Korunmasına Ilişkin Avrupa Sözleşmesi". EPA grubu birinci seçilmiş. dönemin çalışma müdürlüğüne bağlı bir yönetim bürosu öneriliyordu. Kültür ve tabiat varlıkları ile ilgili işlemler. Side’nin mevcut durumu turistik işletme olanakları. günümüzde 1983 tarihh ve 2863 sayılı yasa doğrultusunda. yapımı tamamlanan kazı evi Destek Hizmetler Daire Başkanlığına bağlanmıştır. Hazırlanan raporda yeni yerleşmenin yakın bir bölgeye taşınması. 98 sivil mimarlık örneği tescil edilmiştir. 5. çok sayıda araç gereç. Bu ortam içinde 1983'de 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu yürürlüğe girmiştir. Seçilen imar planı. 2863 sayılı kanunla. UNESCO danışmanı konuya ilişkin ayrıntılı bir rapor hazırlamak için Türkiye’ye gelmiştir. 1975’te de Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunca onaylanmış.2. Üç yıl sonra 1969 da Bakanlık ikinci bir girişimle Side ve çevresi nazım imar planı için bir yarışma düzenlenmiştir. Ancak ilişkiler istenildiği gibi gelişmemiş görüşmeler askıya alınmış. 1951'de kurulmuş olan Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu kaldırılmış ve yerine Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıklan Yüksek Kurulu ve Bölge Koruma Kurulları getirilmiştir. antik kent ile bütünleşmiş eski Selimiye köyünün dondurularak korunması öngörülmektedir. antik kentin korunması ve özellikle tiyatronun estetik ve teknik onarım sorunlarını incelemektir.

Resim 5. Arkeolojik Sit alanı. kentin geleneksel sivil mimarlık örneklerini korumak. koruma geliştirme dengesinin kurulması temel planlama kararı olarak alınmıştır. Öncelikle güncel veriler paftalara geçirilmiş ve Yapı. arada geçen süre içinde 98 sivil örneğin sayısı da hızlı yıpranma. Kültür Bakanlığı ve ilgili Bölge kurulundan izin alındıktan sonra Side Kenti Koruma Amaçlı Revizyon İmar Planı Projesi Şubat 1992 de Side Belediyesi tarafından Kale Mühendislik ve Ticaret Limited Şirketine verilmiştir. Arkeolojik kalıntılar ise büyük ölçüde tahrip olmuştur. geleneksel yapılardan birçoğu özelliklerini yitirmiş. Tarımı bırakarak tümüyle turizime yönelmiş olan Side köylüleri söz konusu imar planında gösterilen yeni yerleşim alanlarına geçmemek için yaptıkları itirazlar üstüne yinede 1982 de imar planı revizyonuna geçilmiş ve kamulaştırılacak parsel sayısı azaltılarak yeniden belirlenmiştir.149 gelmiş. Side kenti içinde yer alan arkeolojik kültür varlıklarına fiziksel zararı önlemek. gecekondulaşma sonucu 66 ya düşmüştür. korumak. yaşatmak ve mevcut yapılaşmanın ıslah edilerek çevreye uyumlu hale getirilmesi. algılanabilirliklerini ve ulaşabilirliklerini sağlamakla birlikte. Side Yarım Adası. Uygulama aşamasında ortaya çıkan güncel ve yasal sorunlar sonucunda yeni yapılaşma kontrolsüz bir şekilde gelişmiş. parsel. Side Belediyesi 2004 149 . Nekropol alanları ve Side kenti olmak üzere iki bölge halinde ele alınmıştır. Arkeolojik kalıntılar işletmeler göz önüne alınarak analizler yapılmış ve mevcut durum değerlendirilmiştir.1.

kamulaştırma işlemlerinin yapılaması. Side’nin içi tümüyle ticarete yönelik mekanlar. mevcut yapılaşmayı fazla etkilememiştir. 150 . çevre düzenleme ve diğer fiziksel müdahalelerinden önce mutlaka arkeolojik belgeleme ve araştırmaların yapılması. taşıtların antik Side’nin içine kadar girmesi önlemiş. Arkeolojik alanlardaki içindeki olumsuz oluşumları kaldırmıştır. (EK A. geleneksel yapıdan uzak. Bunların reklam levhaları ve yeni cephe düzenlemeleri. Belediye tarafından ‘Aspendos örneği’ gibi festivaller düzenlenmesi yönünde talep olmuş ve gerçekleştirilmiştir. daha çok ‘gecekondu dükkanlar’ görünümüne büründürmüştür. alternatif ulaşım aracı olarak ‘tren-traktör’ düşünülmüştür.3. Son yıllardaki Belediye Başkanları bu konuya farklı yaklaşarak bazı önlemler almaya çalışmış. bazı bölgelerde yıkım gerçekleştirmiş. denetimdeki boşluklar. Kısmi restorasyonu yapılan Apollon Tapınağında da küçük resitaller yapılmaktadır.) Son yıllarda hızlanan turizm ile birlikte bu imar planını da uygulama zorlukları görülmüş kamulaştırmalar için ödenek yetersizlikleri. Arkeolojik Kalıntıların çevresinin yapılaşmadan arındırılması. surdan hemen sonra güneye doğru olan bölgeyi de koruma çalışmaları içinde düşünmek gerekmektedir. küçük pansiyonlar ile dolmuştur. Yarım ada içindeki Sütunlu caddenin yaya ulaşımı dışında kullanılmaması dışında kalan bölüm ise ‘servis amaçlı kullanılabilecek sütunlu yol’ olarak gösterilmiştir. Ticari rantın çok yüksek olduğu bu alanlar ile Doğu Nekropolü ve Bizans konutların yoğun olduğu. Yaz sezonlarında. Side tiyatrosunda yürütülen restorasyon. Antik kentin Batı Nekropolünde (mezarlık) yer alan otel ve pansiyonların artması bu alanın tahrip olmasına bazı ‘dokunulmazlıklar’ dolayısıyla engel olunamamaktadır. Sidenin içi sadece yayalara açılmıştır.150 Raporlarda daha ayrıntılı olarak aktarılan kararlar özetlenecek olursa. kaçak yapıların yıkılması öngörülmektedir. koruma ve onarımlarında belli bir aşamaya gelindiği düşünülerek. Bölgede deniz turizmin yanı sıra kültür turizminin de öneminin artması.

Kaderli 2006 Birçok defa korumaya yönelik imar planı hazırlanmakla birlikte. bilimsel çalışma ve araştırma ile birlikte turizm için de yeni bir anlayış sergiliyebilirdi.151 Resim 5. Bugün en azından mevcut yapılaşmadan daha fazlasını izin vermiyecek şekilde kararlar alınmalıdır. Side Tapınaklar.2. Side de hızlı büyüme ve rant kaygısı sebebiyle bunlar uygulanamamıştır. İlk UNESCO’ nun önerisi gerçekleşebilseydi. 151 . Resital. Aphrodisias örneğindeki gibi Selimiye köyü taşınabilirdi ve Antik Side.

Koruma açısından en uygunu sağlamlaştırmayla yetinmektedir. koruma bilinci ve bugün izlenen ilkeler yüzyıl başından beri geliştirilmektedir. Kutsal Alandaki koruma yaklaşımı yapıların tarihsel kimliklerini ve belge değerini koruyarak hiç birini çok ön plana çıkarmadan alanın bütünün ele alınıp onarılmasını kapsamaktadır. Koruma uygulamaları. sağlamlaştırmadan yeniden yapıma doğru artar. Restorasyon uygulamalarına geçmeden önce yapılan araştırmalar ve belgeleme çalışmaları binanın ayrıntılı olarak tanınmasını sağlar. Yeniden yapma. Çoğu kez bir kültür varlığının restorasyonu için Sağlamlaştırma. Kutsal alandaki restorasyon uygulamalarında yapıya en az müdehale yöntemi esas alınmıştır. SİDE ATHENA. ya da yok olmuş yapı ve öğeleri ilk tasarımlarındaki bütünlüğe kavuşturacak biçimde aynı veya çağdaş malzeme ve teknik kullanılarak tamamlamalar önerilmiştir. taşıyıcı sistemin sağlamlaştırması veya iyileştirilmesidir. anıtın ve estetik değerinin korunması amaçlanmaktadır. Yenileme. Restorasyon ve koruma yöntemlerini belirlemek için yapıların ve tarihsel çevrenin bozulma nedenleri araştırılmıştır. Burada 152 . Bir bölümü hasar görmüş. Temizleme. Ön araştırmalar sonucunda elde edilen bilgiler hasar nedenlerini ortadan kaldıracak veya etkilerini azaltacak koruma tekniklerinin seçilerek uygulanmasına temel oluşturur. APOLLON TAPINAKLARI VE BAZİLİKALARIN KORUMA YAKLAŞIMI Koruma çağlar boyunca "tamir" niteliğinde var olduğu halde. Bilimsel restorasyonda olabildiğince az müdahaleyle. Bütünleme. Sağlamlaştırma yapının malzemelerinin sağlamlaştırılması.152 6. Taşıma tekniklerinin biri veya birkaçı bir arada uygulanır. Onarım sırasında yapılan müdahalelerin derecesi. Kültür varlıklarının korunmasındaki temel yaklaşım sürekli bakımlarının sağlanmasıdır. Tamamlama veya bütünleme ancak gerçek yapısal verilere ya da belgelere dayandırıldığında kabul edilebilen bir uygulamadır. onarım yaparken bir miktar yeniden yapım veya yapının kullanımı değiştirilirken bir miktar onarım ve restorasyon biçiminde olmaktadır.

ya da çok harap durumda olan bir yapının elde bulunan belgelere dayanılarak yeniden yapılması ancak özel durumlarda kabul edilebilinir. Büyük Bazilikada kullanılan tapınakların yapı taşları ve yapının bir bölümü ile birlikte daha sonra Küçük Bazilikada başka Roma Dönemi yapılarından alınan malzeme ile birlikte kullanılmıştır. fakat çevresel mimari bütünlüğün korunması amacıyla yapının bir bölümünün yeniden yapılması.1. Yaşayan anıtlarda. Bir kopya. 134 Doğal afetler sonucunda veya uzun zaman aşımı nedeniyle tahrip olmuş eserde gerekli koruma tedbirleri düşünülmeden hemen yıkıma gidilerek tıpkısı olsa dahi yeniden yapılması tek çare olarak düşünülmemelidir. yok olmuş. Eski eser yapılarda tahrip olmuş yapı elemanlarının koruma yönteminden çok pahalıya mal olsa dahi. Deprem. Alanın plan ölçeğindeki tahribatı daha çok farklı dönemlerdeki kullanımı ve yapılaşmalarına bağlı değişim nedeniyle olmuştur. savaş zararı gibi nedenlerle onarım ile düzeltilemeyecek oranda zarar görmüş yapıların yeniden yapımı. zarar görmüş bir bölümün yeniden yapılması. Alanın plan bazındaki değişimleri ayrıca tezde 3. yapının korunması için gerekli olabilmektedir. Tümü ile tahrip olmuş veya yok olmuş bir yapının yeniden yapılması koruma ilkeleri dışında olan bir uygulama biçimidir.1. Bu nedenle yeniden yapımda doğru ve yeterli bir restitüsyon araştırması ve buna dayalı restitüsyon projesinin temel alınması gerekmektedir. bölümde incelenmiştir. kültür varlığının yerini alamaz. Roma dönemi Tapınakları ve kutsal alanın niteliğini kaybetmeden Bizans dönemininde Bazilikalara Her tekrar dönüştürülmüştür.1. rölöveler yeniden yapımı mümkün kılacak delili sağlıyorsa yapının tahrip olmuş bölümü yeniden yapılmalıdır. tarihi yapının kütle ve mekânlarını ancak biçimsel olarak canlandırabilir. fotoğraflar. Bozulma Nedenleri Buradaki bozulma nedenleri alan ve yapı ölçeğinde incelenmiştir. Yapı ölçeğindeki bozulmalar.134 6. Yapının tümünü korumak amacıyla. kullanımda malzeme daha fazla tahribata uğramakta ve boyutları küçülmektedir.153 tamamlamalar Tapınakların mevcut mimari elemanlarının fazlalığı. yapının mimari bütünlüğünün korunması nedeniyle gerekli olabilmektedir. (EK B.) Bu gelenek tüm Anadoluda yaygındır. Bazilikalarda da mevcut cephe düzenleri dikkate alınarak önerilmiştir133. 133 153 .1. Tümüyle yıkılmış. mevcut kalıntının günümüz teknolojisinden de faydalanarak mutlaka kurtarılmasına çalışılmalıdır. BOZULMA DURUMU 6. korumadan daha çok restorasyon niteliğinde uygulamadır. malzemenin özelliklerine bağlı bozulmalar ve çevresel etkenlere bağlı bozulmalar olarak değerlendirilmiş ve incelenmiştir. Ancak bu farklı dönemlerde yapının bütünü olmasada bir kısmı farklı bir fonksiyonla kullanımını sürdürmüştür. Bu değişim daha çok mevcut malzemenin tekrar değerlendirilmesi kaygısıyla olmuştur. yangın.

gibi mermer olarak da kullanılabilecek niteliklerdeki magmatik orijinli kayaçlar eski kristalin masiflerle ilgili olarak bulunur. Kumtaşı: Kumtaşı silisli veya kum taneciklerinin çökelmesi ve bunların çimentolanması ile oluşmuş sert bir kayaçtır.1. Siyenit adı ise Mısır'daki Siena'dan gelmekte olup.a. Granit Antik Side de ağırlıklı olarak sutunlarda kullanılmıştır. magma adı verilen tamamen erimiş silikat sıvısının yerkabuğunun değişik derinliklerine sokulması ve oralarda soğuyarak katılaşmasından oluşuyor. İsveç. kristalleşme. Malzemenin Özelliklerine Bağlı Bozulmalar Yapılarda kullanılan genel malzeme doğal taştır.1. basınç. Doğal taşlar oluşumlarına göre Püskürük. Granit. tuz. Tabiatta en yaygın kaya gruplarından biri de çökel kayalardır. gibi çok sayıda ekonomik maddeye yataklık yaptıkları için ilginç kayalardır. Başkalaşmış Kütleler olmak üzere üç ana grupta toplanır. Agora daki sütunlar gri taneli granittir. Çökel kayalar gerek oluştukları jeolojik dönemdeki iklim koşullarına. ısı ve Kimyasal faktörlerle de başkalaşıma uğrayarak bir diğerine dönüşme olanağı vardır. Bunların bir kısmı yerel taş ocaklarından temin edilmiş diğerleri Marmara adası. Kuzey Avrupa'da. boraks vs. oluştukları ortamın fiziksel. kimyasal ve biyolojik koşullarına ışık tuttukları için gerekse petrol. Yapıtaşı olarak granitlerde orta ve özellikle ince mineral taneli olmasına ilaveten düzgün kırılabilme özelliği aranmaktadır. çökelme. erime. Kütahya. Mısır gibi uzak yerlerden getirtilmiştir. buna eşlik eden sedimenter yapıların mevcudiyeti. Feldspar rengine bağlı olarak değişik renkler alabilmektedir. Granit: Magmatik kökenli olan granit iri taneliden ince taneli feldspar ve kuvars mineralleri içeren sert bir kayaçtır. Çökel kayalar tabakalı yapıları.154 6. Bazı kıtalarda örneğin. Finlandiya ve Güney Afrika'da olduğu gibi çok geniş alanlarda Granit oluşumlarının bulunduğu jeolojik olarak bilinmektedir. Mermer: Mermer olarak kullanılabilen doğal taşlar kökenlerine göre üçe ayrılıyorlar. diyorit. Magmatik 154 kökenli kayaçların yüzey . Bunlardan biri magmatik kökenli doğal taşlar. Sütunlu cadde. çökelme yolu ile oluşabilen mineraller içermeleri. Tortul. Bu kütlelerin derinlerde. Piramitler Eski Mısırlılar tarafından siyenitlerden inşaa edilmişlerdir. siyenit vb. çeşitli atmosfer etkileri ile dağılma. Bunlar. fosil içermeleri gibi özellikleri ile diğer kayalardan ayrılırlar. Granitlerin deniz yolu ile Eski Mısırdan getirildiği sanılmaktadır. çok ince taneli olursa aplit olarak adlandırılır. kömür. Mineraller çok büyük olursa pegmatit.

Bunlardan andezit ve bazalt mermer olarak kullanılıyor. sudaki erimiş haldeki tuzlar rol oynuyor. jel haline gelerek yerçekimi etkisiyle hareket ediyor ve çökerek depolanıyorlar. bir çatlak ya da yarıktan yeryüzüne çıktıklarında ya da mağara gibi bir boşluğa ulaştıklarında üzerlerindeki basınç kalkıyor. gerek buharlaşmanın hızlı ve devamlı olması. Ayrıca. 136 Traverten: Termal kaynaklardan çıkan suların içindeki minerallerin CO2 bitkilerin etkisiyle ayrılıp çökelmesi sonucu oluşan sünger gibi delikli ve hafif kayaç. Kalker tüflerini meydana getiren kaynağın vadideki bir göle akması ve burada ince toz halinde kalker kristallerinin yoğunlaşarak düzenli tabakalar teşkil etmek suretiyle çökelmesi sonucu meydana gelen kayaca da traverten denir. çatlaklarda gezerken üzerlerindeki basıncın kalkmasıyla içlerindeki CaCo3'ı çökeltiyorlar. Sedimanler kökenli doğal taşlarsa yeryüzündeki ortamlarda düşük sıcaklık ve basınç altında kırıntılı (sedimanlar) taneciklerin belli bir ortamda yıkılması ve pekişmesi sonucu oluşuyorlar. Daha Metamorfik kökenli kayaçların da bir kısmı mermer olarak kullanılabiliyor. Bunlardan travertenler136 ve oniksler137 mermer olarak kullanılıyor. Bunlar arasında mermer olarak kullanılanlara Sedimanter mermerler deniyor. doku ve mineral bileşimi gibi fiziksel özelliklerinin değişmesine metamorfizma. Doğada bulunan mermer ve mermer olarak kabul edilen taşları şu şekilde sınıflamaya tabi tutmak mümkündür: Gerçek Mermer: Metamorfizma sonucu kireçtaşı ve dolomitik kireçtaşlarının yeniden kristalleşmesiyle oluşurlar. bu olaylar sonucu oluşan kayaçlara da metamorfik kayaçlar deniliyor. Yani metamorfik kayaçlar magmatik. yani %50'den fazlası karbonattan oluşanlara kireçtaşı deniyor. 135 Gerçek mermerler de metamorfik kayaçlar sınıfına giriyor. Sonuçta. Bunlardan tanecik boyutları çok küçük olanlara. Bunlar kısa sürede soğudukları için kristalleri çok küçük. 135 155 . Bu tuzların. kökenli tortul kayaçlar oluşuyor. Bileşiminin büyük oranı kalsiyum karbonattır. yoğun ve oldukça saydam taş. Kimyasal tortulların oluşumundaysa.155 koşullarında oluşanlarına püskürük (volkanik) kayaçlar deniliyor. Sedimanter (tortul) ya da eski metamorfik kökenli kayaçların ısı ve basınç altında kalarak başkalaşıma uğramasıyla oluşurlar. 137 Oniks: Madensel tuzlar bakımından muhtevası fazla. kimyaları değişmeden yeniden kristalleşirlerse gerçek mermere dönüşüyorlar. kireçtaşı ya da karbonatlı taşın belli basınç altında yeniden kristalleşmesiyle oluşuyorlar. bikarbonat içeren sıcak ya da soğuk sular. gerekse beslendiği havzadan tuz geliminin sürmesiyle zaman içinde yoğunlukları artıyor. Kireçtaşları belli basınç ve sıcaklıkta başkalaşım geçirdiklerinde. Çeşitli kayaçların jeolojik ve tektonik olaylar sonucunda oluşan ısı ve basınçla katı halde yapı. sıcaklığı düşük mağmatik suların çok yavaş bir şekilde meydana getirdikleri çökellerden oluşan kristalize. Böylece su içinde eriyemeyen tuzlar. Kalsiyum bikarbonat içeren ve hidrostatik basınç altında sıcak ve mineralce zengin sular.

Side de Roma Dönemi yapıların birçoğunda. Bu taşın belli bir kesme yüzü yoktur. Tiyatro. Side Yarım adasının anakayası. Peperino yumuşak bir taş türüdür. Konglamerea tarih boyunca Sidede ana malzeme olarak kullanılmıştır. Tapınaklar da. Tapınaklarda temel seviyelerinde ana taşıyıcı olarak kullanılmıştır. Ufak sık dokulu kalsit kristallerinden oluşan yoğun kireçtaşlarına “kristalize kireçtaşı” adı verilir. büyük bloklar halinde çıkarılıyordu. Fakat yabancı madde ve özellikle metal oksitlerin etkisi ile değişik renklerde olabilirler. korkuluk ve döşemelerde tercih edilmiştir. II. Daha sonra yapılarda ikincil yapı malzemesi olarak da parçalanarak kullanılmıştrı. Afyonkarahisar-Ankara yolu üzerindeki (20 km) İscehisar (Dokimeion) mermer ocakları Helenistik ve Roma çağlarında işletilmiş. Athena ve Apollon Tapınaklarının ana malzemesi olan Marmara Peperino Yatakları: M. Kolaylıkla çıkarılıp yontulabiliyor. ünlü Kanarya Sarısı(giallo antico) ile mavi damarlı Kaplan Postu mermerleri Anadolu'nun ve İtalya'nın birçok antik şehrindeki büyük ve ünlü yapılarda inşaat malzemesi ve süsleme öğesi olarak kullanılmıştır. Kayaçların akarsu ortamında taşınarak.I. yüzyıl ve MS. zemini konglameradır. Sütunlu Cadde. Bizans Döneminde ekonomik sebeplerden dolayı taşıyıcı olarak sadece sütun ve arşitravlarda. yüzyıllar arasında işletilmişler. başlıklarda ama daha çok kaplama. Bu arada bünyelerinde grafit. 138 156 . Sarı. demir ve değişik metal oksitleri olabilir. bu kanallar içinde bir insanın çalışabileceği kadar geniş tutuluyordu. Marmara adası mermerleri Antik Dönem boyunca nerede ise tüm Anadolu'da anıtsal yapılarda kullanılmıştır. Kireçtaşları: Kimyasal çökelme içinde kireçli organik artıkların girmesi ile meydana gelirler. Bazı cinslerinde fosile de rastlanır. kil. Mermerlerin renkleri genellikle beyaz ve grimsidir. Sütunlu Cadde de Marmara Mermeri kullanılmış. kum tane boylu doğal çimento ile bağlanıp pekişmesi ile “konglomera” adı verilen kayaçlar oluşmaktadır. esmerimsi ve siyah gibi renkler alırlar. Hamamlar da kaplama ve döşemelerde dekoratif mimaride yine mermer tercih edilmiştir. Yatakla. Roma Dönemi yapılarında ana taşıyıcı malzeme olarak da kullanılan mermer. Agora da.156 düşük oranda magnezyum karbonat bulunur. yuvarlaklık kazanması ile oluşan.Ö. 138 Synnada ( Dokimeion ) Mermerleri: İç Batı Anadolu’da. Bazende yer yer taşa özgün renk veren ve kıymetini arttıran damarlar halinde taşın yüzeyini kaplarlar. Karrara Mermerleri: İtalya'daki bu ocaklardan yalnızca mermer çıkarılmıştır. Eski Romalılar zamanında. uzun keskilerle kanallar açılıyor. 2mm’den büyük çakıl ve blokların. Antik Mermer Yatakları 138 Prokennesoss Mermerleri: Marmara denizindeki Marmara adasındaki ocaklardan gri beyaz renkte elde edilir. mavimtrak. pembe.

