“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ

,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò
×.Ëõàãâàæàâ, Í.Íýðã¿é, Ó.Äî¸ä

Ñóðãàëò áîë, íýã òàëààñ, îþóíû ¿éëäâýðëýëèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, íºãºº
òàëààñ, îðîëöîã÷äûí (áàãø, ñóðàëöàã÷äûí) ìýäëýã, äàäëàãà, õàíäëàãûí
ººð÷ëºëòèéí ¿éë ÿâö ó÷ðààñ “ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” áîë íýã òàëäàà,
“áàéãóóëëàãûí ìåíåæìåíò”-èéí, íºãºº òàëäàà, “ººð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíò”èéí îíöëîã á¿õ øèíæèéã àãóóëíà. Ãýòýë ñóðãàëò íü áèçíåñ, àæèë
¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí àäèë çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëæ á¿òýýñýí ¿ð ä¿í –
áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íü ÷àíàðûí õóâüä õýðýãëýã÷ýýñ øóóä ¿íýëýýä
àâ÷èõäàãã¿é, àøãèéí òºëºº ñýäýë òýì¿¿ëýë øóóä òºð¿¿ëäýã ìåõàíèçì áàñ
àãóóëäàãã¿é ºâºðìºö îíöëîãòîé ¿éë àæèëëàãàà. Èéìä ñóðãàëòûí
ìåíåæìåíò áîë ìåíåæìåíòèéí åðºíõèé àñóóäëóóäûã ñóðãàëò õýìýýõ
áîëîâñðîëûí ºâºðìºö ¿éë÷èëãýýí äýýð õýðõýí òóñãàæ, ÿìàð òîäîðõîé
áàéäëààð ÷óõàì ÿìàð îíöëîãòîé áóóëãàæ, ÿàæ òîäîðõîé ñóðãàëòûí òóõàéí
íºõöºë áàéäàë á¿ðä íèéö¿¿ëýí, ºìíºº òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ øèéäëèéã
õýðõýí ñîíãîæ õýðýãæ¿¿ëýõ âý ãýñýí àñóóëòóóäàä õàðèóëò ºãºõ ¸ñòîé ìàø
íàðèéí òºâºãòýé àñóóäàë áàéäàã. ªºðººð õýëáýë, ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò áîë
ãàíö íýãõýí çàãâàðààð àãóóëãûã íü á¿ðýí ã¿éöýä èëýðõèéëýõ áîëîìæã¿é,
òýãýýä ÷ çàãâàð÷èëñàí ñýòãýëãýýíýýñ àíãèä ñýòãýí áàéæ àìæèëòàíä õ¿ðäýã
ìýäëýãèéí òóñãàé ñàëáàð øèíæëýõ óõààí þì.
Ò¿¿íýýñ ãàäíà “ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí ìåíåæìåíò”-èéí õºãæëèéí àñóóäàëä
õàíäàõäàà ºíºº ¿åä ìîíãîëûí õóâüä òîõèîñîí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíû
áîëîí ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéí äàâõàð çîðèëãî, äýëõèéí
áîëîâñðîë ñóäëàëä ãàð÷ áóé øèíý ïàðàäèãìûã íýìæ òîîöîõ øààðäëàãà
áèäýíä ç¿é ¸ñîîð ãàð÷ áàéíà. Ýíý íü àñóóäëûã óëàì òºâºãòýé áîëãîæ áàéãàà
òóë òóõàéí àñóóäàëä òàñðàëòã¿é õºãæèõ ¿éë ÿâö òàëààñ íü õàíäàõ åðºíõèé
çàð÷ìûí (àðãà ç¿éí õóâüä) õ¿ðýýíä òîäîðõîé ÷èãëýë, õóâèëáàðóóäûã ø¿¿í
õýëýëöýõèéã øààðäàõ íü ìýäýýæ þì.
ͺ㺺òýéã¿¿ð, áàéãóóëëàãàæñàí çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýëáýðýýð çîðèëãîî
ã¿éöýëä¿¿ëäýã øàëãàðñàí àðãûí íýã áîë òºðèéí (íèéòèéí) çàõèðãààíû
óäèðäëàãûí øèíæëýõ óõààí áºãººä ñóðãóóëü, ñóðãàëò, õè÷ýýëèéí çîðèëãî
áîëîí ýöñèéí ¿ð ä¿íã øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýéãýýð ÷àíàðòàé áîëãî¸
ãýâýë öýãöòýé õýðýãëýõ ìýäëýãòýé áàéæ, òîäîðõîé áîäîæ áîëîâñðóóëñàí
àðãà ç¿éãýýð àñóóäàëä õàíäàõ õýðýãòýé. Òýãâýë çàõèðãààíû óäèðäëàãûí
øèíæëýõ óõààíû ñóóðü áîëîõ ñîöèîëîãè, àíòðîïîëîãè, ñýòãýë ñóäëàë,
ìåíåæìåíò ãýõ ìýò îëîí øèíæëýõ óõààíû ¿íäñèéã åðºíõèé àðãà ñóäëàëûí
òºâøèíä îíîë, àðãà ç¿éí íèéòëýã òóëãóóð áîëãîí ñóðãàëòûí òîõèîëäîëä
áóóëãàí óõààð÷, ò¿¿íèéãýý á¿òýýë÷ýýð õýðýãëýõ øààðäëàãàòàé ó÷ðààñ ýíý
òàëààð áèä òóñãàé ñýäýâ áîëãîí ýíýõ¿¿ òîâõèìîëûí ýõýíä îðóóëæ, òóñãàéëàí
ºìíº íü àâ÷ ¿çñýí áîëíî. ªºðººð õýëáýë, ýäãýýð øèíæëýõ óõààíû
¿íäñ¿¿äòýé áèä òàíèëöñàí ãýæ ¿çëýý. «Ñóðãàëò», «Ìåíåæìåíò» ãýñýí
óõàãäàõóóíûã òóñ òóñàä íü àãóóëãûí õóâüä áàÿæóóëàí îéëãîæ ìýäëýãýý
ñýðãýýí ñàíàõ ¿¿äíýýñ ýõëýýä ñóðãàëòàä õîëáîãäîõ ¿íäñýí óõàãäàõóóíóóäûã
ã¿íçãèéð¿¿ëýýä, ìºí ìåíåæìåíòèéí òóõàé òóñàä íü áàñ åðºíõèé îéëãîëò àâ÷
äàðàà íü ñóðãàëò, õè÷ýýëèéí òîõèîëäîëä íàðèéâ÷ëàí áóóëãàõ, õýðýãëýõ
çîðèëãî òàâüæ áàéãàà þì. Áèä 1999 îíä Ãýãýýðëèéí ÿàìíààñ ñóðãàëòûí
òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéí àñóóäëààð åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí
áàãø íàðò çîðèóëàí ÿâóóëñàí öóâðàë ñóðãàëòàíä äýâø¿¿ëæ, õýëýëö¿¿ëñýí
øèíý÷ëýëèéí ¿çýë ñàíààãàà ¿íäýñëýí ò¿¿íèé ÷àíàð, ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

àðãà çàìûã îíîâ÷òîé áîëãîõ, øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëèéã òîäðóóëàõ
øààðäëàãûã àëõàì òóòàìä ìºðäëºã áîëãîõ çîðèëãîîð ìåíåæìåíòèéí
åðºíõèé àñóóäëûã ñóðãàëòàíä òóñãàõ îðîëäëîãî õèéæ, ýíýõ¿¿ ñýäâèéí
àãóóëãûã áîëîâñðóóëëàà.
Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòýä õàìààðàõ á¿ëýã àñóóäëûã õýðýãëýýíèé òºâøèíä
àíãèëàõ õýëáýðýýð ñýäâèéíõýý á¿òýö÷èëñýí õ¿ðýýã òîäîòãîâîë,
1. Àñóóäëûã õýðõýí òàâüñíààñ øèéäëèéí ¿íäýñëýë õýðõýí õàìààðàõ âý?
(Ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéí íýãýí õóâèëáàðûí òîéì, òóëãóóð
óõàãäàõóóíóóä)
2. Ìåíåæìåíò ãýæ þó âý? (Àñóóäàëä õàíäàõ õàíäëàãà, àðãà. Ìåíåæìåíòèéí
ìºí ÷àíàð)
3. Ìåíåæåð ÿìàð ¿¿ðýã ôóíêö ã¿éöýòãýäýã âý? (Ìåíåæìåíòèéí ¿éë ÿâöûí ¿å
øàòóóä, òýäãýýðèéí àãóóëãà, õîëáîî)
4. Ìåíåæåð ÿàæ øèéäâýð ãàðãàäàã âý? (Ìýäýýëýë ñîëèëöîî, øèéäâýð ãàðãàëò,
íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëñ)
5. Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò ãýæ þó âý? (Ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí
¿å øàòóóä, çàð÷ìóóä, øèíý÷ëýëèéí øààðäëàãà)
6. Ñóðãàëòûí ìåíåæåð ãýæ õýí âý? (Ñóðãàëòûí ìåíåæåðèéí ¿¿ðýã ôóíêö,
ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä “ªºð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíò” ÷óõàë áîëîõ íü)

1. Àñóóäëûã õýðõýí òàâèõààñ øèéäëèéí ¿íäýñëýë
õýðõýí õàìààðàõ âý?
(Ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéí íýãýí õóâèëáàðûí òîéì, òóëãóóð óõàãäàõóóíóóä)

Òóõàéí àñóóäàë íü òàíèí ìýäýõ¿éí õóâüä øàâõàãäàøã¿é áºãººä ò¿¿íèé
õàðàãäàõ áàéäàë, òàíèãäàõ òºâøèí õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã áèëýý. Ýõëýýä
áèä ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéí øèéäëèéí íýãýí õóâèëáàð
áîëãîæ, áàãø íàðò:
1 ä¿ãýýð õ¿ñíýãò

Àñóóäàë
1. Õ¿í ÿàõ ãýæ ñóðàëöäàã âý

ßàØèéäëèéí õóâèëáàð
ãààä
1.Îð÷èíäîî äàñàí çîõèöîæ, õºãæèæ, áîëîâñ?
ðîõûí òóëä

«Ñóðàëöàõóéí 4 çàð÷èì: 1.Ìýäýõèéí òóëä
ñóðàëöàõ óó (Learning to know)?
2.Õèéõèéí òóëä ñóðàëöàõ óó (Learning to do)?
3.Îðøèí áàéõûí òóëä ñóðàëöàõ óó (Learning to be)?
4.Õàìòäàà íèéãýìøèæ àìüäðàõûí òóëä óó (Learning to live
together)?» ãýñýí åðºíõèé çîðèëãûí õ¿ðýýíä ñóðàëöàæ
àìüäðàõ àðãà óõààíàà áàéíãà áîëîâñðîíãóé áîëãîíî.

2. Áîëîâñðîë ãýæ þó âý

?

2.Õ¿íèé õºãæëèéí ¿éë ÿâö, õºãæëèéí ¿ð ä¿í
(ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãà, ñî¸ë).

3. Õ¿í þóíä ñóðàëöäàã âý

?

3.¯éëýíä ñóðàëöäàã, ¿éëèéã îð÷èí òºð¿¿ëäýã.

4. Õ¿í ÿàæ ñóðàëöäàã âý

?

4.Äàñàí çîõèîõ ìåõàíèçìààð ýçýìøèõ¿éí ç¿é
òîãòîëûí äàãóó.

5. Áàãø ÿàæ çààõ âý

?

5.Ñóðàëöàã÷ ººðºº ìýäëýãýý á¿òýýõýä íü òóñëàõûí òóëä ýçýìøèõ¿éí ¿å øàòóóäûã ¿ð àøèãòàé,
÷àíàðòàé, îíîâ÷òîé çîõèîí áàéãóóëàõ çàìààð.

6. Áàãø þóã ÿàæ ¿íýëýõ âý

?

6.Ñóðàëöàã÷èéí õºãæèëä ãàð÷ áóé ººð÷ëºëò
(àõèö)-èéã
øàëãóóð
áîëãîí
ñóðãàëòûí

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

7. Ñóðàëöàã÷ ãýæ õýí áý

?

òåõíîëîãèéí ¿ð àøèãò ¿íýëãýý ä¿ãíýëò ºã÷
ñàéæðóóëàõ çºâëºìæ ãàðãàíà.
7.Áîäüãàëü áîëîí õºãæëèéí ÷àíàðóóäààðàà
ÿëãààòàé õóâü õ¿í, íèéãýìøëèéí ÷àíàðóóäààðàà
ººð ººð áèå õ¿í.

8.Áàãø ãýæ õýí âý

?

8.Ìýðãýæèëòýí, øèíæëýí ñóäëàà÷, òåõíîëîãè÷,
ººðººð õýëáýë, ñóðãàëòûí ìåíåæåð.

9. Ñóðãàëò ãýæ þó âý

?

9.”Ñóðãàõ-Ñóðàëöàõ” öîãö ¿éë àæèëëàãààíû
îð÷èíä ñóðàëöàã÷èä õýðýãöýýòýé áîëîâñðîë
ýçýìøèõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîõèîí áàéãóóëàëò,
¿éë ÿâö, àðãà õýðýãñýë, îð÷èí, òåõíîëîãè,
¿éë÷èëãýý, íèéãìèéí õýðýãë¿¿ð, ººðººð õýëáýë,
ìåíåæìåíòèéí óõààí, áàñ ìýäëýã, äàäëàãà,
õàíäëàãûí ººð÷ëºëò.

10. Ñóðãàëòûí òåõíîëîãè
ãýæ þó âý

?

10.Ñóðàëöàã÷äûí (îðîëöîã÷äûí) áîëîâñðîëä
÷àíàðûí õóâèðãàëò õèéõ àðãà õýðýãñýë.

11. Áàéãóóëëàãà ãýæ þó âý

?

11.Íèéòëýã
çîðèëãîäîî
õ¿ðýõèéí
òóëä
óõàìñàðòàéãààð çîõèöóóëàãäñàí ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëäàã 2-îîñ äýýø õ¿íòýé á¿ëýã õ¿ì¿¿ñ.
Òîäîðõîé áîäëîãûã ¿íäýñëýí áîëîâñðóóëñàí
õºòºëáºðèéã ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãàà áîëãîõ
çîðèëãîîð ÷èã ¿¿ðãèéí õóâààðèëàëò áîëîí ¿éë
àæèëëàãààíû õàðèëöàí õàìààðëààð òîäîðõîéëîãäîæ ¿¿ññýí á¿òýö. Çîðèëãîäîî õ¿ðýõ õýðýãñýë.

12. Ìåíåæåð ãýæ õýí áý

?

12.Çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä áàéãàà íººöèéã
ÿàæ õàìãèéí ¿ð ä¿íòýé àøèãëàõ øèéäëèéã öàã
òóõàé á¿ðä íü ñîíãîæ, ò¿¿íèé õýðýãæèëòèéã
çîõèîí áàéãóóëæ, õÿíàæ, øèéäâýðýý áàéíãà
áîëîâñðîíãóé áîëãîæ áàéäàã àëáàí òóøààëòàí.

13. Ìåíåæìåíò ãýæ þó âý

?

13.¯éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé á¿òýýìæ, àøãèéã
äýýøë¿¿ëýõ
çîðèëãîòîé
¿éë
àæèëëàãààã
õýðýãæ¿¿ëýõ ìýäëýãèéí ñàëáàð, óð ÷àäâàð, ¿éë
ÿâö, ¿éë àæèëëàãàà, óð óõààí, óäèðäëàãûí àðãà
ç¿é.

14. Ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí
ìåíåæìåíò ãýæ þó âý

?

14.
Ñóðãàëòûí
¿éë÷èëãýýíèé
á¿òýýìæèéã
òàñðàëòã¿é äýýøë¿¿ëýõ çîðèëãîòîé ñóðàëöàã÷äûí õºãæèëä ÷àíàðûí õóâèðãàëò õèéõ ¿éë ÿâöûã
óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãàà, áàéíãûí øèíýëýã àðãà
çàìûí ñîíãîëò, õýðýãæ¿¿ëýõ óð ÷àäâàð.

15. Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò
ãýæ þó âý

?

Á¿õ îðîëöîã÷äûí ìýäëýã, ÷àäâàð, õàíäëàãà,
òºëºâøëèéí òàñðàëòã¿é ºñºëò á¿õèé ¿ð ä¿íä
õ¿ðýõèéí òóëä á¿õèé ë òºðëèéí íººö¿¿äèéã
øèíæëýõ óõààí÷ àðãà áàðèë, õàíäëàãààð ¿ð
àøèãòàé
õîñëóóëàí
îíîâ÷òîé
áàéðøóóëæ
õýðýãëýõ çàìààð òýäíèé áîëîâñðîëä “÷àíàðûí
õóâèðãàëò” õèéõ ñóðãàëòûí ¿éë ÿâöûã á¿õýëä íü
ýçýìøèõ¿éí ç¿é òîãòîëä íèéö¿¿ëýí «òºëºâëºõ,
çîõèîí áàéãóóëàõ, ò¿¿íä îðîëöîã÷ õ¿íèé íººöèéí
õºãæëèéã çîõèöóóëàí óäèðäàõ, ìàíëàéëàõ,
õÿíàõ» ÷èã ¿¿ðã¿¿äèéí õàðèëöàí õàìààðàëûí
îíîâ÷òîé ñîíãîëòîîð òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë
áàéíãà õèéõ óäèðäëàãûí àðãà óõààí, õýðýãñýë,
øèíæëýõ óõààí÷ ¿éë àæèëëàãàà.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

ãýæ òàíèëöóóëàí õýëýëö¿¿ëñýí ãîë ñàíààíóóä, ò¿¿í÷ëýí ìåíåæìåíòèéí
õîëáîãäîõ çàðèì óõàãäàõóóíóóäûã òîâ÷õîí àâ÷ ¿çíý. Ýíä äóðüäàæ áàéãàà
ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí õºãæèëòýé õîëáîîòîé àñóóäàë á¿ðä (1 ä¿ãýýð
õ¿ñíýãò) õàðãàëçàõ øèéäë¿¿ä íü íýëýýä òîäîðõîé õýëýëö¿¿ëãèéã øààðäàõ
áîëîâ÷ ýíä òýð á¿ãäèéã äýëãýðýíã¿é àâ÷ ¿çýæ òàéëáàðëàõ øààðäëàãàã¿é ãýæ
¿çýâ. Ó÷èð íü ýíý òóõàé áàãø íàðò çîðèóëàí ÿâóóëñàí "Ñóðãàëòûí
òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë", "Õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîî - Áàãø íàðûí õàìòûí
àæèëëàãàà", "Ñóðãàëòûí àðãà ç¿é" “Áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí ìåíåæìåíò”
ñýäýâò ñóðãàëòûí ìàòåðèàëóóä [1-5], òýäãýýðò õèéñýí èøëýë áîëîõ ç¿¿ëò
ìàòåðèàëóóäàä ºã¿¿ëñýí áóé.
Ìîíãîë óëñûí Ãýãýýðëèéí ÿàìíààñ çîõèöóóëàí Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí
õºãæëèéí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä 1998-2000 îíä çîõèîí áàéãóóëñàí äýýð
äóðüäñàí ñýäýâ á¿õèé öóâðàë ñóðãàëòààðàà áèä ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí
øèíý÷ëýëòýé õîëáîîòîé çàíãèëàà àñóóäëóóäûã õºíäºí òýäãýýðèéí
õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãà, øèéäëèéí åðºíõèé ¿íäýñëýëèéí íýãýí õóâèëáàðûã
ñàíàë áîëãîñîí. Õàðèí òóõàéí àéìàã áîëîí ñóðãóóëü äýýð àñóóäëûã õýðõýí
øèéäâýðëýæ õýðýãæ¿¿ëýõ íü îðîí íóòãèéí áîëîí ñóðãóóëèéí õºãæëèéí
áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààòàé, ººðººð õýëáýë, ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí
ìåíåæìåíòýé øóóä õîëáîîòîé þì.
Òèéì ó÷ðààñ áàãø íàð ìààíü á¿õ ç¿éëèéã “äýýðýýñ” áýëýí þì õ¿ëýýëã¿é
ººðñ人 ñàíàà÷èëãà ãàðãàâàë ìàø ñàéí áàéëàà. ¯¿íèéã íèéãìèéí
òîãòîëöîî, öàã ¿å ìààíü øààðäàæ áàéãàà áèëýý. Øèíý òîãòîëöîîíû
õºãæëèéí õóâüä, ñóðãóóëü á¿õýí ìýäýýëýëæñýí áàéäëààðàà àäèë ãàðààíààñ
øèíý÷ëýëèéã ýõýëæ áàéíà. Áàãø áîë ìåíåæåð ãýñýí óòãààðàà ñóðãóóëèéí
õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷, Çààõ Àðãûí Íýãäýë (ÇÀÍ)-èéí àõëàã÷, Áîëîâñðîë,
Ñî¸ëûí Òºâèéí àðãà ç¿é÷äèéí ìààíü õ¿ëýýõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãà àãóóëãààðàà
øèíý÷ëýãäýæ áàéãààã îéëãîñîí ãýæ áèä áîäîæ áàéíà. Òà á¿õýí
ñóðãóóëèéíõàà ¿éë àæèëëàãààã õýðõýí øèíý ìåíåæìåíòýýð ÿâóóëæ
áàéãààãààñ òàíàé ñóðãóóëèéí òºäèéã¿é, Ìîíãîë óëñûí áîëîâñðîëûí ÷àíàð,
¿ð àøãèéí àñóóäàë øàëòãààëíà. Ýíý ÷ óòãààðàà ñóðãóóëü, áàãø íàðààñàà
ñàíàà÷èëãà ãàðíà ãýæ òºâººñ, òºðººñ õ¿ëýýæ áàñ õýðõýâ÷ áîëîõã¿é áºãººä
òà á¿õíèé ¿éë àæèëëàãààíä áàéíãà äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéõ ó÷èðòàé. Èéìä
ºìíºõ ñóðãàëòààñ ýíý óäààãèéí «Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò» ñýäýâò ñóðãàëòûí
àãóóëãàä õàìààðàõ ñóðãàëò, ñóðãàëòûí àðãà ç¿é, ñóðãàëòûí òåõíîëîãè,
òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë, áàãø – ìåíåæåð ãýñýí õýñãýýñ ñýðãýýí ñàíàìààð
çàðèì îéëãîëò, òóëãóóð óõàãäàõóóíû òóõàé áîëîí áèäýíä çàðèì òàëààð
õàðüöàíãóé øèíý ãýõýýð ìåíåæìåíòèéí òóõàé õàìãèéí åðºíõèé îéëãîëò,
óõàãäàõóóíààñ äîîð òîäðóóëãà õèéíý.
Õàðèí ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí òóõàéä îð÷èí ¿åèéí ñóðãàëòûí ÷óõàë
òºðºë áîëîõ «Õèéõ ÿâöäàà ñóðàëöàõ» (Workshop) ñóðãàëòûí çîõèîí
áàéãóóëàëòûí õýëáýðèéã àøèãëàõààð ñîíãîëò õèéñýí áîëíî. ªºðººð õýëáýë,
• Àìüäðàëààð (àìüäðàë äóíäààñ, àìüäðàõ ÿâöäàà) ñóðàëöàõ;
• Àæëààð (òîäîðõîé ¿éë, ¿éëäýë õèéõ ÿâöäàà) ñóðàëöàõ;
• Ñóðãàëòààð (àíãè òàíõèìûí ãýõ ìýò òóñãàé òºðºë, õýëáýðèéí çîõèîí
áàéãóóëàëòòàé) ñóðàëöàõ
ãýñýí õàìãèéí åðºíõèé ãóðâàí àðãà çàìûã öàã õóãàöààíû õóâüä àëü áîëîõ
äàâõöóóëàõààð áîäîæ «ÄÀÐÕÀÍ Õ¯Í áóðõàí óõààíòàé» ãýñýí çàð÷èì
áàðèìòàëíà ãýñýí ñàíàà þì. ¯¿íèéã 1 ä¿ãýýð çóðãààð ¿ç¿¿ëýâ.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Àìüäðàë äóíä
ñóðàõ,
ñóðàëöàõ

Õèéõ ÿâöàä
ñóðàëöàõ,
ñóðàõ

Ñóðãàëòààð
ñóðàëöàõ

Ñóðàëöàõóéí ÃÓÐÂÀÍ
åðºíõèé àðãà çàì

Äàðõàí õ¿í áóðõàí óõààíòàí
áàéäàã ó÷èð íü:

Àìüäðàë äóíä
ñóðàëöàõ
Õèéõ
ÿâöàä
ñóðàëöàõ

Ñóðãàëòààð ñóðàëöàõ

Îð÷èí ¿åèéí ñóðãàëòûí
åðºíõèé ñòðàòåãè

1 ä¿ãýýð çóðàã. “Äàðõàí õ¿í áóðõàí óõààíòàé” çàð÷èì

Àñóóäàëä õàíäàõ «Äàðõàí õ¿í áóðõàí óõààíòàé» ãýñýí ýíý çàð÷èìàà áèä:

Õºãæëèéí ç¿é òîãòëûí ëîãèê øàëãóóð áàðèìòëàõ:
Õºãæëèéí øèíý øààðäëàãà õýðýãöýýã õàíãàõàä çîðèëãîî ÷èãë¿¿ëýõ,
àðãàà ñîíãîõ,
ªìíºõ ìýäëýãòýý òóëãóóðëàí àãóóëãûã ã¿íçãèéð¿¿ëýí áàÿæóóëàõ
(áóþó óëàìæëàë, øèíý÷ëýëèéí óÿëäààã øèíæëýõ óõààí÷ààð
õàðãàëçàõ),
Íèéòèéí çàõèðãààíû øèíæëýõ óõààíû ¿çýë ñàíààã ñóðãàëò,
õè÷ýýëèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºâøèíä õýðýãëýõ,
ªºð÷ëºëòèéí óäèðäëàãûí óõààíààñ àøèãëàõ;
• Øèíæëýõ óõààí÷ ñýòãýëãýý, àðãà áàðèë, õàíäëàãà õýðýãëýõ:
Øèíæëýõ óõààíû åðºíõèé àðãàä, òóõàéëáàë, òîãòîëöîîò õàíäëàãà,
ñýòãýëãýýíä õýâøèõ,
Àãóóëãûí àêàäåìèê òàëûã äýýøë¿¿ëýõ çàìààð ïðàãìàòèê òàëûã
õºãæ¿¿ëýõ, ººðººð õýëáýë, ºíäºð ìýäëýãýý àìüäðàëä õýðýãëýæ ñóðàõ;
• Àðãà ç¿éãýý õºãæ¿¿ëýõ áàðèëä áàéíãà ñóðàõ äàäàë ýçýìøèõ:
Õèéõ ÿâöäàà ñóðàëöàí øèíý ç¿éë ñýäýõ, øèíý á¿òýýë áèé áîëãîõ,
Õàìòðàí àæèëëàæ, áèå áèåýñýý ñóðàëöàí íèéãýìøèõ áàðèëûã õýâøèë
áîëãîõ
ãýæ îéëãîæ áàéãàà þì.

