You are on page 1of 32

T.C.

MĠLLÎ EĞĠTĠM BAKANLIĞI












MAKĠNE TEKNOLOJĠSĠ






HAREKET VE GÜÇ ĠLETME
ELEMANLARI 1
521MMI179















Ankara, 2011
- Bu modül, mesleki ve teknik eğitim okul/kurumlarında uygulanan Çerçeve
Öğretim Programlarında yer alan yeterlikleri kazandırmaya yönelik olarak
öğrencilere rehberlik etmek amacıyla hazırlanmıĢ bireysel öğrenme
materyalidir.
- Millî Eğitim Bakanlığınca ücretsiz olarak verilmiĢtir.
- PARA ĠLE SATILMAZ.


i



AÇIKLAMALAR .................................................................................................................... ii
GĠRĠġ ....................................................................................................................................... 1
ÖĞRENME FAALĠYETĠ-1 ..................................................................................................... 3
1. SĠLĠNDĠRĠK DÜZ DĠġLĠ ÇARK ........................................................................................ 3
1.1. DiĢli Çarkların Genel Tanımı ve ÇeĢitleri .................................................................... 3
1.2. Silindirik Düz DiĢli Çarkın Tanımı ve Kullanıldığı Yerler ........................................... 5
1.3. Silindirik Düz DiĢli Çarkı OluĢturan Elemanların Tanımı ............................................ 6
1.4. Düz DiĢli Çarkı OluĢturan Elemanların Formülleri ...................................................... 7
1.5. Güç, Moment, Çevresel Hız, Çevresel Kuvvet ve Seçilen Gerece Göre DiĢli Çark
Formülünün Hesaplanması .................................................................................................. 7
1.6. Hesaplanan Değere Uygun Modülün Seçilmesi ......................................................... 10
1.7. Hesaplanan Değere Göre Silindirik Düz DiĢli Çarkın Üretim ġeklinin Belirlenmesi 10
UYGULAMA FAALĠYETĠ .............................................................................................. 15
ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME .................................................................................... 16
PERFORMANS DEĞERLENDĠRME .............................................................................. 17
ÖĞRENME FAALĠYETĠ-2 ................................................................................................... 18
2. KREMAYER DĠġLĠ .......................................................................................................... 18
2.1. Kremayer DiĢlinin Tanımı ve Kullanıldığı Yerler ...................................................... 18
2.2. Kremayer DiĢliyi OluĢturan Elemanlar ve Formülleri ................................................ 20
2.3. Verilen Değerlere Göre Kremayer DiĢlinin Hesaplanması ......................................... 21
PERFORMANS DEĞERLENDĠRME .............................................................................. 25
MODÜL DEĞERLENDĠRME .............................................................................................. 26
CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 27
KAYNAKÇA ......................................................................................................................... 28
ĠÇĠNDEKĠLER

ii

AÇIKLAMALAR
KOD 521MMI179
ALAN Makine Teknolojisi
DAL/MESLEK Bilgisayar Destekli Makine Ressamlığı
MODÜLÜN ADI Hareket ve Güç Ġletme Elemanları 1
MODÜLÜN TANIMI
Hareket ve güç iletme elemanlarının hesaplamalarının
ve çizimlerinin öğretildiği öğrenme materyalidir.
SÜRE 40/24
ÖN KOġUL
Güç ve hareket iletim elemanları dersinin 1. modülü
olan Hareket DönüĢtürme elemanları modülünü almıĢ olmak.
YETERLĠK
Silindirik düz diĢli çark ve kramayer diĢli resmi
çizmek.
MODÜLÜN AMACI
Genel Amaç
Bu modül ile gerekli ortam,araç ve gereçler
sağlandığında; düz ve kremayer diĢli hesaplama ve çizme
iĢlemlerini teknolojisine uygun olarak yapabileceksiniz.

Amaçlar
 Silindirik düz diĢli çark hesapları yapabilecek ve
resimlerini çizebileceksiniz.
 Kramayer diĢli çark hesapları yapabilecek ve
resimlerini çizebileceksiniz.
EĞĠTĠM ÖĞRETĠM
ORTAMLARI VE
DONANIMLARI
Teknik resim çizim ortamı, resim masası, çizim araç-
gereçleri, tepegöz, datashow, bilgisayar destekli çizim ortamı,
örnek silindirik düz diĢli çark ve sistemleri, örnek kramayer
diĢli çark ve sistemleri gereklidir.
ÖLÇME VE
DEĞERLENDĠRME
Bu modül programı süresince yapmıĢ olduğunuz
öğrenme faaliyetleri ve uygulamalı faaliyetlerden baĢarılı
sayılabilmeniz için, test ve uygulamaları istenilen seviyede
yapabilmeniz gerekir. Bu nedenle her faaliyet sonunda
kendinizi test ediniz. BaĢarısızlık halinde ise faaliyeti
tekrarlayınız.

AÇIKLAMALAR

1


GĠRĠġ


Sevgili Öğrenci,

Bulunduğumuz Ģu yüzyılda bilim ve teknoloji her alanda akıl almaz bir hızla
geliĢmektedir. Endüstrideki geliĢmelere ayak uydurabilmek için de temel konuları anlayarak,
teknolojik geliĢmeleri kavrayabilecek ve geliĢmelere önemli katkılar sağlayabilecek teknik
elemanlara ihtiyaç vardır.

Sizlerin baĢarısı, bizlerin ve ülkemizin baĢarısı demektir. Bu baĢarılar sayesinde
rekabet gücümüzün artacağına ve önemli mesafeler alacağımıza inanıyoruz.

Teknik resmin üretimdeki yeri tartıĢılamaz. Teknik resimsiz bir üretim olmayacağı
gibi teknik resmi en iyi Ģekilde ifade edecek teknik elemanlara ihtiyaç vardır.

Bu modül sizlerin silindirik düz diĢli çark ve kremayer diĢli çarkın üretimi için gerekli
olan teknik resmi eksiksiz bir Ģekilde çizebilmenizi sağlayacak ve sizlere gerekli bilgi ve
beceriyi kazandıracaktır.

Bu konuda gerekli gayreti göstererek endüstrideki yetiĢmiĢ elemanların arasında
yerinizi alacağınıza inanıyor, baĢarılar diliyoruz.
GĠRĠġ

2


3

ÖĞRENME FAALĠYETĠ-1



Silindirik düz diĢli çark hesapları yapabileceksiniz ve yapım resimlerini
çizebileceksiniz.




 Çevrenizdeki iĢletmelerden bilgi alarak, değiĢik düz diĢli sistemlerini
inceleyiniz.
 Ayrıca okulunuzun kütüphanesinden ve internet üzerinden gerekli çalıĢmaları
yaparak rapor haline getiriniz.
 Düz diĢli çarklara ait resim ve panolar hazırlayınız.
 HazırlamıĢ olduğunuz raporu sınıfta sununuz.

1. SĠLĠNDĠRĠK DÜZ DĠġLĠ ÇARK

1.1. DiĢli Çarkların Genel Tanımı ve ÇeĢitleri

Hareket ve güç iletiminde kullanılan, üzerinde eĢit aralıklı ve özel profilli girinti ve
çıkıntıları bulunan silindirik veya konik yüzeyli elemanlara “diĢli çark” denir.

DiĢli çarklar aĢağıdaki Ģekilde gruplandırılabilir :

 Mil eksenlerine göre
- Mil eksenleri aynı düzlemde olan diĢli çarklar
o Eksenleri paralel olan diĢli çarklar: Düz, helis, kremayer ve ok diĢli
çarklar. ġekil 1.1.a,b,c,d
o Eksenleri kesiĢen diĢli çarklar: Konik diĢli çarklar. ġekil 1.2.

ġekil 1.1.a: Düz diĢli ġekil 1.1.b: Helis diĢli
ÖĞRENME FAALĠYETĠ-1
AMAÇ
ARAġTIRMA

4


ġekil 1.1.c: Kremayer diĢli ġekil 1.1.d: Ok diĢli

ġekil 1.2: Konik diĢli
- Mil eksenleri ayrı düzlemlerde olan diĢli çarklar
o Helisel diĢli çarklar. ġekil 1.3.
o Sonsuz vida ve karĢılık diĢlileri. ġekil 1.4.


ġekil 1.3: Mil eksenleri ayrı düzlemlerde ġekil 1.4: Sonsuz vida ve karĢılık diĢlileri
olan helisel diĢli çarklar

5

 ÇalıĢma durumuna göre
- DıĢtan çalıĢan diĢli çarklar. ġekil 1.5.
- Ġçten çalıĢan diĢli çarklar. ġekil 1.6.


ġekil 1.5: DıĢtan çalıĢan diĢliler ġekil 1.6: Ġçten çalıĢan diĢliler
 DiĢlilerin açıldığı yüzeylere göre
- Silindirik yüzeyli diĢli çarklar. ġekil 1.1., 1.3., 1.4., 1.5., 1.6.
- Konik yüzeyli diĢli çarklar. ġekil 1.2.
- Düzlem yüzeyli diĢli çarklar. ġekil 1.1.c.

 DiĢ profil eğrisine göre
- Evolvent eğrili diĢli çarklar
- Sikloit eğrili diĢli çarklar
- Zincir diĢlileri

 DiĢli çarkın ölçü sistemine göre
- Metrik ölçülü diĢli çarklar: Modül esasına göre
- Inches ölçülü diĢli çarklar: Pitch esasına göre
o Diametral pitch (çap pitch)
o Circular pitch (çevre pitch)

1.2. Silindirik Düz DiĢli Çarkın Tanımı ve Kullanıldığı Yerler

Tanımı: Eksenleri paralel olan miller arasında kuvvet ve hareket iletiminde
kullanılan, diĢleri mil eksenlerine paralel açılmıĢ diĢlilere düz diĢli çark , alın diĢli veya
silindirik düz diĢli çark denir.

Kullanıldığı yerler: Düz diĢli çarklar genellikle, eksenleri birbirine paralel millerde
hareket ve güç iletiminde kullanılır. Eksenler arası mesafenin fazla hassas olmadığı yerlerde
rahatlıkla kullanılabilir. Naklettikleri güç, modül, ve gereç cinsine göre değiĢir. Hareket
halinde hız değiĢtirmek için eksenel kayma ile birbirini kavrayabildiğinden çok kullanılır.
Eksenel kuvvet olmadığından yataklanma bakımından daha basit kontrüksiyonlar
kullanılabilir. Bu diĢlilerde çevre hızı 2.5-30 m/sn arasında (gereç cinsine göre) alınabilir.