Küçük Bazilikada mermerin kullanımı daha kısıtlı ve yine ikincil malzemelerin kullanımında duvarlarda kırıklar halinde ve dekoratif mimari elemanlarda görülmektedir.4.1. başlıklar gibi mimari elemanlarda apsisin ve diğer duvarların kaplamasında kullanılmıştır. Sonradan sertleşir.2. Yataktan çıkarılması ve işlenmesi oldukça kolaydır. Apsis Güney Döşeme Kaderli 2006 157 . tortuların oluşumunda yatay sıralar halinde meydana gelirler. bema levhaları. Apsis Güney Döşeme Kaderli 2006 Büyük Bazilikada ikincil malzemelerin bir kısmı yine bu mermerdendir. Apsis Kaderli 2006 Resim 6. Büyük B.3. Resim 6.157 Mermeri sütunlarda malzeme katmanlarına bakarak yanlış yönde kullanılmış bir kısmında ise Travertenler: Kalkerin bir taş türü olarak. B. Apsis Kaderli 2006 Resim 6. Bazilika. B. Bazilika. Yapıda ayrıca yine dekoratif amaçlı ambon. Resim 6. Büyük B.

5. Taş ve tuğlanın yapılarda birlikte kullanılmış olması. damgada hazırlardı. Bu duvar tekniğinde dış duvarlar düzgün kesme taşlarla örülüp içi moloz ile doldurulmaktadır.139 Pamphylia bölgesindeki akarsular ve getirdiği alüvyonlar yeterli hammaddeyi sağlayacak güçtedir. Bu hammaddeler çoğunlukla vadilerden toplanır su ilave edilerek yoğrulur tuğlacı tarafından sıkıştırılarak kalıplarla şekil verilip düz alanda kurumaya bırakılır. Tuğlanın yapımı. şekil verilmesi ve kurutulması yılın belirli zamanlarında yapılmaktaydı. 158 . Tuğla yapimı ve yakımı için belli vakit gerekmektedir. Doğadan elde edilen malzemenin kimyasal bileşenleri alüminyum hidrosilikatlardır. Tuğlacılar çömlekçi sınıfına daha yakın görülüyor sezonluk işlerinden dolayı çoğu zaman meslek bile sayılmıyordu. Tek başına ve çeşitli duvar teknikleri ile birlikte kullanılan tuğla ‘Sandöviç‘ duvar tekniğinde. Sularla taşınarak düzlük alanlarda çöken kil kumlu alüvyonlarla buralarda biriken tortular kullanılır. Side’de kullanılan tuğlalarda tanımlanabilir mühür veya damgaya 139 Kahya 1992. Bu tür üretimin ana malzemesi kildir. Bu yöntem İstanbul ve İznik Bizans yapılarında yaygın olarak kullanılmıştır. Kalıbın tabanına bazen yapan usta veya işveren bir kabartma. Romalılar sonra Bizanslılar yoğun olarak kullanmışlardır. yapı ustası herşeyi önceden planlamak hazırlamak zorundaydı.158 Tuğla: Tuğla Mezopotamyadan başlıyarak yüzyıllardır kentlerde kullanılan yapı malzemesidir. tuğla hatıl olarak kullanılmıştır. Değişik formda pencere ve kapılar için heykeltıraş. Aynı zamanda taşıyıcı özelliği de olan tuğla zamanla taş ve bağlayıcısı harç ile birlikte kullanılarak farklı dizimlerde taş tuğla sıraları ve geometrik dizilimleri ile zamanla Bizans mimarisinde yapı cephelerinde belli bir hareketlilik getirerek süsleme amaçlıda kullanılmaya başlanmıştır. Diğer damgalama yöntemi ise tuğlanın ilk kuruması sırasında mühüre banzeyen ahşap veya bronz bir aletle malzemenin üzerine bastırılmasıdır. yapı inşa edilirken her iki malzemenin ve ustanın aynı zamanda hazır bulunması gerektiğini göstermektedir. Kalıpların içleri hamurun kolay çıkarılabilmesi için her defasında bir miktar kumla sıvanır. Bunun içinde yapının büyüklüğü ve planına göre. Bizans tuğlalarının boyutlarının büyüklüğü nedeniyle bu dönem kalıplarının tek gözlü olduğu düşünülebilinir. Geleneksel üretimde tuğla malzemenin özellikleri daha çok hammaddenin niteliği ile tuğlacının bilgi ve deneyimi belirlemiştir. plastik bezemeler içinde çömlekçi ile birlikte çalışılmaktaydı.

B. Ancak Konstantinopol gibi büyük şehirlerde daha sonra Osmanlı döneminde de devam eden ‘Balkan tipi Fırın’141 denilen sabit imalat yerleri olduğu düşünülmektedir. Tuğlanın nakliyesi zor olduğundan tuğlalar kullanım yerlerine yakın yerlerde imal ediliyordu. 142 Taylor 2003. Fırınlar daha sonra döşeme ve kiremitler içinde kullanılmaya devam ediyordu. Şekil 6.6. Bazilika Buluntu Tuğla Kaderli 2006 Şekil 6. 29. Özellikle Tekirdağ ve yöresindeki liman şehirlerinde bu toplu imalatın yapıldığı bilinmektedir.159 rastlanılmamış ancak yapan ustaların elleri veya bir aletle çizgisel desenli oluşturdukları örnekler bulunmuştur.S. Bazilika Buluntu Tuğla Kaderli 2006 Büyük bir alanda yapılan bu işlemde genelde yapı sahibide yardım eder bir tuğlacı günde yaklaşık 1000 adet tuğla yapabilmektedir.142 Tuğla kullanımı M. II. Kahya 1992. 159 . 10.140 Tuğlalar gelecek bahara kadar tam olarak kuruduktan sonra tuğlacı gelir ve kerpiçten fırın yaparak tuğlaları pişirirdi. Vitruvius tuğlaların düzgün kuruyabilmeleri için bu işlemin baharda veya sonbaharda yapılmasının uygun olduğunu belirtir. B. 99. 140 141 Vitruvius 1993. Roma döneminde özellikle Roma da çok kullanılan tuğla çeşitli tekniklerle birlikte formlarda çeşitlilik getirmiştir.5. Side’de veya yakınında bir sabit bir imalat yerine ilşkin bir buluntuya rastlanılmamış ancak burada diğer aynı dönem kentlerindeki yoğun tuğla kullanımınada gidilmemiş tuğla ile birlikte konglamera.’dan beri görülmekle birlikte Anadoluda kullanımı yaygın değildir. yy. falez gibi yerel taşlarla birlikte yıkılan yapıların yapı taşları tekrar tekrar yeni yapılan yapılarda ve onarımlarda kullanılmıştır. Tam kuruma gerçekleşmeden tuğlacı tuğlaları toparlıyarak üst üste depolar ve örtü sererek iklim şartlarına karşı korumaya altına alarak başka bir işe gider.

yy. Kaderli 2006 Resim 6. 8cm kalınlığa kadar tuğla boyutlarına rastlamak mümkündür. Genel de kullanılan 37x37 cm lik 3-4cm kalınlığında tuğlaların yanında 20-40cm. Bunun bir nedeni Roma da kullanılan ölçü birimi ‘roma ayak ölçüsü’. Piskoposluk Sarayı. kol. Batı Mausoleum Detay. Genelde usta kendi bedenindeki ölçülerden ayak. Bizans tuğlasının çok yüksek kalitede olması bu malzeme ile yapılan yapıların zamana olan dirençlerinide artırmış ve günümüze ulaşmasını sağlamıştır. Side Antik Tiyatro Orkestra alanı Geç Antik Dönemde. Kahya 1992. bağlayıcılığı artırmanın yanında su yalıtımı gerektiren yüzeylerde kullanılmıştır. 160 . doğru doruğa ulaşmıştır. Piskoposluk Sarayındaki su Sarnıçlarında.Palailagoslar döneminde tercih edilen bir yapı malzemesi olan tuğlanın yapıların süsleme ve strüktürlerine uygun özel imalatlar yapılmıştır. VIII. gibi ölçüleri baz alarak kalıplar yapıyordu buda farklılıklara yol açıyordu. ‘bizans ayak ölçüsü’nden daha küçük olmasıdır. Hamam kalıntılarında bu sıva örnekleri görülmektedir. Roma döneminde daha küçük boyutlu olan tuğla ölçüleri Bizans döneminde giderek büyütülmüştür.143 Daha çok kare planlı tam ve yarım tuğla olarak kullanılan tuğlanın sağlamlığı ve kaliteside giderek artarak M.144 Resim 6. Detay Kaderli 2006 Bizans tuğlalarında tam bir ölçü birliği bulmak zordur.7.S. parmak vs.8. 143 144 Kahya 1992. zamanın geleneklerine uygun olarak su oyunları için havuza dönüştürülmüş ve yoğun tuğla kırıklı ve tozlu harç ile sıvanmıştır. 12.160 Özellikle Constantinopolis de Geç Bizans . Orta Bizans mimarisinin yapım tekniğinde hatıl ve yapı strüktürünü bağlayıcı olarak da kullanılan tuğla harçta da kırık ve tuğla tozu olarak katılmış. 30.

161 Side de Roma döneminde beri yer yer kullanılan tuğla daha çok kemer ve kubbe yapımnda. yarım kubbe ve nişlerde kullanılmıştır. Tuğlanın 20-30 cm arasında değişen boyutları renk ve hamur farklılıkları. Daha çok Bizans yapılarında ağırlıklı olarak kullanılan bu malzeme hamamlarda. kireç taşı. eğrisel yüzeyleri oluşturmada kullanılmış. Özellikle Kabul Salonu olarak düşünülen mekanda düzgün örülmüş tuğla sıraları görülmektedir. Erken Bizans döneminin özelliklerini gösteren Büyük Bazilikada yapım malzemesi olarak devşirme malzemeler. geç roma ve Bizans evlerinde küçük kilise ve şapellerde uygulanmış.9. Bizans döneminde bu gelenek devam etmiştir. desende ve nitelikte tuğlalar kullanılmıştır. 161 . Yapıda derz aralarında boşluk ve onarımlarda tuğlanın tam veya parçalanarak kullanıldığı görülmektedir. Kaderli 2005 Büyük Bazilikadan yapım malzemesi ve yapım tekniğinden farklı olaraka inşa edilen Küçük Bazilikada tuğla ‘yalancı kemerler’ de ve tuğla hatıl sıralarında. ağırlıklı olarak taş ile birlikte almaşık olarak kulanılmıştır. kumtaşı kullanılmış tuğla örgüye rastlanılmamıştır. 49. kullanılan 145 Dai 1970. Farklı yapılarda farklı boyutta. konglamera. Kemerlerde dönemin mimari özelliği olarak yansıyan ‘testere’ veya ‘diş’ görüntüsü cepheye hareketlilik getirmiştir. mermer falez. Ancak aynı dönem özellikleri gösteren Piskoposluk sarayında Batı Mausoleum’dan145 gelen devşirme malzemeler ve yerel malzemelerin yanında kubbe ve kemerlerde tuğlada kullanılmıştır. Küçük Bazilika doğu Görünüş. Resim 6.

Daha geç dönemde onarılan apsiste döşemede bazı yerlerde daha açık renkte büyük taş ve tuğla kırıklı bir harç örneği daha vardır. konglamera blokların arasında kullanıldığı görülmektedir. Küçük Bazilika da ana bağlayıcı malzeme olarak kullanılan harçın özellikleri ve görünümü. Harç karışım oranları uygulanacak yere ve malzemeye göre ve uygulayan ustaya göre değiştiği görülmüştür. Tapınaklarda harç temel seviyesinde. puzolan. Harçın dayanımı puzolonik malzeme ve tuğla kırığı oranı ve bunun dayanıklılığı artıkça ömrü uzun olur.10. Apsis Döşeme Kaderli 2006 162 . Özensizce eldeki malzeme ile yapılan bu harç daha hızlı çözülmektedir. bozulma oranı artmaktadır. Bazilikalarda genelde kullanılan harç örnekleri gibi kireç oranı fazla olursa yani rengi daha beyaza yakın. ( EK C. Bizans Dönemi harçları hidrolik. Düşey bağlantılarda kurşun ahşap takoz. Resim 6. kırıldığı görülmüş homojen olamayan tuğlalarda da çözülme diğerlerine göre daha hızlı olmaktadır. aynı yapıda bile farklılık göstermektedir. Apsis Synthronon Kaderli 2006 Resim 6. Büyük Bazilika. tuğla kırığı. Büyük B. yatayda ise çeşitli formlardaki kenetlerle büyük blokları birbirine bağlamışlardır. Martyrion. Büyük Bazilikanın apsisinin döşemesinde ve basamaklarında kullanılan daha kırmızımtrak olan harç daha serttir ve daha az bozulmuştur.11.162 malzemelerin farklı yapılardan gelmeleri. kireç.15. yapan ustanın malzemeyi iyi karıştırmaması veya iyi fırınlanmamasına kadar uzanan nedenler ile açıklanabilinir. kum karışımdan oluşmaktadır.) Bu malzeme özelliklerindeki farklılıklar malzemenin tahribat şiddetini ve süresinide belirlemektedir. Çok açık renkte olanlar ile yanmış olanların daha fazla yıprandığı. Harç: Harcın bağlayıcı olarak kullanılması daha çok Bizans Döneminde ağırlık kazanmıştır. Roma Döneminde bağlayıcı olarak farklı teknik ve malzemeler kullanılmıştır. Büyük B.

Bazı eserler üzerinde ve bilhassa mermerde binlerce yılın yapamadığı yıpranmayı 20 yıl içinde asit yağmuru yapmıştır.13. kuzey beden duvarların en çok bu yönde tahrip olan yapı bölümleridir. Martyrionun kubbesinde. Çevresel Etkenlere Bağlı Bozulmalar Nem: Bozulma nedenlerinin en önemlisi nemdir. bunların ışığında önlemler almak gerekmektedir.163 6. İkinci yol ise yağmur suyunun birikintilerden veya yüzeyden çekilmesi. Kutsal Alan Sur Kaderli 2006 Resim 6. Asit yağmurunun oluşumu oldukça basittir. havaya yayılmış oldukları gazlar taş eserlerde tahrip edici etkiler yapar. Resim 6. yerden yükselen nem. kentlerdeki ısıtma sistemlerinin ve motorlu araçların. Apollon Tapınağı Stylobat-Kaide Kaderli 2006 Hava kirliliği: Hava kirliliğinin özellikle kireçtaşı ve kalkerli kumtaşından yapılan anıtlarda. Kutsal Alanda nem iki yol ile yapılara ulaşbilmektedir. Nemli hava taşın gözeneklerinden ve kılcal çatlaklardan içeriye girer. Aynı anda oluşan yüksek ısı da havadaki azot ve oksijen birleşerek yanmış azot veya kimyasal adı ile azot meydana gelir. b. yoğunlaşan nem gibi. Sanayi kuruluşlarının. Bu iki zararlı gaz havanın nemi ile 163 . Bu durumda bir malzemede emilmiş nemin miktarı ile havadaki nem karşılaştırılırsa. Yapıya çeşitli şekillerde ulaşabilir. taştaki nemin fazla olduğu görülür.1. yağmur suyu sızmaları. hava kirliliğine neden olan gazların ve küçük parçacıkların havanın nemi ve yağmur suyu aracılığı ile taş yüzeyinde oluşturdukları bozulmaların mekanizmaları birçok araştırma grubu tarafından incelenmekte ve önlemler bulunmaya çalışılmaktadır. Eriyen madenlerde ve yanan yakıtlarda yabancı bir madde olan kükürt dioksit meydana getirir.1. Denize çok yakın olan yapı bölümleri doğrudan deniz suyu ile nemi ve tuzu bünyelerine almakta ve bozulmayı hızlandırmaktadır. Pastophorionların.12. Nemin çeşit ve kaynaklarını belirlemek.

Bu tahribat tapınaklarda mermerin renginin değişmesi ile daha da fazla görülmektedir. Nitrikasite dönüşmesiyle taş yüzeyini bozar ve tuz olarak taş içine sızar. Kaderli 2006 Resim 6. Asit yağmurunun tahribi durumunu Atina şehrinde Akropolde bulunan. yağ ve doğal gaz gibi fosil yağlardır.14. Bu gelişimin tahribatı sadece Kutsal Alanda değil tüm Side'deki yapılarda görülmektedir. 164 . Athena Tapınağı Kuzey Cephe.164 birleşerek sülfirikasit ve nitrikasit meydana getirir. Yağmur yüksek sülfirik ve karbonikasit bulunduran bölgelerde ve toz artıklarını nötrleştiren maddelerin yoksun olduğu yerlerde çok asitlenir. Kısa bir süre sonra kabuk tutarak hızlı bir tahrip olma sürecine girer. Athena Tapınağı Kuzey Cephe.147 Kurum. mermer kabartmalar üzerinde veya İstanbul’da açıkta bulunan eski taş eserler üzerinde görmek mümkündür. Side'de özellikle son yıllarda yakın çevrede gelişen endüstri yapıları ve turizm ile birlikte artan araç trafiği sonucunda giderek artan hava kirliliği yaşanmaktadır.15. Nitratlar ve Duman: Araba eksoz dumanından ve endüstri kaynaklarından atmosfere eklenir. Bu iki zararlı asit karışımının havada bulunması ve açıkta bulunan taş eserler üzerine yıllarca yağması. taşların gözeneklerine yerleşerek taş yüzeyinin rengini değiştirir. organik hidrokarbonlarla146 karışmış endüstri artıklarının kimyevi dumanındaki değişiklikten kaynaklanan hafif bir sistir. Kaderli 2006 Sülfatlar ve Kloritler: Havadaki sülfürün başlıca kaynakları kömür. Asit yağmurları da taş eserler üzerinde tahribata neden olur. taş eserin yüzeyinin tahrip olmasına neden olur. Kloritler yağmur suyu içinde hidroklorikasite dönüşürse aşındırıcı ve kirletici etkisi fazla olmaktadır. Yağmur suyu: Atmosfer arasından geçerken aldığı iyonlardan dolayı paslandırma gücü kuvvetlenir. Tahrip olan taş yüzeyi çözülüp yağmur suları ile sürüklenir veya is tutarak tozlanır. 3. Duman ise. Resim 6. Son yıllarda artan endüstri ve 50 Winkler 1971.

düşen yağmur damlaları tarafından yıkanarak çamurlu bir yağmur oluştururlar. alınlık. Genellikle koloniler halinde yaşayan sünger.17. Kaderli 2006 Resim 6. güney rüzgarlarına açık olan sur duvar elemanları özellikle kış aylarında hakim olan şiddetli rüzgarların etkisi altında kalmakta toz ve kum zerrecikleri ile birlikte denizin tuzlu suyuda aşınmalarını hızlandırmaktadır. Diğer taraftan hayvanların dışkılarının 165 . Bu şekilde taş eserlerin çatlaklın arasına giren ve üstünde biriken tozlar zamanla eserin tahribatına neden olurlar. sütunlar. Çukurlarda biriken sular bu bölgenin rengini değiştirip siyahlaştırmakta ve daha fazla tahrip etmektedir. Athena Tapınağı Kuzey-Doğu Köşe. taş eserlere çarpması sonucu yüzeylerinin tahrip olmasına ve zamanla parçalanmasına neden olur. denizkestanesi gibi delici hayvanlar çıkarttıkları zayıf bir asitle veya delerek taş eserlerin tahribatına neden olurlar. şiddetli rüzgâr tarafından toz hainde kaldırılır. Kutsal Alanın batı ucunda yer alan tapınakların yapı taşları. Hayvanlar: Hayvanların taş eserlere olan tahribatı.16. başlıklar gibi mimari elemanlarında gözle görünen ve giderek artan bir yüzey kaybı tespit edilmiştir. taşın ayrışmasını kolaylaştırarak tahribatına neden olurlar. Resim 6. kurt. kazarak olabilir. Kuru nehir yatakları. arşitrav. sel basmış ovalardaki mil ve çeşitli yerlerde bulunan tozlar. Rüzgârın kaldırma işlemi koruyucu bir bitki örtüsü bulunmayan yerlerde daha çok görülür.165 araç kullanımları sonucu yağmur yolu ile taşınan karbon ve sülfrik asit oluşumları güney sahillerinde de etkisini göstermeye başlamış açıkta korunaksız kalan özellikle mermerden yapılmış bezemeli mimari parçalarda bunların renk değiştirip çözülerek yok olmasına neden olmaktadır. Tapınakların ve Bazilikaların alanda bulunan büyük. Toz zerreciklerinin rüzgârın etkisiyle. kimyasal olarak organik asitlerin gizlenmesi ile veya mekanik olarak delerek. istiridye. Kaderli 2006 Tozlar: Dünya üzerindeki rüzgârlardan kaynaklanan tozlar. Diğer Hayvanlar: Taş ve toprak içinde yaşayan bazı hayvanlar. Athena Tapınağı Sütun.

Deprem ve yangınlar: Depremler bugüne kadar birçok taş eserin tahrip ve yok olmasına yol açmıştır. Doğal felaketler. Amonyakla birlikte taşın içindeki silisi parçalarlar. Bu bölgeyi M. Sarsıntılar ile yerlerinden oynayan mimari elemanlar ve sanat eserleri birbirleri üzerine yığılmış veya üzerlerine bir şey düşerek ezilmiş. Bunun yanında doğal olarak meydana gelen yangın. köpek gibi hayvanların yanısıra denizden gelen küçük deniz oluşumları yılların içerisinde giderek artan bir tahribata yol açmaktadır. Depremler ilk çağlardan beri Akdeniz havzasını etkilemiş. hareketlilik VII. toprak üstündeki buluntu. M. yy. 240. M. Mantar ve bakteri bulunan taşın tahribatı hızlanır. Bakteriler öldükten sonra bile çürüyerek bitkilerin yaşayabileceği bir zemin hazırlarlar. şimşek ve diğer doğal afetler de taş eserlere büyük zararlar vermişlerdir.19. M.S. yapılardaki bozulma derecelerini belirleyen ana faktörlerdir.'da da devam etmiştir. Güney-Doğu Kuzey Cephe. Bakteriler özellikle gözenekli taşlarda daha hızla çoğalır ve taşı parçalarlar. kırılmış ve çeşitli parçalara ayrılmışlardır. Kutsal Alan Sur. Denizin kıyısında olan Kutsal Alan hepsinden farklı derecelerde etkilendiği görülmüştür. ve IX.18. Büyük Bazilikanın apsisi ve duvar güçlendirmeleri. Resim 6. 141-144 arası. M.yapı taşlarında yaşama olanağı bulan bakteriler yine bunlardanda beslenerek çoğalmaktadırlar.S. Martyrionun üst 166 .S. Kutsal Alanda kuş.S. Kaderli 2006 Resim 6. kedi. 557 depremleri sarsmış. sarsıntıların birçoğuna tusunami de eklenmiştir.S. 467. Kutsal Alanda Tapınaklardan daha çok Bazilikaların kuzeye bakan ve toprak ve bitkilerle çevrili bölümlerinde.S. Kaderli 2006 Bakteriler: Toprakta birçok faaliyette bulunarak gruplar halinde gelişir ve yaşarlar. 358-366 arası. malzemelerin nitelikleri.166 nitratlı olması taş eser yüzeyinin tahrip olmasına diğer bir nedendir. Güney Anadolu’da bilinen birçok büyük deprem meydana gelmiş ve büyük anıtsal yapılar bunlardan etkilenmiştir. M. Mantarların bulunduğu yerde gelişirler. yapıların zaman içerisindeki kullanım değişiklikleri. 17. Kutsal Alan Sur.

Athena Tapınağının kuzey sırası. Büyük Bazilikanın anıtsal kemeri taşıyan güney sütun ve başlık. İÜ. Taş eserlerin koruma ve onarımlarının yapılabilmesi her şeyden önce onların tahribatına neden olan etkenlerinin bilinmesine bağlıdır.148 148 Akıllı. Küçük Bazilikanın narteksindeki iki granit sütun.167 katında ve Küçük Bazilika da ki destekler ile onarımlar. Küçük Bazillika.20. Kazı Arşivi 1961 Side de böyle büyük bir depremin sonucu antik tiyatroda görülmektedir. bu sarsıntıların yol açtığı tahribatlara karşı yapılmış olmalıdır. 1987. 5 167 . Bu deprem önceside yaşanan diğer depremlerde yine tiyatronun zarar gördüğü ve onarıldığı belirtilmiştir. Güneye bakan kısmı gelen şiddetli bir sarsıntıyla tüm yapı taşları ile birlikte yıkılmıştır. Resim 6. taşıyıcı özelliği zayıflamış dış beden duvarları yine böyle bir son deprem ile yıkılmışlardır. Kutsal Alanda son ayakta kalan sütunların. Teşhis yapıldıktan ve tahribatın etkinliği ve nedenleri saptandıktan sonra taş esere olumlu ve etkili onarım ve koruma çalışmaları uygulanabilir.

Kaderli 2006 6. ulaştığı ve ulaşması gereken dengenin kaybına yol açabilir. taşta farklı sertlikte kısımların meydana gelmesine neden olur. Eser halindeki bozulmada fiziksel. 6.Taşın Kendi Yapısından Meydana Gelen Bozulmalar Taşın yapı taşı olabilmesi için gerekli fiziksel. taşın yatağından alınıp yapıda kullanılmasına kadar geçen safhada bazı hatalı işlemlerden geçmesinden kaynaklanan bozulmalar bu sınıfa girmektedir. Bozulma mekanizmaları ve belirlenmiş nedenlerin tanımlanması. eser halinde yerleşmiş bozulma olmak üzere iki yönde olur. her konservasyon müdahalesinin doğru bir biçimde programlanması için çok önemlidir.168 Resim 6. Belirli bir ortamda. Bu sürece eşlik eden kaçınılmaz dönüşümler. Ayrıca. Bozulma Şekilleri ve Analizleri Resim 6. biyolojik ve mekanik biçimlerde olabilir.2. Jeolojik devirlerde tektonik hareketlerden dolayı meydana gelen dikey ve yatay değişmeleri veya boşlukları değişik renk ve bileşimde maddelerin doldurması. Athena Tapınağı. Diğer ortamın göstergeleri zamanla değişirse. Side Belediyesi 2006 Taşların bozulması.21.1. bu sonuçta obje için yeni uyum gerektireceğinden.1. kimyasal. seçilmiş her taş örneği için doğru çalışma ve uygulama olanakları üzerine yararlı bilgiler sağlayacaktır. Bu tip taşlar rüzgâr ve yağmurun çok etkili olduğu yerlerde veya farklı güneş ve nem alan yerlerde kullanıldıklarında yumuşak 168 . Sonuçta bozulmaya doğru bir gidiş başlar. Doğal bozulma.a. Buda taşın dış etkilerle daha çabuk bozulmasına neden olabilir. Athena Tapınağı Antik Tiyatro.2. az-çok hızlı bir değişini ile sonuçlanıyor. fiziksel ve kimyasal biçimde olur. Kuzey Sütun Sırası. doğal bozulma. malzemenin özgün özelliğinde de açık. Örneğin taşı keserken veya yüzeyini işlerken sert darbeler yüzünden mikro çatlaklar oluşabilir.22. mekanik ve kimyasal özelliklere sahip olmamasından. yerleştirilmiş her malzeme o ortamla dengeye ulaşmaya çalışır.

Bunlar ise taşın yatağından yapıda kullanılmasına kadar geçen safhada uygulanan hatalı işlemler.1. İnsanlar bilinçli ya da bilinçsiz olarak yüzyıllardır taş eserleri olumsuz olarak yaptıkları bir takım çalışmalarla etkilemişler ve bu eserlerin tahrip veya yok olmasına neden olmuşlardır. Kaderli 2006 Resim 6.b. 169 . Batı Sütun Sırası. kuruma anında tekrar kristalleşen tuzların taşta kabuklaşma.3. Apollon Tapınağı. Kaderli 2006 Paslanan demir kenetlerin bulunduğu yerdeki taşı çatlatması veya harç. Malzeme Farklılığından Oluşan Bozulmalar Yan yana olan iki malzemenin fiziksel özellik farkları veya bir malzemedeki bozulma maddelerinin diğerine geçerek onlarda daha hızlı bir bozulma başlatması olarak izlenen bozulmalardır. Bu tip olaya “Farklı Ayrışma” adı verilir. Bu bozulmaların belgelenmesinde belli lejandlar yardımı ile projenin ve müdehale alanın daha kolay algılanmasını sağlamaktadır. Bozulma Analizleri Restorasyon ve Konservasyon çalışmalarında proje üzerinden alınacak bilgiler doğrultusunda onarımlar yapılacaktır. sıva gibi malzemelerdeki suda çözülen tuzların daha gözenekli olan taşa geçip. farklı malzemenin kullanılmasından dolayı meydana gelen olumsuz etkiler.24. havanın kirletilmesi ve hatalı yapılan kazı depolama. koruma ve onarım çalışmalarıdır.1. Resim 6. Bundan sonra gelecek olan müdehale ve yöntem şekli. Apollon Tapınağı Temel Bağlantıları.23. tespit edilen bozulma analizlerine göre şekillenecektir.169 kısımlarının dağılıp düştüğü ve oyukların meydana geldiği görülür. 6. tozlaşma veya oyuk halinde bozulmalara yol açması gibi.2. 6. Analiz paftalarında yapıların tahribat derecelerini ve türleri tespit edilerek aktarılmalıdır.

Güney Duvar Kaderli 2006 170 .7. Zamanla bu çatlaklar kopma noktasına gelir ve bazen bu zincirleme kayıplara neden olur. Depremler ve harç çözülmelerinden meydana gelen hareketlilikle ayrışan yapı elemanları giderek alanını genişletmektedir.. Batı Cephesi.3. Kaderli 2006 Resim 6. Kuzey İç Cephe Resim 6.a. Kaderli 2006 6.10. Martyrion Kubbe.b. Büyük B. Martyrionun kubbesi.E..170 6. Küçük Bazilikanın beden duvarlarındaki kayıplar ilk etapta doldurularak sağlamlaştırılmalıdır.-E.26. Büyük B.27. (EK E. Resim 6. 6.1.) Yan Mekan.E. Kaderli 2006 Res. (A) Parça Kopmuş Taş Duvar üzerine etkiyen düşey yükler ve deprem hareketleri derzlerdeki çözülme duvar üzerinde oluşabilecek mikro çatlakların hızla büyümesine neden olur.5.28..1.3. Kuzey Pencere Detay.11. (B) Yok Olmuş Taş Boşluklar genellikle yapısal sorunlardan.25. fiziksel ve kimyasal bozulma ya da bunların her ikisinden meydana gelir. Küçük Bazilika.

Resim 6. (EK E. (C) Onarılmış taş Daha önce hasar gören yapı taşları zamanla güvenlik veya estetik kaygı nedeniyle sağlamlaştırılmıştır.c. karbonikasit..1. Anıtlar. Sürekli olarak alçak kısımda bulunan taşa ve diğer kullanılmış olan malzemelere nem aktarırlar.15.30. kurtların ve zararlı böceklerin çoğalmasını kolaylaştırır. 6. Kaderli 2006 Donma.d.. Büyük B. E.7. (Res. 171 .31. zamanla oluşan tahribata karşı. Apsis İç Cephe Detay. E.3.29. yeraltı suları ile sık sık temasta bulunmaları nedeniyle. E.) Farklı malzemelerin bir arada kullanıldığı Büyük ve Küçük Bazilikada bölüm bölüm bu malzemeler eriyerek boşluklar oluşturmuşlardır.-E.171 6. (E) Kapiler nem Taşların tahribatında suyun ve içinde çözelmiş bulunan oksijen.15. 6. (EK E.e. Martyrion Giriş.8. Kumtaşı gibi yumuşak yapılı taşlar daha çabuk eriyerek yok olurlar. Suyun taşıdığı kimyasal etkenler ve bunların tepkimelerinden doğan maddeler mikropların.Yapılarda meydana getirilen kullanım değişiklikleri ile birlikte bazı bölümler Büyük Bazilikanın güney beden duvarı.).). Böylece tuzların yukarıya çıkması nedeniyle..3. tuzlu su. vb.8. Bunlar sıcak soğuk değişmesiyle de etkili olurlar. (Res. Büyük Bazilikanın apsisi gibi onarılmıştır. Kaderli 2006 6.çözünme.) 6. kükürtoksijen bileşiklerinin özel bir anlamı vardır.1. çevresel etkiler nedeni ile erozyona uğrayarak ciddi oranda zarar görürler.3.4.1.. Büyük B. Bu tuzlanma daha çok çöl bölgelerinde görüldüğü halde nem ve rutubeti fazla olan bölgelerde bulunan anıt ve yapılarda da benzer durumlarla karşılaşılır. aşırı yağış etkileri nedeni ile yığma yapılarda kullanılan doğal taşlar zaman içerisinde asit yağmurları. (D) Erime Resim 6. rüzgar. taş yüzeyinde kenar sınırına yakın yerlerde yüzey çatlamaları oluştururlar.30. Güney İç Cephe.

Atmosferin taş eserlere olan kimyasal saldırısı. Kirleri içinde bulundurarak orijinal bir depo vazifesi gören atmosfer taş eserlerin tahribatında çok etkili olmaktadır. 172 . E. S03.-E. Nemin hemen kuruyamadığı pastophorionlar gibi kapalı mekanlarda kuzeye bakan duvarlarda daha yoğun görülmektedir. Doğal taşların çevresel etkiler ve malzeme niteliklerinden kaynaklanan yüzey değişimleri gözlemlenir. (F) Yüzeysel Bozulma Taşların tahribatında etki yapan faktörlerin en önemlilerinden biri atmosfer içinde yabancı maddelerin bulunmasıdır..32.3. NH3. Atmosferde taş eserleri olumsuz etkileyen C02. (EK E.6.f.) Denize yakın olan tapınakların temel taşları direkt maruz kaldıkları deniz suyu ile birlikte zemin su seviyesinin yükselmesinden dolayı tuzla birlikte kuruyarak taşların tahribatlarını hızlandırmaktadır. (Res. N03. 1. Kaderli 2006 6. Cl maddeleri aktiftir. Apollon Tapınağı.7.. E.149 Bütün bu çözülmemiş gazlar aynı zamanda toz ve kurum içinde yoğunlaşmışlardır. 6. ) Resim 6.31. Emici yapılarından dolayı atmosferdeki kirlilikten etkilenirler ve zamanla kararak veya renk değişimine giderek estetik görünümlerini 149 Winkler 1971.172 Zeminden kapiler etkiler ile yığma duvarlar içerisinde yükselen tuzlu su.4. büyük oranda suyun çözücü etkisiyle oluşan asit kirliliğinden meydana gelmektedir..1.3. duvar malzemesinin çözülmesine mekanın neminin artışına ve yosunlanmaya neden olur.

Kaderli 2006 6.g.) Resim 6. Kaderli 2006 Güney İç Mekan. Athena Tapınağı. 6. 6.3. (Res. Bu değişim en çok tapınaklar da renk değişimi ile birlikte izlenmektedir.34. Güney Resim 6. (Res.173 kaybederler. Bazilika Apsis.) Bazilikalarda yüzeysel bozulma daha çok ara dolgu harçların ve sıvaların çözülerek yapıtaşlarını bırakmaları yüzeylerini açmalırından kaynaklanmaktadır.33. (G) Kayma.32. Yığma yapı malzemelerinin çekme dayanımlarının çok düşük olması depremde hasar almalarının temel nedenlerinden biridir. Resim 6.1. Deprem yükleri altında yığma taşıyıcı elemanlar çatlama ve kayma eğilimindedir.33. B. Bazilika Kuzey Pastophorion Kaide. ( H) Çatlama Deprem hareketleri sonucunda oluşan çekme gerilmeleri yığma taşıyıcı elemanlar için oldukça zorlayıcıdır.34. Kaderli 2006 173 . B.

) Likenler çıplak kaya yüzeyine. Taş yüzeyini soldurmakla beraber. 6. Kapiler etkiler ile yükselen su duvar yüzeyinden buharlaşırken bünyesindeki tuzlar kristalize olark gerek malzeme boşluklarında gerek sıva yüzeyinde birikerek tuz kusmalarına neden olurlar. tozlaşma. Likenler ve algalar taş yüzeyinde değişik renklerde kabuk ve lekeler şeklinde fark edilirler. 174 . çevresindeki malzemelerde bulunan tuzlar nem sorunu olduğu zaman hareketlenmekte ve kuruma olan yerlerde beyaz çiçeklenmelere. bakteri gibi bitkiler de taşta bozulmaya neden olan önemli faktörlerdendir. (Res. iyon değişimi ve asit salgılaması nedeni ile taşlara zarar verirler.) Duvar içinde yükselen tuz miktarına bağlı olarak zaman içerisinde kristalize olan tuzlar sıva içerisinde basıncın artmasına. Büyük Bazilika ve Küçük Bazilika da beden duvarlarında harç kayıplarından dolayı kaymalar ve çözülmeler vardır. (Res. Yosunlar daha çok kapalı ve esinti olmayan yerlerde oluşursa daha esinti olan rutubetli yerlerde de rastlamak mümkündür. malzemenin ve sıvanın patlamasına neden olurlar. 6.174 Deprem ile birlikte malzemelerin niteliklerini kaybetmeleri sonucu davranışlarının değişmesi neticesinde de yapı elemanlarında kaymalar ve baskıdan dolayı ve çatlaklar meydana gelmektedir. karbonat. Taş minarelerini kullanarak toprak oluşumunu sağlayan bu mikrobitkiler yüzey yapısının bozulmasına. alga. Bağlayıcı özelliğini kaybeden harç yapı taşlarını birarada tutamaz ve çözülmeler meydana gelmektedir. bulundukları yerden nem çekerek bozulmayı başlatıp devam ettirdikleri sık sık görülmektedir. (I) Tuzlanma Su ile ıslanan taşta kendi yapısında olan.3. destekleyici toprak olmadan da saldırırlar. (J) Bitkilenme Ağaçların. Bu olaya daha çok sonbahar sonu ile ilkbahar ortasında rastlanır.1. mikro çatlakların büyümesine yol açmaktadır. kaba yüzeyi ve süngerimsi karakteri ile mekanik olarak suyu belirli bir zaman içinde taş yüzeyinin hemen altında tutarak.j.3.1. yüzeyde gözenekleşme meydana getirirler.36. En önemli tuzlar alkali ve toprak alkali sülfat. Taş yüzeyinde gri-mavi bir tabaka meydana getirirler. bozulmalara yol açabilir.35. otların eski yapılarda kökleri ile çatlaklar meydana getirdikleri. nitrat ve klorürlerdir. Likenler. 6.i. Likenler taş eserin yüzeyine. yosunlar ve mantarlar taş eserlerin yüzeyini çoğu zaman koruyucu fakat daha çok tahrip edicidirler. 6. oyuk şeklinde vs. taşta kabuklaşma. İyi ışık alan yerlerde yeşile çalarlar. Ayrıca detaylı yapıları mikroskopla görülebilen liken.

Güney Cephe.37. Küçük Bazilikanın tepe noktalarında nem ve rutubetten dolayı pastophorionlarda küçük büyük bitki oluşumları hızla yapıların bileşenlerini ayrıştırmaktadır. Pencere Detay.-E.3.35.) 6. (Res.1.1.(EK E. Zamnla bu bitkiler gelişerek çalıya ve yer yer ağaca dönüşmüş kökleri taşları sarmalamıştır. Kuzey Atrium Yan Kuzey Mekanlar. Kaderli 2006 Resim 6. kuzey beden duvarlarında.. Toprak. 6. su ve tuz taşın yapısında kimyasal reaksiyonlara neden olarak taşı çözmekte ve yeni tahribat oluşumlarına yer açmaktadır.38. Kaderli 2006 175 . Kuzey Atrium. Kaderli 2006 Resim 6.. Büyük B. Büyük B.l.175 Resim 6.24. Kaderli 2006 Yapılarda bitkilenme daha çok insan elinin ulaşamayacağı bölümlerde daha fazladır. Kuzey Pastophorion Duvar. 6.. Kuzey Atrium Üst. (L) Yosunlanma Resim 6. Atriumda.37.36.36..) Büyük Bazilikanın apsisinin arkasında.

. Martyrionun ön mekan tonozları. beton platform gibi eklentilerin kaldırılması önerilmektedir. GüneyBatı Atrium. Yosunlanmalar güneşin az deydiği noktalarda daha fazla olur. Kutsal Alanda kuzeye bakan yapı birimlerinde. kesit ve görünüş rölöve paftalarına işlenir ve temizlik sonrası durum öneri proje olarak kurula sunulur. Ancak bu uygulama görüntü kirliliğinden başka bir işe yaramamış ve 2005 te kaldırılmıştır. RESTORASYON ÖNERİSİ Alan ölçeğinde geliştirilen koruma önerisi sadece Tapınakları ve Bazilikaları değil etrafını çevreleyen Deniz Suru. Antik Liman. Günümüzde alanın doğusunda yer alan metal kapı çirkin bir görüntü sergilemekle beraber araçların girmesinede engel olmaktadır. 6. Resim 6. Apollon Tapınağı. 150 176 . duvarlarında pastophorionun kuzey duvarları. Sütunlu Cadde. Tel çitler için rastgele dökülen beton ayaklar daha sonra tez kapsamındaki alan çalışması sırasında tek tek kırılmış ve alan temizlenmiştir. 6. Korumada kültür varlığının-anıtın ve kentsel sitlerin genel etkisini bozan. Men Tapınağı gibi diğer en yakın anıtlarında koruma olgusunun sürekliliği Antik kentin bir bütün olarak algılanmasını sağlamaktadır. (Res.39. Kaderli 2006 Resim 6. Temizleme işleminden önce ve işlem sırasında fotografik belgeleme yapılmalıdır. ALAN VE YAPI ÖLÇEĞİNDE KORUMA.39. Güney Cephe Güney Atrium Köşesi. tarihi ve estetik değer taşımayan eklerin kaldırılması öngörülmüştür. Yetkili kuruldan onay alındıktan sonra ekler kaldırılabilir. Kaldırılması istenen yapısal ekler farklı bir gösterimle plan.38. Kaderli 2006 Kaldırılacak eklerle ilgili karar verme yetkisi Koruma Kurullarına aittir.2.150 Bu kapsamda Kutsal Alanın içindeki jandarma kulubesi. kuzeyindeki ek yapılarıda kapsamaktadır.40. Apollon Tapınağı.176 Nemin ve zemin suyunun fazla olduğu yağışlar neticesinde çok yağış alan yüzeylerde zamanla sürekli nem ile yeşilimsi kadife gibi yosunlanmalar görülür. Geçmişte yapıları korumak amacıyla alanı tel çit ile çevirmişler Limana bakan kısmada küçük bir kapı yerleştirmiştir.) 6. atriumun kuzeyine eklenen mekanlar başlıca etkilenen bölümlerdir.

Kaderli 2006 Restorasyon sırasında ve sonrasında buranın korumasının sürekliliğini sağlamak için bir Alan Yönetim Planı üzerinde de düşünülmeli ve bu anıtlar bu plan kapsamında değerlendirilmelidir.41. analizlerden elde edilen bilgiler değerlendirilerek gerekli ise yeni malzeme kullanılması düşünülmüştür.bekçi. Son zamanlarda yapılan müdahaleler ve değişiklikler taranarak uygun olmayanlar 177 . dinlenme alanlarıda düşünülmelidir.177 Alanda restorasyon sonrası gelecek olan yoğun ziyaretçilerin oluşturacağı tahribatlar ve tehlikeler dikkate alınarak belirli yürüyüş güzergahları.elemanları sağlanmalı ve bu oluşturulacak alan yönetimi tarafından desteklenmelidir. Güneş Tutulması. itfaye giriş çıkışları için açmak üzere alanın doğu kısmında bir girişide düşünmek gerekmektedir. malzeme nitelikleri belirlenerek projeye aktarılmış ve yine analizler şeklinde sunulmuştur. Daha önce Apollon Tapınağı restorasyonu sonrasında yapılan alan düzenleme çalışmalarında yükseltilmiş ahşaptan bir ana aks güzergah yolu yapılmış ancak su ve tuz malzemenin ömrünü kısaltmış ve olamamış kırılan ahşap latalar tehlike yaratmışlardır. taş gibi daha dayanıklı ve alandaki yapılarla doğal taş veya pişmiş tuğladan uyumlu bir malzeme ile oluşturulmalıdır. Güzergah yolu. Alanın ve ziyaretçilerin yirmi dört saat güvenliğini sağlamak amacıyla güvenlik. (EK E.1-24. Tamamlanan röleve ve restitüsyon projeleri kapsamında yapılara uygulanacak fiziksel müdehale metodları. Bunlar dikkate alındığında alanı araç trafiğine kapatmak için doğudaki girişi sınırlandırmak ve gerektiğinde acil durumlar Ambulans. Kutsal Alan.) Tüm bu çalışmalarda mevcut malzeme esas alınmalı. doğudan batıya uzanan ana aksta yapı ve alanla ilgili bilgi levhaları. Resim 6.

Apollon Tapınağı.(Res. Kaderli 2006 Resim 6.43.43.178 ayıklanmalı ve korunmalıdır.17.. Alana dağılmış olarak duran mimari elemanlarından uygun olanları seçilerek bu malzemeler ile tamamlamalar.22.) 178 . her sene bakımdan geçmelidir. Kuzey-Batı Köşesi.1. Apollon Tapınağında yapılan Anastylosis projesi kapsamında yapılan uygulamalar ve sonrasındaki tahribatlar gözden geçirilmiş eksikler tespit edilip ilk 1984 yılında restorasyon projesinde öngörülen şekli ile tamamlamalara gidilebilinir. Stylobat-Kaide. Yapı ölçeğinde koruma yaklaşımı: Alanın yapı ölçeğinde koruma ve restorasyon yaklaşımları Tapınaklarda daha çok restitüsyona Bazilikalarda ise sağlamlaştırma az da olsa tamamlamaya yöneliktir.( EK D. Böyle bir çalışma ile Tapınağın boyutu ile anıtların kendi dönemlerindeki gibi birlikte algılanması sağlanabilinir ancak uygulama için bu alanda mimari elemanlar tekrar ele alınıp uygulama projesi çizilmelidir.-22. donatıların yanlış seçimi ve uygulamada bunların çok sık ve yüzeye yakın yerleştirilmesi üst yüzenin paslanan demirlerin baskısı ile patlamasına yol açmıştır. Resim 6. D. (EK D. kaide ve sütunların bir kısmı ile tapınağın planı ve boyutları algılanacak düzeyde restorasyon yapılabilinir. Bir kere yapılan fiziksel müdahaleler yanında bitki temizliği gibi periodik. Kullanılan imitasyon malzeme. 6.44. Kaderli 2006 Athena Tapınağında ise Apollon Tapınağına benzer bir kesit uygulaması düşünülebilinir..) Bu ilk uygulama sonrası zaman içerisinde meydana gelen tahribatlar çevresel etkiler ile birlikte malzeme seçimindeki ve uygulama-teknikten kaynaklanmaktadır. Apollon Tapınağı.42.) Bunların çürütülüp kimyasallar ile önce paslanmayı durduran malzeme enjekte edilmeli daha sonra bir kabuk yardımı ile kaplanmalı daha sonra varsa tahribat müdehale edilmeli. alandaki beton platformlar ilk etapta temizlenmesi öngörülen alanlardır. Pastophorionlarda. derz tamamlanması gibi ara ara tekrarlanması gereken koruma çalışmaları vardır. 6.

(EK. Bazilikanın ikinci katının varlığı kuzey batıdaki narteks yan mekanın in situ duvar ve sonradan kapatılan üst kapı boşluğu ile bellidir. 6. (Res. Kuzey Pastophorion Üst.8.. Kaderli 2006 Kuzey pastophorion uzun bir süre arkasındaki konutun depo alanı kümesi olarak kullanılmış ön doğu cephesi kapatılmıştır. Burada mekanların yapı beden duvarlarının biraz daha yükseltilmesi hem mevcut duvarların korunmasını hemde üst katın varlığını gösterir.).179 Bazilikalarda yapıya en az müdahale yöntemi ilkesi prensip olarak kabul edilmiş sadece gerekli ve tehlike arz eden ve plan bütünlüğünü algılamamıza yardımcı olacak alanlarda tamamlamalar yapılarak yapıların koruma altına alınması önerilmiştir.-24.6. ancak galeri katında neflerin üstünün mimarisi kesin değildir. (EK E.7.3.1. Büyük B.. Apsis. Büyük B. Güney pastophorionun doğu ve batı cephesi Apollon Tapınağının restorasyonu sırasında mekan atölye kullanılmak üzere kapatılmıştır.) 179 . 2005–2006 yıllarındaki alan çalışması sırasında her iki pastophorionda depo olarak tekrar düzenlenmiştir. Kaderli 2006 Resim 6. Güney Pastophorion Üst. Pastophorionlarında üst katlarının kullanıldığı yine martyrionun in situ kapı boşluklarından anlaşılmaktadır.E. (EK C.49.).44.45.46.) Bazilikalarda yapının asıl beden duvarlarının güçlendirilmesi ve desteklenmesi..) Resim 6. E. 6. (Res. Bu sağlamlaştırmalar ile birlikte güney ve kuzey duvarlarının in situ pencereleri örnek alınarak bir kaç sıra daha her iki yönde de pencere boşluğu tamamlanarak Büyük Bazilikanın mimarisinin algılanması düşünülmüştür.8. narteks ve narteks güney yan mekanın duvar yüksekliklerinin artırılarak yapının bütünüyle algılanması düşünülmüştür..45.C.

Kuzey Duvar.48. Batı Cephesi. Büyük B. Resim 6. Kaderli 2006 Kuzey pastophorionun doğu cephesi kapı boşluğu kadar açılmış.180 Resim 6..47. Kaderli 2006 180 . Büyük B. Güney Pastophorion Batı Cephesi.46. batı duvarlarındaki eksiklikler. Kuzey Resim 6. güney ise olduğu gibi bırakılmış depo için çelik kapılar takılmıştır. 6.. Büyük Bazilika. 6.) Restorasyon sırasında günün koşulları içerisinde bu mekanlar depo olarak kullanılmaya devamda edebilir ancak insitu eşikler. Kaderli 2006 Pastophorion. Martyrion da plan bakımından.47. üst kemer boşlukları baz alınarak kapılar aslına döndürülmelidir. merkezi planlı mekanda ise diğer taraftaki pencere boşluğu örnek alınarak kısmi tamamlamalar öngörülmüştür. ön mekanda in situ kapı eşiği ve kasası baz alınarak.48. (Res.

Her iki Bazilikada da mevcut duvarlar öncelikle korunmalıdır. kubbesinin büyükülüğü algılanması düşünülmüştür.6.3.) Tamamlamalar ile ilgili kararlar ancak alanın tümüyle taranmasından ve malzemelerin araştırılmasından sonra alınmalıdır. yapı taşlarını ve bağlayıcılarını..16. tekrar belgelenmeli. Martyrion da malzeme sağlamlaştırılmaları ile birlikte kubbede ve yan duvarlarda hem görsel hem de statik kaygıyı ortadan kaldırmak için orjinal malzeme ile veya cam. dökülerek veya düşerek boşalan alanların yine benzer taş ve teknik ile doldurulması bu alanların tümüyle tahribini önlemekle birlikte cephelerin giderek yok olmasını engellemektedir.E.19. daha uygun bir malzeme ile harç ile kapatılarak korunmalıdır. Ziyaretçiler gerekli güzergah ve düzenlemelerle sınırlandırılabilinir ancak doğal çevrenin etkileri daha zor ve sürekli müdehale ile ancak karşılanabilinir. betonlar.. apsis aksı. Büyük Bazilikanın kuzey duvarı ve narteks yan mekan daki cephedeki eksiklikler öncelikle giderilmelidir.. 181 . bezemeleri hızlı bir şekilde bozmaktadır. (EK E. Yoğun ziyaretçi akınları. flexi gibi saydam malzemeler ile tamamlamalar önerilmektedir. yapılan müdahaleler ve tamamlamalar.5. Alanda bulunan Roma ve Bizans Dönemi yapıları ile birlikte restorasyonu yapılmış olan Apollon Tapınağı dahil doğal ve fiziki çevrenin yoğun etkisi altında kalmakta ve her geçen gün daha fazla yıpranmaktadır. bema. Büyük ve Küçük Bazilikada gerekli önlemler alındıktan sonra tüm cephelerinde özellikle yan ve ön cephelerde kısmi cephe restitüsyonlarına ve tamamlamalara gidilebilinir. Pastaphoriumun depo olarak kullanılabilmesi için yapılan müdahaleler çelik konstrüksiyonlar. Uygulama aşamasında kullanılan malzeme.) Ana mekanda dört ana taşıyıcı doğru akslarına getirilerek mekanın geometrisi ambon. Cephe ölçeğinde koruma yaklaşımı: Kutsal alanda cephe ölçeğinde müdehale daha çok yapısal olarak daha iyi durumda olan Bizans Dönemi yapılarında gerekmektedir. Martyrionun üstündeki betonlar ayıklanarak.18. belirtilmelidir.E.) Martyrion da pencere ve kapı boşluklarındaki çözülmeler yine aynı yöntemle sağlamlaştırılmalıdır. (EK E. hava koşulları denizin tuzu ve nemi. E. (EK E. tamamlamalara gidilerek in situ duvarlar koruma altına alınmalıdır.181 Küçük Bazilikada narteks ve apsis bölümlerinde alçak olan duvarlar insitu kapı boşlukları dikkate alınarak yükseltilmeli ve ana beden duvarları birkaç duvar sırası örülüp. Küçük Bazilikanın kuzey ve güney duvarları. Uygun harç ile yapılan derz doldurma işlemi taşların yerlerinin sağlamlaşmasına.

mekanik uygulamayla vuku bulabileceği gibi çok nazik metotlarla da meydana gelebilir. Böyle durumlarda taş yüzeylerine homojenlik kazandıran çözümler aranmalıdır (çatlak ve yarıkların kapatılması gibi). taşın yüzeysel şartlarına. Orijinal yüzeyin parçalan ya da kabuklan. kontrol edilebilecek bir temizleme yöntemi uygulanmalıdır. taşta kirli tabakanın cinsi. genelde atmosferik kirlenmenin neden olduğu siyahımsı depozitler tarafından. Hiçbir zaman her türlü şartlarda aplike edilen ve iyi sonuç veren tek bir temizleme metodu mevcut değildir. Martyrionun duvarları derin temizlik öncesi en azından derzleri kireç harcı ile doldurularak sağlamlaştırılmalı Küçük Bazilika. Elimine edilecek malzemenin tipine (yani zararlı tabakanın tipine). Bu nedenle temizlik işlemi sırasında önemli bazı kurallara dikkat edilmelidir: Uygulanan yöntem.1. Kirli tabakayı herhangi bir yolla çıkarmaya çalışmadan önce.). Uygulanan yöntem. Koruma Şekilleri Bozulma sebeplerine göre taşta örneğin hava kirliliğinin oluşturduğu tabakayı veya mikro bitkileri temizlemek gerekebilir. malzemenin kendi alterasyon ürünlerinden (tuzlanma) ve biyolojik patina örtüsü tarafından kaplanmaktadır. Pastophorionlar. mümkün olduğunca geniş alanlarda denemeler üzerine dayandırılmalıdır. mikro çatlakların oluşumu ve yapısal zayıflık gibi sonuçlar ortaya koymamalıdır. Böyle hallerde iyi kaynaşmamış tabakaları. kalınlığı tespit edilmeli. Uygun teknik seçim. Bu tabakalar. temizlenecek yüzeyin boyutuna bağlıdır. Bu durumda. atriumun nişleri apsisler.182 6. Sonuçta uygulanacak olan yöntemin seçimi. temizlik malzeme için zarar verici olanı elimine etmek amacını hedeflemektedir. Özellikle kimyasal olarak tanımlanan metotları 182 . yüzeylerde aşınma. temizlenen alan ve malzeme üzerinde zarar verici yeni oluşumlar üretmemelidir (tuzlanma. Martyrion iskele ve payandalarla desteklenmelidir. bölgeleri sabitleştirmek için temizlik öncesi bir ön sağlamlaştırma işlemi gerekmektedir. Tapınakların açıkta alanda duran mimari elemanların çoğu bu patina örtüsü ile kaplanmıştır. Bu aşınma basit. sararma vb. Aşırı bozulma durumu gösteren yapı taşları temizlik nedeniyle zarara uğrayabilirler. mikro çatlaklıkların oluşturduğu yapısal süreksizlik (yapısal bozukluk) durumunda alterasyon sürecini hızlandırırlar. Büyük ve Küçük Bazilikanın yüksek dış beden duvarları. Açıkta bulunan eserler. kalınlığı ve boyutları temizleme sırasında aşındırılmamalıdır.2.

183 . Yöntem daha çok. leke çıkarmada. Uygulanan karışım kuruyana kadar (yaklaşık 24 saat) yüzeyde bırakılır.2. Emici Killerle Paketleme Killer arasında bugüne kadar en iyi sonuçları veren “sepilete”152 ve”attapulgite” (kompozisyonları ve fiziksel özellikleri çok benzerdir) gibi killerdir. duvar içine suyun sızma ihtimali nedeniyle bu metot her yerde tavsiye edilmez. Çünkü karışım kuruduktan sonra gözeneklerin içine yerleşmekte ve bunların arındırılması güçleşmektedir.1.b. Sepiolit: Bir tür magnezyum silikat minerali olan sepiolit.2. yağlı ve kirli yüzeylerin temizlenmesinde uygulanır.183 dikkate alınca. Ancak musluk suyu içerdiği eriyebilir tuzlar nedeniyle yüzeylerde kireçlenmeye yol açtığından saf su kullanımı tercih edilmelidir. 385. Yüzeysel kirlerin. Lületaşına benzemesine karşın kimyasal yapısının farklılığı nedeniyle sepiolit. 1997. aynı denemeler uygulama süresini belirlemede yararlı olacak ve esas olarak tekrarlanacak deneme sayısı tespit edilecektir. Suda çözeltilen kimyasalların oranı temizlenmesi 151 152 Eskici. 6. Özellikle büyük yüzeyli cephe temizlikleri için kolay. deneme öncesi yüzeyler Japon kâğıdı ile kaplanmalıdır. siyah tabakaların arındırılması bu basit metotla gerçekleştirilebilir. eczacılıkta. Buna göre yaygın olarak kullanılan ve tavsiye edilen başlıca temizleme yöntemleri şunlardır: 6. sanayinin çok çeşitli kademelerinde (yakıt temizleyici olarak. Kuruduktan sonra karışım yüzeyden alınır. Ancak gözenekli taş malzemeler için. Solventli kağıt hamuruyla paketleme Su içinde amonyum karbonat/ bikarbonat. Ayrıca kullanılan suyun miktarı az olsa da. Aplikasyon süresi temizlenecek151 yüzeyin şartlarına göre (3-4 saatten 24 saate kadar) değişir. çabuk ve kontrollü uygulama gibi avantajlar ortaya koymaktadır.a.1. sodyum karbonat/ bikarbonat EDTA (etilendiamin tetraasit) gibi kimyasal çözeltilerle kağıt tozunun karışımı sonucu oluşturulan paketleme yöntemidir. Bunlar bir çözücüyle (su ve kimyevi çözücüler) çamur haline getirilip temizlenecek yüzeylere birkaç santimetre kalınlıkta aplike edilerek elimine edilecek maddeler üzerinde etkili bir aksiyon oluştururlar. Su bazında paket halinde de taş malzemeden eriyebilir tuzların çekilmesi için kullanımı mümkündür. füze ve uzay başlıklarının iç yalıtımında ve parafin ayrımında) kullanılmaktadır. Taşın çok bozuk olduğu durumlarda bu temizleme yöntemi uygulanmamalıdır. gerekiyorsa ikinci bir deneme tekrarlanabilir. doğada tabakalı ve masif olarak bulunmaktadır. Su Püskürtme Yöntemi Basınçlı su tabancasıyla su zerreciklerinin eşit bir şekilde temizlenecek yüzeylere yayılması işlemidir.

1. uygulayıcı tarafından eldiven ve maske kullanımıyla önlem alınmalıdır. Son yıkama damıtık su ya da iyonsuz su ile gerçekleştirilmelidir. Bunların dışında. Uygulanan çözeltinin bazik bileşiklerinin yüzeyden tamamen arındırılmış olduğundan emin olmak için. asitlerle bazları ayırt etmek ve kuvvetlerini ölçmek için bir ölçüdür. Su. Aksiyon etkisini ve püskürtme gücünü derecelendirmek mümkündür. Gerekirse aplikasyon tekrarlanabilir. Temizliğin tamamlanmasında yumuşak bir fırça yardımıyla yıkamayı sürdürmek gerekir. Bu çözeltiler. Alüminyum oksit.2. aplike edilen yüzeylerin alüminyum folyo ya da polietilen ile örtülmesi olumlu sonuç verir. Toz halindeki çeşitli killerin ince zerrecikler halinde basınç altında püskürtülmesiyle gerçekleştirilir. 'hidrojen iyonları yoğunlaşması' anlamına gelen Latince "potentia hidrogenii" teriminin kısaltmasıdır. yüzeylerde oluşan sert tabakaların arındırılmasında uygulanır. nötr (pH 7) değere sahiptir. oksijenli su ve benzerleri gibi. Su içeren herşeyin bir pH değeri vardır ve elektronik aletlerle veya endikatörlerle belirlenebilir. 0'dan 14'e uzanır ve tam orta değer 7. Bu kimyasallar genellikle zehirli oldukları için. Kum Püskürtme Mekanik bir temizlemedir. PH skalası. yani 'nötral'dir. temizlenecek yüzey şartlarına göre tek başlarına veya kendi aralarında belirli oranlarda karıştırılmak suretiyle kullanılabilir. Kâğıt tozuyla hamur haline getirilen çözelti temizlenecek yüzeylere uygulanabilinir. Suyun çabuk buharlaşmasını önlemek ve aksiyonu etkili kılmak için. Fakat burada.c. Aplikasyon sonrası yüzeyler iyice yıkanmalıdır. kimyasal çözücüler kullanılır. Yüzeylerdeki kalkerli bileşikler ve atmosferik kirlerin arındırılmasında etkili bir yöntemdir. taş yüzeyinde ilişkide olan suyun PH değeri153 uygulama suyunun PH değeri ile eşit olup olmadığı kontrol edilmelidir. gliserin. pH değeri. söz konusu tabakalar için daha etkili olan ve '"biosid" (biyolojik öldürücüler) olarak isimlendirilen preventol. 6. Aplikasyonun etkili olabilmesi için yüzeyde uzun süre (10-15 gün) bırakılması ve üzerinin örtülmesi gerekir. desojen. özellikle açık ve nemli ortamlarda taş eserler üzerinde oluşan mantar. yosun ve liken gibi biyolojik zararlıların eliminasyonu için de paketleme yöntemi gerçekleştirilebilir. Aktif solüsyon kirli yüzey ile uzun süre ilişkide kalabilir ve malzemenin içine doğru nüfuz edebilir. Daha çok. 153 184 . Ayrıca çeşitli metal oksidasyonlarından kaynaklanan lekelerin temizliği için oksijenli su (130 volümlük) ve amonyak gibi çözücülerle aynı yöntem uygulanabilir. Aksiyon uygulanan basınca.184 gereken yüzeyin durumuna göre değişir. "pH". püskürtülen malzemenin sertlik ve yoğunluğuna bağlıdır. cam tozu veya ince öğütülmüş çeşitli meyve kabuklan kompresör ve kumlama cihazıyla yüzeylere püskürtülür.

iri taneli kum ile püskürtme. demir fırça ve keski gibi aletlerle mekanik temizleme. bölgesel ya da yaygın yapışkanlık biçimleri de vardır. Bu tabakaların görüldüğü yerler. çok yoğun. asitli bileşikler. Bütün yüzeyi kaplayabilirler ve kalınlıkları 0. Yatay yüzeylerde basit toz birikintilerinden oluşur. Yağmur alan yerlerde kirlilik daha azdır. Toz birikintisi biçiminde. Bundan başka. oyulmalar olur. eski eser için zararlı ve bozulmaya yol açıcıdır. atmosferdeki tozlar ve mantar sporları da görülür. Görülen bozulmalar genelde kabuk atma şişme ve yapraklaşma biçiminde olur. ye ulaşabilir. Bu iki malzeme. bunun sürekliliğinde de bozulma. Bu tür birikimler. Çoğu zaman. alt tabakaya da sinmiş. Bu mekanik metot uygulayıcı tarafından büyük bir dikkatle kontrol edilmelidir. düz yüzeylerde en çok karbon ürünleri görülür.5-3 mm. ülkeye. Gözenekli siyah tabakada en çok petrol ürünleri sık. Bütün bu birikimin yüzeye yapışması sonucu siyah tabakalar oluşur. Yöntem. mekanik gücü zayıf ve çok gözenekli taş yüzeylerinde kullanılmaz.185 Ayrıca uygulama süresi. az yapışkan ya da alt tabakaya yapışmış (homojen-bölgesel biçimde). sürekli güneş alan bir taş yüzeyi üstündeki siyah tabakanın rengine göre daha çok ya da daha az güneş ışığı emecektir. Sonuçta. diğer silikatlar. arasında değişebilir. griden siyaha kadar çeşitli renkler görülür. yüzey ile püskürtme arasındaki mesafe de önemlidir. tabakanın rengini etkiler. seyrek olarak mikrokristal kalsit. yapışkan birikimine uğrar. yağmurun doğrudan ya da soma şeklinde alındığı kısımlarda görülür. Ya da yer yer ve düzensiz olarak görülür ve kalınlıklar 2 cm. Siyah tabakalar. kırılma ve çatlamalar olur. yüksek basınç altında suyla yıkama. geçirgenliği azalır. farklı boyutta taneciklerle karşılaşılır. demiroksitler. olaylar değişiktir. sürekli birikimle daha seri bir hale gelirler. dış etkilerle. anıtların yüzeyi farklı biçimde kararır. Siyah tabakaların varlığı ve oluşumu taş için. siyah tabakadan alınan bir örnek incelendiğinde. Zamanla gözenekliliği. alt tabakalardaki taş yüzeyi termik ve mekanik etkilere karşı farklı tepkiler gösterir. Körüklü elektronik mikroskop altında. Ayrıca. Yaygın olarak kullanımı izlenen temizleme metotlarının çoğu. Alçı dışında. az oranda alçının bulunması. bölgeye. çok yoğun ya da alt tabakaya tamamen sinmiş ve yapışmış biçimde olur. Bunların kalınlıkları da farklı olur. ufalanma. Örneğin. dünya üzerindeki yerine göre değişir. Bunların içindeki elementler. az yapışkan. 185 . birikimde yapışkan etkiyi gösterir. Yüzeydeki siyah tabakalar Yüksek hava kirliliği ortamında bulunan eser.

Düzgün ya da çok düzensiz yüzeyler için ince taneli zımpara kâğıdı ve sünger taşı iyi bir uygulama örneği olarak yararlıdır. Bu yöntem daha çok üzerinde bir patina tabakası oluşmuş malzemelerde. Bu aletler. nebulizatör ile elde edilenlere göre daha küçük boyutlarda su tanecikleri üreterek. özel kil kullanımı ile temizlik.2. başlıklarda diğer mermer yapı elemanlarında kullanılabilinir. çelik kalem gibi aletleri ya da küçük boyutta elle kontrol edilebilen küçük matkap ve vibratör gibi basit elektrikli aletleriyle yapılır. tabakanın kaldırılması için yayıcı uçla tabakaya dokunmak yeterlidir. Mekanik Temizlik: Yüzeylerdeki siyah tabakaların temizliği için daima seçilen en basit. Bunlar. 6. taşla uyuşan. Aeroabrassiv aygıtı ile.d. Burada. Temizlik çalışması yavaş olmadığı için tabaka kısmı dışında. ultrason aygıtı. zarar vermeden yoğun tabakaların şok edilmesinde kullanılır. dakikalık bir seri titreşim aktaran bu dişçi aleti yardımıyla uygulanır. Değişime uğramış tabakayı uzaklaştırmak yerine. damlacıkların gevşetici ve çözücü kapasitesi oldukça yüksektir. biyolojik paketlemeyle temizlik. titreşimi 186 . lazer ışını kullanımıyla temizlik. spatula. Ültrason aygıtı ile temizlik Bu yöntem. Atomize edilmiş su ile temizlik Bu yöntemde atomize işleminde kullanılan aletler seçilir. çok arttırılmış uç türlerinin oldukça fazla olan sayısına ve büyük yüzey alanına sahiptir. az miktarda su ile daha büyük etki yapmaktadır. en kolay ve en çabuk sol mekanik temizliktir.186 Siyah Tabakaların temizliği. kimyasal maddelerle. özellikle bozulmuş bölümlerde taş yüzeyinde önemli kayıplara neden olur. Ancak alanda çok tercih edilen bir uygulama değildir. oldukça küçük damlacıklardan oluşturulan bir çeşit sis biçiminde parçalara ayırıyor.1. atomize su kullanımı ile temizlik. Bu yöntem sutunlarda. Bu aletler suyu. Bu çalışmada en çok ise yarayan aletler matkaplarla. daha önceki yöntemlerin tamamlayıcısıdır. başka malzemeler ile birleşmiş olan yapı taşlarında bunların uzaklaştırmasında kullanılabilinir. Mekanik temizlik bisturi. Temizlik siyah tabakaya su yardımıyla ve spatula gibi bir yayıcıyla. Bu nedenle. mekanik temizlik. temizlenecek taş üzerinde hemen hiçbir basınca yol açmadan. Siyah tabakaların bağlayıcı etkileri karşısında. yerinde bırakarak alt tabakanınkorunmasını sağlamakta bir yöntem olarak günümüzde fazla tercih edilmez. Su. dişçi kalemleri ve keskilerdir. altta bulunan taşın isi bir şekilde korunmasında.

Bu yöntem pastophorionların içlerinde oluşan tuz ve yosun tabakasını çıkarılmasında. bu tozlar kolaylıkla tabancası ya da ileticiyi tıkamaktadır. Daha çok düz yapı taşlarında.e. masklarda kullanılabilinir. Bunun için itici gaz olarak N kullanmak ya da taneciklerin çeşitli yöntemlerle filtre edilmesiyle suyunu almak daha iyi sonuç sermektedir. taşın yapısal özelliğine ve insanların bilinçli veya bilinçsizce yapmış oldukları her türlü olumsuz uygulamalarına da bağlıdır. Bu yöntemde.187 aktarmakta ve tabakayı kaldırmaktadır.2. Kapalı ortamda yapılması daha uygundur. kabartmalarda. Azot ya da hava basıncıyla çalışan özel aletlerle gerçekleştirileni küçük kum fırlatma işlemine dayanıyor. Bu işlem sırasında sağlam tabakaya ve açık renk olan bölgelerde işlem yapmaz. Tanecikler inci yapılı olduğundan. Bu aletle temizlik çok iyi kontrol edilebildiğinde. Aeroabrassive aygıtı ile temizlik Bu aygıt basınçlı havayla çalışır. Genellikle dayanıklı olarak bilinen taşın kullanılmasıyla yapılan mimari eleman ve sanat eserleri. fırlatma basıncı hassas bir şekilde ayarlanabilir.1. Lazer yardımıyla temizlik Lazer aleti ışın yardımı ile özellikle renk değiştirmiş hasarlı tabakayı parçalayarak uzaklaştırır. Bu yöntem daha çok küçük alanlarda ve bezemeli eserler ile yontu ve kabartmalarda kullanılmaktadır. metal ve ahşabın yanında ağırlıklı olarak taş da kullanmak suretiyle mimari yapılar ve anıtlar yapmışlardır. Buna göre aşındırıcı miktarı ölçülebilir ve değiştirilebilir. Burada kir artıklarını temizlemek bu işlemle kaçınılmazdır. Bu alanda bezemeli mimari elemanlarda. taşların erimesinden oluşan kireç tabakalarında kullanılabilinir. 6. her türlü taş tipine uygulanabilinir ancak bu uygulama mermer gibi taşlarda ve kabartmalı yüzeylerde kullanılması önerilmez.Taş Eser Onarımında Kaldırma ve Yapıştırma Yöntemleri İnsanlar eski çağlardan zamanımıza kadar kil. 187 . bozulmuşlar veya tahrip olma sürecine girerek yok olmuşlardır. yüzyıllardır toprak altında kalmaları veya toprak üstünde durmalarından dolayı doğa koşullarından etkilenerek aşınmışlar. Siyah tabakayı tahrip eden fırlatmalı bir tür kalem biçimindeki tabanca yardımıyla yönlenebilme özelliğine sahiptir. Bunun yavaş veya hızlı olması. Daha çok mermerden küçük boyutlu buluntular veya başlıklar için tercih edilebilinir. duvar yüzeylerinde ön patinayı almaya temizliğe yaramaktadır.

miktarı göz önünde bulundurularak onarım türü ve yöntemi önerilmiştir. Bu yapı taşlarının restorasyon öncesi bir önçalışma ile birlikte biraraya getirilerek hazırlanması düşünülmektedir. o zamanın en iyi malzemesi olarak kabul edilip kullanılmış bulunan çeliğin yapmış olduğu tahribatlarda görülmektedir. erimiş.2. Onarım Analizleri Onarım Analizleri. taşın yapısal özelliğiyle birlikte doğa koşulları ve buna bağlı olarak kullanılmış bulunan farklı malzemenin etkisiyle de tahrip olabilir. şekli. Bunların statik özelliklerini ve çalışma sistemleri ile birlikte zemin ilişkilerini değiştirecek boyutlara ulaşan. Paslanma.2. bir yandan çelik parçalarının dirençlerini kırmış. Ağır tahribata uğramış. parçalanan imitasyon malzeme. (1) Taş yenileme Estetik veya statik kaygılardan dolayı yenilenen veya boşluğu doldurması için konan yapı yaşları mevcut malzeme ile bütünlüğünü bozmayacak şekilde ve nitelikte yine doğal yapı taşlarından olmalıdır. Atina'nın nemliliği ve denize olan yakınlığı. bozulma tespitlerini tamamlayacak şekilde hazırlanmış. 6. öte yandan metallerin şişmesine ve mermerin kırılmasına neden olmuştur. Side kutsal alanında bulunan parçalanmış mimari elemanların bir kısmı tamamlamalarda kullanılabilinir durumdadır. mermer ile değiştirilmesi ve sağlamlaştırılması uygundur.2. 188 . çözülmüş veya uygunsuz malzeme ile yapılmış onarım veya bütünlemelerin yerine yapının malzemesi. damarı. Onarım sırasında malzemenin teknik özellikleri. 6.188 Atina Akropolü'nde. Benzer durum Apollon Tapınağının geçmişte yapılan restorasyon çalışmasının bir sonucudur. Paslanan demirler. bozulmanın niteliği. Ancak bunun yaparken özellikle sütunlarda kullanılan donatının kalınlığı ile birlikte yüzeye yakınlığı ve açısı önemlidir. tuğla. üzerindeki patina da dikkate alınmalıdır. Aksi takdirde bir süre sonra kaplama durumuna getirilmiş bulunan ve zayıflatılmış olan parçaların. Bugün mermerde birçok çatlaklar vardır ve ani bir çöküntü söz konusudur. malzeme değişikliklerinden kaçınılmalıdır. Taş eserin onarımında eski statik ölçülerine bağlı kalarak.2. taş.a.çözülen sütunlar. bütün bu çelik parçalarının paslanmasına yol açmıştır. Onarımlarda ‘olduğu gibi koruma’ prensibi dikkate alınmış ve mevcut doğal malzemeye sadık kalınmıştır. mimari elemanların dış görünümüne olduğu gibi iç durumlarına da önem vererek ve gerekli olan fakat mümkün olduğu kadar az farklı malzeme kullanarak uygulamalar önerilmektedir.

50.52.52. Kaderli 2006 Resim 6. B. (EK E. Güney Dış Cephe. (Res.) Kuzey pastophorionun sonradan tamamlanan kapısı ve etrafı. martyrionun iç kapı lentosu.) Resim 6. Martyrion –Bazilika Kapı Kaderli 2006 Daha çok estetik kaygı ve ileride oluşabilecek yapı taşlarındaki çözülmeleri engellemek ve duvarlardaki boşalmaları doldurmak için orjinal malzemelerine. 6.) Resim 6. (2) Harçla Tamamlama Resim 6. karışımına ve dokusuna sadık kalarak yapılan tamamlamalardır.. Küçük Bazilikanın kuzey ve güney duvarlarında yenilenmeler öngörülmüştür.-24.50.189 (Res.b. atrium. Büyük Bazilikanın ana beden duvarları.1.49. 6. Küçük B. 6.. Bazilika Kuzey İç Cephe. Kuzey Pastophorion Kaderli 2005 6. Bu tamamlamalar renk ve yüzey düzlemindeki farklılıklar ile vurgulanarak yeni sonradan yapılan uygulamalar öne çıkarılabilinir. Kaderli 2006 189 .51.53.2.2. 6.51.

8. 6. Küçük Bazilkada dış beden duvarlarında oluşan boşluklar için heryapı için kendine uygun malzemeden..55.) ve birçok üst sıralarda yer alan yapı taşları hareketlenerek olduğu yerden kaymıştır.).4. Kaderli 2006 6. E.2.5. doğu duvarlarında (Res.54. E. Büyük Bazilikada dış beden duvarlarında (Res..2. E. (EK E.c.6.56.d.57. 6.. Küçük Bazilikanın batı duvarları (Res. B. Büyük olan yapı taşları vinç yardımı ile yerinden alınıp onarıldıktan sonra tekrar yerine konmalıdır.9.... batı narteks duvarları.8.3. (3) Parça Ekleme Yine statik veya Estetik kaygıyı sürekliliği sağlamak amacıyla daha önce orada olmayan yapı taşının yerine konması.2. Bazilika Güney Duvar. 6. atriumda tamamlamalar ile birlikte mevcut yapıtaşlarını korumak için birkaç sıra daha duvar önerilmekte. E..) Resim 6.7.. Martyrion Güney-Batı Kaderli 2006 Çevresel etkiler veya yapısal bozukluklar neticesinde fiziksel olarak yer değiştirmiş yapı taşlarının statik ve estetik değerlerini korumak ve yapıyı güçlendirmek için kayan yapı taşlarının teleskoplar veya farklı mekanik desteklerle yerine konması.190 Yapıların çeşitli yerlerinden alınacak harç örnekleri analiz edilerek her yapı ve dönem için onarım harç karışımları belirlenmeli Büyük ve Küçük Bazilikada içi boşalan beden duvarları ve parça ekleme. 190 . Son depremlerin ve diğer değindiğimiz doğal nedenlerin oluşturduğu tahribatlar neticesinde Büyük Bazilikada apsisin anıtsal kemerini taşıyan kaideler (Res. (4) Kaymayı Düzeltme Resim 6. Martyrionda kubbede ve batı.53. taş yenileme ile birlikte yapılan sağlamlaştırılmalarda bu harçlar kullanılmalıdır. E. E. E. Sağlam olanlar ise yerinde temizlendikten sonra yerleştirilmelidir.2.) 6.). 6.54. (EK E.7.3.). E. parçalar eklenmelidir.

58.2. Kaderli 2005 Resim 6. duvar içine uygun fizikokimyasal özellikte sıvı malzeme enjekte etmeyi kapsar. K. B. Bazilika Narteks. Bunların . Bazilika Apsis Anıtsal Kemer Kaide.57. Güney Duvar.191 Resim 6.2. Böylece duvar üzerindeki yükler kesintisiz olarak temele aktarılır ve olası dökülmeler ve kaymalar önlenir. Bazilika.56. Bazilika Narteks Duvar Kaderli 2005 6. Batı Duvarı Kaderli 2006 Resim 6. B. B. Apollon Tapınağında yapılan onarım çalışmaları sonrasında özellikle imitasyon malzeme ile yapılan kaidelerde donatıların paslanması sonucunda çatlaklar oluşmaya başlamıştır. Enjeksiyon uygulaması ile duvar içerisinde bulunan boşlukların ve çatlakların doldurularak duvar kesitinin sürekliliğini sağlamak ve tekrar güçlü bir yapı elde etmek amaçlanır. (5) Enjeksiyon Resim 6.e.55. arşitrav. Kaderli 2005 Yapıya özgün mekanik özelliklerini kazandırabilmak için. geison ve diğer mimari elemanlarda gözle çok seçilmeyen 191 çatlaklar mevcuttur. Alanda duran daha birçok sütun.

Batı Kaideler Kaderli 2006 Kentsel atmosferde varolan yoğun kirlenme nedeniyle doğal taş ve meremr yüzeylerde zaman içerisinde kararmalar meydana gelir.(6) Kimyasal Temizlik Resim 6.60.) neden olduğu zararlarında engellenmesi için gereklidir.Athena Tapınağı. Bu nedenle doğal taşların kirlenmelere karşı korunmaları yüzey temizliğinin (kumlanma vs. Kaide Kaderli 2006 6. Resim 6.192 döldurulmaması duumunda gittikçe artan bir hızla yapı taşlarında tahribat çatlaktan kırığa geçişler olacaktır. Bu kirliliğin temizlenmesi her aşamada taşın yüzeyinde aşınmalara neden olacağı için zaman içerisinde taş ciddi zarar görür. çatlaklar inceldikçe daha küçük enjeksiyon kullanılmalı ve enjeksiyon malzemesi sıvılaşmalıdır. Doğal taşlar emici oldukları için atmosferdeki kirlilik nedeniyle kararırlar. Uygun olmayan malzemelerle yapılan koruma ve temizlikler daha büyük sorunlara neden olabilmektedir. Enjeksiyon yapılacak bölüm iyice temizlenmeli ve tozdan arındırılmalıdır. Enjeksiyonun malzemesi ve miktarı uygulanacak taşın özelliklerine ve çatlağın boyutuna göre belirlenmelidir. Yüzey koruma ve temizlik için kullanılacak malzemeler taşın doğal yapısını herhangi bir şekilde değiştirmemeli ve uzun süreli etkinlik göstermelidir.f.59. 192 . Günümüzde bu tür uygulamalar için iki bileşenli epoksi karışımları kullanılmaktadır.2.2. Apollon Tapınağı.

62.g. martyrionun tüm beden duvarlarında harçla derz tamamlama önerilmektedir.193 Resim 6. Kullanılacak olan malzeme gerekli analizlerden sonra önerilecektir.1. Resim 6. rüzgarlara.63.2. B. Büyük ve Küçük Bazilikanın. Athena Tapınağı. Yapılacak onarımda kullanılıcak olan harç yapının kendi orijinal harcına yakın nitelikte ve bileşenlerinde olması bütünlük ve malzemelerin kaynaşması için gereklidir.61. darbelere.24. su ve çeşitli tuzlara kimyasallara maruz kalan duvar yüzeyinde derzler aşınmaya başlar ve bir süre sonra tamamıyle boşalır. Zaman içerisinde sürtünmelere.2. Kaderli 2006 193 . 6.) Kutsal alanda Tapınakların temeltaşları.) Derzlerin açılması ile daha çok yabancı maddenin girerek duvarın içten içe zayıflamasına neden olur. (Res. (EK E. (7) Derz tamamlama Yığma duvarlarda yer alan derzler çevresel etkilere karşı korunmasız oldukları için duvarın en zayıf bileşenidir. Mimari Elemanlar Kaderli 2006 6. Bazillika Güney Duvar.

Dr. Tapınaklar bezemelerindeki stil gelişimlerinden yola çıkarak M. Antalya’nın doğusunda antik bir liman kentidir. ancak beklenen araştırmanın sonuçları yayınlanmamıştır. Haçlı Seferleri neticesinde yavaş yavaş ışığı sönmüştür. Arif Müfid Mansel tarafından 1947–1966 yılları arasında yapılmış ve tüm kent ile ilgili yeni araştırmalar ve belgelemeler sunulmuştur.S. Tapınağın restorasyonunda da ağırlıklı imitasyon malzeme tercih edilmiş ve tamamlamalar yapılmıştır.’da. Gezgin ve coğrafyacı Strabon’a göre. A. doğal felaketler.’a tarihlenmiş ve büyüklüklerine. Side’de ilk kapsamlı bilimsel araştırma Ord. yy. teknik ve koşullarını zorlayarak yapılan 194 . Prof. Roma Dönemine ait bir mozaik döşemeye rastlanılmış. bu çalışma kapsamına alınarak sağlamlaştırılmış ve üstü kapatılarak koruma altına alınmıştır. başı mübadele göçmenleri ile birlikte yerleşime açılmıştır. Türkiye’nin güneyinde Akdeniz bölgesinde. Uzun bir aradan sonra. M. VII. Günün olanak. VI.S. sikkeler üzerindeki betimlemelerine ve kent için önemlerine göre bugüne değin Athena ve Apollon Tapınakları olarak adlandırılmışlardır. Hellenistik ve Roma Döneminde tüm yarımadayı kaplayan yerleşim Erken Bizans Döneminde küçülerek sadece yarımadanın ucu ile sınırlanmış M. buldukları fiziksel koşulları değerlendirmiş ve kullanmıştır. Apollon Tapınağının güneyinde. Girit’ten buraya göç edenler. Antik kent XX. 1987–1991 yılları arasında Prof. Jale İnan ve Prof. Semavi Eyice tarafından doktora çalışması kapsamında ele alınmış.M. Prof. Dr. SONUÇ Side. Dr. mimari elemanların altında.Ö. Dr. II. Kutsal Alan’da yapılan çalışmaların sonucları Ord. ile birlikte tekrar gelişme göstererek sınırlarını aşmış ancak artan korsan saldırıları.194 7. Tapınak ve Bazilikalarda kazı çalışmaları yürütülmüş ve ilk genel planlar çıkarılmıştır. yy. Dr. yy. başka bir yapıya ait olması gereken. Alandaki çalışma sırasında. yy. Kymeli'lerin koloni şehri olarak kurulmuştur. Mansel ve yine aynı ekipten Prof. yy. kenti tekrar tanımlamaya çalışmışlardır. ile birlikte yabancı kaşifler bölgeye gelmiş ve anıtları. XIX. Zeynep Ahunbay Kutsal Alan’da Apollon Tapınağı restorasyonu üzerinde çalışmış ve bir hazırlık döneminden sonra tapınağın kısmi bir restitüsyon denemesi yapılmış ancak öngörüldüğü düzeyde bitirilememiştir.

195 uygulamada, teknik hatalar ve seçimler bugün ve gelecekte yapının yoğun tahribatına neden olmaktadır. Yapılan restorasyona bu çalışma kapsamında tamir niteliğinde birtakım öneriler getirilmektedir. Side Apollon ve Athena Tapınakları Kutsal Alanı ve Bizans Bazilikaları Koruma Yaklaşımı ve Tarihi Çevre Değerlendirmesi başlığı altında oluşturulan bu tezde amaçlandığı gibi Güney Anadolu'nun önemli örneklerinden biri olan Kutsal Alan, bütünlüğü ve sürekliliği dikkate alınarak anıtları ile birlikte incelenmiş, rölöve ve restorasyon projeleri ile de belgelenmiştir. Önce alanın ve anıtların temizliği ile başlanılmış, belgeleme ve çizim, sondaj, restitüsyon ve sonunda restorasyon önerileri geliştirilmiştir. Alanın temizliğinde anıtlara ait birçok başlıklar, levhalar, mimari eleman ve yeni buluntular ortaya çıkarılmıştır. Bu araştırmanın içerisinde Kutsal Alanın ilk defa tüm anıtları, Tapınaklar, Bazilikalar, Deniz Suru, kuzey-batıdaki ek mekanlar ve çevresi ile birlikte detaylı zemin kat ve vaziyet planı, kesit ve görünüşleri çıkarılmış, bunun sonucunda anıtların Kutsal Alan’daki yerleşimleri, planlama kriterleri, kullanımları, eklenti ve tamamlamaları ile birlikte tarih içerisindeki gelişimleri saptanmıştır. Alanı çevreleyen Hellenistik Deniz Surları ile başlayarak Roma Dönemi, Erken ve Geç Bizans Dönemleri ve ara dönemler ile birlikte sekiz ayrı Tarihsel Gelişim Dönemleri tespit edilmiştir. Alandaki ilk yapılar, Hellenistik Surla birlikte yapılmış olmalıdır ancak, buna ilişkin kesin bir belgeye rastlanılmamıştır. Apollon ve Athena Tapınakları Kutsal Alanın limana hakim kısmına birlikte tasarlanmış, önce Apollon Tapınağı tamamlanmış ancak Athena Tapınağı bilinmeyen bir nedenden hiçbir zaman bitirilememiştir. Roma Döneminde Kutsal Alanın batı kısmına, Tapınaklar yapılmış, muhtemel, önlerinde altar, güneylerindeki mozaik buluntusu göz önüne alınarak ek mekanlar, doğu kısmında da Bazilikanın altındaki temel kalıntıları dikkate alınarak, olasılıkla başka kutsal yapılar ve, veya bir Propylon'nun da varlığı düşünülebilinir. Side’de II. yy. ile birlikte Hıristiyanlığın hızlı yaygınlaşması ve kabulü, halkın pagan tapınaklarından yavaş yavaş vazgeçmelerine neden olmuştur. Erken Hıristiyanlık yapısı olarak tanımlanan Büyük Bazilika da aynı alanda olmalarına rağmen tapınaklardan alınarak kullanılan mimari elemanların azlığı, tapınakların bazilikanın yapımına başlanılmadan önce sökülüp başka yapılarda kullanmaya başladıkları sonucunu ortaya atmaktadır.

195

196 Büyük Bazilikanın tasarımında tapınakların planları ve malzemeleri etkili olmuş, büyüklüğünü belirlemiştir. Tapınakların sütun aksları Atriumun planlamasında dikkate alınarak, kuzey sütunları kuzey ve güney revaklara, Athena Tapınağının batı sütun dizisi ise, olasılıkla revaksız dahil edilmiştir. Atriumun kuzey niş sırasının tamamlanırken bilinmeyen bir nedenden dolayı güney bölümünün bitirilemediği

saptanmıştır. Büyük Bazilikanın giriş cephesi, Atriumun doğu bölümünde, Athena Tapınağının doğu sütun dizilerini kullanmayıp, önüne ayrıca stylobat yapılarak ayrı bir ön revak dizi oluşturmuştur. Bunun nedeni tapınakların bu cephelerinde tahribatlarının fazla olduğu veya Bazilika yapılarken ara söküm evresinde mimari elemanlarının eksitildiği sonucuna ulaşılmaktadır. Bazilikaların planlamasında tapınakların kuzey sütun aksları duvar aksları olarak devam ettirilerek bazilikanın genişliği, Erken Bizans tipik ½ plan oranından bazilikanın uzunluğu belirlemiş aynı oran orta –yan nefler için de alınmıştır. Bazilikanın uzunluğu havarileri temsilen 12 sütun ile bölünmüştür. Büyük Bazilikanın bu genel planlama kriterleri ile birlikte doğu ve güney bölümünün de ilk planlama sürecinde, bitirilmemiş duvar köşelerinden ve duvarlardan, A

sondajından da anlaşıldığı üzere, farklı tasarlandığı, belli bir aşamaya kadar da uygulandığı veya bitirilip tekrar bugün gördüğümüz plana dönüldüğü görülmektedir. İlk yapım döneminden hemen sonra H sondajından da tespit edildiği üzere, dış beden duvarlarında yer alan nişlerin bir kısmında, dönemin geleneğine uyarak, döşeme altlarına freskler ile bezeli mezarlar yapıldığı ve Bazilikanın aynı zamanda bir Mezar Kilisesine dönüştürüldüğü, atriumun kuzeyindeki ek yapıların ve Martyrion’un eklenmesiyle birlikte bir yapı topluluğu oluşturulduğu görülmektedir. Bazilikanın yapımının bitiminden kısa bir zaman sonra güney doğu bölümün de nişler değiştirilerek, daha önce farklı plan gösteren alana, Piskoposluk Sarayında da benzeri bulunan, Martyrion olarak adlandırılan ve iki mekandan oluşan yapı eklenmiştir. Martyrionun tonozlu, dışarıya kapısı olan bir ön mekanı ve trompsuz dört nişin üzerine oturan kubbeli kare planlı asıl mekanı vardır. Burada vaftiz teknesi bulunmamasına rağmen kuzey-doğu nişinin içerisinde yer alan çeşme, Erken Bizans Döneminde dini yapılarda sıkça yer alan Baptisterium-vaftizhane birlikteliğini veya Bazilikanın kent içindeki konumu ve büyüklüğü, nişlerdeki raf izleri göz önüne alınarak, Skeuophylakion olarak tanımlanmasını da düşündürmektedir.

196

197 Büyük Bazilikanın tarihsel gelişiminde yapının büyüklüğü aynı kalmasına rağmen birkaç kez onarıldığı, dış duvarların desteklendiği, apsisin onarıldığı, bazı pencerelerin kapatıldığı, apsis ve kubbesinin onarıldığı, kapı ve pencere açıklıklarının küçültüldüğü veya tümüyle kapatıldığı, dinsel önemi doğrultusunda da uzun süre vazgeçilmediği görülmektedir. Büyük Bazilikanın kullanımının ne zaman sona erdiği bilinmemekle birlikte, M.S.

VIII. yy.’da Akdeniz Bölgesini etkileyen doğal felaketler, dış saldırılar ile bölge uzun süre toparlanamamıştır. Bu dönemde anıtlar bir süre kaderlerine terk edilmişler ancak Bazilikanın Pastophorionları ve Martyrion çok zarar görmemiş ve onarılarak farklı işlevlerle kullanımına devam edilmiştir. Daha sonra takip eden yeniden yapım sürecinde anıtların mimari elemanları diğer yapılarda kullanılmak üzere sökülmüş, antik kent büyük bir inşaat sahası görünümüne bürünmüştür. Büyük Bazilikanın alanda ve Küçük Bazilika da ve bulunan mimari elemanlarının azlığı, oranları gözetildiğinde, bu ara süreçte Büyük Bazilikanın sütunları, başlıkları, arşitravları, levhaları gibi mimari elemanların, başka yapılarda kullanılmak üzere götürüldüğü sonucuna varılmaktadır. Küçük Bazilikanın yapımına başlanılmadan önce tüm Büyük Bazilika, yapı kalıntılarından arındırılmış, bunlar güneydeki alanda istiflenmiştir. Yapılan temizlik çalışmaları sırasında apsis kubbesine ait mozaik parçaları, Erken Bizans Dönemi küçük başlıkları, kaplama levhaları, çok sayıda büyük çivilere, pişmiş toprak dokuma ağırlıkları bulunmuştur. Alanda günümüze en iyi durumda ulaşan Küçük Bazilika, Büyük Bazilikanın konumu ve planı, bemaya en kutsal mekana hedeflenerek konumlandırılmıştır. Büyük Bazilikanın nefleri ile narteksi, Küçük Bazilikanın atriumu ve nekropolü olarak değerlendirilecek şekilde yerleştirilmiştir. Küçük Bazilika da diğerleri gibi, planlama ve uygulama aşamalarında değişikliğe uğramış, narteksli çapraz tonozlu kapalı yunan haç planlı olarak tasarlanan yapı önce bilinmeyen bir nedende ötürü narteksiz olarak yapılmış, yapım aşamasında statik kaygı ve depremlerden dolayı iç pflasterlerin kesitleri artırılarak güçlendirilmiştir. Eklenen narteks, kapısı ve dört adet yükseltilmiş sütunların taşıdığı çatısı ile bazilikanın anıtsal girişini vurgulamıştır. Kapılar daha sonra yine aynı kaygılardan dolayı örülerek kapatılmıştır. Bu dönem ile birlikte Büyük Bazilikanın dış beden duvarları tekrar güçlendirilmiş, anıtsal dış kapılar ve güney yan mekanın kapısı 197

198 örülerek kapatılmış, nartekste yeni mekanlar oluşturulmuş, narteks kuzey yan mekan tekrar düzenlenerek buraya bir gözetleme kulesi eklenmiştir. Yapılar dinsel anlamları dışında kale gibi savunma yapılarına dönüştürülmüşlerdir. Kentin giderek zayıflayan ekonomisi buna bağlı sosyal yaşantısı ve kum ile dolarak önemini yitiren limanı ile birlikte Kutsal Alan da savunma gücünü yitirmiş ve tüm alan mezarlara terk edilmiştir. Rölöve çalışmaları ile birlikte Kutsal Alanın farklı noktalarında daha çok Büyük Bazilikadan sondaj çalışması yapılmış, anıtların kendi dönemleri, öncesi ve sonrasındaki kullanımları ve mekansal oluşumları ile ilgili bilgilere ulaşılmış ve elde edilen sonuçlar, yapıların tarihsel gelişimlerinin belgelemiş, bunlar EK D1-D22 gösterilmiştir. Büyük Bazilikanın iç ve dış kotları belirlenmiş, nişlerin, renkli fresklerle bezenmiş mezarlar olarak kullanımları belgelenmiştir. Dış duvarların bağlantıları takip edilmiş, Martyrionun güneyinde bir kapı izine rastlanılmış, daha önceki bir döneme ait temel kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Bu çalışmanın sonucunda Büyük Bazilikanın apsisin arkasının bir duvar ile kapatılarak, Perge örneklerindeki gibi, dışarıdan düz, yalın bir cephe oluşturulduğu saptanmıştır. Narteks güney yan mekanda yeni ortaya çıkarılan renkli, geometrik desenli mozaik, ve yapının erken M.S. VI. yy. tarihlemesinde, temizlik sırasında ve sondajlarda ele geçen küçük büyük buluntularla birlikte dikkate alınacak önemli bir mimari düzenlemedir. Bu tezin kapsamında ilk defa tüm alanın, yapıların tarih içerisindeki yerleri dikkate alınarak restitüsyonları çizilmiştir. Apollon Tapınağının birçok mimari elemanı alanda bulunduğundan restitüsyonu tamamlanabilinir olmuştur. Athena Tapınağında ise sütun boyları ile birlikte arşitrav, friz, geison, alınlık gibi mimari elemanlar da eksik olup, tamamlamalar Apollon Tapınağının ölçüleri baz alınarak önerilmiştir. Tapınakların tam boy sütunları ele geçmediğinden, sütun alt çapları, eğrisellik kat sayıları, başlık alt çapları, kaide çapları ve yükseklikleri gibi alandaki mevcut mimari elemanlardan yola çıkarak sütun boyları hesaplanmaya çalışılmıştır. Vitruvius’un
154

sütunlar arası ve sütun çapı oranlarına bakarak yaptığı sınıflamaya göre Apollon Tapınağı 1 / 9/4 oran ile eustylos, Athena Tapınağı 1/2 oran ile systylos tipine girer. Buna göre sütunların yükseklikleri her iki tapınakta da sütun çapının 9 ½’si, Apollon Tapınağında yaklaşık 8.55m, Athena Tapınağında 10.64m olmalıdır. Alanda bulunan
154

Vitruvius 1993, 55.

198

199 sütunların çapları ve eğrisellik katsayıları uygulandığında ise çıkan sonuç, yaklaşık Apollon Tapınağında 8.24m, Athena Tapınağında ise 10.48m yüksekliktir. Bu sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde, Apollon Tapınağının sütun yüksekliği, malzemenin boyutları, ustanın sanatsallığı, hesapları, el işçiliği, eğriselliği gibi faktörler hesaba katılsa bile, restorasyonda uygulanan 7.10m ölçüsünden farklı olmalıdır. Büyük Bazilikanın cephe düzenlemelerinde tapınakların planda olduğu gibi cephe boyutlarında da etkili olduğu düşünülmektedir. Bazilikanın zemin kat restitüsyonu, in situ pencere ve kapılar, kuzey-batı bölümünden okunabilen kat yüksekliği alınarak yapılmış ve buna göre eksik bölümler tamamlanmıştır. Alan daki Erken Bizans Dönemi başlıklarının yükseklikleri, ilk kazı döneminde alanda bulunan, fakat bugün izine rastlanılmayan arşitrav yerine Piskoposluk Sarayının Bazilikasının arşitrav yüksekliği alınarak ve Bazilikanın içinde bulunan kırık kaide birlikte hesaplandığında sütun yüksekliği yaklaşık 4.63m çıkmaktadır. Bazilikanın ikinci kat yüksekliği ve mimarisi ile aynı dönem benzer yapılar örnek alındığında, İstanbul Studios Bazilikası, Selanik Hagios Demetrios, Suriye Erken Dönem örnekleri gibi, pencere büyüklükleri aynı devam ettiği, ancak kat yüksekliğinin indirgendiği görülmüştür. Sonradan

yapıya eklenen Martyrionun da üst katına geçişin güney galerileriden pastopohrionun üstünden sağlandığı, bu mekanların kullanım şekli belli olmamakla birlikte uzun süre, arada onarımlarla, Bazilika ile birlikte kullanıldığı, çatısının da ahşap kırma çatı olduğu varsayılmaktadır. Bazilikanın doğu cephesi apsis ve pastophorionlarının üst kat ve çatıya ilişkin bilgilerin yetersizliği nedeniyle kesin değildir, bu cephe ile ilgili birkaç öneri geliştirilmiştir. (EK D.13.) Küçük Bazilikanın insitu duvarları, kaide ve başlıkları, narteksteki granit sütunlar kapı ve pencereler, yapının restitüsyonu için çıkış noktalarını vermekte, bazilikanın içindeki dört sütun yerine çok miktarda yarım yuvarlak yapı taşları bulunması, Side’de daha önce rastlanmayan taşlardan örme sütunların kullanıldığını

belgelemektedir. Kutsal alan gelişen zaman içerisinde dinsel niteliği ile birlikte aynı zamanda önemli kentsel bir meydana dönüşmüş, son evrede, dinsel niteliği ile birlikte savunma amaçlı bir yapıya bürünmüştür.

199

S.200 Kutsal Alandaki tahribatın ve bozulmalarının nedenleri Side'nin genelinde yaşanan sorunlardan çok farklı değildir. statik kaygılarını ortadan kaldıracak. orjinal malzemelerine sadık kalınarak bütünlemeler ve tamamlamalar da önerilmektedir. İstanbul. mimari elemanları bir koruma kabuğu ile çevreledikten sonra. Bu öneriler kapsamında mevcut bezemeleri. bir açık hava müzesine dönüşen Kutsal Alanda. yapıların zaman içerisindeki kullanım değişiklikleri.eğer bir kullanım düşünülürse kenti ve Kutsal Alanı tanıtıcı belgeler sergilemek amacıyla bu alan değerlendirilebilinir. 141-144 arası. malzemelerin nitelikleri. Anıtların günümüzdeki sorunları ve kullanım koşulları tespit edilerek. 240. Büyük Bazilikanın apsisi ve duvar güçlendirmeleri. 17.S. Denizin kıyısında olan Kutsal Alan hepsinden farklı derecelerde etkilendiği görülmüştür. güvenlik ve korumanın sürekliliğini sağlamak üzere. yapılardaki bozulma derecelerini belirleyen ana faktörlerdir. Doğal felaketler.S. Side Antik kentinin içerisinde. hiç bir yapıyı ön plana çıkarmadan. kapalı yunan haç planlı Orta-Geç Bizans Dönemi Bazilikası yer almaktadır. ve IX.S. boyutsal ifadelerini güçlendirecek. M. Kutsal Alanda. M. 200 . Bu bölgeyi M. M. Anadolu ve Yunan Adaların da benzer örnekleri bulunan çapraz tonozlu. tipik Roma Tapınakları. 557 depremleri sarsmış. Martyrionun üst katında ve Küçük Bazilika da ki destekler ile onarımlar. yy. yakın çevrede ve Side’de birçok benzer örneği bulunan merkezi planlı Martyrion.S. hareketlilik M. M. sarsıntıların birçoğuna tusunami de eklenmiştir. 358-366 arası. 467. Anıtlar. yapıların bozulma nedenleri ve şekilleri incelenmiş. Depremler ilk çağlardan beri Akdeniz havzasını etkilemiş. bu sarsıntıların yol açtığı tahribatlara karşı yapılmış olmalıdır. mozaikleri. Tapınaklar ve Bazilikalarda yapılan araştırmalar ve çalışmalar dahilinde. yapıya en az müdahale prensibi ile koruma önerileri geliştirilmiştir.S.'da da devam etmiştir. Arkeolojik Sit'in kapsamında olduğu için doğrudan tezimizde bu yapılara bir işlev yüklenmemiş ancak. VII. ve İstanbul dışında çok az sayıda Anadolu’da örneği bulunan karakteristik İstanbul-Suriye Erken Bizans Dönemi özellikleri taşıyan Büyük Bazilika.S. Martyrion'da gerekli sağlamlaştırmalar yapıldıktan ve koruma önlemleri alındıktan sonra. M.

Gower Technical Press. N. Fırat. Arkeolojisi ve Doğası). Practical Building Conservation. Ahunbay 1996: Z. Akurgal 1983: E. İstanbul.. Band I. Yerleşme Katları ve Athena Tapınağı. Bizans ve Batı Sanatı Üzerine Yazılar).201 KAYNAKLAR Abbasoğlu –Martini 2003: H. Sanatın Ortaçağı (Türk. Akyürek 1996: E. Arkeoloji Rehberi Hierapolis ( Pamukkale). Akyürek. Z. Blum. Wien. Conservation Of Ruins. Altan. Izmir. 9-24. Akkaya 1994: T. Ege Yayınları. Ege Yayınları. ‘Doğal veKültürel Mirası Koruma Alanında Geçerli Uluslararsı Belgelerin Türkiye’deki Uygulamalara Yansımalar’. Anadolu’da Doğdu. Akyürek. Martini. İstanbul. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Akurgal 1995: E. İstanbul. Anabolu 2001: M. F. Eski İzmir l. Ankara. Alzinger 1974: W. Tarihi Çevre Koruma ve Restorasyon. Akkaya. Ashurst. Ortodoks İkonları. English Heritage Technical Handbook Volume 2. Luftbilder Antiker Landschaften Türkei. Philipp von Zabern. Österreichischen Archaeologischen Institut. Korumada 50 Yıl. Sonderschriften Band XVI. Vehbi Koç Vakfı. Aslan. Brick. London. Gower Technical Press. Ashurst 2007: J. Akkaya. 'Bizans Dönemi Kalıntıları' Trebenna (Tarihi.E. Ashurst 1990 a: N. İstanbul ve Anadolu’daki Roma İmparatorluk Dönemi Mimarlık Yapıtları.Ü. Kabalcı Yayınevi. Mainz am Rhein. W. YEM. Alzinger. Andria. Altan 2003: E. İstanbul. Schweizer. Akkaya 2000: T. Ashurst 1990 b: N. Abbasoğlu. Aslan-Blum-Schweizer: R. Türk Tarih Kurumu. 1-10. Abbasoğlu 2004: H. Anabolu. Net Turistik Yayınları. Ashurst. Abbasoğlu. Akyürek 2005: E. İstanbul. London. Ashurst. Alas 1992: Ç. J. Elsevier. Herakleia Pontike (Karadeniz Eereğlisi)’nin Tarihi Gelişimi ve Eski Eserleri. Ankara. İstanbul. Mainz. Marmara Bölgesindeki Bizans Dönemine Ait Opus-Sectile Yer Döşemeleri. Ahunbay. Basımevi.G. Augustische Architektur in Ephesos. London. M. Alas. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Ahunbay. ‘Pamphylia Hamamları’. İkinci Haçlı Seferleri (1147-1148).W. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Die Akropolis von Perge. İstanbul. Hacettepe Üniversitesi. Verlag Phlipp von Zapern. Andrıa 2003: F. S. İstanbul. 201 . Terracotta & Earth. Troya Yayıncılık.D. Stone Masonry. Hatti ve Hitit Uygarlıkları. Akurgal. çev.S. Ahunbay 2005: Z. Türk Tarih Kurumu-Ankara. J.S. Akurgal. English Heritage Technical Handbook Volume 1. Practical Building Conservation.

Österreichische Akademie der Wissenschaften.Nersich 1990: K.. İstanbul. Başaran. Suna. çev. Die Agora von Side und die Benachbarten bauten . 1529. Türkiye’de Arkolojik Sit Alanlarının Korunması ve Değerlendirmesi Sorunu. Balika-Witakowska 2005 : E. Erzurum.Beaufort. Bahn 1996: P. Archaeology (Cambridge Illustrated History). İstanbul. Cambridge. Bayburtluoğlu 2004: C. İstanbul. Bektaş 2008: C. İkonalar. Biscontin. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Roma Çağı Lotus Palmet Örgesi. 2. Beaufort 2002: F. Band 7. İstanbul. Phrygien und Pisidien. İstanbul Üniversitesi. Homer Kitapevi.Baskı. YTÜ Basım Yayın Merkezi. Atlan. Antalya. Avlar. A. Başgelen. 202 . Ankara. Bean-Mansel -Jale. Doktora Tezi. Bayburtluoğlu. 1948 yılı Kazılarına dair Rapor. Baram-Carroll 2004:U. Eski Haritalarda Batı Anadolu. Barlas. Arı. VCG. Bektaş. Yapılarda su ve Nem Sorunu. Venice. Baram. İstanbul. Başaran 2004: C. İstanbul. M. Karamanya. Bean 1999: E. Atlan 1970: S. Delemen. Barlas 1995: K. Balika-Witakowska. N. Asutay. Neyzi. 4. Antalya. İstanbul. G. Arı. Byzantinische Apsisnebenraume. İstanbul. Başgelen 2005: N. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Bayburtluoğlu 2003: C. G. Mansel. İstanbul. Arı 2002: T. çev. Bekle. Yapı Kredi Kitap Yayınevi. Bericht über die Ausgrabungen im Jahre 1948. Carroll Osmanlı Arkeolojisi. A.202 Asutay 1998: N. Eskiçağda Güney Kıyılar. Avlar 2000: E. Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No. İstanbul.. Bean. Atatürk Üniversitesi. İ. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Wien.İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü. Bean. Biscontin – Laura 1993: G. Tabula İmperii Byzantini. Bahn. Jale. Türker. L. Yüksek Kayalığın Yanındaki Yer (Arykanda). 1923-1925). Çokay. S. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. İstanbul. İstanbul.Weimar. İ. Bayburtluoğlu. Büyük Mübadele (Türkiye‘ye Zorunlu Göç. Başaran 1995: C. çev. Nersich. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. G. Laura. Özdamar. Untersuchungen in der Gegend von Antalya Nr.Başaran. İ. N. Yapı Kredi Kitap Yayınevi. Roma Tarihi’nin Ana Hatları. Anadolu Kompozit Başlıkları. Arion.. I. Arı 2000: K. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Kısım Cumhuriyet Devri. Afrodisyias. Antalya Bölgesi Araştırmalar NO. A. Lykia. Ortaçağ İstanbul Bizans Yapılarında Mimari Süsleme. 4. Conservation of Architectural Surfaces: Stones and Wall Covering. Bekle. D. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.. 1956. Side Agorası ve Civarındaki Binalar. İTÜ. 1956: E.

Homer Kitabevi. 1951. No. Rome Art& Architecture. Casson. Chitham. Büyükkolancı St. Borboudakis-Gallas-Wessel 1983: M. Bussagli. Mansel. Byzantinisches Kreta. ‘Spolia: Antik Dönemde Yapılar ve Yapı Elemanlarının İkinci Kullanımlar’ı.. Ankara. Frenze. A.17. C. İzmir. Die Saeulenordnungen der Antike. Büyükkolancı 2000: M. Bingöl 2004: O. Bosch. Arkeolojik Mimari’de Taş. İstanbul. Geç Antik Çagda Roma ve Bizans Dünyası. Eski Çağ’ın Mekanları Zamanları İnsanları. J.203 Binan 1999: C. Antik Çağda Seyahat. Borchhardt. Pisidya Bölgesi Tapınak Mimarisi. Türk Tarih Kurumu. Borchhardt 1999: J. Ankara. İnan. İstanbul Edebiyat Fakültesi. Bındokat. Brandt 1992: H. İstanbul.İnan 1951: E. Cologne. ‘Mimari Koruma konusunda Güncel Tartışmanın Uluslararası Boyutları üzerine Gözlemler ve Türkiye’.C.G. Stuttgart. Borboudakis. Binan 2005: C. Brandt. Jean Hayatı ve Anıtı.Mansel. Osmanlılardan Önce Anadolu.Ü.S. M. Türk Tarih Kurumu Yayınlarından. 79. Brown. Boysal 1957: Y. Könemann. Gallas. İstanbul. Homer Kitabevi. İstanbul. Bonn. Cahen. Binan. 1). Carpiceci. 203 . Bosch 1957: E. İstanbul. Bindokat 2005: A. Yıldız Teknik Ünv.M. No. Latmos’ta Bir Karia Kenti Herakleia. P. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Chitham 1987: R. 1947 Senesi Side Kazılarına Dair Önrapor. İstanbul. Korumada 50 yıl. Ceylan. Basımevi . Efes 2000 Vakfı Yayınları. Hirmer Verlag. MB Yayınevi. Binan.. Gesellschaft und Wirtschaft Pamhyliens und Pisidiens im Altertum.S. Seri. Cahen 2008: C. Mimari Koruma Alanında Venedik Tüzüğü’nden Günümüze Düşünsel Gelişmenin Uluslararası Evrim Süreci. Ankara. K. ‘Die Korinthischen Kapitelle der Hellenistischen Zeit Anatoliens’ Anatolia 2. K. Forschungsstelle Asia Minor im Seminar für Alte Geschichte der Westfaellischen Wilhelms Üniversitaet. Seri. İstanbul. Homer Yayınevi. Münich. Pamphylia Tarihine Dair Tetkikler (Antalya Bölgesinde Araştırmalar No. İstanbul. Bosch. Pompeji heute und vor 2000 Jahren.11. 7. Bussagli 1999: M. Boysal. Casson 2008: L. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. 74–84. Münster. V. Bingöl. Carpiceci 2007: A. Büyükkolancı 1996: M. İstanbul. Tarih Vakfı Yurt Yayınlarını. Bosch. Ceylan 2005: B. Türk Tarih Kurumu Yayınları. İstanbul. Bonechı Edizioni’Il Turismo’ BET. Limyra Zemuri Taşları (Likya Bölgesi’nde Limyra Antik Kenti’nin Gizemli Sularında yapılan Arkeolojik Araştırmalar). Basım-Yayın. Büyükkolancı. Wessel. Deutsche VerlagsAnstalt. V. Brown 2000: P.

Studien zur Spatantiken und Byzantinischen Kunst Teil 1. yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Clifton. Çevik 2002: N. İstanbul’da Orta Bizans Dini Mimarisi. Haçlı Seferleri. Maktralı Kalkerler Üzerinde Korumaya Yönelik Bir Araştırma. İstanbul. İstanbul. Dalby. Dalby 2004: A. 163. Çetinkaya 2003: H. Dabağyan. Bauforschung und Denkmalpflege. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Louisville. C.B. MSGÜ. Dıe Frühchristliche Und Byzantinische Kunst. Cömert 2006: B. Daş. Bizans’ın Damak Tadı (Kokular Şaraplar Yemekler). Cramer– Elisabeth 1987: J. İstanbul. Doğal Taş Yapılarda Taş Ayrışmasının Nedenleri. İstanbul. Demirtaş 1999: M. 204 . 2006: I. Daş 2006: M. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. İstanbul. Demirkent 1999: I. Doktora Tezi. Grerson. Dabağyan 2005: L. Likya ve Pisidya Antik Kentlerine Yapılan Bir Gezinin Öyküsü). Çorapçıoğlu. Taşların İzinde Likya.204. İstanbul. Bizans Tarihi Yazıları (Makaleler-Bildirilerİncelemeler). Funktion und die Frage nach den Vorbildern für den Basilikalen Kirchenbau’. İstanbul. Deckers 2006: J.Cramer. Dr. ‘Die Gerichtsbasilika beim Forum von Tipasa. İstanbul. İstanbul. Dikici 2007: R. Çorapçıoğlu 1983: K. Dai 1970: A. Anadolu (19. Suttgart. Dai. Cömert. Remzi Kitabevi. Çevik. J. De Ki Basım Yayım. Dünya Kitapları 405. Demirkent. IQ Kültür Sanat Yayıncılık. Elisabeth. Demirtaş. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Nıketas Khoniates’in Historia’sı (1180-1195). Demirkent. Dünya Yayıncılık. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.C. Ankara. Yeditepe Yayınevi. Çubuk. Şu Bizim Bizans.J. 2006. Davıs. Grerson 1999: P. İÜ. Deckers. Demirkent. Ioannes Kınnamos’un Hıstorıa’sı (1118–1176). Rudolf Halbelt GMBH. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. yüzyıl Karya. DVA. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi Ankara Üniversitesi. Demirkent. Demirkent 1997: I. İstanbul. Bonn.P. Çetinkaya. Kitap Yayınevi. G. ASTM. Christen. Ankara. Cleaning Stone and Masonry. Dumbarton Oaks Research Library and Collection. Wıssen Davis 2006: E. Christen 1986: J.H. Arkeoloji ve Sanat Yayını. Çubuk 2008: N. Demirkent 2001: I. Dikici. İstanbul.Beck. 57–60. Dünya Yayıncılık. Mitoloji ve İkonografi.204 Clifton 1983: J. Apollon Smintheus Tapınağı’nın Mimari Blokları Üzerindeki Taşçı İşaretlerinin İncelenmesi. Washington D. Ankara. Demirkent. İstanbul. Bizans’ın Düşü. Hierapolis Tiyatro Kabartmaları.R. Frigya. Byzantıne Coınage. İstanbul. Side Piskoposluk Sarayı. Konstantiniyye (Paylaşılamayan Belde).

Bizans ve İstanbul Doğu Seyyahları. Literatür Yayıncılık. Düzgüner 2004: F. Tarih (Anadolu ve Rumeli). Umar. İzmir ve Manisa Çevresindeki Orta Bizans Dönemi Templon Arşitravları. Eyice. Yayınlanmamış. Ermiş 2003: M. Tarihi Çevre Kaygısı. İstanbul. Durm 1910: J. Ankara. Erder. 205 . Erder 1997: C. Dürüşken 2003: Ç. 409-417. Erder. İstanbul. Eriç 2002: M. M. Eyice. Arkeoloji ve Sanat yayınları. Alfred Kröner Verlag. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayını No 18. Wien. Ankara. Eyice 1952: S. İstanbul. ODTU Mimarlık Fakültesi. Dürüşken. Dogkas 2008: M. Erder.Ü. İstanbul. Ebersolt. Türk Tarih Kongresi. 53–60. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Yapı Fiziği ve Malzemesi. Ebersolt 1999: J. Roma Dini.205 Doğan 2008: S. Ermiş. 10–11. çev. İstanbul. 2002. Pera Turizm ve Ticaret A. Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları. Marmara Bölgesi Taş Ocakları. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. ‘Yorumlar Üzerine’ Vakıflar Dergisi. İstanbul. Eyice. Ersen. 1975. Türkiye’de Ortaçağ Sanatı Araştırmaları I. Yayınlanmamış Notlar. Ankara. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi. Side Şehrinin Erken Hıristiyan ve Bizans Devirlerine ait Mimari Eserleri Hakkında bir Tetkik Denemesi. B. İTÜ Restorasyon Anabilim Dalı. yayınlanmamış Doçentlik Tezi. Doktora Tezi. Tarihi Çevre Bilinci. Erder 1971b: C. Religion und Gesellschaft in der Römischen Kaiserzeit. Sayı IX. Taş Koruma Kuramı ve Uygulamalarının Evrimi.38-44. ‘Side‘nin Bizans devrine ait binalarının Sanat Tarihi bakımından değerleri’ V. 1991. Eriç. Düzgüner. Ankara Erguvanlı 1987: K. İstanbul. Erder. Eyice.1. Eyice 1981: S. Erguvanlı. Justınıanus Dönemi’nde İstanbul’da Yapılar. İstanbul. Durm. Dogkas. İstanbul’da Palaiologos’lar Devri Anıtları. İstanbul.S. İTÜ. s. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Baukunst der Griechen. İstanbul. ‘Eski Eserler Tahrip ve Koruma’ Yapı 47. Kölner Historische Abhandlung Band 35. Eriç 1983: M.. Kappadokia Bölgesi Sivrihisar’daki Kızıl Kilise. Eck. İstanbul. Eck 1989: W. Eyice 1960: S. Eyice 1980: S. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Erder 1975: C. Erder 1971a: C.YEM. Eriç. Leipzig. Ü. Ersen 1991: A. Son Devir Bizans Mimarisi. Doğan. "Istanbul'da Ortadan Kalkan Bazı Tarihi Eserler" Tarih Enstitüsü Dergisi. Ankara.Ş. İstanbul. Tarihi Çevre Bilinci. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayın NO 24.

Tübingen. ‘Die Beiden Kirchen in Hierapolis Kastabala’ Studien zur Spatantiken und Byzantinischen Kunst Teil 1. İ. Grunau. Cambridge. Mainz. Feilden. München. Winsenschafliche Buchgesellschaft. Rome. Roma İmparatorluğu’nun Gerileyiş ve Çöküş Tarihi. Çakmak. Z. İstanbul. Gruben 1980: G. ICCROM. E. S. G.S. İstanbul.Çakmak. Grunau 1970: E. İstanbul. Beşinci Yüzyıl. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Bizans (Roma İmparatorluğu’nun Gerileyiş ve Çöküş Tarihi). B. K. Gökalp 2001: D. Grant 1998: M. Türkiye Müzelerindeki Bizans Dönemine Ait Maden Aydınlatma Araçları. Gregory. ‘Türkiye’de Bizans Dönemi Yerleşimi Hakkında Notlar’. Yapı Kredi Yayınları. Griechische Tempel und Heiligtümer. Freely. A. Cilt4. Freyberger. Z. J. Köln. Gıbbon 1995: E. H. çev.Gallas. Bautenschutz und Bautenschutzmittel. YTÜ. Eyice 2007: S. Rudolf Halbelt GMBH. 77–86. Greaves. Homer Kitapevi. München. Butterworths. Jukka Management Guidelines for Cultural Heritage Sites. Hirmer Verlag.Ermet. Feld 1986: O. İstanbul. München. Feilden. Gönenç 1993: Ç. Hirmer Verlag. Stadtrömische Kapitelle aus der Zeit von Domitian bis Alexander Severus. Grossmann. Gruben.E. E. Gönenç. Grant. 2005: J. 'Frühchristliche und Byzantinische Bauten im Südöstlichen Lykien'. Byzantinisches Kreta. çev.Z. Eyice. İstanbul. Greaves 2003: A. M. İstanbul. Eyice 2006: S.206 Eyice 1996: S. Gallas-Wesse-Borboudakis 1983: K. Gıbbon. Eyice. Gibbon. Dr. YKY Yayınları. Gregory 2008: T. İstanbul’un Bizans Anıtları. Baltacıgil. Gibbon 1994: E. 206 . Gruben. İstanbul. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. İlkgelen. Miletos (Bir Tarih). Bonn. Freely. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Öztürk.Hans 2003: P. Homer Kitabevi. Verlagsgesellschaft Rudolf Müller. Freyberger 1990: S. Feilden 1982: M. Hans. Yeditepe Yayınevi. Cilt 5. Conservation of Historic Buildings. çev. Die Tempel der Griechen. İstanbul. İstanbul. Küre Yayınları. Bizans Tarihi. 206–220. Gökalp. Feilden. Borboudakis. Hacettepe Üniversitesi. Arkeolji ve Sanat Yayınları. Eski İstanbul’dan Notlar. B. İstanbuler Forschungen Band 46. Grossmann. M. İstanbul. İstanbul. çev. Feld. Gruben 2001: G. A.Jukka 1993: M. Bizans Dönemine Ait Dini Yapıların İncelenmesi Üzerine Bir Araştırma. Bizans Devrinde Boğaziçi.Wesse. Roma’dan Bizans’a. Tarihten Günümüze Anadolu’da Konut ve Yerleşme Habitat II. Eyice. Mackays of Chatham.

Römische Buchgesellschaft. Hellenkemper. Çantay Kitabevi. Tülay. Bizans Tarih Atlası. Harrison 1986: R. Kredi Kitap Yayınevi. İstanbul. Hild. Licht und Architektur. Gülbay. H. Mosaik. Özdamar. Hild. Verlag C. Konservierung von Arhaeologischen Bodenfunden Wandmalerei. Ege Üniversitesi. Hess. Yayınlanmamış. Dr. A. Tabula İmperii Byzantini 5. Rudolf Halbelt GMBH. Side Uluslararası Turizm Planlama Yarışması. Heilmeyer 1970: W. Teil 1. Lykıen Und Pamphylıen. Heilmeyer-Wolfram 1990: W. Hallensleben 1986: H. İstanbul. ‘Studies of Old Mortars and Plasters from the Roman.76. İller Bankası. Österreichische Akademie der Wissenschaften. Darmstadt.H. Roma (Kazılarda bulunan sikkelerin tanımlanması için rehber). 73. D. Hallensleben ‘Die Ehemalige Spridonkirche in Silivri’ Studien zur Spatantiken und Byzantinischen Kunst Teil 1. Güner 1968: O. Band. 16. Heidelberg. Wien. Kilikien und İsaurien.207 Güleç. Delikan. Dr. İstanbul. Bonn. Genel Çevre Kirlenmesi. Heilmeyer H. Wissenschaftliche Hess 1943: F. Schriften Des Seminars für Klassische Archeologie der Freien Universitaet Berlin. Erg. Güney. Heilmeyer. Böhlau. Korinthische Normal Kapitelle. Turizm ve Tanıtma Bakanlığı. Römısche Baukunst. Rudolf Halbelt GMBH. 2003: O.. Tabula İmperii Byzantini 8. Ankara. Güner. Bonn. RM. H. Herold. K. Byzantine and Otoman Period of Anatolia’ Architectural Science Review Volume 39. Gürel. A. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. T. ‘An Ambo Parapet in the Antalya Museum’ Studien zur Spatantiken und Byzantinischen Kunst Teil 3. Hellenkemper. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Hesberg 2005: H. Wolfram. Hesberg. Eski Çağda Tuvalet Kültürü. M. İzmir. çev. B. Julius Hoffmann Verlag. Beck. Studien zur Geschichte der Römischen Architekturdekoration. 207 . 35-46. Teil 2. Haldon. Güney 2002: E. 3-13 . İstanbul.Tülay 1996: A. Hild-Hansgerd 1990: F. çev. Harl. 2007: J. Tübingen. Harison.von Hesberg. Wien. München Herold 1994: K. Harl 2002: W. Grabbauten. Haldon. Yüksek Lisans Tezi. Philosophisch –Historische Klasse Denkschriften 215. Gürel 2001: E. Konstruktion und Form im Bauen. Bizans Resiminde Mekan Kaygısı. Stuttgart.Güleç. Hesberg 1992: H. Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınlar. Teil 1 Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. Hild – Hellenkemper 2004a: F. D.Gülbay.

Howgego 1998: C. No. O. Sedat. Kahraman. İstanbul. Ankara. Howgego.C. ‘Tarihi Yapılarda Kullanılan Horasan Harcı ve Sıvalarının Özellikleri’ Yapı Dergisi.Sedat 2004: B. Tekin. İnan. İzmirligil. Ankara. Gebr. Ankara. ‘Anadolu’da Roma Çağı Korinth Başlıkları’. Hootz. Wien. Kaehler. V. Seri. Toroslarda Bir Antik Kent.208 Hild – Hellenkemper 2004b: F. Dizi. İnan 1965: J. V.Ahunbay. İnan 1998: J. Istanbul. Ankara. Römische Portraes aus dem Gebiet von Antalya. 8. Homer Kitapevi.İzmirligil. Teil 2 Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. 269 Nisan. Rome.Hasan. Editors: Z. T. ‘Side Apollon Tapınağı (N. İpekoğlu. 30. 1984. İstanbul. Tabula İmperii Byzantini 8. İplikçioğlu 1997: B. İnan. ICCROM 1987: Müzelerde Koruma: Çevresel Koşulların Denetimi. B. Deutscher Kunstverlag Berlin. Ü. Tabula İmperii Byzantini 8. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. H. A. Hasan. Türk Tarih Kurumu Yayınları V. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Sikkelerin Işığında Eskiçağ Tarihi. Roman Sculpture in Side. Wien.Seleukeia?. Ankara. ICCROM 1995: Methods of Evaluating Products for the Conservation of Porous Building Materials in Monuments. çev. İzmirligil 1983-2008: Ü. İpekoğlu. Hild. 1984: J. ‘Side’ Kazı Sonuçları Toplantısı. Hild. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Erken Bizans Dönemi Horasan Harçlarının İncelenmesi. Reserarches in the Region of Antalya No. Helllenkemper. Lykıen Und Pamphylıen. İstanbul. ICCROM 2007: Manegement And Preservatıon Of Archaeologıcal Sıtes. İnan. 90-94. Mann Verlag. 1–49. Eine Antike Stadt Im Taurusgebirge Lyrbe? . 21. İnan. Hootz 1983: R. İstanbul. Antalya Bölgesi Roma Devri Portreleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü. 1 ) Kazısı ve Onarımı 1983 Yılı Çalışmaları’ VI. Kunstdenkmaeler in Bulgarien. Hild – Hellenkemper 2004c: F. Lykıen Und Pamphylıen. Kahraman 2008: G. İnan.Hellenkemper. Berlin. Sa. İdil. Kaehler 1970: H. 208 . Türk Tarih Kurumu Basımevi. Ankara. Anatolia XX. Türk Tarih Kurumu Yayınları. İdil 1977: V. Teil 3 Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. H.XXX. İTÜ. ICCROM Kültür Varlıkları Koruma ve Onarım Araştırmaları Uluslararası Merkezi. Der Römische Tempel. TTK . İstanbul Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuarı. İnan 1975: J. Kazı Sonuçları Toplantısı. Eski Batı Tarihi Türk Tarih Kurumu. International Colloquium. İplikçioğlu.

Antalya’ da Neapolis Bazilikası. Aydın. Monumenta Asiae Minoris Antiqua Vol III. Kuban. Bizans’tan Osmanlı’ya İstanbul Mimarisinin Doğu Kökeni. London. İstanbul. Kâhya. ‘Restorasyon Kriterleri ve ‘Carta Del Restauro’ Vakıflar Dergisi Sayı V. Yale University Press. Prestel. Krautheimer Early Christian and Byzantine Architecture. İTÜ. Kramer 1986: J. Tarihi Çevre Korumanın Mimarlık Boyutu. Kramer ‘Stilmerkmale Korintischer Kapitelle des ausgehenden 3. Kaynak Yayınları. Tübingen. Kratz 1964: A. Yapı Kredi Yayınınları. Ege Yayınları. Erken Hıristiyan Sanatı. Kaplan 2004: M. Komnena 1996: A. çev. W. çev. . Yapı Kredi Yayınları. Korfmann. Rudolf Halbelt GMBH. İstanbul Bizans Mimarisinde Kullanılan Tuğlanın Fiziksel ve Mekanik Özellikleri. 149–153. Krautheimer 1986: R. Kuban. Klotz 1995: H. Kramer1994: J. Koch 2007:G. YEM. Bonn. Eskiçağ'da Depremler. Korfmann 2004: M. Güngörmüş. Kızılkayak 2003: G. Erzurum. Karaosmanoğlu. İÜ. London. Kuban 1962: D. Korinthische Plasterkapitelle in Kleinasien und Konstantinopel. Kos. 46–55. Karagöz. Bizans’ın Altınları. The Manchester University Pres. Kratz. Roma Çağı Yumurta Dizisi. München-New York. 209 . 109–126. Ernst Wasmuth Verlag. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Kretzchmer. Klotz. Geschichte Der Architektur. Kaplan. İstanbul. İstanbul. İstanbul. Karaca. Moderne und Postmoderne. Karaosmanoğlu 1996: M. İstanbul. Alexiad. İstanbul. çev. Karagöz 2005: Ş. İstanbul. Malazgirt’in Sonrası ( Anadolu’da ve Balkan Yarımadası’nda İmparator Alexios Dönemi’nin Tarihi). Wiesbaden. Dr. Keil. Umar. Kuban 2000: D. Ankara. Atatürk Üniversitesi. Kretzchmer 2000: F. Kızılkayak. Chr. Dünya Kültür Mirası Kentlerinden Troia Wilusa Gezi Rehberi. İstanbul. B. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Adolf. O. BJV. Vieweg. Kos 2008: K. Türkiye’deki Erken Hıristiyanlık Dönemi Önemli Merkezleri İle Birlikte. Yayınlanmamış Doktora Tezi. İstanbuler Mitteilungen Beiheft 39.. A. Jahrhunderts n. İnkilap Kitapevi. Karaca 2008: Z. Klotz 1980: H. Eine Methode der Steinrestaurierung. Keil. Antik Roma’da Mimarlık ve Mühendislik. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.Adolf 1931: J. Klotz. Denkmaeler aus dem Rauhen Kilikien. İstanbul. Kramer. in Kleinasien’ Studien zur Spatantiken und Byzantinischen Kunst Teil 3.Komnena. und des 4. Koch. İstanbul. İstanbul’da Tanzimat Öncesi Rum Ortadoks Kiliseleri. N. Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları.209 Kâhya 1992: Y.

J. Berktay Yapı Kredi Yayınları. Magie. Küçükkaya. Kaya Taş ve Kum. Rheinisch. Anadolu’da Romalılar ( Attalos’un vasiyeti). C. Kuban 2004b: D. Ankara. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Magie. M. Lanckoronski 1890: K. Pamphylien. İstanbul. Ekin Grubu Yayını. İstanbul. G. çev. Madran. Österreichische Akademie der Wissenschaften. Fourier Verlag. Türkiye İş Bankası. Anadolu’da Romalılar ( Batı Anadolu ve Zenginlikleri). Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Westdeutscher Verlag Germany. Lilie. Maalouf. Küçükkaya 2004: A. İstanbul). Magie 1998: G. Kuban 2004a: D. Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı. Kuban. Vortraege G 172. İstanbul. 210 . Kuban. Wien. Türkiye’de Kentsel Koruma. çev. Laag 1990: H. Taşların Bozulma Nedenleri Koruma Yöntemleri. Byzans Kaiser und Reich. Kulunyar 1990: A. Küçükeren. Langlotz 1972: E. Bonechi. Florence. Özgönül. Lind. Lind 2001: A. Lilie 1994: R. Kuban. Levtchenko 1999:V.YKY Yayınları. M. Lanckoronski. İstanbul. Madran-Özgönül 2005: E. çev. A. Österreichische Akademie der Wissenschaften. All Milan. Wiesbaden. İstanbul. Levtchenko. Magie 2001: D. Konstantinopolis. Tarih Vakfı Yurt Yayınları İstanbul. Machatschek. TMMOB Mimarlar Odası. Bauforschungen In Selge. İznik’teki Bizans Dönemi Yapılarında Tarihlendirme Sorunları ve Malzeme – Teknik. Rona. Ege de Bir Anadolu Uygarlığı Karia. Magie 2002: D. Schwarz.Westfaelische Akademi der Wissenschaften. Band. Hacettepe Üniversitesi. çev. Köln.Kulunyar. İstanbul. G. Grundlagen Des Studiums.Bıçakçı Tübitak.Özsoy. Staedte Pamphyliens und Pisidiens. Ankara. Wien. İstanbul Bir Kent Tarihi (Bizantion. Edizioni. I. Der Architekturgeschichtliche Ursprung der Christlichen Basilika. Kültürel Ve Doğal Değerlerin Korunması. Nekropolen und Grabmaeler im Gebiet von Elaiussa Sebaste und Korkos im Rauhen Kilikien. Magie. İstanbul. Z. Machatschek. çev. Kleines Wörterbuch Früchchristlichen Kunst und Archaeologie. G. Eski Yunan ve Roma’da Mühendislik. Machatschek 1967: A. Langlotz. İstanbul. Özne Yayınları. Laag. M. Ankara. Çağlar Boyunca Türkiye Sanatının Anahatları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. B. M. N. Landels 1996: J. Machatschek-Schwarz 1981: A. Birsen Yayınevi.Selen. Kuruluşundan Yıkılışına Kadar Bizans Tarihi. Küçükeren: C. Maalouf 2006: A. İstanbul. Wien.210 Kuban 2001: D.Landels. Arapların Gözünden Haçlı Seferleri.

Mutlu 2001: B. Side. Müller-Wiener. The Conservation of Stone II. Yapı Kredi Yayınları. Richtig und Falsch. Bologne. Tarih Vakfı Kültür Yayınları. G. ’Side Kazısı 1951’ – ‘Side kazısı 1965’. Umar. İstanbul. Art and Architecture in Byzantium and Armenia. Albemarle Street. Mathews. 1952 – 1966. D. Mazal. Massari. D. Tübingen. ALBUS im VMA. London. Mango 2008: C. Ö. M. Moritz 1970: K. Mansel. Rome. D. Bizans (Yeni Roma İmparatorluğu). Türk Tarih Kurumu Basımevi. Massari. M. İstanbul. İstanbul. Nicol 2000: M. Sabancı Üniversitesi Yayınevi. Mathews 1995: T. Mansel 1958: A. İstanbul. Part A. Nicol. 10.H: Beck. University of Rome. Mansel.Wien. Morganstern 1986: J. G. No 63. Verlag C.211 Manarest 1981: R. Handbuch der Byzantinistik. Preprints of the Contributions to the International Symposium. Damp Buildings Old and New. Enstitüsü Yayınları. Ankara. Byzantine Constantinople. Ü. Mango. Marksteiner. Bauverlag. Nicol 2001b: M. M. Stuttgart. Mimarlık Tarihi (Ders Notları). Milligen. Faculty of Architecture. John Murray. Mansel 1978: A. Trysa (Eine Zentrallykische Niederlassung Im Wandel Der Zeit). F. Arıkan. Nicol. 1947-1966 Yılları Kazıları ve Araştırmalarının Sonuçları. Phoibos Verlag. Griechisches Bauwesen in der Antike. Mazal 1997: O. Manarest. 1964.Wiesbaden Milligen 1899: V. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Mimarlık Vakfı. R. Massari 1993: İ. Hamshier. Bizans’ın Soylu Kadınları. çev. 33. Mansel 1964: A. Seri-Sa. The Fort at Dereağzı and other Material Remains in its Vicinty: From Antiquity to the Middle Ages. YKY. Variorum. A. Mango. İstanbul’un Tarihsel Topografyası. Müller-Wiener 2002: W. Belleten XVI – XXX. Bizans ve Venedik ( Diplomatik ve Kültürel İlişkiler Üzerine). Mansel. Marksteiner 2002: T. Byzantinische Architektur. Belgrad. Mansel. B. Türk Tarih Kurumu Yayınları V. Nicol Bizans’ın Son Yüzyılları 1261-1453. ‘ 1946–1955 Yıllarında Pamphylia’da yapılan Kazılar ve Araştırmalar ’ Belleten XXII sayı 85 Mansel 1952–1966: A. 119. Morganstern. Müller-Wiener. Moritz. M. (Editor). ICCROM. çev. Humidity in Monuments. Berlin. İstanbul. ‘Restaurationen und Umaenderungen des Theaters von Side in Byzantinischer Zeit’ Actes Du XII Cong. Antalya Bölgesi Araştırmaları Sa. Mango 1975: C. çev. Müller-Wiener 1988: W. Sayın. Byzantines. Besler/ Elacta. Roma Massari 1971: İ. Part B. Mutlu. 211 . Nicol 2001a: M. München.

Ankara. Nolle 1993b: J. Peschlow. Band 43. İstanbul. Türk Tarih Kurumu Basım Evi. Ahunbay. Vehbi Koç Vakfı. İ.Kresten-Krinzinger. Österreichische Akademie der Wissenschaften Rheinisch-Westfaellische Akademie der Wissenschaften. DVA. Pekman. Krinzinger. Yetkin Basımevi. J.Öztürk. Özgül. Band 44. 212 . Birsen Yayınevi. Öztüncay 2007: B. B. Sultanahmet kazıları). Ödekan 2007: A.Cecil 1977: U.Schwarz 2005: J. Teil 2.Noble. New York.Russo 1999: R. S. Ankara. Tübingen. İnschriften Griechischer Staedte aus Kleinasien. Roman Architecture. Pekman 1989: A. Nolle. Öztürk 2003:Y. Öztüncay. Milano. Perkins Weltgeschichte der Architektur Rom. C. Die İrenenkirche in İstanbul. Nolle. ve 13. Perkins 1981: W. Perge Tarihi. Özdoğan 2001: M. Öztürk. Bonn. Mit Den Augen Der Götter. İstanbul. Perkins. İlke Yayıncılık. Vehbi Koç Vakfı.Ahunbay 2006: A. Bilsel. B. İnschriften Griechischer Staedte aus Kleinasien. D. Paris. Studien Zur Spaetantiken und Byzantinischen Kunst. Orlandos 1968: A. Kısım 1. M.G. Özaydın. Istanbul. Polidori 1999: R. Bizantion (5. E. Sayı 2.Orlandos. Köneman. İTÜ Dergisi. çev. Nolle. Nolle. Öztürk 2006: M. Owens. Libya The Lost Cities of the Roman Empire. İstanbul. İstanbul. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Side im Altertum Band II. Cecil. Özgül. Rom.Tauris. Otto. Yunan ve Roman Dünyasında Kent. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Hukuku. Yale University Pres. Electa Architecture. Pillinger. çev. B. Pillinger.Peter. Ankara.212 Noble 2007: A. Side im Altertum Band I. Ödekan. Russo. 'Suriye’de Geç Antik Çag Yapıları Kapı Profil ve Süslemeleri'. Özaydın 1995: K. Peter. Österreichischer Akademie der Wissenschaften Reinisch-Westfaellische Akademie der Wissenschaften. Philipp von Zabern. Perkins. Teil 1. Kresten. L. Özgünel. Peschlow. Untersuchungen zur Architektur. Schwarz. İstanbul. A cilt 5.yüzyıl).115-126l. Polidori. New York.Türk Arkeolojisinin Sorunları ve Koruma Politikaları. J. Zemin Mekaniği. Metro.Otto 1986: U. F. Nolle 1993a: J.K. H. Roman İmperial Architecture. I. Peschlow. F. Smıntheıon Troas’ta Kutsal Bir Alan. Bonn.-Cantimur. Les Materiaux de Construction II. Özdoğan. Kalanlar (12. Perkins 1988: W. İstanbul. Özgünel 2001: C. Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müd. Perkins 2003: W. Boccard. Yüzyıllarda Türkiye’de Bizans). Bonn. E. J...B. Teil 3. Frühchristliches Und Byzantinisches Ephesos. Tradıtıonal Buildings. B. A. London.J. O. Verlag Der Österreichischen Akademie Der Wissenschaften. Gün Işığında İstanbul’un 8000 yılı(Marmaray. Homer Kitapevi. Owens 2000: E. K. Peschlow.

İstanbul’da Iustinianus Döneminde Yapılar. 109–121. Ü. Richard 1994: N. Altınok. E. Conservation Archaological Excavations. Türkiye İş Bankası. Kappadokien und Lykien. Randolph. Leipzig. Kleinasiatische Denkmaeler aus Pisidien. P. İstanbul. Ege Takımadaları. Lamprecht Opus Caementıtıum. 221-233. Second Edition. Prokopius 2001: Prokopius. Donhead. Pera Turizm ve Ticaret Aş. 'Kent mi Köy mü? Orta ve Geç Bizans Anadolu’sunda Konut ve Yerleşme'. çev. Bizans’ın Gizli Tarihi. İstanbul. Yapı Kredi Yayınları. Cambridge at the University Press. Richard. Güven. İstanbul. Randolph. Homer Kitapevi. Robertson.Avunç. Roller 1999: L. Özne/Yayımcılık. ‘Einige Bemerkungen zum Ursprung des Feingezahnten Akanthus’ İstanbuler Mitteilungen Band 45. İstanbul. Die Pracht der Latrine. Rott 1908: H. Rheidt 1996: K. İstanbul. Rossabı. Robertson 1971: D. 213 . Rich 2000: J. çev. Rice. Rice 2002: T. B. London. Homer Kitapevi.1998: B. Rohmann. Pergamon. Kubilay Han’ın Seyyahı (Doğu’dan Batıya İlk Yolculuk).213 Price 1995: N. Beton-Verlag. Roma. İstanbul. Renfrew. 119. Roller. Rich. Robson 1999: P. Radt 2001: W. Rice 1997: T. Koçer. çev. B. Ankara. Thames and Hundson. Greek & Roman Architecture. Thames And Hudson. 1997. çev. Rheidt. Bizans’ta Günlük Yaşam. Robson. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. çev. ICCROOM. Verlag Dr. München. Structural Repair of Traditional Buildings. Lale Özgenel.S. München. Antik Bir Kentin Tarihi ve Yapıları. 158–161. Düsseldorf. London. Rott. Tarihten Günümüze Anadolu’da Konut ve Yerleşme Habitat II. T. Rice. Tübingen. Ana Tanrıca’ nın İzinde (Anadolu Kybele Kültürü). Art Of The Byzantine Era. Price. Römer 1984: B. Radt. Friedrich Pfeil. Pamphylien. E. Antik Dünya da Kırsal ve Kent. Rich 1999: J. İstanbul. Rossabi 2008: M. London. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Springer Verlag. Riderer 1981: J. Römer. S. Renfrew 1991: C. Kunstwerke Chemisch Betrachtet. T. Homer Kitapevi. çev. İstanbul. Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı. Tamer. Geç Antik Çağda Kent.Riderer. İstanbul. Vitrual Archaeology. Prokopius 2004: Prokopius. Güven. S. Rohmann 1195: J. Rich.

-XIII. Runciman. Schreiner 1994: P. Yeni Assur Sanatı. Ankara. F. Ein Beitrag zur Mittelbyzantinischen Kirchenarchitektur Konstantinopels. Ankara. Runciman. Volume I. Runciman 1978: S. J. Saltuk. Byzantıne Relıgıous Archıtecture (582-867) Its Hıstory And Structural Elements.214 Rumscheid 2000: F. Sevin. Schutzbauten. Schmidt 1988: H. Leitfaden Steinkonservierung. Stanley. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Sayın 2002: Ü. Band I. İstanbul. Sezer. Yapı Kredi Yayınları. Frauenhofer İRB.Konstantinopolis -İstanbul). Oldenbourg Verlag. Runciman 1992: S. Schaefer. From the Etruscans to the Decline. Schaefer 1973: H. 2. Serdaroğlu 1969: Ü. Stanley 1995: P. From Mycenae To The Parthenon. R. Yunan ve Roma Sanatı. 3. 214 . Saltuk 1993: S. Işıltan. Elazığ. Ankara. İnkilap. Ankara. Fırat Üniversitesi. Denkmalpflege an der Archaeologischen Staetten. The Roman Empire. Gütersloh. Serdaroğlu Lykia-Karia’da Roma Dönemi Tapınak Mimarlığı. Orientalia Chrıstiana Analecta. İstanbul. Roma. Işıltan.H. Rumpf. 'Zu Gast in den Kaiserpalaesten Konstantinopels Architektur und Topographie in der Sicht Fremdlaendischer Betrachter'. İstanbul. İstanbul. F. Tübingen. Köln. Greece. XI. Conservation on Archaeological Excavations. Schultze. Beek. Ege Yayınları. Die Gül Camii in İstanbul. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Arkeoloji Sözlüğü. Architekturreferat des Deutschen Archaeologischen İnstituts.İstanbul. Ruggieri. İstanbul’un Tarihsel Topografyas (17. Schreiner. Cilt ( Akka Krallığı ve Daha Sonraki Haçlı Seferleri) çev. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Haçlı Seferleri Tarihi. Köln. Yüzyıl Başlarına Kadar Byzantion. Serdaroğlu 2004: Ü. C. Küçükasya’nın Pompeisi Priene Rehber i(Eski Anadolu Kentleri Dizisi) Ege Yayınları. Runciman 1992: S. Taschen. Rome. Rumscheid. Ruggieri 1991: V. Byzas. Konrad Theiss Verlag. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. İstanbul. ICCROM. Sezer 2006: B. Kunst und Kultur in Byzans. 101-118. Stuttgart. Stierlin. Kleinasien. Sevin 1999: V. Snarthlage 1997: R. İstanbul. Rumpf 1961: A. Saltuk 2001: S Saltuk. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Stierlin. Cilt ( Kudüs Krallığı ve Frank Doğu) çev. İnan. Altchrisfliche Stadte II. Deutsches Acheologisches İnstitut. Schmidt. Doktora Tezi. Haçlı Seferleri Tarihi. Schultze 1926: V. Serdaroğlu Karia ve Likya’da Roma Devri Tapınak Mimarlığında Altyapı ve Plan. Sayın. Verlag. Antik Çağda Hipodromlar Circuslar. Strabon 1993: Antik Anadolu Coğrafyası. Stierlin 1996: H. çev. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Stierlin 1997: H. München. Snarthlage. İstanbuler Mitteilungen Beiheft 7. München. Yüzyıllarda Bizans Kilisesi. Runciman.

Mainz am Rhein. Türkoğlu – Duggan 2004-2. İstanbul. Rome. Tomlınson. (Hazırlayan) Likya İncelemeleri l.2005-3. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Tanilli 1998: S. Wien. Tırpan. Tomlinson 2003: R. Şimşek. Akdeniz Ünv. Türkoğlu. A Study in Architectural Process. London. Tamer. Anadolu Akdenizi Arkeoloji Haberleri.: S. M. İstanbul. İstanbul. Arı Ofset Matbacılık. Strube. İÜ İstanbul. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık. R. Tezcan 1989: H. Türkoğlu 2002: S.Adak. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi. İstanbul Bizans Anıtları ve Onarımları. Tekinalp. Modern Bilimin Doğuşunda Bizansın Etkisi. Laodikeia (Eski Anadolu Kentleri). ‘Bizans Manastır Sistemine Giriş’ Cogito. İstanbul. Soyak 2003: C. A.215 Strube 1996: C. İstanbul. M. 161-178. Tanilli. Yunan Mimarlığı. ‘Alanya ‘da Turizm ve Kentsel Mekanlar’. Ege Yayınları. . Verlag Phılıpp Von Zabern. Tunay 1984: İ. Şahin. Torraca. Yüksek Lisans Tezi. Forschungen in Ephesos XI/1. Türkiyede Arkeolojik Sit Alanlarının Korunması ve Değerlendirilmesi Sorunu. Cambridge Universty Presss. Porous Building Materials.A. Tunay. Ankara. Topkapı Sarayı ve Çevresinin Bizans Devri Arkeolojisi.İstanbul. İstanbul.M. Demre’deki(MYRA) deki Aziz Nikolaos Kilisesi Yapı Dönemlerinin Malzeme Teknik Değerlendirilmesi. Homer Kitapevi. Adam Yayınevi. T. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayını. Roman Builders.Materials Science for Architectureal Conservation. Türkoğlu. Hacettepe Üniversitesi.Adak. Talbot 1999: A M. Tekin 1999: O. Tezcan. Şahin. Tamer 2003: C. Tekeli 1975: S. ICCROM. 215 . Vehpi Koç Vakfı. Tekeli. Taylor. M. Tırpan 1998: A. Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü (Yerel Süreli Yayın). S. Taylor 2003: R. Die ‘Toten Stadte’. Tekin.P Duggan. Das Hadrianstor in Ephesos. Konya. Şimşek 2007: C. İstanbul. çev. Talbot. Soyak. Türkoğlu. İstanbul. Akbulut. Bizans Sikkeleri (Yapı Kredi Koleksiyonu). Türkiye’de Bizans Mimarisinde Taş ve Tuğla Duvar Tekniğine Göre Tarihlendirme. Thür 1989: H. Yüzyılların Gerçeği ve Mirası. sayı17. Türkiye Turing Otomobil Kurumu. TTK TİB : Türkiye Tarih Kurumu :Tabula İmperii Byzantini Torraca 1982: G. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. Stratonikeia Augustus-İmparatorlar Tapınağı. Ankara. Akdeniz Kültürleri Araştırma Derneği Yayını 5. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık. çev. Thür. Tekinalp 1995: V. İstanbul.

Şevki Vanlı Mimarlık Vakfı. Scala. Dr. Özsoy. Umaroğulları. Z. sayı17. Yavi. E. Die Patriarchalbasiliken Roms. Ünlü 2001: E. Stuttgart. Mimarlık ve Sanatta Anadolu Mermerleri (Anadolu Mermer Uygarlığı) . Usta. Antalya. İstanbul. Ulbert. Ege Yayınları ve Avusturya Arkeoloji Enstitüsü. Yeditepe Yayın Evi. Yıldız Üniversitesi Matbaası. Restaurierung von Steindenkmaelern. İlk Hırıstiyan Mimarisi. Konrad Theiss Verlag. Gerhard. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık. Yazıcı. Berlin. İstanbul. İstanbul. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Yapı Taşlarında Kirlilik Oluşumu ve Bunların Temizlenmesinde Uygulanan Çağdaş Restorasyon Teknolojisi. Weaver 1997: M. İzmir. Wihr. Williams. Vehbi Koç Vakfı. İstanbul. Konservierte Geschichte?. Türkoğlu. Ulbert. Ostrogorsky 1999: G. Zeyrek. Wenzel 1993: F. Wihr 1980: R. Ege Yayınları. Vitruvius 1993: Vituvius. MAYA Matbacılık. Assos VI No’lu Mezar Anıt ve Yakın Çevresi İçin Bir Koruma ve Düzenleme Projesi. Mimarlık Üzerine On Kitap. Mert Basım Yayıncılık. Trakya Üniversitesi. Ümit 1997: A. Ein Handbuch für Restauratoren. O. Rom. W. 216 . Homeros Kitapevi. İstanbul. Istanbul. S. Kalanlar (12 ve 13. L. Edirne. New York. Guide to Techniques and Materials. Antikes Side (Führer durch die antike Stadt und Museum). İlkgelen. Nikomedeia ( Arkeolojik Açıdan Genel bir Değerlendirme). çev. Vicchi. Yazıcı . Yavi 1996: E. çev. Z. Yazıcı Yayınevi. Antikçağ Kütüphaneleri. Yıldız. Yıldız 2003: N. Architekten. İstanbul. Türkoğlu Efes Rehberi.Özsoy 2005: E. H.216 Türkoğlu 2000: S. Conserving Buildings. Tarsus’lu Paulus’un Üç Dünyası. Yazıcıoğlu. Usta 2008: A. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Güney Kartpostal ve Turistik Yayıncılık. Umaroğulları : G. Ayasofya Kariye. Ostrogorsky ‘Bizans Manastır Sistemine Giriş’ Cogito. Arkeoloji ve Sanat Yayınları. 51–67. Çıkarların Gölgesinde Haçlı Seferleri( Müslüman-Haçlı Siyasi İttifakları). Türkoğlu 2007: S. Yüzyıllarda Türkiye‘de Bizans). Erhalten Historisch Bedeutsamer Bauwerke.Güven. İstanbul. Williams 1999: W.Gerhard 1985: G. G. YEM YKY : Yapı Endüstri Merkezi : Yapı Kredi Yayınları Zeyrek 2005: T. Revised Edition. München. A. Vicchi 1999: R. Ernst & Sohn.Weaver. Ümit. İstanbul. İTÜ. Steinbildhauer und Denkmalpfleger. Yazıcıoğlu 1984: M. Wenzel. Callwey Verlag. Ünlü.

Roma Sanatı ve Mimarlığı. 217 . Arkeoloji ve Sanat Yayınları. E. K. İstanbul. Z. Antik Çağda Kentler Nasıl Kuruldu. Wycherley. Homer Kitabevi. İstanbul. çev.217 Wheeler 2004: M. Wycherley 1991: R. Wheeler. Erdem.

218 EKLER 218 .

Sosyal Bilimler Enst. D.Anastylosis Projesi Uygulama SDÜ Isparta Mühendislik. Latrin Rölöve Restorasyon Projeleri Leyla Kaderli Y.219 ÖZGEÇMİŞ AD SOYAD ÜNVAN ADRES TEL CEP DOĞUM YERİ -TARİHİ EĞİTİM İLK.Master Programı MSGÜ Mimarlık Fak.Belevi Anıt Mezar -Mimari Araştırma Projesi Leuven Ün.Mimar . Restorasyon Projeleri Sahne Binası Altı. Polat-Çiftçiler Residanz Nr. Mimarlık Bölümü AÜ Fen Edebiyat Fak. – Patara Kazısı. Klasik Arkeoloji Bilim Uzmanlığı.Likya Enst. Mimarlık Fak.ORTA. Kültür Ve Turizm Bakanlığı Antik Side Tiyatro Restorasyonu.Sahne Binası Konservasyon Proskenion Rölöve ve Restorasyon Projeleri.(Mimarlık Ve Sanat Tarihi) Viyana Üniversitesi. Kültür Ve Turizm Bakanlığı Antik Side Tiyatro Kazı RestorasyonuBatı Anelemna Rölöve.LİSE İSVİÇRE Bursa Kız Lisesi YTÜ.İŞ TECRÜBESİ Akdeniz Ün.Rölöve ve Restorasyon Projeleri Agora Sahne Arkası Dükkanlar Rölöve. Proje DENEYİM.18 Şişli 0212 2247305 0532 6662031 BURSA-1967 1984 1987 1991 1998 2003- 1991-1993 1994-1997 1998-2006 Pekerler .Mimarlık Fakültesi Mimarlık Bölümü Öğretim Elemanı. Fen Edebiyat Fak. –Şantiye. Restorasyon Projeleri Agora.Avusturya Efes.2 A Bl.Korinth Tapınağı Rölöve Restitüsyon Projeleri TC. Restorasyon Ana Bilim Dalı –Koruma Yenileme – Doktora Programı MESLEKİ Kemtaş Yapı Aş.Analemna. Mimarlık Böl.Arkeolog Teyyareci Cemal Sok. Klasik Arkeoloji.TC. Belçika Sagalassos Antik Kenti KazısıAntoninler Çeşmesi Restorasyonu Anastylosis Projesi Side Müzesi – Athena ve Apollon Tepınakları– Bazilikalar Araştırma ve Çevre Düzenlemesi Uygulama ve Proje 219 1999-2000 1998-2000 2001 2002 2005-2006 .

Uygulama Pekerler MAKALEBİLDİRİ Antalya Hadrian Takı Antalya Mimarlar Odası Dergisi Adada Antik Kenti Antalya Mimarlar Odası Dergisi Antik Yunanda Mimarlık Antalya Mimarlar Odası Dergisi Antik Mısırda Mimarlık Antalya Mimarlar Odası Dergisi Doğal Ve Kültürel Değerlerin Korunması Geliştirilmesi Ve Turizm Çeşitlendirilmesinde KKTC Ve Alanya.220 2006-2007 Unesco-Fener.Magusa Sempozyum ALMANCA (İyi Derece) İNGİLİZCE (Orta Derece) DİL 220 .Antalya İşbirliği Alanya. Balat Semtleri Rehabilitasyon Programı.