2. Ìåíåæìåíò ãýæ þó âý?
(Àñóóäàëä õàíäàõ õàíäëàãà, àðãà. Ìåíåæìåíòèéí ìºí ÷àíàð)
Ýíý àñóóëòàíä ýðäýìòýí ñóäëàà÷ íàð îëîí ÿíçààð õàðèóëñàí áàéíà. Òýä
ìåíåæìåíòèéã ¿éë ÿâö áîëîõ òàëààñ íü õàíäàí ò¿¿íèé ¿å øàòóóäûã ÿíç
á¿ðýýð (4, 5, òýð ÷ áàéòóãàé 14 ¿å øàòààð) ÿëãàæ, òóñ á¿ðèéã íü íàðèéâ÷ëàí
òîäîðõîéëæ, òýäãýýðèéí õîîðîíäîõ õîëáîî, óã ¿éë ÿâöûã óäèðäàõ

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

ìåíåæåðèéí ÷èã ¿¿ðýã, óð ÷àäâàðûã òîäîðõîéëñîí áàéõ þì. Ýíý áàðèë
õàíäëàãàà "¿éë ÿâöûí áàðèë õàíäëàãà" (ïðîöåññíûé ïîäõîä) ãýæ íýðëýñýí
áàéíà. Òóõàéí áàéãóóëëàãûí ìåíåæìåíòèéã ãàäààä, äîòîîä îð÷íûõ íü
íýãäýëä àâ÷ ¿çýõ áîäèò øààðäëàãà áîëîí, ÿëàíãóÿà, áàéãóóëëàãûí á¿òöèéã
òîäîðõîéëîõîä òîãòîëöîîíû áàðèë õàíäëàãà (ñèñòåìíûé ïîäõîä)-ûã ò¿ëõ¿¿
õýðýãëýñýí õýðíýý, ìåíåæìåíòèéã ¿éë ÿâö òàëààñ íü ñóäëàõäàà èõýíõ
òîõèîëäîëä ýíý áàðèëûã óõàìñàðòàéãààð ñîíãîîã¿é òàë àæèãëàãääàã.
“Áàéãóóëëàãà“ ãýñýí îéëãîëòã¿éãýýð ìåíåæìåíò ãýäýã óõàãäàõóóí áàéõã¿é
ãýæ íýã òàëààñ ¿çýæ áîëîõ ó÷ðààñ áàéãóóëëàãûã òîäîðõîéëîã÷ ãàäààä,
äîòîîä õóâüñàã÷óóäûí ø¿òýëöýý íü áàéãóóëëàãà á¿ðèéí õóâüä äàâòàãäàøã¿é
îëîí ÿíç áàéäàã. Àìüäðàëûí ýíý áîäèò ¿íýíòýé óÿëäàæ, ìåíåæìåíòýä
íºõöºë áàéäàëä òóëãóóðëàõ áàðèë õàíäëàãà (ñèòóàöèîííûé ïîäõîä)-ûã
ºðãºí õýðýãëýäýã íü îéëãîìæòîé þì. Åð íü ÷ õýðýãëýãäýõýýð òºâøèíä
áîëîâñðóóëààã¿é îíîëîîð óäèðäñàíààñ áàéãàà áîäèò áàéäëàà íàðèéâ÷ëàí
àæèãëàæ, çàäëàí øèíæèëæ, òàñðàëòã¿é ¿íýëýõ çàìààð ãàðãàñàí øèéäâýð íü
èë¿¿ áîäèòîéãîîð õýðýãæäýã ãýäýãòýé õýí ÷ òýãòëýý èõ ìàðãàõã¿é áàéõ.
Ãýâ÷ ïðàãìàòèçìûí øèíý ÷èãëýë (èíñòðóìåíòàëèçì) ¿íäýñëýã÷äèéí íýã
áîëîõ Äæ.Äüþ íü "á¿õ îíîë áîë òóðøëàãûí àñóóäëûã øèéäâýðëýõèéí òóëä
àøèãëàäàã áàãàæ áºãººä á¿õ îíîëûã ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ¿ð àøãèéí
¿¿äíýýñ ¿íýëýõ ¸ñòîé" ãýñýí÷ëýí îíîëûã àìüäðàëûí ïðàêòèê àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ àðãà áîëòîë íü áîëîâñðóóëæ õºãæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèéãýý õýðýãëýæ
ñóðàõ íü ºíººãèéí çàéëøã¿é õýðýãöýýòýé ç¿éëèéí íýã. Òóõàéëáàë, îð÷èí
¿åèéí øèíæëýõ óõààíû åðºíõèé àðãà ñóäëàë áîëîõ òîãòîëöîîíû õàíäëàãûã
àëèâàà îáúåêò áîëîí ñóäëàãäàõóóíû ìºí ÷àíàð (þìñ, ¿éë ÿâö, øèíæ ÷àíàð)ààñ ¿ë õàìààðàí õýðýãëýæ ÷àäâàë ýíý àðãûí ¿ð àøèã äýýøèëæ, èë¿¿
ïðàãìàòèê øèíæòýé áîëîõ ó÷èðòàé. Òîãòîëöîîíû áàðèë õàíäëàãà íü
äîòðîî á¿òýö-òîãòîëöîîíû (ñèñòåìíî-ñòðóêòóðíûé), ôóíêöèîíàëü-òîãòîëöîîíû (ñèñòåìíî-ôóíêöèîíàëüíûé), ãåíåòèê-òîãòîëöîîíû (ñèñòåìíî-ãåíåòè÷åñêèé) ãýñýí ÷èãëýëòýé áàéäàã áºãººä òóñ á¿ðäýý ºâºðìºö áàðèëóóäûã
øààðääàã. Ãýòýë, ÿëàíãóÿà, ìàíàéä ýíý àðãûã ìàø åðºíõèé óòãààð íü ÿðèõ,
õýðýãëýõ áàéäàë àæèãëàãääàã. Áèä ¿¿íèé ºìíº 1999 îíû öóâðàë “Õèéõ ÿâöäàà ñóðàëöàõ ñóðãàëò“ (Workshop)-ûí ¿åäýý ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí òóëãóóð
óõàãäàõóóíóóä (ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû èíâàðèàíò çàãâàð, ýçýìøèõ¿éí ¿éë
ÿâö, ¿íýëãýý ãýõ ìýò)-ûã øèíæëýõäýý äýýðõ ÷èãëýë¿¿äèéí àëü àëèéã
õýðýãëýõèéã îðîëäñîí áºãººä ýíý óäàà ÷ ãýñýí ìåíåæìåíòèéí àñóóäëààð ýíý
îðîëäëîãîî ¿ðãýëæë¿¿ëýõèéã õè÷ýýñýí áîëíî. Ó÷èð íü íèéãìèéí
òîãòîëöîîíû øèíý÷ëýëòýé õîëáîîòîéãîîð áîëîâñðîëûí àëèâàà àñóóäàëä
õºãæëèéí ¿¿äíýýñ õàíäàõ, òýãýõäýý øèíæëýõ óõààí÷ àðãà áàðèëààð, òýð
òóñìàà òîãòîëöîîíû ¿¿äíýýñ õàíäàõûã ìàíàé ºíººäðèéí áîäèò íèéãýìò¿¿õýí íºõöºë øààðäàæ áàéãàà áèëýý. Èéìä ýõëýýä ìåíåæìåíò ãýæ þó âý
ãýäãèéã îëîí íîì, ñóðàõ áè÷èãò õýðõýí òîäîðõîéëñíûã àâ÷ ¿çüå.
Ìåíåæìåíò ãýäýã áîë:
çîõèîí áàéãóóëàëòûí òîãòîëöîî
¿éë ÿâö
¿éë àæèëëàãàà
óð ÷àäâàð
÷èã ¿¿ðýã
ìýäëýãèéí ñàëáàð
ãýõ ìýò

ãýæ òîäîðõîéëáîë òà ñàíàë
íèéëýõ ¿¿?
íèéëáýë ÿàãààä?
¿ã¿é áîë, áàñ ÿàãààä?
òóñ á¿ðèéíõ íü òàëààð äîð
áè÷ñýíýýñ ¿çüå.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Ìåíåæìåíò - ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé á¿òýýìæ, ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ
çîðèëãîòîé ¿éë àæèëëàãààã óäèðäàõàä õýðýãëýãäýæ áóé çîõèñòîé àðãà,
õýðýãëýãäýõ¿¿í, õýëáýð, çàð÷ìûí õàðèëöàí óÿëäàà á¿õèé öîãö íýãäýë.
Ìåíåæìåíò - õºäºëìºð, îþóíû ÷àäàìæ, õ¿ì¿¿ñèéí òºðõ áàéäàë, ñýäýë
òýì¿¿ëýëèéã óäèðäàæ òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ óð ÷àäâàð.
Ìåíåæìåíò - áàéãóóëëàãûí çîðèëãûã òîìú¸îëîõ áîëîí ýíý çîðèëãîä
õ¿ðýõèéí òóëä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé òºëºâëºõ, çîõèîí áàéãóóëàõ,
õ¿ì¿¿ñèéí ñýäýë òýì¿¿ëëèéã æîëîîäîõ, õÿíàõ ¿éë ÿâö.
Ìåíåæìåíò - òîäîðõîé
àæèëëàãààíû òºðºë, ÷èã ¿¿ðýã.

áàéãóóëëàãûí

õ¿ì¿¿ñèéã

óäèðäàõ ¿éë

Ìåíåæìåíò - ýíý ÷èã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõýä øààðäëàãàòàé ìýäëýãèéí
ñàëáàð.
Ìåíåæìåíò - çîõèîí áàéãóóëàãäààã¿é õ¿ì¿¿ñèéã òîäîðõîé ÷èãëýë
çîðèëãîòîé, ¿ð àøèãòàé ¿éëäâýðëýã÷ á¿ëýã áîëãîí õóâèðãàõ ¿éë
àæèëëàãààíû îíöãîé òºðºë. Èéì ìåíåæìåíò íü íèéãìèéí ººð÷ëºëòèéã
ºäººã÷ õ¿÷èí ç¿éë áîëäîã.

Áèåò ç¿éëèéí íººö
(áàðèëãà áàéøèí, òàâèëãà,
ìàøèí ìåõàíèçì, áàãàæ
õýðýãñýë, òîíîã òºõººðºìæ,
ýä ìàòåðèàë, áóñàä ç¿éëñ)

Îðîëò

Ãàðàëò

¯¯ð ä¿í áèé
Ñàíõ¿¿ãèéí íººö
(ìºíãº, êàïèòàë, çýýë,
òàòààñ ãýõ ìýò)

áîëãîõ
òîãòîëöîî

Äýýä çîðèëãî

ÌåíåæÌåíåæìåíò
ìåíò Õîñëîë

(áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í, õýðýãòýé çé¿ë)

Õ¿íèé íººö
(áîëîâñîí õ¿÷èí, ìýðãýæèëòýí,
ñóðàëöàã÷èä, õóâü
õ¿ì¿¿ñ ãýõ ìýò)

2 äóãààð çóðàã. Ìåíåæìåíò ãýæ þó âý?

Òýãâýë, äýýðõ òîäîðõîéëîëòóóäàä àãóóëàãäàæ áóé ¿íäñýí ñàíààíóóäûí
òàëààð ýðãýö¿¿ëýí áîäîõîä:

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

“ìåíåæìåíò” ãýäãèéã òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä
òîäîðõîé íººöèéã îíîâ÷òîé àøèãëàí áàéðøóóëæ, ÷àíàð, ¿ð
àøãèéí òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëòèéí ººð÷ëºëòººð ¿ð ä¿í áîëîí èëðýõ
¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé òåõíîëîãèéã áàéíãà øèíý÷ëýõ ¿éë ÿâö
ãýæ ¿çýæ áîëîõîîð áàéíà. Ìåíåæìåíò ãýäýã ¿ãèéí óòãà ñàíààã àãóóëãûí
õóâüä íü òîäîðõîéëáîë, ¿éë àæèëëàãààíû òåõíîëîãè øèíý÷ëýõ ¿éë ÿâö,
øèíý ÷àíàðëàã ¿ð ä¿í áèé áîëãîõ àðãà òàëààñ õàíäàæ, òîãòîëöîîíû
øèíæèëãýýíèé çàð÷èìä òóëãóóðëàí ýíý ñàíààãàà 2 äóãààð çóðãààð [12]
èëýðõèéëæ áîëîõ áºãººä ýíý òóõàé (Äonald C. Mîslåy, Leon C. Megginson, Paul H.
Pritri, Supervisisory management, South-Western Publishing Co., Cincinnati, Ohio, 1989, page
557.) íîìîîñ ¿çíý ¿¿. Ýíý 2 äóãààð çóðàã áîë ìåíåæìåíòèéí òóõàé õàìãèéí

åðºíõèé òîìú¸îëîë áîëîõ òóëãóóð äîõèî ãýæ áèä ñàéí àæèãëàæ àíõíû
òºñººëºë áîëãîí ñàíààíäàà õîíîãøóóëàí òîãòîîõ õýðýãòýé þì.

Åð íü øèíý÷ëýë ãýäýã íü àëèâàà ¿éëèéí àðãà, õýëáýðò ãàð÷ áóé ýåðýã, ñºðºã
¿ð äàãàâàð á¿õèé õóðäàöòàé ººð÷ëºëò, õàðèí õºãæèë ãýäýã íü àëèâàà
¿éëèéí àðãà õýëáýðò ãàð÷ áóé ýåðýã ººð÷ëºëò ãýæ ¿çâýë, ñàéí, ìóó
ìåíåæìåíò ãýæ áàéõààñ ãàäíà õºãæëèéã õàíãàäàã, õºãæëèéã ñààòóóëäàã
ìåíåæìåíò áàéäàã íü îéëãîìæòîé.

3. Ìåíåæåð ÿìàð ¿¿ðýã ôóíêö ã¿éöýòãýõ âý?
(Ìåíåæìåíòèéí ¿éë ÿâöûí ¿å øàòóóä, òýäãýýðèéí àãóóëãà)
Óäèðäëàãûí àëü ÷ òºâøíèé ìåíåæåð íü çºâõºí òºëºâëºëò õèéäýã õ¿í áèøýý.
Òýðýýð áàéãóóëëàãûíõàà çîðèëãîä ÿàæ õ¿ðýõ òàëààð øèéäâýð ãàðãàæ,
ò¿¿íèéãýý áóñàä õ¿ì¿¿ñýýð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëäýã õ¿í. Áàñ ìåíåæåð íü
ýðñýëäýë ãàðãàæ áîëçîøã¿é áèçíåñìåí ÷ áèø, ýçýí ÷ áèø. Áèçíåñìåí õ¿í àëü
íýã áàéãóóëëàãàä àæèëëàäàãã¿é, ýñâýë õ¿ì¿¿ñèéã óäèðäàí àæèëëàäàãã¿é
áàéæ áîëäîã áîë ¿éëäâýðëýëèéí ýçýí õ¿í ýðñäýë á¿õèé øèéäâýð ãàðãàñíààð
ò¿¿íèé àðãà áàðèëä àçàà òóðøèõ õàíäëàãà èë¿¿ áàéäàã. Õàðèí ìåíåæåð íü
òîäîðõîé áàéãóóëëàãàä îðîí òîîíû àëáàí òóøààë õàøäàã áºãººä àæëûíõ
íü àðãà áàðèëä áþðîêðàò øèíæ äàâàìãàéëàõ òàë áàñ áàéäàã.
Ìåíåæåðèéí ìºí ÷àíàð íü óäèðäëàãûí áóñ òºâøíèé õ¿ì¿¿ñ, òóõàéëáàë,
òåõíèêèéí ýä àíãè óãñàðäàã àæèë÷èí øèã íýã òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààã
àæëûí á¿õèé ë õóãàöààíû òóðøèä äàâòàí õèéäýãã¿é, õàðèí ÷ îëîí
àñóóäàëòàé öàã ÿìàãò òóëãàð÷, øèíæëýõ óõààí÷ àðãà áàðèëààð áîãèíî
õóãàöààíä øèéäýë ãàðãàæ, íýã òºðëèéí áèø, öîãö ¿éë àæèëëàãààã ã¿éöýòãýí
óäèðäàã÷èéí ä¿ðèéã á¿òýýæ àæèëëàäàã.
Åð íü õ¿í á¿ð ººðºº ººðòºº ìåíåæåð áîëîâ÷ øèéäâýð ãàðãàõ á¿ðèéäýý
øèíæëýõ óõààí÷ àðãà áàðèëààð ë õàíääàãã¿éä àñóóäëûí óòãà ó÷èð áàéãààã
ýíý 2 äóãààð çóðãààñ àìàðõàí îéëãîæ áîëíî.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

1.Òºëºâëºëò
Òóõàéí áàéãóóëëàãûí á¿õýëä íü,
ýñâýë íýãæ á¿ðèéí ÷èã ¿¿ðãèéí ¿éëäë¿¿ä íü õýðõýí àìæèëòòàé áàéõ òóõàéä ñîíãîëò õèéí øèéäâýð ãàðãàõ

5.Õÿíàëò
Òºëºâëºãºº áèåëýãäýæ áàéãàà
ýñýõ, çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí
òóëä øààðäëàãàòàé áîë çàñâàð
ººð÷ëºëò õèéõ ãýõ ìýò

2.Çîõèîí áàéãóóëàëò
Ãîë çîðèëãîäîî õ¿ðýõýä ÿìàð øààðäëàãàòàé ¿éë àæèëëàãàà áàéõûã
øèéäýõ, àæëûí á¿ëã¿¿äýýð õóâààõ,
á¿ëýã á¿ðò àæëûí øààðäëàãàòàé
ç¿éëñèéã ãîë çîðèëãîäîî õ¿ðýõ, ¿éë
àæèëëàãààãàà õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿ðýã
õàðèóöëàãà, ýðõ òóøààë õ¿ëýýñýí
ìåíåæåð¿¿äýä õóâààðèàëàõ ãýõ ìýò

4.Ìàíëàéëàë
Õ¿ì¿¿ñèéíõýý ¿¿ðýã õàðèóöëàãûí áèåëýëòýíä óäèðäàìæ
ºãºõ, ÷èãë¿¿ëýõ,àæèãëàí çºâëºõ ãýõ ìýò

3.Áîëîâñîí õ¿÷íèé
õºãæëèéí óäèðäëàãà
Øèíýýð àâàõ, ñîíãîëò øàëãàðóóëàëò õèéõ, ñóðãàëò ÿâóóëàõ, ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ, äýìæèõ, öàëèí
õºëñ îëãîõ ãýõ ìýò

3 äóãààð çóðàã. Ìåíåæåðèéí åðºíõèé ¿¿ðýã ôóíêöèèéí õàðèëöàí õîëáîî [12].

Ìåíåæìåíò íü ¿éë ÿâö áîëîõ òóõàé áèä äýýð ¿çñýí. Òýíä áèä êèáåðíåòèêèéí
çàð÷èìä òóëãóóðëàí ýíý ¿éë ÿâöûí äèíàìèê á¿òöèéã îðîëò, ÷àíàðûí
õóâèðãàëò, ãàðàëò ãýæ òîäîðõîéëñîí áîë îäîî ýíý ¿éë ÿâöûí äèíàìèê
á¿òöèéã ò¿¿íèé ÷èã ¿¿ðãèéí ººð÷ëºëòèéã øàëãóóð áîëãîí 3 äóãààð çóðàãò [12]
¿ç¿¿ëñíýýð (Äonald C. Mîslåy, Leon C. Megginson, Paul H. Pritri, Supervisisory
management, South-Western Publishing Co., Cincinnati, Ohio, 1989, page 557.) ¿íäñýí 5 ¿å
øàòóóä áîëãîí àíãèëæ áîëíî.
¯¿íèéã:
1. Òºëºâëºëòèéí (Òóõàéí áàéãóóëëàãûí á¿õýëä íü, ýñâýë íýãæ á¿ðèéí
÷èã ¿¿ðãèéí ¿éëäë¿¿ä íü õýðõýí àìæèëòòàé áàéõ òóõàéä ñîíãîëò
õèéí øèéäâýð ãàðãàõ);
2. Çîõèîí áàéãóóëàëòûí (Äýýä çîðèëãî, çîðèëãîäîî õ¿ðýõýä
øààðäëàãàòàé ¿éë àæèëëàãààã á¿ëýãëýõ, àæëûí õýñã¿¿äýä õóâààõ,
õýñýã á¿ðò ¿éë àæèëëàãààãàà õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ç¿éëñèéã
òîäîðõîéëîõ, á¿õ øàòíû ìåíåæåð¿¿äýä ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, ýðõ
òóøààëûã õóâààðèàëàõ ãýõ ìýò);
3. Áîëîâñîí õ¿÷íèé óäèðäëàãûí áóþó õ¿íèé íººöèéí õºãæëèéí (Øèíýýð
àâàõ, ñîíãîëò øàëãàðóóëàëò õèéõ, ñóðãàëò ÿâóóëàõ, ìýðãýæèë
äýýøë¿¿ëýõ, äýìæèõ, öàëèí õºëñ îëãîõ ãýõ ìýò);
4. Õîøóó÷ëàë, ìàíëàéëëûí (Õ¿ì¿¿ñèéíõýý ¿¿ðýã õàðèóöëàãûí
áèåëýëòýíä óäèðäàìæ ºãºõ, ÷èãë¿¿ëýõ, àæèãëàí çºâëºõ ãýõ ìýò);
5. Õÿíàëò øàëãàëòûí (Òºëºâëºãºº áèåëýãäýæ áàéãàà ýñýõ, çîðèëãîäîî
õ¿ðýõèéí òóëä øààðäëàãàòàé áîë çàñâà𠺺ð÷ëºëò õèéõ ãýõ ìýò)
ãýæ ÿëãàæ áîëíî.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Ìåíåæìåíòèéí ¿éë àæèëëàãàà ã¿éöýòãýõ ¿éë ÿâöûí ýäãýýð ¿å øàòûã
ìåíåæåðèéí ¿¿ðýã ôóíêö ãýæ áàñ íýðëýäýã. Ýíý óòãààðàà ìåíåæåð íü
òºëºâëºõ, çîõèîí áàéãóóëàõ, õ¿ì¿¿ñèéí òºðõ òºëºâ, ñýäýë òýì¿¿ëëèéã
óäèðäàõ, òýäíèéã õîøóó÷èëæ ìàíëàéëàõ, ¿éë ÿâöûã õÿíàæ øàëãàõ ÷èã
¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëäýã áàéíà. Çóðãààñ ¿å øàò á¿ðä õèéõ ¿éë àæèëëàãààíû
àãóóëãà ÿëãààòàéí çýðýãöýý õîîðîíäîî íàðèéí íÿãò õîëáîîòîé áîëîõ íü
õàðàãäàæ áàéíà. Ñóðãóóëèéí ìåíåæìåíòýä ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò íü áèå
äààñàí õýñýã áîëæ îðîõ ¸ñòîé áºãººä ìåíåæìåíòèéí ¿å øàò á¿ðä áàðèìòëàõ
åðºíõèé çàð÷èì, õýðýãëýõ àðãûã ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí àñóóäàëä áóóëãàæ,
ñóðãóóëü á¿ðèéí òîõèîëäîëä ñóðãàëòûí òºëºâëºëò, çîõèîí áàéãóóëàëò, õ¿íèé
íººöèéí õºãæëèéí óäèðäëàãà, ìàíëàéëàë, õÿíàëò íü ºâºðìºö áàéõ ó÷èðòàé.
Èéìä ýõëýýä ìåíåæåðèéí ýäãýýð åðºíõèé ¿¿ðýã ôóíêö á¿ðèéã òîâ÷ àâ÷ ¿çýõ
íü ç¿éòýé.
Ñòðàòåãèéí òºëºâëºëò áóþó ñòðàòåãèéí ìåíåæìåíò íü
ººðèéíõºº ýýëæèíä äîð ¿ç¿¿ëñýí îð÷íû øèíæèëãýý, ¿éë
àæèëëàãààíû
ãîë
÷èãëýë
çîðèëãî,
ñòðàòåãèéí
áîëîâñðóóëàëò, ò¿¿íèé õýðýãæèëò, ñòðàòåãèéí õÿíàëò ãýñýí ¿å øàòóóä á¿õèé
õàðüöàíãóé áèå äààñàí ¿éë àæèëëàãàà þì.
1.Òºëºâëºëò

Õýòèéí çîðèëãî, òºñººëºë (vision)

Îð÷íû øèíæèëãýý
Ìàêðî îð÷èí
(Ãàäààä îð÷èí)

¯éëäâýð, ñóðãóóëü
(Äîòîîä îð÷èí)

Çîõèîí áàéãóóëàëòûí åðºíõèé ÷èãëýë

Áóöàõ õîëáîî

Ýðõýì çîðèëãî
Çîðèëãî

Ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàëò
Òóõàéí áàéãóóëëàãûí ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàëò
Íýãæèéí ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàëò
×èã ¿¿ðãèéí ñòðàòåãè áîëîâñðóóëàëò

Ñòðàòåãè õýðýãæ¿¿ëýëò
Çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö
Óäèðäëàãà, ýðõ ìýäýë
áîëîí áàéãóóëëàãûí ñî¸ë

Ñòðàòåãè õÿíàëò
ÿéöýòãýë

4 ä¿ãýýð çóðàã. Ìåíåæåðèéí ñòðàòåãèéí òºëºâëºëò[12].