6

1.3. Silindirik Düz DiĢli Çarkı OluĢturan Elemanların Tanımı

 Bölüm dairesi çapı (d) : Ġki diĢlinin çalıĢması sırasında birbirine teğet olan
dairelerin ölçüsüne denir. ġekil 1.7.
 DiĢ üstü çapı (da) : DiĢlinin en büyük çapıdır. Bu çap diĢli çarkın bölüm dairesi
çapına, modül ve diĢ sayısına bağlıdır. ġekil 1.7.
 Modül (m) : Birbiri ile çalıĢan diĢlilerde sabit bir orandır. Adımın (p) , π
sayısına bölümüne denir. ġekil 1.7.
 Adım (p) : Bölüm dairesi üzerinde, iki ardıĢık diĢ arasında bir diĢ boĢluğu ile bir
diĢ dolusu arasındaki yay mesafesidir. ġekil 1.7.
 DiĢ dibi çapı (df) : DiĢlerin dip kısımlarını sınırlayan diĢ dibi dairesinin
ölçüsüne denir. ġekil 1.7.
 DiĢ kalınlığı (s) : Bölüm dairesi üzerindeki diĢ boĢluğuna denir. ġekil 1.7.
 DiĢ boĢluğu (e) : Bölüm dairesi üzerindeki diĢ boĢluğuna denir. ġekil 1.7.
 DiĢ yüksekliği (h) : DiĢ üstü çapı ile diĢ dibi çapı arasındaki farkın yarısıdır.
ġekil 1.7.
 DiĢ baĢı yüksekliği (ha) : Bir diĢin bölüm dairesi üzerinde kalan kısmıdır. ġekil
1.7.
 DiĢ dibi yüksekliği (hf) : Bir diĢin bölüm dairesi altında kalan kısmıdır. ġekil
1.7.
 DiĢli merkezleri arası(a):Düz diĢlilerin bölüm dairesi çapları toplamının
yarısıdır.ġekil 1.7.


(a)
ġekil 1.7: Düz diĢli çark elemanları

7

1.4. Düz DiĢli Çarkı OluĢturan Elemanların Formülleri

Adı Sembol
Formül
Tezgâhta açılan diĢliler için
Modeli yapılan
diĢliler için
Modül m
2 +
= =
z
da
z
d p
t

t
p

Hatve (adım) p m.π =
2
. .
+
=
z
da
z
d t t
m.π
DiĢ sayısı z
m
m da
p
d
m
d 2 . ÷
= =
t

m
d

Bölüm dairesi
çapı
d z.m = m da
z p
2
.
÷ =
t
z.m
DiĢ üstü çapı da d+2m=m(z+2) m.(z +1,9)
DiĢ dibi çapı df d-2,332m=da-2h m.(z-2,5)
DiĢ yüksekliği h m m 166 , 2
6
13
= 0,7p=2,20m
DiĢ baĢı
yüksekliği
ha m=
t
p
0,3p=0,95m
DiĢ dibi
yüksekliği
hf m m 166 , 1
6
7
= 0,4p=1,25m
DiĢ dolusu s
2
p
p veya p
80
39
20
19
.
DiĢ boĢluğu e
2
p

1
40
21
p p .
80
41

DiĢ geniĢliği b
Az yük gelenlere (6-8)
Çok yük gelenlere(8-12)
_
Merkezler arası a
2
) (
2
2 1
2 1
z z m
d d
+
=
+
_
Tablo 1.1: Düz diĢli çark formülleri
1.5. Güç, Moment, Çevresel Hız, Çevresel Kuvvet ve Seçilen Gerece
Göre DiĢli Çark Formülünün Hesaplanması

DiĢli çarklarda diĢin büyüklüğü, taĢınan güce göre değiĢir. DiĢin büyüklüğü de adımla
ilgili olduğundan uygulamalarda adım hesabı yapılır. Genellikle kuvvet çarklarında adım
hesabı için döndürme momenti(Md) , iĢ çarklarında taĢınan güç beygir gücü cinsinden
dikkate alınır.

8



Not: Adım hesabında kuvvet diĢlilerinde;
döndürme momenti (Md), hareket diĢlilerinde
güç (P) dikkate alınır.
DiĢli çark güç, moment, çevresel hız, çevresel kuvvet ve modül formülleri
Modül mm m
z
d p
=
t

Adım cm p
bc
Ft
v c
P
n c
P
z c
Md
m = = = =
¢ ¢ ¢
t
t
75 450
. 10
2
. 3 3
DiĢ sayısı z
m
d

Bölüm dairesi
çapı
mm d z.m
DiĢ geniĢliği mm b
Az yüklerde=2p Normal
yüklerde=10m
Çok yüklerde (2-5)p
DiĢ yüksekliği mm h 2,166m
Gereç katsayısı Kgf/cm
2
c
Çevre hızı m/s v
60 . 1000
dn t
n-d/dak d-mm
Vida çarkları
kayma hızı
m/s v
g

o
t
o sin . 60 . 1000 sin
dn v
=
Güç HP P
75
Ftv

DiĢ basıncı
(çekme kuvveti)
kgf Ft p b c
n d
P
v
P
. .
. 2 /
71620 75
= =
Döndürme
momenti
Kgf.cm Md
n
P d
Ft 71620
2
=
DiĢ geniĢliği
oranı
φ Az yükte =2 çok yükte =2-5
Tablo 1.2: DiĢli çark güç, moment, çevresel hız, çevresel kuvvet ve modül formülleri


9

Gereç
V- Çevresel hız m/sn
0,25 0,5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12…15
Esmer font 27 27 26 23 21 19 18 17 16 14 13 12 11 10
Dökme Çelik 56 54 52 46 42 38 36 34 32 28 26 24 22 20
AlaĢımsız Çelik 84 81 78 69 63 57 54 51 48 42 39 36 33 30
Krom Nikel
Çeliği (sert) 224 216 208 184 168 152 144 136 128 112 104 96 88 80
Fosfor Bronz 48 46 44 39 36 32 31 29 27 24 22 20 19 17
Kızıl Döküm 36 35 34 30 27 25 23 22 21 18 17 16 14 13
Sert Suni
Maddeler
28 26 24 22 20 18 16,5 15 14 13 12 11,5 11 1
Çizelge 1.1: Düz diĢli çarklarda gereç zorlanmaları için C kat sayısı değerleri :kgf/cm
2
Gereç
Kayma hızı Vg m/sn
1 2 3 4 5 6 7 8
Her iki diĢli çark=Esmer font 13 10 8,5 7 6 5.4 4.8 4.2
Döndüren diĢli çark = Çelik
Dönen diĢli çark = Bronz
22 17 14 12 10 9 8 7
Çizelge 1.2: Aksları kesiĢen diĢlilerde kayma hızı değerleri
Çizelge 1.2’ de adımın ve buna bağlı olarak gerekli diğer değerlerin hesaplanması için
kullanılan formüller görülmektedir. Bu formüllerde kullanılan (c) katsayısı, düz diĢli çarklar
için çizelge 1.3’ te verilmiĢtir.

Eksenleri kesiĢen vida çarklarında kayma hızı çizelge 1.4’ ten alınır. Gerekli adım
hesabı yapıldıktan sonra modül TS429’a göre standart olarak seçilmelidir. Çizelge 1.5


Çizelge 1.3: TS429’ a göre standart modüller
Birbirini kavrayan iki diĢin, yan yüzeyleri izafi hareketi bir ani dönme hareketidir. Bu
harekette ani dönme ekseni, birbirine temas eden iki silindirin temas doğrusudur. Hareketin

10

açısal hızı (ω
1
+
÷
ω
2
) olup, dıĢtan çalıĢan diĢliler için (+) içten çalıĢan diĢliler için (-) iĢareti ile
ifade edilir.

Dairenin çevresi = π.d ise, diĢli çarkın çevresi = p.z olarak yazılabilir. Buradan d=
t
p
.z
olur.
t
p
= m (modül) olduğuna göre d = m . z olarak yazılabilir.

(m) değeri modüldür ve adımın π sayısına oranı ile bulunur. Birimi mm’ dir. TS 429
ile standardize edilmiĢtir.

Örnek: Gri fonttan bir düz diĢli çark ile n = 360 d/d altında P=6HP lik bir güç
taĢınmak istenmektedir. d = 90mm, z = 24, φ=4 olduğuna göre adımı hesaplayınız ve modülü
seçiniz.

Çözüm :

V =
60 . 1000
360
60 . 1000
d dn t t
= = 1,696 m/sn olur. Bu da yaklaĢık 2m/sn alınır.

C = 23kgf/cm
2
(çizelge 1.3. ten)

P = 10
3
3
360 . 24 . 4 . 23
6 . 450
10
450
=
zn c
P
¢
=10.0,15 = 1,5 cm olur. Buradan p=15mm olur.

1.6. Hesaplanan Değere Uygun Modülün Seçilmesi

Modülü bulmak için :

m=
t t
15
=
p
= 4,78mm değeri hesaplanır.

TS429’ a göre çizelge 1.5’ ten modül 5 olarak seçilir.

1.7. Hesaplanan Değere Göre Silindirik Düz DiĢli Çarkın Üretim
ġeklinin Belirlenmesi

Güç ve hareket iletiminde çok kullanılan diĢli çarklar, büyüklük, iletilen güç, devir
sayıları ve çalıĢma Ģartlarına göre dökülerek, talaĢ kaldırılarak, kaynak edilerek veya milleri
ile birlikte imal edilirler.

11

DiĢli çarkların yapım resimleri, biçimlendirme metoduna uygun ve gerekli tüm
bilgileri kapsayacak Ģekilde yeterli görünüĢlerle çizilir. Bu görünüĢlerde diĢli çarkı meydana
getiren göbek, jant, kol kısımları ve diĢlerle ilgili eksiksiz bilgi verilmelidir. Yüzey kaliteleri,
toleranslar, gereçleri, ısıl iĢlemleri ve sertlik değerleri de belirtilmelidir.(ġekil 1.8)


ġekil 1.8: Düz diĢli çark yapım resmi
DiĢli çark yapımında yapım resmini değerlendiren kiĢi için gerekli olan ölçüler
görünüĢler üzerinde verilmelidir. Bunlar diĢli çark taslağını meydana getirecek Ģekil ve
ölçüler olmalıdır. DiĢlilerin herhangi bir metotla açılması için gerekli olan diğer ölçü ve
açıklamalar ise bir tabloda belirtilir. (Tablo 1.3)

DÜZ DĠġLĠ ÇARK
Modül m ……
DiĢ sayısı z ……
DiĢ profili TS3601
DiĢ derinliği h ……
EĢ diĢli diĢ sayısı Z
2
……
Eksenler arası a ……
Tablo 1.3: Düz diĢli çark açıklama tablosu

12


ġekil 1.9: Düz diĢli çarkların gösteriliĢ Ģekilleri
DiĢli çarkların yapım resimleri çizilirken görünüĢ olarak ġekil 1.9’ da gösterilen
gösterim Ģekillerinden uygun olanı seçilir.

DiĢli çarkın imal edileceği malzeme seçildikten sonra, çalıĢma durumuna göre
aĢağıda belirtilen imalat yöntemlerinden birisi seçilir.

 Dökme DiĢler

YavaĢ dönen diĢli çarklarda ve kaba iĢlerde kullanılır. Küçük çaplı ve az güç nakleden
diĢliler alüminyum, pirinç gibi gereçlerden püskürtme dökümle yapılabilir.

 Freze ile DiĢ Açma

KarĢılıklı çalıĢan iki diĢli çarkın, diĢ profillerinin resimleri çizilip bu eğrilere göre
freze çakıları yapılarak diĢ açmak mümkündür. Freze çakıları, kuvvet açısı ve açılacak diĢ
sayısına göre değiĢik numaralarda imal edilirler. Modül freze çakıları TS3601’ e göre
standartlaĢtırılmıĢtır.

 Yuvarlama Metodu ile DiĢ Açma

Bu metotla açılan diĢlerin profillerinin çizilmesi gerekmez. Profili meydana getirecek
kremayer diĢli Ģeklindeki kesici bir bıçak, önünde hem yuvarlanan hem de dönen diĢli çark
taslağı üzerinde diĢleri meydana getirir. Bu metod, Maag metodu olarak da bilinir.

Kremayer diĢli Ģeklindeki bıçak yerine, çevresinde kesici diĢler bulunan bıçak
kullanarak da diĢlerin açılması mümkündür. DiĢli ile birlikte dönen bu bıçak aynı zamanda
eksenel hareket yapar. Bu metoda da Fellow metodu denir.


13

 ġablona Göre DiĢ Açma

Bu metodla diĢ açan tezgâhlar, genel olarak eğik ve konik diĢli çarkların yapılmasında
kullanılır. Bu metotta yapılacak olan diĢlinin bir diĢinin eğimi, bir Ģablon üzerine aktarılır.
Çakı, bir izleyicinin ucuna bağlanır. Ġzleyicinin hareketi bire bir açılan diĢli malzemesinin
üzerine aktarılır.

 ġerit Testere ile DiĢ Açma

Küçük ve orta hızlarda ve ayrıca önemsiz yerlerde kullanılan diĢlilerde diĢ profilleri
yapılacak levha üzerine 1:1 ölçekle çizilir. Daha sonra testere ile kesilerek diĢler oluĢturulur.

- Preste kesilerek diĢ açma
Genellikle saat ve sayaç endüstrisinde diĢli çarklar, ince Ģerit lamalardan, önceden
hazırlanmıĢ kesme kalıpları ile preste basılarak oluĢturulurlar.

Örnek

Modülü 2.5, diĢ sayısı 30 ve geniĢliği 10m olan düz diĢli çarkın:

 Gerekli hesaplamalarını yapınız.
 Yapım resmini çiziniz.

 Hesaplamalar

Verilenler: Ġstenenler

m = 2.5 mm p=? d=?
z = 30 da=? df=
b = 10.m h=? ha=?
b=? hf=?

Çözüm:

d = m.z = 30.2.5 = 75mm
da = d+2m = 75+2.2,5 = 80mm
df = d-2,332m =75-2,332.2,5 = 6917mm
h = 2,166.m = 2,166.2,5 = 5,417mm
ha = m = 2.5mm
hf = 1,166m = 1,166.2,5 = 2,915mm
p = m.π = 2,5.3,14 = 7,85mm


14

 Çizim:





15


UYGULAMA FAALĠYETĠ

ĠġLEM BASAMAKLARI ÖNERĠLER
 Elemanları hesaplanan silindirik düz diĢli
çarkın, bölüm dairesi çapını çiziniz.

 Ekseni referans alarak diĢ üstü ve diĢ dibi
çapını çiziniz.

 Silindirik düz diĢli çarkın geniĢliğini çiz
çiziniz.

 Mil deliği çapını ve kama kanalını çiz
çiziniz.

 Kesit alınan yerleri tarayınız.

 Yan görünüĢte mil deliğiyle kama kanalını
çiz çiziniz.

 Çizilen resmi ölçülendiriniz.

 Yüzey kalite sembollerini ve toleransları
resimde gösteriniz.

 Antedi çizip doldurunuz.
 Verilen elemanlara göre gerekli
hesaplamaları yapınız.

 Bölüm dairesi çapını eksen çizgisi ile
çiziniz.

 Kullanılacak kama çeĢidine uygun
değerleri standart tablolardan seçiniz.

 Resmi kurallara uygun olarak çiziniz.

 Gereksiz ölçülendirmelerden kaçınınız.

 Yüzey iĢleme sembollerini uygun
yerlere yerleĢtiriniz.

 Toleranslara ait antetleri çiziniz.

 Gereksiz tolerans ve yüzey iĢleme
iĢaretlerinden kaçınınız.

 Yapım resmini çizerken norm yazı
kurallarına uyunuz.
UYGULAMA FAALĠYETĠ


16


ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME

AĢağıdaki boĢluk doldurma sorularını dikkatlice okuyunuz. Doğru düĢündüğünüz
cevabı boĢluk içine yazınız. Bunu tek baĢınıza yapınız.

1. DiĢ üstü çapı diĢlinin, …………… çapıdır.

2. DiĢ yüksekliği, ……… harfi ile gösterilir.

3. Gereç zorlanma katsayısı, …….. harfi ile gösterilir.

4. Bölüm dairesi, ……… ………. çizgi ile gösterilir.

5. Bir diĢ boĢu, bir diĢ dolusu mesafeye, ………… denir.

6. Birbiri üzerinde çalıĢan iki diĢli çarkın …………………. çaplar birbirine teğettir.




DEĞERLENDĠRME

Sorulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karĢılaĢtırınız, cevaplarınız doğru
ise performans değerlendirme testine geçiniz. YanlıĢ cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin
ilgili bölümüne dönerek konuyu tekrar ediniz.
ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME


17


PERFORMANS DEĞERLENDĠRME
DiĢ sayısı 41, modülü 2mm olan bir düz diĢli çark açılacaktır. DiĢ geniĢliği 20 mm,
diĢli çark göbek çapı 40 mm dir.
DiĢli göbeği, ve diĢler R
a
=1,6 µm , diğer yüzeyler R
a
=6,3µm kalitesinde iĢlenecektir.
DiĢlerin dönme eksenine göre salgı toleransı 0,01 mm, diĢli çarkın alın yüzeyinin delik
eksenine göre salgı toleransı 0,025 mm, diĢli çark alın yüzeylerinin paralellik toleransı ise
0,025 mm’ dir.
AÇIKLAMA: AĢağıda listelenen davranıĢlarını gözleyebildiyseniz “Evet”,
gözleyemediyseniz “Hayır” sütununda bulunan kutucuğa (X) iĢareti koyunuz.

KONTROL LĠSTESĠ
Değerlendirme kriterleri Evet Hayir
1. Gerekli hesaplamaları doğru olarak yaptınız mı?
2. Çizim için A4 kağıdınızı resim masasına kurallara uygun
olarak bağladınız mı?

3. A4 kağıdınızın antet ve çerçeve çizgilerini çizdiniz mi?
4. Resmi kağıda nasıl yerleĢtireceğinizi tasarladınız mı?
5. Çizim için gerekli olan malzemelerinizi temin ettiniz mi?
6. Çizim için gerekli olan ölçü tablosu yanınızda mı?
7. Resmi çizerken önce eksen çizgilerinden baĢladınız mı?
8. Resmi ilk olarak ince çizgi ile çizip daha sonra
koyulaĢtırdınız mı?

9. Resmi yarım kesit olarak çizdiniz mi?
10. Kesit alınan bölgeleri taradınız mı?
11. Resmi kurallarına uygun ölçülendirdiniz mi?
12. Gerekli ölçü ve konum toleranslarını koydunuz mu?
13. Antedi ve açıklama tablosunu doldurdunuz mu?
14. Resmi belirtilen süre içerisinde çizdiniz mi?

DEĞERLENDĠRME

Değerlendirmedeki davranıĢları sırasıyla doğru olarak uygulayabilmelisiniz.
Uygulayamadığınız davranıĢtan diğer davranıĢa geçmeniz mümkün olamayacaktır. Ölçme
soruları ve performans değerlendirme testi sonunda baĢarısız olduğunuz kısımlar hakkında
yeniden konu ve uygulama tekrarı yapınız. Cevaplarınızın hepsi doğru ise bir sonraki
faaliyete geçiniz.
PERFORMANS DEĞERLENDĠRME


18

ÖĞRENME FAALĠYETĠ-2



Kremayer diĢli hesapları yapabileceksiniz ve yapım resimlerini çizebileceksiniz.




 Çevrenizdeki iĢletmelerden bilgi alarak kremayer diĢli sistemlerini inceleyiniz.
 Ayrıca okulunuzun kütüphanesinden ve internet üzerinden gerekli çalıĢmaları
yaparak rapor haline getiriniz.
 Kremayer diĢlilere ait resim ve panolar hazırlayınız.
 HazırlamıĢ olduğunuz raporu sınıfta sununuz.

2. KREMAYER DĠġLĠ

2.1. Kremayer DiĢlinin Tanımı ve Kullanıldığı Yerler

 Tanımı
Yarı çapı sonsuz büyüklükte olan ve bir nevi içten teğet diĢli gibi kabul edilen
diĢlilerdir. DiĢler düz bir çubuk üzerine açılır. Bir baĢka deyiĢle bir diĢli çarkın diĢ sayısı
sonsuz kabul edilirse bu diĢliye kremayer diĢli denir.

Kremayer diĢli genellikle karĢısında küçük bir silindirik diĢli ile çalıĢır. Bu diĢlilere
pinyon diĢli denir. ÇalıĢma sırasında istenen düzgünlük ve sessizlik için diĢlerin düz, helis,
ok ve spiral Ģekilde açılması uygundur. Sonuç olarak kremayer diĢlinin tanımı; üzerinde düz
veya helisel diĢler açılmıĢ doğrusal çubuklara kremayer diĢliler denir.

 ÇeĢitleri
- DiĢlerin açılma Ģekillerine göre

ġekil 2.1: Düz diĢli kremayer diĢli ġekil 2.2: Helis oluklu kremayer diĢli
ÖĞRENME FAALĠYETĠ-2
AMAÇ
ARAġTIRMA

19


ġekil 2.3: Ok kremayer diĢli ġekil 2.4: Spiral oluklu kremayer diĢli
- DiĢ profillerine göre


ġekil 2.5: Yan yüzleri düz kremayer diĢli

ġekil 2.6: Tepe ve ayakları yuvarlatılmıĢ kremayer
 Kullanıldığı Yerler

Kremayer diĢliler, pinyon diĢli ile birlikte bir diĢli çifti oluĢturarak kullanılır. Böylece
dairesel hareket doğrusal harekete veya doğrusal hareket dairesel harekete çevrilir. Büyük
güç iletiminde en az kuvvet sarfetmek amacı ile kremayer diĢli sistemi, sonsuz vida ve
karĢılık diĢlileri ile birlikte kullanılır.

20

Kremayer diĢlilerin kullanıldığı belli baĢlı yerlerden bazıları Ģunlardır: Matkap
tezgahlarında milin aĢağı yukarı hareket ettirilmesi, torna tezgahlarında arabanın kayıtlar
üzerinde sağa sola hareket ettirilmesi ve krikolarda yük kaldırmak için, ayrıca bağlama
kalıplarında ve çeĢitli raylı vinçlerde de kullanılmaktadır. Ġletilecek gücün miktarına,
hareketin Ģekline ve yönüne göre kremayer diĢlisinin, diĢ açılma Ģekli, yönü, profili ve
diĢlerin açıldığı çubuk farklılıklar göstermektedir.