Õýäèéãýýð ñòðàòåãèéí òºëºâëºãºº (strategic plan), çàõ çýýëä á¿òýýãäýõ¿¿í
áîðëóóëàõ òºëºâëºãºº (marketing plan), áèçíåñ òºëºâëºãºº (business plan),
àæèë ¿éëèéí òºëºâëºãºº (action plan), ¿éëäëèéí òºëºâëºãºº (operational
plan) õîîðîíäîî ìºí ÷àíàðûí õóâüä ÿëãààòàé ÷ ãýñýí ýõíèé ýðýìáýíä
ñòðàòåãèéí òºëºâëºëòèéã áèçíåñ òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõòàé ëîãèêèéí
õóâüä àäèëòãàí ¿çýæ áîëîõ òàëòàé. Åð íü ÷ òýãýýä õºãæèëä ÷èãëýæ

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

ñóóðèëñàí àæèë ¿éë ã¿éöýòãýõ òºëºâëºãººã çààâàë ñòðàòåãè òºëºâëºëòººñ
ýõëýõ õýðýãòýé ó÷ðààñ ñòðàòåãèéí òºëºâëºãººãººð æèøýý àâàõ íü èë¿¿
îíîâ÷òîé.
Ìåíåæìåíòèéí åðºíõèé ÷èã ¿¿ðã¿¿äèéí äîòðîîñ õàìãèéí ÷óõàë íü
òºëºâëºëò áºãººä ÿìàðâàà íýãýí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ åðºíõèé
ëîãèêèéã îéëãîõ íü ìåíåæìåíòýä çàéëøã¿é õýðýãòýé ÷óõàë àëõàì þì.
Èéíõ¿¿ ñòðàòåãèéí òºëºâëºëòèéã æèøýý áîëãîí ýíä àâ÷ ¿çýæ áàéíà.
Ñòðàòåãèéí òºëºâëºëò íü îð÷èí íºõöëèéí øèíæèëãýýãýýð òîäîðõîéëîãäñîí
çîðèëãî áîëîí ò¿¿íä õ¿ðýõ ¿éë àæèëëàãàà (àðãà õýìæýý)-íû òîãòîëöîî,
ººðººð õýëáýë, ãàäààä, äîòîîä îð÷íûã øèíæèëæ òîäîðõîéëñîí ýðõýì
çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëýõýä íü áàéãóóëëàãàä çàéëøã¿é òóñëàõ çîðèóëàëòòàé
ºâºðìºö òóñãàé ñòðàòåã¿¿äèéã áîëîâñðóóëàõààð óäèðäëàãààñ õàðèóöàí
ã¿éöýòãýõ ¿éëäýë, ãàðãàõ øèéäâýðèéí öîãö þì.
Ýíýõ¿¿ 4 ä¿ãýýð çóðàãò “àëèâàà çîðèëãîä õ¿ðýõ ¿éë àæèëëàãààã ýðýìáýëýí
çàäëàæ òºëºâëºõ íü óãòàà ýäãýýð ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàõ àñóóäàë
áîëæ òàâèãäàæ áàéãààã” ¿ç¿¿ëñýí (Äonald C. Mîslåy, Leon C. Megginson, Paul H.
Pritri, Supervisisory management, South-Western Publishing Co., Cincinnati, Ohio, 1989, page
557.) áºãººä èéì ñòðàòåãèéí òºëºâëºëòººñ á¿õ òºðëèéí òºëºâëºãºº

áîëîâñðóóëàõ åðºíõèé ëîãèêèéã îéëãîæ áîëíî. ͺ㺺òýéã¿¿ð, ñòðàòåãèéí
òºëºâëºãºº íü á¿õ òºðëèéí òºëºâëºãººíèé åðºíõèé äýâñãýð ÷èãëýë áîëäîã.
Òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõûí òóëä ýõëýýä õýòèéí åðºíõèé çîðèëãî,
òºñººë뺺 (vision) òîìú¸îëîîä, ýñâýë ìýäýæ áàéãàà ó÷ðààñ ñàíààíäàà
áàéëãàæ îð÷íû øèíæèëãýý õèéíý. Äàðàà íü ýðõýì çîðèëãî (mission), ãîë
áóþó äýýä çîðèëãî (super goal), çîðèëòóóä (objectives), ñòðàòåãèéí
çàð÷ìóóäàà ýðýìáýëýí òîäîðõîéëæ ñîíãîëò õèéí øèéäýë ãàðãàíà. Òýãýýä
çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä ã¿éöýòãýõ ¿éë àæèëëàãààíóóäàà òîäîðõîéëîõ,
á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòàà áîëîâñðóóëàõ ãýõ ìýò÷èëýí õ¿ëýýãäýæ áóé ¿ð
ä¿í, ò¿¿íèéãýý ¿íýëýõ, ä¿ãíýõ, õÿíàõ õ¿ðòýëõ á¿õ ¿å øàòíû ¿éë àæèëëàãààã
áîëîí àðãà õýðýãñëèéã òîäîðõîéëæ òºëºâëºíº ãýñýí ¿ã. Òºëºâëºëòèéí
îíöëîã íü õºãæèëä áóþó àìæèëòàíä ÷èãëýñýí áàéäàã. Òºëºâëºëòòýé
õîëáîîòîé çàðèì óõàãäàõóóíûã òîäðóóëáàë:
Îð÷èí - áàéãóóëëàãûã ººðòºº ýëåìåíò áîëãîí àãóóëàã÷ íàðèéí
Óëñ, àéìàã, õîò, ñóì

Óëñ òºð,
õóóëèéí
õ¿÷èí

Ñóðãóóëü

Òåõíîëîãèéí
õ¿÷èí

Àíãè

Ýäèéí çàñãèéí
õ¿÷èí

Íèéãìèéí
õ¿÷èí

5 äóãààð çóðàã. Ñóðãàëòûí ãàäààä, äîòîîä (ôèçèê)
îð÷èí.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

íèéëìýë òîì òîãòîëöîî áîëîõ ãàäààä îð÷èí íü ýìõ çàìáàðààã¿é
õ¿ðýýëýë òºäèé ç¿éë áèø, õàðèí ò¿¿íèé õýâèéí àæèëëàãààã õàíãàõ õ¿÷èí
ç¿éëñ, íºõöëèéí ººð òîì òîãòîëöîî þì. Áàéãóóëëàãûí äîòîîä îð÷èí íü
ò¿¿íèéã òîäîðõîéëîã÷ õóâüñàã÷óóä (çîðèëãî, á¿òýö, çîðèëòóóä,
òåõíîëîãè, õ¿ì¿¿ñ ãýõ ìýò)-ûí õàðèëöàà õîëáîîãîîð òîäîðõîéëîãääîã.
Ãàäààä, äîòîîä õîëáîîíû íýãäëèéí õóóëèàð áàéãóóëëàãûí ¿éë
àæèëëàãàà òºäèéã¿é áàñ ò¿¿íèé á¿õëèéí øèíý øèíý ÷àíàðûí õºãæèë
ÿâàãäñààð áàéäàã. Ýíý çàð÷èì íü çîõèîí á¿òýýõ, îíîøëîõ, óäèðäàõ
àëèâàà çîðèëòûã øèéäýõýä ÷óõàë áàðèìæàà áîëäîã. Ñóðãóóëèéí îð÷íû
òºâøèíã¿¿ä áîëîí òýäãýýðèéã íýãýí èæèë õóâèëáàðààð øèíæëýõ äºðºâ
àíãèëñàí õ¿÷èí ç¿éëñèéã 5 äóãààð çóðàãò ¿ç¿¿ëëýý. Àñóóäàëä õàíäàõ àðãà
áàðèë, ýñâýë ÿìàð çîðèëãîòîéãîîñ õàìààð÷ îð÷èíã ººð îëîí òàëààñ íü
àâ÷ ¿çýæ áîëîõ íü îéëãîìæòîé. Òóõàéëáàë, ýðýëòèéí òàëààñ õàðñàí
æèøýýã «”Õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîî – Áàãø íàðûí õàìòûí àæèëëàãàà”,
Óëààíáààòàð, 1999» òîâõèìîëûí 32 äóãààð òàëä áàéãàà 7 äóãààð çóðãààñ
¿çýæ áîëíî.
Ñóðãàëòûí òåõíîëîãèòîé õîëáîîòîéãîîð
♦ Óëñ òºð, õóóëèéí õ¿÷èí ç¿éë - áîëîâñðîëûí ýðõ ç¿éí îð÷èí (Ìîíãîë
óëñûí õîëáîãäîõ õóóëèóä áîëîí áîëîâñðîëûí òóõàé áàãö õóóëü,
ä¿ðýì, æóðàì)
♦ Íèéãìèéí õ¿÷èí ç¿éë - ñýòãýë ç¿éí îð÷èí (áîëîâñðîëä õàíäàõ
íèéãìèéí ñýòãýë ç¿é, áîëîâñðîëûí õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí
õ¿ñýë ýðìýëçýë, ñýäýë òýì¿¿ëýë, èòãýë íàéäâàð, èäýâõ ÷àðìàéëò
ãýõ ìýò)
♦ Ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí ç¿éë - ìàòåðèàëëàã îð÷èí (òºñºâ, õºðºíãº,
öàëèí ãýõ ìýò )
♦ Òåõíîëîãèéí õ¿÷èí ç¿éë - ¿éëèéí îð÷èí (åðºíõèéëëèéí òºâøèí,
íºõöëèéí ã¿éöýä ÷àíàðààðàà øààðäëàãà õàíãàõóéö àðãà ç¿é, àðãà
áàðèë, çààõ àðãà)
ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. Ýíý íü îð÷íîî øèíæëýõ åðºíõèé àíãèëàë áºãººä
òýäãýýðèéã äîòîð íü áàñ íàðèéâ÷ëàí, òóõàéëáàë, ýðýëòèéí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çýýä
àíãèëàõ íü ç¿éòýé.
Îð÷íû íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãààíä ä¿í øèíæèëãýý õèéñíýýð òîäîðõîé
õóãàöààíä õ¿ðýõ çîðèëãî, çîðèëò; áàðèìòëàõ áóþó õýðýãæ¿¿ëýõ ñòðàòåãè,
îéðûí çîðèëòóóä; áàéãóóëëàãûí, òóõàéëáàë, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ
á¿òýö, ¿íýëãýý áîëîí õÿíàëò-øèíæèëãýýíèé çàð÷èì çýðýã çîðèëãîî
õýðýãæ¿¿ëýõ òîãòîëöîîíû ãîë àðàã ÿñûã òºëºâëºäºã. Òýãâýë:
Ýðõýì çîðèëãî – áàéãóóëëàãûí áóþó öîãö ¿éë àæèëëàãààíû îðøèí
áàéõûí óòãà ó÷èð, ìºí ÷àíàðûã èëýðõèéëñýí, ìºí ýíä îðîëöîã÷äûí
õóâüä ñýäýë òýì¿¿ëëèéã íü èëòãýñýí åðºíõèé ÷èãëýë (÷èã çààã÷
ëóóæèí ìàÿãààð òºñººëæ áîëîõ åðºíõèé çîðèëãî).
Äýýä (ãîë) çîðèëãî – áàéãóóëëàãûí (òîäîðõîé çîðèëãî õýðýãæ¿¿ëýõ
öîãö ¿éë àæèëëàãààíû) òóðøèä áàðèìòëàõ, ýðõýìëýõ ñî¸ë, õàìòûí
¿íýò ç¿éëñ, õàìòäàà õ¿ðýõ (áàðèìòëàõ ñòðàòåãèéí) çîðèëãî.
Çîðèëãî – áàéãóóëëàãûí (òîäîðõîé çîðèëãî õýðýãæ¿¿ëýõ öîãö ¿éë
àæèëëàãààíû) òîäîðõîé õóãàöààíû äàðààõü ýöñèéí òºëºâ áàéäàë,
õ¿ñ÷ áóé, õ¿ëýýæ áóé ¿ð ä¿í. Àøãèéí òºëºº áàéãóóëëàãûí çîðèëãî íü
á¿òýýìæ, àøèãò ÷èãëýñýí áàéäàã áîë àøãèéí òºëºº áóñ áàéãóóëëàãûí

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

(ñóðãóóëèéí) çîðèëãî íü õÿçãààðàãäìàë òºñâèéí õ¿ðýýíä íèéãìèéí
õàðèóöëàãàà ÷àíàðòàé áèåë¿¿ëýõýä ÷èãëýäýã.
Ñòðàòåãè – áàéãóóëëàãûí (òîäîðõîé çîðèëãî õýðýãæ¿¿ëýõ öîãö ¿éë
àæèëëàãààíû) ýðõýì çîðèëãî (mission) áîëîí ãîë áóþó äýýä (Super
goal, or Shared values) çîðèëãóóäûí õýðýãæèëòèéã õàíãàõàä çîðèóëàí
îëîí òàëààñ íü èæ á¿ðýí íàðèéâ÷ëàí óäèðäëàãûí äýýä øàòíààñ
áîëîâñðóóëñàí òºëºâëºãºº, ýíý çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõäýý áàðèìòëàõ
àðãà, çàð÷èì.
Çîðèëò – óðüä÷èëàí òîõèðîëöñîí õóãàöààíä òîâîëæ ñîíãîñîí àðãà
çàìààð ã¿éöýòãýõýýð óðüä÷èëàí òîäîðõîéëæ áè÷ñýí àæèë. Çîðèëòûã
àæèëòàíä çîðèóëæ áèø, àëáàí òóøààëààð òîäîðõîéëäîã.
Á¿òýö – áàéãóóëëàãûí (òîäîðõîé çîðèëãî õýðýãæ¿¿ëýõ öîãö ¿éë
àæèëëàãààíû) çîðèëãîä àëü áîëîõ ¿ð àøèãòàéãààð õ¿ðýõ¿éö
õýëáýðýýð áàéãóóëàãäñàí òîäîðõîé ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé ñàëáàð, íýãæ¿¿ä
(õºíäëºí õîëáîî) áîëîí óäèðäëàãûí òºâøèíã¿¿ä (áîñîî õîëáîî)-èéí
õîîðîíäîõ
ëîãèê
õàðèëöàà
áóþó
áàéãóóëëàãûí
äîòîîä
õóâüñàã÷óóäûí
õîîðîíäîõ
õàìààðàë.
Á¿òöèéí
áþðîêðàò,
ôóíêöèîíàëü, äèâèçèîíàëü ãýõ ìýò îëîí õóâèëáàðóóä áàéäàã.
Ìåíåæåð õ¿í “òîãòîëöîî, áàéãóóëëàãà, á¿òýö, ýðõýì çîðèëãî, äýýä
çîðèëãî, çîðèëãî, çîðèëò, ñòðàòåãè, çàð÷èì” ãýõ ìýò óõàãäàõóóíûã
íàðèéí ñàéí ÿëãàí ñàëãàæ îéëãîõ, òýãýýä òýäãýýðýý îí÷òîé õýðýãëýõ íü
ìàø ÷óõàë ó÷ðààñ ýíä çàðèì óõàãäàõóóíààñ íü ñýðãýýí ñàíàõ
çîðèóëàëòààð äýýð òîäîðõîéëîëò ºã뺺.
2. Çîõèîí
áàéãóóëàëò

3. Õ¿íèé
íººöèéí
óäèðäëàãà

Ñòðàòåãèéí òºëºâëºëòººð òîäîðñîí á¿òöýý çîðèëãî
õýðýãæ¿¿ëýõ àìüä ¿éë àæèëëàãàà áîëãîõûí òóëä
íººöèéí õóâààðèëàëò õèéõ ìåíåæìåíòèéí åðºíõèé ÷èã
¿¿ðãèéí àæèë:
• Çîðèëãîä õ¿ðýõ øààðäëàãàòàé ãîë ¿éë àæèëëàãààã
òîäîðõîéëîõ;
• ¯éë àæèëëàãààã òºðºëæ¿¿ëýõ;
• ¯éë àæèëëàãààíû õàðèóöëàãà, ýðõ ¿¿ðãèéí òîäîðõîéëîëò õèéõ;
• ¯éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ íººöèéí
òîäîðõîéëîëò, æàãñààëò ãàðãàõ, áàéðøóóëàõ;
• Áóñàä (õýñã¿¿äèéí àæëûí óÿëäàà, õÿíàëòûí
òîãòîëöîî, àâòîìàòæóóëàëò ìýäýýëýë ñîëèëöîîíû
àñóóäàë, áàéðøèë, ãýõ ìýò) ;
• ãýõ ìýò.
ͺºöèéí õóâààðèëàëòààñ õàìãèéí ãîë øàâõàãäàøã¿é
íººöèéí òºðºë íü õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éë áàéäàã ó÷ðààñ
áîëîâñîí õ¿÷íèé óäèðäëàãà, òýäíèé õºãæëèéí àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ àðãà óõààí, ¿éë àæèëëàãàà:
• Àæëûí áàéðûí òîäîðõîéëîëò ãàðãàõ, ýíý äàãóó
àæèëëàõ õ¿÷èéã øèíæëýõ óõààí÷ àðãà áàðèëààð
øàëãàðóóëæ á¿ðä¿¿ëýõ;
• Àæèë ¿éë á¿ðèéí õîîðîíäûí õîëáîîã èëð¿¿ëýõ,
òîäîðõîéëîõ;
• Àøèã ñîíèðõîë, õýðýãöýýã ñóäëàõ;

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.



Áîëîâñîí õ¿÷íèé ìýðãýøèë, ìýäëýãèéã òîäîðõîé
áîäëîãîòîéãîîð äýýøë¿¿ëæ áàéõ;
Àæèë ¿¿ðãèéí áèåëýëòèéí øèíæèëãýý õèéõ;
ãýõ ìýò.

4. Ìàíëàéëàë

Ìåíåæåðèéí ¿éë àæèëëàãàà, óð ÷àäâàð, ìýäëýã, ÷àäâàð,
õàíäëàãûí á¿õ òàëààðàà õîøóó÷ëàí ¿ëãýðëýõ àæèë õýðýã÷
÷àíàð. Ìàíëàéëëàà õýðýãæ¿¿ëýõ ÿíç á¿ðèéí çàãâàð îíîë
áèé. Ôðèäëåðèéí çàãâàð (çîðèëãî, õ¿ì¿¿ñèéí õàðèëöàà),
Ìàíëàéëëûí õýëáýðèéí îíîë (øèéäâýð ãàðãàëò), Çàì –
çîðèëãûí îíîë (á¿òýýìæ, õàíãàìæ, óðàìøóóëàë),
Àìüäðàëûí äàâòàìæèéí îíîë (õ¿ñýë ñîíèðõëûí äàãóó
àæèë, õàðèëöàà):
• ¯¿ðýã õàðèóöëàãàà áèåë¿¿ëýõýä ÷èãë¿¿ëýõ, óäèðäàõ,
õ¿ì¿¿ñèéí ¿éë àæèëëàãàà, õàðèëöààã çîõèöóóëàõ;
• Îíîâ÷òîé øèéäâýð ãàðãàõ áîëîí ¿ëãýð ¿ç¿¿ëýõ
çàìààð õ¿ì¿¿ñèéí ¿íýò ç¿éëñèéí òºëºâøèë, ¸ñ ç¿éä
ýåðýãýýð íºëººëºõ, ¿ëãýðëýõ;
• Øàãíàæ óðàìøóóëàõ àðãà áàðèëûã áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ, øóäàðãà óðàìøóóëàëò õèéõ;
• Òºëºâëºãºº áîëîí áàðèìòëàõ çàð÷ìàà ¿éë àæèëäàà
íèéö¿¿ëýí àæèëòàí, àæèë÷èä, îðîëöîã÷èäòîéãîî
õàìòðàí àæèëëàõ, ýåðýãýýð íºëººëºõ;
• Àæèëòàí, àæèë÷èä, îðîëöîã÷èä áîëîí óäèðäëàãûí
¿¿ðýã õàðèóöëàãûã îíîâ÷òîé “òýíö¿¿” õóâààðèëàí
óõààëàã çîõèöóóëàõ, ººðºº ¿ëãýðëýõ;
• ãýõ ìýò.

5. Õÿíàëò

Ýöñèéí çîðèëãîî õ¿ðñýí ¿ð ä¿íòýéãýý õàðüöóóëàõ îëîí
òºðëèéí àðãà óõààí øààðäàõ öîãö ¿éë àæèëëàãàà,
ººð÷ëºëòèéí óäèðäëàãûí ÷óõàë õýñýã:
• Àæëûí ìèíèìóì øààðäëàãà, çîðèëò (ñòàíäàðò)
áîëîâñðóóëàõ;
• ÿéöýòãýëèéã øàëãàæ, çºâ õýìæèõ, òàâüñàí çîðèëòòîéãîî õàðüöóóëàõ, æèøèõ;
• Çîðèëò ¿ë áèåëñýí øàëòãààíä ä¿í øèíæèëãýý õèéæ,
ñààä áýðõøýýëèéã àðèëãàõ àðãà çàì áîëîâñðóóëàõ,
çºâëºìæ ãàðãàõ, òºëºâëºãººã äàõèí õÿíàõ, çàñâàðëàí
ñàéæðóóëàõ õÿíàëò øèíæèëãýý õèéõ;
• ãýõ ìýò.

Ìåíåæìåíòèéí ýäãýýð òàâàí åðºíõèé ÷èã ¿¿ðýã ôóíêöèéí òóõàé
òîäîðõîéëîëò ººð ººð áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ ººð÷ëºëòèéí ÿâöàä ýåðýã ¿ð ä¿íä
õ¿ðýõ, õºãæ뺺 ò¿ðãýòãýõ ëîãèêèéí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çâýë 2 äóãààð çóðãààð
èëýðõèéëñýí ìåíåæìåíòèéí òóõàé óõàãäàõóóíû ìºí ÷àíàðûã ë èëýðõèéëýõ
¸ñòîéã áèä àíõààðàëäàà àâ÷ ìåíåæåðèéí ôóíêöèéã òóõàéí îðîí íóòàã,
áàéãóóëëàãà, áóñàä íºëººëºõ õ¿÷èí ç¿éëèéã õàðãàëçàí óëàì íàðèéñãàí
òóõàéí ºâºðìºö íºõöºë áàéäàëä õàðãàëçóóëæ óëàì òîäîòãîí òîäîðõîéëæ
áîëíî.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

4. Ìåíåæåð ÿàæ øèéäâýð ãàðãàäàã âý?
(Ìýäýýëýë ñîëèëöîî, øèéäâýð ãàðãàëò)
Õ¿í á¿ð àëõàì òóòàìäàà øèéäâýð ãàðãàäàã áîë ìåíåæåð õ¿íä àëõàì òóòìûí
øèéäâýð íü øèíæëýõ óõààí÷ øàëãóóðààð ø¿¿ãäñýí áàéõ øààðäëàãàòàé. Ýíý
íü ìýäýýëýë, êîììóíèêàöèéí íàðèéí óðëàãò ãàðàìãàé ñóðàëöñàí áàéíà
ãýñýí ¿ã. Ìåíåæåð íü äýýð äóðüäñàí ¿¿ðýã ôóíêöèéã ã¿éöýòãýõäýý
ìåíåæìåíòèéí ¿å øàò á¿ðèéí òºäèéã¿é òýäãýýðèéí õîîðîíäîõ óÿëäàà
õîëáîîíû òóõàé ìýäýýëëýýð ñàéí õàíãàãäñàí áàéõ øààðäëàãàòàé áàéäàã
àæýý. ªºðººð õýëáýë, ìåíåæìåíòèéí ¿å øàòóóäûã õîîðîíä íü õîëáîæ,
óäèðäëàãûã íýãýí á¿õýë á¿òýí ¿éë ÿâö áîëãîæ áàéäàã õîëáîã÷ ¿éë ÿâö áîë
ìýäýýëýë ñîëèëöîî (êîììóíèêàö) þì.
Ìýäýýëýë ñîëèëöîî íü îíîâ÷òîé, ¿ð àøèãòàé øèéäâýð ãàðãàõ, ò¿¿íèéã
õ¿ì¿¿ñò òàíèóëàõàä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé õî¸ð áà ò¿¿íýýñ äýýø
õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíä ÿâàãääàã ¿éë ÿâö þì. Ýíý ¿éë ÿâöûã 6 äóãààð çóðàãò [11]
(Ìàéêë Ìåêñîí, Ìàéêë Àëüáåðò, Ôðàíêëèí Õåäîóðè, Îñíîâû ìåíåäæìåíòà, Ìîñêâà, Äåëî, 1998)

¿ç¿¿ëýâ.