2.2. Kremayer DiĢliyi OluĢturan Elemanlar ve Formülleri


ġekil 2.7. Kremayer diĢlinin elemanları

21


ADI ĠġARET FORMÜL
Modül m
t
p

Normal modül mn
t
pn

Adım p m.π
Normal adım pn mn.π
Alın adımı pt
mt.π =
|
t
cos
mn

Alın modülü mt
| cos
mn

DiĢ sayısı z
5 , 1 5 , 0 + = +
p
Lk
p
Lo

DiĢ derinliği h 2,167.m~2,2.m
DiĢ profil açısı γ 30
0
,40
0
Eğim açısı (helisel
kremayerde)
β
cosβ
mt
mn
pt
pn
=
ÇalıĢma kurs boyu Lk Lo-p=p(z-1,5)
Kremayer boyu Lo Lk+p=p(z-0,5)
Delik merkezleri arası Lt Lo+1,2.b
Çubuk boyu L Lt+b
DiĢli geniĢliği b ~2,5p~3p
Kremayer diĢli geniĢliği H 3h
Tablo 2.1: Kremayer diĢli elemanları ve formülleri
2.3. Verilen Değerlere Göre Kremayer DiĢlinin Hesaplanması

Örnek: KarĢılık diĢlisi, evolvent profilli düz diĢli olan bir kremayerde γ=40
0
, m=2.5
çalıĢma kursu boyu (Lk) yaklaĢık 300mm olması istendiğine göre, kremayer diĢli ölçülerini
hesaplayınız. z= 40 alınacaktır.

Verilenler: Ġstenenler:
m=2,5mm p=? ha=?
γ=40
0
hf=? h=?
Lk= 300mm Lk=? Lo=? Lt=? L=?
z=40 diĢ H=? b=?

22

Çözüm:

Adım p = π.m = 7,85 mm

DiĢ üstü yüksekliği ha = m = 2,5 mm

DiĢ baĢı yüksekliği hf = 1,16 mm = 2,916 mm

DiĢ derinliği h = ha + hf = 2,5 + 2,916 = 5,416 mm

ÇalıĢma kurs boyu Lk = p . (z-1,5) = 7,85 . (40-1,5) = 302,225 mm

Kremayer boyu Lo = Lk + p = 302,225 + 7,85 = 310mm

Kemayer diĢ yüksekliği H = 3h = 3.5,416 = 16,25 mm ise17 mm alınır

DiĢli geniĢliği b = 2,5p = 2,5.7,85 = 15,70 mm ise 16 mm alınır

Delik merkezleri arası Lt = 310 + 1,2 . 7,85 = 319,42 mm

Çubuk boyu L = Lt + b = 319,42 + 16 = 336 mm

Kremayer diĢli resimlerinin çizilmesinde imalat için gerekli tüm bilgilerin verileceği
yeterli görünüĢler çizilmeli ve tablo yapılmalıdır. Tablo 2.2. Genellikle diĢ profilleri çizilmez
ama diĢlerin baĢlangıç yerlerinde birkaç diĢ profili çizilebilir. Çizilen resim üzerinde diĢ
profilinin düz, helis veya ok diĢli olmasına ve kullanılan çubuk kesitine göre bilgiler
verilmelidir. (ġekil 2.7)


Tablo 2.2: Kremayer diĢli yapım resmi özellik tablosu

23

UYGULAMA FAALĠYETĠ

ĠġLEM BASAMAKLARI ÖNERĠLER
 Elemanları hesaplanan kremayer diĢlinin
kremayer boyunu çiziniz.

 Kremayer boyundan itibaren adımın
yarısını alarak çalıĢma kursu boyu çiziniz.

 ÇalıĢma kursu boyundan itibaren adım
ölçüsünü çiziniz.

 Adım ölçüsü üzerinde diĢ profili açısını
çiziniz.

 DiĢ profil açısı üzerinden diĢ derinliğini
çiziniz.

 Kremayer diĢli yüksekliğini çiziniz.

 Delik merkezleri arasını ve çubuk boyunu
çiziniz.

 Üst görünüĢünü diĢli geniĢliği ve çubuk
boyuna göre çiziniz.

 Üst görünüĢte alın adımı, normal adım ve
çubuk boyuna göre çiziniz.

 Çizilen resmi ölçülendiriniz.

 Yüzey kalite sembollerini ve toleransları
resimde gösteriniz.

 Antedi çizip doldurunuz.
 Verilen elemanlara göre gerekli
hesaplamaları yapınız.

 Kremayer diĢlinin açıldığı kısımdan
itibaren adımın yarısını alarak kurs
boyunu çiziniz.

 Adımı ölçüsüne göre çiziniz.

 Adım ölçüsü üzerinde diĢ profil açısını
çiziniz.

 DiĢ derinliğini h mesafesi kadar
yükseklikte çiziniz.

 Hesaplanan değerlere göre delik
merkezleri arasını ve çubuk boyunu
çiziniz.

 Üst görünüĢünü kurallarına uygun
olarak çiziniz.

 Üst görünüĢte alın adımı ve normal
adımı çiziniz.

 Resmi kurallara uygun olarak çiziniz.

 Gereksiz ölçülendirmelerden kaçınınız.

 Yüzey iĢleme sembollerini uygun
yerlere yerleĢtiriniz.

 Toleranslara ait antetleri çiziniz.

 Gereksiz tolerans ve yüzey iĢleme
iĢaretlerinden kaçınınız.

 Yapım resmini çizerken norm yazı
kurallarına uyunuz.
UYGULAMA FAALĠYETĠ


24

ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME

AĢağıdaki boĢluk doldurma sorularını dikkatlice okuyunuz. Doğru düĢündüğünüz
cevabı boĢluk içine yazınız. Bunu tek baĢınıza yapınız.

1. Yarı çapı sonsuz büyüklükte kabul edilen diĢlilere …………………………… diĢliler
denir.

2. DiĢ Ģekillerine göre kremayer diĢli çeĢitleri …………, ……………., ………, ………
dir.

3. Kremayer diĢliler ………….. hareketi ……………… harekete çevirirler.

4. Kremayer diĢlilerde çalıĢma kurs boyu ………. ile gösterilir.

5. Kremayer boyu ………….. ile gösterilir.



DEĞERLENDĠRME

Sorulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karĢılaĢtırınız, cevaplarınız doğru
ise performans değerlendirme testine geçiniz. YanlıĢ cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin
ilgili bölümüne dönerek konuyu tekrar ediniz.
ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME


25

PERFORMANS DEĞERLENDĠRME

Modülü 4, kremayer boyu 250 mm olan kremayer diĢlinin :
 Elemanlarının hesabını yapınız. (z = 36 alınacak)
 Hesaplanan değerlere göre yapım resmini çiziniz.
 Çizilen resmin açıklama antedini yapınız.

AÇIKLAMA: AĢağıda listelenen davranıĢları gözleyebildiyseniz EVET,
gözleyemediyseniz HAYIR sütununda bulunan kutucuğa (X) iĢareti koyunuz.

KONTROL LĠSTESĠ
Değerlendirme kriterleri Evet Hayir
1. Gerekli hesaplamaları doğru olarak yaptınız mı?
2. Çizim için A4 kağıdınızı resim masasına kurallara uygun olarak
bağladınız mı?

3. A4 kağıdınızın antet ve çerçeve çizgilerini çizdiniz mi?
4. Resmi kağıda nasıl yerleĢtireceğinizi tasarladınız mı?
5. Çizim için gerekli olan malzemelerinizi temin ettiniz mi?
6. Çizim için gerekli olan ölçü tablosu yanınızda mı?
7. Resmi, hangi ölçekle çizeceğinizi kararlaĢtırdınız mı?
8. Resmi çizerken önce eksen çizgilerinden baĢladınız mı?
9. Resmi, ilk olarak ince çizgi ile çizip daha sonra koyulaĢtırdınız
mı?

10. Resmi, tam kesit olarak çizdiniz mi?
11. Kesit alınan bölgeleri taradınız mı?
12. Resmi, kurallarına uygun ölçülendirdiniz mi?
13. Gerekli ölçü ve konum toleranslarını koydunuz mu?
14. Anteti ve açıklama tablosunu doldurdunuz mu?
15. Resmi, belirtilen süre içerisinde çizdiniz mi?

DEĞERLENDĠRME

Değerlendirmedeki davranıĢları sırasıyla doğru olarak uygulayabilmelisiniz.
Uygulayamadığınız davranıĢtan diğer davranıĢa geçmeniz mümkün olamayacaktır. Ölçme
soruları ve performans değerlendirme testi sonunda baĢarısız olduğunuz kısımlar hakkında
yeniden konu ve uygulama tekrarı yapınız. Cevaplarınızın hepsi doğru ise modül
değerlendirmeye geçiniz.
PERFORMANS DEĞERLENDĠRME


26

MODÜL DEĞERLENDĠRME
Modülü 3 olan düz diĢli ve kremayer diĢli beraber çalıĢtırılacaktır. Düz diĢlinin diĢ
sayısı 30 göbek çapı ise 20mm’ dir. Kremayer diĢlinin kremayer boyu 250 mm’ dir.
 Her iki diĢlinin elemanlarının hesabını yapınız.
 Hesaplanan değerlere göre her iki diĢlinin yapım resimlerini çiziniz.
 Çizilen resimlerin açıklama antetlerini yapınız.
 Her iki diĢlinin çalıĢır durumdaki resimlerini çiziniz.

AÇIKLAMA: AĢağıda listelenen davranıĢları gözleyebildiyseniz “Evet,”
gözleyemediyseniz “Hayır” sütununda bulunan kutucuğa (X) iĢareti koyunuz.
KONTROL LĠSTESĠ
Değerlendirme kriterleri Evet Hayir
1. Her iki diĢli için gerekli hesaplamaları doğru olarak yaptınız mı?
2. Çizim için A4 kağıdınızı resim masasına kurallara uygun olarak
bağladınız mı?

3. A4 kağıdınızın antet ve çerçeve çizgilerini çizdiniz mi?
4. Resilerin kağıda nasıl yerleĢtireceğinizi tasarladınız mı?
5. Çizim için gerekli olan malzemelerinizi temin ettiniz mi?
6. Çizim için gerekli olan ölçü tablosu yanınızda mı?
7. Resmi, hangi ölçekle çizeceğinizi kararlaĢtırdınız mı?
8. Resmi, çizerken önce eksen çizgilerinden baĢladınız mı?
9. Resmi, ilk olarak ince çizgi ile çizip daha sonra koyulaĢtırdınız
mı?

10. Resimde gerekli yerlerde kesit aldınızmı?
11. Kesit alınan bölgeleri taradınız mı?
12. Resmi, kurallarına uygun ölçülendirdiniz mi?
13. Gerekli ölçü ve konum toleranslarını koydunuz mu?
14. Antedi ve açıklama tablosunu doldurdunuz mu?
15. Resmi, belirtilen süre içerisinde çizdiniz mi?