Ìýäýýëýë ñîëèëöîî íü ìýäýýëýë èëãýýã÷èéí õóðèìòëóóëñàí ñàíààã êîäëîõ,
ò¿¿íèéã äàìæóóëàõ ñóâãèéã ñîíãîõ, óëìààð äàìæóóëàõ, ìýäýýëýë õ¿ëýýí
àâàã÷ óã ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâ÷ êîäã¿éæ¿¿ëýõ, ýðãýýä àâñàí ìýäýýëëýý
èëãýýã÷èä çîðèóëàí êîäëîõ, ò¿¿íèéã äàìæóóëàõ ñóâãàà ñîíãîõ, äàìæóóëàõ,
èëãýýã÷ áóöààä èðñýí ìýäýýëëèéã êîäã¿éæ¿¿ëýõ ãýñýí äàðààëëààð
ÿâàãääàãèéã çóðãààñ õàðæ áîëíî.
Ìýäýýëýë, õóðèìòëóóëñàí òóðøëàãà
Ìýäýýëýë
èëãýýã÷
(ñàíàà
¿¿ñãýã÷
ñóáúåêò)

Ñîíãîõ
Áîëîâñðóóëñàí
Êîäëîõ ìýäýýëýë

Ñóâàã
Ñîíãîõ

(âåðáàë
áóþó
âåðáàë áóñ
òýìäýãò¿¿ä

(ÿðèà,
çàõèà,
õîëáîîíû
ýëåêòðîí

Äàìæóó-

ëàõ

õýðýãñýë)

Ìýäýýëýë
àâàã÷
ëàõ

(êîäã¿éæ¿¿
ëýõ, çºâ áà
áóðóó
îéëãîõ)

)

Øóóãèàí
Õàðèóã êîäã¿éæ¿¿ëýõ,
ñàíàà ¿¿ñã¿¿ð
Áîëîâñðóóëñàí
áóöàõ ìýäýýëýë

Ñóâàã
Äàìæóóëàõ

Ñîíãîõ

(èëãýýã÷èä
õàðèó)

õàíäñàí

Êîäëîõ

Áóöàõ õîëáîî
6 äóãààð çóðàã. Ìýäýýëýë ñîëèëöîîíû òîãòîëöîî (¿éë ÿâö òàëààñ õàðâàë)[11].

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Ìýäýýëýë ñîëèëöîîòîé õîëáîîòîé çàðèì óõàãäàõóóíûã òîäðóóëáàë:
Ìýäýýëýë èëãýýã÷ - ñàíàà ¿¿ñãýõ (òºð¿¿ëýõ) áóþó ìýäýýëýë öóãëóóëæ
ò¿¿íèéãýý äàìæóóëàõààð èëãýýäýã ñóáúåêò
Áîëîâñðóóëñàí ìýäýýëýë (ñîîáùåíèå) - òýìäýãòèéí òóñëàìæòàéãààð
êîäëîñîí ìýäýýëýë
Ñóâàã - ìýäýýëýë äàìæóóëàõ õýðýãñýë
Ìýäýýëýë àâàã÷ - òóõàéí áîëîâñðóóëñàí ìýäýýëëèéã àâ÷, ò¿¿íèéã
òàéëáàðëàæ, òàíèóëäàã ñóáúåêò
Êîäëîõ, ñóâàã ñîíãîõ - ¿ã, äóóäëàãà, õºäºë㺺íèé òºðºë á¿ðèéí
õýëýìæèéã àøèãëàí òýìäýãòèéí òóñëàìæòàéãààð ñàíààã ìýäýýëýë
áîëãîí õóâèðãàõ ¿éë ÿâö. Êîäëîõîä àøèãëàñàí òýìäýãòèéí òºðºëòýé
íèéöñýí ñóâãèéã ñîíãîäîã. Æèøýý íü: ñàéí çóðàã 1000 ¿ãíýýñ èë¿¿
áîëîâ÷ ò¿¿íèéã òåëåôîíîîð äàìæóóëæ áîëäîãã¿é.
Äàìæóóëàõ - áýëòãýñýí ìýäýýëëèéã íýâòð¿¿ëýõ òåõíèê ¿éë àæèëëàãàà.
Êîäã¿éæ¿¿ëýõ ìýäýýëýë èëãýýã÷èéí òýìäýãëýãýýã ìýäýýëýë àâàã÷ íü
îéëãîëò, óòãà ñàíàà áîëãîí õóâèðãàõ ¿éë ÿâö.
Øóóãèàí (øóì) - àíõíû óòãà ñàíàà ãàæèõ ¿çýãäýë (¿ãèéí ÿëãààíààñ
õ¿ðòýõ¿éí ÿëãàà õ¿ðòýë).





Õ¿ðòýõ¿é
Ñåìàíòèê (¿ã áîëîí ò¿¿íèé
óòãûã àøèãëàõ) àðãà
¯ãíýýñ áóñàä òýìäýãò¿¿äèéã
àøèãëàõ àðãà (õºäºë㺺íèé
á¿õ õýëýìæ¿¿ä, äóóíû ºíãº
ãýõ ìýò) Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ìýäýýëëèéí 55% í¿¿ð
öàðàéíû èëýðõèéëýë, áèåèéí õºäºë㺺í, äîõèî çàíãààãààð, 38% äóóíû ºí㺺ð,
çºâõºí 7% ¿ãýýð äàìæäàã.
Ñî¸ëûí ÿëãàà
Áóöàõ ñóë õîëáîî
Áóñäûã ñîíñîæ ñóðààã¿é
áàéäàë

Õàðèëöààíû óðëàãàà
õºãæ¿¿ëýõäýý



Ìýäýýëëýõýýñ ºìíº ñàíààãàà òîäðóóëæ òîìú¸îëîõ
Òîâ÷, òîäîðõîé, óòãà
òºãºëäºð, ýðýìáýòýé ÿðèõ
Äóóíû ºíãº, äîõèî çàíãàà,
í¿¿ð öàðàé, áèåèéí õºäºë㺺íèé õýëýìæ¿¿ääýý
àíõààðàõ
Õ¿íèéã îéëãîõûã õè÷ýýõ,
ººðºº íýýëòòýé áàéõ
Ñàéí ýðãýõ õîëáîîòîé áàéõ

(Ìàéêë Ìåêñîí, Ìàéêë Àëüáåðò,
Ôðàíêëèí Õåäîóðè, Îñíîâû
ìåíåäæìåíòà, Ìîñêâà, Äåëî, 1998)


Áîëîâñðóóëñàí ìýäýýëýë
ãàæèõ (òóõàéí õýñýã áîëîí
óäèðäëàãûí òºâøèíä
õàìààðàëòàé ýñýõýýð íü
ÿëãàæ ø¿¿ñíýýñ, øèéäâýð
òààëàãäààã¿éãýýñ ãýõ ìýò)
Ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä
áàéãóóëëàãûí çàõèðëûí
çºâëºëèéí øèéäâýðèéí 63%
îðëîã÷ äàðãà íàðò, 40% öåõ,
òàñãèéí äàðãà íàðò, çºâõºí
20% àæèë÷äàä õ¿ðäýã áàéíà.
Ìýäýýëëèéí õýò à÷ààëàë
Áàéãóóëëàãûí
á¿òöèéí
ãàæèã

Áàéãóóëëàãûí ìýäýýëýë
ñîëèëöîîã





Ìýäýýëëèéí óðñãàëûã
çîõèöóóëàõ
Á¿õ òºâøíèé óäèðäëàãûí
õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõ
Ýðãýõ õîëáîîã ñàéæðóóëàõ
(õ¿ì¿¿ñèéã ººð ãàçàð,
õýëòýñò ò¿ð àæèëëóóëàõ)
Àñóóëãà, ñàíàë àâàõ
Ìýäýýëëèéí ñàìáàð
àæèëëóóëàõ
Îð÷èí ¿åèéí ìýäýýëëèéí
òåõíîëîãè àøèãëàõ
(ýëåêòðîí øóóäàí,
êîìïüþòåðèéí äîòîîä,
ãàäààä ñ¿ëæýý ãýõ ìýò)

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Ìýäýýëýë ñîëèëöîîíä ãàðäàã ñààä áýðõøýýë¿¿ä áîëîí òýäãýýðò íºëººëäºã
äàðààõü õ¿÷èí ç¿éëñèéã ìýäýæ áàéõ íü ìåíåæåð îíîâ÷òîé, çºâ øèéäâýð
ãàðãàõ òºäèéã¿é ò¿¿íèé óð ÷àäâàðûí õºãæèëä ÷ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé
ç¿éë áîëîõ íü îéëãîìæòîé. Øèéäâýð ãýäãèéã àëüòåðíàòèâèéí ñîíãîëò áóþó
áàãö àñóóëòûí ñîíãîñîí õàðèó ãýæ îéëãîæ áîëîõ þì. Ìýäýýëýë äàìæèõ
ÿâöàä óòãûí ãàæèëò áîëæ øèéäâýðò íºëººëäºã ãîë õ¿÷èí ç¿éëñèéã ìåíåæåð
õ¿í çºâõºí ñàéí ìýäýõ òºäèéã¿é, èéì íºõöºë áàéäëûã ìýäýýëýë
áîëîâñðóóëæ îíîâ÷òîé, ¸ñ ç¿éä íèéöñýí øèéäâýð ãàðãàõäàà òîîöîæ ÷àääàã,
ýíý ìýäëýãýý àæèëäàà õýðýãëýõ äàäëàãàòàé áàéõ íü ÷óõàë øààðäëàãà ó÷ðààñ
ýíä òóñãàéëñàí ãàð÷èãààð òîäðóóëæ áàéãàà áîëíî. Ýíý àñóóäàë ñóðãàëòûí
ìåíåæìåíòýä á¿ð ÷ íàðèéí íÿãò àíõààðàõ ¸ñòîé ñýäýâ áîëíî.
Ìåíåæåð íü øèéäâýð ãàðãàõäàà äàðààõü õýäýí àëõàìûã õèéäýã áàéíà.
¯¿íä:
Àñóóäëàà îíîøëîõ:
♦ Øèíæ òýìäýã (ñèìïòîì) -èéã òîãòîîõ çàìààð æèíõýíý
øèéäâýðëýõ àñóóäëàà îëæ òîäîðõîéëîõ;
♦ Àñóóäàë ¿¿ññýí øàëòãààíûã èëð¿¿ëýõ (ãàäààä äîòîîä îð÷íîîñ
òóõàéí àñóóäàë, õ¿í, çîðèëãî, öàã ¿åòýé õîëáîîòîé, ººðººð
õýëáýë, òóõàéí àñóóäàëòàé õîëáîîòîé ìýäýýëëèéã øèíæèëæ,
ø¿¿æ ÿëãàõ);
Øèéäâýð ãàðãàõ øàëãóóð áîëîí õÿçãààðëàëòûã òîìü¸îëîõ:
♦ Øèéäâýðèéã áîäèòîéãîîð õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä òóõàéí íºõöºë
áîëîìæ õ¿ðýëöýõã¿éãýýñ áîëæ òîäîðõîé õÿçãààðëàëò õèéõ;
♦ Àëüòåðíàòèâ õóâèëáàðóóäûã ¿íýëæ ñîíãîõ ñòàíäàðò (æèøèã)øàëãóóðóóäûã òîäîðõîéëîõ;
Àëüòåðíàòèâ õóâèëáàðóóäûã òîäîðõîéëîõ:
♦ Áîëîìæèò á¿õ õóâèëáàðóóäûã òîäîðõîéëîõ;
♦ Õýðýãæèõ, ¿ð àøèãòàé áàéõ ìàãàäëàë èõòýé õóâèëáàðóóäûã
ñîíãîõ;
Àëüòåðíàòèâ õóâèëáàðóóäûã ¿íýëýõ:
♦ Óðüä÷èëñàí ¿íýëãýý õèéæ ñóë äàâóó òàëààð íü æàãñààõ;
♦ Õóâèëáàð á¿ðèéã øàëãóóðóóäààð ¿íýëýõ;
♦ Ìàãàäëàë èõòýéã èë¿¿ä ¿çýõ;
Àëüòåðíàòèâèéã ñîíãîõ:
♦ Õàìãèéí òîõèðîìæòîé, ñàéí ¿ð äàãàâàð àâ÷ðàõ àëüòåðíàòèâèéã
ñîíãîõ çýðýã áîëíî.
Øèéäâýðèéí ¿íý öýíý íü çºâõºí çîðèëò õýðýãæñýíèé äàðàà ë òîäîðõîé,
áîäèòîé áîëäîã áàéíà. Øèéäâýð ãàðãàõ á¿ðä õóâü õ¿íèé ¸ñ ç¿éí àñóóäàë
õºíäºãääºã áºãººä ýíý íü ìåíåæìåíòèéí îíöëîõ òóñãàé àñóóäàë áºãººä

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

¿¿íèéã ýíý òîâõèìîëä “Óäèðäëàãûí ¸ñ ç¿é” ãýæ òóñãàé ñýäýâ áîëãîí
òóñãàñàí áîëíî.

5. Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò ãýæ þó âý?
(Ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí ¿å øàòóóä, çàð÷ìóóä,
øèíý÷ëýëèéí øààðäëàãà)
Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí òîäîðõîé àñóóäëûí àãóóëãàòàé òàíèëöàõûí ºìíº
ñóðãàëòòàé õîëáîãäñîí çàðèì ìýäýýëëýý ñýðãýýí ñàíàöãààÿ. Ýõëýýä
ñóðãàëòûí òåõíîëîãèòîé õîëáîîòîé ¿íäñýí ãîë ãîë àñóóäàë, óõàãäàõóóíûã
àãóóëñàí òóëãóóð äîõèîíä (“Ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë”, Óëààíáààòàð, 1999,
õ.21–ýýñ òîäðóóëæ áîëíî) òóëãóóðëàí, òýäãýýðèéí àãóóëãûã íü äîð òîâ÷õîí
çàäëàâ. Ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû á¿ðäýë õýñýã á¿ðèéí àãóóëãà, òýäãýýðèéí
øèíý÷ëýë áîëîí ñóðãàëòûí õºòºëáºð, çààõ àðãûí ÿçãóóð çàðèì
óõàãäàõóóíàà ýðãýæ ñàíàõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé.

' Ñóðãàëò ãýæ þó âý, òóëãóóð äîõèî:
ÑÓÐÃÀËÒ ÍÜ:
Çîõèîí áàéãóóëàëò;
¯éë ÿâö;
Áîëîâñðîëûí ¿éë àæèëëàãàà;
Àðãà õýðýãñýë;
×àíàðûí õóâèðãàëò;
Îð÷èí;
Ñèñòåì áóþó òîãòîëöîî;
¯éëäâýðëýë;
Ñóðàõóéí íýã òàë;
ãýõ ìýò
¯ÉËÄÝË

ãýæ îëîí òàëààñ íü, ÿíç
á¿ðèéí ºíö㺺ñ õàðæ
òîäîðõîéëæ áîëíî.

Ýíä áèä ñóðãàëò áîë îðîëöîã÷äûí ìýäëýã, äàäëàãà, õàíäëàãûí ººð÷ëºëò
áîëîõ, ýñâýë ýäãýýðò ÷àíàðûí õóâèðãàëò õèéõ ¿éë ÿâöûã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ,
¿ð àøèãòàé áîëãîõ ¿éë àæèëëàãààíû áóþó îþóíû ¿éëäâýðëýëèéí
òîãòîëöîî ãýñýí òîäîðõîéëîëòûã òóëãóóð äîõèî áîëãîæ àøèãëàõûã ñàíàë
áîëãîæ áàéãàà þì. Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò íü “äàâõàð äàâõàð” ººð÷ëºëò,
øèíý÷ëýëèéí ìåíåæìåíò ó÷ðààñ ñóðãàëòûí çîðèëãî, àãóóëãà, àðãà ç¿é,
õýðýãëýãäýõ¿¿í, îíîøëîãîî, ¿íýëãýý áîëîí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí òóõàé
îéëãîëòîî áèä áàñ òîäðóóëàí ñýðãýýí ñàíàõ õýðýãòýé. Ýäãýýð íü ñóðãàëòûí
ìåíåæìåíòèéí ãîë áàãàæ õýðýãñëèéí íýã õýñýã íü þì.
Ò¿¿íýýñ ãàäíà áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ººð÷ëºëòèéí ¿íäñýí ÷èãëýëèéí ãîë
ñàíàà áîëîõ àãóóëãûí àêàäåìèê òºâøèíã áóóðóóëàõã¿é, õàðèí ÷ äýýøë¿¿ëýõ
çàìààð ïðàãìàòèê òàëûã õºãæ¿¿ëýõ, ñóðãàëòûí äèäàêòèê íýãæèéã òîìñãîõ,
ñóðàëöàã÷äûí ñýòãýëãýýíèé õýâ øèíæ, áàðèë, õàíäëàãûí ººð÷ëºëòèéã øèíý
¿íýò ç¿éëñèéí äàãóó òºëºâø¿¿ëýõ, àãóóëãà íü îíîëûí ºíäºð òºâøèíä õýðíýý
îéëãîëòûí õóâüä õÿëáàð áàéëãàõ, õýðýãëýõýä äºõºì áîëãîõ áóþó àãóóëãûã ýãýë
¿íäýñ-àìèí ñ¿íñýýð íü áàðèõ – ýëåìåíòàð÷ëàõ çýðýã àñóóäëûã àìüäðàëä
õýðýãæ¿¿ëýõýä øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé ìåíåæìåíò øààðäëàãàòàé
áºãººä ýíý íü ýðãýýä ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã á¿ðèéí

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýëèéí òàëààð ã¿íçãèéðñýí øèíý ìýäëýã øààðäàæ áàéãàà
þì.

”Ñóðãàëò” ãýæ þó âý?
”Îðîëò” ”×àíàðûí õóâèðãàëòûí ¿éë ÿâö”

Çîðèëãî

Ñóðàëöàã÷èéí ºìíº
íü ýçýìø¯ð ä¿í 1
ñýí òîäîðõîé ìýäëýã,
äàäëàãà,
õàíäëàãà

Àãóóëãà

Õýëáýð

Àðãà

•Ñóðãàëòûí ºìíºõ ¿éë àæèëëàãàà
•Ñóðãàëòûí ¿åèéí ¿éë àæèëëàãàà
•Ñóðãàëòûí äàðààõü ¿éë àæèëëàãàà
Îðîëöîã÷èä

•Ñóðãàëòûí ýäãýýð ¿éë àæèëëàãààíû
àðãà÷ëàë, òåõíèê áóþó óð ÷àäâàð,
ñòèëü - àðãà áàðèë

”Ãàðàëò”
Õýðýãëýãäýõ¿¿í

Ñóðàëöàã÷èéí øèýýð ýçýìø¯ð ä¿í 2
ñýí òîäîðõîé ìýäëýã,
äàäëàãà,
õàíäëàãà

Áóöàõ õîëáîî - ¯íýëãýý
Ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû äîòîîä îð÷èí
Ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû ãàäààä îð÷èí
7 äóãààð çóðàã. Ñóðãàëò áîë òîãòîëöîî.

Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéã àìèí ñóäñààð íü áàðèõûí òóëä ñóðãàëòûí
òîãòîëöîîíû á¿òýö, á¿ðäýë õýñãèéí (7 äóãààð çóðàã) ººð÷ëºëò,
øèíý÷ëýëèéí ìºí ÷àíàðààñ òîâ÷õîí ñýðãýýí ñàíàõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çëýý.

' Ñóðãàëòûí çîðèëãûí ººð÷ëºëò:
Çîðèëãûí ººð÷ëºëò íü áîäèò íèéãýì ò¿¿õýí íºõöëèéí øèíý øààðäëàãààñ
¿¿äýëòýé. Ìîíãîëûí íèéãìèéí õóâüä îëîí øèíý øààðäëàãà áàéãàà ÷
óãààñàà íèéãìèéí õºãæëèéí àãøèí á¿ðä øèíý øààðäëàãà óðãàí ãàð÷
áàéäàã. Ýíý íü åðºíõèé人 íèéãìèéí õºãæëèéí òóõàéí òºëºâ áàéäàë á¿ðä
òîõèðîõ áîäèò ÷àäâàðòàé, á¿òýýë÷ èðãýí òºëºâø¿¿ëýõ øààðäëàãà þì. ßìàð
õýìæýýíä á¿òýýë÷, ÿìàð õýìæýýíä áîäèò ÷àäâàðòàé áàéõûã õºãæèë àÿíäàà
øàëãàðóóëæ áàéäàã áîëîâ÷ äýëõèéí õºãæëèéí æèøãýýð àñóóäàëä
õàðüöóóëàí ¿íýëãýý ºã÷, çîðèëãîî òîäîðõîéëæ øèíý÷èëæ áàéõã¿é áîë
“õîöðîãäëûí ýðã¿¿ëýãò” îðíî. ªºðººð õýëáýë, ýäèéí çàñãèéí óõààíû
õýëëýãýýð “ÿäóóðëûí õàòóó öàãèðàãò” îð÷èõîîä ãàð÷ ÷àäàõã¿é òîõèîëäëûã
õ¿í òºðºëõòíèé õºãæëèéí ò¿¿õ ñóðãàìæèëñààð áàéãàà áèëýý. Èéìä
ñóðãàëòàíä õîëáîãäîõ á¿õ øààðäëàãàòàé ººð÷ëºëò ýð÷èìòýé áàéõûã öàã ¿å
ìààíü áàñ áèäýíä òóëãàæ áàéãàà. Èéì åðºíõèé øààðäëàãóóäûí õ¿ðýýíä
ñóðãàëòûí çîðèëãûã øèíæëýõ óõààí÷ àðãà áàðèëàà𠺺ð÷ëºõ ¸ñòîé.
Íèéãìèéí òîãòîëöîîíû ººð÷ëºëòòýé óÿëäóóëàí ñóðãàëòûí çîðèëãûã
øèíýýð òîäîðõîéëîõäîî äýëõèéí áîëîâñðîëûí õºãæëèéí æèøèãò
áàðèìæààëàí òóõàéí íèéãì¿¿äèéí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãûã áîëîí òýäãýýðò
õàðãàëçàõ áîëîâñðîëûí ýðõýì çîðèëãóóäûã õàðüöóóëàõ çàìààð õèéõ íü
îíîâ÷òîé. Ýíý íü áèå äààñàí ñóäàëãààíû àæèë áºãººä îäîî ìºðäºæ áàéãàà

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

“Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò”-ûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ çîðèëãîîð
Ìîíãîë óëñûí Áîëîâñðîë, Ñî¸ë, Øèíæëýõ óõààíû ÿàìíààñ ñóäàëãààíû
àæëûã ýõë¿¿ëýýä áàéíà.
Àëèâàà ñýäýâ, ñàíàà, àãóóëãûí õèéãýýä òîãòîëöîîíû ìºí ÷àíàðûã ñóäëàõäàà
õàìààðëûí àëü áîëîõ îëîí õ¿÷èí ç¿éë, äîòîîä áîëîí ãàäààä îð÷íû
çîõèöîëäîîíû õºãæèëä íü àâ÷ ¿çýõèéí òóëä òóõàéí ñóäëàãäàõóóíä
õàìààðàëòàé îëîí õ¿÷èí ç¿éëèéã îëîí õýìæýýñò ìàòðèöûí á¿òöýä îðóóëàí
ç¿é òîãòëûã íü èëð¿¿ëýõ åðºíõèé àðãûã õýðýãëýäýã. Ýíý àðãûã õºëãºí
ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ àðãà ãýæ íýðëýæ áîëîõ áºãººä ò¿¿íèé òóõàéí íýã
òîõèîëäîë íü õî¸ð õýìæýýñò õºëãºí ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõ çàãâàð þì.
Øèíæëýõ óõààíû åðºíõèé àðãà áîëîõ ýäãýýð àðãààñ áèä ñóðãàëòûí áîëîí
õè÷ýýëèéí çîðèëãûí á¿òöèéí øèíæèëãýý õèéõýä õýðýãëýõ þì áîë áèä
çîðèëãûí ººð÷ëºëòèéí òàëààð ýìõ öýãöòýé ìýäëýãòýé áîëæ ìåíåæìåíòèéí
¿éë àæèëëàãààíäàà øèíæëýõ óõààí÷ààð àøèãëàõ áîëîìæòîé áîëíî.
Áîëîâñðîëûí (ñóðãàëòûí) çîðèëãûã áàòàëãààæóóëñàí àëáàí ¸ñíû áàðèìò
áè÷ãèéí íýã íü áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðò þì. Áîëîâñðîëûí àãóóëãûí
ñòàíäàðòûí øèíæèëãýý õèéõäýý áèä ýíý àðãûã õýðýãëýí õ¿ñíýãòèéí áîñîî
áàãàíààð õè÷ýýë¿¿ä, õýâòýý ìºð¿¿äýýð áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí øàòóóä
áîëîí àíãèóäûã àâ÷ Ìîíãîëûí áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðòûí ñóë,
äàâóó òàëûã ñóäàëñàí. Ýíäýýñ ¿¿äýýä Ìîíãîë óëñûí Ãýãýýðëèéí ÿàìíààñ
çîõèöóóëñàí áàãø íàðûí ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ 1999 îíû öóâðàë ñóðãàëòûí
¿åä õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîîã îíîâ÷òîé òîãòîîõ, çààõ àðãûí ñîíãîëò õèéõ
áîëîìæèéí òàëààð áàãø íàð äàäëàãà õèéæ ø¿¿í õýëýëöñýí. Ñóðãàëòûí
õºòºëáºðºº øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýë ñàéòàé çîõèîæ, ñóðãàëòûí
òåõíîëîãèéí ìåíåæìåíòýý áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä áîëîâñðîëûí àãóóëãûí
ñòàíäàðòûí íàðèéâ÷èëñàí øèíæèëãýý øààðäëàãàòàé òóë ýíýõ¿¿ õºëãºí
ìýäýýëëèéí çàãâàðàà ñýðãýýí ñàíàõ íü àøèãòàé ãýæ çºâëºæ áàéíà.

' Ñóðãàëòûí àãóóëãûí ººð÷ëºëò:
Àãóóëãûí ººð÷ëºëòèéí ãîë ñòðàòåãèéí ìºí ÷àíàð íü îëîí øèíæëýõ óõààíû
ºíäºð òºâøíèé ñàëàíãèä ìýäëýãèéã ýçýìø¿¿ëýõýä áèø, òýäãýýðèéí òºâøèíã
áóóðóóëàõã¿é, õàðèí ÷ äîòîîä àìèí õîëáîîã íü îëæ øèíæëýõ óõààíû
òºâøèíã äýýøë¿¿ëýõ çàìààð, òîãòîëöîîí áàðèìæààòàé íýãäìýë ìýäëýã
ýçýìø¿¿ëæ, òýðõ¿¿ ìýäëýãýý á¿òýýë÷ýýð õýðýãëýõýä îðøèæ áàéãàà áîëíî.
Ñóðãàëòûí àãóóëãà ãýäãèéã, íýã òàëààñ, òóõàéí òîäîðõîé øèíæëýõ óõààíû
áóþó àæèë ¿éëèéí ñóäëàãäàõóóíû (òóíõàãëàëûí áóþó äåêëàðàòèâ ìýäëýã),
íºãºº òàëààñ, ýíýõ¿¿ ñóäëàãäàõóóíûã ¿éëèéí áàðèìæàà áîëãîñîí óð óõààíû
(òîäîðõîé ¿éëäëèéí áóþó ïðîöåäóðàë ìýäëýã) òîãòîëöîîíóóäûí õîñëîë
áóþó ýíý íýãäëèéí ø¿òýí áàðèëöàõ äèíàìèê õºãæèë ãýæ òîäîðõîéëæ áîëîõ
þì. Áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí àãóóëãûí ñòàíäàðòàä íèéö¿¿ëýõèéí çýðýãöýý
òóõàéí íóòãèéí õºãæèë, ñóðãóóëèéí ºâºðìºö çîðèëãî, çîðèëòûã òîîöîæ
áîëîâñðóóëñàí õºòºëáºð, òºëºâëºãºº íü áîëîâñðîëûí õàðãàëçàõ òºâøèí,
ýñâýë íýã êóðñ, ýñâýë íýã àíãè, äàìæàà ä¿¿ðãýõ ñóðãàëòûí àãóóëãûã
åðºíõèé人 èëýðõèéëäýã. Åð íü ñóðãàëòûí õºòºëáºð íü ñóðãàëòûí àãóóëãûí
õºòºëáºðººñ áàãà çýðýã ÿëãààòàé ÷ ñóðãàëòûí äýëãýðýíã¿é õºòºëáºð áîë
ñóðãàëòûí àãóóëãûã áàðàã á¿ðýí èëýðõèéëäýã ó÷èð ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí
á¿òýö ÿìàð áàéãààã àíõààðàëäàà àâ÷ àãóóëãàà áîëîâñðóóëàõ ÿâäàë áîë
ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí ìåíåæìåíòèéí àíõäàã÷ àñóóäëóóäûí íýã þì.
Ñóðãàëòûí àãóóëãûí ººð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíòèéí ÷óõàë õýñýã íü ñàéòàð
áîäîæ áîëîâñðóóëñàí ñóðãàëòûí õºòºëáºð ó÷ðààñ õºòºëáºðèéí òºðºë

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

àíãèëëûí òóõàéä íàðèéâ÷èëñàí ìýäýýëýë, ìýäëýãòýé áàéõ çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé.
Ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí òóõàéä:

Ýõëýë

• Ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí á¿òýö:
Õºòºëáºð: – õàìðàõ õ¿ðýý (ñóðàëöàõ á¿ëýã) – (¿íäýñëýë – çàð÷èì) –
çîðèëãî – çîðèëòóóä – àãóóëãà – àðãà ç¿é ¿íýëãýý – õºòºëáºðèéí
øàëãóóð.
• Õè÷ýýëèéí àãóóëãûí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ çºâëºìæ:
1. Áàãø ñóðàëöàã÷èéí øèíæëýí ñóäëàõ õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû
ìºðèéí õºòºëáºð áàéõ
2. Øèíæëýõ óõààíû åðºíõèé àðãà ñóäëàë áîëîõ òîãòîëöîîíû
øèíæèëãýýíèé çàð÷ìààð çîõèîãäîõ
3. Ñóäëàãäàõóóíûã òàíèí áàðèõ àðãà, õàíäëàãà òºëºâø¿¿ëýõ
õýðýãë¿¿ð - áèå äààõûí àðãà òåõíèê áîëîõ
4. Øèíæëýí ñóäëàõ ¿éëèéí åðºíõèé, ã¿éöýä áàðèìæàà áîëîõ
5. Ìýäëýã ÷àäâàðûí áîäèò ¿íýëýìæèéí áàðèìæàà áîëîõ
6. Á¿òýýë÷ èðãýí òºëºâø¿¿ëýõ çîðèëòûã õàíãàõ íýã ãîë õýðýãë¿¿ð
áàéõ
• Îþóíû îëîí òàëò ÷àäàìæ áà õè÷ýýë (ñýäýâ) õîîðîíäûí õîëáîî:
Õºòºëáºð çîõèîõäîî «Ñóðãàëòûí àðãà ç¿é (Èëòãýë, ñóðãàëòûí ìàòåðèàë),
Ìîíãîë óëñûí Ãýãýýðëèéí ÿàì, Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí õºãæëèéí õºòºëáºð, ÓÁ, 1999»

ýìõýòãýëèéí 60-ð õóóäñûã ñàéí óíøèõûã çºâëºæ áàéíà. Áàãàíû äàãóó
îþóíû ÷àäàìæóóäûã, ìºðèéí äàãóó õè÷ýýë¿¿äèéã æàãñààæ áè÷ñýí
áàéãàà. Îþóíû îëîí òàëò ÷àäàìæóóäûã ýçýìø¿¿ëñíýýð á¿òýýë÷ èðãýí
òºëºâø¿¿ëæ áîëíî. Ìàòåìàòèêèéí òîìü¸î òîäîðõîéëîëòóóäûã
õýðýãëýõ ãýæ çºâõºí ìàòåìàòèêèéã ñóäàëäàãã¿é, ò¿¿íèéã àìüäðàë,
àæèë ¿éëñ, çîðèëãîäîî á¿òýýë÷ýýð àøèãëàõ ñóóðü óõààí, îþóíû îëîí
÷àäàìæóóäûã ýçýìøèõ ãýæ ñóäàëäàã áºãººä ýíý çîðèëãîî óìàðòâàë,
ýñâýë ñóðãàëòûí àðãà ç¿éí îíîâ÷òîé ñîíãîëò õèéæ ÷àäààã¿é áîë
ìàòåìàòèêèéí õè÷ýýëýýð ñóðàëöàã÷äûí õºãæëèéí àñóóäëóóä îðõèãäîõ
òàëòàé, òóõàéëáàë, õýë ÿðèàíû ÷àäàìæèéã ìóó òºëºâø¿¿ëäýã. Òýð ÷
áàéòóãàé ìàòåìàòèê ñóðãàëòûí çîðèëãîä ÷ ýíý òóõàé îðäîãã¿é. Äóíä
ñóðãóóëü òºãññºí, ìàòåìàòèêò õè÷íýýí ñàéí õ¿¿õýä ÷ ñàíààãàà
òîäîðõîé, óòãà òºãºëäºð, òîä, ýðýìáýòýé, íàðèéí èëýðõèéëæ ÷àääàãã¿é.
Áóñàä ÷àäàìæóóä ÷ áàñ àäèë. Ëîãèê ñýòãýëãýýíèé, õàðàà ç¿éí îé ãýõ ìýò
÷àäàìæóóäûã, áàñ õºãæìèéí õýìíýëèéã ÷ ìàòåìàòèêèéí õè÷ýýëýýð
õºãæ¿¿ëæ áîëíî.
Æèøýý íü, ìàòåìàòèêèéí õè÷ýýëä ¿ðæ¿¿ëýõèéí õ¿ðä óíøèõàä õîîðîîð
(á¿ãä íýãýí çýðýã) õºãæìèéí õýìíýëä îðóóëæ óíøâàë õ¿¿õä¿¿ä õàãàñ
ºäºðò òîîíû á¿õ õ¿ðä öýýæèëäýã áàéñàí ãýæ àõìàä áàãø íàð ìààíü
ÿðüäàã. Îð÷èí ¿åä õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîî áóþó ¿éë àæèëëàãààíû
íýãäýëä òóëãóóðëàñàí èíòåðàêòèâ ïðîãðàììóóäûã ñóðãàëòàíä õýðýãëýõ
áîëæýý. Ãýõ ìýòýýð òà á¿õýí ýíý õ¿ñíýãòýä áàéãàà ç¿éëòýé òàíèëöàí
ººðñ人 óëàì ñàéí áîëãîæ ñàéæðóóëáàë õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîî
ñàéæèð÷ á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýòýé, ñàíàà÷èëãàòàé èðãýí òºëºâø¿¿ëýõ
áîëîâñðîëûí çîðèëãûí õýðýãæèëòýíä òóñ áîëíî. Ýíý óòãààðàà õè÷ýýë
õîîðîíäûí õîëáîîã õàíãàõ íü ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí õóâüä
çîðèëãîäîî õ¿ðýõ òåõíîëîãèéí ÷óõàë íººöèéí íýã þì.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

• Ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí Òàéëîðûí çàð÷èì:
Õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ íü îð÷èí öàãèéíõàà õºãæèë, ººð÷ëºëò,
òóðøëàãà, ìýäëýãèéã àìüäðàëä ÿàæ õýðýãëýõ ãýõ ìýò àñóóäëûã îëîí
òàëààñ íü àâ÷ ¿çýõèéã øààðääàã. Ýíý àñóóäëûã îëîí ýðäýìòýí
ñóäàëæýý. Õàìãèéí ãîë òºëººëºã÷ íü Òàéëîð (Allan C.,Ornstein & Francis

P.Hunkins.: Curriculum: The foundations, principles and issues, Prentice Hall,
International (UK), London, 1988) þì. Òýðýýð ñóðãàëòûí àãóóëãûí

õºòºëáºðèéã ìýäëýã òºâòýé, ñóðàëöàã÷ òºâòýé, íèéãýì áóþó õºãæèë
òºâòýé ãýæ àíãèëæ ¿çæýý.
Õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ çàð÷èì :
Þóã?

1.

Õºòºëáºð
ñóðàëöàã÷ (áàãø íü äàìæóóëàã÷, ñóðàëöàã÷
íü õ¿ëýýí àâàã÷, øèíæëýõ óõààí òºâòýé õºòºëáºð íü Þóã?
ãýäýãò èë¿¿ òºâºëºðäºã)

2.

Õºòºëáºð
ñóðàëöàã÷ ( Õºòºëáºð, Ñóðàëöàã÷ áèå áèåäýý
õàðãàëçàõ, Õ¿¿õýä ñîíãîëò õèéæ ñóðãàëòàíä èäýâõòýé
íºëººëºõ, ñóðàã÷èéí õ¿ñýë ñîíèðõîëä, ìºí õºãæëèéí ÷àäàìæ
áîëîí òºâøèíä òóëãóóðëàí õºòºëáºðºº ººð÷ëºõ, ñóðàëöàã÷
òºâòýé õºòºëáºð, ýíä Õýíä? ãýäýãò èë¿¿ òºâëºðäºã).

3.

Õºòºëáºð

Õýíä?

ßàæ?

Ñóðàëöàã÷,

ýñâýë Ñóðàëöàã÷

ßàæ?

Õºòºëáºð

õàðèëöàí áèå áèåäýý íºëººëæ, õýðýãæèõ ÿâöäàà áîëîâñðîíãóé
áîëæ ñóðàëöàã÷èéí áîëîâñðîë àõèæ äýâøèæ áàéõ (íèéãýì
òºâòýé øèíý÷ëýëèéí õºòºëáºð íü ßàæ? ãýäýãò èë¿¿ àíõààðäàã)
Ýíý çàð÷ìóóä äàõü ãîë ÿëãàà, îíöëîãèéã 3 äóãààð õ¿ñíýãòýýð ¿ç¿¿ëýâ.
Õºòºëáºðèéí òºðºë
1.Ìýäëýã òºâò
2.Ñóðàëöàã÷ òºâò

3.Íèéãýì
òºâò
(øèíý÷ëýë òºâò)

Þóã?
Íýãýí
òºðëèéí
ìýäëýãèéí öóãëóóëãà
Íýãýí
òºðëèéí
ìýäëýãèéí æàãñààëò
à.Ãàäààä
¿çýãäëýýð
ñèñòåì÷ëýãäñýí
ìýäëýã
á.Òîãòîëöîîò àãóóëãà
(ñóäëàãäàõóóí áîëîí
óð óõààíû òîãòîëöîî)

Õýíä?
Ñóðàëöàã÷èéã
ñàâ
õýìýýí ¿çýõ
Ñóðàëöàã÷èéã õ¿¿õýä
õýìýýí ¿çýõ
Ñóðàëöàã÷èéã
ñóðàëöàã÷ ãýæ ¿çýõ
Ñóðàëöàã÷èéã
øèíæëýí ñóäëàà÷ ãýæ
¿çýõ

3 äóãààð õ¿ñíýãò
ßàæ?
Þ¿ëýõ àðãààð
Äóóðèàõ
¿éëýýð
Õàìòûí
ïðàêòèê îëîí
àðãààð
Ýçýìøèõ¿éí
ç¿é
òîãòëûí
äàãóó

Ìàíàéä ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí ãóðàâ äàõü òºðëèéí á. õóâèëáàðûã
áàðèìòëàõ íü èë¿¿ îíîâ÷òîé áàéæ áîëîõ þì. Ýíý ÷èãëýëýýð ÷ áèä
àæèëëàæ áàéãàà áîëíî. Õºòºëáºð îëîí çîðèóëàëòòàé. Òàíèí ìýäýõ,
òåõíîëîãè àøèãëàõ, îþóíû ñóðâàëæ áîëîõ ãýõ ìýò.
• Õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõàä òîîöîõ Òàéëîðûí ñàíàìæ:
1. Ìýäëýã ýçýìøèõ
2.Áàãøèéí õÿíàëò
3.Ñóðàã÷ á¿ðèéí ìýäýõ ìýäëýã
4.Äîòîîä ñýðýë
5.Øàò äàðààëàí ñóðãàõ
6.ªâºðìºö çàí ÷àíàð
7.Íèéãìèéí àøèã ñîíèðõîë
8.Çàí çàíøëèéí, õîò
9.Õè÷ýýë òóñ á¿ðèéí
10.Ìýäëýã










1. Õóâü õ¿í òºëºâøèõ
2. Ñóðàã÷èéí õÿíàëò
3. Õóâü õ¿íèé ìýäëýã
4.Ãàäààä ñýðýë - õ¿÷èí ç¿éë, ñóðàëöàõ ñîíèðõîë õýðýãöýý
5.Èæ á¿ðýí ñóðãàëò
6.Íèéòëýã çàí ÷àíàð
7.Õóâèéí àøèã ñîíèðõîë
8.õºäººãèéí ÿëãààã õàðãàëçàõ
9.Õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîî
10.Àãóóëãûí õóâüä ÷, ¿éë ÿâöûí õóâüä ÷ àëü áîëîõ ä¿éõ.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Ýíý ñàíàìæ, çºâëºìæ¿¿äèéã õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõäàà ñàíàæ áàéõ
õýðýãòýé.
Ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéí òóõàéä:

Òºãñãºë

' Àðãà ç¿éí øèíý÷ëýë:
Ìýäëýã íü õ¿íýýñ õ¿íä á¿ðýí óòãààðàà øóóä, ã¿éöýä äàìæäàãã¿é áºãººä õ¿í
á¿ð ººðèéí èäýâõòýé, ó÷èð øàëòãààíò ¿éë àæèëëàãààãààð áóñàäòàé õàìòðàí
íèéãýìøèõ ÿâöäàà ýçýìøèõ¿éí ç¿é òîãòëûí äàãóó ìýäëýãýý ººðºº á¿òýýäýã
òóë àðãà ç¿éí øèíý÷ëýëèéí ñòðàòåãè íü õ¿í áýýð àìüäðàë äóíäààñ
ñóðàëöäàã, àæèë ¿éë õèéõ ÿâöäàà ñóðàëöäàã, àíãè òàíõèìûí ãýõ ìýò òóñãàé
òºðºë, õýëáýðèéí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ñóðãàëòààð ñóðàëöäàã ãýñýí ãóðâàí
àðãà çàìûã íü öàã õóãàöààíû õóâüä àëü áîëîõ äàâõöóóëàõààð çîõèîí
áàéãóóëàõàä îðøèæ áàéãàà áîëíî.
Çààõ àðãûí òóõàéä: Çààõ àðãàà ñîíãîõ ñóðãàëòûí àðãà ç¿éä ñóðàëöàæ ñàéí
ýçýìøýýä ÿã öàã ¿å, òóõàéí íºõöºëä íü îíîâ÷òîé õýðýãëýõ íü ìàø ÷óõàë. Ýíý
áîë àìæèëòûí ¿íäýñ. Ãýòýë çààõ àðãàà, àðãà ç¿éãýý öàã ¿ðãýëæ áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ áàðèë óõààí, óð ÷àäâàð ýçýìøâýë ýíý íü áîëîâñðîëûí, ìàãàäã¿é,
ýöñèéí çîðèëò þì.
• Ñóðãàëòûí àðãà ç¿é, çààõ àðãûí ÿçãóóð:
Õ¿í ººðèéíõºº ñàéí ìýääýã, èæèë äàñàë ç¿éë äýýðýý òóëãóóðëàõ íü
÷óõàë. Ãýõäýý ýðãýëçýí ýðãýö¿¿¿ëýõ ñýòãýëãýý ¿¿íýýñ ÷ äóòóóã¿é ìàø
÷óõàë. ¯¿ãýýð äàìæèí øèíý øèíý íýýëò, õºãæèëä õ¿ð÷ áàéäàã.
Êîïåðíèêèéí íýýëò, ìàòåìàòèêèéí øèíæëýõ óõààíû øèíý ñàëáàð
õºãæèæ áàéãàà æèøýýãýýð áîë ìàíàé Äýëõèé åðòºíöèéí òºâ ãýäýã
ñóðãààëä ýðãýëçýí Íàðàí òºâò òîãòîëöîî áàéõ ¸ñòîéã áàòàëñàí
ýðäýìòíèé ãàâüÿà, ìºí Åâêëèäèéí ãåîìåòðèéí ñýòãýëãýýíýýñ õàëüæ,
Ëîáà÷åâñêèéí ãåîìåòð ¿¿ñ÷ õºãæñºí òóõàé ò¿¿õ¿¿äèéã ýðãýí ñàíàõàä
èë¿¿äýõã¿é. Æèøýý áîëîõ øèíæëýõ óõààíû ñýòãýëãýýíèé ò¿¿õýí
áàðèìòóóäààñ ¿çýõýä ºìíºõ ìýäëýãòýý áóþó ìýäýýæèéí ç¿éëä ýðãýëçýõ,
àñóóäëûã ººð òàëààñ íü òàâèõ àðãà áàðèë ÷óõàë ãýäýã ä¿ãíýëòýíä õ¿ð÷
áîëîõûã õàðóóëäàã. Òýãýõëýýð áèä ñóðãàëòûí õýâøìýë àðãà ç¿éí
òóõàéä ýðãýö¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.
Ñóðãàëòûí àðãà ç¿éã õºãæ¿¿ëýõýä àñóóëòûã Õ¿¿õäýä ÿàæ çààõ âý?
Õ¿¿õýä õýðõýí ÿàæ ñóðàëöäàã âý? ãýäýã àñóóëòûí àëèíààñ íü ýõëýõ âý
ãýäýã íü ìàø ÷óõàë àñóóäàë þì. Õýðýâ õ¿¿õýä õýðõýí ÿàæ ñóðàëöäàã âý
ãýñýí àñóóëòûí õàðèóëòûã îëîîä, òýð ç¿é òîãòîëä íü íèéö¿¿ëýí çààõ
àðãàà áîëîâñðóóëáàë èë¿¿ îíîâ÷òîé áàéõ íü îéëãîìæòîé. Õ¿¿õýä ÿàæ
þì ìýääýã, ÷àääàã áîëäãèéã òóíãààí áîäîõûã ñàíóóëñàí ÿðèëöëàãà
ºðí¿¿ëáýë áèä ýíý òàëûí ìýäëýãýý òºâºãã¿é ñýðãýýíý.
Àìüä á¿õýí ¿éëýíä ñóðàëöàæ áàéäãèéã, òýð ¿éëèéã àìüäàð÷ áóé îð÷èí
íü òºð¿¿ëæ áàéäãèéã õ¿¿õýä òºðºíã¿¿ä àìüñãàë àâàõ, óñíû àìüòàí
ñýëýõ, ñàíñàðò æèíã¿éäýõ çýðýã ¿éë àæèëëàãààíû æèøýýí¿¿ä äýýð
òàéëáàðëàæ áîëíî. Òºðººñ áîëîâñðîëûí ýðõýì çîðèëãûã øèíý÷ëýí
íàéðóóëàõäàà áîëîâñðîëûí ýðõýì çîðèëãî íü èðãýä ìýäëýã, ÷àäâàð,
òåõíîëîãè, ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëñèéã ýçýìøèõ òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä
îðøèíî ãýæ ìàø îí÷òîé òîäîðõîéëñîí ãýæ áîëíî. Õ¿í ìàø íàðèéí

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

ó÷èð øàëòãààíòàé ¿éë àæèëëàãàà õèéæ áàéäàã. Ýíý ó÷èð øàëòãààíò
¿éë àæèëëàãààã íü áàéãàëü, íèéãìèéí îð÷èí íü òºð¿¿ëäýã.
Àìüã¿é, àìüòàé á¿õ ç¿éëèéí îðøèí òîãòíîõ, ¿éë ã¿éöýòãýõ
øàëòãààíûã õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí íü áèé áîëãîäîã þì áîë õ¿¿õýä
ñóðàëöàõàä ÿìàð òààòàé îð÷èí øààðäëàãàòàé âý? Òýä ÿàæ ñóðàëöäàã âý?
ãýäãýýñ ñóðãàëòûí àðãà ç¿éí õºãæèë, çààõ àðãûí ÿçãóóð ãàðíà.

Òààòàé îð÷èí

Ñýòãýë ç¿éí îð÷èí

¯éëèéí îð÷èí

(õ¿¿õäèéí ñóðàõ áîëîí ýöýã
ýõ, áàãøèéí ñóðãàõ ñîíèðõîë
òýì¿¿ëýë, ÷àðìàéëò, íèéãìèéí ñýòãýë ç¿é, ¿íýëýìæ)

(áàãø - øàâü - ýöýã ýõèéí
õàìòûí øèíæëýí ñóäëàõ
áîëîí
ãàíöààð÷èëñàí øèíæëýí
ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãàà )

Ñóðãàëòûí ¿éëèéí îð÷èíä ã¿éöýòãýõ ¿éë àæèëëàãàà:
1. Áàãø, ñóðàã÷èéí õàìòûí øèíæëýí ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãàà
2. Ñóðàã÷, ýöýã ýõèéí õàìòûí øèíæëýí ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãàà
3. Áàãø – ñóðàã÷ -- ñóðàã÷èéí õàìòûí øèíæëýí ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãàà
4. Áàãø – ñóðàã÷ -- ýöýã ýõèéí õàìòûí øèíæëýí ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãàà
5. Ñóðàã÷ - ñóðàã÷èéí õàìòûí øèíæëýí ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãàà
6. Ãàíöààð÷èëñàí ¿éë àæèëëàãààíû îð÷èí
7. Áàãø – Áàãøèéí õàìòûí øèíæëýí ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãàà
8. Áóñàä
Áàãø äýýðõ ¿éë àæèëëàãààíû îð÷èíã çºâ óõààëàã çîõèîí áàéãóóëíà ãýäýã íü:
¯éëýíä ç¿ãøð¿¿ëýõ;
¯éëýíä ñóðãàõ;
¯éëèéí áàðèìæàà ýçýìø¿¿ëýõ (òàíèëöàõ, ýçýìøèæ, õºãæ¿¿ëýõ 3
¿å øàòòàé)
¯éë íü äàðààõü 3 òºðºëòýé:
áèåèéí
õýëíèé
ñýòãýëèéí ¿éë ãýæ áîëíî.
Ìîíãîë÷óóäûí õ¿¿õäýý õ¿ì¿¿æ¿¿ëäýã àðãà ç¿é ãýâýë ýöýã ýõ
õ¿¿õýäòýéãýý äàðààõü áàéäëààð õàðüöàõûã ÷óõàë÷èëäàã. ¯¿íä:
0– 5
íàñàíä íü õààí ìýò ºðãºìæèë;
íàñàíä íü ñ¿¿äýð ìýò äàãóóë;
5 – 11
íàñàíä íü áèå äààëãà;
11 – 16
16 – äýýø íàñàíä íü àíä íºõºä áàéõ ¸ñòîé
ãýæ ¿çäýã áàéñàí. Ýíä ìîíãîë÷óóäûí ñóðãàëòûí ñòðàòåãèéí ìºí ÷àíàð
îðøèõ áºãººä îð÷èí öàãèéí ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí ¿íäñýí çàð÷èìòàé
òîõèð÷ áàéãààã àíçààðñàí áèç ýý.
Ýçýìøèõ¿é áîë ¿ã, òýìäýã, óõàãäàõóóí õýðýãëýæ õàðèëöàõ ¿éë
àæèëëàãàà íü

Ǻâ çîõèîí
áàéãóóëàõ

Ìàòåðèàëëàã îð÷èí

(ãàäààä, äîòîîä àõóé,
õ¿ðýýëýë, àíãè òàíõèì, õè÷ýýë
– ñóðãàëòûí õýðýãëýãäýõ¿¿í
ãýõ ìýò)

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Ãàäààä

Õàìòûí

Ìàòåðèàëëàã

Äýëãýðýíã¿é

Äîòîîä

Õóâèéí

Ñýòãýöèéí

Õóðààíãóé

ãýñýí õýëáýðò øèëæèõ ¿éë ÿâö áîëîõ òóõàé, ìºí çºâõºí ñóðàëöàõ ãýñýí
òàíèí ìýäýõ ¿éë àæèëëàãààíû çîðèëãî íü ýçýìøèõ¿é áîëîõ òóõàé,
ýçýìøèõ¿éãýýð äàìæèí ñóðàëöàõóé õýðýãæäýã òóõàé, ýçýìøèõ¿éí ¿å
øàòóóä, òýäãýýðèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, ýäãýýð ¿å øàòóóä äýýð õèéãäýõ
¿éëèéí õýëáýðèéí ç¿ãøð¿¿ëýëòèéí òóõàé æèøýýã (“Ñóðãàëòûí àðãà ç¿é”,
Óëààíáààòàð, 1999, õ.11-14 íîìîîñ ¿çýæ áîëíî) áèä ñàéí ìýäíý, ¿¿íèéãýý
ñýðãýýí ñàíàõ íü ìåíåæìåíòèéí ìýäëýãýý õýðýãëýõ ¿åä òóñ áîëíî.