DEĞERLENDĠRME

Sorulara verdiğiniz cevaplar ile değerlendirme kriterlerini karĢılaĢtırınız. Modülün
değerlendirilmesi sonucunda eksik olduğunuz konuları yeniden tekrar ederek eksik
bilgilerinizi tamamlayınız. Hayır cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Kendinizi yeterli
görmüyorsanız modülü tekrar ediniz. Kendinizi yeterli görüyorsanız bir sonraki modüle
geçmek için öğretmeninize baĢvurunuz.
MODÜL DEĞERLENDĠRME

27


CEVAP ANAHTARLARI
ÖLÇME DEĞERLENDĠRME–1’ĠN CEVAP ANAHTARI

1 En büyük
2 h
3
Noktalı
kesik
4 C
5 adım

ÖLÇME DEĞERLENDĠRME-2’NĠNCEVAP ANAHTARI

1 Kremayer
2
Düz, Helisel,
Ok, Spiral
3
Dairesel,
Doğrusal
4 Lk
5 Lo
CEVAP ANAHTARLARI

28


KAYNAKÇA
 ÖZKARA Hamdi, Tesviye-Makine Meslek Resmi III, Ankara 2001.

 ġEN Ġ. Zeki, Nail ÖZÇĠLĠNGĠR, Makine Meslek Resmi II, Ġstanbul 1993.

 www.auto.howstuffworks.

 www.gear-intro.com

 www.gtcgears.com

 www.perrygear.com

 www.sdp-si.com

 www.seddisli.com

 www.ul.ie.com
KAYNAKÇA

Bu modül, mesleki ve teknik eğitim okul/kurumlarında uygulanan Çerçeve Öğretim Programlarında yer alan yeterlikleri kazandırmaya yönelik olarak öğrencilere rehberlik etmek amacıyla hazırlanmıĢ bireysel öğrenme materyalidir. Millî Eğitim Bakanlığınca ücretsiz olarak verilmiĢtir. PARA ĠLE SATILMAZ.

 

ĠÇĠNDEKĠLER
AÇIKLAMALAR .................................................................................................................... ii GĠRĠġ ....................................................................................................................................... 1 ÖĞRENME FAALĠYETĠ-1 ..................................................................................................... 3 1. SĠLĠNDĠRĠK DÜZ DĠġLĠ ÇARK ........................................................................................ 3 1.1. DiĢli Çarkların Genel Tanımı ve ÇeĢitleri .................................................................... 3 1.2. Silindirik Düz DiĢli Çarkın Tanımı ve Kullanıldığı Yerler........................................... 5 1.3. Silindirik Düz DiĢli Çarkı OluĢturan Elemanların Tanımı............................................ 6 1.4. Düz DiĢli Çarkı OluĢturan Elemanların Formülleri ...................................................... 7 1.5. Güç, Moment, Çevresel Hız, Çevresel Kuvvet ve Seçilen Gerece Göre DiĢli Çark Formülünün Hesaplanması .................................................................................................. 7 1.6. Hesaplanan Değere Uygun Modülün Seçilmesi ......................................................... 10 1.7. Hesaplanan Değere Göre Silindirik Düz DiĢli Çarkın Üretim ġeklinin Belirlenmesi 10 UYGULAMA FAALĠYETĠ .............................................................................................. 15 ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME .................................................................................... 16 PERFORMANS DEĞERLENDĠRME .............................................................................. 17 ÖĞRENME FAALĠYETĠ-2 ................................................................................................... 18 2. KREMAYER DĠġLĠ .......................................................................................................... 18 2.1. Kremayer DiĢlinin Tanımı ve Kullanıldığı Yerler ...................................................... 18 2.2. Kremayer DiĢliyi OluĢturan Elemanlar ve Formülleri ................................................ 20 2.3. Verilen Değerlere Göre Kremayer DiĢlinin Hesaplanması ......................................... 21 PERFORMANS DEĞERLENDĠRME .............................................................................. 25 MODÜL DEĞERLENDĠRME .............................................................................................. 26 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 27 KAYNAKÇA ......................................................................................................................... 28

i

bilgisayar destekli çizim ortamı.  MODÜLÜN AMACI EĞĠTĠM ÖĞRETĠM ORTAMLARI VE DONANIMLARI ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ii . örnek silindirik düz diĢli çark ve sistemleri. tepegöz. Silindirik düz diĢli çark ve kramayer diĢli resmi çizmek. Genel Amaç Bu modül ile gerekli ortam.AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI SÜRE ÖN KOġUL YETERLĠK 521MMI179 Makine Teknolojisi Bilgisayar Destekli Makine Ressamlığı Hareket ve Güç Ġletme Elemanları 1 Hareket ve güç iletme elemanlarının hesaplamalarının ve çizimlerinin öğretildiği öğrenme materyalidir. test ve uygulamaları istenilen seviyede yapabilmeniz gerekir. Bu modül programı süresince yapmıĢ olduğunuz öğrenme faaliyetleri ve uygulamalı faaliyetlerden baĢarılı sayılabilmeniz için. resim masası. Amaçlar Silindirik düz diĢli çark hesapları yapabilecek ve resimlerini çizebileceksiniz. örnek kramayer diĢli çark ve sistemleri gereklidir. Bu nedenle her faaliyet sonunda kendinizi test ediniz.araç ve gereçler sağlandığında. Teknik resim çizim ortamı. modülü olan Hareket DönüĢtürme elemanları modülünü almıĢ olmak. çizim araçgereçleri. BaĢarısızlık halinde ise faaliyeti tekrarlayınız.  Kramayer diĢli çark hesapları yapabilecek ve resimlerini çizebileceksiniz. datashow. düz ve kremayer diĢli hesaplama ve çizme iĢlemlerini teknolojisine uygun olarak yapabileceksiniz. 40/24 Güç ve hareket iletim elemanları dersinin 1.

teknolojik geliĢmeleri kavrayabilecek ve geliĢmelere önemli katkılar sağlayabilecek teknik elemanlara ihtiyaç vardır. Bu modül sizlerin silindirik düz diĢli çark ve kremayer diĢli çarkın üretimi için gerekli olan teknik resmi eksiksiz bir Ģekilde çizebilmenizi sağlayacak ve sizlere gerekli bilgi ve beceriyi kazandıracaktır. Endüstrideki geliĢmelere ayak uydurabilmek için de temel konuları anlayarak. Teknik resmin üretimdeki yeri tartıĢılamaz. 1 . Teknik resimsiz bir üretim olmayacağı gibi teknik resmi en iyi Ģekilde ifade edecek teknik elemanlara ihtiyaç vardır. bizlerin ve ülkemizin baĢarısı demektir.GĠRĠġ GĠRĠġ Sevgili Öğrenci. Bulunduğumuz Ģu yüzyılda bilim ve teknoloji her alanda akıl almaz bir hızla geliĢmektedir. Bu konuda gerekli gayreti göstererek endüstrideki yetiĢmiĢ elemanların arasında yerinizi alacağınıza inanıyor. Sizlerin baĢarısı. Bu baĢarılar sayesinde rekabet gücümüzün artacağına ve önemli mesafeler alacağımıza inanıyoruz. baĢarılar diliyoruz.

2 .

2.b. diĢli çark hesapları yapabileceksiniz ve yapım resimlerini ARAġTIRMA     Çevrenizdeki iĢletmelerden bilgi alarak.c. üzerinde eĢit aralıklı ve özel profilli girinti ve çıkıntıları bulunan silindirik veya konik yüzeyli elemanlara “diĢli çark” denir. HazırlamıĢ olduğunuz raporu sınıfta sununuz. kremayer ve ok diĢli çarklar.1.1. DiĢli çarklar aĢağıdaki Ģekilde gruplandırılabilir :  Mil eksenlerine göre  Mil eksenleri aynı düzlemde olan diĢli çarklar o Eksenleri paralel olan diĢli çarklar: Düz.1. ġekil 1. ġekil 1. Düz diĢli çarklara ait resim ve panolar hazırlayınız.b: Helis diĢli 3 . SĠLĠNDĠRĠK DÜZ DĠġLĠ ÇARK 1.a. helis. DiĢli Çarkların Genel Tanımı ve ÇeĢitleri Hareket ve güç iletiminde kullanılan. 1.d o Eksenleri kesiĢen diĢli çarklar: Konik diĢli çarklar.1.ÖĞRENME FAALĠYETĠ-1 ÖĞRENME FAALĠYETĠ-1 AMAÇ Silindirik düz çizebileceksiniz. değiĢik düz diĢli sistemlerini inceleyiniz. Ayrıca okulunuzun kütüphanesinden ve internet üzerinden gerekli çalıĢmaları yaparak rapor haline getiriniz.a: Düz diĢli ġekil 1. ġekil 1.

d: Ok diĢli ġekil 1. ġekil 1.3.2: Konik diĢli  Mil eksenleri ayrı düzlemlerde olan diĢli çarklar o Helisel diĢli çarklar. ġekil 1.1. ġekil 1.3: Mil eksenleri ayrı düzlemlerde olan helisel diĢli çarklar ġekil 1.4: Sonsuz vida ve karĢılık diĢlileri 4 .c: Kremayer diĢli ġekil 1.1.ġekil 1.4. o Sonsuz vida ve karĢılık diĢlileri.

6: Ġçten çalıĢan diĢliler  DiĢlilerin açıldığı yüzeylere göre  Silindirik yüzeyli diĢli çarklar. 1.5-30 m/sn arasında (gereç cinsine göre) alınabilir.5. ve gereç cinsine göre değiĢir. Bu diĢlilerde çevre hızı 2.2. 1.1.5: DıĢtan çalıĢan diĢliler ġekil 1.c.5. alın diĢli veya silindirik düz diĢli çark denir..  Konik yüzeyli diĢli çarklar.4..  Ġçten çalıĢan diĢli çarklar. diĢleri mil eksenlerine paralel açılmıĢ diĢlilere düz diĢli çark . ġekil 1. eksenleri birbirine paralel millerde hareket ve güç iletiminde kullanılır.3.6.2. 5 . ġekil 1. Silindirik Düz DiĢli Çarkın Tanımı ve Kullanıldığı Yerler Tanımı: Eksenleri paralel olan miller arasında kuvvet ve hareket iletiminde kullanılan. Hareket halinde hız değiĢtirmek için eksenel kayma ile birbirini kavrayabildiğinden çok kullanılır. ÇalıĢma durumuna göre  DıĢtan çalıĢan diĢli çarklar. 1.. ġekil 1. ġekil 1. Naklettikleri güç. Eksenel kuvvet olmadığından yataklanma bakımından daha basit kontrüksiyonlar kullanılabilir. ġekil 1.  Düzlem yüzeyli diĢli çarklar. Eksenler arası mesafenin fazla hassas olmadığı yerlerde rahatlıkla kullanılabilir.. ġekil 1. modül.1. Kullanıldığı yerler: Düz diĢli çarklar genellikle. DiĢ profil eğrisine göre  Evolvent eğrili diĢli çarklar  Sikloit eğrili diĢli çarklar  Zincir diĢlileri DiĢli çarkın ölçü sistemine göre  Metrik ölçülü diĢli çarklar: Modül esasına göre  Inches ölçülü diĢli çarklar: Pitch esasına göre o Diametral pitch (çap pitch) o Circular pitch (çevre pitch)   1. 1.6.

Bu çap diĢli çarkın bölüm dairesi çapına.7. ġekil 1.7. ġekil 1. DiĢli merkezleri arası(a):Düz diĢlilerin bölüm dairesi çapları toplamının yarısıdır. π sayısına bölümüne denir.7. (a) ġekil 1. ġekil 1.1. DiĢ boĢluğu (e) : Bölüm dairesi üzerindeki diĢ boĢluğuna denir.7.7. ġekil 1. DiĢ baĢı yüksekliği (ha) : Bir diĢin bölüm dairesi üzerinde kalan kısmıdır. ġekil 1. DiĢ dibi yüksekliği (hf) : Bir diĢin bölüm dairesi altında kalan kısmıdır. ġekil 1. DiĢ dibi çapı (df) : DiĢlerin dip kısımlarını sınırlayan diĢ dibi dairesinin ölçüsüne denir. DiĢ yüksekliği (h) : DiĢ üstü çapı ile diĢ dibi çapı arasındaki farkın yarısıdır. Adımın (p) .7: Düz diĢli çark elemanları 6 .7. ġekil 1.7.7.7.3.7. ġekil 1. Modül (m) : Birbiri ile çalıĢan diĢlilerde sabit bir orandır.ġekil 1. iki ardıĢık diĢ arasında bir diĢ boĢluğu ile bir diĢ dolusu arasındaki yay mesafesidir. modül ve diĢ sayısına bağlıdır.7. Adım (p) : Bölüm dairesi üzerinde. ġekil 1. ġekil 1. Silindirik Düz DiĢli Çarkı OluĢturan Elemanların Tanımı            Bölüm dairesi çapı (d) : Ġki diĢlinin çalıĢması sırasında birbirine teğet olan dairelerin ölçüsüne denir. DiĢ üstü çapı (da) : DiĢlinin en büyük çapıdır. DiĢ kalınlığı (s) : Bölüm dairesi üzerindeki diĢ boĢluğuna denir.

4.m m. Moment. Genellikle kuvvet çarklarında adım hesabı için döndürme momenti(Md) .1: Düz diĢli çark formülleri 1.(z-2. 7 .9) m. Çevresel Hız. Çevresel Kuvvet ve Seçilen Gerece Göre DiĢli Çark Formülünün Hesaplanması DiĢli çarklarda diĢin büyüklüğü. taĢınan güce göre değiĢir. 19 39 veya p 20 80 21 41 p1 . p 40 80 _ _ d1  d 2 m( z1  z 2 )  2 2 Tablo 1. Güç.1.m =  p p  m.π d m z.3p=0.4p=1.5) 0. iĢ çarklarında taĢınan güç beygir gücü cinsinden dikkate alınır.π = z z2 d d .25m  d+2m=m(z+2) d-2.z  da  2m z.166m 6 p m=  7 m  1. da. DiĢin büyüklüğü de adımla ilgili olduğundan uygulamalarda adım hesabı yapılır.7p=2.20m 0.(z +1.  m.5.332m=da-2h m 13  2. da  2m   m p m p. Düz DiĢli Çarkı OluĢturan Elemanların Formülleri Formül Adı Modül Hatve (adım) DiĢ sayısı Bölüm dairesi çapı DiĢ üstü çapı DiĢ dibi çapı DiĢ yüksekliği DiĢ baĢı yüksekliği DiĢ dibi yüksekliği DiĢ dolusu DiĢ boĢluğu DiĢ geniĢliği Merkezler arası Sembol m p z d da df h ha hf s e b a Tezgâhta açılan diĢliler için Modeli yapılan diĢliler için d da   z z2 d .166m 6 p 2 p 2 Az yük gelenlere (6-8) Çok yük gelenlere(8-12) p.95m 0.

Not: Adım hesabında kuvvet diĢlilerinde. çevresel kuvvet ve modül formülleri p d  Modül mm m  z 2Md 450 P 75P Ft m. moment. çevresel kuvvet ve modül formülleri 8 .m Az yüklerde=2p Normal yüklerde=10m Çok yüklerde (2-5)p 2.60.  3  10.b. çevresel hız. hareket diĢlilerinde güç (P) dikkate alınır. sin  Ftv 75 75P 71620 P   c.166m dn 1000. döndürme momenti (Md). çevresel hız.60 n-d/dak d-mm v dn  sin  1000.2: DiĢli çark güç.cm d b h c v vg P Ft Md φ z. DiĢli çark güç.n d P Ft  71620 2 n çok yükte =2-5 Az yükte =2 Tablo 1.3   Adım cm p cz cn cv bc d DiĢ sayısı z m Bölüm dairesi çapı DiĢ geniĢliği DiĢ yüksekliği Gereç katsayısı Çevre hızı Vida çarkları kayma hızı Güç DiĢ basıncı (çekme kuvveti) Döndürme momenti DiĢ geniĢliği oranı mm mm mm Kgf/cm2 m/s m/s HP kgf Kgf. moment. p v d / 2.

düz diĢli çarklar için çizelge 1.1: Düz diĢli çarklarda gereç zorlanmaları için C kat sayısı değerleri :kgf/cm2 Gereç 1 Her iki diĢli çark=Esmer font Döndüren diĢli çark = Çelik Dönen diĢli çark = Bronz 13 22 2 10 17 Kayma hızı Vg 3 8.3: TS429’ a göre standart modüller Birbirini kavrayan iki diĢin. birbirine temas eden iki silindirin temas doğrusudur. Bu formüllerde kullanılan (c) katsayısı.5 11 Çizelge 1.2: Aksları kesiĢen diĢlilerde kayma hızı değerleri Çizelge 1.3’ te verilmiĢtir. Bu harekette ani dönme ekseni.4 9 7 4. Çizelge 1.25 0.2 7 Çizelge 1.5 27 56 84 27 54 81 1 26 52 78 2 23 46 69 3 21 42 63 4 19 38 57 5 18 36 54 6 17 34 51 m/sn 7 16 32 48 8 14 28 42 9 13 26 39 10 12 24 36 96 20 16 11 12…15 11 22 33 88 19 14 10 20 30 80 17 13 1 224 216 208 184 168 152 144 136 128 112 104 48 36 28 46 35 26 44 34 24 39 30 22 36 27 20 32 25 31 23 29 22 27 21 14 24 18 13 22 17 18 16.V. Gerekli adım hesabı yapıldıktan sonra modül TS429’a göre standart olarak seçilmelidir.4’ ten alınır. yan yüzeyleri izafi hareketi bir ani dönme hareketidir.Çevresel hız Gereç Esmer font Dökme Çelik AlaĢımsız Çelik Krom Nikel Çeliği (sert) Fosfor Bronz Kızıl Döküm Sert Suni Maddeler 0.2’ de adımın ve buna bağlı olarak gerekli diğer değerlerin hesaplanması için kullanılan formüller görülmektedir.5 14 4 7 12 5 6 10 m/sn 6 5.8 8 8 4.5 15 12 11. Hareketin 9 .5 Çizelge 1. Eksenleri kesiĢen vida çarklarında kayma hızı çizelge 1.

5’ ten modül 5 olarak seçilir.6  103 =10.7. iletilen güç. talaĢ kaldırılarak. TS429’ a göre çizelge 1. Örnek: Gri fonttan bir düz diĢli çark ile n = 360 d/d altında P=6HP lik bir güç taĢınmak istenmektedir. Bu da yaklaĢık 2m/sn alınır.696 m/sn olur. kaynak edilerek veya milleri ile birlikte imal edilirler. z = 24. Çözüm : V= dn 1000.0. 1. 10 . Buradan p=15mm olur.4. Hesaplanan Değere Uygun Modülün Seçilmesi Modülü bulmak için : m= p   15  = 4. Buradan d= olur. dıĢtan çalıĢan diĢliler için (+) içten çalıĢan diĢliler için (-) iĢareti ile  ifade edilir. diĢli çarkın çevresi = p.6. C = 23kgf/cm2 (çizelge 1. devir sayıları ve çalıĢma Ģartlarına göre dökülerek. d = 90mm. ten) P = 10 3 450 P 450.78mm değeri hesaplanır.3. büyüklük.24. Dairenin çevresi = π.60 = 1.60  d 360 1000. TS 429 ile standardize edilmiĢtir.d ise. p . z olarak yazılabilir.360 1. (m) değeri modüldür ve adımın π sayısına oranı ile bulunur.z olarak yazılabilir. Birimi mm’ dir. Hesaplanan Değere Göre Silindirik Düz DiĢli Çarkın Üretim ġeklinin Belirlenmesi Güç ve hareket iletiminde çok kullanılan diĢli çarklar.açısal hızı (ω1  ω2) olup.5 cm olur. czn 23. φ=4 olduğuna göre adımı hesaplayınız ve modülü seçiniz.z  p  = m (modül) olduğuna göre d = m .15 = 1.

Bunlar diĢli çark taslağını meydana getirecek Ģekil ve ölçüler olmalıdır. toleranslar.(ġekil 1.DiĢli çarkların yapım resimleri. DiĢlilerin herhangi bir metotla açılması için gerekli olan diğer ölçü ve açıklamalar ise bir tabloda belirtilir. (Tablo 1. Yüzey kaliteleri.8: Düz diĢli çark yapım resmi DiĢli çark yapımında yapım resmini değerlendiren kiĢi için gerekli olan ölçüler görünüĢler üzerinde verilmelidir. ısıl iĢlemleri ve sertlik değerleri de belirtilmelidir. Bu görünüĢlerde diĢli çarkı meydana getiren göbek.3) DÜZ DĠġLĠ ÇARK Modül DiĢ sayısı DiĢ profili DiĢ derinliği EĢ diĢli diĢ sayısı Eksenler arası m z h Z2 a …… …… TS3601 …… …… …… Tablo 1.3: Düz diĢli çark açıklama tablosu 11 .8) ġekil 1. biçimlendirme metoduna uygun ve gerekli tüm bilgileri kapsayacak Ģekilde yeterli görünüĢlerle çizilir. jant. gereçleri. kol kısımları ve diĢlerle ilgili eksiksiz bilgi verilmelidir.

önünde hem yuvarlanan hem de dönen diĢli çark taslağı üzerinde diĢleri meydana getirir.9’ da gösterilen gösterim Ģekillerinden uygun olanı seçilir. DiĢli çarkın imal edileceği malzeme seçildikten sonra.  Freze ile DiĢ Açma KarĢılıklı çalıĢan iki diĢli çarkın. Maag metodu olarak da bilinir. kuvvet açısı ve açılacak diĢ sayısına göre değiĢik numaralarda imal edilirler. Küçük çaplı ve az güç nakleden diĢliler alüminyum.9: Düz diĢli çarkların gösteriliĢ Ģekilleri DiĢli çarkların yapım resimleri çizilirken görünüĢ olarak ġekil 1.  Yuvarlama Metodu ile DiĢ Açma Bu metotla açılan diĢlerin profillerinin çizilmesi gerekmez.ġekil 1. Profili meydana getirecek kremayer diĢli Ģeklindeki kesici bir bıçak. Bu metod. çevresinde kesici diĢler bulunan bıçak kullanarak da diĢlerin açılması mümkündür. Bu metoda da Fellow metodu denir. 12 . DiĢli ile birlikte dönen bu bıçak aynı zamanda eksenel hareket yapar. pirinç gibi gereçlerden püskürtme dökümle yapılabilir.  Dökme DiĢler YavaĢ dönen diĢli çarklarda ve kaba iĢlerde kullanılır. diĢ profillerinin resimleri çizilip bu eğrilere göre freze çakıları yapılarak diĢ açmak mümkündür. Freze çakıları. Kremayer diĢli Ģeklindeki bıçak yerine. çalıĢma durumuna göre aĢağıda belirtilen imalat yöntemlerinden birisi seçilir. Modül freze çakıları TS3601’ e göre standartlaĢtırılmıĢtır.

Çakı.  ġerit Testere ile DiĢ Açma Küçük ve orta hızlarda ve ayrıca önemsiz yerlerde kullanılan diĢlilerde diĢ profilleri yapılacak levha üzerine 1:1 ölçekle çizilir.5.5 = 80mm df = d-2.14 = 7.z = 30.2.2. diĢ sayısı 30 ve geniĢliği 10m olan düz diĢli çarkın:    Gerekli hesaplamalarını yapınız.166.5 = 6917mm h = 2. Yapım resmini çiziniz. Örnek Modülü 2.915mm p = m.2.332m =75-2.5. bir izleyicinin ucuna bağlanır.m b=? hf=? Çözüm: d = m.π = 2.417mm ha = m = 2.  Preste kesilerek diĢ açma Genellikle saat ve sayaç endüstrisinde diĢli çarklar. ġablona Göre DiĢ Açma Bu metodla diĢ açan tezgâhlar.5mm hf = 1. bir Ģablon üzerine aktarılır.5 mm z = 30 da=? b = 10.m = 2.332. Ġzleyicinin hareketi bire bir açılan diĢli malzemesinin üzerine aktarılır. önceden hazırlanmıĢ kesme kalıpları ile preste basılarak oluĢturulurlar.2.166.85mm 13 .166m = 1.2.5 = 2.166. ince Ģerit lamalardan. Hesaplamalar Ġstenenler p=? df= h=? d=? ha=? Verilenler: m = 2.5 = 75mm da = d+2m = 75+2. Bu metotta yapılacak olan diĢlinin bir diĢinin eğimi.3. genel olarak eğik ve konik diĢli çarkların yapılmasında kullanılır.5 = 5. Daha sonra testere ile kesilerek diĢler oluĢturulur.

 Çizim: 14 .

Yapım resmini çizerken norm yazı kurallarına uyunuz.UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ ĠġLEM BASAMAKLARI ÖNERĠLER gerekli  Elemanları hesaplanan silindirik düz diĢli  Verilen elemanlara göre çarkın. Yüzey iĢleme sembollerini yerlere yerleĢtiriniz. Toleranslara ait antetleri çiziniz.   Çizilen resmi ölçülendiriniz. Gereksiz ölçülendirmelerden kaçınınız.  Ekseni referans alarak diĢ üstü ve diĢ dibi  Bölüm dairesi çapını eksen çizgisi ile çapını çiziniz. çiziniz. Gereksiz tolerans ve yüzey iĢleme iĢaretlerinden kaçınınız. hesaplamaları yapınız.   Yüzey kalite sembollerini ve toleransları resimde gösteriniz.   Antedi çizip doldurunuz.  Mil deliği çapını ve kama kanalını çiz  çiziniz. Resmi kurallara uygun olarak çiziniz.   Kesit alınan yerleri tarayınız. değerleri standart tablolardan seçiniz.  Silindirik düz diĢli çarkın geniĢliğini çiz  Kullanılacak kama çeĢidine uygun çiziniz. bölüm dairesi çapını çiziniz. uygun 15 .   Yan görünüĢte mil deliğiyle kama kanalını çiz çiziniz.

Bir diĢ boĢu. …………… çapıdır. …….. cevaplarınız doğru ise performans değerlendirme testine geçiniz. 4. DiĢ yüksekliği. ……… ………. 3. 1. çaplar birbirine teğettir. Bölüm dairesi. Doğru düĢündüğünüz cevabı boĢluk içine yazınız. ……… harfi ile gösterilir.ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME AĢağıdaki boĢluk doldurma sorularını dikkatlice okuyunuz. 16 . ………… denir. Birbiri üzerinde çalıĢan iki diĢli çarkın …………………. 6. DEĞERLENDĠRME Sorulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karĢılaĢtırınız. çizgi ile gösterilir. bir diĢ dolusu mesafeye. Gereç zorlanma katsayısı. harfi ile gösterilir. Bunu tek baĢınıza yapınız. 2. YanlıĢ cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek konuyu tekrar ediniz. DiĢ üstü çapı diĢlinin. 5.

DiĢ geniĢliği 20 mm. Cevaplarınızın hepsi doğru ise bir sonraki faaliyete geçiniz.025 mm. diĢli çarkın alın yüzeyinin delik eksenine göre salgı toleransı 0. Çizim için A4 kağıdınızı resim masasına kurallara uygun olarak bağladınız mı? 3. Resmi ilk olarak ince çizgi koyulaĢtırdınız mı? 10. diğer yüzeyler Ra=6. KONTROL LĠSTESĠ Değerlendirme kriterleri 1.025 mm’ dir. AÇIKLAMA: AĢağıda listelenen davranıĢlarını gözleyebildiyseniz “Evet”. modülü 2mm olan bir düz diĢli çark açılacaktır. Antedi ve açıklama tablosunu doldurdunuz mu? 14. diĢli çark alın yüzeylerinin paralellik toleransı ise 0.6 m . Gerekli ölçü ve konum toleranslarını koydunuz mu? 13. Resmi yarım kesit olarak çizdiniz mi? DEĞERLENDĠRME Değerlendirmedeki davranıĢları sırasıyla doğru olarak uygulayabilmelisiniz. DiĢli göbeği. Ölçme soruları ve performans değerlendirme testi sonunda baĢarısız olduğunuz kısımlar hakkında yeniden konu ve uygulama tekrarı yapınız. ve diĢler Ra=1. Çizim için gerekli olan malzemelerinizi temin ettiniz mi? 6. Resmi çizerken önce eksen çizgilerinden baĢladınız mı? 8. A4 kağıdınızın antet ve çerçeve çizgilerini çizdiniz mi? 4. Resmi belirtilen süre içerisinde çizdiniz mi? ile çizip daha sonra Evet Hayir 9. Kesit alınan bölgeleri taradınız mı? 11. 17 . DiĢlerin dönme eksenine göre salgı toleransı 0. gözleyemediyseniz “Hayır” sütununda bulunan kutucuğa (X) iĢareti koyunuz. Çizim için gerekli olan ölçü tablosu yanınızda mı? 7. Uygulayamadığınız davranıĢtan diğer davranıĢa geçmeniz mümkün olamayacaktır. diĢli çark göbek çapı 40 mm dir.01 mm.3m kalitesinde iĢlenecektir. Gerekli hesaplamaları doğru olarak yaptınız mı? 2. Resmi kurallarına uygun ölçülendirdiniz mi? 12. Resmi kağıda nasıl yerleĢtireceğinizi tasarladınız mı? 5.PERFORMANS DEĞERLENDĠRME PERFORMANS DEĞERLENDĠRME DiĢ sayısı 41.

Ayrıca okulunuzun kütüphanesinden ve internet üzerinden gerekli çalıĢmaları yaparak rapor haline getiriniz. Bu diĢlilere pinyon diĢli denir.2: Helis oluklu kremayer diĢli 18 . Kremayer diĢli genellikle karĢısında küçük bir silindirik diĢli ile çalıĢır. ok ve spiral Ģekilde açılması uygundur. KREMAYER DĠġLĠ 2. DiĢler düz bir çubuk üzerine açılır. üzerinde düz veya helisel diĢler açılmıĢ doğrusal çubuklara kremayer diĢliler denir.1. ARAġTIRMA     Çevrenizdeki iĢletmelerden bilgi alarak kremayer diĢli sistemlerini inceleyiniz. Bir baĢka deyiĢle bir diĢli çarkın diĢ sayısı sonsuz kabul edilirse bu diĢliye kremayer diĢli denir.1: Düz diĢli kremayer diĢli ġekil 2. Kremayer DiĢlinin Tanımı ve Kullanıldığı Yerler  Tanımı Yarı çapı sonsuz büyüklükte olan ve bir nevi içten teğet diĢli gibi kabul edilen diĢlilerdir.ÖĞRENME FAALĠYETĠ-2 ÖĞRENME FAALĠYETĠ-2 AMAÇ Kremayer diĢli hesapları yapabileceksiniz ve yapım resimlerini çizebileceksiniz. Sonuç olarak kremayer diĢlinin tanımı. 2.  ÇeĢitleri  DiĢlerin açılma Ģekillerine göre ġekil 2. helis. Kremayer diĢlilere ait resim ve panolar hazırlayınız. ÇalıĢma sırasında istenen düzgünlük ve sessizlik için diĢlerin düz. HazırlamıĢ olduğunuz raporu sınıfta sununuz.

19 . pinyon diĢli ile birlikte bir diĢli çifti oluĢturarak kullanılır.4: Spiral oluklu kremayer diĢli  DiĢ profillerine göre ġekil 2. Büyük güç iletiminde en az kuvvet sarfetmek amacı ile kremayer diĢli sistemi.5: Yan yüzleri düz kremayer diĢli ġekil 2. sonsuz vida ve karĢılık diĢlileri ile birlikte kullanılır.ġekil 2.6: Tepe ve ayakları yuvarlatılmıĢ kremayer  Kullanıldığı Yerler Kremayer diĢliler.3: Ok kremayer diĢli ġekil 2. Böylece dairesel hareket doğrusal harekete veya doğrusal hareket dairesel harekete çevrilir.

Kremayer DiĢliyi OluĢturan Elemanlar ve Formülleri ġekil 2. profili ve diĢlerin açıldığı çubuk farklılıklar göstermektedir. 2. diĢ açılma Ģekli. yönü. Kremayer diĢlinin elemanları 20 . Ġletilecek gücün miktarına. hareketin Ģekline ve yönüne göre kremayer diĢlisinin.2. torna tezgahlarında arabanın kayıtlar üzerinde sağa sola hareket ettirilmesi ve krikolarda yük kaldırmak için. ayrıca bağlama kalıplarında ve çeĢitli raylı vinçlerde de kullanılmaktadır.Kremayer diĢlilerin kullanıldığı belli baĢlı yerlerden bazıları Ģunlardır: Matkap tezgahlarında milin aĢağı yukarı hareket ettirilmesi.7.