¯éëèéí
õýëáýðèéã
ç¿ãøð¿¿ëýõ
çîõèîí
áàéãóóëàõ
àðãà

¯ð
ä¿íã
¿íýëýõ àðãà
¯ð ä¿í

Ãàäààä ~ Äîòîîä
Õàìòûí ~ Õóâèéí
Ìàòåðèàëëàã ~Ñýòãýöèéí
Äýëãýðýíã¿é ~ Õóðààíãóé
Ïðàêòèê, ¿éëèéí àðãà
(Æèøýý: ñåìèíàð, äàäëàãûí àæèë ãýõ ìýò)

Ãàäààä Ł Äîòîîä
Õàìòûí Ł Õóâèéí
Ìàòåðèàëëàã Ł Ñýòãýöèéí
Äýëãýðýíã¿é Ł Õóðààíãóé
Áèå äààõ, á¿òýýë÷ ¿éë
àæèëëàãààíû àðãà
(Æèøýý: áèå äààõ àæèë
ãýõ ìýò)

• ªìíºõ ìýäëýãýý ñýðãýýõ
àðãóóä
• Ò¿ëõ¿¿ð
¿ãýý
ÿëãàæ
òàéëáàðëàõ àðãóóä
• ¿éëèéí áàðèìæàà ÿëãàñàí òóëãóóð äîõèîíóóäûã
òàéëáàðëàõ,
õàìòðàí
á¿òýýõ àðãóóä

• Ñóðàëöàõ, øèíý ç¿éë
ñýäýõ,
á¿òýýõ
ñýäýë
òºð¿¿ëýõ àðãóóä
• Õàìòðàí àæèëëàæ, áèå
áèåýñýý ñóðàëöàí íèéãýìøèõ, ìýäëýã á¿òýýõ
àðãóóä
• Øèíý àðãà, àðãà áàðèëä ñóðàëöàõ àðãóóä
• Õàíäëàãà,
¿íýëýìæ,
òºëºâøèëòºíä
ººð÷ëºëò
îðóóëàõ
àðãóóä
Ñòàíäàðò áóñ ¿íýëãýý,
îíîøëîãîîíû àðãóóä Ō
ñòàíäàðò ¿íýëãýý

• Øèíý ìýäëýã, àðãà
áàðèëàà
àøèãëàí
àñóóäàë
øèéäâýðëýõ
àðãóóä (òºñºë ãýõ ìýò)
• Øèíý
ñàíàà
ñýäýõ,
õýðýãæ¿¿ëýõ àðãóóä

Øèíý ìýäëýã ÷àäâàð

Øèíý õàíäëàãà ¿íýëýìæ

Ñòàíäàðò
áóñ
¿íýëãýý,
îíîøëîãîîíû àðãóóä

Øèíý òºñººëºë, îéëãîëò

Ñòàíäàðò
àðãóóä

Àðãà

Ýçýìøèõ¿éí
¿å øàòààð çîõèîí áàéãóóëàõ ¿íäñýí
àðãà

Ãàäààä Ō Äîòîîä
Õàìòûí Ō Õóâèéí
Ìàòåðèàëëàã Ō Ñýòãýöèéí
Äýëãýðýíã¿é Ō Õóðààíãóé
¯ç¿¿ëýí
òàíèóëàí,
¿ã
ÿðèàíû àðãà
(æèøýý: ëåêö ãýõ ìýò)

¿íýëãýýíèé

Ýíý óäààä áèäíèé õóâüä ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû õºãæèëä õàìààðàõ
òåõíîëîãèéí ìåíåæìåíòèéí öºì ñàíàà íü ýíýõ¿¿ ¿éëèéí îð÷èíã òóõàéí
öàã ¿å, îð÷èí íºõöºëä çîõèöóóëàí õýðõýí áîëîâñðîíãóé áîëãîæ

Çîðèëãî

Ýçýìøèõ¿éí
¿å øàòóóä
¯éëèéí
õýëáýð¿¿ä

3à äóãààð õ¿ñíýãò
Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí – “äèäàêòèê, ñîöèîëîãè,
ñýòãýë ñóäëàëûí“ ¿íäýñò ñóóðèëñàí çîõèîí
áàéãóóëàëòûí áàðèìæàà - æèøèã
¯éëèéí áàðèìæààã
¯éëèéí áàðèìæààã
¯éëèéí áàðèìæààã
ÿëãàí òàíèõ
ýçýìøèõ
¿íýëýõ õºãæ¿¿ëýõ

Õýëáýð

Õè÷ýýëèéí òºâøèíä, ìºí ñóðãàëòûí òºâøèíä ÷ ãýñýí ìåíåæìåíòèéí
àñóóäëûã íàðèéâ÷ëàí ç¿ãøð¿¿ëýõýä ñîöèîëîãè, àíòðîïîëîãè, ñýòãýë
ñóäëàë, äèäàêòèêèéí ¿íäñ¿¿äèéã òîîöîí õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàë çàéëøã¿é
øààðäëàãàòàé áîëæ áàéãààã õàðãàëçàí ñóðãàëò, õè÷ýýë çîõèîí
áàéãóóëàõàä áàðèìæàà áîëãîí æèøèæ ¿çýõ ñàíàìæèéí øàëãóóð
ìàÿãààð 3à äóãààð õ¿ñíýãòèéã õýðýãëýæ áîëíî.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

ñàéæðóóëàõ âý ãýäýãò òîäîðõîé õóâèëáàðóóä á¿õèé õàðèó ýðýëõèéõýä
îðøèíî. ͺ㺺òýéã¿¿ð, ýíý õ¿ñíýãòèéí í¿ä á¿ðò áàéãàà õàðèóëò áîë
ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí ¿åèéí ¿éë àæèëëàãàà òóñ á¿ðèéí õîîðîíäîõ
õîëáîîñûã óòãàæóóëàí ñóðãàëòàà á¿õýëä íü áîäèò ¿ð àøèãòàé
áîëãîõîä ò¿ëõ¿¿ð ñàíàà áîëîõ ó÷èðòàé.
Òýãýýä ÷ áèä ñóðãàëòûí àãóóëãàä ñóäëàãäàõóóíû çýðýãöýý ¿éëèéí îð÷èíã
òîäîðõîéëîõ óð óõààíû òîãòîëöîîã ¿éëèéí áàðèìæàà õýëáýðýýð
áîëîâñðóóëæ òîäðóóëàí îðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ªºðººð õýëáýë,
¿éëèéí áàðèìæààã áîëîâñðóóëàõäàà òóõàéí ¿éëèéã çºâ ã¿éöýòãýõýä
øààðäàãäàõ íºõöëèéã àëü áîëîõ á¿ðýí á¿òýí ã¿éöýä áàéëãàõ, ¿éëèéã
ã¿éöýòãýõ àðãûí åðºíõèéëëèéí òºâøèíã àëü áîëîõ ºíäºð áàéëãàõ
÷èãëýëèéã áàðèìòëàí, óëìààð èéì áàðèìæààã ýçýìø¿¿ëýõ çààõ àðãûí
áîëîâñðóóëàëòûã øèíý òºâøèíä ãàðãàõ øààðäëàãàòàé. Ýíý òàëààð,
ñóðãàëòûí àðãà ç¿éí õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãûí òóõàéä ãýâýë á¿ð 1999 îíä
Ìîíãîë óëñûí Ãýãýýðëèéí ÿàìíû çîõèöóóëàëòààð õýðýãæ¿¿ëñýí áàãø
íàðûí ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòûí ¿åä àâ÷ ¿çñýí.
Õ¿¿õýä á¿ðèéí õóâüä îé òîãòîîëò, ºññºí îð÷èí, ñîíèðõîë, õºãæèë ÿíç
á¿ð áàéäàã. Ǻâõºí ñîíñîæ àâñàí ìýäëýã äóòìàã, ãàæóóäàëòàé áàéæ
áîëîõ ó÷ðààñ õàðàõ, òºñººëºõ, áèåýðýý ã¿éöýòãýõ îëîí òàëûí ¿éë
àæèëëàãààí äýýð òóëãóóðëàõ íü èë¿¿ ºãººæòýé áàéíà. Ñóðãóóëèàñ,
àìüäðàëààñ, àæëààñ ñóðàëöàæ ìýäëýã, äàäëàãà, õàíäëàãàà ººð÷ëºõ áóþó
áîëîâñðîë ýçýìøèõ ýíýõ¿¿ ñàëàíãèä áàéãàà àðãà çàìûã àëü áîëîõ
èíòåãðàöè áàéäëààð ã¿éöýòãýõ ¿éëèéí òààòàé îð÷èí áèé áîëãîõ ÿâäàë
áîë ìàíàé áîëîâñðîëûí, òóõàéëáàë, ñóðãàëòûí ñòðàòåãè – àðãà çàì þì.
Ýíý ñòðàòåãè áîë çààõ àðãà ç¿éã áîëîâñðóóëàõàä áàðèìòëàõ çàð÷èì,
åðºíõèé ¿íäýñëýë áºãººä ìºí ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí ìåíåæìåíòèéí
õºãæèëä áàðèõ óëààí øóãàì ãýæ áîëíî.
Çààõ àðãà íü -- õ¿¿õýä õýðõýí ÿàæ ñóðàëöäàã âý? ãýñýí àñóóëòàíä
õàðèóëòààð òîäîðõîéëîãääîã, ýíý õàðèóëòûã òîäîðõîéëîõîä ¿éë
àæèëëàãàà, ò¿¿íèé á¿òöèéí òàëààð áàñ òîäîðõîé ìýäëýãòýé áàéõûã
øààðääàã ãîë ¿éë àæèëëàãàà, ò¿¿íèé á¿òöèéí àñóóäàë íü ñóðãàëòûí
òåõíîëîãèéí ìåíåæìåíòèéí õóâüä áîëîõîîð óëàì èë¿¿ àíõààðëàà
òºëºâëºð¿¿ëýõ òºäèéã¿é á¿ð øèíæëýõ óõààíû òºâøèíä ìýäýõ,
òºëºâëºõ, çîõèîí áàéãóóëàõ çàéëøã¿é ýçýìøèõ óð ÷àäâàð áîëæ
òàâèãääàã. Ýíý òàëààð çàðèì ñàíààã òîäðóóëàí ÿðèëöúÿ.
¯éë àæèëëàãààíû àíàòîìèéí á¿òýö:

¿éë àæèëëàãàà
¿éë


¿éëäýë.
Ýäãýýðýýñ ýõíèé 2 íü òîäîðõîé çîðèëãîòîé, íºõöºëòýé áàéäàã áºãººä
¿éëäýë íü ìàø èõ õóðààíãóéëàãäñàí (àâòîìàò÷ëàãäñàí) àêò áîëîõ ó÷èð
çîðèëãîã¿é, íºõöºëã¿é áàéäãààðàà îíöëîã. Áàñ ýíý á¿òýö íü õàðüöàíãóé
áîëîõûã àíõààðàëäàà àâàõ íü ç¿éòýé. Ó÷èð íü çîðèëãûí íýã òºâøèíä
¿éë áàéñàí ç¿éë íºãºº òºâøèíä ¿éë àæèëëàãàà áîëîõ, ¿éëäýë áàéñàí
ç¿éë ¿éë áîëîí õóâèðäàã. ¯éë àæèëëàãààíû èéì á¿òöèéã áèä 1999 îíû
öóâðàë ñóðãàëòûí ÿâöàä àãóóëãûí õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ, óð óõààíû

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

òîãòîëöîîã ãàðãàõäàà àøèãëàñíûã àíçààðñàí áàéõ àà. Òýíä áèä ¿éë
àæèëëàãààã õýä õýäýí ýðýìáýýð êîäëîñîíîî ñàíàíà áèç äýý.
¯éë àæèëëàãààíû äèíàìèê á¿òýö (÷àíàðûí õóâèðãàëòûí ¿éë ÿâöûí õ¿ðýýíä
õàðñàí):

¿éëèéí áàðèìæààã ÿëãàõ
¿éëèéã ã¿éöýòãýõ


¿éëèéã õÿíàæ õºãæ¿¿ëýõ.
Ýíý íü øèíæëýõ óõààíû ñýòãýëãýýíèé á¿òýö, ýçýìøèõ¿éí ¿å øàòóóä,
øèíæëýí ñóäëàõ ¿éë àæèëëàãààíû àñóóäëûã õºíäºõºä àøèãëàãäàæ
áàéñàí. «Ñóðãàëòûí àðãà ç¿é (Èëòãýë, ñóðãàëòûí ìàòåðèàë), Ìîíãîë óëñûí
Ãýãýýðëèéí ÿàì, Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí õºãæëèéí õºòºëáºð, ÓÁ, 1999» ýìõòãýëèéí 7
äóãààð õóóäñàíä áàéãàà "Ñýäâèéí àãóóëãûí òºëºâëºãººíèé õýñýã" ãýñýí
çóðãèéã ñàéí àæèãëàõàä òýð ¿åèéí ñóðãàëòûí ¿åèéíõýýñýý èë¿¿
îéëãîãäîõ áàéõ ãýæ áîäîæ áàéíà. Ýíý á¿òöèéã ãîëäóó àëèâàà ¿éë
àæèëëàãààíû ÿâöûã çîõèîí áàéãóóëàõ, ¿éëèéã ç¿ãøð¿¿ëýõýä àøèãëàäàã.
ªºðººð õýëáýë, ìåíåæìåíòèéí àðãà áàðèëä ñóðàëöàõàä àíõààðëàà
òºâëºð¿¿ëýõ ÷óõàë ñýäâèéí íýã þì.
¯éë àæèëëàãààíû äèíàìèê á¿òýö (¿éë ÿâöûã á¿õýëä íü õàðñàí):

îðîëò

÷àíàðûí õóâèðãàëò
ãàðàëò.

Ýíý íü àëèâàà óäèðäëàãà òºëºâëºëòèéí ¿å øàòóóäûã ÿëãàõ, ¿ð ä¿íã
¿íýëýí çîõèöóóëàëò õèéõýä, ººðººð õýëáýë, ìåíåæìåíò õèéõýä èë¿¿
àøèãëàãääàã á¿òýö þì. Ýíý á¿òöèéã "Õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîî-Áàãø
íàðûí õàìòûí àæèëëàãàà" ñýäýâò (Ìîíãîë óëñûí Ãýãýýðëèéí ÿàì, ÓÁ, 1999)
ýìõòãýëèéí í¿¿ðíèé õî¸ð äàõü õàâòñàíä áàéãàà "Ñóðãàëò ãýæ þó âý"
ãýñýí çóðãààñ õàðæ áîëíî. Òýð çóðàã áîë èõ àãóóëãûã áàçàæ áàãòààñàí
òóëãóóð äîõèî òóë ò¿¿íèéã ýíý óäàà ÷ áàñ äàõèí îðóóëæ 7 äóãààð
çóðãààð ¿ç¿¿ëýâ.
Àðãà ñóäëàëûí çàðèì àñóóäëàà ñýðãýýí ñàíàõ õýðýãòýé þì. Ó÷èð íü
ìåíåæìåíò áîë ýöñèéí ä¿íäýý òîäîðõîé çîðèëãîä õ¿ðýõ óäèðäëàãûí
àðãà áàðèëûí õºãæëèéí óõààí, àðãà òåõíîëîãèî òàñðàëòã¿é
ñàéæðóóëàõ óðëàã. Òóõàéëáàë,
• Àðãà÷ëàë (àëãîðèòì) - òîäîðõîé àñóóäëûã øèíæëýí ñóäëàõ äýñ
äàðààëñàí ëîãèê àëõàìóóä (¿éëäëèéí òºâøèíä áîëîâñðóóëñàí
òîãòîëöîî);
• Àðãà - ìàø òîäîðõîé ¿åä õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé íºõöºëä òîäîðõîé
çîðèëãîîð àøèãëàõ á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò, ñòðàòåãè ãýõ ìýò
õýðýãñýë;
• Àðãà ç¿é – òîäîðõîé íºõöºë, çîðèëãîä (çîðèëòîä) íèéö¿¿ëýí àëèâàà
¿éë, ¿éëäýë õèéõ, ¿éë àæèëëàãàà õýðýãæ¿¿ëýõ áàãö àðãà, àðãóóäûí
õîñëîë;
• Àðãà ñóäëàë - áàãö àðãààñ îíîâ÷òîéã ñîíãîõ, ýñâýë òîäîðõîé àðãóóäûã
õºãæ¿¿ëýõ, áîëîâñðîíãóé áîëãîõ îíîë, øèíæëýõ óõààí.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Ò¿¿íýýñ ãàäíà îíîëûí ñýòãýõ¿éí áàðèëóóä (õàðüöóóëàõ, æèøèõ,
òîäîðõîéëîõ, ç¿éðëýõ) íü àëü ÷ òºâøíèé ÿìàð ÷ àðãûí ÿçãóóð áºãººä
òýäãýýðèéí îëîí ýðýìáèéí îëîí ÿíçûí õîñëîë íü òóõàéí àðãûã
òºäèéã¿é àðãóóäûã õîîðîíä íü õîëáîæ àìèëóóëäàã õ¿÷èí ç¿éë íü
ãýäýã áàñ îéëãîìæòîé þì, ¿¿íèéã àíõààðàëäàà àâàõ õýðýãòýé. Àðãà
ñóäëàëûã áàðèëãàòàé ç¿éðëýýä àðãà÷ëàë, àðãóóäûã ýä àíãè, ãîë òóëãóóð
ãýâýë ñýòãýõ¿éí áàðèëóóä íü õîëáîîñ ìàòåðèàë áóþó öåìåíò ãýæ ¿çýæ
áîëîõ þì. Ýíý óòãààðàà ýöñèéí ýöýñò ñóðàëöàã÷äûã îíîëûí ñýòãýõ¿éí
îëîí áàðèëä ñóðãàíà ãýæ îéëãîæ áîëíî.

' Ñóðãàëòûí õýðýãëýãäýõ¿¿íèé øèíý÷ëýë:

Ýíý áîë ìåíåæìåíòèéí óõààíä àâ÷ ¿çäýã á¿õ òºðëèéí íººöèéí ÷óõàë õýñýã
áºãººä ¿¿íýýñ àíãè òàíõèìûí òîõèæèëò, øèðýý ñàíäàë, ñàìáàð, ¿ç¿¿ëýõ
áàãàæ òºõººðºìæ, ëàáîðàòîðèéí òîíîãëîë çýðýã á¿õ õýðýãëýãäýõ¿¿íèé
ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýë, ñàéæðóóëàëò, êîìïüþòåðæóóëàëò çýðýã îëîí àñóóäëûã
õºíäºëã¿é, çºâõºí ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí ìåíåæìåíòýä øóóä õîëáîîòîé
ãýæ ñóðàõ áè÷èãò õàìààðàõ ¿íýëãýýíèé øàëãóóðûí òóõàé òîâ÷õîí äóðäúÿ.
Õàðèí ñóðàõ áè÷èãò õàìààðàõ àñóóäëóóä íü 1999 îíû öóâðàë ñóðãàëòûí
ìàòåðèàëóóäàä íýëýýä äýëãýðýíã¿é áàéãàà òóë òýíäýýñ áîëîí áóñàä
õîëáîãäîõ íîì õýâëýë, ýõ ñóðâàëæààñ ñîíèðõñîí ç¿éëýý òîäðóóëæ áîëíî.
• Ñóðàõ áè÷èãò ¿íýëãýý ºãºõ øàëãóóðóóä (òîäîðõîé á¿ëýã ñýäâýýð) ãýâýë:
1. Áè÷ëýãèéí õýëáýð, áàðèë (àãóóëãûã òîî÷èõ, ëåêöëýõ ãýõ ìýò
õýëáýðýýð áè÷ñýí);
2. Ñóðàëöàã÷ áèå äààí ñóðàëöàõ áîëîìæ;
3. Ñóðàëöàã÷èéã èäýâõæ¿¿ëýõ àðãà õýëáýð;
4. Ñýäýâ ñóäëàõ õýðýãöýý, ñîíèðõîë òºð¿¿ëñýí áàéäàë áà çàëãàìæ
õîëáîî;
5. Ñýäýâ ñóäëàõ ÿâöàä àñóóëò, äààëãàâàð, òåñòýýð õàðèó ìýäýýëýë àâàõ
áàéäàë, ¿íýëãýý;
6. Ñóðàëöàã÷èéí íàñ, ñýòãýöèéí îíöëîãò îþóíû ¿éëèéí àðãà áàðèëûí
íèéöñýí áàéäàë, ººðººð õýëáýë, àðãà ç¿é;
7. Õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîîã õàíãàñàí áàéäàë;
8. Ñóðàõ áè÷ãèéí á¿òöèéí òºðºë: (öóâàà, øóãàìàí áà øàòàëñàí, ìóøãèà
áóþó ñïèðàëü, õîëèìîã);
9. Ñóðàõ áè÷ãèéí õýë (òåêñò, õ¿ñíýãò, äèàãðàìì, ãðàôèê, çóðàã ã.ì.);
10. Àãóóëãûí àêàäåìèê áîëîí ïðàãìàòèê òàëûã õýðõýí øèéäñýí áàéäàë;
11. Òàíèõ òýìäýã, äîõèî, ò¿ëõ¿¿ð
çýðãèéã íýðëýæ áîëîõ áºãººä íààä çàõ íü èéì øàëãóóðààð ñóðàõ áè÷ã¿¿äýý
øèíý÷ëýõ, óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîæ áàéõ øààðäëàãà áîë ñóðãàëòûí
ìåíåæìåíòèéí íýã ÷óõàë çîðèëò þì.

' Îíîøëîãîî, ¿íýëãýý, õÿíàëò-øèíæèëãýýíèé øèíý÷ëýë:

Ñóðàëöàã÷èéí ìýäëýã, ÷àäâàð ýçýìøèëòèéí òºâøèíãèéí ººð÷ëºëòèéã
òîãòîîõ àðãààð ýöñèéí ä¿íäýý õè÷ýýëèéíõýý, ñóðãàëòûíõàà ¿éë ÿâöàä õÿíàëò
– øèíæèëãýý õèéæ, ¿íýëãýý ºãºõ çàìààð ñóðàëöàã÷äàà á¿òýýë÷, áîäèò
÷àäâàðòàé èðãýí áîëãîí õºãæ¿¿ëýõýä ¿ç¿¿ëýõ äýìæëýãèéã ¿ð á¿òýýëòýé
áîëãîõ íü îíîøëîãîî, ¿íýëãýý, õÿíàëò – øèíæèëãýýíèé øèíý÷ëýëèéí
ñòðàòåãè áîëíî. Ýíý íü ñóðãàëòûí (Learning-Teaching) ¿íýëãýýíèé ¿¿ðýã
çîðèóëàëò, àãóóëãà, àðãà õýëáýð, æèøãèéã á¿õýëä íü ººð÷èëíº ãýñýí ¿ã.
Ìåíåæåðèéí ÷óõàë ÷èã ¿¿ðýã áîëîõ ¿íýëãýý, îíîøëîãîî, õÿíàëòøèíæèëãýýíèé òàëààð ºìíºõ äóðäñàí öóâðàë ñóðãàëòûí ìàòåðèàëä îðîîã¿é

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

çàðèì ìýäëýãýý ñýðãýýí ñàíàÿ. Ýíä çºâõºí îíîøëîãîîíû òóõàé áèø, ò¿¿íòýé
íÿãò õîëáîîòîé àñóóäëóóä áîëîõ ¿íýëãýý, õÿíàëò øèíæèëãýýã õàìòàä íü àâ÷
¿çâýë èë¿¿ îéëãîìæòîé áîëîõ áàéõ ãýæ áîäîæ áàéíà. Õýðýâ îíîøëîãîî,
¿íýëãýý, õÿíàëò-øèíæèëãýýã ýíý óòãààð íü îéëãîâîë ýëñýëòèéí áîëîí
òºãñºëòèéí øàëãàëòûí òºñººòýé áºãººä ÿëãààòàé òàëóóä, ìºí ¿íýëãýýíèé
øèíý ñèñòåìä øèëæñýíèé ó÷èð, áàéãóóëëàãóóäûí, æèøýýëáýë, áîëîâñðîëûí
àñóóäàë ýðõýëñýí ÿàìíû ýðõýì çîðèëãî, á¿òýö ººð÷ëºãäñºíèé ó÷èð
õîëáîãäîë îéëãîìæòîé áîëîõ þì. Òà á¿õýí ýíý òàëààð ýðýãö¿¿ëæ ñàéí
áîäîîðîé. Åð íü íàðèéí îíîøëîãîîã ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñ íàðèéí
àðãà÷ëàëûí äàãóó õèéäýã áºãººä áàñ àëèâàà ñòàíäàðò÷ëàãäààã¿é òåñòèéã
õýðýãëýõýýñ çàéëñõèéäýã. Èõýíõ òîõèîëäîëä îíîøëîãîîíû ä¿íã òóõàéí
îíîøëîã÷èä áîëîí áóñäàä ìýäýýëëýäýãã¿é áºãººä õýëñýí ÷ óã õ¿íèé
õºãæëèéã äýìæèõ òàëààñ íü òàíèëöóóëäàã.
Èéìýýñ ÷ ñóðãàëòàíä ìàø ÷óõàë õýðýãöýýòýé ýíý íàðèéí àæëûã õèéõäýý
ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñ àâ÷ àæèëëóóëàõ, ýñâýë ñýòãýö-îíîøëîãîîíû òºâ
áàéãóóëàõ çýðýã òóðøëàãóóä àæèãëàãäàæ áàéíà. Ýíý àñóóäàëä áèä öààøèä
íýëýýä óë ñóóðüòàé õàíäàæ õºãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéãàà þì. Îäîî
îíîøëîãîî, ¿íýëãýý, õÿíàëò øèíæèëãýýíèé áîëîâñðîëûí ¿éë ÿâöûí àëü
õýñýãò ÿàæ õàðãàëçäàãèéã õàðúÿ.
4 ä¿ãýýð õ¿ñíýãò

Åðºíõèé òîõèîëäîëä

Áîëîâñðîëûí òîõèîëäîëä

Îíîøëîãîî:
Õ¿ì¿¿ñ òóõàéí àãøèíä çîðèëãîäîî
÷èãëýñýí
îíîâ÷òîé
¿éëäýë,
¿éë
àæèëëàãàà
ÿâóóëàõ
àðãà
áàðèëàà
áîëîâñðîíãóé áîëãîí ñîíãîæ, ¿¿íèéãýý
õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä îð÷íûõîî òóõàéí
òºëºâ áàéäëûã òîäîðõîéëäîã ¿éë ÿâö.

Îíîøëîãîî:
Ñóðàëöàã÷
(õ¿ì¿¿ñ),
àíãè,
ñóðãóóëü
(áàéãóóëëàãà), õºòºëáºð, ñóðàõ áè÷èã (á¿òýýë)èéã õîîðîíä íü õàðüöóóëàí æèøèæ çýðýãëýí
ñóðãàëòûã (¿éë àæèëëàãààã) áîäèòîéãîîð
òºëºâëºõ (õýíä çîðèóëàí, àëü òºâøíººñ ýõëýõ)
çîðèëãîòîé ¿éë àæèëëàãàà.

¯íýëãýý:
Õ¿ì¿¿ñ òîäîðõîé çîðèëãîä õ¿ðýõèéí
òóëä øèíæèëãýýíèé
îëîí àðãààð
îð÷íûõîî òºëºâ áàéäëûã áàéíãà
òîäîðõîéëæ, ¿éë àæèëëàãàà, ¿éëäýë
ã¿éöýòãýõ, øèíæëýõ àðãà çàìàà ñîíãîõ,
áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¿éë ÿâö.

¯íýëãýý:
Áîëîâñðîëûí ñòàíäàðò, ñóðãàëòûí àãóóëãàòàé
ýíý
çîðèëãîä
õ¿ðýõ
¿éë
õàðüöóóëàí
àæèëëàãààíû ÿâö, ¿ð ä¿íã òîãòìîë õÿíàí
ìýäýýëýë õóðèìòëóóëæ, ¿éë ÿâöûí õýâèéí
õºãæëèéã õàíãàõ, äýìæèõ (þó äóòàãäàëòàéã
èëð¿¿ëýõ, ñóðàëöàã÷ áîëîí ñîíèðõîã÷ ò¿¿í÷ëýí
ººðòºº çîðèóëàí çºâëºìæ ãàðãàõ) çîðèëãîòîé
¿éë àæèëëàãàà.

Õÿíàëò-øèíæèëãýý (ìîíèòîðíã):
Õ¿ì¿¿ñ
õ¿ðýõ
çîðèëãîî
áàéíãà
íàðèéâ÷ëàí ò¿¿íä òàñðàëòã¿é äºõºõ, òýð
çîðèëãîî
õýðýãæ¿¿ëýõèéí
òóëä
îð÷íûõîî òºëºâ áàéäàëä, ìºí õ¿ðñýí ¿ð
ä¿íäýý àíàëèç-çàäëàí øèíæèëãýý õèéæ
¿éë àæèëëàãàà, ¿éëäýë, ã¿éöýòãýõ àðãà
çàìàà áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¿éë ÿâö.

Õÿíàëò-øèíæèëãýý:
Çîðèëãîî (ñòàíäàðòàà) ¿ð ä¿íòýé õàðüöóóëàí
áàéíãûí ¿íýëãýý, òîäîðõîé ¿å øàòíû ä¿ãíýëò
õèéõ çàìààð ¿éë ÿâöûã õÿíàí çîõèöóóëæ,
õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà çàì, ñòðàòåãè áîäëîãîî
íàðèéâ÷ëàõ çîðèëãîòîé ñóäàëãàà øèíæèëãýý
õèéõ
¿éë
àæèëëàãàà.
Õ¿ðýõ
çîðèëãî,
ã¿éöýòãýëèéí ÿâö, ¿ð ä¿íã íàðèéâ÷ëàí
ñàéæðóóëàõ öîãö ¿éë àæèëëàãàà.

5 äóãààð õ¿ñíýãò
Áîëîâñðîëûí òºâøèí

Áîëîâñðîëûí øàò
Î.¯

Î. ¯. ÕØ.
Î. ¯. ÕØ.

Î.¯

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.
...

...
Äîêòîðûí ñóðãàëò
ÄÝÝÄ
Ìàãèñòðèéí ñóðãàëò
Áàêàëàâàðûí ñóðãàëò
Äèïëîìûí ñóðãàëò
Á¯ÐÝÍ ÄÓÍÄ
Õ àíãè
IX àíãè
¯Ø àíãè
ÑÓÓÐÜ
¯Ï àíãè
¯I àíãè
¯ àíãè
IV àíãè
ÁÀÃÀ
Ø àíãè
Ï àíãè
I àíãè
Áýëòãýë á¿ëýã
ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌͪÕ
Äóíä á¿ëýã
Áàãà á¿ëýã
Òàéëáàð: Î. – Îíîøëîãîî, ¯. – ¯íýëãýý, ÕØ. – Õÿíàëò-Øèíæèëãýý.

¯íýëãýý íü ººðºº áèå äààñàí á¿õýë á¿òýí ¿éë àæèëëàãàà áîëîõûíõîî õóâüä
äîòðîî õýä õýäýí ¿éëäëýýñ òîãòîíî. ¯¿íä: áîëîâñðóóëàõ, øàëãàõ, ¿íýëýõ
ä¿ãíýõ, çºâëºõ ¿å øàòóóä áàéæ áîëíî. Ýäãýýð ¿éëäýë á¿ð ººðèéí çîðèëãî
(þóíû òóëä), àãóóëãà (þóã), àðãà õýëáýð (ÿàæ), õ¿ëýýãäýæ áóé ¿ð ä¿í (ÿìàð
øàëãóóð, æèøãýýð)-òýé. Ýäãýýðèéí òóñ á¿ðèéã îíîæ òîäîðõîéëæ ÷àäâàë
ã¿éöýòãýõ àæèë íü èë¿¿ ÷àíàðòàé áîëîõ òàëòàé.
6 äóãààð õ¿ñíýãò

áîëîâñðóóëàõ

øàëãàõ

¿íýëýõ

ä¿ãíýõ

çºâëºõ

Çîðèëãî
Àãóóëãà
Àðãà õýëáýð
¯ð ä¿í
ªìíº íü áèä øàëãàõ, ä¿ãíýõ àæëûã íýëýýä ñàéí õèéäýã áàéñàí áºãººä õàðèí
áîëîâñðóóëàõ, ¿íýëýõ, çºâëºõ àæëûã øààðäëàãûí òºâøèíä õèéæ ÷àääàãã¿é,
çàðèìûã íü îãò õèéäýãã¿é áàéñàí. Òà á¿õýí ýíä äýýð áàéãàà 6 äóãààð
õ¿ñíýãòèéí 20 í¿äèéã áºãëºõèéã áîäîîðîé, òýãâýë ýíý íü öààøèä ñóðãàëòûí
ìåíåæìåíòèéí ñýäâýýð äàäëàãà àæèë õèéõ, óëìààð ìýäëýãýý õýðýãæ¿¿ëýõýä
ìààíü áèä íàðò òîäîðõîé õýìæýýãýýð òóñ áîëíî. Óðüä÷èëñàí èéì äàäëàãà
àæèë ã¿éöýòãýõýä ÷èíü, ººðººð õýëáýë, äýýðõ áîëîâñðóóëàëòûã õèéõýä
äàðààõü 7 äóãààð õ¿ñíýãòýýð èëýðõèéëñýí áàðèìæàà õýðýã áîëíî áàéõ.
Òà íàð «”Ñóðãàëòûí àðãà ç¿é”, Ãýãýýðëèéí ÿàì, Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí
õºãæëèéí õºòºëáºð, Óëààíáààòàð, 1999» íîìûí 76-ð õóóäñûã íýýãýýðýé.
Òýíä óð óõààíû òîãòîëöîî áóþó áîäëîãî áîäîõ ¿éëäëèéí ýëåìåíò¿¿äèéã
ÿëãàñàí áàéãàà ò¿¿íèé ã¿éöýòãýëýýð äýýð äóðüäñàí èõýíõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ¿éë
àæèëëàãààã ¿íýëæ áîëîõ òàëòàé. ¯íýëãýý õèéõ ¿éë àæèëëàãààíû òºð뺺ñ
õàìààð÷ ò¿¿íèé øàëãóóð, àãóóëãà, íýãæëýí õýìæèõ íýãæ ººð ººð áàéõ
áºãººä ¿íýëãýýíèé ýöñèéí çîðèëãî íü õ¿¿õäèéí áóþó ñóðãàëòàíä
îðîëöîã÷äûí ìýäëýã, äàäëàãà, õàíäëàãûí ººð÷ëºëòèéí õýìæýýã òîãòîîõ
ãýõýýñýý èë¿¿ ñóðãàëòûí á¿õèé ë ¿éë ÿâöûã ä¿ãíýæ, çàäëàí øèíæèëãýý õèéõ,
öààøèä ñóðãàëòàà õýðõýí ñàéæðóóëàõ òóõàé çºâëºìæ ãàðãàõàä ë ÷èãëýõ
¸ñòîé. ªºðººð õýëáýë, ñóðàëöàã÷äûí ìýäëýã, äàäëàãà, õàíäëàãûí
ººð÷ëºëòººð ñóðãàëòàà, áàãøèéí ¿éëèéã á¿õýëä íü ä¿ãíýíý ãýñýí ¿ã þì.
7 äóãààð õ¿ñíýãò

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Òºðºë
Çîðèëãûí

ÿéöýòãýëèéí

¯íýëãýýíèé

Øàëãóóð

Àãóóëãà

Õýìæýý

Ñòàíäàðòûí
çîðèëòóóä
(øààðäëàãóóä)

Àãóóëãûí ýëåìåíò¿¿ä:
Ñóäëàãäàõóóí,
óð óõààí

Îíîî

Ò¿âøèí

Ñýðãýýí ñàíàõ
Èæèë íºõöºëä
Øèíý íºõöºëä
Á¿òýýë÷

Õóâü
(îíîîíû )

×àíàð

Á¿õýë á¿òýí
¯íäýñëýëò
Òîãòîëöîîò

õóâü
(ã¿éöýòãýë
ýýð)

Õóðä

Õóãàöàà

öàã ìèíóò

Ò¿âøèí

Äýýä
Äóíäæààñ äýýã¿¿ð
Äóíäàæ
Äóíäæààñ äîîãóóð
Äîîä

90-100 %
80-89%
70-79%
60-69%
0-59
(îíîîíû )

Ýíä óëèðëûí áîëîí æèëèéí ýöñèéí ä¿íã õýðõýí ãàðãàõ, á¿ëýã
òîãòîîõòîé õîëáîîòîé õî¸ð ñàíààã òîäðóóëúÿ. Óëèðëûí áîëîí
ýöñèéí ä¿íã õýðõýí ãàðãàõ íü àíõíààñàà ÇÀÍ-ýýñ á¿ëýã
òîäîðõîéëîõäîî àëü çàãâàðûã áàðèìòëàí õè÷ýýë õîîðîíäûí
òîãòîîñíîîñ õàìààðíà. Òà á¿õýíä ñàíàìæ áîëãîí:
õîëáîõ
¿¿ðýí
ø¿ðãýëöýõ
äàâõöàõ

ñýäâèéã
æèëèéí
ñýäâèéã
õîëáîîã

òîðëîã
íýõýõ
Õè÷ýýë õîîðîíäûí

ãýñýí «Õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîî – Áàãø íàðûí õàìòûí àæèëëàãàà» ñýäýâòýé
1999 îíû õî¸ð äàõü ñóðãàëòûí ¿åä Ç.̺íõäàëàé íàðûí áîëîâñðóóëæ
òàíèëöóóëñàí áîëîâ÷ òýð ñóðãàëòûí ìàòåðèàëä õýâëýãäýýã¿é "Õè÷ýýë
õîîðîíäûí õîëáîîíû çàãâàð"-ûã ñýðãýýí ñàíàõ ¿¿äíýýñ Íýãä¿ãýýð
õàâñðàëòààð ¿ç¿¿ëëýý.
Õýðâýý ñýäýâ, á¿ëã¿¿äèéã ñîíãîæ áîëîâñðóóëàõäàà ¿¿ðýí çàãâàðûã
õýðýãëýñýí áîë õàìãèéí ñ¿¿ëèéí á¿ëãèéí ä¿íãýýð óëèðëûí ä¿íã ãàðãàæ
áîëíî. Õýðâýý á¿ëýã, ñýäâèéã íýõýýñýí çàãâàðààð áîëîâñðóóëñàí áîë á¿õ
ñýäâèéí ä¿íãèéí àðèôìåòèê äóíäæààð ãàðãàæ áîëíî. Ýíý õî¸ðûí
äóíäààñ ãóðàâ äàõü õóâèëáàðûã ÷ ãàðãàæ áîëîõ þì. Ãýõäýý ä¿í àëü
áîëîõîîð áîäèò áàéõààð òîîöîõ ¸ñòîé.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Á¿ëýã ñýäâèéíõýý òîîã, àãóóëãûã áîëîâñðóóëàõ íü 1 æèëä íýã áàãøèéí
õèéõ àæèë áèø. Ýíý áîë òàñðàëòã¿é õèéãäýæ óëàì áîëîâñðîíãóé áîëæ
áàéõ ¿éë ÿâö. Çàðèì ñóðãóóëèóä ÇÀÍ áàéãóóëæ àæèëëóóëàõäàà ýõíèé
æèëäýý õè÷ýýë¿¿äýýð, æèøýý íü ìàòåìàòèê, ìîíãîë õýë, íèéãìèéí óõààí
ã.ì. (áîñîî õîëáîî) áàéãóóëæ ñòàíäàðòàà íýâò øèíæëýí àíãè àíãèä ¿çýõ
àãóóëãûíõàà õ¿ðýý, õîëáîîã òîãòîîæ àâ÷èõààä äàðààãèéí æèëä ÇÀÍ-ýý
áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíäààð íü (õºíäëºí õîëáîî) áàéãóóëæ õè÷ýýë¿¿äèéí
õîîðîíäîõ àãóóëãà, àðãà ç¿é, ¿íýëãýýíèé õîëáîîãîî òîãòîîõ, ò¿¿íèé
äàðààãèéí æèë á¿ð àíãè áîëãîíîîð àæèëëàí íàðèéâ÷ëàõ çîðèëòóóä
òàâèàä àæèëëàæ áàéíà.
Ýíý áîë ìàø îíîâ÷òîé øèéäýë þì. Ãýõäýý øèéäëèéí ýöñèéí øàëãóóð íü ¿ð
àøèã ó÷ðààñ ìåíåæìåíòèéí õóâüä äàõèí äàõèí áîäîæ áîëîâñðîíãóé áîëãîõ
øààðäëàãàòàé.
Ñóðãóóëü, áàãø íàðûí áèå äààñàí, ÷ºëººòýé ¿éë àæèëëàãààã õàíãàõ
çîðèëãîîð Áîëîâñðîëûí õóóëüä ÇÀÍ áàéãóóëàõ, àæèëëóóëàõ æóðìûã
Ãýãýýðëèéí ÿàì áèø, ñóðãóóëèóä ººðñ人 áîëîâñðóóëàí áàòàëæ áàéõààð
õóóëü÷èëñàí íü ¿¿íòýé õîëáîîòîé. Èíãýæ õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîîã
îíîâ÷òîé òîãòîîæ ÷àäâàë, öààøèä óëàì óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîí
ñàéæðóóëæ ÷àäàæ áàéâàë, èíãýæ àðãà áàðèë, èíãýæ óð óõààíàà õºãæ¿¿ëýí
àìüäðàëäàà á¿òýýë÷ýýð õýðýãëýæ ñóðâàë áèäíèé ¿íýëãýýíèé òîãòîëöîî ìààíü
óëàì ÷ áîëîâñðîíãóé áîëíî. Îäîîõîíäîî áèä õýò æèæèãëýñýí, õîîðîíäîî
õîëáîî ìóóòàé îëîí ñýäýâ á¿ëãýýð ¿íýëæ áàéãàà áºãººä ýíý ìààíü ÷ õ¿íäðýë
ó÷ðóóëæ õýò îëîí øàëãàëò ø¿¿ëýã áîëæ, õ¿¿õä¿¿äýä ÷, áàãøèä ÷ õ¿íäðýë
ó÷ðóóëæ áàéãàà. Ýíý íü ¿íýëãýýíèé øèíý ñèñòåìýýñ ¿¿äýëòýé áèø,
ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿éí áîëîâñðóóëòûí òºâøèíòýé õîëáîîòîé ãýäãèéã
áèä îéëãîõ ¸ñòîé.

Ìåíåæåðèéí
¿¿ðýã, ôóíêö:
(Òºëºâëºõ, çîõèîí
áàéãóóëàõ, õ¿íèé
íººöèéã óäèðäàõ,
ìàíëàéëàõ, õÿíàõ)

ªºð÷ëºëò
-ªñºëò

¯ð ä¿í:

1. Ìýäëýãèéí
2. ×àäâàðûí
3. Òºëºâøëèéí

(Çîðèëãî, àãóóëãà,
õýëáýð, àðãà, õýðýãëýãäýõ¿¿í, ¿ð ä¿í)

Òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë:

Ñóðãàëòûí
òîãòîëöîî:

Ãàðàëò

(Ñóðãàëòûí ºìíºõ, ¿åèéí, äàðààõü ¿åèéí ¿éë
àæèëëàãààíóóäûã ã¿éöýòãýõ àðãà ç¿é, áàðèëûí
õºãæèë)

Ìåíåæìåíòèéí 7 S çàð÷èì:

×àíàðûí õóâèðãàëò

(Òîãòîëöîî, Á¿òýö, Ñòðàòåãè, Óð ÷àäâàð, Õ¿íèé
íººöèéí óäèðäëàãà, Àðãà áàðèë, äýýä çîðèëãî)

ͺºö¿¿ä:

1. Õ¿íèé;
2. Ìàòåðèàëëàã;
3. Ñàíõ¿¿ãèéí

Îðîëò

Áóöàõ õîëáîî - ¯íýëãýý
Äîòîîä îð÷èí

Ãàäààä îð÷èí

8 äóãààð çóðàã. Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Èéíõ¿¿ ìåíåæìåíòèéí áîëîí ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí õîëáîãäîõ
àñóóäëóóäòàé òîâ÷ òàíèëöàæ, òýäãýýðèéã øèíý÷ëýí õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí
ñòðàòåãèóäûã òîäðóóëñíû äàðàà ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò ãýæ þó áîëîõ òóõàé
ñàíààãàà êîäëîí 8 äóãààð çóðãààð èëýðõèéëýõèéã õè÷ýýâ. ̺í 1 ä¿ãýýð
õ¿ñíýãòýýñ “Ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí ìåíåæìåíò”, “Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò”
ãýñýí óõàãäàõóóíûã äàõèí ýðãýæ õàðààðàé.
Ýíä ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò ãýäýã íü áîëîâñðîëûí ÷àíàð, ¿ð àøãèéã
òàñðàëòã¿é ñàéæðóóëæ áàéõ çîðèëãîî õàíãàõûí òóëä áàéãàà áîëîí áàéæ
áîëîõ íººöºº îíîâ÷òîé (õîñëóóëàõ, áàéðøóóëàõ çàìààð) àøèãëàæ,
ñóðàëöàã÷äûí õºãæëèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýä ºñºëò ãàðãàõààð ñóðãàëòûí
òåõíîëîãèéã áàéíãà øèíý÷ëýõ ¿éë ÿâöûí óäèðäëàãà ãýæ ¿çýæ áîëîõîîð áàéíà.
Ìåíåæìåíòèéí õóâüä ñóðàëöàã÷äûí õºãæèë íü çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé
íºõöºë áîëîâ÷ áàñ ýíý íü õàíãàëòòàé íºõöºë áèø þì. Õºãæèëä õ¿ðýõýä õ¿í
ººðºº, ÿëàíãóÿà, ñóðãàëòûí ìåíåæåðèéí óð ÷àäâàð øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé òóë
îäîî ñóðãàëòûí ìåíåæåðèéí òàëààð ÿðèëöàíà.
Çîðèëãîî õàìãèéí îíîâ÷òîé òîäîðõîéëæ, çîðèëãîäîî õàìãèéí áàãà
çàðäëààð õ¿ð÷, ¿ð àøèãòàé – øèíý – ÷àíàðòàé ¿ð ä¿í ãàðãàõ øèíæëýõ
óõààí÷ óð ÷àäâàð áîë ¿íäñýíäýý ìåíåæìåíòèéí ìºí ÷àíàð þì. Èíãýõèéí
òóëä íººö¿¿äýý áîäîæ áîëîâñðóóëàí õàìãèéí îíîâ÷òîé áàéðøóóëàõ,
ã¿éöýòãýëèéí àðãà áàðèëàà áàéíãà ñàéæðóóëàõ õàíäëàãûí øàëãóóð ãýìýýð
àæëûí á¿òýö÷èëñýí õ¿ðýýã ìåíåæìåíòèéí 7S “ñòðàòåãè” – çàð÷èì ãýæ
áàéíà. Íýãýíò ë ÿìàð íýã çîðèëãîä õ¿ðýõ çîõèîí áàéãóóëàëò õèéñýí áîë:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

System -Òîãòîëöîî,
Structure -Á¿òýö,
Strategy - Ñòðàòåãè,
Skill - Óð ÷àäâàð,
Staffing - Õ¿íèé íººöèéí õºãæèë, õàíãàìæ
Style - Àðãà áàðèë,
Super goal (Shared values) – Äýýä çîðèëãî (Õàìòûí ¿íýò ç¿éëñ)

çýðýã òàëóóä ìààíü ÿìàð áàéíà, áîëæ áàéíà ãýæ ¿çýõ ¿¿, äàõèí ñàéæðóóëàõ
óó ãýæ ýðãýí ýðãýí áîäîõ õýðýãòýé ãýñýí ¿ã. Ýíý íü çîõèîí áàéãóóëàëòàíä
îðîëöîæ áàéãàà íèéò õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä ÷, ìåíåæåð õ¿íèé õóâüä ÷ “áîëæ
áàéíà óó” ãýæ ø¿¿æ íÿãòëàí òóíãààíà ãýñýí åðºíõèé ñàíàà ãàð÷ áàéãààã
àíõààðíà áèç ýý. Ýäãýýðèéí àëü íýã íü, ýñâýë íýã õýñýãò íü äóòàãäàë,
çàëðóóëàõ ñàéæðóóëàõ ç¿éë áàéâàë áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àðãà óõààí îëíî,
õýðýãæ¿¿ëíý ãýñýí åðºíõèé çàð÷èì þì.
Ñóðãàëòûí òîãòîëöîîíû õºãæèë, øèíý÷ëýë ººð÷ëºëòèéí øèíý øààðäëàãûí
äàãóó ñóðãàëòûí ïðàãìàòèê òàëûã õºãæ¿¿ëýõ, äèäàêòèê íýãæèéã òîìñãîõ,
ºíäºð àêàäåìèê òºâøèíòýé àãóóëãûã îéëãîöûí õóâüä íü ÷, ìýäëýãýý
õýðýãëýõèéí õóâüä íü ÷ õÿëáàð äºõºì áîëãîõ áóþó àãóóëãûí ýãýë ¿íäýñ àìèí
ñ¿íñèéã îëîõ – ýëåìåíòàð÷ëàõ, ñýòãýëãýýíèé õýâ øèíæ, àðãà áàðèë,
õàíäëàãûí õºãæèë ººð÷ëºëò çýðýã çîðèëãûí ººð÷ëºëò íü ñóðãàëòûí
ìåíåæìåíòýíä ÷àíàðòàé, ¿ð àøèãòàé, õóðäàöòàé øèíý÷ëýë õèéõèéã
øààðäàæ áàéãàà þì.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Èéì ó÷ðààñ ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò áîë áàéãóóëëàãûí ìåíåæìåíò,
ººð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíò, áàñ òºñëèéí ìåíåæìåíòèéí ìýäëýã, àðãà áàðèëàà
øèíæëýõ óõààí÷ààð õýðýãëýõèéã øààðäñàí îäîîõîíäîî áèäíèé õóâüä íýëýýä
òºâºãòýé, ãýõäýý ìàø ñîíèðõîëòîé ñýäýâ áîëíî.

6. Ñóðãàëòûí ìåíåæåð ãýæ õýí áý?