5p~3p 3h Tablo 2.2.1: Kremayer diĢli elemanları ve formülleri 2.ADI Modül Normal modül Adım Normal adım Alın adımı Alın modülü DiĢ sayısı DiĢ derinliği DiĢ profil açısı Eğim açısı (helisel kremayerde) ÇalıĢma kurs boyu Kremayer boyu Delik merkezleri arası Çubuk boyu DiĢli geniĢliği Kremayer diĢli geniĢliği ĠġARET m mn p pn pt mt z h γ β Lk Lo Lt L b H FORMÜL p  pn  m.2.5   1.m 300. z= 40 alınacaktır.b Lt+b ~2.400 cosβ pn mn  pt mt Lo-p=p(z-1. m=2.3. kremayer diĢli ölçülerini hesaplayınız.5) Lk+p=p(z-0. Verilenler: m=2.m~2.5) Lo+1.5 p p 2.5 çalıĢma kursu boyu (Lk) yaklaĢık 300mm olması istendiğine göre. evolvent profilli düz diĢli olan bir kremayerde γ=40 0.π mt. Verilen Değerlere Göre Kremayer DiĢlinin Hesaplanması Örnek: KarĢılık diĢlisi.5mm γ=400 Lk= 300mm z=40 diĢ Ġstenenler: p=? ha=? hf=? h=? Lk=? Lo=? Lt=? L=? H=? b=? 21 .π = mn cos  mn cos  Lo Lk  0.167.π mn.

Çözüm: Adım p = π.42 mm Çubuk boyu L = Lt + b = 319.85 mm DiĢ üstü yüksekliği ha = m = 2. Tablo 2.916 mm DiĢ derinliği h = ha + hf = 2.5.m = 7. Genellikle diĢ profilleri çizilmez ama diĢlerin baĢlangıç yerlerinde birkaç diĢ profili çizilebilir. (z-1.70 mm ise 16 mm alınır Delik merkezleri arası Lt = 310 + 1.16 mm = 2.85 = 310mm Kemayer diĢ yüksekliği H = 3h = 3.5p = 2.5) = 302. Çizilen resim üzerinde diĢ profilinin düz.5) = 7.5 mm DiĢ baĢı yüksekliği hf = 1. helis veya ok diĢli olmasına ve kullanılan çubuk kesitine göre bilgiler verilmelidir.916 = 5. (ġekil 2.5 + 2.2 .85 .2: Kremayer diĢli yapım resmi özellik tablosu 22 .25 mm ise17 mm alınır DiĢli geniĢliği b = 2.416 = 16. 7.42 + 16 = 336 mm Kremayer diĢli resimlerinin çizilmesinde imalat için gerekli tüm bilgilerin verileceği yeterli görünüĢler çizilmeli ve tablo yapılmalıdır.7) Tablo 2.7.5.225 + 7.85 = 319.416 mm ÇalıĢma kurs boyu Lk = p . (40-1.225 mm Kremayer boyu Lo = Lk + p = 302.2.85 = 15.

 Çizilen resmi ölçülendiriniz. yarısını alarak çalıĢma kursu boyu çiziniz.  Yapım resmini çizerken norm yazı kurallarına uyunuz.  Antedi çizip doldurunuz.  Kremayer diĢli yüksekliğini çiziniz.  DiĢ derinliğini h yükseklikte çiziniz.  Kremayer boyundan itibaren adımın  Adımı ölçüsüne göre çiziniz. uygun  Yüzey kalite sembollerini ve toleransları  Toleranslara ait antetleri çiziniz. gerekli  Elemanları hesaplanan kremayer diĢlinin kremayer boyunu çiziniz.UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ ĠġLEM BASAMAKLARI ÖNERĠLER  Verilen elemanlara göre hesaplamaları yapınız.  Üst görünüĢünü kurallarına uygun olarak çiziniz.  ÇalıĢma kursu boyundan itibaren adım ölçüsünü çiziniz. resimde gösteriniz. normal adım ve  Gereksiz ölçülendirmelerden kaçınınız.  Adım ölçüsü üzerinde diĢ profil açısını çiziniz.  Adım ölçüsü üzerinde diĢ profili açısını çiziniz. çubuk boyuna göre çiziniz.  Üst görünüĢte alın adımı.  Resmi kurallara uygun olarak çiziniz. 23 . mesafesi kadar  Hesaplanan değerlere göre delik merkezleri arasını ve çubuk boyunu çiziniz.  Üst görünüĢte alın adımı ve normal adımı çiziniz.  Delik merkezleri arasını ve çubuk boyunu çiziniz.  DiĢ profil açısı üzerinden diĢ derinliğini çiziniz.  Yüzey iĢleme sembollerini yerlere yerleĢtiriniz.  Kremayer diĢlinin açıldığı kısımdan itibaren adımın yarısını alarak kurs boyunu çiziniz.  Gereksiz tolerans ve yüzey iĢleme iĢaretlerinden kaçınınız.  Üst görünüĢünü diĢli geniĢliği ve çubuk boyuna göre çiziniz.

ile gösterilir. 1. Kremayer diĢlilerde çalıĢma kurs boyu ………. ile gösterilir. Yarı çapı sonsuz büyüklükte kabul edilen diĢlilere …………………………… diĢliler denir. ………. 24 .. DEĞERLENDĠRME Sorulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarınızı karĢılaĢtırınız. Bunu tek baĢınıza yapınız.ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME AĢağıdaki boĢluk doldurma sorularını dikkatlice okuyunuz. 2.. cevaplarınız doğru ise performans değerlendirme testine geçiniz. 4. 5. ……………. hareketi ……………… harekete çevirirler. ……… dir. DiĢ Ģekillerine göre kremayer diĢli çeĢitleri …………. Kremayer diĢliler ………….. YanlıĢ cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek konuyu tekrar ediniz. Kremayer boyu …………. Doğru düĢündüğünüz cevabı boĢluk içine yazınız. 3.

Çizim için A4 kağıdınızı resim masasına kurallara uygun olarak bağladınız mı? 3. Gerekli hesaplamaları doğru olarak yaptınız mı? 2. Çizim için gerekli olan ölçü tablosu yanınızda mı? 7. Cevaplarınızın hepsi doğru ise modül değerlendirmeye geçiniz. Uygulayamadığınız davranıĢtan diğer davranıĢa geçmeniz mümkün olamayacaktır. Resmi kağıda nasıl yerleĢtireceğinizi tasarladınız mı? 5.  Çizilen resmin açıklama antedini yapınız. tam kesit olarak çizdiniz mi? 11. hangi ölçekle çizeceğinizi kararlaĢtırdınız mı? 8. kurallarına uygun ölçülendirdiniz mi? 13. Ölçme soruları ve performans değerlendirme testi sonunda baĢarısız olduğunuz kısımlar hakkında yeniden konu ve uygulama tekrarı yapınız. A4 kağıdınızın antet ve çerçeve çizgilerini çizdiniz mi? 4. Resmi. Resmi. kremayer boyu 250 mm olan kremayer diĢlinin :  Elemanlarının hesabını yapınız. Çizim için gerekli olan malzemelerinizi temin ettiniz mi? 6. Kesit alınan bölgeleri taradınız mı? 12. 25 . KONTROL LĠSTESĠ Değerlendirme kriterleri 1. Resmi.PERFORMANS DEĞERLENDĠRME PERFORMANS DEĞERLENDĠRME Modülü 4. EVET. Resmi çizerken önce eksen çizgilerinden baĢladınız mı? 9. Anteti ve açıklama tablosunu doldurdunuz mu? 15. Resmi. Resmi. (z = 36 alınacak)  Hesaplanan değerlere göre yapım resmini çiziniz. Gerekli ölçü ve konum toleranslarını koydunuz mu? 14. belirtilen süre içerisinde çizdiniz mi? Evet Hayir DEĞERLENDĠRME Değerlendirmedeki davranıĢları sırasıyla doğru olarak uygulayabilmelisiniz. ilk olarak ince çizgi ile çizip daha sonra koyulaĢtırdınız mı? 10. AÇIKLAMA: AĢağıda listelenen davranıĢları gözleyebildiyseniz gözleyemediyseniz HAYIR sütununda bulunan kutucuğa (X) iĢareti koyunuz.

Resimde gerekli yerlerde kesit aldınızmı? 11.” KONTROL LĠSTESĠ Değerlendirme kriterleri 1. Antedi ve açıklama tablosunu doldurdunuz mu? 15. Her iki diĢli için gerekli hesaplamaları doğru olarak yaptınız mı? 2. 26 . Resmi. ilk olarak ince çizgi ile çizip daha sonra koyulaĢtırdınız mı? 10. Kendinizi yeterli görüyorsanız bir sonraki modüle geçmek için öğretmeninize baĢvurunuz. belirtilen süre içerisinde çizdiniz mi? Evet Hayir DEĞERLENDĠRME Sorulara verdiğiniz cevaplar ile değerlendirme kriterlerini karĢılaĢtırınız.  Çizilen resimlerin açıklama antetlerini yapınız. Düz diĢlinin diĢ sayısı 30 göbek çapı ise 20mm’ dir. hangi ölçekle çizeceğinizi kararlaĢtırdınız mı? 8. Çizim için gerekli olan malzemelerinizi temin ettiniz mi? 6. Resmi. Kesit alınan bölgeleri taradınız mı? 12. Resmi. Resmi.  Hesaplanan değerlere göre her iki diĢlinin yapım resimlerini çiziniz. çizerken önce eksen çizgilerinden baĢladınız mı? 9. Modülün değerlendirilmesi sonucunda eksik olduğunuz konuları yeniden tekrar ederek eksik bilgilerinizi tamamlayınız. kurallarına uygun ölçülendirdiniz mi? 13. Kremayer diĢlinin kremayer boyu 250 mm’ dir. Çizim için A4 kağıdınızı resim masasına kurallara uygun olarak bağladınız mı? 3. Gerekli ölçü ve konum toleranslarını koydunuz mu? 14. Çizim için gerekli olan ölçü tablosu yanınızda mı? 7. Resmi. AÇIKLAMA: AĢağıda listelenen davranıĢları gözleyebildiyseniz gözleyemediyseniz “Hayır” sütununda bulunan kutucuğa (X) iĢareti koyunuz. Kendinizi yeterli görmüyorsanız modülü tekrar ediniz. Hayır cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz.  Her iki diĢlinin çalıĢır durumdaki resimlerini çiziniz.  Her iki diĢlinin elemanlarının hesabını yapınız. Resilerin kağıda nasıl yerleĢtireceğinizi tasarladınız mı? 5.MODÜL DEĞERLENDĠRME MODÜL DEĞERLENDĠRME Modülü 3 olan düz diĢli ve kremayer diĢli beraber çalıĢtırılacaktır. A4 kağıdınızın antet ve çerçeve çizgilerini çizdiniz mi? 4. “Evet.

Spiral Dairesel. Helisel. Doğrusal Lk Lo 27 .CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI ÖLÇME DEĞERLENDĠRME–1’ĠN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 En büyük h Noktalı kesik C adım ÖLÇME DEĞERLENDĠRME-2’NĠNCEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 Kremayer Düz. Ok.

sdp-si. Tesviye-Makine Meslek Resmi III. Makine Meslek Resmi II.com 28 .gear-intro.seddisli.gtcgears.ie.com www.com www.com www.ul.howstuffworks.auto. Ġstanbul 1993. www.KAYNAKÇA KAYNAKÇA          ÖZKARA Hamdi. Nail ÖZÇĠLĠNGĠR. www.com www.com www.perrygear. Ankara 2001. Zeki. ġEN Ġ.