Õàðèóöëàãà

Óäèðäàõ çºâëºëèéí äàðãà ãýõ ìýò

Ñ óðãóóëèéí çàõèðàë

Ä ýýä òºâøíèé
ìåíåæìåíò

Óä

èð
ä
òº ëàãû
âø
í
èí

Ýðõ òóøààë

ÿéöýòãýëèéí
óäèðäëàãà

(Ñóðãàëòûí ìåíåæåðèéí ¿¿ðýã ôóíêöè, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä
ººð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíò ÷óõàë áîëîõ íü)
Ìåíåæìåíòèéí òºâøèíã¿¿äèéí åðºíõèé òîõèîëäëîîñ õàðàõàä ñóðãóóëèéí
õóâüä ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí ìåíåæìåíò íü äóíäààñ äîîø òºâøíèé àëáàí
òóøààëòàíä èë¿¿ èõ õàìààðàëòàé áàéíà.

Õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷,
áàãø íàðûí çºâëºëèéí
äàðãà ãýõ ìýò

Ä óíä òºâøíèé
ìåíåæìåíò
À æèãëàã÷-õÿíàã÷èéí ìåíåæìåíò
(àíõàí øàòíû)
Óäèðäëàãûí áóñ
òºâøèí

(Ì åíåæìåíòèéí àíõíû øóãà ì)

ÇÀÍ áîëîí
îíîø ëîãîîíû
àëáàíû
àõëàã÷ ãýõ ìýò
Áàãø

Óäèðäëàãûí áóñ àæèëòàí, àæèë÷èä

íàð

9 ä¿ãýýð çóðàã. Ìåíåæåð¿¿äèéí ýðõëýõ àëáàí òóøààë.
(Äonald C. Mosley, Leon C. Megginson, Paul H. Pietri, Supervisory
management, South-Western Publishinh Co., Cincinnati, Ohio, 1989.)

8 äóãààð õ¿ñíýãò (Äonald C. Mosley, Leon C. Megginson, Paul H. Pietri,
Supervisory management, South-Western Publishinh Co., Cincinnati, Ohio, 1989.)

Òºâøèí

Äýýä òºâøíèé
ìåíåæåð

Äóíä òºâøíèé
ìåíåæåð

Àíõàí òºâøíèé
ìåíåæåð

Òºëºâëºëòèéí ¿å

Þóíû òóëä òºëºâëºäºã

Ñòðàòåãèéí óðò äóíä
õóãàöààíû òºëºâëºãºº:
1 æèëýýñ 5 æèëèéí, ò¿¿íýýñ
èë¿¿ óäààí õóãàöààíû

ªñºëòèéí õóðä, õàðüöóóëñàí
ñòðàòåãè, øèíý ¿éë÷èëãýý,
õºðºí㺠îðóóëàëò

Äóíä áîëîí áîãèíî
õóãàöààíû òºëºâëºãºº:
1 ñàðààñ 1 æèëèéíõ õ¿ðòýë

Òºëºâëºëò, çîõèöóóëàëòûã
õýðõýí ñàéæðóóëàõ, äîîä
òºâøíºº õýðõýí èë¿¿ ñàéí õÿíàõ

Áîãèíî õóãàöààíû
òºëºâëºãºº: 1 ºäðèéíõ, 1
äîëîî õîíîãèéíõ, 1 ñàð
õ¿ðòýëõ

Øèíý àðãà, àæèë ¿éë, áîäëîãûã
õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõ, àæëàà
õýðõýí õóâààðèëæ îëãîõ,
áýðõøýýëèéã õýðõýí àðèëãàõ, ¿ð
àøãèéã õýðõýí ñàéæðóóëàõ

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

ªºðººð õýëáýë, ñóðãóóëèéí õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷, áàãø íàðûí çºâëºëèéí
äàðãà íàð ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí óäèðäëàãûí äóíä òºâøíèé, çààõ àðãûí
íýãäëèéí àõëàã÷, ñýòãýö-îíîøëîãîîíû àëáàíû àõëàã÷, íèéãìèéí àæèëòàí
íàð óäèðäëàãûí àíõàí øàòíû òºâøíèé ìåíåæìåíòèéã õàðèóöñàí, õàðèí
áàãø íàð óäèðäëàãûí áóñ òºâøíèé õè÷ýýëèéí òåõíîëîãèéí ìåíåæåð¿¿ä
áàéíà ãýñýí ¿ã.
Óäèðäëàãûí ÿíç á¿ðèéí òºâøèí äýõ ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºëò, ò¿¿íèé
çîðèëãî, õóãàöàà íü õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã òóõàé, ìºí ìåíåæåð¿¿äèéí
àæëûí åðºíõèé ¿¿ðýã ôóíêöèéí òóõàéä 8 äóãààð õ¿ñíýãò, 9 äóãààð çóðãààñ
õàðæ áîëíî.

1.Àíõàí òºâøíèé àæèãëàí
çºâëºã÷ òºëºâëºëòºíä áàãà
õ¿÷ õºäºëìºð çàðöóóëíà.

3.Èéìýýñ òýðýýð “ãàë
óíòðààõ”àæèëä öàã
õºäºëìºðºº çàðöóóëíà.

2.Òýðýýð òîîöîîã¿é ãýíýòèéí
ñààä áýðõøýýë, àñóóäëûã öàã
õóãàöààíä óäèðäàí øèéäíý.

10 äóãààð çóðàã. Òºëºâëºã÷èéí áóñ ¿éëèéí îð÷èë
(Äonald C. Mosley, Leon C. Megginson, Paul H. Pietri, Supervisory
management, South-Western Publishinh Co., Cincinnati, Ohio, 1989.)

Óäèðäëàãûí áóñ òºâøèíä áîëîí òºëºâëºã÷èéí áóñ ¿éëèéí îð÷èëä àíõàí
øàòíû òºâøíèé ñóðãàëòûí ìåíåæåð¿¿ä áîëîí áàãø íàðûí òºëºâëºëò 8
äóãààð õ¿ñíýãò áîëîí 9, 10 äóãààð çóðàãò ¿ç¿¿ëñýí îíöëîãòîé áàéäàã áàéíà.
Áàãø õè÷ýýëèéí òåõíîëîãèéí ìåíåæåð áîëîõ òóõàé áèä “Ñóðãàëòûí àðãà
ç¿é” ñýäýâò ñóðãàëòûí ìàòåðèàëä íýëýýä òîäîðõîé àâ÷ ¿çñýí áºãººä õýðýâ
ýíý àñóóäëûã ñîíèðõâîë äýýðõ òîâõèìîëûí 14-16 äóãààð õóóäñàíä ºã¿¿ëñýí
õýñãýýñ áîëîí 32-33 äóãààð õóóäñàíä áàéãàà õàâñðàëòààñ ¿çýæ áîëíî.
Ìåíåæåð õ¿íä ÿìàð óð ÷àäâàð – äàäëàãà øààðäëàãàòàé âý?
Íààä çàõ íü:
1. Òºëºâëºëòèéí óð ÷àäâàð,
2. Àðãà òåõíèêèéí áóþó àðãà ç¿éí óð ÷àäâàð,
3. Õàðèëöààíû óð ÷àäâàð
ãýñýí õàìãèéí åðºíõèé óð ÷àäâàðóóä íýí øààðäëàãàòàé (11 ä¿ãýýð çóðàã).
ªíºº ¿åä äýëõèéí, óëñ îðíóóäûí, áàéãóóëëàãûí òîãòâîðòîé õºãæèë
ãýäãèéí äîð õ¿íèé íººöèéí á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõ çàìààð ºðñºëäºõ
÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëæ, ººðèé㺺 àâ÷ ÿâàõ ÷àäâàðòàé áîëîõûã îéëãîæ áàéíà.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Èéì íºõöºëä áîëîâñðîë íü õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéí õºãæëèéí ÿíäàøã¿é èõ
íººöèéí ýõ ñóðâàëæ áîëîõûíõîî õóâüä ÿàõ àðãàã¿é òýðã¿¿ëýõ ñàëáàð áîëæ,
ò¿¿íèé ÷àíàð, ¿ð àøèã, á¿òýýìæèéí òîãòâîðòîé, õóðäàöòàé ºñºëò íü
áîëîâñðîëûí òºäèéã¿é íèéãìèéí õºãæëèéí ¿íäñýí çàð÷èì, ñòðàòåãèéí
òóëãóóð áîëîõ íü îéëãîìæòîé. Èéìä áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé øèíý
òààòàé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ, òóõàéëáàë, ìàòåðèàëëàã áîëîí ñýòãýë ç¿éí, òýð
òóñìàà, ¿éë àæèëëàãààíû øèíý îð÷èíã áèé áîëãîõîä ò¿ëõ¿¿ àíõààðàõ
øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà.
Òºëºâëºëòèéí

Äýýä
Äóíä

Àðãà ç¿éí

Àíõàí

Õàðèëöààíû

11 ä¿ãýýð çóðàã. Óäèðäëàãûí
òºâøèí-ã¿¿ä
äýõ
ìåíåæåðèéí
åðºíõèé óð ÷àäâàðûí õýðýãöýý,
¿éëèéí õàðüöàà.

Á¿õ øàò, òºâøíèé
ìåíåæåð¿¿äýä àäèëõàí
õýðýãöýý áîëñîí, òýãýõäýý
á¿ð èæèë õýìæýýíä
ýçýìøñýí áàéõ
øààðäëàãàòàé óð ÷àäâàð
áîë õàðèëöààíû
(êîììóíèêàöèéí) áóþó
ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâàõ,
ñîëèëöîõ, äàìæóóëàõ,
áîëîâñðóóëàõ, øèéäâýð
ãàðãàõ óðëàã ãýäãèéã ýíý
çóðãààñ ¿çýæ áîëíî.

Ýíý íü áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîã øèíý÷ëýõ ¿éë ÿâöûí òîãòîëöîîíû îðîëòîä
õàìààðàõ õ¿íèé íººöèéí ÷àäàìæóóä (¿íýò ç¿éëñ, õàíäëàãà, àðãà áàðèë ãýõ
ìýò)-ûã õàìãèéí îíîâ÷òîé, øàâõàãäàøã¿é íººö ãýæ ¿çýæ, õºãæ¿¿ëýõýä èë¿¿
èõ à÷ õîëáîãäîë ºãíº ãýñýí ¿ã. ªºðººð õýëáýë, áîëîâñðîëûí ìåíåæìåíòèéã
èë¿¿ õóðäàöòàé õºãæ¿¿ëýõ ñòðàòåãè ÷óõàë áîëæ áàéíà.
Ýíý óòãààð Ìîíãîë óëñûí Ãýãýýðëèéí ÿàìíààñ 1999 îíîîñ ýõëýí
áîëîâñðîëûí ñàëáàðò àæèëëàã÷äûí îþóíû õºðºí㺠îðóóëàëòûí ÷àíàð,
õàìðàõ õ¿ðýýíä èë¿¿ èõ àíõààðàõ áîëñîí. Ýíä ìåíåæìåíòèéí óõààí, àðãà
áàðèëûã öàã ¿å, íèéãýì, àõóéí ýðýëòèéí äàãóó áîëîâñðîíãóé áîëãîæ
ýçýìøèí òàñðàëòã¿é ñàéæðóóëæ, ººðñäèéí àìüäðàë àõóé, áàéãóóëëàãà, àæèë
¿¿ðãèéí õ¿ðýýíä õýðýãëýõ ÿâäàë áîë õ¿í áîëãîíû, òóõàéëáàë, áàãø á¿ðèéí,
ñóðãóóëèéí á¿õ òºâøíèé óäèðäëàãûí çàéëøã¿é õýðýãöýý áîëæ áàéíà. Áèä
íàð ýíý õýðýãöýýãýý ñàéí ìýäýð÷, áèå äààí óëàì èõ ç¿éëä ñóðàëöàõ öàã ¿åèéí
øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà.
Èéì øààðäëàãûí ¿¿äíýýñ ýíý 2001 îíä Áîëîâñðîë, Ñî¸ë, Øèíæëýõ óõààíû
ÿàìíààñ “Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí õºãæëèéí õºòºëáºð”-èéí õ¿ðýýíä
Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷ íàðò çîðèóëàí
ñåðòèôèêàò îëãîõ “Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ã¿íçãèéð¿¿ëñýí ñóðãàëòûã
çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Ýöýñò íü ººð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíòèéí òóëãóóð äîõèî áîëîõóéö ãîë ñàíààã
òîäðóóëàõ õýðýãòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà. Áèä áàéãóóëëàãàæñàí çîõèîí
áàéãóóëàëòòàéí õóâüä íü ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí àñóóäëûã äýýð àâ÷
¿çýõäýý áàñ ººð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíòèéí ¿íäñýí ñàíààã äàâõàð áîäîëöîæ
ÿâñàí ó÷ðààñ ò¿¿íèé ¿íäñýí “óëààí øóãàì” áîëîõ ñàíààã 12 äóãààð çóðãààð
¿ç¿¿ëüå. Ýíý íü ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí õî¸ð äàõü ãîë ñòðàòåãèéã èë¿¿
ñàéí òîäðóóëíà ãýæ ¿çëýý. ªºð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíòèéí àðãà óõààí áîë
ñóðãàëòûí ìåíåæåðèéí ýçýìøâýë çîõèõ áàñ íýã ÷óõàë ìýäëýãèéí ñàëáàð þì.
ªºðººð õýëáýë, ýíý íü ìýäëýã, äàäëàãà, õàíäëàãûí ººð÷ëºëò, ìºí ñóðãàëòûí
òîãòîëöîîíû ººð÷ëºëò ãýñýí äàâõà𠺺ð÷ëºëòèéã óäèðäàõ çîõèöóóëàõ
àñóóäàë þì. ͺ㺺òýéã¿¿ð, ñóðãàëò íü áîëîâñðîëûí ¿éë ÿâöûí õºãæëèéí
õýðýãë¿¿ð ó÷ðààñ äàëä óòãààðàà ýíý õî¸ð äàâõà𠺺ð÷ëºëòèéí ÷àíàðûã
áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ººð÷ëºëòèéã áàñ óäèðäàí çîõèöóóëàõ øèíæëýõ óõààí÷
àðãà áàðèë – “äàâõàð äàâõàð” ººð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíòèéí àñóóäàë þì.

×àíàðûí õóâèðãàëò
•Øèíý÷ëýëèéí òàëààð ìýäýýëýëòýé áîëîõ ¿å
• Ñóäàëãàà øèíæèëãýý
òóðøèëòûí ¿å
• Øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ
¿å
• Øèíý òîãòîëöîî òºëºâøèõ
¿å

Ãàðàëò
Õ¿ëýýæ áóé ¿ð ä¿íã óðüä÷èëàí áàðèìæààëàõ
çàìààð òîäîðõîéëñîí
çîðèëò

Õóó÷èí òîãòîëöîîã çàäëàí øèíæèëñýí ¿ð ä¿í
(Ñóë äàâóó òàëóóä)

Îðîëò

Áóöàõ õîëáîî
Äîòîîä îð÷èí
Ãàäààä îð÷èí
12 äóãààð çóðàã. ªºð÷ëºëòèéí ìåíåæìåíòèéí àñóóäàëä

ªºð÷ëºëòèéí ¿éë ÿâöûã óäèðäàí çîõèöóóëàõàä åðºíõèé áàðèìæàà áîëãîæ,
ýíý ¿éë ÿâöûí ¿íäñýí ¿å øàòóóäûã ÿëãàí òîäîðõîéëñíîîñ ¿çýõýä (Fullan,M,
1997, What’s worth fighting for in the principalship: Strategies for taking charge in the
elementary school principalship. Second Edition. Toronto: Ontario Public School Teachers’
Federation. New York: Teachers College Press) áîëîâñðîë ýçýìøèõ ¿éë ÿâö äàõü

÷àíàðûí õóâèðãàëò áîëæ áóé øèíý÷ëýëèéí òàëààð ìýäýýëýëòýé áîëîõ ýõíèé
¿å øàòàíä ººð÷ëºëò õèéõ øààðäëàãàòàéã îëîí õ¿ì¿¿ñ îéëãîæ, ñòðàòåãèéí
òºëºâëºãººí¿¿ä ãàð÷, ñóäàëãààíû òàéëàíãóóä ò¿ãýýãääýã áîëîâ÷ èõýíõ
õ¿ì¿¿ñ ººð÷ëºëòèéã õýðõýí õèéõýý ìýääýãã¿é áàéíà. Òýãýõ òóñìàà
ñóðãàëòûí õóâüä äàâõà𠺺ð÷ëºëò áàéãàà ó÷ðààñ ýíý íü àìàð áèø àñóóäàë.
Äàðààãèéí ¿å øàò áîëîõ ñóäàëãààíû ¿åä îðîëöîã÷èä øèíý ñàíààíóóä
äýâø¿¿ëýí øèíý÷ëýëèéã õèéõ òîäîðõîé õóâèëáàð, çàãâàðóóä ãàðãàæ,
òýäãýýðèéã òóðøèõ, áóñäûí òóðøëàãûã ñóäëàõ ñîíèðõîë õýðýãöýý ¿¿ñ÷ øèíý
õîëáîî õàðèëöààíóóä òîãòäîã. Õàðèí øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ äàðààãèéí
¿å øàòàíä õ¿ì¿¿ñ õóó÷èí ç¿éëèéã õ¿ëýýæ àâàõàà áîëüæ, áîäëîãî

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

áîëîâñðóóëàã÷èä, õýðýãæ¿¿ëýã÷ íàð õàìòðàí àæèëëàæ, àñóóäëûã õàìòðàí
øèéäâýðëýæ ýõýëäýã. ×àíàðûí õóâèðãàëòûí ñ¿¿ë÷èéí øàò áîëîõ øèíý
òîãòîëöîî òºëºâøèõ ¿åä óã òîãòîëöîîíû á¿òýö, ìåõàíèçì òºëºâøèí õýâèéí
àæèëëàõ áºãººä ýíý ¿åä øèíý÷ëýëèéí ôèëîñîôè òîäîðõîé áîëæ òîäîðäîã.

“ÑÎÐÎÑ”-ûí ñàíãààñ õýðýãæ¿¿ëæ áóé “Ñóðãóóëü-2001” õºòºëáºðèéí
õ¿ðýýíä îð÷óóëæ õýâëýñýí Êàðîë Ðîëõåéçýð, Æîíí Êóèíí, Ìàéêë Ôóëëàí
íàðûí çîõèîã÷ á¿õèé (Ìîíãîëûí Íýýëòòýé Íèéãýì Õ¿ðýýëýí, Óëààíáààòàð, 2000,
325õ.) “ªºð÷ëºëòèéí ¿éë ÿâöûã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ íü” íîìîîñ ººð÷ëºëòèéí
ìåíåæìåíòèéí òóõàé ãîë ¿çýë ñàíààã äýëãýð¿¿ëýí àâ÷ õóâü õ¿íèéã ººð÷ëºõ
àðãà÷ëàëûã ïðàêòèê àæèëäàà õýðýãëýõèéã çºâëºæ áàéíà.
̺í àëèâàà ººð÷ëºëò, øèíý÷ëýë õèéõ çîðèëòûí ¿éë àæèëëàãààã õóó÷èí
àðãààð õýðýãæ¿¿ëýõýä õ¿ñýí õ¿ëýýæ áóé ¿ð ä¿íä õ¿ðýõã¿é íü îéëãîìæòîé
áîëñîí ¿åä, ýñâýë àëèâàà øèíý ç¿éë õèéõ àðãà çàì õàéõ ¿åä õàìãèéí áàãà
çàðäëààð õàìãèéí èõ ¿ð àøèãòàé øèíý ¿ð ä¿íä õ¿ðäýã õýðýãñýë – íèéòýä
èëýðõèé áîëñîí àðãà íü òºñºë øàëãàðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Èéì
ó÷ðààñ ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí àñóóäàëä øèíý ñàíàà àâàõ ¿¿äíýýñ
«”Ñóðãàëòûí àðãà ç¿é”, Óëààíáààòàð, 1999» íîìûí 106-111 õóóäàñíààñ
òºñºë áîëîâñðóóëàõ òóõàé, òýíä çààñàí èøëýë¿¿äýýñ òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ, ¿íýëýõ, òàéëàãíàõ òóõàé òóñ òóñ äýëãýð¿¿ëýí ¿çýýðýé. Ìºí “Òºñëèéí ìåíåæìåíò”-èéí òóñãàé ñýäýâò õîëáîãäîõ íîì ñóäëàõ, òóñãàé çîðèóëàëòûí ñóðãàëòàíä îðîëöîæ ñóðàëöâàë ìýäýýæ ýíý íü çàéëøã¿é õýðýãòýé áºãººä ñóðãóóëèéí ìåíåæìåíò, ñóðãàëòûí ìåíåæìåíòèéí øèíý ìýäëýã ýçýìøèí ò¿¿íèéãýý
áàéíãà õºãæ¿¿ëýõ, òýð ìýäëýãýý àìæèëòòàé õýðýãëýõ, ººðºº óäèðäëàãûí óð
óõààíàà òàñðàëòã¿é õºãæ¿¿ëýõýä òàíü àëõàì àõèñàí äýâøèë áîëíî.
1.

Íîì ç¿é

×.Ëõàãâàæàâ, Ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë: ¯íäýñëýë, ÷èã õàíäëàãà, Ñóðãàëòûí
òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýë (áàãø íàðò çîðèóëñàí ñóðãàëòûí ìàòåðèàë), ÓÁ, 1999, õóóä. 1731.
2. Ó.Äî¸ä, Í.Íýðã¿é, Ñóðãàëòûí òåõíîëîãè øèíý÷ëýëèéí ¿çýë áàðèìòëàë, äýýðõ íîìíû
õóóä. 41-46.
3. ×.Ëõàãâàæàâ, Í.Íýðã¿é, Á.Æàäàìáà, Ñóðãóóëèéí õºãæèë-Áàãø íàðûí ìýðãýæèë
äýýøë¿¿ëýëò, äýýðõ íîìíû õóóä. 63-70
4. ×.Ëõàãâàæàâ, Í.Íýðã¿é, Ó.Äî¸ä, Õè÷ýýë õîîðîíäíûí õîëáîî: Øèéäëèéí ¿íäýñëýë,
×èã õàíäëàãà, (Õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîî-Áàãø íàðûí õàìòûí àæèëëàãàà, Áàãø íàðò
çîðèóëñàí ñóðãàëòûí ìàòåðèàë), ÓÁ, 1999, õóóä. 19-31, 48-61
5. ×.Ëõàãâàæàâ, Í.Íýðã¿é, Ñóðãàëòûí àðãà ç¿éí õºãæèë: ×èã õàíäëàãà, øèéäëèéí
¿íäýñëýë, Ñóðãàëòûí àðãà ç¿é (Áàãø íàðò çîðèóëñàí ñóðãàëòûí ìàòåðèàë), õóóä. 5-33.
6. Ó.Äî¸ä, Ö.Öýðýíäîëãîð, Ñóðãàëòûí õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éí àñóóäàëä, äýýðõ
íîìíû õóóä. 60-63.
7. Ã.Ñîäíîìâààí÷èã, Ñóðãóóëèéí çàõèðãààíààñ ñóðãàëòûí òåõíîëîãèéí øèíý÷ëýëèéã
óäèðäàõ íü, Ñóðãóóëèéí ìåíåæìåíò (Ñóðãóóëèéí çàõèðàëóóäàä çîðèóëñàí ñóðãàëòûí
ìàòåðèàë), ÓÁ, 1999, õóóä. 43-49.
8. Ä.̺íõæàðãàë, Òºñëèéí ìåíåæìåíò, Ñóðãóóëèéí ìåíåæìåíò (ÅÁÑ-èéí çàõèðàëóóäàä
çîðèóëñàí ñóðãàëòûí ìàòåðèàë), ÓÁ, 1999, õóóä. 21-29.
9. Æ.Íàðàíòóÿà, Õ.Öýöýãæàðãàë, Òºñëèéí ìåíåæìåíò, ÓÁ, 1998, 71 õóóä.
10. Í.Íýðã¿é, Ñóðãóóëü, áàãø íàðààñ ¿éë àæèëëàãààíûõàà çîðèëòîî òîäîðõîéëæ,
õýðýãæ¿¿ëýõýä çîðèóëñàí çºâëºìæ, Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîîë,
Ãýãýýðëèéí ñàéäûí òóøààëûí ýìõýòãýë, ÓÁ, 1998, ¹6, õóóä. 7-18.
11. Ìàéêë Ìåêñîí, Ìàéêë Àëüáåðò, Ôðàíêëèí Õåäîóðè, Îñíîâû ìåíåäæìåíòà, Ìîñêâà,
Äåëî, 1998, ñòð. 45-57.
12. Äonald C. Mosley, Leon C. Megginson, Paul H. Pietri, Supervisory management, SouthWestern Publishinh Co., Cincinnati, Ohio, 1989, 557p.

“Ñóðãàëòûí ìåíåæìåíò” ñýäýâò ñóðãàëòûí àãóóëãà, àðãà ç¿é, õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ,
ýíýõ¿¿ ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëñàí ñóðãàã÷ áàãø íàðûí áàãààñ áýëòãýâ.

Íýãä¿ãýýð õàâñðàëò

Õè÷ýýë õîîðîíäûí õîëáîî (ÕÕÕ)
1. Õîëáîõ

2. ¯¿ðýí

3. Ø ¿ðãýëöýõ

Ñýäýâ ¹ 1
Ñýäýâ ¹ 3

Óðàí
çîõèîë

Òóõàéëñàí

Íýã õè÷ýýë
Ñýäýâ ¹ 2

óõàãäàõóóí

Óõàãäàõóóí,
öàã õóãàöàà

Åðºíõèé
óõàãäàõóóí

5. Òîðëîã

4. Äàâõöàõ

6. Íýõýõ
Óõ

Ôèçèê

Ì àòåìàòèê

Ôèçèê

Ôèçèê

Ñýäýâ, õóóëü,
ç¿é òîãòîë,
ãýõ ìýò

Ò¿¿õ

àã

äà

Õèìè
Ì àòåìàòèê

7. ÕÕÕ

õó

óí ,

õó

óë

üã

Ì àòåìàòèê

ýõ

ìý

ò

Ãàçàð ç¿é
Ãàçàð ç¿é

Áèîëîãè

Õèìè

39

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful