१३ ए��ल २०१२

आरो�य �वशेष

�दय�वकार आ�ण आपण

�दय�वकारांचे �माण भारतात झपाटय़ाने वाढत आहे . जर हे �माण असेच वाढत
रा�हले तर २०२० म�ये भारतात सवा�त अ�धक �दय�वकाराचे ��ण असतील.

भारतात ‘कोरोनर� आट� र� �डसीज’ �दय�वकाराचे �माण पव
ू � १९६० साल� ४ ट�के
होते. �दय�वकार, र�तवा�ह�यां�या आजाराचे �माण भारतीय लोकांम�ये १९८०
साल� ८ ट�के होते. आता ते ११-१२ ट�के इतके वाढले ले आहे.

WHO �या मते २०२० साल� २०-२५ ट�के एवढे असेल. हे �माण भारतीयांम�ये यरु ो�पयन आ�ण अमे�रकन लोकांपे�ा
सहा पट�ने जा�त आहे .

भारतात दरवष� लाखो लोक �दय�वकारा�या आजाराने बळी पडतात. पव
ू � हा आजार वय�कर �य�तीम�येच आढळत
होता, पण आता या आजाराची पाळे मुळे त�ण �पढ�ंम�ये आढळतात.
आरो�य �वशेष

आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा

चा�ळशीतील एक स�ु व�य जोडपं एका श�नवार� आम�या मुंबई�या
कॅ�सर संशोधन क��ात �चंता��त चेह�याने आले. �यां�यापैक�

सुमेधाताई एका अ�तशय दम
ु �ळ �कार�या कॅ�सरने ��त हो�या, �यांना एक वषा�पव
ू �
Cortical Thymoma चे �नदान झाले होते. हा टय़म
ू र �दया�या अगद� जवळ

अस�याने श��कमा�ने तो पण
ू �पणे काढता आला न�हता. �हणन
ू �यांना केमोथेरपी व

रे �डओथेरपीह� �दल� होती. परं तु या पण
ं रह� सुमेधाता�चा टय़म
ू � �च�क�सेनत
ू र पण
ू �पणे
कमी झाला न�हता. आता यापढ
ु े आधु�नक वै�यकशा��ातील �यांना कोणतीह�

�च�क�सा दे णे श�य न�हते. आधु�नक वै�यकशा��ातील डॉ�टरांनी �यां�या पतींना आजाराचे गांभीय� सां�गतले

अस�याने ते दोघेह� फारच �नराश झाले होते. चा�ळशीतील वय, सहा वषा��या म ुलाची जबाबदार� यामुळे �यांना भ�व�याची
काळजी सतत भेडसावत होती.

आरो�य �वशेष

र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे...

स�चन�या शतकाची जशी ��केट�व�वाला उ�सुकता लागल� होती, तशीच

उ�सुकता �या �दवशी गोरे गाव येथील एनएसई मैदानावर जमले�या तमाम
र�त�ेमींना लागल� होती. र�तदानात �व�व�व�म होणार का, हा ��न

सकाळपासून सव� �शवसै�नक करताना �दसत होते. र�ववार २५ ए��ल २०१० या

�दवशी आयपीएलचा अं�तम सामना अस�यामळ
ु े र�तदानाला लोक येणार का हा

��नच होता. मा� र�तदानासाठ� ल�ढे येऊ लागले आ�ण �व�व�व�म ��था�पत होणार हे �प�ट झाले. सकाळी साडेसात
वाजताच आठ हजार लोकांनी र�तदानासाठ� नावे न�दवल�. दप
ु ार� साडेतीन वाजता नवा �व�व�व�म ��था�पत झाला.
१४,७०० र�ता�या �पश�या जमा होऊन यापव
ू �चा �व�म मोडला गेला. सायंकाळपय�त त�बल २५०६५ र�तदा�यांनी
र�तदान केले. �ग�नज बक
ु ऑफ व�ड� रे कॉड�म�ये या �व�माची न�द झाल�.
आरो�य �वशेष

आरो�य �व�याची �नकड

नॅशनल सॅ�पल सव ्ह� ऑग�नायझेशनने केले�या सव��णात भारतातील गर�ब लोकांपक� ६५

ट�के लोक आरो�यावर�ल उपचारापोट� कज�बाजार� झाले आहे त आ�ण याच गर�ब लोकांपक�
१ ट�का लोक दरवष� दा�र�यरे षेखाल�ल गटात मोडतात. २०२५ म�ये १८ कोट� ९० लाख

भारतीय ६० वषा�वर�ल �ये�ठ नाग�रक असणार आहे त. आज भारतीयांचे सरासर� आयम
ु ा�न
६५ व�ेपय�त वाढले आहे. भारतात एकूण लोकसं�ये�या अव�या १५ ट�के लोकांनी

आरो�य�व�याचे संर�ण घेतलेले आहे . भारतात दरडोई आरो�याचा खच� १०३५ �. आहे.

�यापक� सरकार�वारे फ�त १८० �पये खच� केले जातात. भारतात सकल रा���य उ�प�ना�या (जीडीपी) अवघे पाच ट�के
खच� आरो�यर�णावर होत असतो. अमे�रकेत तर दरवष� जनते�या आरो�यासाठ� चारशे �ब�लअन डॉलस� खच� केले

जातात. भारतात आरो�य �व�याची स�
ु वात १९८६ पासून झाल�. मागील वीस-एकवीस वषा�त �व�याचा ह�ता दहापट

वाढलेला �दसत आहे . आíथक वष� २०१०-११ म�ये आरो�य �व�या�या ह��यापोट� भारतीयांनी १३,००० कोट� �पये खच�
केले.

आरो�य �वशेष

काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद�
रामल�ला चॅ�रट�स ्

�लॅ ट नं. १३,

वे�टन� इंडि��यल को-ऑप. इ�टे ट �ल�मटे ड,

एम.आय.डी.सी., सी�झ बस �टॉपजवळ, साईबाबा मं�दराजवळ,
अंधेर� (पव
ू )� , मुंबई-४०००९३.
टे �लफोन नं. ४०७७३७३७.

आरो�य �वशेष
�द�य��ट�

डो�यां�या डॉ�टरांकडे जायची भीती वाटते, असे कोणी �हणाले तर

काय वाटे ल? मला प�ह�यांदा जे�हा हे उ�गार ऐकायला आले ते�हा वाटले क�, या
मल
ु �ला डॉ�टर या �य�तीची भीती वाटत असावी. लहानपणापास न
ू मल
ु ांना

पोल�स आ�ण डॉ�टर यांची भीती घाल�यात येत.े म�ती केल�, ऐकले नाह�, ह�

केला क�, आता पोल�स येऊन घेऊन जातील �कंवा डॉ�टर येऊन इंजे�शन दे तील,

हे वा�य छडीपे�ा जा�त प�रणामकारक ठरते. पो�लसांचे ठ�क आहे , पण डॉ�टरांना पो�लसां�या पं�तीत बसवणे �हणजे
अ�त झाले. जगभरात कुठे ह� जा, पो�लसांकडे जायला भीती वाटणारे डॉ�टर खंडीभर सापडतील, पण डॉ�टरांकडे जायला

�भणारे पोल�स शोधूनह� सापडणार नाह�त. तर खास डो�या�या डॉ�टरकडे जायला घाबरणार� म ुलगी मी ब�घतल� ते�हा
ध�काच बसला. �तला सज�न, गायनॅकॉलॉिज�ट अशा रथी-महारथींकडे जायला भीती वाटणार नाह�.

आरो�य �वशेष

नवे आजार आ�ण �याधी

आप�याला होणा�या रोगांचे �कंवा �याधींचे �कार मागील शतकापे�ा खूप

�माणात बदलले आहे त. संसग�ज�य रोगांवर आपण जवळजवळ मात केल� आहे,
पण या रोगांची जागा आता न�या रोगांनी घेतल� आहे ; जसे क� - आप�या न�या

अशा �व�श�ट राहणीमानामळ
ु े , आहारातील बदलांमळ
ु े अथवा आज�या धकाधक��या जीवनात उ�वणा�या �वल�ण

ताणतणाव - र�तदाब, मधुमेह इ�याद�ंनी घेतल� आहे . या सव� ि�थ�यंतरांबरोबरच वै�यक�य शा��ात वाखाण�याजोगी
उ��ांती होत गेल� आ�ण माणसाचा एकूण जीवनकाल वाढला. अथा�त या चांग�या गो�ट�ची दस
ु र� बाजू मा� �ततक�शी

चांगल� नाह�. जाग�तक पातळीवर व�
ृ ांचे वाढलेले आय�ु यमान, �यांची वाढणार� सं�या, �यामुळे लोकसं�येवर पडणारा
ताण आ�ण व�
ृ �वा�या वेगवेग�या �कार�या �याधी यांना आजचा समाज सामोरा जात आहे .
आरो�य �वशेष

‘�यरोग-सा�रता’ आव�यक

अजून ह� ��णांसमोर ट�. बी. �कंवा �यरोग हा श�द जर� तपासणी
करत असताना उ�चारला तर�. ‘साहे ब! आम�या अ��या

खानदानात अजून कोणालाच ट�. बी. झाला नाह� हो!’ हा शेरा न�क� ऐकायला
�मळतो. एकूणच या आजाराकडे सामािजक कलंक �हणून बघ�याची सवय

लाग�यामळ
ु े ट�. बी.�वषयी मा�हती जाणून घे�यास ह� कोणी फारसे उ�सुक

नसते. ‘खोकला झाला क� ट�. बी.ची तपासणी करा’ या पो�टस� ट�.�ह�.वर�या व वत�मानप�ातील ट�पीकल शासक�य

जा�हराती आ�ण जाग�तक �यरोग �दना�न�म�त काढले�या फे�या या�या पल�कडे ट�. बी. �वषयी सव�सामा�यांचे �ान

आ�ण ट�. बी. �नयं�णात �यांचा सहभाग जात नाह�. खोकला स �
ु झा�या झा�या लगेच ट�. बी.ची तपासणी कर�या इतपत
तर अजून आपण हे �थ कॉ�शीअस झालेलो नाह�, पण �कमान �कती �दवसांचा खोकला, कु ठल� तपासणी, कुठे करावी
याची तर� सवा�ना मा�हती असावी.

भ�व�य

म�थताथ�
इट हॅ प�स ओ�ल� इन इं�डया!

‘नेमे�च येतो..’�माणे दरवष� पावसाळा येतो आ�ण �या पाठोपाठ जलज�य

�वकारदे खील. पव
ू � पावसामळ
ु े होणारे सद�-पडशासारखे �वकार सवा�ना माह�त
होते. पण आता दरवष� पावसासोबत ले�टो�पायरो�ससची भीतीह� दब�या

पावलाने येते आ�ण नंतर महाकाय �प धारण करते. जलज�य �वकारांचे तर
�वचा�च नका. एकटय़ा मुंबई शहराम�ये �दय�वकाराने �कंवा असा�य

�वकारांनी दगावणा�या नाग�रकां�या सं�येपे�ा अ�तसार �कं वा

हगवणीसार�या सामा�य �वकाराने दगावणा�या मुंबईकरांची सं�या जा�त आहे . हा कोणताह� गौ�य�फोट नाह� तर ह�

पा�लकेने �दले�या अ�धकृत आकडेवार�तून समोर आलेल� ध�कादायक मा�हती आहे . पावसाम�ये आणखी एक

मह��वाचा �वकार सव�� वेगात पसरताना �दसतो तो �हणजे मले�रया. पावसा�यात जागोजागी साचले�या �कं वा

बांधकाम स�
ु असले�या �ठकाणी साठवणूक केले�या पा�या�या मा�यमातून डासांचा �ादभ
ु ा�व वाढतो आ�ण मग �या

पाठोपाठ मले�रया आप�याला गाठतो. गे�या अनेक वषा�म�ये रा�यात मले�रया�या �वकाराने दगावले�यां�या

सं�येम�ये मोठय़ा �माणावर वाढ झाल� आहे. मंब
ु ईसार�या शहरांम�ये तर आहेच पण �ामीण महारा��ातह� आहे .
गे�या सुमारे म�ह�याभरात तर कोण�याह� औषधाला न जुमानणा�या ट�बी अथा�त �यरोगाने सवा�ची झोप उडवल�

आहे . पव
ू � �यरोग �हणजे असा�य मानला जायचा. शासनाला �या वेळेस �वशेष जा�हरातीह� करा�या लाग�या क�,

�यरोग �यवि�थत उपचारांनी बरा होतो. �यानंतर म�यंतर��या कालखंडात �य��णांची सं�या फारशी न�हती. मा�

आता ती प�ु हा वाढते आहे . सवा�त मह��वाचे �हणजे �यरोगा�या औषधांना न ज ुमानणारा असा एक वेगळाच �यरोग

ल�ात आ�याचा म�
ु ा पढ
ु े आ�याने शासक�य यं�णांचीह� झोप उडाल� आहे.

या सव� �वकारांचे मूळ आप�या �व�छतेशी संब�ं धत असले�या सवयींम�ये आहे. कोणतेह� �ठकाण मग ते साव�ज�नक
असो �कंवा मग एखा�याचे खासगी घर ते �कती चांगले आहे हे ठरवायचे असेल तर तेथील �साधानगह
ृ ाम�ये जाऊन

पाहा. �तथे माणसाची खर� सं�कृती कळते. ते �साधनगहृ कसे आहे �यावर �यांचा दजा� आप�याला कळू शकतो.

बहुसं�य �वकारांची स�
ु वात ह� तर या �साधनगह
ृ ांम�येच होते, असे आजवर अनेकदा साव�ज�नक आरो�याशी संब�ं धत
सव��णांम�ये वारं वार ल�ात आले आहे . मा� आपण �याकडे दल
� करतो. �कमान ��णालयांमधील �व�छतागहृ े तर�
ु �

चांगल� असावीत. पण आप�याकडील ��णालयांम�ये असले�या �व�छतागहृ ांम�ये अव�य जाऊन पाहा �हणजे

ल�ात येईल क�, कदा�चत हाच �वकारांचा उगम�ोत असावा. �कमान ��णालयांमधील �व�छतागहृ े तर� �या नावातील
श�दांनस
ु ार ‘�व�छ’ असायला हवीत.

साव�ज�नक �ठकाणी असणा�या �व�छतागहृ ांब�ल तर काय बोलायचे? ह� �व�छतागहृ े क�, ‘अ�व�छतागहृ े’ असा ��न
पडावा, अशीच ि�थती आहे . �तथे �व�छता तर औषधालाह� सापडणार नाह�, अशी अव�था असते. कोणतेह� एसट� �टँ ड
�कंवा रे �वे फलाटावर�ल �साधनगहृ आठवन
ू पाहा. �कंवा मग �वासाम�ये असताना जे�हा अचानक वेळ�संग येतो

ते�हा झालेल� गोची आठवन
ू पाहा. �यातह� प�
ु षांसाठ� �व�छतागहृ ाबाहे रच सारे काह� उरक�याचा एक �नल�ज ्ज पया�य
उपल�ध असतो. पण म�हला काय करणार? �यांचा �वचारच आपण एक यं�णा �हण ून केलेला �दसत नाह�. �ामीण

भागात तर सोडून �या पण मुंबईसार�या शहरांम�येह� आपण म�हलांसाठ� चांगल� तर सोडाच पण �व�छ असलेल�
�व�छतागहृ े परु वू शकलेलो नाह�.

काह� साव�ज�नक ��णालयांम�ये तर पव
ू ��या �सनेमागहृ ांची आठवण �हावी अशी ि�थती.. �हणजे आजूबाजूला उं द�र

आ�ण घश
ु ींचा सुळसुळाट. पव
ू � �च�पट पाहताना खाल�या बाजूस खुच�खाल� उं द�र-घश
ु ींची पळापळ स�
ु असायची.

आता �च�पटगहृ ांचा त�डवळा बदलला.. िजथे ह� ि�थती बदलणे आव�यक आहे �या साव�ज�नक ��णालयांम�ये मा�
प�रि�थती अ�याप बदलायची आहे. अशा �ठकाणी कोणता ��ण आ�व�त होऊन राहू शकेल? याला काह� फ�त

��णालयेच जबाबदार नसतात तर ��णांचे नातेवाईक भरपरू खा�यपदाथ� आणतात आ�ण ते ��णालया�या आवारात
तसेच टाकून �नघन
ू जातात, हे ह� एक मह��वाचे कारण असते. या खा�यपदाथा�साठ� �या उं द�र-घश
ु ी येत असतात.

�शवाय आप�याला असे वाटते क�, हे काह� आपले घर नाह� �यामळ
ु े आपण �बन�द�कत काह�ह� क� शकतो. ते

साव�ज�नक ��णालय आपले नाह� तर मग आहे तर� कोणाचे?

साव�ज�नक आरो�याबाबतची आप�या इथल� ि�थती �कती भयावह आहे ते तर अ�तसारासार�या �वकारात ून

दगावणा�यां�या सं�येतन
ू आप�याला ल�ात आलेच असेल. �याचे मळ
ू �ामु�याने अ�व�छ हातांनी खा�याम�ये आहे .
हे ह� आप�याला के�हा ल�ात आले तर �या अनग

ंु ाने कर�यात आले �या सव��णाम�ये. गेल� काह� वष� जगभरात एक
मह��वाचा �दन सादरा केला जातो, हा आहे जाग�तक हात ध ुवा �दन. हा साजरा कर�याची गरज का भासते? कारण
�व�छतेचे सं�कार अंगी बाणलेले नाह�त. शाळे त असताना सामुदा�यक जीवन �कंवा �व�ानाम�ये �शकले�या व

�शकवले�या बाबी दद
ु � वाने प�
ु तकांम�येच रा�ह�या �कंवा गण
ु �मळा�यानंतर �व�मत
ृ ीत गे�या. �यामुळे कुठे तर� हे

ल�ात यावे लागले क�, केवळ हात ध�
ु यासारखी एक �ु�लक �कंवा �संगी लहान वाटणार� कृती केल� क�, संसग�ज�य

�वकारां�या �माणाम�ये मोठ� घट होते. सव��ण तर नाना�वध �कारची होत असतात. ती होतात ह� चांगल� बाब आहे
पण ती �या उ�ेशाने केल� जातात �याचे पढ
ु े काय होते, याचाह� शोध कधी तर� घेतला जायला हवा. मग ल�ात येईल

क�, आपण �कती बावळट प�तीने वागतो आ�ण �याचा आप�यासह समाजाला कसा फटका बसतो.

म�यंतर� काह� �मुख भारतीय शहरांम�ये एक सव�क्षण कर�यात आले ते होते भारतीय नोटांचे. या नोटांची वै�ा�नक

तपासणी कर�यात आल� �या वेळेस ल�ात आले क�, संसग�ज�य �वकारां�या उगम�ोतांम�ये चलनी नोटा आ�ण नाणी

हे देखील एक �मुख कारण आहे. कारण या भारतीय नोटांवर सापडले�या सवा��धक जंतूंची सं�या ३७�या घरात जाणार�
होती. आता आप�या �खशात, पा�कटाम�ये असले�या नोटा एकदा हातात घेऊन �याचे �यवि�थत �नर��ण करा.

�हणजे ल�ात येईल क�, या नोटादे खील आपण अ�तशय वाईट प�तीने हाताळतो. �याला पाणी लागलेले असते, �यावर
धुळीची पट
ु े चढलेल� असतात. नोटा का�याकु� झाले�या असतात एवढय़ा क�, �यावरचा आकडा �दसत नाह� आपण
�या�या रं ग आ�ण आकाराव�न ती �कती �पयांची आहे ते ओळखतो..

मग कधी तर� अमे�रकन �कंवा �संगापरु � डॉलस� हातात घेऊन पाहा ते एवढे मळलेले नसतात. कारण.. कारण आप�या

सवयींम�ये दडलेले आहे . �यामळ
ु े चलना�या मा�यमातन
ू होणा�या आ�ण पसरणा�या संसग�ज�य �वकारांचे �माण
�वक�सत दे शांम�ये कमी आहे. ते �वक�सत �कंवा �ीमंत दे श आहे त हे �या मागचे कारण नाह�. तर �यां�याकडे

�व�छता पराकोट�ची पाळ�याचा �य�न ��येक जण करतो हे मह��वाचे कारण आहे. �संगाप रू हे जगातील सवा�त

�व�छ शहर मानले जाते. कधी तर� आप�या राजकार�यांना हु�क� येते मग ते मुंबईचे �संगापरू �कंवा शांघाय कर�याचे

ठरवतात. �यात �यांना अपे��त असतात ते उं चच उं च टॉवस� आ�ण शहराचा झगमगाट. पण हे च �संगापरू तेथील

�व�छतेसाठ� ��स� आहे. ती �व�छता आप�याकडे हवी असे का नाह� वाटत आप�याला? �संगाप रू ला ‘फाइन �सट�’

�हणतात. फाइन �हणजे सुंदर आ�ण �याचाच दस
ु रा अथ� दं ड असा आहे . कागदाचा कपटा र��यावर पडलेला �दसला तर
संब�ं धत �य�तीला साधारणपणे २० ते २५ हजार �पयांचा दं ड होतो. एवढा जबरद�त दं ड असेल तर तो कोणाला

परवडणार आहे ? स�
ु वातीला �या �वरोधात खूप ओरड झाल�. आता फार कमी लोकांवर दं ड भर�याची नाम�ु क� येते.

�यातह� हा �संग �यां�यावर येतो ते बहुधा �बगर�संगापरु � असतात.

आ�ण आप�याकडे �ल�नअप माश�ल कामाला लागले क�, आपण �या�वरोधात आवाज उठव�यासाठ� �यायालयाचे
दरवाजे ठोठावतो.

यरु ोप-अमे�रकेतील सुंदर �ठकाणे पाहताना जाणवते ती �व�छता. हाच भारतीय र�ता असता तर? असा �वचार मनात

येतोदे खील. �तथे जाणवणा�या �व�छतेमागे आणखी एक मह��वाचे कारण आहे ती �हणजे सकारा�मक मान�सकता.

�यामुळेच शर�राला चांगले वळण लागते. �व�छतेवर खच� कर�याची वेळ आल� तर ती आप�याच आरो�यासाठ� आपण
करत असलेल� गत
ंु वणक
ू आहे , असे �हणन
ू �याकडे पा�हले जाते. आप�याकडे असा ��न येतो �या वेळेस ती पा�लकेची

�कंवा �ामपंचायतीची जबाबदार� आहे, असे �हणून आपण मोकळे होतो.

चकाचक �संगापरू ची चचा� आपण ज�र करतो. पण ती करतानाच म�येच पानाची �कंवा त�डात असले�या मा�याची

ि◌पक टाकतो. आप�याला जराह� लाज वाटत नाह�. खरे तर आप�याला अ�व�छता नावाचा एक रोग जडला आहे . तो

या दे शात �ीमंत-गर�ब सवा�नाच आहे. �यात प�क� समानता आहे आप�याकडे. �हण ूनच तर मुंबईत न�रमन पॉइंट�या
�स�नलला एक आ�लशान फॅ�टम कार उभी राहते, �या कारवर सवा��याच नजरा �खळले�या असतात, �याच वेळेस
गाडी�या �खडक�ची काच खाल� जाते आ�ण एक लाल रं गाची ि◌पक बाहे र�या र��यावर न�ी उमटवते!
..इट हॅप�स ओ�ल� इन इं�डया!

vinayak.parab@expressindia.com
�टाट� र
गतज�म शोधताना...
उमे श करं द�कर

उ�तम मेजवानी�या मे�यल
ू ा �टाट� स��शवाय पण
ू �ता नाह�! �टाट� स�ने पोट भरत नाह� हे खरं पण �या�या�शवाय पढ
ु �या

मेजवानीला चवह� येत नाह�.. आप�या या श�दमैफल�चं प�हलं �टाट� स�चं पान असंच.. चव वाढवणारं .. �ची वाढवणारं..
पोट भ� न दे ता �वादाला पण
ू �ता दे णारं.. रोचकवेधक मा�हतीनं सजलेल.ं ..

तो.. �मयामीतला एक ��यात मानसोपचारत��. ती.. �तथ�याच एका

��णालयातील �योगशाळे तील तां��क कम�चार�. मा� मान�सक अि�थरता,

नैरा�याचे झटके आ�ण फो�बया�या �वळ�यात सापडलेल�. मन पोखरलं जात
असतानाह� ‘मला काह�च झालेलं नाह�’, अस जगाला भासवत आ�ण �वतला

फसवत शांतपणे जग�याची के�वलवाणी धडपड करत असलेल�.. �शर��या�माणे
�यानं �तचा २७ वषा�चा जीवन�वास जाणून घेतला. �तचा ज�म कॅथ�लक

�ढ�परं परा काटे कोरपणानं जपणा�या घरात झाला होता. व�डलांना दा�चं �यसन

आ�ण आईचं आजारपण. दोघांची सततची भांडणं. �तला मोठा भाऊ आ�ण धाकट� ब�हण. प�हलं म ूल आ�ण श�डेफळ या

ना�यानं �या दोघां�या वाटय़ाला आले �या �ेमाला ह� दरु ावलेल�. दा��या नशेत वडील बायकोला मारहाण करायचे. �तचं
सारं बालपण अशाच वातावरणात सरलं. �श�ण आ�ण नोकर�साठ� �मयामी गाठलं ते�हा स ट
ु केचा आनंद फार काळ
�टकला नाह�. �टुअट� नावा�या एका सज�न�या ती �ेमात पडल�. पण तो �ववा�हत आ�ण दोन म ुलांचा बाप आहे , हे

कळ�यावर आ�ण या ना�याचे चटकेच बसत असतानाह� ती �याला सोडू शकत न�हती. �तची ह� सव� मा�हती ऐकून

घेत�यावर मुळात �तला भीती कशाकशाची वाटते, यावर �यानं ल� क��
� त केलं. �तला पा�याची, कोणताह� पदाथ�

�गळ�याची, �वमानाची, अंधाराची, बं�द�त खोल�ची आ�ण म�ृ यच
ू ी भीती वाटत होती. या भीतीची मुळं जीवनातीलच

काह� �संगात असणं �वाभा�वक होतं. या भीतीचे कारण ठरतील असे �संग आठवायला तो सांग ू लागला. म� दल
ू ा खप

ताण �दला तर� �तला �वशेष काह� सांगता येईना. ते�हा �यानं �त�यासमोर ��ताव ठे वला संमोहन उपचार प�तीचा.
आय�ु यातले बरे च �संग आठवत नसले तर� आप�या आंत�रक जडणघडणीवर �यांचा मोठाच पगडा असतो. खोल

�मरणगत�त �नप�चत पडलेले हे �संग संमो�हत अव�थेत मना�या प�ृ ठभागावर तरं गत �गट होऊ लागतात. खूप

समजूत घात�यावर ती तयार झाल�. आठवडय़ातून दोनदा अशी संमोहनाव�थेतील संवादस�े स�
ु झाल�. डोळे �मटून
कोचावर शांतपणे पत
ु �यागत पडलेल� ती आप�याच आय�ु यातील �संग �च�पटा�माणे पाहात सांग ू लागे. वया�या
सहा�या वष� दं तोपचारा�यावेळ
ी झाले�या वेदना, पाच�या वष� त�यात अचानक कु णीतर� ढकल�याने नाकात�डात
पाणी जाऊन वाटले ल� भीती; याची वण�नं करताना तो �ास ती जण ू आ�ताह� भोगत आहे, असे �तची दे हबोल� सांग.े

वया�या �तस�या वष� ती पोहोचल� ते�हा अंधा�या खोल�त म�यरा�ी आलेल� जाग आ�ण दा��या नशेत वडील

�त�यावर कर�त असलेला अ�याचाराचा �य�न याची आठवण होताच ती शहारल�. संमो�हत अव�थेत जे आठवलं ते स�
संप�यावरह� �मरणात राहात अस�याचं �दसन
ू आलं. �यातन
ू �त�या मनातल� अि�थरता कमीह� होऊ लागल�. तर�
काह� भीतींची कारणं उकलत न�हती. नंतर�या स�ात �यानं �तला �तस�या वषा��या आधी�या गो�ट� आठवयला
सां�गतलं. �तला ते साधे ना ते�हा तो वारं वार काह�शा कठोर �वरात �तला आय�ु यात मागे जा�याचा ‘आदे श’ दे ऊ

लागला. अचानक ती असे �संग सांग ू लागल� जे �त�या माग�या ज�मातले होते. �व�ाना�या �नकषांना ठामपणे

�चकटून असले�या �याला हे अनपे��त आ�ण अ�व�वासाह�ह� होते. पण हे पाठांतर नाह�, अ�भनय नाह�, क�पना�वलास

नाह�; हे �याला जाणवत होते. पढ
ु �ल अनेक स�ांत �तने अनेक ज�मांत�या गो�ट� सां�गत�या. �या ज�मी ती ��ी होती
क� प�
ु ष, ती कोण�या दे शात होती आ�ण ते साल कोणते होते.. सारे अगद� तपशीलवार. स�या�या ज�मातले कोण

कोण पव
� �मांम�ये ‘�दसत’ आहे त हे देखील ती सांग.े �या �संगांतून स�या ती भोगत असले�या अनाम भीतीची मुळं
ू ज

आ�ण स�या�या ज�मातील ना�यागो�यातील �ेम आ�ण तेढ यांची कारणं उकलू लागल�. �या �या ज�मात �तचा म�ृ यू

कसा झाला, याचंह� �मरण तो जागव ू लागला. �यातून म�ृ यन
ं र प�ु हा ज�म होईपय�त�या काळातले अनभ
ू त
ु वह� ती

सांगू लागल�. �या अवधीत काह� �द�या�मे �तला उपदे श कर�त, याची वण�नं करताना अचानक �या �द�या��यां�या

�वरातच ती बोलूह� लागल�. �याचे व�डल आ�ण ज�मतच दगावले�या मुलाचे आ�मेह� �त�याशी काय काय बोलत

आहे त, हे �तनं सां�गतलं ते�हा �यातील �यि�तगत मा�हती�या अचूकतेनं तर �याला आ�चया�चा ती� ध�काच बसला.
या संमोहन स�ांतून ती पण
ू � बर� झाल�. �यानं मग गतज�मांचा वेध घेत या ज�मातील मान�सक �वकार दरू कर�याची

उपचार प�तच �वक�सत केल�. तो.. ��यात मानसोपचारत�� �ायन वेस. ‘पा�ट लाइफ �र�ेशन थेरपी’चा �णेता. या
उपचारांनी तोदे खील आरपार बदलला. माणसा�या अंतरं गात अपरंपार श�ती आहे पण अंतरं गाला पोखरत असले�या
भीतीचा सामना कर�यातच ती खच� होते, असं �याला जाणवलं. माणसा�या सव� �कार�या भीती�या म ुळाशी खरे तर
मरणाचीची भीती आहे , हे ह� �याला जाणवलं. माणसाला मरणभयानं इतकं �ासलं आहे क� �नखळ जगायलाच तो

�वसरला आहे. गतज�मांचं �मरण झालं तर ज�म-म�ृ य-ू ज�माचा अ�वरत खेळ पाहून �या�या मनातल� म�ृ यच
ू ी भीती
जाईल, असं �याला वाटलं. �ायन�या लेखनात �हंद ु त��व�ानाचा आभास आहे. पण म�ृ यच
ू ी भीती टाळ�यासाठ�

जीवनाचं अखंड�व जाण�यापे�ा ज�म आ�ण म�ृ यू दो�ह� खेळच आहे त आ�ण या खेळातून बाहे र पडणं ह� खर� सुटका,
हा �या त��व�ानाचा खरा गाभा �ायनकडूनह� अ�पश�च आहे !
umesh.karandikar@expressindia.com

जा�हरातीचे जग
आता गं बया!
गोपी कुकडे

कॉप�रे ट आयडेि�टट� �हणजे कंपनी �कंवा �ॉड�टचं लोगो, �स�बॉल, �टे शनर�, पॅकेिजंग वगैरे
वगैरे. मग ‘आता गं बया’ कुठून आलं? ऐकाऽऽऽ!

कठ�ण समय येता.. कोणीह� वाट लावतो! अशी प�रि�थती कॉप�रे ट आयडेि�टट�

करणा�या कम�श�अल आ�ट� �ट, सॉर� सॉर�! �ा�फक �डझायनस�ची, झाल� आहे. ह�ल�
�ा�फक �डझायनर �हणायला भीती वाटते. पाच व�ष महा�व�यालयातला कोस� क�न

एखादा �व�याथ� (आता �व�या�थ�नीच �हटलं पा�हजे. कुठ�याह� आट� कॉलेज�या वगा�त

डोकवा, मुल�च जा�त �दसतात. गोकुळात असूनसु�ा काह� १०-१२ ‘का�हे’

हरव�यासारखे �दसतात!) जे�हा �ड�ी घेऊन बाहे र पडतात (हातात �ड�ी अन ्

पोट� फो�लओ, डो�यात �द�य �व�न वगैरे वगैरे) ते�हा �यांना सामना करायला लागतो ४६ म�हने डे�क-टॉप-ऑपरे शन �शकले�या �ा�फक �डझायनस�शी! (र�तोर�ती

�दसणा�या पॉ�ल�टकल बॅनस�चं �डझाय�नंग ह�च मंडळी कर�त असतात!) �यां�या एका क�पो�झ�शनम�ये दध
ू का दध

अन ् पानी का पानी कळतं. पण आपण पडलो कंजूस, परत सॉर�, कुणा�या भावना कशाला दख
ु वा? आपण पडलो

‘इकॉनॉ�मकल� अवेअर’. �यामुळे �व�त ते म�त या काय�याने या �ा�फक �डझायनस�ला खूप भाव! �यायला भलताच

भरकटलो, पण काय होतं, �याचं जळतं �यालाच कळतं, �हणतात ना!

तर आपण बोलत होतो कॉप�रे ट आयडेि�टट� करणा�या मंडळींब�ल. कॉप�रे ट आयडेि�टट� �हणजे कंपनी �कं वा
�ॉड�टचं लोगो, �स�बॉल, �टे शनर�, पॅकेिजंग वगैरे वगैरे. मग ‘आता गं बया’ कुठून आलं? ऐकाऽऽऽ!

लोगो, �स�बॉल वगैर��या द�ु नयेत ‘�ाफॅलॉिज�ट’ या �ा�याचे धुमाकूळ घालणं चाललंय. आप�याकडे ‘क��य�
ु ड’

�लाय��स भरपरू . �बझनेसम�ये जरा काह� �बनसलं (आ�ण �बनसतंच. ग�हन�मे�टचे कायदे , ‘तु�ह� �बझनेस क�नच
दाखवा’ आद� अ◌ॅ�टटय़ड
ू , बदलते �े ��स, कॉि�प�टशन, अंडरक�टंग अशा असं�य �ॉ�ले�सम�ये कधीतर�, के�हातर�,
काह�तर� �बनसतंच!) क� ह� �लाय�ट मंडळी धावतात �ाफोलॉिज�टकडे. मग ह� �ाफोलॉिज�ट मंडळी

वा�तूवा�यां�या �टाइलम�ये तुमचं ‘सगळं च चुकलं’ सांगन
ू मोकळे होतात, अन ् ‘आता गं बया’चा ज�म होतो.
आठवल� �हणून एक म�जा सांगतो. मा�या �म�ाचा �बझनेस ‘जरा कसातर�’ चालला होता. काह� �दवस वाट

ब�घतल�. �बझनेस बाळसं धर�ना. कुणा�या तर� स��याने वा�तूवा�याकडे गेला. वा�तूवाला घर�! सगळं घर �नरखून

पा�हलं. सगळं च चुकले लं होतं �हणे! �या घरात माझा �म� १५ व�ष राहत होता, १० व�ष �बझनेस चांगलाह� चालला होता.
हे इथे नमूद करायलाच पा�हजे. �म� घाबरला. रं ग बदलला, एक �भंत �शवसेना ऑर� ज केल�, सोफा से�सची त�डं

बदलल�, �वयंपाकघरात २४ तास जळणारा �दवा आला, नको �तथे वॉटरफॉल खेळू लागला. पण गंमत पढ
ु े च आहे.

‘‘तुमचं टॉयलेट चुक��या जागी आहे . तुमची ‘शी’ उ�तरे स जाते आहे .’’ फायनल अ◌ॅनालाइज झालं! टॉयलेट काह�

बदलता येईना. मग एक आय�डया आल�. काय असेल? कमोड�या समोर एक आरसा आला. आता �र�ले�शनमधल�

‘शी’ द��णेस जाऊ लागल�. (मी एकदा पॉट�वर बसून समोर �दसणारा वू पण या�च दे ह� या�च डोळा ब�घतला!) काह�ह�

फरक पडला नाह�. २-३ लाख खच� के�यावर आपण गंडलो हे कुणीच कबल
ू कर�त नाह�. एक गंडलेला माणूस दस
ु �याला

‘‘बाबारे काह�ह� क� नकोस. xx फरक पडत नाह�.’’ असं न सांगता, ‘‘कर कर, फरक पडतो,’’ �हण ून सांगतो!’’

आता वा�त,ू फ�ग-शुई �कंवा �ाफोलॉजी हे शा�� खोटं आहे का? नाह�! कुठलंह� शा�� खोटं �हणायची माझी �हंमत/
लायक� नाह�! पण एका चांग�या �फलॉसॉफर/ ग�
ु बरोबर १०० ‘राधे’ नावाने ब�बलत हो�ड��ज उभी राहतात हे पण

�ततकंच खरं य. ब�याच वेळेला हे सव� �वलपॉवर वाढ�व�यासाठ� बरंय, पण ते कुणी चांगला �म�ह� क� शकतो. पण तो

सोनार नाह� ना, मग कान कसे टोचणार? (�े नम�ये २-४ �हां�या अंगठय़ा घालणा�या ब�याच लोकांना �वचारलं ‘फरक
पडा?’ उ�तर ‘पता नह�ं’ हे च असतं!

�वषय मोठा अन ् वादाचा आहे �हणून भरकटायला होतं.

आता व�तिु �थती : मा�या एका �म�ाचा �लाय�ट. दोन भाऊ. ४०-४५ चे असतील. व�डलांचा �बझनेस. अगद�

श�
ू यपासून स�
ु केले ला. मुलांनी मोठा केला. जे न�े रक �ॉड�टला �यांनी नाव �दलं. लोगो, �टे शनर�, मॉडन� पॅकेिजंग

केलं. �बझनेस मोठा झाला. �ॉड�ट ए��पोट� होऊ लागले. भावांनी मोठ� उडी �यायचं ठरवलं. मो�ी जागा घेतल�. �ला�ट
बांधला. लेटे�ट म�शनर� इ�पोट� केल�. सगळं सगळं तयार. पण वीज नाह�! आज येईल, उ�या येईल �हण ून पेपरवर

सँ�शन झाले�या �वजे�या आगमनाची वाट पाहत होते. इकडे बँके�या इंटरे �टचे शॉ�स बसत होते. जनरे टरवर १०-२०
ट�के काम स�
ु केलं. पण ती वीज �चंड महाग पडू लागल�. काय करणार? कुणी �म�ाने �ाफोलॉजीची मदत घे, असा

स�ला �दला. �म. �ाफोलॉिज�टने सगळं च चुकलंय असं कळवलं. सगळं �हणजे सगळं च. �टे शनर�म�ये काळा रं ग

नको. लोगो�या टाइपम�ये सव� आड�या लाइ�स वरती झुकणा�या �ला�टम�ये के�या (के�या �हणजे नस
ु ता स�ला

नाह� �दला, �वत:कडे नोकर�ला असले�या डझनभर �ा�फक आ�ट��ट (डीट�पी ऑपरे टस�) कडू न करवन
ू घेतला. लोगोची

आय-झेड क�न टाकल�. (आता तो लोगो इचलकरं जीचा आ�ण �टे शनर� आ�दवासी ि�हलेजम�ये �डझाइन के�यासारखी
�दसते. इफे�ट काय झाला? ६-७ म�ह�यांनी अध� वीज आल�. (ती कधीतर� येणारच होती ना?) हे �हणजे दे वाला नवस
बोल�यासारखं आहे . काह�ह� झालं तर� दे वच ‘खरा’. आता गं बया!
आता वा�त,ू फ�ग-शुई �कंवा �ाफोलॉजी हे शा�� खोटं आहे का? नाह�! कुठलंह� शा�� खोटं �हणायची माझी �हंमत/
लायक� नाह�! पण एका चांग�या �फलॉसॉफर/ ग�
ु बरोबर १०० ‘राधे’ नावाने ब�बलत हो�ड��ज उभी राहतात हे पण

�ततकंच खरं य.

लहानपणी चांदोबात वाचलेल� गो�ट खूप छान होती. एका गावात एक मन�ु य होता. गरोदर बाईकडे बघन
ू मल
ु गा क�

मुलगी हे तो अचूक सांगत असे. (ह� ४०-४५ वषा�पव
ू ��या चांदोबातल� गो�ट आहे . आता हे ‘�लंगचाचणी हा ग�ु हा आहे’

याचा आधार घेऊन ह� गो�ट छाप ू �दल� नसती!) २५ वषा�म�ये एकह� केस चक
ु लेल� नाह� असा रे कॉड�. कधी �याने मुलगी

सां�गतल� अन ् मुलगा झाला तर तो आप�याकडे असले�या चोपडीम�ये वेळ, तारखे�नशी केलेल� न�द दाखवत असे.
�यात मल
ु गीच �ल�हलेल� असे. लोक आपलंच काह�तर� ऐक�यात च ुकलं असं समजत. एकदा दा��या नशेत �याने

आपलं ग�ु पत �म�ाला सां�गतलं. �हणाला, ‘‘मी जे�हा मल
ु गी सांगतो ते�हा चोपडीत मुलगा असं �ल�हतो. मल
ु गी झाल�

तर कुणी फेरतपासणी कर�त नाह�. �बदागी घेऊन येतात. मुलगा झाला, डबल चेक केलं तर चोपडीत मुलगा असं

�ल�हलेलं असतंच.’’ �स�पल!

या मंडळीं�या ��ट�ने �नळा हा शनीचा कलर, लाल हा आ�मक रं ग, काळा तर नकोच नको! हा �ायटे �रया घेतला तर
जगातले ७०-८० ट�के लोगो �ॉ�लेमम�ये आहे त. �यांचे �बझनेस चालायलाच नको. पे�सी, कोक बंद होऊन �यांचे
डायरे �टस�/ सीईओज अमे�रकेत�या एका छोटय़ा मॉलम�ये कॅ श काऊ�टरवर �दसले पा�हजेत! पण अडचणीत

असले�या �बझनेसमनला हे लॉिजक कळत नाह�. बड
ु �याला काडीचा आधार ह� �हण यासाठ�च असेल का?

बरं , या लोकांचं कामच असं क�, �याला अकाऊ�टे �ब�लट� नाह�. लोगो बदला �हणजे भलं होईल. पण भलं �हणजे काय
�कंवा �कती? �बझनेस जोरात चालेल या मॅि�झमम �ॉ�मसपासून, नोकर� सोडून गेलेल� एक से�सगल� परत आल�. या

लोए�ट पॉ�स�ब�लट�पय�त सव�च भलं. टॉयलेटम�ये पॉट�समोर आरसा लावणा�या �म�ाला �वचारलं तर �हणाला,

‘‘तऽऽऽसा थोडा फरक पडला.’’ ‘‘नेमका काय?’’ तर ‘‘नेमका सांगता येत नाह�, पण बरं वाटतं.’’ (आरशात �वत:ला शी
करताना बघ�यात काय बरं वाटत असणार) पण या लफडय़ात गंडलेला माणस
ू ‘मी गंडलो’ �हणत नाह�, हे च खरं!

आता दस
ु रं ए�झा�पल. एका �बझनेसमन�या दशकां�या फाय�यात चालले�या �बझनेसम�ये गडबड झाल�. �बझनेस
�लो झाला. (गे�या दशकाम�ये �चंड उलथापालथ, टे �नोलोजी, अ◌ॅ�टटय़ड
ू , �े ��स बदल�यामुळे हे बहुतेक

क��हे�शनल �टाइलने चालले�या �बझनेसम�ये �हायला लागलंय!) एक बरं झालं. �ाफोलॉिज�टला भेट�यावर �यानं
मला मेल पाठवला. मेलम�ये �हटलं होतं, ‘‘यव
ु र लोगो अ◌ॅ�ड द कलर य�
ु ड (�ल)ू हॅ ज अ �ॉ�लेम.’’ स�व�तर �ल�हलं
होतं.. लोगोचा �लू कलर हा शनीचा रं ग आहे. रं ग बदलवा. ऑर� ज रं ग उगव�या सूया�चा आहे , तो ठे वावा! (मला हे �लू

कलर शनीला आंदण के�याचं आ�चय� वाटतं. मग �लू जी�स घालायलाच नको. पायाला, �र�ॉडि�ट�ह ऑग��सला

शनीची बाधा झाल� तर? मला �लाय�टने काय क� �वचारलं. मी नेटव�न १०-१२ व�ड�फेमस (श�यतो न ऐकले �या)
कंप�यांचे लोगो डाऊनलोड केले. पाठवन
ू �दले. �लाय�टने अ�टन��ट�ह ने�स आ�ण लोगो �टाइल यातून �नवडू का

�वचारले. उ�तर आले, ‘‘यातला एकह� लोगो �कंवा टाइप �बझनेससाठ� चांगला नाह�. टाइप �सले�शन, ह�ता�राव�न,

सह�व�न माणसाचं भ�वत�य असतं. हे लोगो �कंवा �यात वापरलेले टाइ�स �बझनेस धळ
ु ीला �मळवतील. मा�या

�लाय�टला अध� खा�ी पटल�. खुंटा बळकट करावा �हणून टाइप अन ् ह�ता�राबाबत�या �ह�ड��टब�ल खा�ी करायचं
ठरवलं. नेटव�न एक ह�ता�राचा नमुना डाऊनलोड केला. �ाफोलॉिज�टला फॉरवड� केला. �र�पॉ�स आला तो असा,

ं इन लाइफ.’’ आता अ�र कुणाचं होतं माह�त आहे ?
‘‘�धस पस�न इज अ क��य�
ु ड �य़म
ु न, �वल नॉट अ�च�ह ए�न�थग

महा�मा गांधींच!ं

�यानंतर �या �लाय�टने �ाफोलॉिज�टचं नाव काढलं नाह�! आ�ता गं बया.. आता अशा ‘राधे माँ’चं करायचं तर� काय?
response.lokprabha@expressindia.com
आरो�य
आयव
ु �द�य �ि�टकोनातन
ू ऋतच
ु या� व ऋतस
ु ंधी आहार-�वहार �वचार
प. य. वै�य खडीवाले

शा��कारांनी ��येक ऋतूकरता खूप �वचारपव
� तु�ह� आ�ह� कसे वागावे, खावे, �यावे याचे �नयम सां�गतले आहे त. ते
ू क

सांगताना �यांनी एक ऋतू संपता संपता व दस
ु रा ऋतू स�
ु होत असताना एक उ�तम कॉशन- उपय�
ु त स�ला �दला आहे.
�याचे पालन सुजाण वाचकांनी के�यास आप�या वय, �कृती, आ�थ�क प�रि�थती, �यवसायानस
ु ार �नरायम आरो�याचा
लाभ घेता येतो.

�ाचीन आयव
ु �द�य �ंथात सम�त मानवी जीवनातील आरो�य अनारो�य सम�यांक�रता
�व�थ�य �वा�थ र�णम आतुर�य रोग�नवारणंम या वचना�माणे �दनचया� ऋतुचया�

याब�ल रं कापासून रावांपय�त, ग�रबांपासून राजेरजवाडय़ांपय�त कसे वागावे, याचा

�व�ताराने �वचार केलेला �दसतो. सुमारे अडीच ते तीन हजार वषा�पव
ू � चरक, स�
ु ूत व

वा�भट सं�हतांम�ये सां�गतले ला हा �व�थव�ृ ताचा भाग जबरद�त वेगवान झपाटय़ाने
रोज बदलणा�या भोगवाद�, चंगळवाद� सं�कृतीला खूपच मोलाचे माग�दश�न करतो.

सुमारे तीन- साडेतीन हजार वषा�पव
ाचाया �नी फा�गन
ू � स�
ु ुत
ु , चै� वसंत ऋतू �ये�ठ आषाढ �ी�म ऋतू �ावण भा�पद

वषा� ऋतू अि�वन का�त�क शरद ऋतू--- माग�शीष� पौष हे मंत ऋत,ू माघ फा�गन
ु �श�शर ऋतू अशी ऋतुचया� सां�गतल�.

�श�शराद�तील ऋतूंनी उ�तरायण होते व �याला आदान अशी सं�ा आहे . कारण हा काळ मन�ु याचे बल ��त�दवशी

आकष�ण क�न घेतो. या उलट वषा�द� तीन ऋतूंनी द��णायन होते �याला �वसग� अशी सं�ा आहे . कारण हा काळ

�ाणीमा�ांस बल दे तो. आदान काळात सूय� व वायू यां�या जबरद�त �भावामळ
ु े प�
ु ांचा �हास होतो. या
ृ वी�या सौ�य गण

उलट �वसग�काळात चं�ाचे अ�धप�य असते. प�
ृ वीवर गार वारा व पाऊस यां�या योगाने उ�णता कमी होते. आदान

काळात कडू, तुरट व �तखट या रसांना �श�शर, वसंत व �ी�म ऋतूम�ये अन�
ु मे क�न जोर येतो. या उलट �वसग�

काळात अन�
ु मे वषा�, शरद व हे मंत ऋतूत आ�ल, लवण व मधरू रस प�ु ट होतात. शीत काळात �हणजे हे मंत व �श�शर
ऋतूत मन�ु याचे बळ अ�धक असते �ी�म व वषा� ऋतूत म�यम �व�पाचे असते.

शा��कारांनी ��येक ऋतूकरता खूप �वचारपव
� तु�ह� आ�ह� कसे वागावे, खावे, �यावे याचे
ू क

�नयम सां�गतले आहे त. ते सांगताना �यांनी एक ऋतू संपता संपता व दस
ु रा ऋतू स�
ु होत

असताना एक उ�तम कॉशन उपय�
ु त स�ला �दला आहे . �याचे पालन सुजाण वाचकांनी के�यास
आप�या वय, �कृती, आ�थ�क प�रि�थती, �यवसायानस
ु ार �नरायम आरो�याचा लाभ घेता येतो.

एका ऋतूचा शेवटचा आठवडा व पढ
ं ी �हणतात. या
ु े येणा�या ऋतूचा प�हला आठवडा याला ऋतुसध

समयास पव
ू � �वधीचा �याग क�न दस
ु �या �वधीचा जो �ारं भ करणे तो �माने करावा. तो �वधी
एकदम बंद �कंवा स�
ु के�याने �याची सवय नस�यामुळे रोग उ�प�न होतात. �यांस

असा��यज�य रोग �हणतात. याचे उदाहरण आपण आताच मुंबईसार�या �ठकाणी दारोदार�

घरोघर� पाहात आहोत. अधा� माच� म�हना संपला, थंडी पळाल�. मुंबईत एकदम गरमागरमी स�
ु झाल�. घरातील

बालब�चे, त�ण मुल-े मुल� लगेच गार पाणी, ��जचे पाणी, ल�सी, बफ� यांचा आ�य घेऊ लागले.

मग अशा वेळी सद�, कफ असे �वकार बळावतील. यात नवल ते काय. हाच अनभ
ु व ���मातून वषा�

ऋतूत जाताना वषा� ऋतूतून शरद ऋतूत जाताना संब�ं धतांना न�क� येतो.

आता आपण सहा ऋतंम
ू �ये आप�या आरो�याक�रता आहार- �वहार कसा असावा, हे थोड�यात

पाहूया. �श�शर ऋतूत जानेवार�, फे�व
ु होतो �वचा कोरडी
ु ार � म�ह�यात थंडी भरपरू . कफ दोष स�
पडते. वायद
ू ोषह� वाढतो. भूक सपाटून लागते. या काळात दध
ू , तूप, नवीन धा�य, गळ
ू , साखर,
तीळ व कोमट पाणी असा आहार असावा. भरपरू भा�या, फळे �मळतात. मटार, ओला हरभरा,

आवळे , उसाचे करवे, अंजीर, क��या को�श�ं बर� यांचा ज�र वापर करावा. ि◌डकलाडू, अहळीव

लाडू, सक
ु ामेवा, था�लपीठ खा�याचे हे च �दवस आहे त. साबणाचा वापर न करता दध
ू , हळद यांचा वापर करावा. लहान

बालकांना व व�
ृ ांना ऊबदार कपडय़ांनी थंडीपासून संर�ण �यवे. त�णांनी भरपरू �यायाम, �फरणे, �ाणायाम यांची

कास धरावी. �श�शर ऋतू�या शेवट� शेवट� �व�चत उ�णता वाढते ते�हा काळजी �यावी.

वसंत ऋतू सवा�नाच हवाहवासा वाटतो. मनात वसंत फुलत असतो. �श�शर ऋतू�या तुलनेत आहार संप�न पण

एकावेळी खूप नसावा. �वभागन
ू आहार �यावा. पोटात अ�न, पाणी, हवा या �त�ह�ला जागा �मळायला हवी. बदामाचा

�शरा, खारकेची खीर, क�चा ि◌डक, गरम सप
ू , र�सम सांबार असे �योग करावेत. लाल गाजराचा हलवा, पालेभा�या,

वांगी, दोडके, टोमॅटो व फळांचा वापर ज�र करावा. चरबी कमी होईल, असे �यायाम अव�य करावेत. व�
ृ ांनी थोडे कमी,

�हतकर व प�यकर खावे, �यावे. वसंत ऋतूत ए��ल म�ह�यात श�ती थोडी कमी होते. घाम जा�त �माणात येतो,

�याची काळजी �यावी. वातावरणातील ध ुळीचे �माण वाढते �याक�रताह� द�ता �यावी. डा�ळंब, �ा�, पे� अशा फळांचा

आहारात समावेश असावा. आंबवलेले पदाथ� टाळावेत. कफ �वकाराक�रता वमन, धरु �ची औषधे, न�य व गळ
ु �यांचा

उपयोग तारत�याने करावा.

�ी�म ऋतूत भूक मंदावते. उ�हाळे लागतात. घामो�या येतात तसेच खाज, कफ आ�ण खोकला या �वकारांची श�यता

असते. याक�रता सकाळी ना�ता परु े सा असावा. दप
ु ारचे जेवण हलके असावे, सायंकाळी लवकर व परु े सा आहार �यावा.

आहार साधा, कमी मसाले, कमी �तखट असा असावा. ताक, आमसल

ु ाचे सार, �वार�ची उकड, भाजलेला तांदळ
ू , एरं डल

तेलाची चपाती तसेच या ऋतूतील आंबा, फणस यांचा आ�वाद �यावा हे सांगायला नकोच. क�लंगडाऐवजी, ख�ज फळ
अ�धक चांगले. अ�लबागचा पांढरा कांदा, तांबडा भोपळा, द�ु या भोपळा, शेवगा, दोडके अशा भा�या वापरा�यात.

�मठाचा फाजील वापर क� नये. ��जमधील अ�न टाळावे. उ�हाचा तडका, गरम झळा यांपास ून काळजी घे�याकरता
टोपी, गॉगल, सुयो�य पाद�ाणे, छ�ी वापरावयास हवीच. �ी�म ऋतू संपता संपताच कैर�पासूनचे साखरांबा, गळ
ु ांबा,

मेथांबा, प�हे यांचा आ�वाद ज�र �यावा. खूप �तखट पदाथ� टाळावेत. आकाशातले मळभ, ढग यामुळे मन अ�व�थ
होते. मन करा रे �स�न हे स�
ू ल�ात ठे वावे.

वषा� ऋतू सवा�नाच हवाहवासा, भरपरू पाणी दे णारा पण हे च पाणी प�ह�या पावसाचे अस�यामळ
ु े आ�ल�वपाक� असते.
असे पाणी कटा�ाने उकळूनच �यावे. या काळात दमेक�यांना, कफ खोकलाठा�तांना काळजी �यावी लागते. अनेकांची
भूक मंदावते. उ�हाळा संपता संपता व पावसा�या�या स�
ु वातीला डासांचा �ादभ
ु ा�व असतो. या काळात आयव
ु �द�य

प�तीने ब�ती- ए�नमा एकवेळ घेऊन वातावर जय �मळवावा. नेहमी�या मानाने आहारमान कमी करावे. पाणी उकळू न
�यावे �यात सुंठ टाकावी. चहाम�ये लवंग, �मर�, दाल�चनी अशा मसा�याचा वापर
करावा. भा�या पचनाला हल�या अशा कारले, पडवळ, द�ु या भोपळा �शजवन

खा�यात. फले काळजीपव
� खावीत. या पावसा�यात कावीळ, जंत, पोटाचे आजार,
ू क
उलटय़ा अशा संभा�य �वकारांपासून ठरवन
ू जपावे. डा�ळंब, सफरचंद अशी फळे
खा�यास हरकत नाह�.

सव� ऋतूंम�ये शरद ऋतूला खूपच मह��व आहे. शरदाचे चांदणे याचा अनभ
ु व �यांना श�य आहे �यांनी रा�ौ ग�चीवर
उघडय़ावर झोपन
ू ज�र �यावा. शरद ऋतूत दप
ु ार� ऑ�टोबर ह�ट वाढते. वातावरण �व�छ, �नम�ळ, आकाश �नर�

असते. वषा� ऋतूतील अि�नमां�यातून हे मंत ऋतू�या बलवान आहाराकडे जा�याअगोदर शरद ऋतूत समतोल आहार
ं ीर, सलाड, पडवळ, शहाळे , ओले खोबरे , मनक
असावा. �प�त वाढणार नाह�, याची काळजी �यावी. को�श ब
ु ा, डा�ळंब,

सफरचंद, मूग, सुक� चपाती, राजमा असा आहार असावा. या काळात सौ�य रे चक �हणून ��पळाचूण� �न�य �यावयास

हरकत नाह�. दप
ु ारचे �प�त �ास दे ऊ नये �हणून सकाळी साळी�या, राज�ग�या�या �कंवा �वार��या ला�या अव�य

खा�यात. सुकामे�यातील सुके अंजीर, मनक
ु ा, जदा�ळू यांचा श�य अस�यास वापर करावा. माफक �यायाम करावा, हे
सांगावयास नकोच.

हे मंत �बलो नलध या काळात आपला अ�नी भरपरू �खर असतो. भरपरू �यायाम करावा. भरपरू खावे. कोणतेह� �यसन
क� नये आ�ण आप�या वष�भरा�या धावपळी�या जीवनाक�रता भरपरू ताकद �मळवावी, राखावी. हे मी वाचकांना

�व�ताराने सांगावयाची गरज आहे काय. या काळात जोर बैठका, सय
� म�कार यासार�या उ�तम �यायामांचा वापर
ू न
करावा. पहाटे खूप थंडी असल� तर� भरपरू कपडे घालून थंडीत बाहे र �फरायला जावे. आ�यावर �यवि�थत �याहार�

करावी. दप
ु ार� �यवि�थत जे वावे. गहू, उडीद, रताळे , बटाटा, तेल- तूप- लोणी, खजरू , सुकामेवा, सफरचंद, �च�कू, केळी

अशांचा श�यतेनस
ु ार आहारात समावेश असावाच. �यांना आव�यक आहे �यांनी दप
ु ार� थोडीच �न�ा �यावी. सायंकाळी
काह� खेळ खेळावे. �यामुळे रा�ी जे वण चांगले जाते. सं�याकाळी लवकर जेवावे लवकर झोपावे, हे मंत ऋतुचय�चा लाभ

�यावा.
response.lokprabha@expressindia.com

आरो�य �वशेष
�दय�वकार आ�ण आपण
आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा
र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे...
आरो�य �व�याची �नकड
काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद�
�द�य��ट�
नवे आजार आ�ण �याधी
‘�यरोग- सा�रता’ आव�यक
आरो�य �वशेष
�दय�वकार आ�ण आपण | आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा | र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे... |
आरो�य �व�याची �नकड | काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद� | �द�य��ट� | नवे आजार आ�ण �याधी | ‘�यरोगसा�रता’ आव�यक

�दय�वकार आ�ण आपण
डॉ. गजानन र�नपारखी

भारतात दरवष� लाखो लोक �दय�वकारा�या आजाराने बळी पडतात. पव
ू � हा आजार वय�कर �य�तीम�येच आढळत
होता, पण आता या आजाराची पाळे मुळे त�ण �पढ�ंम�ये आढळतात.

�दय�वकारांचे �माण भारतात झपाटय़ाने वाढत आहे . जर हे �माण असेच वाढत

रा�हले तर २०२० म�ये भारतात सवा�त अ�धक �दय�वकाराचे ��ण असतील.

भारतात ‘कोरोनर� आट� र� �डसीज’ �दय�वकाराचे �माण पव
ू � १९६० साल� ४ ट�के
होते. �दय�वकार, र�तवा�ह�यां�या आजाराचे �माण भारतीय लोकांम�ये १९८०
साल� ८ ट�के होते. आता ते ११-१२ ट�के इतके वाढलेले आहे.

WHO �या मते २०२० साल� २०-२५ ट�के एवढे असेल. हे �माण भारतीयांम�ये
यरु ो�पयन आ�ण अमे�रकन लोकांप�
े ा सहा पट�ने जा�त आहे .

भारतात दरवष� लाखो लोक �दय�वकारा�या आजाराने बळी पडतात. पव
ू � हा आजार वय�कर �य�तीम�येच आढळत

होता, पण आता या आजाराची पाळे मुळे त�ण �पढ�ंम�ये आढळतात.

�कंबहुना भारतात ३५ ते ५० या वयोगटात हाट� अ◌ॅटॅक येणा�यांचे �माण ४० ट�के आहे. जे�हा एखा�या घर� क�या�
प�
ु षाला �दय�वकाराचा झटका येतो, ते�हा आ�थ�क��टय़ा पण
ू � कुटुंब आजार� पडते. अ�व�थ होते.. खचते.

तसेच �दय�वकाराचा आजार हा ि��यांम�ये कमी �माणात आढळत असे. ��ी�या शर�रातील ‘हाम��स’ हे �दय�वकार
टाळ�यास मदत करतात, पण आज ि��या प�
ु षा�या बरोबर�ने खां�याला खांदा लावन
ू सामािजक, कौटुं�बक जबाबदार�

उचलत आहे त. रा��ा�या �गतीला हातभार लावत आहे त, या सामािजक प�रवत�नाम�ये ि��यास �
ु ा �याच

ताणतणावातून जातात. �याचे प�रणाम �यां�या आरो�यावर होतो, �दयावर होतो, �हण ूनच ि��यांम�येस�
ु ा

�दय�वकाराचे �माण वाढत चालले आहे .

ि��यांमधील �दय�वकार वाढ�याची कारणे : वाढ�या �श�णामळ
ु े आ�ण वाढ�या सामािजक समानते�या जा�णवेमळ
ु े

आजची ��ी ह� संसारा�या चार �भंतींत न राहता प�
ु षा�या बरोबर�ने आपल� सामािजक कौटुं�बक जबाबदार� पार पाडीत
आहे .

�यामुळेच ि��यांचे नोकर� कर�याचे, कामधंदा कर�याचे �माण झपाटय़ाने वाढत आहे . साहिजकच नोकर�धं�यामधील ताणतणाव, संघष� ��ीला सहन करावा लागत आहे.

नैस�ग�कर��या ��ी ह� जा�त संवेदन�म व भावक
ु असते. तसेच ��ीची शार��रक �मतास�
ु ा नैस�ग�कर��या कमी

असते. �यामळ
ु े या ताणतणावाचे प�रणामसु�ा �त�यावर अ�धक �माणात होतात.

�त�या हळ�या मनावर हे प�रणाम खोलवर �जतात. लहानसहान गो�ट�चेस �
ु ा �वपर�त प�रणाम मनावर होऊन �याचा
�दयावर प�रणाम होतो.

नोकर��या दररोज�या �वासातील शार��रक, मान�सक संघष� �तला सहन होतोच असा नाह�. �शवाय नोकर��या
वेळेनत
ं र घरची जबाबदार�ह� असतेच.

ब�याच पाह�यांम�ये असे आढळून आले क�, प�
ु षांपे�ा ि��यांची घरात आ�ण घरातील घटकांशी आ�ण घटनांशी

भावना�मक गत
ुं वणूक जा�त असते. �यामुळे नोकर� करणा�या ि��यांना बाहे र�ल आ�ण घरातील सम�यांना एकाच

वेळी त�ड �यावे लागते.

अशा ि��यांना अ�तर�तदाब आ�ण �दय�वकाराचे आजार हो�याचे �माण जा�त असते.

बैठे कामाची नोकर� असणा�यांची सम�या ह� वेगळीच आहे. सारखे बस ून काम के�याने वजन वाढते. �वशेषत: पोट
वाढणे हा �कार मोठय़ा �माणात पाहायला �मळतो.

नोकर� आ�ण घर�या जबाबदार�मुळे �यायाम करायला �फटनेससाठ� वेळच �मळत नाह�. �याम ुळे वजन वाढणे, पोटाचा
घेर वाढणे, मधम
ु ेह होणे, अ�तर�तदाबाचा आजार होणे या सवा�ना �नमं�ण �मळते. �याला 'Metabolic Syndrome'-

‘मेटॉबॉ�लक �सं�ोम’ असे �हणतात. याचे �माण भारतात बरे च आहे . यात �दय�वकार आ�ण हाट� अ◌ॅटॅक ये�याचा
खूप संभव असतो.

आजकाल�या मॉडन� जमा�यात ि��यांम�येस�
ु ा ध�
ू पानाचे �माण वाढत आहे. हाय-फाय सं�कृती�या पाईक

असणा�या अ�त मॉड अशा ि��या ध�
ू पाना�या आ�ण इतर �यसनां�या अ�रश: नाद� गेले�या असतात. शराब..

शबाब.. कबाब.. दा�.. लेट नाइट पाट�ज ्, वेळीअवेळी जेवण, �यात असले�या तेलकट-तुपकट पदाथा�ची रे लचेल,
जागरण याचा प�रणाम �दयावर होतो आ�ण अशा ि��यांना �दय�वकार हो�याचे �माण अ�त असते.

मह��वाचे �हणजे ब�याच ि��या या गभ��नरोधक गो�या घेत असतात. ि��यांची ती एक गरज असल� तर� काह�

वषा�नत
ं र �याचे प�रणाम �दसन
ू येऊ शकतात. ब�याच संशोधनांत असे आढळून आले आहे क�, �या ि��या ब�याच

काळासाठ� गभ��नरोधक गो�या घेतात, �यां�यात �दय�वकार हो�याचे �माण जा�त असते.

एकंदर�तच आप�या दे शातील ि��यांची उं ची आ�ण आकारमान (बी.एम.आय.) हा पाि�चमा�य ि��यांप�
े ा कमी असतो.
�यामुळे �दया�या र�तवा�ह�याचा आकार �यास हा खूपच कमी असतो. थोड�यात, र�तवा�ह�या या आकाराने छोटय़ा
असतात. �यामुळे र�तवा�ह�यांत होणारा अवरोध (BLOCK) हा जा�त द�ु प�रणाम क� शकतो. (Micro-Vascular
Disease) तसेच �यायाम आ�ण शार��रक हालचाल कमी अस�यामळ
ु े ि��यां�या �दयात र�तवा�ह�यांचे जाळे

(Collateral Circulation) कमी आढळते. �यामुळे �दय�वकाराची ती�ता ि��यांम�ये जा�त जाणवते.

वाढते औ�यो�गक�करण, वाढते यां��क�करण, वाढणार� �पधा� यामुळे ��येक दे श औ�यो�गक �गती�या मागे

झपाटय़ाने लागलाय. यात यव
ु कांचा मोठा सहभाग आहे . पण औ�यो�गक�करण आ�ण शहर�करणामुळे यव
ु कांचे आहार,
�वहार, आचार, �वचार बदलले.

अजन
ू ह� भारतात ि��यांना प�
ु षांपे�ा द�ु यम �थान दे �यात येते. ह� मागासलेल� �वचारधारा अजन
ू ह� ब�याच �ामीण

आ�ण काह� शहर� भागांत आढळते. �यामुळे ि��यां�या दख
ु �याकडे दल
ु �� कर�याचा घरातील लोकांचा आ�ण ि��यांचा

�वत:चापण कल असतो. �यामुळे �दय�वकार स�
ु वाती�या �टे जला �नदान होत नाह�. जे�हा तो बळावतो, ते�हा खूप

उशीर झालेला असतो.

‘दख
ु णं अंगावर काढणे’ असा हा काह�सा �कार आहे .

या सव� गो�ट�ंमळ
ु े ि��यांम�ये �दय�वकाराचे �माण वाढत चालले आहे .
यव
ु कांमधील �दय�वकाराचे वाढते �माण :

वाढते औ�यो�गक�करण, वाढते यां��क�करण, वाढणार� �पधा� याम ुळे ��येक दे श

औ�यो�गक �गती�या मागे झपाटय़ाने लागलाय. यात यव
ु कांचा मोठा सहभाग आहे.

पण औ�यो�गक�करण आ�ण शहर�करणामळ
ु े यव
ु कांचे आहार, �वहार, आचार, �वचार
बदलले.

सुखसु�वधा �मळ�व�यासाठ� ��येक जण धडपड करतो आहे . यशा�या मागे ��येक जण

धावतो आहे . ��येकाला यश �मळे लच याची श�यता नसते व �यांना �मळाले �यांनी ते समाधानी आहे तच असेह� नाह�.
�यामुळे मान�सक तणाव वाढत आहे .

टाग�ट पण
ू � कर�याची टांगती तलवार कॉप�रे ट सं�कृतीचा भाग आहे , �यामुळे वेळेपे�ा अ�धक काम करणे. कामा�या

मोबद�यात �मळणारे वेतन हे नेहमीच कमी वाटते. ऑ�फसमधील ‘बॉस’ हा नेहमीच �ासदायक वाटतो. ऑ�फसमधील
वातावरण हे प�ु कळदा तणाव �नमा�ण करणारे असते. �यामुळे ऑ�फस कॉप�रे टम�ये काम करणारे नेहमीच तणावात
असतात.

नोकर� कामा�या जागी तणाव, धं�यामधील नफा-तोटा, घरातील खीचताण या सवा�चा �वपर�त प�रणाम �दयावर
होऊन अ�तर�तदाब आ�ण �दय�वकार हो�याची संभावना असते.

आहाराम�ये तेल, तप
ू , मसा�याचे पदाथ�, तळले�या पदाथा�ची रे लचेल, �प�झा-बग�र सं�कृती, अ�धक कॅलर�जची
शीतपेय,े अ�कोहोल यामुळे शर�रातील चरबीचे �माण वाढले आहे.

अ�त �शजलेल,े अ�त तळलेले आ�ण मांसाहाराचा अ�तरे क �यामुळे कोले�टे रॉलचे �माण वाढत आहे . फळे , पालेभा�या,
कडधा�ये, सॅलाडचा वापर कमी झाला आहे. ‘�टन फूड’ पॅकबंद ड�यातील अ�न हे नेहमीचेच झाले आहे.

शहर�करणामुळे लोकांचे राहणीमान उं चावले. कॉ��यट
ु र, वाहनांमळ
ु े चाल�याचा �यायाम कमी झाला. वातावरणात
धळ
ु ीचे आ�ण काब�नचे �माण वाढून पो�यश
ु न वाढले. धकाधक��या आय�ु यामळ
ु े मन�ु याला �यायामाला मैदानात

खेळायला वेळ �मळत नाह�.

ताणतणाव वाढत जातो, मान�सक �ास वाढतो. मन�ु य ध�
ू पान, म�यपान, इतर उ�तेजके यां�या आहार� जातो.
फॅशन�या नावाखाल� ध�
ू पानाचा अ�तरे क वाढला आहे . या सवा�चा प�रणाम �दयावर होतो.

शहर�करणामुळे सुखसु�वधा वाढ�यात, पण मान�सक �वा��य हरवले. या सीम� ट�या जंगलात मानव भावनाशू�य,
�दयश�
ू य झाला, एकलक�डा झाला.

मानवाला इतरांपासून वेग�या करणा�या गो�ट� एकटे पणा व ताण �नमा�ण करतात. �यिू �लअर फॅ�मल�मुळे माणस

गद�तसु�ा एकटा असतो. जे�हा संकटे येतात, संघषा�चा �संग येतो, �याला आप�या एकाक�पणाची, हतबलपणाची

जाणीव होते. एकटे पणा वाढणे हे आरो�यासाठ�, मान�सक आरो�यासाठ� घातक आहे . एकटे पणामळ
ु े �ड�ेशन, काळजी,
भीतीसार�या नकारा�मक गो�ट�ंचा ज�म होतो. या सव�च �दय�वकाराला आमं�ण दे तात.
या सव� घटनांमळ
ु े आज �दय�वकाराचे �माण यव
ु कांम�ये वाढते आहे .
सामािजक बदल : �दय�वकार

पव
ू � भारतात �कंवा इतर �वकासशील दे शांत कुपोषण ह� मोठ� सम�या होती, पण आता ल�पणा या आजाराचे �माण

वाढत चालले आहे . �य�ू �शन फाऊंडेशन इं�डया�या �न�कषा��माणे शहर� भागात ४५ ट�के ि��या आ�ण ३० ट�के प�
ु ष
हे ल� आहे त.

आधु�नक जीवनशैल�वर खूश होऊन आपण एका च��यह
ू ात सापडलो आहोत. मॅकडोना�ड, �प�झा हट, चायनीज,
�ाइड राइस, फा�ट फूड, बटर, बग�र सं�कृतीमुळे ल�पणा हा वाढत चालला आहे.

सवा�ना घेऊन बाहे र जे वायला जा�यात �वरं गळ
ु ा असला तर� ती आता फॅशन होऊन, �याचा अ�तरे क होत चालला आहे.
तळले �या हाय कॅलर���या पदाथा�मळ
ु े मधुमेह, अ�तर�तदाब आ�ण �दय�वकार शर�रात हळूच �वेश करत आहे त.

नड
ू �स, �प�झा, चॉकले�स, के�स, �च�स, सोबत कोकाकोला.. पे�सी �रचवत �रचवत ट�.�ह�. पाहणे.. हाय-फाय फॅ शन
झाल� असून �कंवा या सव� गो�ट�ंचा उपभोग घेत ‘नेट’वर चॅ�टंग करणे �हणजे ‘�लोबलायझेशन’-जाग�तक�करणाचा

एक भाग आहे, असे बरे च महाभाग समजतात.

पण हे �लोबलायझेशन नसून पॉइझनायझेशन (Slow Poisonisation) आहे.

या बैठय़ा जीवनशैल�मळ
ु े आ�ण भरपरू कॅलर���या सेवनाने �दय�वकाराचे �माण वाढत आहे. याची पाळे म ुळे शालेय
जीवनात आप�या लहान �पढ�त �जू लागल� आहे त. �पधा��मक जीवन, अ�यासाचे टे �शन, टय़श
ू नचा भार आ�ण

पालकांनी आप�या मुलांवर टाकलेले अपे�ांचे ओझे यामुळे शालेय मुले तणावात �पचल� जात आहे त. खेळणे, �यायाम
करणे या गो�ट�ंना द�ु यम मह��व आले आहे.

गब
ु गब
ु ीत ल� मुलं �हणजे स�
ु ढ बालक असा गोड गैरसमज पालकांम�ये �जला आहे . �यांना पा�हजे ते दे णे, �यांचे ह�
परु �वणे �हणजे यो�य संगोपन करणे असे आजकाल�या पालकांना वाटते.

नोकर�-धं�यामळ
ु े आप�या मल
ु ांकडे ल�, वेळ दे ऊ न शक�यामळ
ु े ते �यांची भरपाई �यांना चमचमीत पदाथ�, वेगवेगळी

इले��ॉ�नक खेळणी दे ऊन कर�याचा �य�न करतात.

मुलांना �ेझ��स नको असते. �यांना आप�या आईबाबांचा �ेझे�स हवा असतो. �यांना खेळ�याचा नाद नको असतो,
�यांना आप�या म�मी-प�पांचा संवाद हवा असतो. ते �यांना न �मळा�यामळ
ु े मुले ह� एकलक�डी होतात.
मान�सक��टय़ा कमजोर होतात.

जे�हा जीवनात संघषा�चे �ण येतात ते�हा अशा मल
ु ांम�ये, यव
ु कांम�ये जा�त तणाव �नमा�ण होतो आ�ण �याचा

�दयावर प�रणाम होऊ शकतो. �यायामामळ
ु े शार��रक कणखरतेसोबतच मान�सक कणखरतासु�ा येते.

पालकांनी �वत:�या खा�या�प�याकडे, आप�या मुला�या खा�या�प�याकडे, खेळ�याकडे, आरो�याकडे ल� दे �याची
अ�यंत गरज आहे.

आपण आप�या जीवनशैल�त बदल करणे आव�यक आहे . अमे�रकेने दाखवन
ू �दले आहे क�, जीवनशैल� बदलल�,
आहार �यायाम, �वहार या गो�ट� बदल�या क� �दय�वकाराचे �माण कमी होते. अमे�रकेत हे �माण पाच ते सहा
ट��य़ांनी कमी झालेले आहे.

भारतात �दय�वकाराचे �माण जा�त का आहे?

भारतात �दय�वकाराचे �माण पाि�चमा�य दे शांपे�ा अ�धक आहे . आनव
ंु �शकता एक �मुख कारण असून इतर
कारणेसु�ा मोठय़ा �माणात आढळतात.

�नर�रता आ�ण अ�ान यांचे �माण भारतात अ�धक अस�यामळ
ु े हे आजार कसे होतात, ते कसे टाळावेत याचे �ान,
मा�हती प�ु कळदा लोकांना नसते.

�दय�वकाराची स�
ु वातीची ल�णे �दसू लागल� तर�ह� �याकडे दल
ु �� करतात. �यामुळे हा आजार बोकाळतो आ�ण नंतर

भयंकर �व�पात �कटतो.

तसेच दा�र�य़ाचे �माण भारतात अ�धक अस�यामुळे �वा��य, आरो�य यांसार�या गो�ट�ंकडे सव�सामा�य गर�ब लोक

�ाधा�य दे त नाह�.

भारताची लोकसं�या �चंड वाढ�यामळ
ु े मूलभूत स�ु वधांवर खूपच ताण येतो आहे. नोक�या कमी, �यवसायातील �पधा�,

अडथळे , लाल�फतीची अडवणूक, सामािजक �वषमता यामुळे जीवन फारच तणावपण
ू � झालेले आहे.
या सव� गो�ट� मन�ु याला अ�तर�तदाब आ�ण �दय�वकारा�या जा�यात ओढतात.

�दय�वकार टाळ�यासाठ� जी राजक�य इ�छाश�ती �कंवा शासक�य मदत लागते ती या समाजाला �मळत नाह�. रा��

पातळीवर जे रोग ��तबंधाचे �कंवा रोग कमी कर�याचे जे काय� �हायला पा�हजे ते �या �माणात होत नाह�, ह� राजक�य
उदासीनता भारतात �दय�वकाराचे �माण वाढायला काह� �माणात कारणीभत
ू आहे.

मह��वाचे �हणजे.. जी नेहमीची धो�याची घटके आहे त.. (Conventional Risk Factors) जी �दय�वकार हो�यास

कारणीभत
ू आहे त �या सव� घटकांचे �माण भारतीयांम�ये जा�त आहे . �हणजे ध�
ू पान, तंबाखूचे सेवन, उ�च र�तदाब,
मधम
ु ेहाचे �माण, ल�पणा, बैठ� जीवनशैल�, �यायामाचा अभाव या सव� गो�ट� भारतीयांम�ये जा�त �माणात
आढळतात.

�या�य�त�र�त काह� �व�श�ट अशा धो�या�या घटकांचे �माण फ�त भारतीयांतच आढळते. ती �हणजे

होनो�सि�टमचे अ�धक �माण, फाय�ोजे नचे अ�धक �माण, �व�श�ट �कारची चरबी (LPCA, Small Dense LDL),
Triglyceride �ायि�लसराइडचे अ�धक �माण, इ�स�ु लन रे �झ�ट�स (Insulin Resistance) या सव� घटकांचे �माण

भारतीयांम�ये अ�धक �माणात आढळते.

बाक�र �स�ांता�माणे (Barker Hypothsis) जर गभ�वती ि��यांम�ये सकस आहाराची कमतरता असेल तर �तला
होणा�या अभ�कात मोठे पणी र�तदाब, मधम
ु ेह, �दय�वकार हो�याचे �माण अ�धक असते.

भारतात तसेह� दा�र�य़ामळ
ु े गर�ब लोकांना सकस आहार �मळत नाह�, �यामळ
ु े मधम
ु ेह आ�ण �दय�वकाराचे �माण

भारतात अ�धक आहे .

�दय�वकार टाळ�यासाठ� खाल�ल गो�ट�ंकडे �वशेष ल� दे णे आव�यक आहे.

आहारात यो�य तो बदल करणे, �यायाम करणे, योगा-मे�डटे शन करणे, औषधोपचार करणे, अ◌ॅि�जओ�ला�ट� �कं वा
बायपास सज�र� करणे

१) संपण
ू � शाकाहार हा आरो�यदायी आहे.

२) रोज�या आहारातून �मळणा�या उ�माकांपक
ै � १० ट�के �कंवा �याह�पे�ा कमी उ�मांक ि�न�ध पदाथा�मधून आलेले
असावेत. कोले�टे रॉल आ�ण कोले�टे रॉलय�
ु त पदाथ� व�य करावेत. रोज�या आहारातून ५ �म�ल�ॅम कोले�टे रॉल

खायला हरकत नाह�, अगद� ि�न�धांश�वर�हत दध
ु ातह� (Skimmed Milk) म�ये थोडेसे कोले�टे रॉल असते. संप�
ृ त

ि�न�धांश (Saturated Fats) जवळजवळ व�य करावेत. कोले�टे रॉलची पातळी कमी कर�या�या ��ट�नं उपय�
ु त

असलेले पदाथ� कांदा, लसण
ू , गाजर, वांगे, सोयाबीन, �क�म �म�क, दध
ु ाचं दह�, सफरचंद इतर नेहमी आहारात ठे वावे.

ं ीर, कोवळी भ� डी,
३) क�चे पदाथ� श�यतो जा�त खावेत, कोबी, �लॉवर, गाजर, मुळा, कांदा, टमाटा, काकडी, को�थब

पालक, मेथी, लेटय़स
ू अशा भा�या, मोडाची कडधा�ये, �भजवले�या डाळी, वेगवेगळी फळे भरपरू खावीत.
४) चहा-कॉफ�चा अ�तरे क टाळावा.

५) मांसाहार टाळावा. मटण, �चकन टाळावे. अंडय़ातील �पवळा भाग टाळावा. दध
ु ाचे पदाथ�- मलई, तूप, लोणी, चीज,
पनीर, �मठाई श�यतो टाळावे. �मताहार� असावे. (Have a gentle hunger always)

६) चायनीज पदाथ�, तळले ले पदाथ�, �प�झासारखे पदाथ�, मै�याचा अ�तरे क टाळावा.
७) आहारात तंतुमय पदाथा�चे �हणजेच (Fibre) �माण प�ु कळ असावे.

८) मीठ आ�ण साखर आहारात कमी �माणात वापरणे आरो�या�या ��ट�ने योग ्य असते.
९) खा��यानंतर ताबडतोब झोप ू नये, थोडी शतपावल� �यावी.

१०) उपवास टाळावे. सकाळी �यवि�थत �याहार� करावी, पण दप
ु ारचे आ�ण रा�ीचे जेवण मा� हलकेच �यावे. �याहार�,

दप
ु ारचे जे वण आ�ण रा�ीचे जे वण याम�ये यो�य अंतर ठे वावे. �या वेळा �नय�मतपणे पाळणे.
�यायाम :

भरपरू �यायाम करावा. भराभरा चालणे, धावणे, पोहणे, सायकल चालवणे यांसारखे �यायाम िजतके वेळ सहज होईल
तोपय�त करावा. �यांना �दय�वकार आहे, �यांनी �यायामाचा वेळ आ�ण �कार डॉ�टरां�या स��यान स
ु ार करावा.

शर�रांतग�त ऊजा� द�घ� काळासाठ�, पण �माणशीरपणे आ�ण यो�य गतीने वापरल� जाते �याला एरो�बक �यायाम असे
�हणतात. असा �यायाम �दय�वकार टाळ�यास मदत करतो. योगासने करावीत.
योगा-मे�डटे शन :

मान�सक आ�ण शार��रक आरो�य �मळवन
ू दे णारा उ�तम माग� �हणजे योगा-मे�डटे शन. यात ��याहार, धारणा, �यान,

समाधी (मे�डटे शन) आ�ण यम, �नयम, योगासने, �ाणायाम यांचा समावेश होतो. अशांत मन शांत कर�याचा हा यो�य
माग� आहे. या सव� गो�ट�ंमुळे जीवनात उ�साह वाटू लागतो. जीवनातील नकारा�मक �ि�टकोन बदलतो.

�दयरो�यांसाठ� ह� भावना फार मह��वाची असते. याम ुळे जीवनातील ताणतणाव, ��े स कमी होऊन र�तदाब कमी
हो�यास मदत होते. �दयावर�ल भार कमी होतो. योगासने ह� ��येक �य�तीला आरो�यदायी असतात, �हण ून

��येकाने आप�या जीवनात योगा-मे�डटे शनचा अवलंब करावयास हरकत नाह�.
नड
ू �स, �प�झा, चॉकले�स, के�स, �च�स, सोबत कोकाकोला.. पे�सी �रचवत �रचवत ट�.�ह�. पाहणे.. हाय-फाय फॅ शन
झाल� असन
ू �कंवा या सव� गो�ट�ंचा उपभोग घेत ‘नेट’वर चॅ�टंग करणे �हणजे ‘�लोबलायझेशन’-जाग�तक�करणाचा

एक भाग आहे, असे बरे च महाभाग समजतात.
वै�यक�य औषधोपचार :

बी-�लॉकस�, अ◌ॅि��न आ�ण �टा�टनस ् या गो�या �दय�वकार टाळ�यात काह� ना काह� �माणात मदत करतात. �या
�दयरोगत��ा�या मदतीने आ�ण स��याने. अ◌ॅि��न गोळी र�त पातळ करते, जेणेक�न र�ता�या गठ
ु �या तयार
होणार नाह�त �न र�तवा�ह�यांम�ये अडकणार नाह�त. �टा�टनस ् (Statins) हे शर�रातील कोले�टे रॉलचे �माण कमी
करते, तसेच �दयाचा र�तवा�ह�यांमधील अवरोधसु�ा कमी हो�यास मदत करते. बी-�लॉकस� आ�ण ACE

INHIBITOR या �प
ु सान कमी कर�यास
ु �या गो�या �दय�वकार टाळ�यास मदत करतात आ�ण �दयपेशींचे नक

मदत करतात.

कोरोनर� अ◌ॅि�जओ�ला�ट� (Coronary Angioplasty)

कोरोनर� अ◌ॅि�जओ�ला�ट� या तपासणीम�ये जर कोरोनर� आट� र�ला अवरोध (Block) अस�याचे �नदश�नास आले, या
अवरोधाची (Block) ��टम� ट �हणजे ��येक वेळी बायपास सज�र�च करावी लागते असे नाह�. गे�या १५ वषा�पास ून कमी
�ासदायक, कमी �व�छे दन, लागणार� औषधोपचार प�ती (Treatment Modality) �वक�सत झाल� अस ून �तचे नाव

आहे ‘कोरोनर� अ◌ॅि�जओ�ला�ट�’. अवरोध हा म�
ु यत: चरबीनी बनलेला अस�यामळ
ु े या बलून�वारे दाबला जातो व

आट� र� पव
� त होऊ शकते. �या �ठकाणी आट� र�म�ये अवरोध आहे, �या �ठकाणी आधी बल ून अ◌ॅि�जओ�ला�ट� केल�
ू व

जाते, �यानंतर �याच जागी अवरोधा�या आकारमाना�माणे आ�ण र�तवा�हनी�या आकारा�माणे �ट� ट �नवडला जातो
आ�ण बलून अ◌ॅि�जओ�ला�ट��माणेच �या �ठकाणी �ट� ट बस�व�यात येतो. या ���येला अ◌ॅि�जओ�ला�ट� �वथ

�ट� ट असे �हणतात (Angioplasty with Stent). वेगवेग�या साइजचे �ट� टस ् उपल�ध आहे त. ह� ���यापण अ�यंत

सुर��त असून, फ�त अ�या तासाम�ये पण
ू � होऊ शकते आ�ण ��णाला दोन �दवसांत स�
ु ी कर�यात येऊ शकते.

अ◌ॅि�जओ�ला�ट�चे फायदे :

अ◌ॅि�जओ�ला�ट� ह� औषधोपचार प�ती अ�यंत सुर��त व कमी वेळात होणार� आहे . (अधा� तास) यात कुठे ह�

�चरफाड कर�याची आव�यकता नसते. ना भूल (General Anasthesia) दे �याची आव�यकता असते. ��ण हा पण
ू �वेळ
श�
े थे�शया दे �याचे जे धोके असतात ते टाळता येतात. म�
ु ीवर असतो, �यामुळे जनरल अ◌ॅन�
ु यत: वय�कर

लोकांम�ये ह� फारच उपयोगाची गो�ट आहे. �यांना �दय�वकारासोबत बाक�

आजारसु�ा आहे त उदा. द�याचे �वकार, �कडनीचे आजार, हाडांचे आजार �कंवा फार

वय�कर अशा लोकांना बायपास सज�र�चा �कंवा चार-सहा तास अ◌ॅन�
े थे�शयाचा �ास

होऊ शकतो, अशा ��णांना अ◌ॅि�जओ�ला�ट� वरदान ठ� शकते. बायपास सज�र�म�ये
लाव�यात आले �या �ा�टम�ये जर अवरोध �नमा�ण झाला तर� �याचीस �
ु ा

अ◌ॅि�जओ�ला�ट� करता येते, �याला �ा�ट अ◌ॅि�जओ�ला�ट� असे �हणतात.

जर ��ण फारच सी�रयस असे ल, शॉकम�ये असेल �कंवा हाट� अ◌ॅटॅकमुळे �याचा

र�तदाब कमी झाला असेल अशा वेळी जर �या आट� र�मळ
ु े हाट� अ◌ॅटॅक आला आहे, �या आट� र�ची अ◌ॅि�जओ�ला�ट�
के�यास ��ण वाचू शकतो �कंवा �याचा र�तदाब ि�थर होऊ शकतो. �य़ाला Culprit Vessel Angioplasty असे

�हणतात. �यांना एक �कंवा दोनच आट� र�म�ये मया��दत अवरोध (Localised Discrete Block) आहे �यांना

अ◌ॅि�जओ�ला�ट� फार उपयोगी असते. (Treatment of Choice) त�ण ��णांवर सहसा अ◌ॅि�जओ�ला�ट� कर�यात

येते. बायपास सज�र� टाळता येत अस�यास टाळावी �कंवा लांबवावी. अ◌ॅि�जओ�ला�ट� दस
ु �यांदा �कंवा �तस�यांदासु�ा

करता येते. परत परत के�याने ��णा�या जी�वताला काह� धोका होत नाह�, पण परत परत जर बायपास सज�र�

कर�याचा �संग आ�यास तर धोका फार वाढतो. यात र�त दे �याची आव�यकता नसते. ��णाला दोन-तीन �दवसांत
स�
ु ी कर�यात येते. बायपास�या ��णाला कमीतकमी आठ-दहा �दवस हॉि�पटलम�ये ठे वावे लागते आ�ण तीन-चार
बाट�या र�तपण �यावे लागते.

बायपास सज�र� :

जर कोरोनर� आट� र�म�ये अवरोधाचे �माण जा�त अस�यास �कंवा म�
ु य कोरोनर� आट� र�ला (Left Main Coronary

Artery) जर अवरोध अस�यास �कंवा �वभाजन होणा�या दोन आट� र��या उगमावर जर अवरोध अस�यास (Bifurcation

lesion) बायपास सज�र� करणे यो�य आहे.

थोड�यात, �दयरोग टाळ�यासाठ� खाल�ल गो�ट� करा�यात. दररोज सकाळी यो�य असा �यायाम करावा. या

�यायामाचे �व�प �दयरोगत�� डॉ�टरकडून आखून �यावे. डॉ�टर ��णा�या वया�माणे, वजना�माणे आ�ण

�दया�या काय��मतेव�न �या�या �यायामाचे �व�प ठरवतात. सकाळी उठून वेगाने चाल�याचा �यायाम हा सव�
वया�या लोकांसाठ� चांगला आहे.

आप�या शर�रातील चरबीचे �माण कमी कर�याचा �य�न करावा. वजन आ�ण कमरे चा घेर कमी करावा. यासाठ�

आहारात यो�य तो बदल करावा. �यासाठ� �दयरोगत�� आ�ण आहारत�� याची मदत �यावी. छं द जोपासा, खेळा,

तणाव कमी कर�याचा �य�न करावा. आनंद� राहा, मान�सक शांतता व �थैय� याचा �दयरो�यांना उ�तम फायदा होतो.
�यासाठ� �यानधारणा, योगा या गो�ट�ंचा उपयोग करावा. यो�य वेळी आ�ण शांत झोप शर�राला आव�यक असते.

�हणून रा�ी सात ते आठ तास छान झोप �यावी. ध�
ू पान टाळा, तंबाखूचे सेवन बंद करा. म�यपान टाळा, जेवणात

�मठाचे आ�ण मसा�यां�या पदाथा�चा वापर कमी करावा. संताप, �चड�चड, वैताग, म�सर, �वेष, �नराशा यांना सोबत
वागवू नका. सामािजक अस�ह�णत
ु ा व एकाक� राहणे टाळा. आपला र�तदाब, मधम
ु ेह �नयं�णात ठे वणे, नेमाने

वै�यक�य तपासणी करा आ�ण डॉ�टरांचा स�ला �या. तो पाळा. Hurry, worry, curry टाळा�यात. आहार-�वहार,
आचार-�वचारात यो�य तो बदल क�न आपले आरो�य आ�ण शर�र �नरोगी ठे वा.
response.lokprabha@expressindia.com

आरो�य �वशेष
�दय�वकार आ�ण आपण | आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा | र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे... |
आरो�य �व�याची �नकड | काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद� | �द�य��ट� | नवे आजार आ�ण �याधी | ‘�यरोगसा�रता’ आव�यक

आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा
डॉ. स. �. सरदे शमख

आधु�नक वै�यकशा��ानस
ु ार एक ते द�ड वषा�चे संभा�य आयम
ु ा�न सां�गतले�या सौ. सुमेधाताई गेल� सहा
वष� आयव
ु �दातील शमन �च�क�सा, पंचकम�, प�यकर आहार, योग�च�क�सा यां�या साहा�याने चांगले

आय�ु य जगत आहे त. इतकेच नाह� तर लेखन व समप
ु दे शन क�न आप�यासार�याच इतर कॅ �सर ��णांचे मनोबल
वाढ�व�याचे बहुमोल काय� कर�त आहे त.

चा�ळशीतील एक स�ु व�य जोडपं एका श�नवार� आम�या मुंबई�या कॅ�सर

संशोधन क��ात �चंता��त चे ह�याने आले. �यां�यापैक� सम
ु ेधाताई एका अ�तशय
दम
ु �ळ �कार�या कॅ�सरने ��त हो�या, �यांना एक वषा�पव
ू � Cortical Thymoma

चे �नदान झाले होते. हा टय़म
ू र �दया�या अगद� जवळ अस�याने श��कमा�ने तो
पण
ू �पणे काढता आला न�हता. �हणून �यांना केमोथेरपी व रे �डओथेरपीह� �दल�
होती. परं तु या पण
ं रह� सुमेधाता�चा टय़म
ू � �च�क�सेनत
ू र पण
ू �पणे कमी झाला

न�हता. आता यापढ
ु े आधु�नक वै�यकशा��ातील �यांना कोणतीह� �च�क�सा दे णे

श�य न�हते. आधु�नक वै�यकशा��ातील डॉ�टरांनी �यां�या पतींना आजाराचे

गांभीय� सां�गतले अस�याने ते दोघेह� फारच �नराश झाले होते. चा�ळशीतील वय, सहा वषा��या म ुलाची जबाबदार�

यामुळे �यांना भ�व�याची काळजी सतत भेडसावत होती. अशा वेळी आयव
ु ��दक �च�क�सेचा काह� उपयोग होईल �कंवा

नाह� अशा दोलायमान मन:ि�थतीतच दोघांनी आम�याकडून आ�ह� �यां�यावर करणार असले�या आयव
ु ��दक

उपचारांची व �यां�या प�रणामांची शा��ीय मा�हती घेतल�. आम�या आयव
ु ��दक उपचारांनी आ�ह� तम
ु �या भक
ू , पचन,

झोप, काम कर�याचा उ�साह यांसार�या मल
ू भूत गो�ट� चांग�या ठे वन
ू आय�ु याची गण
ु व�ता सुधार�यास मदत क�

असे सां�गत�यावर �यांनीह� पण
ू � �व�वासाने आम�या संशोधन �क�पात �च�क�सा घे�यास स�
ु वात केल�. आधु�नक
वै�यकशा��ानस
ु ार एक ते द�ड वषा�चे संभा�य आयम
ु ा�न सां�गतले�या सुमेधाताई गेल� सहा वष� आयव
ु �दातील शमन

�च�क�सा, पंचकम�, प�यकर आहार, योग�च�क�सा यां�या साहा�याने चांगले आय�ु य जगत आहे त. इतकेच नाह� तर

लेखन व समुपदे शन क�न आप�यासार�याच इतर कॅ �सर ��णांचे मनोबल वाढ�व�याचे बहुमोल काय� कर�त आहे त.

२००२ म�ये यकृताचा कॅ�सर झाले�या जोशीकाकांनी केमोथेरपी पण
ू � केल�. परं तु असा�य �व�प असलेला हा कॅ�सर
वष�भरात प�ु हा डोके वर काढे ल असा धोका अस�याने जोशी काकांनी लगेचच वाघोल� येथील आयव
ु ��दक कॅ�सर
संशोधन �क�पात �नय�मत आयव
ु ��दक �च�क�सा व पंचकम� �च�क�सा घेतल�. आज नऊ वषा�नीह� ७८ वषा��या
जोशीकाकांम�ये कॅ�सरचा पन
ु ��व झालेला नाह�.

िजभे�या कॅ�सरसाठ� रे �डएशन थे रपी घेत�यावर संपण
ू � त�ड आतन
ू इतके भाज�यासारखे झाले होते क� सावंतकाकांना

झायलोकेन जे ल� लाव�या�शवाय पाणीस�
ु ा �पता येत न�हते. वाघोल��या संशोधन �क�पाची मा�हती कळ�यावर

लगेचच तेथे आयव
ु ��दक औषधे स�
ु केल�. दोन आठवडय़ां�या आतच काका पव
ू ��माणे जेवण घेऊ लागले आ�ण न�या

जोमाने आपला �यवसाय क� लागले.

वया�या सात�या वष� र�ता�या कॅ �सरचे �नदान झाले�या �चमुक�या लताला केमोथेरपी �दल�. मा� पाच वषा�नी प�ु हा

कॅ�सरचा उ�व झाला. आता मा� �त�या पालकांनी केमोथेरपीबरोबर वाघोल� येथे आयव
ु ��दक �च�क�सा स�
ु केल�. गेल�
सहा वष� लताची कोणतीच शार��रक त�ार नाह�. स�या ती �ॅ�यए

ु न �या शेवट�या वषा�ला आहे .

वाघोल� येथील कॅ�सर संशोधन �क�पातील अशा अनेक स�यकथा आयव
ु �द व अ◌ॅलोपॅथी�या साहा�याने कॅ�सर
��णांना संजीवनी दे ता येते याचे �योतक आहे त.

परमप�
ू य �भाकर केशव सरदे शमख
ु महाराज या ��टय़ा व अ�या�म- आयव
ु �द- परु ातन भारतीय शा��- कला- �व�या

यातील अ�धकार� �य�तीने १९९४ सालापासून भारतीय सं�कृती दश�न ��ट�या अंतग�त स�
ु केले�या या कॅ�सर

संशोधन �क�पात आजपय�त ५००० पे�ा अ�धक कॅ �सर ��णांनी आयव
ु ��दक �च�क�सेचा लाभ घेतला आहे. बॉ�बे

हॉि�पटल�या रे �डएशन ऑकालॉजी �वभागाचे माजी �वभाग�म ुख डॉ. अर�वंद कुलकण� व परमप�
ू य �भाकर केशव

सरदे शमख
ु महाराजांचे �ये�ठ सुप�
ु - आयव
ु �दातील महारा��ातील प�हले पीएच.डी. असलेले वै�य सदानंद �.

सरदे शमख
ु यांनी महाराजां�या माग�दश�नाखाल� व माजी �वधान सभापती �ी. बाळासाहे ब भारदे व इंद त
ू ाई भारदे यां�या

�ेरणे ने वाघोल� (पण
ु े) मुंबई व सोलापरू येथे कॅ�सर संशोधन �क�पाची

स�
ु वात केल�. सोलापरू येथे कॅ�सर सज�न डॉ. �शर�ष कुमठे कर हे सम�वयक

�हणून जबाबदार� सांभाळतात. वै�य �व�नता दे शमख
ु या कॅ�सर �क�पा�या

�मुख �हणून काम पाहतात. �यां�या�माणेच वै�या वासंती गोडसे, वै�या
�वेता गज
ु र, वै�य �ी�नवास दातार आद� आयव
ु �दाची बाजू सांभाळतात.

यातूनच आता मुंबई, पण
ु े, सोलापरू , को�हापरू बरोबर �द�ल�तह� आमचे काम

स�
ु झाले आहे . या �क�पातफ� या सव� �ठकाणी सात�याने �वनाम�
ू य कॅ�सर

�च�क�सा स�ला �शबीर, कॅ�सर �बोधनपर भाषणे, कॅ�सर- आयव
ु �द �दश�न यांचे आयोजन केले जाते. आजपय�त
सं�थे ने असे १५० हून अ�धक काय��म आयोिजत केले आहे त.

कॅ�सर या �याधीचे कॅ�सर या नावाने आयव
ु �द�य सं�हतांम�ये वण�न नसले तर� कॅ �सरशी साध�य असले�या द�ु ट �ण-

�ंथी- अबद
�ु - �वसप�- नाडी�ण यांची कारणे, ल�णे व �च�क�सा यांचा सं�हताम�ये �व�ताराने उ�लेख केला आहे.

बायो�सी/ �कॅन/ र�त तपास�या यां�वारे कॅ�सरचे �नदान �नि�चत झाले�या ��णांचाच आम�या कॅ �सर संशोधन

�क�पात समावेश केला जातो. �क�पात समा�व�ट झाले�या ��णांचे ए, बी, सी, डी या चार गटांत �वभाजन केले जाते.
ए गट- कॅ�सरचे �नदान झा�यावर कोणतीह� आधु�नक वै�यकशा��ातील �च�क�सा न घेता केवळ आयव
ु ��दक
�च�क�सा घेणारे ��ण.

बी गट- आधु�नक वै�यक�य �च�क�सा घेऊनह� कॅ�सरचा पन
ु ��व झालेले ��ण.

सी गट- केमोथेरपी- रे �डओथेरपी- श��कम� यांसार�या आधु�नक वै�यक �च�क�सेसह आयव
ु ��दक �च�क�सा घेणारे
��ण.

डी गट- आधु�नक वै�यक �च�क�सेने अपयश �ा�त झा�यावर पन
ु ��व होऊ नये �हणून आयव
ु ��दक �च�क�सा घेणारे

��ण.

ए गटातील ��णांस पण
ू �त: �या�ध�वपर�त �च�क�सा, बी गटातील ��णांत �या�ध�वपर�त तसेच ��णांची �या�ध

��तकारश�ती वाढ�वणार� रसायन �च�क�सा, सी गटातील ��णांत केमोथेरपी व रे �डयोथेरपीचे द �ु प�रणाम कमी

करणार� �च�क�सा व डी गटातील ��णांत ��णां�या शर�राची श �
ु ी क�न बल वाढ�वणार� शमन �च�क�सा, पंचकम� व
रसायन �च�क�सा �दल� जाते.

��ट�या अथव� आयव
ु �द फामा��य�ु टक�सम�ये त�ज ्ञ वै�यां�या माग�दश�नासाठ� अ�यंत शा��श�
ु प�तीने तयार

केलेल� आयव
ु �द�य औषधे कॅ�सर संशोधन �क�पातील ��णांसाठ� वापरल� जातात. ��ट�या ��णालयात कॅ �सर��त
��णांसाठ� पंचकम� या वै�श�टय़पण
ू � आयव
ु �द�य �च�क�सेचा अवलंब केला जातो. आजपय�त २०० पे�ा अ�धक कॅ �सर

��णांनी या �च�क�सेचा लाभ घेतला आहे. यात परदे शी ��णांचाह� समावेश आहे. शमन �च�क�से�या जोडीला पंचकम�
�च�क�सा घेत�यास ती अ�धक लाभदायी ठरते असे आजपय�त आढळले आहे .

आम�या आयव
ु �द�य �च�क�सेने कॅ�सर पण
ू �पणे बरा होतो असे आमचे �हणणे नाह�. तथा�प या �च�क�सेने ��णांची

कॅ�सरशी ��तकार कर�याची श�ती वाढ�यास तसेच ��णां�या आय�ु याची गण
ु व�ता (Life style) सुधार�यास मदत
होते असे आढळले आहे . रसायन �च�क�सा व पंचकम� �च�क�सा, कॅ �सर पन
ु ��व व �सर ��तबंधाथ� अ�धक
सहा�यभत
ू ठरते.

प�यकर आहार �वहार हा आयव
ु ��दक �च�क�सेचा कणा अस�याने पचनास हलका परं तु शर�रातील रस-र�ताद�

स�तधातच
ूं े वध�न-तप�ण करणारा, मल-म�
ू ांचे शर�राबाहे र यो�य �कारे �वसज�न कर�यास मदत करणारा,

��तकारश�ती वाढ�वणारा आहार कॅ �सर ��णांना प�यकर ठरतो.

कॅ�सरचे नाव ऐक�यावर ��णाचे मनोधैय� खचलेले असते. आता म�ृ य�ू शवाय पया�य नाह� अशा क�पनेने सतत

�वपर�त �वचार मनात येत असतात, अशा वेळी शर�राला फार क�ट होणार नाह�त, परं तु मनास �वरं गळ
ु ा �मळे ल अशा

आवडी�या कामात ��णाचे मन गत
ंु वणे ह� मान�सक �च�क�सा अ�याव�यकच असते. तसेच या �याधीब�लची
��णा�या मनातील भीती दरू कर�यासाठ� यो�य समुपदे शनह� उपय�
ु त ठरते.

कॅ�सरसाठ� स�या आधु�नक वै�यकशा��ात श��कम�, केमोथेरपी व रे �डएशन या �च�लत �च�क�साप�ती आहे त.

�यामुळे बहुतांशी कॅ�सर��त ��ण या �च�क�सांचा अवलंब करतात. अशा वेळी यासह आयव
ु ��दक �च�क�सा �यावी का
असा ��न ��णां�या मनात �नमा�ण होतो. रे �डएशनमुळे काह� ��णांत

�या �थानी दाह होणे, तेथील �वचा लाल रं गाची होणे, �वचेवर फोड येणे,
उ�ण �पश�, ताप येणे, अश�तपणा, भूक मंदावणे अशी ल�णे �नमा�ण
होतात. केमोथेरपीमळ
ु े ब�याचशा ��णांत भूक मंदावणे, मळमळ,

उलटय़ा, जुलाब, ताप, केस गळणे, सवा�गाची आग होणे, ताप येणे,

अश�तपणा, मल�वलंब अशी ल�णे �नमा�ण होतात. र�तातील Hemoglobin, WBC counts, Platelets कमी होतात.

या ल�णां�या भीतीनेच अनेक �ग ्ण केमोथेरॅपी व रे �डएशन टाळ�याचा �य�न कर�त असतात व यास पया�य �हण न

आयव��दक �च�क�सा �यावी का असा �वचार क� लागतात. परं तु आजपय�त कोण�याह� वै�यकशा��ात कॅ �सरसाठ�

कायम�व�पी पण
ू � �च�क�सा उपल�ध नस�याने पया�यी �च�क�सा �हणून आयव
ु �द�य �च�क�सा घे�याऐवजी केमोथेरपी
�कंवा रे �डएशनसह उ�णतेचे, �प�ताचे व �वषा�ततेचे शमन करणार�, �प�तशमन करणार� आयव
ु ��दक औषधे, �व�श�ट
आहार-�वहार, मान�सक संतल
ु न यांचा अवलंब के�यास �यामुळे �नमा�ण होणार� उलटय़ा, मळमळ, ताप येणे, सवा�ग

उ�ण होणे ह� ल�णे कमी होतात. ��ण �या उपचारप�तीस उ�तम ��तसाद दे ऊ शकतात व केमोथेरपी व रे �डओथेरपी
अपे��त कालमया�देत पण
ू � क� शकतात, असे ल�ात आले आहे .

श�
ु आयव
ु ��दक उपचार करतानाच श��कम�, केमोथेरपी व रे �डएशनसह आधु�नक उपचार ��णांना एकाच छ�ाखाल�
�मळावेत या संक�पनेतून ‘भारतीय सं�कृती दश�न ��ट’�या आयव
ु �द

��णालय व संशोधन क��ात आयव
ु ��दक उपचार व आधु�नक उपचार हे त��
डॉ�टरां�या मा�यमातून माफक खचा�त उपल�ध क�न �दले आहे त. यासाठ�

वाघोल��या �ामीण भागात ‘इंट��ेटेड कॅ �सर ��टमे�ट अ◌ॅ�ड �रसच� स�टर’ची

�थापना कर�यात आल�. आम�या कॅ�सर संशोधन �क�पा�या कामाचा

आढावा घेऊन भारत सरकार�या भाभा अणुसश
ं ोधन क��ाने कोबा�ट रे �डओथेरपी मशीनसाठ� अनद
ु ान �दले आहे . तसेच
भारत सरकार�या आयष
ु �वभागानेह� स�टर ऑफ ए�सल�स योजनेअंतग�त इंट��ेटेड कॅ�सर ��टम� ट अ◌ॅ�ड �रसच�

स�टरसाठ� अनद
ु ान �दले आहे. सर दोराबजी टाटा ��टनेह� आ�थ�क सहा�य

दे ऊन आम�या कामास �ो�साहन �दले आहे. भारता�या रा��पती महाम�हम
आदरणीय �ीमती ��तभाताई दे वी�संह पाट�ल यां�या श भ
ु ह�ते या कॅ�सर
स�टरचे उ�घाटन झाले आहे .

कॅ�सरवर आज जगभर संशोधन स�
ु असून भारतीय सं�कृती दश�न ��ट�या

या कॅ�सर संशोधन �क�पातह� आयव
ु �दा�या मा�यमातून यासाठ� १९९७,

२००२ व २००७ साल� जाग�तक कॅ�सर प�रषदे चे आयोजनह� कर�यात आले. यात जगभरातील �व�वध पॅथींमधील

कॅ�सर संशोधकांनी आपले शोध�नबंध वाचले होते. नो�ह� बर २०१२ म�येह� सं�थेने अशाच �कार�या जाग�तक कॅ �सर
प�रषदे चे आयोजन केले आहे. वाघोल�चा हा �क�प आधु�नक वै�यक आ�ण आयव
ु �दा�या सम�वयातून शा��श�

पायावर उभा रा�हलेला प�हला �क�प असून पंचकमा�सह के�या जाणा�या आयव
ु ��दक उपचारांमळ
ु े ��णांना केवळ

आरामच दे त नाह� तर कॅ�सरशी मुकाबला कर�याची श�ती दे तो.
response.lokprabha@expressindia.com

आरो�य �वशेष
�दय�वकार आ�ण आपण | आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा | र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे... |
आरो�य �व�याची �नकड | काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद� | �द�य��ट� | नवे आजार आ�ण �याधी | ‘�यरोगसा�रता’ आव�यक

र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे...
संद�प आचाय�

��णालयांम�ये ह�या असले�या र�तगटाचे र�त �मळत नाह�, �या वेळी आप�याला र�तदानाचे मह��व ख�या अथा�ने
कळते. गर�बापासन
ू �ीमतांपय�त सा�यांनाच श����येसाठ� र�त लागते हे वा�तव आहे. �याम ळ
ु े च ‘र�तदान हे च
जीवनदान, र�तदान हे च सव��े�ठ दान’ या संक�पना �जू लाग�या आहे त.
स�चन�या शतकाची जशी ��केट�व�वाला उ�सुकता लागल� होती, तशीच

उ�सक
ु ता �या �दवशी गोरे गाव येथील एनएसई मैदानावर जमले�या तमाम
र�त�ेमींना लागल� होती. र�तदानात �व�व�व�म होणार का, हा ��न

सकाळपासून सव� �शवसै�नक करताना �दसत होते. र�ववार २५ ए��ल २०१०

या �दवशी आयपीएलचा अं�तम सामना अस�यामळ
ु े र�तदानाला लोक येणार

का हा ��नच होता. मा� र�तदानासाठ� ल�ढे येऊ लागले आ�ण �व�व�व�म
��था�पत होणार हे �प�ट झाले. सकाळी साडेसात वाजताच आठ हजार

लोकांनी र�तदानासाठ� नावे न�दवल�. दप
ु ार� साडेतीन वाजता नवा �व�व�व�म ��था�पत झाला. १४,७०० र�ता�या

�पश�या जमा होऊन यापव
ू �चा �व�म मोडला गेला. सायंकाळपय�त त�बल २५०६५ र�तदा�यांनी र�तदान केले. �ग�नज

बक
ु ऑफ व�ड� रे कॉड�म�ये या �व�माची न�द झाल�.

�थापनेपासून ऐंशी ट�के समाजकारण आ�ण वीस ट�के राजकारण अशी घोषणा दे णा�या �शवसेनेने हा र�तदानातील
नवा �व�व�व�म ��था�पत केला. एक वेळ स�चन�या शतकांचा �व�म कोणी मोडू शकेल. मा� �शवसेनेने आयोिजत
केले�या र�तदाना�या महाय�ातून �नमा�ण झालेला �व�व�व�म मोडणे अश�य �हणावे लागेल. सामािजक

बांधीलक�चे अलौ�कक काय� या र�तदाना�या मा�यमातून �शवसेनेने केले. र�ताचे नाते र�ताशी जोड�याचे हे काम
�शवसेना काया��य� उ�व ठाकरे यांनी क�न दाखवले.

��णालयांम�ये �या वेळी ��णाला र�त लागते आ�ण ह�या असले�या र�तगटाचे र�त �मळत नाह�, �या वेळी

आप�याला र�तदानाचे मह��व ख�या अथा�ने कळते. �यां�यावर अशी वेळ आलेल� नसते �यांना र�तदानाचे मह��व
जाणवणार नाह�, हे जर� खरे असले तर� गर�बापासून �ीमतांपय�त सा�यांनाच श����येसाठ� र�त लागते हे वा�तव

आहे . �यामुळेच ‘र�तदान हे च जीवनदान, र�तदान हे च सव��े�ठ दान’ या संक�पना �जू लाग�या आहे त. गे�या द�ड

दशकात महारा��ात ऐि�छक र�तदान मोठय़ा �माणात वाढू लागले आहे. एके काळी केवळ महा�व�यालयातील

�व�या�या��या मा�यमातून ऐि�छक र�त गोळा केले जायचे. आता �यात बदल झाला असून राजक�य नेते आपले

वाढ�दवस र�तदान क�न साजरे करताना �दसतात. �याच�माणेच अनेक बव
ु ा, बाबा व महाराजह� �वचन दे ऊन �व�थ

न बसता �नय�मतपणे र�तदान �श�बरांचे आयोजन करतात. आज महारा��ा�या �गतीचे �धंडवडे रोजच �नघत आहे त.
��टाचाराचे अनेक ‘आदश�’ जागोजागी उभे राहत आहे त. रा�याची वाटचाल अधोगतीकडे वेगाने होत आहे. �वजेचा
��न असो क� �संचनाचा म�
ु ा असो, जवळपास ��येक �े�ात महारा��ाची पीछे हाट होत असताना एका �े�ात

महारा��ाची काम�गर� ��ट लागावी अशी आहे. ते �े� �हणजे र�तदानाचे �े�. महारा��ाने या �े�ात र�त�ांती केल�
असून आज सा�या दे शात ऐि�छक र�तदाना�या �े�ात महारा�� �थम �मांकावर पोहोचला आहे . यामागे �श�तब�
�य�न व अथक प�र�म कारणीभत
ू असन
ू सामािजक बांधीलक�चे भान या �े�ात सव�सामा�य माणसांपास न

राजकार�यापय�त सा�यांनीच बाळगलेले पाहावयास �मळते. महारा��ा�या कानाकोप�यात असले�या र�तपेढ�त या
�णाला कोण�या र�तगटाचे �कती र�त �श�लक आहे याची मा�हती संगणका�या एका ि�लकवर �मळू शकते.

महारा��र रा�य र�तसं�मण प�रषदे ने यासाठ� वेबसाइट तयार केल� अस ून �याचा फायदा आज हजारो ��णांना

�मळत आहे . शासना�या एखा�या �वभागात असे काह� अ� त
ु काम होऊ शकते याची ��य� पडताळणी के�या�शवाय

�व�वास ठे वणे अश�य आहे. मा� र�तदाना�या �े�ात रा�य र�त सं�मण प�रषदे चे काम ��ट लागावे असे आहे.

साठ�या दशकात दे शात ह�रत�ांती झाल� होती. तशीच र�त�ांती आज महारा��ात झाल� अस ून एके काळी ऐि�छक

र�तदाना�या �े�ात अ�वल असले�या पि�चम बंगालला आज महारा��ाने �कती तर� मागे टाकले आहे . र�तदाना�या
या ‘महारा�� पॅटन�’ला सा�या दे शात मागणी असून अ�य रा�येह� महारा��ा�या पावलावर पाऊल टाक�याचा �य�न
क� लागल� आहे त.

मानवी शर�राबाहेर र�त तयार करणे अजन
ू ह� शा���ांना श�य झालेले नाह�. अशा वेळी गरजू ��णाला एक तर

ऐि�छक र�तदाना�वारे �कंवा बदल� र�तदाना�या मा�यमातून र�त उपल�ध होऊ शकते. १९६० ते ९०�या दशकापय�त
�यावसा�यक र�तदा�यांची मोठ� चलती होती. ऐि�छक र�तदानाची चळवळ म त
ु े श����येसाठ� र�त
ृ वत झा�यामळ
उपल�ध क�न दे �याचा �यापार तेजीत चालला होता. �यातच ए�स-एचआय�ह��या भीतीमळ
ु े ऐि�छक र�तदा�यांची

सं�या वेगाने रोडावल�. यातूनच १९९५म�ये बी पॉ�झ�ट�ह गटाचे र�त �मळणेह� कठ�ण होऊन बसले. र�तपेढय़ांम�ये
र�ताचा खडखडाट �नमा�ण झाला. यावर मात क�न ऐि�छक र�तदानाची चळवळ वाढवणे ह� काळाची गरज बनल�

होती. �याच सुमारास रा���य र�तदान धोरण कर�याचे काम चालू होते. या धोरणाचे �मुख उ���ट होते, शंभर ट�के

ऐि�छक व सुर��त र�तपरु वठा. तसेच दे शातील ��येक रा�यात रा�य र�तसं�मण प�रषदे ची �थापना क�न �या�या

मा�यमातून ऐि�छक र�तदाना�या चळवळीला चालना दे णे. र�तदा�यांचे �नरं तर जाळे �वण ून र�ताचा तुटवडा �नमा�ण
होणार नाह� याची काळजी रा�य र�तसं�मण प�रषदे ने घेणे अपे��त होते. �याच�माणे रा�यातील र�तपेढय़ां�या

कामकाजाचे �नयमन कर�याची जबाबदार�ह� �यांनी �वीकारावी अशी अपे�ा होती. महारा��ाने हे आ�हान �वीकारले.
रा�याचे त�काल�न आरो�य महासंचालक डॉ. सुभाष साळुंखे यांनी रा�य र�तसं�मण प�रषदे ची �थापना १९९६ साल�

केल�. डॉ. संजयकुमार जाधव यां�याकडे रा�य र�तसं�मण प�रषदे �या कामाची जबाबदार� सोप�व�यात आल�.

सहायक संचालक असले�या डॉ. जाधव यांनी अ�यंत प�तशीरपणे ऐि�छक र�तदानाची चळवळ �ज�व�यास स �
ु वात
केल�. यात राजकार�यांनी आपले वाढ�दवस र�तदान क�न साजरे करावे �हण ून जसे �य�न केले तसेच समाजात

स�या बव
ु ा, बाबा व महाराजांचे �थान व �यां�या मागे आि�मक शांतीसाठ� धावणारे भ�तगण ल�ात घेऊन �यां�या
मा�यमातूनह� �नय�मत र�तदान �श�बरांचे आयोजन कसे होईल हे रा�य र�तसं�मण प�रषदे ने पा�हले. या�शवाय

रे �वे �थानकांवर मोठय़ा �माणात र�तदान �श�बरांचे आयोजन स �
ु केले. डॉ. जाधव यांनी र�तदानाबाबत लोकां�या

मनात �यापक जागत
ृ ी कर�यासाठ� अ�यंत प�तशीर �य�न केले. यातूनच गे�या दशकात महारा��ात एक र�त�ांती
�नमा�ण झाल�. १९९५ साल� ऐि�छक र�तदानाचे �माण अवघे २८ ट�के एवढे होते ते वाढून आज ८५ ट�के एवढे झाले

आहे . रा�यात आज २६९ र�तपेढय़ा असून यातील शासना�या ७२ र�तपेढय़ा आहे त. रे ड�ॉस, धमा�दाय तसेच खासगी

र�तपेढय़ा मोठय़ा �माणात असून मुंबईत ५६ र�तपेढय़ा आहे त. मुंबईतील सव� ��णालयांम�ये सम
ु ारे ४६ हजार खाटा

असून मुंबईची र�ताची वा�ष�क गरज अडीच लाख र�ता�या �पश�या एवढ� आहे तर महारा��ाची गरज सुमारे बारा

लाख र�ता�या �पश�या एवढ� आहे . या �े�ातील गरज ल�ात घेऊन रा�य र�तसं�मण प�रषदे ने महारा��ात र�त

�वलगीकरण क��ांची �थापना केल�. मुंबईत शासना�या जे.जे. ��णालयात अ�याधु�नक महानगर र�तपेढ�ची �थापना
केल�. महानगर र�तपेढ��या मा�यमातून मुंबईची र�ताची गरज भाग�व�याचा �नधा�र असून प�नास हजार र�ता�या
�पश�या संक�लत कर�याची �मता या र�तपेढ�ची आहे . �ामीण भागातह� च�तदान चळवळ �ज�व�याचे काम डॉ.

संजयकुमार जाधव यांनी केले. एखादा शासक�य अ�धकार� �कती चांगले काम क� शकतो याचे उ�तम उदाहरण �हण न

डॉ. जाधव यां�याकडे बोट दाखवता येईल. २००० साल� रा�यात ६१४० र�तदान �श�बरे झाल� होती. गे�या दहा वषा�त

यात अ�यंत प�तशीरपणे �य�न क�न वाढ कर�यात आल�. २०१० म�ये वषा�काठ� त�बल १६,४८७ र�तदान �श�बरांचे
आयोजन कर�यात आले. यातून मोठय़ा �माणात र�तसंकलन होऊ लागले. आकडेवार��या भाषेत बोलायचे झा�यास
१९९६ साल� तीन लाख साठ हजार र�ता�या �पश�या वषा�काठ� गोळा होत हो�या. २००० साल� सहा लाख ६६ हजार

र�ता�या �पश�या जमा झा�या. २०१० साल� रा�यात १२ लाख ६५ हजार र�ता�या �पश�या जमा झा�या अस न
ू यातील
ऐि�छक र�तदानाचे �माण ८५ ट�के एवढे आहे. एके काळी पि�चम बंगाल ऐि�छक र�तदाना�या �े�ात अ�ेसर होता.
�याची जागा आज महारा��ाने घेतल� असल� तर� बाब ू लोकां�या मनमानी कारभारामळ
ु े रा�य र�तसं�मण प�रषदे त
आता राजकारण �श� लागले आहे. याचा फटका आगामी काळात महारा��ाला बस ू शकतो अशी भीती या �े�ातील
जाणकारांकडून �य�त कर�यात येत आहे . सास�या�या नावे ‘आदश�’म�ये �लॅ ट असले�या व�र�ठ
सनद� अ�धका�या�या मनमानी कारभारामळ
ु े अनेक चांगले अ�धकार� आरो�य �वभाग सोडू पाहत

आहे त. याचाच फटका रा�य र�तसं�मण प�रषदे लाह� बस�याची भीती �य�त केल� जात आहे .
मानवी शर�राबाहेर र�त तयार करणे अजूनह� शा���ांना श�य झालेले नाह�. अशा वेळी गरजू

��णाला एक तर ऐि�छक र�तदाना�वारे �कंवा बदल� र�तदाना�या मा�यमातन
ू र�त उपल�ध होऊ
शकते. १९६० ते ९०�या दशकापय�त �यावसा�यक र�तदा�यांची मोठ� चलती होती. ऐि�छक

र�तदानाची चळवळ मत
ृ वत झा�यामुळे श����येसाठ� र�त उपल�ध क�न दे �याचा �यापार तेजीत चालला होता.
महारा��ाने गे�या दशकात केले�या काम�गर�चा आढावा घेताना थोडे इ�तहासात डोकाव न
ू पा�ह�यास १९५६ साल�

ल�लाताई मुळगावकर यांची दखल घेणे �म�ा�त ठरे ल. महारा��ात ऐि�छक र�तदानाची म ुहूत�मेढ ल�लाता�नी रोवल�.
�यांनी लावले�या रोपटय़ाचा आज वटव�
ृ झाला असून या ऐि�छक र�तदान चळवळीची �दंडी घेऊन गे�या चार

दशकांत कै. राजाभाऊ जोशी, माधव परळकर, आगासाहे ब, शांतीलाल स ुरतवाला, सुनीता अमोणकर, कुमठे कर पती-

प�नी, �ववेक शे�ी, अ�नल शहा अशा अनेकांनी वाटचाल केल�. ऐि�छक र�तदाना�या �े�ात ख�या अथा�ने काम

करणारा प� �हणजे �शवसेना. �थापनेपासून �हणजे १९६६ सालापासून सेन�
े या शाखा-शखां�या मा�यमातून असं�य
वेळा र�तदान �श�बरांचे आयोजन कर�यात आले. �शवसेना काया��यक् ष उ�व ठाकरे यांनी र�त�ांतीचे ए�हरे �ट

�शखर गाठून �शवसेनच
े े नाव �गनीज बक
ु म�ये नेले. रा��वाद� काँ�ेसचे अ�य� शरद पवार यांचा वाढ�दवसह� गेल�
काह� वष� र�तदान �श�बरांचे आयोजन क�न महारा��भर �यांचे काय�कत� साजरा करतात.

र�तदानाचा इ�तहासह� मोठा रं जक आहे . गर�ब-�ीमंत, काळा-गोरा अथवा कोण�याह� जाती-जमाती�या माणसा�या
र�ताचा रं ग हा लालच असतो. र�ताबाबतचे शा��ीय संशोधन �हायला सतरावे शतक उजाडावे लागले. १६२८ म�ये

�व�यम हाव� यांनी र�ता�भसरणाचे प�हले शा��ीय वण�न �ल�हले. ते�हापासून र�ताबाबत अखंड संशोधन स�
ु आहे .
�हंद� �च�पटात दाखवतात �या�माणे शेजार� झोपले�या माणसाला दस
ु �या माणसा�या शर�रातून र�त काढून कधी
काळी �दले जात होते. १९०० साल� काल� लँ ड �टायनर यांनी ए, बी, एबी व ओ अशा चार र�तगटांचा शोध लावला.

�व�यम हाव� यां�या शोधानंतर त�बल चाळीस वषा�नी दोन कु�यांवर र�त दे �याचा �योग कर�यात आला. माणसाचे

र�त माणसाला दे �याचा �योग कर�याचा मान एडमंड �कंग यां�याकडे जातो. १६६७ साल� �यांनी हा �योग केला होता.
�याच�माणे �ा�याचे र�त माणसाला दे �याचेह� काह� �योग झाले मा� �यात संब�ं धत �य�तींचा म �ृ यू झाला. जे�स

�लॅ �डले यांनी १८१८ साल� एका म�हलेला �सुतीनंतर होणा�या र�त�ावासाठ� दस
ु �या �य�तीचे र�त �दले होते. हा

�योग यश�वी झाला होता. मा� र�त दे �यामागचे स�
ू श���ांना सापडत न�हते. र�तदान के�यानंतर र�त न गोठता
अथवा साकळता �व�पात कसे साठवता येईल, याबाबत शा���ांना यश येत न�हते. १९१४ साल� अगोटे आ�ण

�यइ
ु झन या संशोधकांनी यावर अथक संशोधन क�न र�त �व�पात कसे साठवता येईल ते शोधून काढले. �यानंतर

प�ह�या महाय�
ु ात १९१९ साल� साठवले �या र�ताचा प�हला �योग जखमी

सै�नकावर कर�यात आला. यातूनच र�तदानाचे मह��व ल�ात येऊ लागले.
दस
ु �या महाय�
ु ा�या वेळी र�त दे �याची वेळ आ�यास काय करायचे याचे

आराखडे तयार कर�यात आले होते. यातूनच र�तदान करणार� माणसे

�मळवन
ू �यांचे र�त साठ�व�यासाठ� र�तपेढय़ांची �थापना कर�यात आल�.
हा झाला इ�तहास. वत�मानात �संगापरू सह बहुतेक �वक�सत रा��ांम�ये

र�ताबाबत कोण�याह� ��णालयात चणचण नसते. यामागे सामािजक जाणीव हे �म ुख कारण आहे . अगद�

�झंबा�वेसार�या दे शातह� वाढ�दवस र�तदान क�न साजरा कर�याची �था आहे . ऑ��े �लया व अमे�रकेत �ाम ु�याने

रे ड�ॉस�या मा�यमातून र�तदानाची गरज भागवल� जाते. �संगापरू येथे शासन व रे ड�ॉस या दोघां�या मा�यमातून

र�तदानाचा भार पेलला जातो. भारत मा� याबाबत अ�यंत मागास आहे . आप�याकडे अनेक जातींचे लोक र�तदानाच
करत नाह�त. �ामु�याने उ�तर भारतीयांम�ये र�तदान कर�याचे �माण अ�य�प आहे . या�या उलट गज
ु राती

समाजातील लोक मोठय़ा �माणात र�तदानासाठ� पढ
ु े येताना �दसतात. महारा��ाने र�तदाना�या �े�ात केले�या

�ांतीमुळे आज थॅलेसे�मया�या सुमारे तीन हजार मुलांना वषा�काठ� साठ हजार र�ता�या �पश�या मोफत दे णे श�य

झाले आहे . �याच�माणे �सकलसे ल�या मुलांना आ�ण �कडनी �वकारा�या ��णांना मोफत र�त दे �याचा �नयम रा�य
र�तसं�मण प�रषदे ने तयार केला असन
ू शासक�य ��णालयात या �नयमांचे पालन केले जाते. दद
ु � वाने पंचतारां�कत
��णालयांमधील र�तपेढय़ा या र�तदानाकडे �यवसाय �हण ूनच पाहतात. �यांची ��ट� बदल�यासाठ� शासनाकडून
काह� ठोस पावले उचलल� जा�याची आव�यकता आहे . ‘रा�य र�तसं�मण प�रषदे ’ने अनेक योजना तयार के�या

अस�या तर� नोकरशाह�क डून �यांचे पाय खेच�याचेच काम स�
ु आहे . यातूनह� ‘एसबीट�सी’ने अनेक चांगले उप�म

तयार केले असून ‘महाएसबीट�सी डॉट कॉम’या वेबसाइटवर रा�यातील कोण�याह� र�तपेढ�त नेमके �कती व कोण�या

गटाचे र�त उपल�ध आहे याची मा�हती �मळू शकते. र�तदानाबाबत�या सव�सामा�यां�या अनेक ��नांचीह� उ�तरे येथे

सहज �मळतात. र�तदान कोण क� शकते, �कती वेळा करता येते, र�तदानाचे फायदे काय यासह अनेक गो�ट�ंची

मा�हती रा�य र�तसं�मण प�रषदे �या वेबसाइटवर उपल�ध आहे. मा�हती खूप असल� तर� सामािजक जाणीव �नमा�ण
होणे गरजे चे आहे . र�तदान करणे हे आपले एक कत��य आहे हे भान बाळगन
ू ��येकाने वषा�तून �कमान एकदा जर�

र�तदान केले तर� महारा��ात र�ताअभावी एकाह� ��णाचा म �ृ यू होणार नाह�.
sandip.acharya@expressindia.com

आरो�य �वशेष
�दय�वकार आ�ण आपण | आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा | र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे... |
आरो�य �व�याची �नकड | काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद� | �द�य��ट� | नवे आजार आ�ण �याधी | ‘�यरोगसा�रता’ आव�यक

आरो�य �व�याची �नकड
�वनायक कुळकण�

स�या वाहतुक�ची साधने �व�वध �कारांत आ�ण �व�वध आकारांत येत आहे त. नवनवीन र�ते - महामाग� �नमा�ण होत

आहे त. पण सव� सोयी-स�ु वधा �मळत असतानाच सरु ��त जीवनाची शा�वती रा�हल� नाह�. �यामुळे वैयि�तक �व�याचे
मह��व वाढू लागले आहे. ��येका�या आíथक �मतेनस
ु ार आ�ण कौटुं�बक जबाबदार�नस
ु ार आयव
ु ि� �या�या पया�याचा
�वचार अमलात आणला जातो.

नॅशनल सॅ�पल सव ्ह� ऑग�नायझेशनने केले�या सव��णात भारतातील गर�ब लोकांपक�
६५ ट�के लोक आरो�यावर�ल उपचारापोट� कज�बाजार� झाले आहे त आ�ण याच गर�ब

लोकांपक� १ ट�का लोक दरवष� दा�र�यरे षेखाल�ल गटात मोडतात. २०२५ म�ये १८ कोट�

९० लाख भारतीय ६० वषा�वर�ल �ये�ठ नाग�रक असणार आहे त. आज भारतीयांचे सरासर�
आयम
ु ा�न ६५ व�ेपय�त वाढले आहे. भारतात एकूण लोकसं�ये�या अव�या १५ ट�के

लोकांनी आरो�य�व�याचे संर�ण घेतलेले आहे. भारतात दरडोई आरो�याचा खच� १०३५ �.
आहे . �यापक� सरकार�वारे फ�त १८० �पये खच� केले जातात. भारतात सकल रा���य

उ�प�ना�या (जीडीपी) अवघे पाच ट�के खच� आरो�यर�णावर होत असतो. अमे�रकेत तर

दरवष� जनते�या आरो�यासाठ� चारशे �ब�लअन डॉलस� खच� केले जातात. भारतात आरो�य �व�याची स �
ु वात १९८६
पासन
ू झाल�. मागील वीस-एकवीस वषा�त �व�याचा ह�ता दहापट वाढलेला �दसत आहे . आíथक वष� २०१०-११ म�ये
आरो�य �व�या�या ह��यापोट� भारतीयांनी १३,००० कोट� �पये खच� केले. साव�ज�नक �े�ातील सव�साधारण �वमा

कंप�या नॅशनल इ�शुर�स कंपनी, �यू इं�डया अ◌ॅ�यरु �स कंपनी, ओ�रयंटल इ�शुर�स कंपनी आ�ण यन
ु ायटे ड इं�डया
इ�शरु �स कंपनी एक��तपणे सुमारे ६,००० कोट� �पयांचा आरो�य �व�याचा �यवसाय �यव�था�पत कर�त आहे त.

आरो�य �वमा दे णा�या �वमा कंप�यांनी आरो�य �व�या�या योजना �यावसा�यक बन�व�याने �या गरज ू लोकांपय�त
पोहोचू शकत नाह�त, अशी खंत जाग�तक बँकेनेह� �य�त केल� आहे .

स�या वाहतुक�ची साधने �व�वध �कारांत आ�ण �व�वध आकारांत येत आहे त. नवनवीन र�ते - महामाग� �नमा�ण होत

आहे त. पण सव� सोयी-स�ु वधा �मळत असतानाच सरु ��त जीवनाची शा�वती रा�हल� नाह�. �यामुळे वैयि�तक �व�याचे

मह��व वाढू लागले आहे. ��येका�या आíथक �मतेनस
ु ार आ�ण कौटुं�बक जबाबदार�नस
ु ार आयव
ु ि� �या�या पया�याचा

�वचार अमलात आणला जातो. पण आयव
ु ि� �याचे भरलेले ह�ते लाभासह मुदतपत
ू ��या वेळी �मळत अस�याने हा लाभ
डो�यांसमोर ठे वन
ंु वणक
ू आयव
ु �� मा घेताना ‘गत
ू योजना’ �हणन
ू च �वीकार�यात येतो. परं तु सव�साधारण �वमा

महामंडळा�या चार कंप�यां�वारे चालू असले�या वैयि�तक अपघात �वमा योजना आ�ण ‘मे�ड�लेम’चा �व�रत �वचार
लोक कर�त नाह�त. �यां�या मते अपघात झाला �कंवा श����या झाल� तरच �व�याची र�कम �मळणार. तसेच या

�व�यासाठ� दावा दाखल झाला नाह� तर ह��याची र�कम ‘फु कटच’ जाणार. पण या लोकांना �व�याची संक�पना प�ु हा

एकदा पटवन
ू �यायची वेळ आल� आहे. �कंबहुना आप�या दे शात सुमारे ८० ते ८५ ट�के लोक �व�या�शवाय जगत
अस�यानेच खाजगी �वमा कंप�या परदे शी सहकाया�ने या �े�ात उतरत आहे त.

मे�ड�लेम उतर�वताना आपण �या सव�साधारण �वमा कंपनीकडून ह� वै�यक�य �वमा योजना �वीकारणार �या �वमा

योजने�या ‘लाभाला’ न भुलता �थम �या कंपनी�या या योजनेतून कोणते रोग व आजार वगळले आहे त याची मा�हती

क�न �यावी. मे�ड�लेम उतर�वला क� सव� �कार�या आजारांचा आ�ण वै�यक�य चाच�यांचा खच� �मळतोच असाह�
एक गरसमज आहे . साव�ज�नक �े�ातील नॅशनल इ�शरु �स, यन
ु ायटे ड इं�डया इ�शरु �स, �यू इं�डया अ◌ॅ�यरु �स व

ओ�रएंटल इ�शरु �स या चार कंप�यांसह खाजगी �े�ातील बजाज अ�लया�झ, आयसीआयसीआय लो�बाड�, �रलाय�स
जनरल, टाटा ए.आय.जी., रॉयल सुंदरम अ◌ॅलाय�स, एचडीएफसी एग� इ�शुर�स, चोला मंडलम जनरल आ�ण इ�को

टो�कओ मॅर�न जनरलसार�या वीस कंप�या सव�साधारण �वमा (जनरल इ�श ुर�स) �े�ात काय�रत आहे त.

सव�साधारण आरो�य �वमा (मे�ड�लेम) योजना

आरो�य �वमा उतर�वला क� सव� �कार�या आजारांचा आ�ण वै�यक�य चाच�यांचा खच� �मळतोच, असा एक गरसमज
आहे . मे�ड�लेम उतर�वताना आपण �या सव�साधारण �वमा कंपनीकडून ह� वै�यक�य �वमा योजना �वीकारणार, �या

�वमा योजने�या जा�हरातीतील ‘लाभाला’ न भुलता �थम �या कंपनी�या या योजनेतून कोणते रोग व आजार वगळले
आहे त, याची �थम मा�हती क�न �यावी. ‘मे�ड�लेम’ वै�यक�य �वमा योजना ह� एक अशी योजना आहे , क�

��णालयात आजारपणामळ
ु े वा अपघातामळ
ु े भरती �हावे लाग�यास �कंवा घरातच ��णसेवा क�न �यावी लाग�यास
�याचा सव� खच� सव�साधारण �वमा कंपनी�वारे कर�यात येतो. �या सव�साधारण �वमा

कंप�यांकडून ह� योजना आपण �वीकारतो �याच कंपनीकडे हा आरो�य �व�याचा दावा
करता येतो. त�ण वयात मे�ड�लेम काढणे �व�त आ�ण �हताचे ठरतेच, तसेच दावा न
केले�या वषा�साठ� पाच ट�के �वमा र�कम बोनस �हणून वाढते. अथा�त ह� व�
ृ ी

अ�धकतम ५० ट�के �वमा रकमेपय�तच मया��दत राहते. वै�यक�य �व�याचा ह�ता दरवष� भरावयाचा असतो. पण
�यासाठ� दरवष� �वमा पॉ�लसीचे नत
ू नीकरण करणे आव�यक असते. कंु टुंबातील एकापे�ा अ�धक �य�तीचा या
योजन�तग�त �वमा उतर�व�यास एकूण ह��या�या रकमेत दहा ट�के सवलत �मळते. ह�

सवलत �मळून आले �या रकमेवर शै��णक अ�धभारास�हत सेवाकर आकार�यात येतो.
पाच व�े ते स�तर व�े दर�यान वय असले�या �य�ती या योजन�तग�त �वमा उतरवू
शकतात.

वय वष� ४५ वर�ल �य�तींना �थमच मे�ड�लेम पॉ�लसी घेताना �व�यमान �वमा

ह��यांप�
े ा अ�त�र�त ह�ता (Loading) आकार�याचे सुच�व�यात आले आहे. या अ�त�र�त ह��याचे वय व�े ४६ ते ५५,

५६ ते ६५ व ६६ ते ७० या वयोगटांसाठ� अन�
ु मे २५ ट�के, ५० ट�के व �कमान १०० ट�के �माण �नि�चत केले आहे. ४५

वषा�वर�ल �य�तींचा वर�ल अट�ंवर व वै�यक�य तपासणी अहवालानस
ु ार ��ताव मा�य झा�यावर दावा रकमेचा काह�

�ह�सा �वमे दाराला भरावा लागणार आहे . हे �माण ४५ ते ५५, ५६ ते ६५ व ६६ ते ७० वयोगटांसाठ� अन�
ु मे २० ट�के, २५
ट�के, व �कमान ३० ट�के असणार आहे . याचा अथ� जर �वमेदाराने (क� �याचे वय ४५ ते ५५ म�ये मोडते) एखा�या

आजारासाठ� १००० �.चा दावा केला तर �वमा कंपनी ८०० �.चा दावा मंज ूर कर�ल, उव��रत २०० �. �वमेदाराला भरावे
लागतील. �या�शवाय तुमचा ��ताव नाकार�याचा अ�धकार कंप�यांनी �वत:कडेच राखून ठे व�याने त�ण वयात
�वशेषत: चा�ळशी�या आतच मे�ड�लेम �वमा उतर�वणे शहाणपणाचे ठरणार आहे .

�ेडल केअर

��येक ��ी आप�या मुला�या ज�मासाठ� आसुसलेल� असते, मग ते मूल मुलगा असो क� मुलगी. हा �ण पती-

प�नी�या आय�ु यातील एक मह��वाचा �ण ठरतो. परं तु काह� पालकां�या दद
ु � वाने ज�माला येणा�या मल
ु ात काह�

अपंग�व येते. �यातील अपंग�व दरू कर�यासाठ� �कंवा �यावर मात कर�यासाठ� �संगी लाखो �पये खचा�वे लागतात.

एवढं क�नह� काह� पालक दद
ु � वी ठरतात. पण हा खच� जर �व�या�या लाभापोट� �मळाला तर पालकांना आíथक आधार
�मळून �या नवजात बालकावर यो�य उपचार करता येतील. याच उ�ेशाने यन
ु ायटे ड इं�डया इ�शरु �स कंपनीने ‘�ेडल
केअर’ ह� �वमा योजना गरोदर ि��यांसाठ�च आणल� आहे. ��ीला �दवस गे�यापास ून जा�तीतजा�त वीस
आठवडय़ांपय�तच ‘�ेडल केअर’ योजन�तग�त �वमा ज�माला येणा�या अप�यासाठ� ती ��ी उतरव ू शकते.

शार��रक अपंग�व घेऊन अप�य ज�माला आले तर �या आईला �वमा रकमेचा एकरकमी लाभ �दला जाईल.

सव�साधारण अप�य ज�माला आले आ�ण ज�मानंतर दोनशे �दवसां�या आत जर असा�य अपंग�व �नमा�ण झाले �कं वा

�याचा शोध लागला तर�ह� संपण
ू � �वमा र�कम �दल� जाते.

ह� पॉ�लसी फ�त गरोदर ि��यांनाच दे �यात येते. गभ�पात झा�यास �कं वा मत
ृ मूल ज�माला आ�यास �कंवा

बाळं तपणात या �वमाधारक आईचा म�ृ यू झा�यास �कंवा बाळं तपणानंतर काह� �दवसांत बाळाचा म�ृ यू झा�यास �वमा
रकमेचा लाभ दे �यात येत नाह�.

या ‘�ेडल केअर’ �वमा योजनेत �कमान वीस हजार �पयांचा व कमाल दोन लाख �पयांचा �वमा उतर�वता येतो.

��तहजार �वमा रकमेसाठ� चार �.दराने �वमा ह�ता आकार�यात येतो. वीस हजार �.�या �वमा रकमेसाठ� ८० �., एक
लाख �.�या �वमा रकमेसाठ� ४०० �. तर दोन लाख �.�या �वमा रकमेसाठ� ८०० �. ह�ता येतो. या �वमा ह��यावर
१२.३६ ट��याने सेवाकर भरावा लागतो.

बाळं तपणातील इतर जोखीम ल�ात घेऊन आधीपासूनच वै�यक�य �व�याची (मे�ड�लेम इ�शरु �सची) जोड या

�व�याला �दल� तर गरज भास�यास आíथक आधाराची स�ु वधा �ा�त होईलच आ�ण अ�य रोग, श����या �कंवा

अपघाताने झालेल� गंभीर इजा यांवर�ल उपचारां�या खचा�चा दावा करता येऊ शकेल.
कलाकारांसाठ� नादलहर�

बरे च ��ी-प�
ु ष कलाकार �यां�या कले�या अदाकार�वर जगत असतात. न�ृ यांगनेचे आय�ु य �तची पावले आ�ण पाय

शाबत
ू आहे त तोवरच ‘अथ�’दायी ठरते. तालवा�य �कंवा तंतुवा�य वाज�वणार� बोटे �कंवा हात काय�रत आहे त तोपय�तच
उ�प�नाची हमी असते. जर अपघातामळ
ु े �कंवा आजारपणामुळे तो �कंवा ती कलाकार जर कलाच सादर क� शकणार

नसे ल तर..! याच अशा�वताचा �वचार क�न यन
ु ायटे ड इं�डया इ�शरु �स कंपनीने ‘नादलहर� �वमा योजना’ स�
ु केल�
आहे . या योजनेत हात-पाय, हाताची �कंवा पायाची बोटे यांना गंभीर आजारपणामुळे �कंवा अपघातामळ
ु े इजा

पोहोच�यास होणा�या कला आ�व�कारा�या नक
ु सानभरपाईपोट� एकरकमी र�कम �दल� जाते. �यामुळे जग�याचा
��न सुटू शकतो.

नादलहर� योजनेत �कमान एक लाख �पयांचा तर कमाल चाळीस लाख �पयांपय�तचा �वमा उतरवता येतो. या �वमा

योजनेचा ह�ता फ�त एकदाच भरावयाचा असतो. �यामुळे दरवष� ह�ता भर�याची तार�ख ल�ात ठे व�याची गरज नाह�
क� मनावर ताणह� येत नाह�. नादलहर� योजनेत एक लाख �पयां�या �वमा रकमेसाठ� १२० �पये, दहा लाख �पयां�या
�वमा रकमेसाठ� १०९० �पये, वीस लाख �पयां�या �वमा रकमेसाठ� २००० �पये, पंचवीस लाख �पयां�या �वमा

रकमेसाठ� २२५० �पये आ�ण चाळीस लाख �पयां�या �वमा रकमेसाठ� ३६०० �पये ह�ता एकदाच भरता येतो. या सव�
�वमा ह��यांवर १२.३६ ट�के सेवाकर �यावा लागतो. सग�याच न �ृ यांगना काह� सध
ु ा चं�न होणार नाह�त; परं तु

न�ृ यांगनां�या थबकले�या पावलांना नादलहर�ने �दलेला आíथक आधार मह��वाचा आहे . हाम��नयम, तबला,

�हायोल�न आ�ण इतर संगीत साधने वाज�वणा�या ��ी-प�
ु ष कलाकारांनाह� ‘नादलहर�’ अ�तशय उपय�
ु त ठरणारा

आहे .

काह� कंप�या ४५ वषा�वर�ल तर काह� ५० वषा�वर�ल �य�तींनी �व�वध वै�यक�य चाच�यांचे अहवाल सादर के�या�शवाय
�वमा ��ताव अज�ह� �वीकारत नाह�त. १ फे�व
ू ईसीजी, र�तातील साखरे चे �माण, कोले�टे रॉल
ु ार � २००६ पासन

दश��वणा�या र�ता�या चाच�या, म�
ू तपासणी या तीन मह��वा�या चाच�यांसह ४० ते ५० वयोगटातील �य�तींना

सीबीसी, �लायको�सलेटेड �हमो�लो�बन टे �ट, सेरम कोले�टे रॉल, छातीचा ए�स-रे , डो�यांची तपासणी, वै�यक�य
तपासणी, ईसीजी आ�ण पोटा�या व ओट�पोटा�या भागाची सोनो�ाफ� अहवाल �यावे लागत अस ून ५० वषा�वर�ल

�य�तींसाठ� उपरो�ले�खत चाच�यांसह ��े स टे �ट आ�ण दो�ह� ग ुड�यांचे ए�स-रे तपासणी अहवाल दे णे बंधनकारक
आहे . या सव� तपास�या �या �या �वमा कंप�यां�या अ�धकृत डॉ�टरांकडून वा ��णालयातन
ू करा�या लागतात.
चा�ळशी�या आतच मे�ड�लेम �वमा उतर�वणे शहाणपणाचे ठरते.

या �व�यांतग�त �द�या जाणा�या लाभात ��णालयाचे ��येक �दवसाचे भाडे, आयसीय ू य�ु नटचा खच�, नìसग

खचा�बरोबर सज�न, अ◌ॅन�थे�स�ट व �पेशा�ल�ट डॉ�टरांचे श�
ु क तसेच दे खभाल�साठ� नस� ठे वावी लाग�यास �तचे

श�
ु क आ�ण ��य� औषधोपचारांचा खच� याचा समावेश असतो. १ फे�व
ु ार � २००६ पासून काह� �व�श�ट रोग, श����या
(मोतीि◌बद,ू हíनया, �ह�टे रे�टोमी, मळ
ु �याध, �फ��यल
ु ा, हाय�ो�सल, �फशर, इ�याद�) व तपास�यां�या खचा�स

कमाल मया�दा काह� �वमा कंप�यांनी ठरवन
ू �दल� आहे. मोतीि◌बद ू श����येसाठ� �वमा रकमे�या दहा ट�के पण

कमाल २५००० �. पय�त, तर हíनया�या श����येसाठ� कमाल मया�दा �वमा रकमे�या १५ ट�के, �ह�टे रे�टोमीसाठ�
ह�च मया�दा �वमा रकमे�या २० ट�के असून गड
ु �यां�या श����येसाठ� कमाल मया�दा ५० ट�के आहे.

अ◌ॅि�जओ�ाफ�साठ� १५ ट�के �वमा र�कम, पण कमाल १५००० �.पय�त, तर म ुळ�याध, �फ��यल
ु ा, हाय�ो�सल,

�फशर यांसार�या श����यांसाठ� �वमा रकमे�या दहा ट�के पण कमाल २५००० �.पय�तच लाभ �मळे ल. �दय

श����येसाठ� �वमा रकमे�या ७० ट�के, तर अ◌ॅि�जओ�ला�ट�साठ� कमाल ८०,००० �.पय�त �वमा रकमे�या ७०

ट�के अ�धक ७५,००० �.पय�तचे �ट� टचे म�
ू य दे �यात येईल. ��णालयात भरती हो�याआधी �कंवा ��णालयांतून घर�

आ�यावर जा�तीतजा�त �वमा रकमे�या दहा ट�के रकमेचा लाभ �ा�त होऊ शकतो.

मे�ड�लेमचा दावा करताना या �वमा �कारा�या �नयमांची आ�ण दावा ���येची मा�हती क�न घेणे आव�यक ठरते.
मे�ड�लेम योजनेखाल� औषधोपचार �या ��णालयात घेणार आहोत, �या ��णालयात �कमान १५ खाटांची स �ु वधा,

सुस�ज ऑपरे शन �थएटर, न�ेस आ�ण २४ तास उपल�ध होऊ शकणारे डॉ�टस� असणे आव�यक असते. �कमान २४
तास ��णाने ��णालयात राहणे आव�यक असते. काह� श����यांत �कं वा अपघातात २४ तास ��णालयात राहावे

लागत नाह�. अशा वेळी सवलत �मळते. मे�ड�लेमचे दावे दोन �कारांत उपल�ध आहे त. प�हला �कार कॅ शलेस, तर
दस
ु रा �कार आधी आपण खच� क�न नंतर तो �वमा कंपनीकडून �मळ�वणे.
मे�ड�लेम उतर�वताना आपण �या सव�साधारण �वमा कंपनीकडून ह� वै�यक�य �वमा योजना �वीकारणार �या �वमा

योजने�या ‘लाभाला’ न भुलता �थम �या कंपनी�या या योजनेतून कोणते रोग व आजार वगळले आहे त याची मा�हती

क�न �यावी. मे�ड�लेम उतर�वला क� सव� �कार�या आजारांचा आ�ण वै�यक�य चाच�यांचा खच� �मळतोच असाह�
एक गरसमज आहे .

अ�थमा (दमा), �ॉ�काय�टस, �ो�नकने�ाय�टस, ने�ा�टक �स��ो�स, मधम
े , �डसे���, गॅ��ो, �फ�स येणे, र�तदाब,
ु ह
��यू ताप, सद�-खोकला, दहा �दवसांप�
े ा कमी मुदतीचा �वषाणू�वर, टॉि�सलाय�टस, �वरयं� द�ू षत होणे, सं�धवात,
गाठ येणे आ�ण सव� �कारचे मान�सक रोग यांना मे�ड�लेमचा लाभ �मळत नाह�. तसेच मे�ड�लेम�या प�ह�या वष�

मोतीि◌बद,ू का�चबद,ू �ो�टे �ट �ंथी, हíनया, हाय�ो�सल, �फ��यल
ु ा, मुळ�याध, सायनस
ु ाय�टस इ�याद� श����यांना
लाभ �दला जात नाह�. प�ह�या बारा आठवडय़ांपय�त�या �वे�छा गभ�पातास व दं तोपचारास प ण
ू �त: वगळलेले आहे.

च��याचा व ने� तपासणीचा खच�ह� पण
ू �त: वगळलेला आहे .

�कमान २४ तास ��णाने ��णालयात राहणे आव�यक असते. काह� श����यांत �कं वा अपघातात २४ तास राहावे

लागत नाह� अशा �कारात सवलत �मळते. मे�ड�लेमचे दावे दोन �कारात उपल�ध आहे त. प�हला �कार कॅ शलेस तर
दस
ु रा �कार आधी आपण खच� क�न नंतर तो �वमा कंपनीकडून �मळवणे. स�या मे�ड�लेम पॉ�लसी घेताना �य�थ
�शासकाला (Third Party Administrators - यालाच TPA �हणतात) आपला फोटो, र�तगट, फॅ�मल� डॉ�टरची

मा�हती वगैरे �यावे लागते. �यानंतर आप�याला ट�पीएकडून ओळखप� येते. �या

ओळखप�ावर पॉ�लसी �मांक, आपला फोटो, वय, प�ता व र�तगट इ�याद� तपशील

असतो. हे च काड� ��णालयात भरती होताना जमा करावयाचे, उपचार क�न घेत�यावर
घर� जाताना प�ु हा ते काड� घेऊन जायचे. जर तुम�या पॉ�लसी�या �वमा रकमे�या
मया�देतच आ�ण �नयमांनस
ु ार वै�यक�य खच� झाला असेल तर कोणतीह� र�कम

तु�हाला भरावी न लागता घर� जाता येत.े ह� कॅ शलेस स�ु वधा तुम�या ट�पीएने �नद� �शत

केले�या ��णालयातच उपल�ध असते. अ�य �ठकाण�या ��णालयात जर उपचार �यावे लागले तर आधी खच� क�न
नंतर सव� केसपेपस�, �बले यांची तार�खवार फाइल क�न दावा अजा�सोबत ३० �दवसां�या आत �वमा कंपनीकडे दाखल
करावा. ��णालयाचे �वेशप� आ�ण �ड�चाज� काड� ह� दोन मह��वाची कागदप�े दावा करताना आव�यक असतात.

उव��रत कागदप�े �कंवा केसपेपस� आपण नंतरह� �मळव ू शकतो, पण �वेशप� व �ड�चाज� काड� एकदाच दे �यात येते.
ट�पीएंना पव
� ूचना दे ऊन ��णालयात भरती झा�यास दा�याची र�कम �मळ�यास वेळ लागत नाह�. ट�पीएना
ू स

पव
� ूचना, लेखी प� दे ऊन, फॅ�सने �कंवा ईमेल�वारे करता येते. ट�पीएकडे दा�याची फाइल जी आपण सादर करतो �या
ू स

फाइलमधील ��येक कागदाची झेरॉ�स �त आ�ण भरले�या दावा अजा�ची झेरॉ�स आप�याकडे असल�च पा�हजे. ह�
���या �कचकट वेळखाऊ वाटल� तर�ह� आव�यक असून आप�याच �हतासाठ� करावयाचे असते.
�ये�ठ नाग�रकांसाठ� मे�ड�लेम

आज बहुसं�य �ये�ठ नाग�रक �वत:�या आरो�यासाठ� होणा�या खचा�बाबत �चं�तत आहे त. महागडे आ�ण वाढते

वै�यक�य उपचार आ�ण शार��रक �याधींची गत
ुं ागत
ुं ल�ात घेता बारा कोट�ंहून अ�धक असले�या �ये�ठ नाग�रकांपक�
एक ट�काह� �ये�ठ नाग�रकांनी ‘मे�ड�लेम’चे संर�ण घेतलेले नाह�. या �ये�ठ नाग�रकांची, सरकारकडू नह�

आरो�यसेवेबाबत �वशेष दखल घेतल� जात नाह�. वय वष� साठ ते ऐंशी या वयोगटातील �ये�ठ नाग�रक ‘व�र�ठ

मे�ड�लेम’ घेऊ शकतात. एकदा पॉ�लसी �वीकार�यानंतर वया�या न�वद�पय�त ह� पॉ�लसी स �
ु ठे वता येते. वया�या

७६ ते ८० वषा��या �ये�ठ नाग�रकांना या योजने�या �वमा ह��यावर दहा ट�के भार (लोड) �हणजेच अ�त�र�त ह�ता

वया�या ८५ व�ेपय�त �यावा लागेल, तर वया�या ८५ वषा�नत
ं र वया�या ९० वषा�पय�त हाच भार (लोड) वीस ट�के असेल.
हा आरो�य�वमा इ�छुक, अज� करतेसमयी जर नॅशनल इ�शुर�स कंपनी�या �कंवा अ�य सव�साधारण �वमा कंपनी�या
आरो�य�वमा योजन�तग�त, मागील सलग तीन व�े �वमाधारक असेल तर कोण�याह� वै�यक�य तपासणी�शवाय

‘व�र�ठ मे�ड�लेम’ उतर�वता येईल. �यांनी याआधी वै�यक�य �वमा उतर�वला नसेल तर �वत:�या खचा�ने �यांना

र�तातील व लघवीतील शक�रा तपासणी, र�तदाब तपासणी, एकोकाíडओ�ाफ� व रे �टनो�कोपीसह डो�यांची तपासणी
क�न या ‘व�र�ठ मे�ड�लेम’साठ� अज� करता येईल.

या �वमा योजनेत दोन भागांत �वमा संर�ण दे ऊ केले आहे. प�ह�या भागात इि�पतळातील आ�ण घरातील

��णसे वे�या खचा��या �वमा संर�णाचा अंतभा�व असतो; तर दस
ु �या भागात दे ऊ केलेले �वमासंर�ण ऐि�छक असून,

�यात असा�य रोगांचा प�ाघात, कक�रोग, म�ू �पड �नकामी होणे, कोरोनर� आट� र� श����या, म�
ु य अवयव रोपण

श����या, गत
ुं ागत
ुं ीचा म� द�ू वकार (मि�टपल ��लेरो�सस) यांचा समावेश आहे. तसेच प�ाघात व अंध�वा�या �वमा

संर�णासाठ� अ�त�र�त ह�ता भ�न �वीकार�याची सोय आहे . असा�य रोगांसाठ� पॉ�लसी घेत�यानंतर प�ह�या

न�वद �दवसांत कोण�याह� रोगासाठ� दावा �दला जात नाह�. तसेच �या न�वद �दवसांनत
ं र जर एखादा असा�य रोग
झा�याचे ल�ात आ�यास �वमाधारक या रोगाचे �नदान झा�यापास ून �कमान तीस �दवस िजवंत असणे आव�यक
असते. याच अट�वर दावा दाखल करता येतो. या ‘व�र�ठ मे�ड�लेम’अंतग�त अ�थमा, �ॉ�काय�टस, �ो�नक

ने�ाय�टस, नो���टक �स��ोम, डाय�रया सव� �कार�या �डसे���ज (यात गॅ��ोए�टे र�ट�जचा समावेश आहे .), मधम
ु ेह

(मे�लटस व इ�सी�पडस), ए�पले�सी, र�तदाब, इ���यए
ु �झा, सद�-खोकला, सव� �कार�या मान�सक �याधी व

मनो�वकार, दहा �दवसांहून कमी अवधीतील अ�ात कारणामुळे झालेला पायरे ि�सआ, टॉि�सलाय�टस, फॅ�र�जीट�स
अ�ाय�टस, गाऊट व �मॅ�टझम या रोगांसाठ� �वमा संर�ण उपल�ध नसते. डाय�ल�सस, केमोथेरपी,

रे �डओथेरपी घेणा�या ��णांना �याच �दवशी घर� पाठवीत असले तर� �याचा खच� मा� इि�पतळातील
खच� �हणून गहृ �त धरला जातो. हा खच� योजनेत नमूद केले�या मया�देत दे �यात येतो.

मोतीि◌बद ू श����या व �बनाईन �ो�टे �टक हायपर�ला�सआ श����येसाठ� अन�
ु मे दहा हजार

�पये व वीस हजार �पये एवढय़ाच रकमेपय�त �वमा कंपनीची दे य जबाबदार� (पेम� ट लाय�ब�लट�)
ठरते.

या ‘व�र�ठ मे�ड�लेम’ �वमा योजनेत �वमाधारकास एकूण दा�या�या रकमे�या (�लेम अमाऊंट) दहा
ट�के �ह�सा उचलणे बंधनकारक आहे . जर �वमाधारक वीस ट�के �ह�सा उचल�यास तयार असेल
तर �वमा ह��यात दहा ट�के अ�त�र�त सवलत दे �यात येते.

आधीपासूनच मधम
ु ेह व र�तदाबाचे अि�त�व असेल तर प�ह�या वष� एकूण ह��यावर भार आकारला जाईल. असा�य
रोगा�या भाग दोन�याच �वमा ह��यावर मा� दस
ु �या वषा�पासून हा भार आकार�यात येईल.

या योजनेतील सव� दावे �य�थ �शासका�वारे च (थड� पाट� अ◌ॅड�म�न��े टर - ट�पीए) मंज ूर केले जातात.

ए�स तसेच मादक पदाथा�मुळे �कंवा आ�मह�ये�या केले�या �य�नांमुळे �कंवा �करणो�सग� पदाथा��या संपका�त
आ�यामळ
ु े �कंवा य�
ु स�श प�रि�थतीमळ
ु े �कंवा ग�ु हा के�यानंतर झाले�या अटकेमळ
ु े �कंवा ��त�दन चाळीस

�सगरे �सपे�ा अ�धक �सगरे �स ओढ�यास �कंवा त�सम तंबाखूज�य पदाथा�चे सेवन के�यास कोण�याह� �कारचा

दावा मंजूर केला जात नाह�.
response.lokprabha@expressindia.com

आरो�य �वशेष
�दय�वकार आ�ण आपण | आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा | र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे... |
आरो�य �व�याची �नकड | काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद� | �द�य��ट� | नवे आजार आ�ण �याधी | ‘�यरोगसा�रता’ आव�यक

काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद�
रामल�ला चॅ�रट�स ्

�लॅ ट नं. १३,

वे�टन� इंडि��यल को-ऑप. इ�टे ट �ल�मटे ड,

एम.आय.डी.सी., सी�झ बस �टॉपजवळ, साईबाबा मं�दराजवळ,
अंधेर� (पव
ू )� , मुंबई-४०००९३.
टे �लफोन नं. ४०७७३७३७.

आर. डी. झवेर� अ◌ॅ�ड कंपनी ��ट

१७०, �यू �नधान रोड नं. ९,

दौलतनगर, बो�रवल� (पव
ू )� , मुंबई.
टे �लफोन नं. २८९४६२६६.
सोमवार ते श�
ु वार.

वेळ- सकाळी १०.३० ते १२.३०.

सं�याकाळी ४.०० ते ५.३०.
य�ु नट� चॅ�रटे बल ��ट

७६, तांबावाला �बि�डंग,

मौलाना आझाद रोड, मुंबई-४००००८.

वेळ- सं�याकाळी ५ ते ७.

टे �लफोन नं. ९८९२४७४७५५.
का�रटास इं�डया बॉ�बे

यक
ु ॅ �र�ट�क काँ�ेस �बि�डंग, १११,

५, कॉ��ह� ट, कुलाबा, मुंबई-४०००३९.

टे �लफोन नं. ४२०२१५०९.

र�बआ अ�दल
ु कादर �मलावाला ��ट

�रगल �सनेमा�या समोर,

जे ट एअरवेज आ�ण अमरचंद मॅ�शन�या पढ
ु े , डी �लॉक, �लबट� ऑइल �मल,
मुंबई-४००००५.

टे �लफोन नं. ६६३८१०००
जाफर सुलेमान मुसाफ�र खाना ��ट,

केअर ऑफ इं�डया हाऊस नं. २,

के�पस कॉन�र, कंबाला �हल, मुंबई-४०००२६. वेळ- सकाळी १०.३० ते दप
ु ार� १२.३० पय�त.
�ीअ�कलकोट �वामी समथ� महाराज मठ

२२, अ�कलकोट लेन खा�डलकर माग�, �शवसेना भवन�या पाठ�मागे, दादर,

मुंबई-४०००२८. ��येक म�ह�याचा प�हला सोमवार, वेळ- सकाळी ९ ते ११ वाजेपय�त.
: तावे�कर चॅ�रटे बल ��ट

इ�हट� हाऊस नं. २२, होमी मोद� ���ट,
फोट�, मुंबई-४००००१.

टे �लफोन नं. ६६६५७१४८.
सुशीला मोद� चॅ�रटे बल ��ट

प�हला मजला, केअर ऑफ ६,

७ डोसा मॅ�शन, अपना बाजार�या मागे,
सर. पी. एम. रोड, फोट�, मुंबई-४००००१.
टे �लफोन नं. ६६३५९११९/ ३०२२२२२२.

सोमवार ते श�
ु वार. वेळ- दप
ु ार� ४ ते ५ पय�त.
बाबल
ु नाथ टे �पल ��ट

�गरगाव चौपाट�, मंब
ु ई-४००००७.
टे �लफोन नं. २३६७८३६७

सोमवार ते श�
ु वार. सकाळी १० ते ६.
चमनलाल कपरू चॅ�रटे बल ��ट

�तसरा माळा, �म नं. २१, नानक �नवास,
डॉ. डी. डी. साठे माग�, ऑपेरा हाऊस,
�गरगाव. मुंबई-४००००४.
वेळ- दप
ु ार� ४ ते ६ पय�त.

�ीअ�कलकोट �वामी समथ� ��ट

खा�डलकर माग�, २२, अ�कलकोट लेन,
सी. पी. टँ क�या जवळ, मुंबई-४००००४. वेळ- सकाळी ९ ते १२ व सायं. ४ ते ७ पय�त.
बाल मा�नकबाई पी. बी. जीजीभॉय �डड ऑफ सेटलम� ट

केअर ऑफ �ीमती सायला वाचा,
५१/डी, सहेर अ�यार� लेन,
भुलाभाई दे साई रोड,
मुंबई-४०००२६.

सोमवार ते श�
ु वार,

वेळ- सकाळी १० ते सं�याकाळी ४ वाजेपय�त.
सहारा ए�यक
ु े शन अ◌ॅ�ड मे�डकल ��ट

७१/९, आ�ीपाडा, मोरलॅ �ड रोड

ऐ�वया� हॉटे ल�या जवळ, मुंबई-४००००८. टे �लफोन नं. २३००९६२४.
वेळ- सकाळी १०.३० ते ११.३० पय�त.
नवजीवन जैन सोसायट�

जैन मं�दर, मंब
ु ई स��ल, मंब
ु ई-४००००८.

मंगळवार-र�ववार सकाळी १०.०० ते १२.००.
जीवन �योत �ग बँक

जी ३, गांजावाला टॉवर, साने ग�
ु जी माग�, सम
ु न �वेलस��या मागे, ताडदे व,

मुंबई स��ल. मुंबई-४०००३४.

टे �लफोन नं. ३२९१७५५५/ २३५२३७१५.
सोमवार-श�नवार सकाळी १०.३० ते सायंकाळी ५.३०.
नेमीनाथ जैन फाऊंडेशन

सूचक अ�पताल रोड, �गती शॉ�पंग स�टर, प�हला मजला, मालाड, मुंबई-४०००६४. टे �लफोन नं. २८८९३९५२.
सोमवार आ�ण मंगळवार रा�ी ८ ते ९ पय�त.
�ी माटुंगा वासुपज
ू ा जैन फाऊंडेशन

जीवनलाल अबजीबाई �यानमं�दर,
एन. पी. माग�, �कं�जसक�ल,

माटुंगा स��ल रे �वे, माटुंगा, मंब
ु ई-४०००१९.
टे �लफोन नं. २४०१७४५०.
पा�रख फाऊंडेशन

महे ��ा �दस�, ६११, पंचर�न,

ऑपेरा हाऊस, मुंबई-४००००४.
टे �लफोन नं. २३६३४५६५.
सोमवार-श�
ु वार

सकाळी १०.०० ते ४.०० पय�त.
बी.ई.एस.ट�. शीव हनम
ु ान मं�दर ��ट

सांता�ूझ बस डेपोजवळ, एस. �ह�. रोड, सांता�ूझ (पि�चम), मुंबई.
टे �लफोन नं. २६६१४९१३.

सोमवार-श�
ु वार वेळ- ५.०० ते ८.००.
�ी वै�णवसे वा समाज पि�लक चॅ�रटे बल ��ट

�संधी सोसायट�, ओम ग�
ु कृपा हॉटे लजवळ, �ी वै�णवसेवा संघ, सायन (पि�चम),

मुंबई-४०००२२.

टे �लफोन नं. २४०७३४२०.
सोमवार-श�नवार

सकाळी १०.०० ते ६.०० पय�त.
�ी चं�बाबा मं�दर ��ट

८६, डॉ. अ◌ॅनी वेस�ट रोड,

वरळी नाका, मुंबई-४०००१८.

टे �लफोन नं. २४९३१२५६/ ३२००७८५०.
कॅ�सर अ◌ॅड फाऊंडेशन

तळमजला, �म नं. १५-१८, भायखळा �कूल �बि�डंग, एन. एम. जोशी माग�, एस. ��ज जवळ,
भायखळा पि�चम, मुंबई-४०००११. टे �लफोन नं. २३००५०००.
वीरजी दे वशी ��ट

नीलम स�टर, बी �वंग, प�हला माळा,
ऑ�फस नं. १०६, �हंद सायकल रोड,
वरळी. मुंबई- ४०००२५.

टे �लफोन नं. २४९२३४७८/ २४९२५७१२.
मंगळवार दप
ु ार� २.०० ते ४.००.
जय गणेश चॅ�रटे बल ��ट

भैरव ए��पोट� स ् ९४/९६, प�हला माळा, भगवान कला �बि�डंग, भ ुले�वर रोड,
मंब
ु ई-४००००२.

टे �लफोन नं. २२४२८९४७/ २२४२८९४५. फ�त श�नवार�. वेळ- दप
ु ार� ३ ते ५ पय�त

(फ�त केईएम, जे जे, सायन, नायर आ�ण टाटा मेमो�रअल हॉि�पटल �या हाट� , कॅ �सर आ�ण �कडणी ऑपरे शनक�रता.)
सरकार� ��णालयात

आ�थ�क��टय़ा दब
� आहे त, अशा ��णांना वै�यक�य उपचारासाठ�, तपासासाठ� मदत
ु ल
केईएम ��णालयाकडून �मळालेल� याद�
नाग�रक सेवा मंडळ

एस. वी. छाया, �शवछाया, �लॉट नं. २३,

रोड नं. ४, सवरे दया को-ऑपरे �टव सोसायट�, अंबरनाथ (पव
ू )� -४२१५०१.
टे �लफोन नं. ९५२५१२६०६५२३.

आशा �करन चॅ�रटे बल ��ट

�लोर� सार� स�टर, यक
ु ो ब�क के पास,

चार बंगला, कामधेनू शॉ�पंग स�टर के सामने, अंधेर� (पि�चम), मुंबई. टे . नं. २६३५६५९३.

सकाळी १०ते दप
ु ार� १२, सायं. ७ ते रा�ी ९
: स�ग�
ु फाऊंडेशन ��ट

४ सागर अपाट� म�ट, ओ�ड नागरदास रोड, �चनॉय कॉलेजजवळ, अंधेर� (पव
ू )� ,

मुंबई-४०००६९.

�ीमती भानब
ु ेन वानी ��ट

१०३, मयरु , एस. �ह�. रोड,

�बोधनकार नाटय़गहृ जवळ,

बो�रवल� (प.), मुंबई-४०००९२.

श�नवार� सकाळी १० ते दप
ु ार� १२
र�नद�प चॅ�रटे बल ��ट
१७०, नव�नधन रोड नं. ९, दौलत नगर, बो�रवल� (पव
ू )� , मुंबई-४०००६६.
कै�सर ए� फाऊंडेशन

तळ मजला, �म नं. १५-१८, भायखला �कूल �बि�डंग, एन. एम. जोशी, भायखळा (पि�चम), मुंबई-४०००११.

टे �लफोन नं. २३००५०००.

फ�त कॅ�सर��त ��णांसाठ�
जय गणेश चॅ�रटे बल ��ट

भैरव ए��पो��स, ९४/९६ प�हला मजला, भगवान कला �बि�डंग, भल
ु े�वर रोड,
मुंबई-४००००२.

टे �लफोन नं. २२४२८९४७/ २२४२८९४५. फ�त श�नवार दप
ु ार� ३ ते ५ पय�त.
सेठ मोरारजी कानजी चॅ�रटे बल ��ट
नं. ६३/ ६५/ ६७, डॉ. आ�माराम म�चट रोड, भुले�वर, मुंबई-४००००२.
बाबल
ु नाथ टे �पल ��ट

�गरगाव चौपाट�, मुंबई-४००००७.
टे �लफोन नं. २३६७८३६७.

टाटा केम गो�डन �यब
ु ल� फाऊंडेशन

�तसरा मजला, हॉल�ड हाऊस, टायटन वॉच शो �म�या वर, �रगल �सनेमा जवळ १४, शह�द भगत�संह रोड, कु लाबा,

मुंबई-४००००९. टे �लफोन नं. २२८३६५१७.
फ�त ऑपरे शनकरता.

: राम�काश पोदार चॅ�रटे बल ��ट
५२३, �गरगाव रोड, चीरा बाजार,

मुंबई-४००००२.

टे �लफोन नं. ४०९०७६००.
�ी अ�कलकोट �वामी समथ� ��ट

खा�डलकर माग�, २२, अ�कलकोट लेन, सी. पी. ट�क जवळ, मुंबई-४००००४.
वेळ- सकाळी ९ ते दप
ु ार� १२,
दप
ु ार� ४ ते सायं. ७

चमनलाल कपरू चॅ�रटे बल ��ट

�तसरा माळा, �म नं. २१, नानक �नवास,

डॉ. डी. डी. साठे माग�, ऑपेरा हाऊस, �गरगाव,
मंब
ु ई-४००००४. दप
ु ार� ४ ते सं�याकाळी ६.
आ�म�योत चॅ�रटे बल ��ट

८५/८९, चंदारामजी ग�स� �कूल �बि�डंग,
�ह�. पी. रोड, मंब
ु ई-४००००४.
टे �लफोन नं. २३००५०००.

फ�त कॅ�सर��त ��णांसाठ�
जाफर सुलेमान मुसा�फर खाना ��ट

केअर ऑफ इं�डया हाऊस नं. २, के�पस कॉन�र, कंबाला �हल, मुंबई-४०००२६.
वेळ सकाळी १०.३० ते दप
ु ार� १२.३० पय�त.
लाय�स �लब ऑफ च� बरू

२ मक��टाइल अपाट� म��स, वसंत �सनेमा हॉलसमोर च� बरू , मुंबई-४०००७१.
�ी अ�कलकोट �वामी समथ� महाराज मठ
�शवसेना भवन मागे, दादर, मुंबई-४०००२८.
�ी �शड� साईबाबा सं�थान

साई �नकेतन, �तसरा मजला, होमी टे रेसजवळ, डॉ. आंबड
े कर रोड, दादर ट�.ट�. (ई�ट), म ुंबई-४०००२८.
सोमवार ते श�नवार.

वेळ- सकाळी १० ते दप
ु ार� १२
ए. एच. वा�डया चॅ�रटे बल ��ट

७०, वी. वी. गांधी माग�, फोब�स ���ट, फोट�, मुंबई-४०००२३.
टे �लफोन नं. २२६७३२३४.

एन. एम. वा�डया चॅ�रट�स

१२३, एन. एम. वा�डया �बि�डंग, एम. जी. माग�, एच.डी.एफ.सी. ब�के�या बाजूला, फाऊंटन�या जवळ मुंबई-४०००२३.
सोमवार ते श�
ु वार.

सकाळी ११ ते दप
ु ार� २.

: भाईचंद मेहता फाऊ�डेशन
�तसरा मजला, भारत हाऊस, १०४, मुंबई समाचार माग�, मुंबई-४००००१.

जे. एन. मोद� चॅ�रटे बल ��ट

दावर कॉलेज�या बाजल
ू ा, प�हला माळा,
ओ. के. पेन माट� �या वर,

�लोरा फाऊंटन, फोट�, मुंबई-४००००१.
टे �लफोन नं. २२८४०५४०

सर दोराबजी टाटा ��ट

बॉ�बे हाऊस, २४, होमी मोद� ���ट, फोट� , मुंबई-४००००१. सोमवार ते श�
ु वार.

वेळ- दप
ु ार� ३ ते ४ पय�त.
सर जे. जे. फाऊंडेशन

पाचवा मजला, १२७, मानकेजी वा�डया �बि�डंग, एम. जी. माग�, मंब
ु ई-४००००१.
टे �लफोन नं. २२६७३८४३.
वेळ- दप
ु ार� २ ते ४ पय�त.
सर रतन टाटा ��ट

बॉ�बे हाऊस, होमी मोद� ���ट, फोट�,
मुंबई-४००००१.
स�ु शला मोद� चॅ�रटे बल ��ट

प�हला मजला, केअर ऑफ ६, ७ डोसा मॅ�शन, अपना बाजार�या मागे,
सर पी. एस. रोड, फोट� , मुंबई-४००००१.

टे �लफोन ६६३५९११९/ ३०२२२२२२. वेळ- दप
ु ार� ४ ते ५ पय�त.
टाइन ए�ड टॅ ले�ट �लब

तळ मजला, अणश
ु �ती भवन, अपोलो बंदर, �शवाजी महाराज माग�, फोट�, मुंबई-४००००१. टे �लफोन नं. ६५२५८०७५.

वेळ- सकाळी १० ते दप
ु ार� ४ पय�त.
कै�सर पेशंट ए� असो�सएशन

�कंग जॉज� �ह�. मेमो�रयल हॉि�पटल जवळ, डॉ. ई मोसेस रोड, फेमस �टु�डओजवळ, महाल�मी, मुंबई-४०००३६.
(फ�त कॅ�सर��त ��णांसाठ�)

म�रन लाइ�स �य�ु नअर च� बस�

मेसस� पारस एम. जैन, दस
ु रा मजला,

रनछोड भवन नं. ४, केबल �ॉस लेन ४,
दाद� सेठ अ�यार� लेन के सामने,
काळबादे वी, मुंबई-४००००२.
टे �लफोन नं. २२००४४६०.

मंगळवार आ�ण श�
ु वार.

वेळ- दप
ु ार� २ ते ४ पय�त.

तुलसी नंदन चॅ�रटे बल ��ट

तुलसीदास तहल�राम कंपनी�या बाजूला,

शॉप नं. ५२७, पाचवा चं�ा चौक, एम. जे. माक�ट, कालबादे वी, मुंबई-४००००२.

�ी महाल�मी टे �पल ��ट
भुलाभाई दे साई रोड, मुंबई-४०००३६. टे �लफोन नं. २३५१४७३२.
तल
ु सीदास गोपाळजी चॅ�रटे बल धाकले�वर टे �पल ��ट

१० ए, भुलाभाई दे साई रोड, महाल�मी मं�दराजवळ, मुंबई-४०००३६.
मे�को

११०, नाथवाला �बि�डंग, �ह�. एस. रोड, माह�म, मुंबई-४०००१६.

टे �लफोन नं.: २४४५५३६५/ २४४४४३३९. वेळ- सकाळी ९ ते ११ पय�त.
शंकर सेवा मंडळ

१२३, हॅ मरि�मत इंड���ज इ�टे ट, शीतलादे वी टे �पल रोड, माह�म, मुंबई-४०००१६.
: अतुल भाई बापू कामगार

(नागदे वी �े��स) प�हला मजला, �म नं. ५, जे. के. च� बस�, १७/८३, नागदे वी ���ट,
मुंबई-४०००३६.

वेळ- दप
ु ार� १२ ते १.३० पय�त.
�यू हलाई मेमन असो�सएशन

शॉप नं. १४, ७४ मेमनवाडा रोड, �मनारा मसिजद खाल�, म ंब
ु ई-४००००३.
टे �लफोन नं. २३४४३१६८.
साहा�यता
७९, गोगार� मोह�ला, महाकाल� हाऊस, मसिजद बंदर (पि�चम), म ंब
ु ई-४००००३.
अल सा�दक चॅ�रटे बल सोसायट�
३० मोह�मद अल� रोड, मसिजद बंदर (पि�चम), मंब
ु ई-४००००३.
मानव�योत पि�लक चॅ�रटे बल ��ट

�न�यानंद �बि�डंग, डॉ. आर. पी. रोड, मुलुंड (पि�चम), मुंबई-४०००८०.
टे �लफोन नं. २५६७३५८७/ २५९१९७५५.
अल अहमद चॅ�रटे बल ��ट

तळ मजला, एले वन �टार अपाट�मे�ट,

�लॉक नं. १, ५५ मोरलॅ �ड रोड, आ�ीपाडा, मंबई स��ल, मुंबई-४००००८.
टे �लफोन २३०७६५५४.

सोमवार ते श�नवार (श�
ु वार� बंद)

वेळ- सकाळी ९.३० ते दप
ु ार� १२.३० पय�त.
स�ग�
ु द��णा साईबाबा म�डल

२३, मंगल साई धाम, �यार� रोड, रहे जा टाऊन�शप, वे�टन� ए���ेस हायवे
जवळ, �दंडोशी पोल�स �टे शन�या बाजूला,
मालाड (पव
ू )� , मुंबई-४०००९७.
�खदमत चॅ�रटे बल ��ट

१०६, सो�फया झुबेर रोड, नागपाडा पोल�स �टे शन जवळ, नागपाडा,
मुंबई-४००००८.

टे �लफोन नं. २३००४७८६/ २३०१५७८६.
�ी बासीर मोसा पटे ल

७७/७९, आय. एम. म�चट रोड,
मुंबई-४००००९.
सहायता चॅ�रटे बल ��ट

प�हला मजला, अंजम
ु न इखबालल
ु जलाल �कूल, कोलसा मोह�ला, पायधुनी,

मुंबई-४००००३.

टे �लफोन नं. २३४२४६२८.
फ�त श�नवार�,

सकाळी १० ते दप
ु ार� १२ पय�त.
�ी �यंकटे श �नधी

�लॉट नं. १२- ८५६, ट�.ट�.सी. इंडि��यल इ�टे ट, रबाले, पो�ट ऑ�फस घनसोल�,
नवी मुंबई-४००७०१.

टे �लफोन नं. २७६०७४२६.
��ट� �जा �य़म
ु न �रसोस� स�टर

तळ मजला, ५/३, सतनाम �बि�डंग,
सायन हॉि�पटल जवळ,

सायन (पि�चम), मंब
ु ई-४०००२२.
टे �लफोन नं. २४०९९९११.

सोमवार� सकाळी १०.३० ते दप
ु ार� १. ३० पय�त.
म�हारबाई फाऊंडेशन

प�हला मजला, �म नं. ए टू झेड इंड���ज, वरळी, मुंबई-४०००१८.
टे �लफोन नं. २४९२७८३२.
response.lokprabha@expressindia.com

आरो�य �वशेष
�दय�वकार आ�ण आपण | आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा | र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे... |
आरो�य �व�याची �नकड | काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद� | �द�य��ट� | नवे आजार आ�ण �याधी | ‘�यरोगसा�रता’ आव�यक

�द�य��ट�

डॉ. �न�तन पाटणकर

डो�या�या डॉ�टरकडे एकावर-एक �� अशी जा�हरात न करता पाप�या, डो�यांची आवरणे, डो�या�या

आत�या �व�वध �ावांचे टे �शन आ�ण फंडो�कोपी या तपास�या नंबर काढताना फु कट होतात. डॉ�टर तुम�या समोर

उभा राहून, फंडो�कोप या यं�ा�वारे डो�या�या अगद� मागील बाजच
ू े पटल �हणजे फ�३◌्र�लं तपासतो. या पटलावर
र�तवा�ह�या व नसांचे जाळे असते.

डो�यां�या डॉ�टरांकडे जायची भीती वाटते, असे कोणी �हणाले तर काय

वाटे ल? मला प�ह�यांदा जे�हा हे उ�गार ऐकायला आले ते�हा वाटले क�, या

मुल�ला डॉ�टर या �य�तीची भीती वाटत असावी. लहानपणापास ून मुलांना

पोल�स आ�ण डॉ�टर यांची भीती घाल�यात येत.े म�ती केल�, ऐकले नाह�, ह�
केला क�, आता पोल�स येऊन घेऊन जातील �कंवा डॉ�टर येऊन इंजे�शन

दे तील, हे वा�य छडीपे�ा जा�त प�रणामकारक ठरते. पो�लसांचे ठ�क आहे,
पण डॉ�टरांना पो�लसां�या पं�तीत बसवणे �हणजे अ�त झाले. जगभरात

कुठे ह� जा, पो�लसांकडे जायला भीती वाटणारे डॉ�टर खंडीभर सापडतील, पण

डॉ�टरांकडे जायला �भणारे पोल�स शोधूनह� सापडणार नाह�त. तर खास डो�या�या डॉ�टरकडे जायला घाबरणार�
मल
ु गी मी ब�घतल� ते�हा ध�काच बसला. �तला सज�न, गायनॅकॉलॉिज�ट अशा रथी-महारथींकडे जायला भीती
वाटणार नाह�.

ह� मुलगी मा�या मुल�ची म�ीण. गोर�पान, न��ासारखी सुंदर, डोळे

घारे , पण घारे पणाह� भीतीदायक नाह�. मुलाचे पाय पाळ�यात �दसतात
तसे �तचे आ�ण डोळा या �वषयाचे काह� तर� नाते असावे. ती अगद�

लहान असताना आम�या घर� आल� होती. कोणी तर� �तला �वचारले,

काय गं, तुझे दो�ह� डोळे सुरेख आहे त, पण एक �नळसर घारा आ�ण एक

�हरवट घारा आहे. असे का? हे ऐकता�णी ती धावत जाऊन आरशासमोर
जाऊन उभी रा�हल�. �वत:चे डोळे �नरखून बघताना मग �तचा �तलाच

डो�यां�या रं गात फरक �दसायला लागला. मग �तला रडू कोसळले. �तची

समजत
ू काढताना आमची सग�यांची दमछाक झाल�.

तर अशी मुलगी आता मोठे पणी सांगते क�, मला डो�यां�या डॉ�टरांकडे जायला भीती वाटते ते�हा मला हसावं क� रडावं
ते कळे ना. या वयात मुलं मोठय़ां�या �फर�या घेतात, अगद� साळसूदपणे; �हणून मी काह� ल� �दले नाह�; पण एकदा
�त�या आई-व�डलांनीच सां�गतले क�, डॉ�टर! जरा �त�याशी बोला ना. �तला वगा�त फ�यावरचे वाचताना �ास होतो,
पण डॉ�टरकडे चल �हटले क� नाह�च �हणते. मग एकदा ती घर� आलेल� असताना म �
ु ामून हा �वषय काढला. �तचा

खल
ु ासा ऐकून आ�ह� हसत सट
ु लो. �यां�या शाळे त एक डो�यांचे डॉ�टर भाषण �यायला आले होते. हे डॉ�टर र�सक,

सा�हि�यक आ�ण ि�ल�ट �वषय समजावन
ू सांग�याची हातोट� असणारे होते. �यांचे भाषण चालू असताना म�ये-म�ये

आमची �हरॉइन आप�याच �वचारात हरवन
ू जात असे. �यामुळे �त�या ल�ात रा�हले ते डॉ�टरां�या भाषणातील तुटक-

तुटक भाग.

डॉ�टरांनी बहुतेक क�न भाषणाची स�
ु वात सा�हि�यक अंगाने केल� असावी. �यांनी सां�गतलं असावं क�, डोळा हा

मनाचा आरसा असतो. मनातले �वचार, भावना डो�यात नीट ब�घतले तर �दस ू शकतात. मग �यांनी कुठे तर� ‘डो�यात
वाच मा�या तू गीत भावनांचे’ या गा�याचा उ�लेख केला असावा. मग �यांनी
फंडो�कोपचा उ�लेख केला असावा.

डो�या�या डॉ�टरकडे एकावर-एक �� अशी जा�हरात न करता पाप�या,
डो�यांची आवरणे, डो�या�या आत�या �व�वध �ावांचे टे �शन आ�ण
फंडो�कोपी या तपास�या नंबर काढताना फुकट होतात.

डॉ�टर तुम�या समोर उभा राहून, फंडो�कोप या यं�ा�वारे डो�या�या अगद�

मागील बाजूचे पटल �हणजे फ�३◌्र�लं तपासतो. या पटलावर र�तवा�ह�या
व नसांचे जाळे असते.

हा फंडो�कोप काय असतो हे समजावन
ू घेतले तर मग आप�याला आप�या म��णी�या मनाची घालमेल आ�ण

डो�या�या डॉ�टरकडे जा�या�या भीतीचं मूळ कळू शकेल. डोळे तपासताना डो�यांचा नंबर तपासणे हा मो�ा सोहळा

असतो. डो�यां�या डॉ�टरांकडे जाऊन नंबर का काढायचा आ�ण �याचे फायदे हा एक �वतं� �वषय आहे . च��या�या

दक
ु ानात फुकट नंबर काढून �तथे च च�मा �वकत घेतात. डोळे हे �व�वध प�रि�थतीनस
ु ार �वत:ला अ◌ॅ�ज�ट क�न

घेतात. ह� अ◌ॅ�ज�टम� ट (accommodation) चांगला डॉ�टर ल�ात घेऊन मगच तुमचा नंबर काढतो. मशीनम�ये हे

श�य नसते. �हणून बहुतेक वेळा मशीन जो नंबर दे ते �या नंबरला तुम�या डो�यांना अ◌ॅ�जे�ट �हावे लागते. Penny

Wise, Pound Foolish अशी एक �हण आहे. चार पसे वाचवायचे, लाख पा�यात घालवायचे असा �कार च�मा घेताना
अनेकजण करतात.

डो�या�या डॉ�टरकडे एकावर-एक �� अशी जा�हरात न करता पाप�या, डो�यांची आवरणे, डो�या�या आत�या �व�वध
�ावांचे टे �शन आ�ण फंडो�कोपी या तपास�या नंबर काढताना फुकट होतात.

डॉ�टर तुम�या समोर उभा राहून, फंडो�कोप या यं�ा�वारे डो�या�या अगद� मागील बाजूचे पटल �हणजे Retina

तपासतो. या पटलावर र�तवा�ह�या व नसांचे जाळे असते. म� दभ
ू वतालचे �ेशर,

र�तदाब, मधम
ंु ागत
ंु (complication) उ�वते �या�या
ु ेह अशा अनेक गो�ट�ंतन
ू जी गत
प�ह�या पाऊलखण
ु ा या पटलावर �दसतात. �यामुळे Retina बघणे �हणजे कंु डल�
बघ�यासारखे असते. बरे चदा रोगाचं �नदान प�ह�यांदा फंडो�कोपीवर होतं.

मधम
ु ेह झालेला असतो. त�येती�या काह�च त�ार� नसतात. आपण डो�या�या

डॉ�टरकडे जातो. तो डो�या�या आत बघतो. मग सांगतो हंथोडी सॉ�ट ए�स ूडेटस ्

आहे त. आपण �नव��कारपणे लॅ �टन ऐकावे तसे ऐकत असतो. मग डॉ�टरलाह� जाणवते

क�, तो काय �हणतो आहे हे आप�याला कळत नाह� आहे. मग तो सांगतो, जरा डायबेट�स चेक क�न �या.

ह� सगळी मा�हती बहुतेक आम�या म��णीने तुकडय़ातक
ु डय़ांत ऐकल� असावी. �तला जे�हा हे सगळं सां�गतलं ते�हा ती
�हणाल�, काका! �हणजे डो�यात आत बघताना आप�या मनातले �वचार, भावना वगरे काह� डॉ�टरला कळत नाह�त?

मी सां�गतलं, अिजबात नाह�. तू अगद� डॉ�टरला मनात �श�या दे त बसल�स आ�ण चेहरा हसरा ठे वलास तर� डॉ�टरला

काह� कळणार नाह�.

हे ऐकताच �त�या डो�यात हसू फुटलं आ�ण �याच सं�याकाळी ती डो�या�या डॉ�टरांकडे गेल�. पढ
ु �याच आठवडय़ात
ती ले�सेस बसवन
ू घेणार आहे. मी ह� गो�ट नंतर �या ने�त��ाला सां�गतल� ते�हा तो �हणाला मा�या ि�हिज�टंग

काड�वर छापन
ू घेतो.

��ट�चे डॉ�टर असलो तर� आ�हाला �द�य��ट� नसते.
response.lokprabha@expressindia.com
आरो�य �वशेष
�दय�वकार आ�ण आपण | आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा | र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे... |
आरो�य �व�याची �नकड | काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद� | �द�य��ट� | नवे आजार आ�ण �याधी | ‘�यरोगसा�रता’ आव�यक

नवे आजार आ�ण �याधी
डॉ. ऋचा प��े

जाग�तक पातळीवर व�
ु े लोकसं�येवर पडणारा ताण आ�ण
ृ ांचे वाढले ले आय�ु यमान, �यांची वाढणार� सं�या, �यामळ
व�
ृ �वा�या वेगवेग�या �कार�या �याधी यांना आजचा समाज सामोरा जात आहे.
आप�याला होणा�या रोगांचे �कंवा �याधींचे �कार मागील शतकापे�ा खूप

�माणात बदलले आहे त. संसग�ज�य रोगांवर आपण जवळजवळ मात केल�
आहे , पण या रोगांची जागा आता न�या रोगांनी घेतल� आहे; जसे क� -

आप�या न�या अशा �व�श�ट राहणीमानामुळे, आहारातील बदलांमुळे अथवा

आज�या धकाधक��या जीवनात उ�वणा�या �वल�ण ताणतणाव - र�तदाब,

मधम
ु ेह इ�याद�ंनी घेतल� आहे. या सव� ि�थ�यंतरांबरोबरच वै�यक�य शा��ात वाखाण�याजोगी उ��ांती होत गेल�
आ�ण माणसाचा एकूण जीवनकाल वाढला. अथा�त या चांग�या गो�ट�ची दस
ु र� बाजू मा� �ततक�शी चांगल� नाह�.

जाग�तक पातळीवर व�
ृ ांचे वाढले ले आय�ु यमान, �यांची वाढणार� सं�या, �यामुळे लोकसं�येवर पडणारा ताण आ�ण

व�
ृ �वा�या वेगवेग�या �कार�या �याधी यांना आजचा समाज सामोरा जात आहे.

वै�यक�य �े�ात झालेल� आजची ह� �गती औषधशा��ातील समांतर �गती�शवाय अश�यच होती. वजनाने व

आकाराने अ�तशय लहान अशा रासाय�नक औषधांनत
ं र (Small chemistry molecules) आपण अँ�टबायो�ट�सचा शोध

लावला. �यानंतरची सवा�त मह��वाची झेप �हणजे ‘थेरा�य�ु टक �ोट��स’चा शोध- �हणजे मानवी ��थनांचा औषध
�हणन
ू उपयोग. उदा. इ�शल
ु �न, जे मधम
ु ेह�ंसाठ� जीवनदान ठरले �कंवा इ�र�ोपोएट�न जे ‘�कडनी फे�यअ
ु र’�या

रो�यांसाठ� अप�रहाय� असते, ह� अशी ��थने ‘�र-कॉि�बनंट टे �नॉलॉजी’�या साहा�याने बनवल� जातात. या

���येम�ये ह� ��थने तयार करणार� मानवी जनक
ु े पेशीतून वेगळी क�न �व�श�ट अशा दस
ु �या जाती�या लहान

पेशीं�या जनक
ु ाबरोबर जोडल� जातात. या लहान पेशी खूप मोठय़ा �माणात आ�ण खूप भराभर ��वग�ु णत होतात
आ�ण शेवट� मानवी ��थने, �याचा औषध �हणून उपयोग होऊ शकतो- तयार करतात.

औषधशा��ातील �तसर� मह��वाची उडी �हणजे वेगवेग�या �कारचे कृ��म अवयव उदा. गड
ु घारोपण, मणकारोपण,
�दयाची कृ��म झडप इ�याद�. या �कार�या श����या ह�ल� सहजपणे के�या जातात. आज आपण इतक� �गती

केल� असल� तर�स�
ु ा आप�याला होणा�या, होऊ शकणा�या कैक �याधी अशा आहे त क�, �यां�यासाठ� या आज�या

आधु�नक वै�यकशा��ाम�ये काह�ह� उपाय आजतर� अि�त�वात नाह�.

शा��ात होणार� �गती ह� एक �नरं तर, अ�याहत गो�ट आहे. गे�या दोन-अडीच दशकांपास ून ‘�टे म से�स’ (मातक

पेशी) आ�ण �र-जनरे �ट�ह मे�डसीन �कंवा ‘पन
ु �न��मती औषधोपचार’ या दोन आघाडय़ांवर खप
ू मोठय़ा �माणात

संशोधन होत आहे आ�ण औषधशा��ा�या तंबच
ू ा चौथा खांब �हणन
ू �च�लत होऊ लागला आहे .

�टे म से�स �हणजे काय?

माणसाचा उगम हा बीजांडापासून होतो. माणसा�या शर�रात असणा�या �व�भ�न �कार�या असं�य पेशी बन�व�याची

�मता या बीजांडाम�ये असते. अथा�तच ह� ���या ट��याट��याने होत असते आ�ण अभ�कापास ून ते अगद� मरणास�न
अशा �य�तीपय�त सवा�म�ये या अशा बीजांडपेशी �कंवा मातक
ू त: शर�रात
ृ पेशी �हणजेच �टे म से�स असतात. मल

रोज�या रोज होणार� झीज भ�न काढ�याचे काम या मातक
ृ पेशी कर�त असतात.
या मातक
ु य�वेक�न दोन �कार�या असतात.
ृ पेशी म�

१) र�त मातक
ृ पेशी (Haemtopoietic stem cells), २) ऊती मातक
ृ पेशी (Mesenchymal stem cells)

माणसा�या शर�रातील कुठ�याच पेशी या अमर नसतात. र�तपेशीसु�ा काह� �व�श�ट अवधीनंतर मरतात आ�ण

�यांची पन
ु �न��म�ती होते. माणसा�या हाडां�या
मगजाम�ये (Bone marrow) ह� सात�याने
होणार� घटना असते आ�ण �हणून Bone

marrow अथवा अि�थमगज हा र�त मातक

पेशींचा एक उ�तम साठा मानला जातो.

कक�रोग वा त�सम रोगांम�ये होणारे ‘बोन मॅरो
�ा�स�ला�ट’ हे या त��वावर आधा�रत
असतात.

नवजात बालका�या नाळे तील र�तातदे खील

र�त मातक
ृ पेशी खूप मोठय़ा �माणात आढळून

येतात. गे�या ८-१० वषा�म�ये भारतात आ�ण

इतर दे शांत ‘कॉड�-�लड �टे म से�स बँकांचे’ पेव
फुटले आहे . नाळे तील र�त मातक
ृ पेशीदे खील

र�ताचे कक�रोग आ�ण

बीटाथॅलेसे�मयासार�या रोगात वाप�न बरे
करता येतात.

ऊती मातक
ृ पेशी या �ौढ माणसा�या ब�याच
अवयवांम�ये आढळून येतात.

अि�थमगजा�य�त�र�त या पेशी कातडी, मेदपेशी, पडलेला दध
ु ाचा दात, अंगावर येणारा �ाव व इतर काह� अवयवांत

सापडतात. आतापय�त संशोधकांना या ऊती मातक
ृ पेशींपासून �दय �नायू पेशी, म�जातंतू पेशी, अि�थपेशी, �वाद�ु पंड
पेशी आ�ण यकृत पेशी तयार कर�याम�ये यश �मळाले आहे .

आतापय�त आधु�नक वै�यकशा��ाम�ये अनेक रोग आ�ण �याधी अशा आहे त क�, या �याधींसाठ� कोणतेह� उपाय

माह�त नाह�त �कंवा माह�त असलेले उपाय अगद� तट
ंु े आहे त. �पायनल कॉड� इ�जरु � (अपघातामळ
ु पज
ु े म�जार�जू

�नकामी होऊन आले ले अपंग�व, सेरे�ल पा�सी (ज�मा�या वेळी अभ�का�या म� दल
ू ा �ाणवायू कमी �मळा�याने येणारे

शार��रक व मान�सक अपंग�व), ऑ�टझम अनेक �कारचे �नाय ू अधू करणारे आनव
ंु �शक रोग (Muscular dystrophy)
अशा अनेक �या�ध��त माणसांसाठ� �टे म से�स थेरपी हे एक वरदान ठरत आहे . ऊती मात क
ृ पेशी उपरो�त
�या�ध��तां�या �याधी पण
ू �पणे ब�या क� शकत नस�या
तर� या उपचारांमळ
ु े अशा रो�यांची दे खभाल करणा�या

नातेवाइकांना �यामुळे खूपच �दलासा �मळू शकतो आ�ण

�यांचे तसेच रो�यांचे जीवन जा�त आनंद� होऊ शकते.

Regenerative Medicine ह� �वचारधारणा खूपच �यापक
आहे . �टे म से�स उपचारां�य�त�र�त वेगवेग�या
अवयवांची �न�म�ती आ�ण रोपण, काह� �व�श�ट

औषधां�या वाहकांसारखा Stem cells चा उपयोग,

जनक
ु �य उपचार (Gene therapy) या व अशाच अनेक

क�पक उपचार प�तींचा समावेश यात होऊ शकतो.

�ीसम�ये एक पौरा�णक कथा �च�लत आहे. �ोमे�थयस

या राजाने �वगा�तन
ू प�व� असा अ�नी मानवा�या उ�ारासाठ� चो�न आणला. झीथस या दे वां�या राजाला याचा ख प

राग आला आ�ण �याने �ोमे�थयसला �श�ा सुनावल�. �याला एका उं च टे कडीवर खडकाला साखळदं डाने बांधून टाकले
आ�ण एका ग�ड प�ाला आ�ा केल� क� �याने रोज �ोमे�थयसचे यकृत थोडे थोडे कुरतडायचे. झीथसला वाटले क�,

यामुळे �ोमे�थयसचा अंत अगद� वेदनामय प�तीने होईल, परं तु तसे न होता �ोमे�थयस नंतर बर�च वष� जगला. या
गो�ट�व�न एक �न�कष� असा काढता येईल क�, यकृत हे कुरतड�यानंतरह� प�ु हा जी�वत होत रा�हले.. आ�ण दस
ु रे

अनम
ु ान असे क�, यकृत हा शर�राचा अ�तशय मह��वाचा अवयव आहे हे �ीकांना ५००० वषा�पव
ू � माह�त होते!!

सारांश असा क�, Regenerative Medicine हे एक नवीन शा�� वै�यकशा��ाला �मळालेले एक जीवदान आ�ण �हण ून

अनद
ु ान आहे ..
response.lokprabha@expressindia.com
(डॉ. ऋचा प��े या स�या फ� Reliance Life Sciences म�ये काय�रत आहे त.)

आरो�य �वशेष
�दय�वकार आ�ण आपण | आयव
ु �द व आधु�नक वै�यका�या मदतीने कॅ�सरशी लढा | र�त�ांतीकडून र�त�ांतीकडे... |
आरो�य �व�याची �नकड | काह� समाजोपयोगी सं�थांची याद� | �द�य��ट� | नवे आजार आ�ण �याधी | ‘�यरोगसा�रता’ आव�यक

‘�यरोग-सा�रता’ आव�यक
अमोल अ�नदाते

‘खोकला झाला क� ट�. बी.ची तपासणी करा’ या पो�टस� ट�.�ह�.वर�या व वत�मानप�ातील ट�पीकल

शासक�य जा�हराती आ�ण जाग�तक �यरोग �दना�न�म�त काढले�या फे�या या�या पल�कडे ट�. बी. �वषयी

सव�सामा�यांचे �ान आ�ण ट�. बी. �नयं�णात �यांचा सहभाग जात नाह�. खोकला स �
ु झा�या झा�या लगेच ट�. बी.ची

तपासणी कर�या इतपत तर अजून आपण हे �थ कॉ�शीअस झालेलो नाह�, पण �कमान �कती �दवसांचा खोकला, कु ठल�
तपासणी, कुठे करावी याची तर� सवा�ना मा�हती असावी.

अजून ह� ��णांसमोर ट�. बी. �कंवा �यरोग हा श�द जर� तपासणी करत

असताना उ�चारला तर�. ‘साहे ब! आम�या अ��या खानदानात अजून

कोणालाच ट�. बी. झाला नाह� हो!’ हा शेरा न�क� ऐकायला �मळतो. एकूणच
या आजाराकडे सामािजक कलंक �हणून बघ�याची सवय लाग�यामुळे ट�.

बी.�वषयी मा�हती जाणन
ू घे�यास ह� कोणी फारसे उ�सक
ु नसते. ‘खोकला
झाला क� ट�. बी.ची तपासणी करा’ या पो�टस� ट�.�ह�.वर�या व

वत�मानप�ातील ट�पीकल शासक�य जा�हराती आ�ण जाग�तक �यरोग

�दना�न�म�त काढले�या फे�या या�या पल�कडे ट�. बी. �वषयी सव�सामा�यांचे �ान आ�ण ट�. बी. �नयं�णात �यांचा
सहभाग जात नाह�. खोकला स�
ु झा�या झा�या लगेच ट�. बी.ची तपासणी कर�या इतपत तर अजून आपण हे �थ

कॉ�शीअस झालेलो नाह�, पण �कमान �कती �दवसांचा खोकला, कुठल� तपासणी, कुठे करावी याची तर� सवा�ना मा�हती
असावी.

स�या ट�. बी.�या �नदानासाठ� सलग दोन आठवडय़ांसाठ� बेड�या सह �कं वा कोरडा खोकला अस�यास नजीक�या
आरो�य क��ातील ट�. बी. उपचार क��ावर बेडकाची तपासणी करावी असे �नद� श आहे. �नदानासाठ� दोन बेडकांचे

सॅ�प�स आव�यक असतात. यात सकाळी उठ�यावरचे प�हले बेडके ब लॅ बम�ये पोहोच�यावर एक �पॉट सॅ�पल �यावे

लागते. हे दो�ह� सॅ�पल �नगे�ट�ह आ�यास एक आठवडा �ॉड �पे��म अँट�बायोट��सचा कोस� �दला जातो. �यानंतर

प�ु हा दोन बेड�यां�या तपास�या व छातीचा ए�स रे क�न ट�.बी.ची तपासणी केल� जाते. हे दो�ह� �नगे�ट�ह आ�यास

ट�. बी. नस�याचे �नदान केले जाते. पण यापैक� कुठल� ह� गो�ट पॉ�झट��ह आ�यास ट�. बी.चे �नदान क�न उपचार

पण
ू � करावे लागतात. ट�. बी.�या उपचारांसाठ� ती�ते�माणे तीन कॅ टॅ �गर�ज ठरवन
ू �या�माणे कुठल� औषधे व �कती

�दवस �यावी हे स�
ू ठरवन
ू �दले आहे. ह� औषधे डॉ�स �हणजेच ‘डायरे �ट ऑबर�हेश ��टम� ट शॉट� कोस� क�मोथेरपी’
क��ावर मोफत उपल�ध असतात. �यरोगाचे �नदान झा�यावर प�हले दोन ते तीन म�हने औषधे एक �दवस आड

�हणजेच डॉ�. काय�क�या��या दे खरे खीखाल� �यावयाची असतात. �यानंतरचे ४-५ म�हने ह� औषधे ��येक आठवडय़ाला

डॉ�स क��ात जाऊन �यावयाची असतात. ह� �यव�था उ�तम असल� तर� या गो�ट�ंची मा�हतीच नस�याने ब�याचदा
ट�. बी. ��णांना डॉ�स मोफत औषधांचा फायदा �मळत नाह�. काह� वेळा डॉ�स क� �ातील अ◌ॅड�मनी��े ट��ह

सम�यांमुळे ट�. बी. उपचारांना खीळ बसते. या क��ातील कम�चार� सकाळी १० ते सायंकाळी ५ या वेळात ह� औषधे

दे तात. परं तु एकादा ��ण नोकर�साठ� सकाळी बाहे र पडून सायंकाळी उ�शरा घर� परततो. यात हातावर पोट असणा�या
��णांसमोर तर कामावर खाडा क�न औषधे घे�यास यावे क� कुटुंबाचे पोट भर�यासाठ� उपचार अ�यावर सोडावे असा
पेच असतो. �हणूनच आज आ�ह� टोटल� �ग रे जी�टं ट �हणजेच कुठ�याह� उपचारांना दाद न दे णा�या ट�. बी.�वषयी
�कतीह� टाहो फोडला तर उपचारांना ��तसाद दे णा�या बहुतांश ��णांचं काय होते हे बघणे जा�त गरजेचे आहे.

आज ह� एवढय़ा वषा�नत
ं र ट�. बी.ची औषधे बहुतांश ��णांम�ये ��तसाद दे णार� आहे त. पण क�पलाय�स �हणजेच

गो�या घे�या�या �नय�मततेम�ये ब�याचदा ��ण कमी पडतो. डॉ�स काय�क�या��या ओळखीने ��ण आठवडय़ा�या
गो�या एक��त घेऊन जातो. परं तु नेमून �दले�या वेळी गो�या न घेता �वभागन
ू घेतो. कधी फुरसती�माणे पढ
ु �या

�दवशी घेतो �कंवा कधी घे�यास �वसरतोह�. अशा अध�वट सोडले�या उपचारांमध ूनच पढ
ु े म�ट� �ग रे जी�टं ट व टोटल�

�ग रे जी�टं ट �हणजे अनेक औषधांना ��तसाद न दे णारा ट�.बी. �नमा�ण होतो. या सग�या गो�ट�ंचा दोष शासनावर
टाक�याआधी आ�ह� �वत:चे �नदान क�न घे�याची व उपचार पण
ू � कर�याची जबाबदार� ओळखायला हवी.

स�या अि�त�वात असले�या ट�. बी. �नयं�णा�या रा���य काय��मात म �
ु य �काशझोत हा ‘बेडका�या व थुंक��या
तपासणी�वारा लवकर �नदान’ यावर आहे . उपचार बंद कर�याचे �नकषह� बेडकात �कं वा थुंक�त ट�. बी.चे जंतू न
सापडणे हे आहे त. मुळात बेडकात �कंवा थुंक�त ट�. बी. शोधणे ह� सदोष व �नकृ�ट �नदान प�त आहे. �यापे�ा

मलमू�ात ट�. बी.चे जंतू सापड�याचे �माण जा�त आहे. �हणून थक
ुं �पे�ा मलमू�ाची तपासणी �े�ठ ठरते.

के.ई.एम. ��णालयातील रोग��तबंधक शा��ा�या ओसो�सएट �ोफेसर व ट�. बी. �नयं�णा�या अ�यासक डॉ. �ीकला

आचाय� यां�या मते ट�.बी. �नयं�णातील एक मोठा अडसर �हणजे या�वषयी खाजगी डॉ�टरांचे अ�ान. आजह� खोकला
स�
ु झा�यावर बहुतांश ��ण हे खाजगी डॉ�टरांकडे जातात. यात त��ांपासून ते भ�द ू डॉ�टरांपय�त सवा�चाच समावेश

असतो. वर �दले�या ट�. बी. उपचार व �नदानासाठ� खाजगी डॉ�टरांकडेह� वेळ नसतो व ��णांकडेह�. ��येक खाजगी
डॉ�टर ठरलेला �ॉटोकॉल सोडून आप�या मनाला येईल �या�माणे चाच�या व उपचारांचा अज�डा राबवतो. ब�याचदा
आयसोनायाझाईड, र�फॅ�पीसीन, इथॅम�यट
ू ॉल व पायरॅझीनॅमाईड ह� प�ह�या �ेणीतील औषधे सोडून थेट दस
ु �या

�ेणीतील औषधे खाजगी डॉ�टरांकडून वापरल� जातात. �यामुळे ह� �ग रे जी�टं स (औषधांना ��तसादाची) सम�या

�नमा�ण होते. �यामळ
ु े ��णांनी यो�य डॉ�टरकडून आपले यो�य �नदान होते याची खबरदार� बाळगावी �कं वा थेट डॉ�स
क�� गाठावे. �तथे ��तसाद न �मळा�यास थे ट आरो�य अ�धका�यांना �कंवा ��णालयातील स�
ं कडे दाद मागावी.
ु ीट� डट
तसेच शासनाने ह� खाजगी डॉ�टरांना ट�. बी. �नयं�ण काय��मात सामील क�न �यावे.

ट�. बी. टाळ�या�या ��ट�ने काह� सामािजक जबाबदा�यांचे भान ब�याचदा आप�याला राहात नाह�. ट�. बी. हा हवेत ून

पसरणारा आजार आहे हे तर सव��ात आहेच, �हणूनच ट�. बी.�या ��णांनीच न�हे तर सवा�नीच खोकताना आपले त�ड
झाकावे �कंवा चे ह�यासमोर �माल पकडावा हे साधे मॅनस� आप�याला लहानपणापासन
ू �शकव�या जातात. पण बस,

�े न, साव�ज�नक �ठकाणी �कती लोक हे अट�के�स पाळताना आप�याला �दसतात. टोटल� �ग रे जी�टं ट ट�. बी.वर
‘हाय-फाय’ चचा� कर�याअगोदर या सा�या गो�ट� मह��वा�या नाह�त का?

या�वषयी आ�हा डॉ�टरांना तर काह� वेळा खूप वाईट अनभ
ु व येतात. असाच एक ��ण अ�याव�थ अव�थेत काह�

�दवसांपव
ू � मा�यासमोर आला. अथा�तच प�रि�थती गंभीर अस�याने �या�या फु�फुसात नळी टाकून (इंटय़ब
ू ेशब)

क�न कृ��म �वसन स�
ु करावे लागले. सगळे झा�यावर एक �दवस उलटून गे�यावर ��णा�या नातेवाईकांनी तीन

म�ह�यांपव
ू � ट�.बी.चे �नदान झा�याचे व उपचार अध�वट सोड�याची �ह��� �दल�. या गो�ट�ंमळ
ु े ��णाचे तर नक
ु सान

होतेच, पण डॉ�टरांचेह� होते. आज वै�यक�य महा�व�यालयांम�ये �कती तर� �व�याथ�-डॉ�टरांम�ये ट�. बी.चे �नदान
होत आहे. �यामुळे कृपया आप�या डॉ�टरांसमोर ट�. बी.ची �ह��� दडवन
ू ठे ऊ नका.

स�या सव�� टोटल� �ग रे जी�टं स व �यामुळे झाले�या म�ृ यच
ूं ी चचा� होत असल� तर� �याचे मूळ वर�ल गो�ट�ं�या ट�.
बी. �नदान व उपचारातील अ�ानाम�ये आहे . म�ट� �ग रे जी�टं स व टोटल� �ग ् रे जी�टंस�वषयी जनतेकडू न काह�

गो�ट�ंची मागणी व �या�वषयी जनरे टा ज�र आव�यक आहे. आज अशा ट�. बी.�या �नदानाची सोय महागडय़ा खाजगी
��णालयांम�येच उपल�ध आहे त. नक
ु तीच जे. जे.सार�या ��णालयात ह� सोय उपल�ध झाल� असल� तर� ती अपरु �

आहे आ�ण रा�यातील इतर भागात तसेच �ामीण भागात ती उपल�धच नाह�. �हण ून अशा ��णां�या �नदानासाठ�
सव�� ह� सोय उपल�ध कर�यासाठ� जनतेने शासनावर दबाव ज�र आणावा, पण �याचबरोबर ट�.बी. �नदान व
उपचारा�वषयी �वत:�या जबाबदा�याह� ओळखा�या.
ट�.बी. �नयं�णातील �नसटलेले दव
ु े

काह� �दवसांपव
ू � मुंबईतील �हंदज
ु ा ��णालयात ट�.डी.आर.-ट�.बी. �हणजे टोटल� �ग रे �झ�टं ट- कोण�याह� औषधांना
��तसाद न दे णारे ट�. बी.चे ��ण आढळ�याने व �यां�या म�ृ यम
ू ुळे वै�यक�य �े�ात खळबळ उडाल�. मुळात गे�या
अनेक वषा�पासून संशोधनाकडे दल
ु �� क�न ट�. बी. �नयं�णासाठ� एकच धोरण राबव�यामळ
ु े असे ��ण आढळणे
फारशी आ�चया�ची गो�ट नाह�. १९६२ साल� भारतीय �यरोग �नयं�ण काय��माचा श भ
ु ारंभ झाला. ३३ वष� हाच

काय��म रे ट�यानंतर १९९५ साल� ‘डॉ�स’ नावाचा ट�.बी. �नयं�णाचा नवा अवतार अि�त�वात आला. एवढ� वष� ट�. बी.

�नयं�ण काय��म राबवन
ू ह� ट�. बी. �नयं�णात आलाच नाह�. याउलट म�ट� �ग रे �झ�टं ट व टोटल� �ग रे �झ�टं ट ट�.

बी.चे जंतू ज�माला आले. तर�ह� आपण कुठे चुकतोय याचे म�
ू यमापन करावे असे शासनाला वा कोणालाह� वाटत नाह�.
वै�यक�य �े�ात रोज नवे संशोधन घडत आहे व �लॅ मरपासून कोसो दरू असलेले काह� डॉ�टर अनेक वषा��या

संशोधनानंतर ट�. बी. व इतर संसग�ज�य आजारां�या �नयं�णाची

��ॅ टेजी बदलावी असा स�ला दे त असताना �याकडे कोणाचेह� ल�
जात नाह�. स�या राबव�यात येणा�या ट�. बी. �नयं�णातील पढ
ु �ल
चुका ल�ात घेत�या तर ट�. बी. �नयं�णा�वषयी सव�सामा�यांची
�कती मोठ� फसवणक
ू होत आहे हे ल�ात येईल.

स�या अि�त�वात असले�या ट�. बी. �नयं�णा�या रा���य

काय��मात म�
ु य �काशझोत हा ‘बेडका�या व थुंक��या तपासणी�वारा लवकर �नदान’ यावर आहे . उपचार बंद

कर�याचे �नकषह� बेडकात �कंवा थुंक�त ट�. बी.चे जंतू न सापडणे हे आहे त. मुळात बेडकात �कंवा थक
ुं �त ट�. बी. शोधणे

ह� सदोष व �नकृ�ट �नदान प�त आहे. �यापे�ा मलमू�ात ट�. बी.चे जंतू सापड�याचे �माण जा�त आहे. �हणून

थक
ुं �पे�ा मलमू�ाची तपासणी �े�ठ ठरते. ब�याचदा थुंक�त ट�. बी.चे जंतू सापडत नाह�त पण तर�ह� ��णाला ट�. बी.

असतो. अशा वेळी मलमू�ात ट�. बी. सापडतो. �यामुळे खरे तर थक
ुं �तून तपासणी �हणजे लवकर �नदान असे रा���य

काय��मात �हटले जाते, पण ते उ�शरा �नदान असते. हे झाले आजार झा�यानंतरचे �नदान. आजार हो�याआधी जे�हा
संसग� होतो पण कुठल�ह� ल�णे नसतात अशा अव�थेतह� ट�. बी.चे �नदान टय़ब
ू र�यल
ू �न टे �ट या �व�त आ�ण

सो�या टे �टने करता येते. पण ज�मत: बी.सी.जी. लसीमुळे ह� �नदान प�त �नकामी झाल� आहे . कारण टय़ब
ू र�यल
ू �न

टे �ट बी.सी.जी. लसीमळ
ु े पॉ�झ�ट�ह आल� क� ट�. बी. आजारामुळे हे च ल�ात येत नाह�. भारत सोडून इतर सव� रा��ांनी

बी.सी.जी. लस नाका�न टय़ब
ू र�यल
ू �न टे �टचा वापर क�न �ाथ�मक अव�थेतच ट�. बी. संपवला. आ�ह� मा� �याचा

महारा�स हो�याची वाट पाहत आहोत.

ट�. बी. �नयं�णातील एक मोठ� चक
ू �हणजे आप�या अवतीभोवती असले�या �ाणी व गरु ा-ढोरां�या ट�. बी.कडे

कोणाचेच ल� नाह�. चीन व भारतातील संशोधना�मक अ�यासात हे �स� झाले आहे क�, मानवाला गाई-�हशींचे द ध
ू ,

मलमू� व �वासातून ट�. बी. हो�याची श�यता असते. भारतीय वै�यक�य संशोधन प�रषदे चे माजी संचालक डॉ. कटोच

यांनी २००५ �या ट�. बी. जन�लम�ये �ल�हले आहे क�- ‘‘�ा�यांकडून मानवाला ट�. बी. झा�याचे बरे च �रपोट� आढळून

आले आहे त. पण भारतात या�वषयी संशोधन न झा�याने हा �ोत दल
ु ���तच रा�हला आहे.’’ या�वषयी महारा��ातील

रोग��तबंधक शा��ाचे संशोधक डॉ. अशोक काळे गेले दशकभर भारतात �चार क�न वै�यक�य व वेटन�र� डॉ�टरांम�ये
�ा�यां�या ट�. बी. �नम�ल
ू नाचा �चार कर�त आहे त. पण अशा �येयवेडय़ा �न:�वाथ� डॉ�टरां�या स ूचनेकडे शासन ल�

दे त नाह�. �ा�यांकडून मानवात पसरणा�या ट�. बी.वर तातडीने संशोधन हाती घेणे गरजेचे आहे. ट�. बी. रोख�यासाठ�
सव� शेतक�यांनी व डेअर�चालकांनी आप�या ओळखी�या वेटन�र� डॉ�टरकडू न टय़ब
ू र�यल
ू �न टे �ट या सा�या �नदान

प�तीने आप�या गाई-�हशींचे �नदान क�न �यावे. टे �ट पॉ�झ�ट�ह आ�यास �यांना आय. एन. एच. हे औषध �यावे.
�यामळ
ु े शेतक�यां�या कुटुंबाचा व इतरांचा ट�. बी.पासन
ू बचावह� होईल व गाई-�हशींची उ�पादकताह� वाढे ल.

ट�. बी. �नयं�णातील एक म�
ु य ह�यार- बी.सी.जी.ची लस, �कती बोथट आहे हे पाहूया. बी. सी. जी. लसी�वषयी एक
गो�ट आपण ल�ात �यायला हवी. बी. सी.जी.ची लस घेतल� �हणजे आप�या बाळाला आय�ु यात कधीच ट�. बी. होणार
नाह� असे मुळीच नाह�. बी.सी.जी.ची लस फु�फुसा�या ट�. बी.�या �वरोधात केवळ ५० ट�के व म� द ू व इतर� होणा�या

सी�रयस ट�. बी.�या �वरोधात ५० ते ८० ट�के ��तकार श�ती बहाल करते. म ुळात १९४८ म�ये बी. सी. जी.ची लस

सव�सामा�यांना दे �याचा ��न आला ते�हा जाग�तक आरो�य संघटनेने भारताला या लसीचा आ�ह केला. कु ठल�ह�

नवीन गो�ट �वक�सत दे शांम�ये राबव�याआधी भारतासार�या �वकसनशील दे शाचा �योगशाळा �हण ून वापर

कर�याचा आधीपासूनच �घात आहे. बी.सी.सी.जी. लसीबाबतह� आपला असाच �योगशाळा �हण ून वापर झाला आहे .
अमे�रकेसार�या �वक�सत दे शाने ते�हाच ह� लस नाकारल�. ह� गो�ट ल�ात घेऊन व गहन अ�यासात ून भारताचे
त�काल�न ग�हन�र जनरल सी. राजगोपालचार� यांनी भारताला या लसीची गरज नाह� असा �न�कष� काढला. पण
�यां�या सच
ू नेकडे कानाडोळा करत अखेर सव�सामा�यांवर ह� लस लादल� गेल�. पण ग�हन�रां�या आ�हाम ळ
ु े या

लसी�या उपय�
ु ततेवर संशोधना�मक �ाय�सची स�
ु वात झाल�. एकामागन
ू एक अशा तीन �ाय�सम�ये ह� लस

फारशी उपयोगाची नाह� हे �स� झाले. तर�ह� लसीचा वापर अजून स�
ु च आहे . बी.सी.जी.चा सवा�त मोठा धोका �हणजे

लसीतून ट�. बी.चे अध�मेले जंतू िजवंत होऊन ��य� रोगच �नमा�ण होऊ शकतो. हे मी �हणत नाह� तर या लसीचा शोध

लागला ते�हा अमे�रकेतील �ये�ठ शा��� के. अे. जे�सन व डॉ. पी�ॉक यांनी द�डशे वषा�पव
ू � सांगन
ू ठे वले. पढ
ु े १० ते ११
दे शांमधील संशोधनात हे �स� झाले आहे. या�शवाय आधी सां�गत�या�माणे बी.सी.जी. लसीम ळ
ु े टय़ब
ू र�यल
ू �न टे �ट

ह� साधी उपचार प�त �नकामी ठरल� आहे . आजवर �या दे शांनी ट�. बी. म �
ु तीचे ल�य गाठले �यांनी बी.सी.जी. लस
नाका�न टय़ब
ू र�यल
ू �न टे �टचा वापर क�नच ते गाठले आहे .
�मनेसोटा �ांताची ट�. बी. म�
ु तीची यशोगाथा

अशीच अमे�रकेतील �मनेसोटाने १९१२ साल� स�
ु केलेल� १९४० म�ये यश�वीर��या पण
ू � केलेल� ट�. बी. �नयं�णाची
यशोगाथा अ�यास�याजोगी आहे. �मनेसोटा रा�याने बी. सी. जी. लस नाका�न सव� लोकसं�येचे टय़ब
ू र�यल
ू �न

टे �ट�वारे ����नंग घडवन
ू आणले. पॉ�झ�ट�ह लोकांना आयसोलेट क�न �यांची पण
ू � काळजी घेतल�.

सॅ�नटो�रयमम�ये आयसोलेटेड लोकांचा इतरांशी संपक�च येऊ �दला नाह� व मोक�या हवेत �यांची पंचतारां�कत

�यव�था केल� �हणून इतरांम�ये ट�. बी. पसर�याचा ��नच न�हता. ट�. बी.म�
ु त झा�यावर चौका-चौकात काय��म

घेऊन या ��णांना मानप� दे ऊन �यांना ट�. बी.म�
ु तीचे स�ट� ि◌फके�स जाह�र काय��म घेऊन बहाल केले. गाव ट�. बी.

म�
ु त झा�यावर मोठे उ�सव साजरे केले. �हणजे टय़ब
ू र�यल
ू �न टे �टमुळे ट�. बी.चे रोपच �यांनी न�ट केले. �याचे व�

होऊच �दले नाह�. ट�. बी.साठ� �भावी औषधांचा शोध लाग�याआधीच �यांनी ट�. बी. �नयं�णाचे उ���ट गाठले. आ�ह�
मा� ट�.�ह�.वर ‘मला खोकला आहे व मी ट�.बी.ची तपासणी क�न ह�रो झालो,’ या जा�हरातीं�या व से�ल��ट�ंनी
�दले�या ट�. बी.�वषयी उथळ संदेशांपल�कडे ट�. बी. �चार मोह�म जातच नाह�.
भारतात दर एक लाख मुलांम�ये अंदाजे ५०० मुलांना ट�. बी. आहे. जे. जे. ��णालयातील एका अ�यासात बालम�ृ यक

ैू �
१४ ट�के म�ृ यू हे ट�.बी.मुळे होतात असे �दसून आले.

�मनेसोटा�या यशोगाथे त सॅ�नटो�रयम व आयसोलेशनचे मह��व अधोरे �खतच होते. आधी �भावी औषधे उपल�ध

नसताना सॅ�नटो�रयम प�त अि�त�वात होती. पण पढ
ु े ट�. बी. संसग� झाले�या ��णांची सं�या पाहून शासना�या

छातीत धडक� भरल� व सॅ�नटो�रयम व आयसोलेशन प�त नाका�न घरातच ठे वन
ू उपचार (डो�म�स�लअर� ��टम� ट)चे
त��व �वीकारले गेले. यात प�ु हा आयसोलेशन �हणजे सामािजक कलंक वाटायला नको, हे त��व होते. पण घरात

उपचार हे त��व शा��ीय नसून तडजोड शा��ीय आहे. आप�याकडे खरे �हणजे काय आहे हे लोकांना सांग�यापे�ा बरे
काय वाटते, सोपे काय वाटते हे पाहून �वत:�या सोयीचे धोरण आखले जाते. �वत:कडून इतरांना संसग� होत असताना

काह� �दवस आयसोले ट होणे हे सामािजक कलंक न�हे तर सामािजक जबाबदार� आहे हे लोकांना पटवन
ू दे �यास आ�ह�

अपयशी ठरतो आ�ण लोकांना वाईट वाटू नये �हणून �यां�या सोयीचे पण �नकामी धोरण आखतो. कांज�या झाले�या

मुलांना शाळे त पाठवू नका, नाह� तर शाळे त सवा�ना कांज�या होतील हे आ�ह� सांगतो क�, मग ट�. बी.�वषयी असे का

नको? मला वै�यक�य महा�व�यालयात �व�याथ� �हणून ट�. बी.�या ��णाची �ह�टर� घेताना मोठ� गंमत वाटल�. यात

��णाला ‘कॉ�टॅ �ट’ �हणजे ट�. बी.�या �य�तीचा संपक� आहे का हे आ�ह� ट�. बी.चा �ोत शोधून काढतो. प�ु हा

इतरांचा �ोत हो�यासाठ� �या ��णाला आ�ह� ‘कॉ�टॅ �ट’ �हणून घर� पाठवन
ू दे तो. हे सव� हा�या�पद नाह� का?
लहान मुलांमधील ट�. बी. सम�या अ�धक ती�

या सव� ग�धळात तर लहान मल
ु ांमधील ट�. बी.कडे कोणाचेच ल� नाह�. भारतात दर एक लाख मुलांम�ये अंदाजे ५००
मुलांना ट�. बी. आहे. जे. जे. ��णालयातील एका अ�यासात बालम�ृ यक

ैू � १४ ट�के म�ृ यू हे ट�.बी.मुळे होतात असे

�दसून आले. याचे कारण �हणजे लहान मुलांमधील ट�. बी.चे लवकर �नदानच होत नाह�. आप�याकडे ‘ट�. बी. �हणजे
खोकला’ असा �चार केला जातो. पण लहान मुलांमधील ट�. बी.म�ये खोकला �व�चतच �दसून येतो. भूक न लागणे,

वजन न वाढणे व द�घ� काळासाठ� बार�क ताप अशी ल�णे �दसून येतात. या कि�ट�यश
ू नल ल�णांकडे दल
ु �� झा�याने
ट�. बी.�या केसे स बालरोगत��ांपय�त पोहचतच नाह�त. पोहच�या तर� �नदान होत नाह�. �नदान झाले तर� मोठय़ा
�य�तींसाठ� ठरवन
ू �दले�या ट�. बी.�या कॅटगर�म�ये मुलांना कुठे बसवावे व कसे उपचार करावे या�वषयी

बालरोगत�� ग�धळात असतात. ह�च मुले उपचारा�वना सवा�ना ट�. बी. पसरवत राहणार. हे सव� भयानक नाह� का?
�यामुळे सव� पालकांनी आप�या बालरोगत��ांकडून �ोथ चाट� भ�न �यावा व नीट वाढ होतेय क� नाह� ते पाहा.
या सव� म�
ु य़ांचा �वचार क�न अनेक वषा�पासून रे ट�यात आले�या ट�. बी. �नयं�णा�या धोरणांम�ये स ुधारणा

आव�यक आहे .
response.lokprabha@expressindia.com

माझी बाहे र�याल�
आमचे ‘ग�ड’ मा�तर
�वारकानाथ संझ�गर�

�श�ेने माणस
ू सुधारतो क� नाह� हे मला ठाऊक नाह�, पण कोडगा न�क� होतो हा �यावहा�रक धडा मी

शाळे त �शकलो. आम�या वगा�त�या �हापसेकरला एकदा सरांनी वगा�बाहे र उभं कर�याची �श�ा केल�.
तो थे ट बाहे र जाऊन ��केटची कॉम� �� ऐकून प�ु हा दरवाजाबाहे र उभा रा�हला. �यानंतर ब�याचदा

इंटरे ि�टं ग मॅच�या वेळी �हापसेकरने �श�ा ‘पदरात’ पाडून घेतल� आ�ण बाहे र जाऊन कॉम� �� ए�जॉय केल�.
दोन आठवडय़ांपव
ू � शाळे वर �ल�ह�यावर गढ
ु �पाडवा आ�ण आयपीएलमळ
ु े मला

शाळे कडे वळता आलं नाह�, पण हे आजचं वय असं आहे क�, दोन आठवडय़ा�या
स�
ु ीनंतरह� मन शाळे त जायला उ�सुक असतं. लहानपणी शाळे त जाताना मन

तेवढं उ�सुक असायचंच असं नाह�. अथा�त शाळा �हणजे अ�यास, शाळा �हणजे
कडक �श�त, शाळा �हणजे छडी हे च समीकरण होतं असं नाह�. शाळा �हणजे

खाऊ, शाळा �हणजे खेळ, शाळा �हणजे खोडय़ा, शाळा �हणजे �टंगल या गो�ट�ह�
हो�या. शाळे तलं �श�क आ�ण �व�याथ� हे नातं फारसं �ेमाचं नातं नसतं.

�श�काब�लचा आदर हा जा�त भीतीय�
ु त असतो. ह�ल� शाळे तून छडी गेल�, पण

आम�या वेळी �श��कांचं खडू ड�टर एवढं च अ�याव�यक आयध
ु होतं. पढ
ु े �लखाण

करताना रोमा�नयाची िजमनॅ�ट ना�दया �कंवा कत�रना कैफला �यां�या लव�चक शर�राब�ल वेता�या छडीची उपमा

दे ताना भयंकर यातना झा�या. कारण छडी�या इत�या गोड आठवणी �या काळी न�ह�याच. तळहाताचा उपयोग दे व
तीथ� आ�ण शाळे त छडी �वीकार�यासाठ� आहे हे एवढं च आ�हाला ठाऊक होतं.

�श�ेने माणस
ू सुधारतो क� नाह� हे मला ठाऊक नाह�, पण कोडगा न�क� होतो हा �यावहा�रक धडा मी शाळे त �शकलो.
आम�या वगा�त�या �हापसे करला एकदा सरांनी वगा�बाहे र उभं कर�याची �श�ा केल�. तो थेट बाहे र जाऊन ��केटची
कॉम� �� ऐकून प�ु हा दरवाजाबाहेर उभा रा�हला. �यानंतर ब�याचदा इंटरे ि�टं ग मॅच�या वेळी �हापसेकरने �श�ा

‘पदरात’ पाडून घेतल� आ�ण बाहे र जाऊन कॉम� �� ए�जॉय केल�. �श�ेला सदप
ु योग असतो हे मला ते�हा कळलं. �श�ा

झा�याबरोबर तो आनंदाने वगा�बाहे र जायचा. आज �तहारर जेलम�ये हसत हसत �श�ा भोगायला जाणारे राजकारणी
ग�ु हे गार पा�हले क�, मला �हापसे कर आठवतो. आज राजकारणात मी �याचं नाव ऐकलेलं नाह�, पण असता तर

गेलाबाजार यप
ू ी, �बहार, झारखंड, उ�तराखंड वगैरे �ठकाणी मं�ीपद न�क� �मळालं असतं. आम�या वगा�तला

शं◌ृगारपरु े �भंतीला एक पाय लावन
ू ‘�हमालय क� गोद म� ’ �सनेमात�या मनोजकुमारचा, म� तो एक �वॉब हूँ, इस
�वॉबसे तू �यार न कर’ गा�या�या �टाइलम�ये उभा असायचा आ�ण �या�या डो�यात कु णा भापकरांची �कंवा

जयवंताची मीना�ी असायची. मनोजकुमारचा मी पा�हलेला तो प�हला आ�ण शेवटचा फॅन होता.

आजह� मला शाळे त�या �व�वध �श�ा आठवतात. ते �संग आठवतात. शाळे त�या आठवणीचा स ुगध
ं हा जगात�या

सव��तम सुगध
ं ासारखा असतो. तो आय�ु यभर दरवळतच राहतो. आ�ह� मुलं यावर खोडकर होतोच. आम�या वगा�त

एक थोडीशी एक ठ� गणी, आज�या मुल�ं�या तुलनेत बर�च �यब
ू (झीरो �फगर�या जमा�यात �तचा आकडा आठवर

गेला असता) मल
ु गी होती. �तला आ�ह� ‘बध
ु ला’ �हणायचो. �या वयात एकमेकांना नावं ठे वणं हे कॉमन होतंच. आ�ह�
सरांना सोडलं नाह�, �तथे मुलं कुठे . आम�या वगा�त एक सध
ु ीर मोकल नावाचा ��तभावंत, सुवा�य अ�र असलेला

आ�ण उ�तम मराठ� असलेला �व�याथ� होता. �याने आपण लहानपणी �शकले�या, ‘चल रे भोप�या टुणूक टुणूक’ या
गो�ट�वर ‘चर रे बद
ु �या बद
ु क
ु बद
ु क
ु ’ ह� क�वता �ल�हल�. हा मुलगा पढ
ु े �वडंबन का�याकडे का वळला नाह� ते मला
कळलं नाह�. वगा�त �श�क नस�यामुळे आ�ण मी वगा�चा मॉ�नटर अस�यामुळे ते का�यवाचन मा�या अन�धकृत

अ�य�तेखाल� झालं. वगा�त हा�या�या लाटा उसळ�या. पढ
ु े �याने काह� काळ रं गभम
ू ीवर घालवला. �या क�वते�या

ओळीबरोबर �याची ट�का�ट�पणी हा वेगळा आनंदो�सव होता. वगा�त�या याच म ुल� बाहे र पड�यानंतर �या कुठे गे�या

आहे त. हे आ�हाला कुणी सांगायची गरज न�हती. पाटणकर सर हातात छडी घेऊन याय�या आत �या अलौ�कक

�वडंबनाचे तुकडे तुकडे होऊन �खडक�बाहे र गेले होते. एका चांग�या �वडंबनाचा हा द:ु खद अंत �दय �पळवटणारा होता,

पण अप�रहाय� होता. सुधीर मोकलने वगा�त �ाने�वरांचं पसायदान वाचायला स�
ु वात केल� होती. कॅ�लडो�कोपची न�ी
बदलावी तसं वातावरण बदललं होतं, पण तर�ह� आम�या हातावर पाटणकरां�या छडय़ा त ुट�या. ��येक �श�ा

माणसाला काह�ना काह� तर� �शकवत असते. या अनभ
ु वाने �शकवलं क�, चांग�या क�वता �ौया�तूनच ज�माला येतात.
प�हल� क�वताह� ��च प�ा�या वधातून ज�माला आल� होती.

सरांना नावं ठे व�या�या बाबतीत आम�या शाळे ची ��तमा ह� का�लदासाची होती. एका अ�यंत ��तभाशाल�
�ाइ�हसरांना ‘चपट’ या टोपण नावा�शवाय कधी हाकच मारल� नाह�, पण माणसाचा हात काय होता!

सरांना नावं ठे व�या�या बाबतीत आम�या शाळे ची ��तभा ह� का�लदासाची होती. एका अ�यंत ��तभाशाल� �ॉ�गसरांना
‘चपट’ या टोपण नावा�शवाय कधी हाकच मारल� नाह�, पण माणसाचा हात काय होता! दोन गो�यांत ून ते �णाधा�त
गांधीजी उभे करत. एका सरांना काळा �वठोबा असं नाव कुणी ठे वलं क�पना नाह�, पण �पढय़ान ् �पढय़ा ते परं परे ने

चालत आलं. ‘तुझी ‘�टट�’ बडवू काय?’ असं ते एक वेगळा हे ल काढत �हणत. ‘�टट�’ �हणजे पा�वभाग हे �तथे छडी

बस�यावर मला उमगलं. �ॅि�टकल �श�ण यालाच �हणत असावेत, पण नंतर कळलं क� या का�या �वठोबाने १९४२

�या चले जाव�या चळवळीत मोठं दे शकाय� केलं होतं. तु�हाला ती शाळे तल� एक क�वता आठवते? सुंदर मी होणार हो,

मरणाने मी जगणार हो’ कवी गो�वंदांची ती क�वता. गो�वंद �यंबक दरे कर हे �या कवींचं नाव. ते ना�शकचे होते. पांगळे

होते. स�
ु वातीला सावरकरां�या �ांतीकाया�त होते. १९४२ साल� आम�या ‘काळा �वठोबा’ सरांनी �यांना खां�यावर घेऊन

पो�लसां�या गो�या चुकव�या हो�या. हे ऐक�यावर �यांनी बडवले�या �टट��या वेदना ल �ु त झा�या आ�ण �या

पंढरपरु ात�या �वठोबा�माणेच या �वठोबा�या पायावरह� डोकं ठे वावं असं वाटलं.

असेच आ�हाला एक राऊत सर होते. कडक! �या वेळी मद
ृ ू �वभावाचे सर सापडणं �हणजे अ�हंसक ता�लबानी

सापड�याएवढ� कठ�ण गो�ट होती. शाळे त आ�हाला �सनेमे दाखवले जात. अथा�त राजा �शवाजी, �थफ ऑफ बगदाद,
संत �ाने�वर टाइपचे! �या वेळी मुळातच �सनेमा पाहायला जाणं हा ‘इ�हे �ट’ असायचा. ब�याचदा �यात टारझनचा

�सनेमा दाखवला जाई आ�ण �याला य�ु न�हस�ल स�ट� �फकेट असूनह� �यात चुंबनं असत. अथा�त ते�हा टारझन फ�त
जे न या �या�या �ेयसीचं चंब
ु न �यायचा. अल�कडे काह� टारझनम�ये बो डेरेक असेल तर �चपांझीलाह� च ंब
ु नाचा मड

येतो, असं �हणतात. आ�ह� आठवी-नववीतल� पोरं अस�यामुळे ‘पापा’ आ�ण ‘चुंबन’ यातला फरक आ�हाला कळत
होता. ‘पापा’चे �दवस संपले आहे आ�ण चुंबनाचे �दवस स�
ु झाले आहे त याचीह� जाणीव आ�हाला झालेल� होती, पण

ती तेवढ� जाणीव राऊत सरांना होती क� नाह� दे व जाणे! आ�हाला ��ी-प�
ं ातून डबल �मोशन �मळू नये �हणून
ु ष संबध
सर काय कर�त असतील! �या वेळी �सनेमा �ोजे�टरव�न दाखवला जायचा. �याम ुळे टारझन जेन�या चुंबनाचा �संग

आला क�, चंब
ु न �यांना �यां�या हातावर �दसे आ�ण पडदा �लँ क! �यामळ
ु े हळूच कुजबज
ु �हायची चंब
ु न! �सनेमा�या
शेवट� टारझनचा �कोअर ल�ात राहायचा. �या वेळी कसोट� ��केट होतं. वनडे �कं वा ट�-२० ��केट न�हतं. �यामुळे

चुंबनाचा ‘��ाइक रे ट’ह� कमी होता. पण जाता जाता एक गो�ट मी �शकून गेलो. गो�ट लप�व�याचा �य�न केला क�,

�याकडे जा�त ल� जातं. तु�ह� �य�ू ड�ट कँपमधून �फरलात तर काह� काळाने न�नता तु�हाला जाणवणार नाह�. तु�ह�

परू ण
् कपडय़ात मंडईतून राखी सावंतला फेर� मारायला सांगा. ल�ात फ�त राखी सावंत राह�लं. �तला कडकडीत

��मचया�चं �त घेतलेला प�
ु षस�
ु ा राखी बांधायला तयार होणार नाह�. �यामळ
ु े राऊतसरां�या भगीरथ �य�नानंतरह�

घर� परतताना टारझन�या परा�मापे�ा टारझनची च ुंबनंच डो�यात असायची.

पण शाळा संप�यानंतर सर या माणसाचा आदर मा�या मनात तर� वाढत गेला. आ�ह� शाळे त असताना एक नवीन

�पढ� घडवायची. �यांना दे शाचं सश�त नाग�रक करायचं �हणून इतर सुखांना लाथ मा�न आलेले �श�कह� असायचे.
�यांचं ओरडणं, �यां�या छडय़ा, �यां�या �श�ा यामुळे झालेला उपयोग हा पढ
ु े जा�त उमगला.

जाता जाता एक आठवण सांगतो. आम�या पाटणकर सरांना आ�ह� �यां�या नाका�या ठे वणीम ळ
ु े पोपट �हणायचो.

�यांनी इंि�लशमध�या आम�या चुका अनेकदा वारं वार �श�ा क�न घोटून घेत�या आहे त. आम�या वगा�त �गर�श वै�य

नावाचा मल
ु गा होता. �याचं इंि�लश ते�हाह� चांगलं होतं. तो ���डलेज बँकेम�ये मोठय़ा हु�य़ावर असताना �याने एक

�यां�या बँ�कंग मॅग�झनम�ये लेख �ल�हला. �या�या गो�या ���टश सहका�याने �याची इंि�लशमधल� चक
ू काढल�.

�गर�श �या गो�याला �हणाला, ‘मी �ल�हलंय तेच यो�य इंि�लश आहे . तो गोरा सहकार� ऐकेना. ते दोघं �यां�या बॉसकडे
गेल.े बॉस प�ु हा गोरा ���टश! �याने �गर�शने �ल�हलेलं वाचलं आ�ण दस
ु �या गो�या माणसाला �हणाला, ‘�गर�शने

�ल�हलंय तेच यो�य इंि�लश आहे. आपल� मातभ
ृ ाषा इंि�लश असल� तर� आपण भारतीयांना राणीचं इंि�लश �शकव ू
नये. �यांचे इंि�लश आप�यापे�ा चांगलं असतं.’ �गर�श मला �हणाला, अरे पोपट �हण ून आपण �चडवायचो �या
पाटणकरांनी �शकवलंय आप�याला! आपण कसे च ुकणार?’

अशा वेळी ‘पोपट’ वगैरे आ�ह� �चडवले ले सर आ�हाला ‘ग�ड’ वाटायला लागतात.
response.lokprabha@expressindia.com
��केटनामा

बॅट

अतुल कहाते

‘बॅट’ या ज�
ु या इं�जी श�दाचा अथ� ‘काठ�’ असा होतो. ��केटमधल� अगद� स�
ु वातीची बॅट �हणजे एक
काठ�च होती. �हणूनच �तला ‘बॅट’ �हणायचे. �यात सध
ु ारणा होऊन पव
ू � कपडे ध�
ु यासाठ� धुपाटणं

वापरायचे तशा आकाराची बॅट ��केटपटू वापरायला लागले. �यात सध
ु ारणा होऊन आज�या बॅट�या

आकाराची बॅट आल�. आजची आधु�नक बॅट �हणजेच ‘�लाइ�ड बॅट’ लाकडांचे दोन तुकडे एक� जोडून तयार कर�यात
आल�.

‘बॅट’ या ज�
ु या इं�जी श�दाचा अथ� ‘काठ�’ असा होतो. १६२४ साल�

��केट�या बॅटचा वापर �थमच कर�यात आ�याचे उ�लेख सापडतात.

��केटमधल� अगद� स�
ु वातीची बॅट �हणजे एक काठ�च होती. �हणूनच
�तला ‘बॅट’ �हणायचे. �यात सुधारणा होऊन पव
ू � कपडे ध�
ु यासाठ�

धुपाटणं वापरायचे तशा आकाराची बॅट ��केटपटू वापरायला लागले. �या
बॅटची जागा खाल�या टोकाला बाकदार असले�या बॅटनं घेतल�. �यात

सुधारणा होऊन आज�या बॅट�या आकाराची बॅट आल�. पण ह� बॅट

एकसंध �हणजे एकाच लाकडापासून बनवलेल� असे. �यानंतर आजची

आधु�नक बॅट �हणजेच ‘�लाइ�ड बॅट’ लाकडांचे दोन तुकडे एक� जोडून

तयार कर�यात आल�. अशा �कारे बॅट�या हँ डलचा भाग दस
ु �या लाकडाम�ये बसव�याची प�त १८८० �या दशकात
चा�स� �रचड�सन यानं शोधून काढल� होती. बॅट�या हँडलवर रबर� आवरण घालायची परवानगी असते. पण बॅट�या

खाल�या भागावर मा� कुठलंच आवरण घालणं श�य नसतं. फारतर बॅटचा प�ृ ठभाग खराब होऊ नये �हणून �यावर

�चकटप�य़ा वगरे लावलेलं चालतं. तसंच अल�कड�या काळात बॅटवर जा�हराती लावन
ू ह� ��केटपटू पसे कमावतात.

�यातूनह� कधीकधी वाद�ववाद �नमा�ण होतात.

बॅट तयार कर�यासाठ� ‘�वलो’ या नावानं ओळखलं जाणारं खास �व�पाचं लाकूड वापरलं जात अस�यामुळे �क�येकदा
बॅटचा उ�लेख ‘�वलो’ असाच केला जातो. या लाकडाचं वै�श�टय़ �हणजे खूप जोरानं ��केट�या च� डूचा �यावर �हार

झाला तर� �याचा बॅटवर काह� द�ु प�रणाम होत नाह�. �शवाय हे लाकूड वजनालाह� हलकं असतं. पव
ू ��या काळी

��केटम�ये वापरल� जाणार� बॅट हॉक�म�ये खेळाडू वापरतात तशा ि�टकसारखी असायची. ह� बॅट पण
ू �पणे हातानं

बनवले ल� असे. खेळाडू सगळीकडे जाताना आप�याबरोबर ह� बॅट �यायचे �हणे. अगद� झोपताना पलंगावरसु�ा ह� बॅट
खेळाडू�
ं या बाजूलाच असायची!

१७७१ साल� थॉमस �हाइट नावा�या एका फलंदाजानं �या�या बाजच
ू े �ट�स पण
ू �पणे झाकले जातील अशा त�हेची बॅट
मदानात आणून मोठ� गंमतच केल�. �यामुळे �हाइटनं आप�या �ट�ससमोर एक मोठालं दारच उभं केलं आहे असं

गोलंदाजांना वाटायला लागलं. अशा प�रि�थतीत �हाइट ��फळाबाद कसा होणार, असा ��न �नमा�ण झाला! �यात ूनच
मग ��केट�या बॅटची �ं द� स�वाचार इंचांपे�ा जा�त नसावी असा �नयम �नघाला. तसंच बॅटची �ं द� �नयमात

सां�गतले�या �ं द�हून जा�त नाह� ना हे ठरव�यासाठ� मोजमाप कर�यासाठ�चं एक लोखंडी यं�स �
ु ा वापरलं जायला

लागलं. १८८४ साल� शे�फ�ड�या मदानावर एका ऑ��े �लयन संघा�व�� एका इंि�लश संघाचा सामना स �
ु होता. �यात

��त�पध� संघातले चा�स� बॅनरमन आ�ण पस� मॅकडॉनेल या दोघां�या बॅट� �नयमांम�ये ठरवन
ू �दले�या �ं द�पे�ा

मोठय़ा अस�यामुळे �या बॅट�ंची मापं घेतल� जावीत अशी मागणी सर ड��य.ू जी. �ेसनं केल�. �यात मॅकडॉनेलची बॅट
खरं च �नयमात सां�गतलं होतं �यापे�ा �कं�चत जा�त �ं द �नघाल�. पण कहर �हणजे नंतर ऑ��े �लयन खेळाडून
ं ी हा
आरोप करणा�या �ेस�या बॅटची �ं द�स�
ु ा मोजावी अशी मागणी केल�, तर �यात �ेसची बॅटपण �नयमापे�ा जा�त

�ं द�ची होती असं आढळून आलं! �हणजे चोरा�या उलटय़ा ब�बा असा हा �कार होता!

१९२० �या दशकात�या एका साम�यात �बल पॉ�सफोड� या गाजले�या ऑ��े �लयन फलंदाजाची बॅट इतक� �ं द वाटत

होती क� �तला बाटल��या लोखंडी टोपणानं खरवडून �तची �ं द� कमी करावी लागल�. १९९०-९१ साल� ऑ��े �लयाचा संघ
वे�ट इं�डज�या दौ�यावर गेला असताना वे�ट इं�डयन ��केट �नयामक मंडळा�या संघाबरोबर�या साम�यात क�थ

आथरटनची बॅट साडेचार इंच �ं द�ची होती. डीन जो�स या ऑ��े �लयन खेळाडूनं या�वषयी त�ार के�यावर ह� गो�ट

ल�ात आल�. �नयमानस
ु ार स�वाचार इंचांपय�तचीच �ं द� चालत असल� तर� �याकडे दल
ु �� क�न ऑ��े �लयन
कण�धारानं आथरटनला �याच बॅटनं खेळायची परवानगी �दल�.

पव
ू � बॅटची लांबी �कती असावी या�वषयी काह�च �नयम न�हते. �यात १८३५ साल� बदल झाले. आता ह� लांबी

जा�तीतजा�त ३८ इंच असावी असा �नयम कर�यात आला. �यामुळे खूप उं च फलंदाजां�या हातात आता बॅट �हणजे

एखादं खेळणं असावं तशी �दसे. �वशेषत: टोनी �ेग हा माजी इंि�लश फलंदाज मदानात आला क� सग�यांना �या�या
हातातल� बॅट �हणजे एक खोट� बॅटच वाटे . या संदभा�त कधीकधी अ�तरे कह� �हायचा. वॉव��क आम���ाँग या पव
ू �

गाजले�या ताडमाड फलंदाजा�या हातात तर बॅट �हणजे एखादा चमचा वाटायची, असं एडमंड �ल�डेन यानं �ल�हलं
होतं. १८९० �या दशकात आर. एस. हो�सनं �नयम काह�ह� �हणत असले तर� ��य�ात वापर�या जाणा�या बॅट�ंची

सरासर� लांबी ��य�ात ३५ इंच असते असा अंदाज बांधला होता. पण ड��य.ू जी. �ेस आ�ण लॉड�
हॅ�रस यांनी एकदा ३८ इंच लांबीची बॅट वाप�न ब�घतल� होती. इतक� लांब बॅट �या काळात

सामा�यपणे फोड� नावाचे दोघे उं च भाऊ वापरायचे. �टड आ�ण लक
ु ास यां�यासारखे काह�
फलंदाज लांब हँडल असलेल� बॅट वापरायचे; पण �तची एकूण लांबी कमीच असायची.

बॅटची लांबी आ�ण �ं द� यां�या�वषयी �नयम असले तर� �त�या वजना�वषयी मा� काह�च �नयम
नाह�त. सर डॉन �ॅम
ड न आ�ण सुनील गाव�कर यां�यासारखे फलंदाज नेहमी हलक� बॅट पसंत

करत असले तर� इतर अनेक फलंदाजांना जड बॅट��शवाय मदानात पाऊलच ठे वायला नको वाटे .
१८२३ साल� �व�यम वॉड� यानं एमसीसीकडून नॉरफॉक�व�� खेळताना �या काळातल� २७८

धावांची �व�मी खेळी करताना त�बल १.८१ �कलो वजनाची बॅट वापरल� होती! रणजी आ�ण

ि�ह�टर �ं पर या नावाजले�या फलंदाजां�या बॅट�ंची वजनं जा�तीतजा�त �कलोभर असायची. १९२० �या दशकात डॉन
�ॅम
ड न , जॅ क हॉ�ज आ�ण वॉल� हॅ मंडसु◌ॅ जवळपास अशाच वजना�या बॅट� वापरायचे. �बल पॉ�सफोड� मा� १.३० �कलो

वजनाची जड बॅट वापरायचा. �यानंतर�या काळात �ीम पोलॉक आ�ण �लाइ�ह लॉइड यां�यासारखे फलंदाज

जवळपास द�ड �कलो वजनाची बॅट वापरत असले तर� सर गॅर� सोबस�ची बॅट मा� वजनाला हलक� असे. स�चन त�डुलकर
साधारण १.३६ ते १.४२ �कलो वजनाची ब�यापक� जड बॅट वापरणं पसंत करतो. �या तुलनेत सुनील गाव�करची बॅट

सव�साधारणपणे १.१५ �कल��या आसपास�या वजनाची असायची. बॅटचा मोर�पसासारखा बहारदार वापर करणा�या
महं मद अझ��ीनची बॅट तर एक �कलो�या आतच असायची.

१९६६ साल� पाहु�या वे�ट इं�डज�व���या शेवट�या कसोट� साम�यात टॉम �े�हे नीनं प�ृ ठभागावर सगळीकडे

�लाि�टकचं आवरण असलेल� बॅट वापरल� होती. १९७३ साल�या एका संडे ल�ग साम�यात �ॅहॅम �पनं �न�या रं गाची,
तर बॅर� �रचड�सनं केशर� रं गाची बॅट वापरल� होती. �पनं आपल� �नळी बॅट �यझ
ू ीलंड�व���या कसोट� साम�यात

वापरायची परवानगी मा�गत�यावर मा� �याला नकार �मळाला.

बॅटची लांबी आ�ण �ं द� यां�या�वषयी �नयम असले तर� �त�या वजना�वषयी मा� काह�च �नयम नाह�त. सर डॉन

�ॅम
ड न आ�ण सुनील गाव�कर यां�यासारखे फलंदाज नेहमी हलक� बॅट पसंत करत असले तर� इतर अनेक फलंदाजांना
जड बॅट��शवाय मदानात पाऊलच ठे वायला नको वाटे .

खरं �हणजे बहुतेक सगळे फलंदाज आप�या बॅट�वषयी अ�तशय जाग�क असतात. पण नॉ�टंगहॅमशरचा �सर�ल पल

नावाचा फलंदाज आप�या बॅट�वषयी अ�यंत बे�फक�र असायचा. पल
ू मा� �दसेल ती बॅट उचलून मदानात उतरायचा

आ�ण बहुतेक वेळा �बनधा�तपणे कुणाचीह� बॅट उधारसु�ा �यायचा. पल
ू ला धडा �शकव�यासाठ� एकदा �या�या

सहका�यांनी लाकडाचा भ�
ु सा भरलेला बॅट�या आकाराचा पोकळ सांगाडा बॅट �हणून �दला. पण �याचा काह� प�रणाम

होऊ न दे ता आ�ण �याकडे ल�ह� न दे ता पल
ू नं ७० धावांची खेळी केल�. �यामुळे पल
ू �या सहका�यांना �याला आपलं त�ड

दाखवायलाह� जागा उरल� नाह�. पोकळ बॅट�वषयी बोलायचं तर १९७५ साल� �यय
ू ॉक�मध�या क�ट�स अ�धका�यांनी
पा�क�तानमधून येत असले�या पोकळ बॅट�ं�या केले�या तपासणीत २०,००० प�ड �कमतीचं हशीश सापडलं!

१८८० �या दशकापय�त बॅट�या हँ डलवर रबराचं आवरण नसायचं. पण �वसा�या शतका�या उ�तराधा�त खेळणारे

�लाइ�ह लॉइडसारखे फलंदाज तर आप�या बॅट�या हँ डलवर त�बल ७-८ रबर� आवरणं घालायचे! �या�शवाय �यां�या
भ�यामोठय़ा हातां�या पं�यांची पकड बॅटवर नीटपणे बसायचीच नाह�. आपला �वनोद कांबळीसु�ा असंच करायचा.

१९८० सालापय�त बॅट कुठ�या पदाथा�पासून बनलेल� असावी �कंवा बॅटवर कोणतीह� ���या कर�यासाठ� काय वापरलं

जावं या�वषयी काह�च �नयम नसायचे. �यामुळे १९७९-८० साल�या पथ� कसोट�त इं�लंड�व�� खेळताना ऑ��े �लयाचा
डे�नस �लल� च�क अ◌ॅ�य�ु म�नयमची बॅट घेऊन मदानात उतरला! या गो�ट�ला ��त�पध� कण�धार माइक ��अल�नं

आ�ेप घेताच १० �म�नटं खेळ थांबवन
ू �लल�ची बॅट बदल�या�वषयी मनधरणी करायची पाळी पंचांवर आल�. �याम ुळे
बॅट कशापासन
ू बनलेल� असावी हा �वषय च�ेत आला. �यातन
ू बॅट

लाकडाचीच असल� पा�हजे असा �नयम अि�त�वात आला. या संदभा�त
हाव�-वॉकर नावाचा फलंदाज आप�या लाकडी बॅटची ताकद

वाढव�यासाठ� आ�ण च� डू टोलावताना तो जा�तीतजा�त दरू जावा
�हणून आप�या बॅटम�ये �खळे ठोकायचा या गो�ट�ची आठवण
झा�यावाचून राहत नाह�.

१९२६ साल� हॅ�पशर�व�� वॉव��कशर यां�यामध�या साऊदॅ �टन इथ�या

साम�यात आप�याला दहा�या �मांकावर फलंदाजीला पाठव�याचा जॉज� �ाऊन या खेळाडू ला भयंकर राग आला.

काह�तर� �व�च�पणा क�न �यानं यि�टर�का�या डो�याव�न माग�या बाजूला एक षटकार खेचला. �याबरोबर

�या�या बॅटचे दोन तुकडे झाले. पण बॅट बदलायला नकार दे ऊन �ाऊननं बॅटचा तुटलेला भाग पंचाकडे सुपद
ू � केला. तसंच
हातात �श�लक असले�या बॅट�या तक
ु डय़ा�नशीच �यानं आपला डाव पढ
ु े स�
ु ठे वला! परवा�या आ�शया चषक �प�ेत
�वराट कोहल��या हातातून बॅट �नसटून ती �ट�सवर पडतापडता वाचल� या �संगाची यातून अनेकजणांना आठवण
होईल.

सरे चा हे ज नावाचा फलंदाज एकदा फलंदाजीसाठ� पॅि�ह�लयनमधन
ू मदानात उतरला. �तथे तो आपले हातमोजे

ठ�कठाक कर�त होता. हे जला मदानात उतरताना आपल� बॅट आप�या काखेत खुपसून ठे वायची आ�ण मग ती हातात

�यायची सवय होती. �या�माणे हे जनं आप�या काखेतन
ू बॅट काढायचा �य�न केला तर �तथे काह�च न�हतं! गडबडीत
हे ज महाराज आपल� बॅट पॅि�ह�लयनम�येच �वस�न आले होते! सन
ु ील गाव�करनं एकदा गंमत �हणून आपला

सहकार� �दल�प दोशी या�या बॅटला केळं थापाय�या गमतीचा उ�लेख केला आहे. यामुळे भयंकर �चडले�या दोशीनं या
संदभा�त संघ �यव�थापकाकडे गाव�कर�व�� अ�धकृत त�ारच न�दवल�! एकूणच गाव�कर आ�ण दोशी यांचं कायम
वाकडंच होतं.
response.lokprabha@expressindia.com

अका�इ��ज
��केटचा कानमं�!
�दल�प जोशी

न�या�णवावं शतक झळका�व�यानंतर वष�भराने झालेलं स�चनचं शंभरावं शतक, जाग�तक ��केट�या
इ�तहासातलं सोनेर� पान ठरलं. �या�न�म�ताने भारतीय कसोट� ��केट संघाचे प�हले क�तान सी. के.

नायडू यांनी ��केट�ेमींना �दलेला संदेश आठवला. ते काह� �म�नटांचं रे कॉ�ड�ग �हणजे ��केटचा कानमं�च आहे.
शतकांचे शतक क�न स�चन रमे श त�डुलकर या ��केटबहा�राने पढ
ु े �व�चतच कोणी

क� शकेल असा �व�व�व�म केला. १९८९ म�ये कसोट� ��केटमध�या पदाप�णातच

स�चनने पा�क�तानात अ�दल
ु का�दर�या गोलंदाजीवर केलेल� षटकारांची आतषबाजी,
१९९० म�ये इं�लंडमध�या ओ�ड �ॅ फड� मैदानावर केलेलं प�हलं शतक आ�ण आता

बांगलादे शातील मीरपरू येथे आ�शयाई चषक �पध�तील �याचं शंभरावं शतक यामधील

२२ वषा��या ��केट कारक�द�त �याने केलेले अनेक �व�म आहे त. �याची चचा�, स�चनचं

��केटचं कौतक
ु आ�ण समी�ा याने जगभर�या �नयतका�लकांचे कॉलम आ�ण चॅनलचे

काय��म अनेक वष� खचाखच भरलेले आहे त. यापव
ू � ‘प��वभूषण’ �कताबाने स�मा�नत

झाले�या स�चनला ‘भारतर�न’ लवकरच �मळे ल, अशी ��केटर�सकांची रा�त अपे�ा आहे .

गेलं वष�भर मा� स�चन शंभरा�या ‘से�चरु �’�या वाटे वर असताना र�सकां�या अपे�ांचं एक �कारचं नकळत दडपण

�या�यावर आलंच असणार. र�सकां�या ��तसादामळ
ु े च कलाकाराचा हु�प वाढतो हे खरं असलं तर� काह� वेळा या

अपे�ा फारच ती� होतात. पव
ू � संगीत नाटकं रा�भर चालायची आ�ण आवड�या गायकाला र�सक दहा वेळा

‘व�समोअर’ �यायचे. यात र�सकां�या �ेमाब�ल शंका नाह�, पण �या गायका�या ग�याचा काह� �वचार? अथा�त

र�सकां�या अशा अपे�ा वाढव�याचं काम स�चा कलाकारच करत असतो. मग तो रं गभ ूमीवरचा असो �कंवा ��केट�या

मैदानातला. ते�हा स�चन�या महाशतकाने स�या ��केटर�सक जोश-ज�लोषात आहे त.

स�चन�या या महाशतकाची साव���क चचा� स�
ु असताना अनेक गो�ट� मनात आ�या. स�चनचे वडील �ा. रमेश

त�डुलकर यांचे बालपणापासून �म� असलेले �ये�ठ छाया�च�कार शरद पोतनीस मा�याह� प�रचयाचे. स�चन�या

प�ह�या वाढ�दवसाची छाया�च�ं �यांनीच घेतल� होती. ते सांगतात, ‘‘�या �दवशी स�चनला फु लांची सुंदर वाडी भरल�

होती.’’ �यानंतर स�चनने ‘शारदा�म’ शाळे त �वेश घे�या�या वेळीह� �ा. त�डुलकर यांची पोतनीसांशी

चचा� झाल� होती. �या शाळे त गे�याने स�चन�या ��केट खेळ�याला उ�तेजन �मळणार असेल तर

चांगलंच आहे असं मत पोतनीस यांनी �य�त केलं. अथा�तच, हा मल
ु गा पढ
ु े �व�व�व�मी ��केटवीर
ठरे ल याची ते�हा कोणालाच काय क�पना असणार?

मला स�चन आठवतो तो �या�या बालपणचा- दादर�या �शवाजी पाक� प�रसरात असले�या इ��वदन
सोसायट�त �या�या काकांकडे राहणारा. मा�या दोन आ�याह� �तथेच राहत अस�याने अनेकदा
�यां�याकडे जाणं �हायचं आ�ण �ा. रमेश त�डुलकर यांचा हा कुर�या केसांचा �मतभाषी मल
ु गा

�दसायचा. �याचा चे हरा पढ
ु े जाग�तक ��केटचा ‘चेहरा’ बनणार आहे हे मलाह� �या वेळी ठाऊक
न�हतं.

स�चनने शतकां�या शतकाचा �व�व�व�म क�न भारतीय ��केटचं नाव जगात उं चावलं आ�ण मा�या

‘अका�इ��ज’म�ये असले�या सी. के. नायडू यां�या �व�नम�ु �त भाषणाची आठवणह� झाल�. १९७८ म�ये �भाकर

दातार यांनी मला हे रे कॉ�ड�ग �दलं होतं. ते परवा न�याने ऐकलं. आ�ण भारतीय ��केटब�ल �यांनी १९६० �या दशकात
�य�त केले�या अपे�ा २०१२ म�ये स�चनने �व�मी परा�माने पण
ू � के�या असं वाटलं.
मा�टर अ�वनाश यांना ��केट �शक�वणा�या नायडून
ं ी १९६३ म�ये वया�या ६८ �या वष�ह� ��केटचं मैदान गाजवलं
होतं. रा�यपाल संघ �व�� म�
ु यमं�ी संघ या साम�यात ते रा�यपाल संघाकडून खेळले होते!

को�ार� कंक�या नायडू �हणजे भारतीय ��केट कसोट� संघाचे प�हले क�तान. षटकारांचा बादशहा अशी �ब�दावल�

�मर�वले�या सी. क�.ची ��केट कारक�द� जवळजवळ सहा दशकांची! लहानपणी आ�ह� �यां�या बॅ�टंग चम�कारा�या
अनेक कथा ऐकायचो. १९२६ �या सुमारास �यांनी �हंद ू िजमखा�याकडून खेळताना ११६ �म�नटांत १५३ धावा के�या

आ�ण �यात ११ षटकार मारले होते. �यांनी टोलवलेला एक च� डू तर थेट िजमखा�या�या टपावर

जाऊन पडला. हे खरं असलं तर� �यांनी फटकारले�या एका च� डूने थेट राजाबाई टॉवर�या

घडय़ाळाचा वेध घेतला अस�या अवा�तव आ�या�यकाह� �या काळात कानी याय�या. अथा�तच ते
काह� खरं न�हतं.

भारतीय ��केट संघातला प�हला ‘प�भूषण’ �कताब �मळाला तो सी. के. नायडून
ं ाच. �यांचं

कत��ृ वह� तसंच होतं. १९३२ म�ये सी. के. भारतीय संघाचे, इं�लंड�या दौ�यावर कॅ �टन झाले तेह�

योगायोगाने. �या वेळी आपला संघ पोरबंदर�या महाराजां�या नेत�ृ वाखाल� इं�लंडला �नघाला

होता. �हाइस कॅ�टन होते �ब�बडीचे घन�यामजी. झालं असं क�, संघ दौ�यावर �नघ�यापव
ू �च
पोरबंदरचे महाराज आजार� पडले. �यामुळे घन�यामजी कॅ�टन झाले, पण संघ इं�लंडला

पोहोच�यावर कसोट� सामना स�
ं डे
ु हो�याआधीच �यांना दख
ु ापत झाल� आ�ण सी. के. नायडूक

संघाचं क�तानपद आलं. �या दौ�यात�या २६ साम�यांत नायडून
ं ी १६१८ धावा के�या. ६५ �वके�स
घेत�या. ग�याभोवती �माल बांधणारे नायडू �यां�या खास शैल�साठ� ��स� होते.

तेलुगभ
ं ा ज�म नागपरु ातला. �यामुळे �यांना मराठ� उ�तम यायचं. मराठ� नाटय़संगीताचीह� �यांना आवड.
ू ाषी नायडूच

वयाचं शतक झळक�वणारे अ�भनेते मा�टर अ�वनाश यांनी सां�गतलेल� �यांची एक आठवणह� मा�याकडे न�दलेल�
आहे . मा�टर अ�वनाश �हणजे ‘कुलवध’ू या ��स� नाटकाचे एके काळचे नायक. आचाय� अ�े यां�या ‘पायाची

दासी’म�ये गणपतराव मो�हते या गण
ु ी गायक अ�भने�याला ‘मा�टर अ�वनाश’ हे नाव �मळालं. ��केट�ेमी लताद�द�ंचे
ते गणूमामा.

अ�भनयाबरोबरच मा�टर अ�वनाश यांना अनेक �े�ात गती होती. अगद� शेतीपास ून ते ��केटपय�त. ते एकदा

नागपरू �या दौ�यावर असताना �यांची आ�ण सी. क�.ची गाठ पडल�. ओळख वाढल�. मा�टर अ�वनाश यांनी सां�गतलं
होतं क�, ‘‘नायडून
ं ा माझं ‘उ�मंगल’ नाटकातलं ‘बंधात असा तारा’ हे गाणं फार आवडायचं. ते मला या गा�याचा

आ�ह करायचे. काह� वेळा आ�ह� ��केटह� खेळायचो. ते बो�लंग करायचे आ�ण मी बॅ�टंग! बॅ�टंगची �ॅि�टस कर�याची

नायडूच
ं ी प�त �हणजे एका मोठय़ा दालनात दोर�ला टांगले�या बॉलला बॅटने फटकारत सराव चालायचा.’’ मा�टर

अ�वनाश यांना ��केट �शक�वणा�या नायडून
ं ी १९६३ म�ये वया�या ६८ �या वष�ह� ��केटचं मैदान गाजवलं होतं.

रा�यपाल संघ �व�� म�
ु यमं�ी संघ या साम�यात ते रा�यपाल संघाकडून खेळले होते!

भारतीय कसोट� संघाचे प�हले क�तान असलेले नायडू तसे मराठ�च. �यानंतर अनेक मराठ� ��केटवीरांनी जगातल�

अनेक मैदानं गाजवल�. अिजत वाडेकर�या संघाने १९७१ म�ये वे�ट इं�डज आ�ण इं�लंडम�ये गाजवलेला परा�म
आजह� ��केट र�सकां�या �मरणात आहे.

सुनील गाव�कर या नावा�शवाय भारतीय ��केटची यशोगाथा पण
ड ननंतर कसोट�
ू �� वाला जाऊच शकत नाह�. डॉन �ॅम

��केटम�ये शतकांचा �व�व�व�म करणारा आ�ण १० हजार धावा काढणारा प�हला ��केटवीर स ुनील गाव�कर याने
भारतीय ��केटम�ये ख�या अथा�ने आ�मस�मान आ�ण आ�म�व�वास �जवला. तो आम�या �पढ�चा ह�रो होता.

�या�या �नव�ृ तीनंतर �याचा रे कॉड� अनेकांनी मोडला असला तर� �याचे �थान अ��वतीय असेच आहे . अशा स ुनीललाह�
अ�भमान वाटावा असा कळसा�याय स�चनने �ल�हला.

मला सी.क�.चं रे कॉ�ड�ग केवळ योगायोगाने �मळालं. स�चन�या शत-शतकां�या �न�म�ताने प�ु हा एकदा ऐकलं आ�ण

वाटलं न�या �पढय़ांसाठ� तर स�चनसार�या खेळाडू�
ं या �च��फतीच उपल�ध आहे त. �यापासून �ेरणा घेऊन भारतीय
��केट अ�धका�धक उं चीवर जाईल ह� अपे�ा.

स�चन�या या �व�व�व�मा�या �णी भारताचे प�हले क�तान सी. के. नायडू यांनी ��केटपटूंना �दलेला कानमं�

मह��वाचा ठरावा. आप�या १९६० �या दशकातील भाषणात स �
ु प�ट आवाजात सी. के. �हणतात, ‘‘मी ��केटवर
बोलावं अशीच तुमची अपे�ा असणार. आप�या भारत दे शाची परं परा उ��वल आहे. �वकासाची अनेक कामं आज

त�णांना साद घालत आहे त. �यापैक� ��डा �े�ा�या �वकासाब�ल आ�ण �यातह� ��केट�वषयी बोल ू इि�छतो. या

खेळातील अनेक पैलूंम�ये आप�या खेळाडून
ं ी �े�ठ�व �स� केलं आहे . भारताला या
खेळा�या जाग�तक नकाशावर आणलं आहे. ��केट आता जवळपास रा���य खेळ

झाला आहे ह� आनंदाची गो�ट आहे . या खेळातील कौश�याने भारतीय ��केट �या�या
पौवा��य तेजाने जगात चमक�याचा काळ आता दरू नाह�.’’

मग ��केट�ेमींना �यांनी कानमं� �दला तो असा-

‘‘मा�या त�ण �म�ांनो, आता ��केट�या खेळा�वषयी दोन शब ्द. तु�हाला या खेळात

�ावी�य �ा�त करायचे असे ल तर प�ह�या �दवसापासून पण
ू � तयार��नशी मैदानात
उतरा. �याआधी चालणे, धावणे, �क��पंग (दोर��या उडय़ा) असे �यायाम क�न
‘�फटनेस’ ठे वणं हा प�हला धडा आहे हे ल�ात ठे वा.’’

‘�फि�डंग’ हा ��केटमधला मह��वाचा भाग आहे . दद
ु � वाने �याकडेच जा�त दल
ु ��
होतं. एखा�या तेज�वी शतकापे�ा एका चमकदार ‘झेला’नेह� सामने िजंकले गेले
आहे त हे ल�ात ठे वा.

��केटमधील ‘षटकारांचा बादशहा’ हे सांगतोय हे ल�ात घेतलं पा�हजे. नायडू याच भाषणात पढ
ु े सांगतात,

‘‘बॅ�टंग आ�ण बो�लंगबाबत तुमचं मॉडेल तु�ह� �नि�चत केलं पा�हजे आ�ण �या ��ट�ने सात�यपण
ू � �य�नह� केले

पा�हजे त. ��केटमधील उ�तम खेळाडूच
ं ं �नर��ण क�न या खेळातलं तुमचं �ान अ�धक संप�न होऊ �या. �न�णात

बॅ�समनकडून फूल ��ोकसंदभा�त बरंच काह� �शकता येईल. कोण�याह� खेळात जय-पराजय होतोच. तो खेळाचाच एक

भाग आहे. मा� ��केट जातपात, धम� वगैर��या पल�कडे असलेला जाग�तक एको�याचा खेळ आहे.’’ यापढ
ु े मी

��केट�या मैदानात असणार नाह�, पण मा�या तुम�याकडून अनेक अपे�ा आहे त.

इत�या थोड�या पण �प�ट श�दांत ��केटब�लचं मनोगत �य�त करणारे सी. के. १९६७ म�ये गेले. �यां�या अपे�ा
पण
ू � करणारे गाव�कर, त�डुलकर यांचे �व�व�व�म �यांना पाहता आले असते तर �यांना �चंड आनंद झाला असता.

नव��केटपटूंसाठ� सी.क�.नी �दलेला कानमं� आजह� मोलाचा ठरे ल. कालान�
ु प आणखी काह� माग�दर्शनपर गो�ट�
सन
ु ील गाव�कर आ�ण आता �व�मवीर स�चन त�डुलकरह� सांगू शकेल. मला सी.क�.चं रे कॉ�ड�ग केवळ योगायोगाने

�मळालं. स�चन�या शत-शतकां�या �न�म�ताने प�ु हा एकदा ऐकलं आ�ण वाटलं न�या �पढय़ांसाठ� तर स�चनसार�या

खेळाडू�
ं या �च��फतीच उपल�ध आहे त. �यापासन
ू �ेरणा घेऊन भारतीय ��केट अ�धका�धक उं चीवर जाईल ह� अपे�ा.
कारण सी. के. नायडून
ं ी �हटलंय तसं ‘��केट इज �ड�हाइन’.. आ�ण ह� जाणीव ��केटला केवळ ‘खेळा’�या बर�च पढ
ु े

नेणार� आहे .
response.lokprabha@expressindia.com

दग
ु ा��या दे शा
कातळकडय़ाचा हडसर!
अ�भिजत बे�हे कर

ज�
ु नरजवळ साकारले�या मा�णकडोह धरणाव�न नाणेघाटा�या �दशेने अंजनावळे , घाटघर गावाकडे एक र�ता जातो.
या र��यावरच हडसर गावा�या डो�यावर हा अनगड �क�ला. इथे ये�यासाठ� �वत:चे वाहन नाह� तर अंजनावळे कडे

जाणा�या एस.ट�. बस सोयी�या. फ�त हडसर केला तर एक �दवस, नाह� तर �याला नाणेघाट, �शवनेर�ची जोड �दल� तर
या ड�गरद�यांम�ये एखा�या म�
ु कामाची तयार� ठे वन
ू या मो�हमेला �नघावे.

�शवनेर�, रायगड, राजगड, �संहगड हे सामा�यांना प�र�चत असे गडकोट! पण �याच वेळी

हडसर, चावंड, जीवधन अशी नावे घेतल� तर हे गड आहे त, असे सांगन
ू ह� कुणाचा �व�वास
बसणार नाह�. असे असं�य गडकोट आप�या स�य़ा��त �वखुरलेले आहे त. यातलाच हा

हडसर ज�
ु नरपासून १२ �कलोमीटरवर! ज�
ु नरजवळ साकारले�या मा�णकडोह धरणाव�न

नाणेघाटा�या �दशेने अंजनावळे , घाटघर गावाकडे एक र�ता जातो. या र��यावरच हडसर
गावा�या डो�यावर हा अनगड �क�ला. इथे ये�यासाठ� �वत:चे वाहन नाह� तर

अंजनावळे कडे जाणा�या एस.ट�. बस सोयी�या. फ�त हडसर केला तर एक �दवस, नाह� तर

�याला नाणेघाट, �शवनेर�ची जोड �दल� तर या ड�गरद�यांम�ये एखा�या म �
ु कामाची तयार�

ठे वन
ू या मो�हमेला �नघावे.

खरे तर या वाटे वर ज�
ु नरपासूनच आप�याभोवती ड�गरांचा �वळखा घ� होऊ लागतो. मागा�तील मा�णकडोह धरण

ओलांडले, क� एका बाजल
ू ा धरणाचे �नळे शार पाणी आ�ण दस
ु �या बाजल
ू ा उं च ड�गररांगा यामधून होणारा हा �वास
वेगळय़ाच जगात घेऊन जातो. या ��येक ड�गरांब�ल खेरतर कौतक
ु आ�ण गढ
ू र�यता! �यां�या या भूगोलावर तर

आमचा इ�तहास रचला गेलेला आहे. वाटे वर�या छोटय़ा वाडय़ाव��यांम�येच हडसर गावचा थांबा येतो आ�ण पायउतार
�हावे लागते. बस गेल� क�, �या शांत होणा�या ध ुळीपाठ� पढ
ु य़ात उ�तुंग कडय़ाचे �प घेत उभा राहतो हडसर!

हडसर, उं ची त�बल ४६८७ फूट! �या�या या दश�नामुळे स�
ु वातीला तो अवघड, अश�यच वाटू लागतो. यामुळेच क� काय
�याला आणखी एक नाव पव�तगड! सव� बाजन
ू े तट
ु लेले कडे पाहून स�
ु वातीला ग�धळायलाच होते. पण मग आप�या

चे ह�यावरचा हाच ग�धळ पाहून �तथला एखादा खेडूत आपल� वाट सोपी क�न सांगतो. या गडाला खेटूनच एक वाटोळा
ड�गर आहे. या दोन डोगरां�या दर�यान�या घळीतून एक लपलेल� वाट गडावर जाते. दगड-गोटे आ�ण झाडो�याने
भरलेल� ह� वाट पर��ाच पाहते. पण या सा�या अडचणी आ�ण शेवटचे छोटे से ��तरारोहण करत या दोन
ड�गरांदर�यानची �खंड गाठल� क�, आपण हडसर�या म �
ु य मागा�ला येऊन

�मळतो. एरवी या मागा�वर यायचे झाले तर या डावीकड�या छोटय़ा ड�गराला
वळसा घालून यावे लागते.

तसा गडावर ये�यासाठ� आणखी एक माग� आहे पण तो थोडासा आ�हान

झेलणा�यांसाठ�चा. द��णेकडील ऐन कडय़ात �था�नक गावक �यांनी लोखंडी

मेखा ठोकत आ�ण खोब�यांचा आधार दे त ह� कडय़ातल� वाट तयार केल� आहे . गवतकाडी आ�ण दे वदश�नासाठ�

वरखाल� करणारे गावकर� या वाटे ने दहा-वीस �म�नटात गडावर ये-जा

करतात. �याची तयार� आहे अशांनी माह�तगारा�या बरोबर�ने एकदा या
वाटे चाह� अनभ
ु व �यावा. ऐन कडय़ातून हे चढणे आ�ण चढताना वाटे त
�दसणार� एक खोद�व गह
ु ा पाहणे हे या वाटे वरचे आकष�ण!

असो. आपण या मूळ�या वाटे ने गडाकडे घेऊन जाणा�या �खंडीत यावे. हडसर,

राजूर भागातील गावकर� या �खंडीतून पल�कडील मढ या बाजारा�या गावी ये-

जा करत असतात. दग
� भागातील र�ते, पाऊलवाटा या अशाच ड�गरातून धावतात. या भागातील लोकांना आजह�
ु म
मुंबईला कसे जाता असे �वचारले तर ते या ड�गररानातून नाणेघाटमाग� उतरत क�याण कसे गाठतो याचा �वास
ऐकवतील.

गडाचा ऐन कडय़ात खोदलेला हा माग� कधीकाळी राजमाग� होता, पण आज �याची वाट लागल� आहे. गडा�या या वाटा

दग
� कर�याचे प�हले �ेय जाते इं�जांना. ते �यां�या रा�य वाचव�या�या भ �ू मकेतून, तर दस
ु म
ु रे �ेय जाते ते आम�याच

माय-बाप सरकारला ते �यांचेच ‘�वरा�य’ �व�मरणात घालव�या�या परा�मातून!

हडसर, उं ची त�बल ४६८७ फूट! �या�या या दश�नामुळे स�
ु वातीला तो अवघड, अश�यच वाटू लागतो. यामुळेच क� काय
�याला आणखी एक नाव पव�तगड! सव� बाजूने तुटलेले कडे पाहून स�
ु वातीला ग�धळायलाच होते.

हडसरचा हा माग� जर� आज दग
� झालेला असला तर� गडा�या �वेश�वारात हजर झालो क�, �याचे हे कातळ�पच
ु म

स�दय� बनन
ू पढ
ु य़ात येते. मूळ�या कातळातच पाय�या खोदन
ू तयार केलेला
माग�, �याला अंग�या कातळाचेच प�ु हा कठडे, पढ
ु े या कातळात खोदन

काढलेल� दोन अ�यंत रे खीव �वेश�वारे , �यावर�या �या�या �या लयब�
कमानी, भोवतीचे ब�
ु ज, आतमधील चौक�दारां�या खो�या ऊफ� अलंगा

..खोदकामातील ह� सार� कला पाहताना एखा�या ले�यातून �फर�याचाच भास

होऊ लागतो.

महारा��ातील दग
� ंपदे चा अ�यास करायचे ठरवले तर हडसर�या या
ु स

�वेश�वारांची दखल �यावीच लागेल. कोणी केले हे सारे ! �याचे उ�तर

शोध�यासाठ� त�बल दोन हजार वष� मागे, सातवहनां�या काळात जावे लागेल. हडसर ह� �यांचीच �न�म�ती. सातवाहन,

यादव यांचे रा�य गडावर नांदले. पण �यानंतर पारतं�यात �व�मरणात गेलेला हा गड एकदम चच�त आला तो थेट इसवी
सन १६३७ म�ये. �या पाच �क�लय़ां�या मदतीने शहाजीराजांनी �वरा�य �थापनेचा �य�न केला, �याम�ये या

हडसरचा समावेश होता. �शवकाळाब�ल हा गड फारसा बोलत नाह�. पण मागील एका लेखात आपण चावंड गडाची

मा�हती घेताना जयराम �पंडे यां�या ‘पणा�लपव�त�हणा�यानम ्’ या सं�कृ त का�य�ंथाचा उ�लेख केलेला होता. या
�ंथा�या प�ह�या अ�यायातील ३७�या �लोकात हडसरचा उ�लेख येतो. तो असातथैव चाम�
ु ड�गर� ह�र�चं��तथैव च।

म�हषो�य�सर�तावद गहृ �ताव�तसंगरात ्।। ३७।।

चाम�ु ड�गर� (चावंड), ह�र�चं�गड, म�हषगड (?) आ�ण हडसर हे �क�ले

�शवाजीमहाराजांनी िजंकून घेत�याचा हा उ�लेख आहे . बहुधा गडाचे पव�तगड हे

नामकरणह� याच काळात झालेले असावे. कृ�णाजी अनंत सभासद �यां�या बखर�म�ये

या गडाचा उ�लेख पव�तगड असाच करतात. मुघलां�या न�द�त या गडाचा उ�लेख

‘हरसल
ू ’ असा येतो. पेशवाईत मा� हा गड मराठय़ांकडेच अस�या�या �प�ट न�द� आहे त.
अगद� तो शेवट�या मराठे -इं�ज य�
ु ापय�त �यां�याकडेच होता. इसवी सन १८१८ �या या
य�
ु ावेळी मेजर एि��जने ज�
ु नर िजंक�यावर ज�
ु नरचा �क�लेदार हडसरवर आ�याला

आला होता. मग इं�जां�या एका तुकडीने या गडाला वेढा घातला आ�ण २५ ए��ल १८१८
रोजी या गडाचा हा इ�तहासकाळ संप�ु टात आला.

गडाचा हा सारा इ�तहास आठवतच आतम�ये �शरावे. स�
ु वातीला सव�� फ�त माजलेले गवतच �दसते. या

गवतामधूनच �हंडताना मग �क�लेदाराचा वाडा, �शबंद�ची घरट�, मं�दरे , पा�याची तळी असे एकेक �दस ू लागते.

��कोणी आकारा�या या गडाला सव� बाजूने तुटलेले कडे अस�याने तटबंद�ची गरज केवळ पि�चमेकडे होती, ती पण
ू �

केलेल� आहे. या पि�चम अंगानेच गड �हंडू लागलो क�, अगद� सव��थम कडय़ालगत ज�मनी�या पोटात खोदले�या तीन

�श�त ले�या �दसतात. या ��येका�या भाळी गणेश ��तमा कोरले�या. बहुधा ह� धा�याची कोठारे असावीत. पण स�या
�यां�यात काळोखच भ�न रा�हलेला आहे . या अंधारात ती कोठारे पाह�याचा �य�न केला असता �या कातळाव�न
सरडय़ा�या आकारातील भ�या मोठय़ा पाल� �फरताना पा�ह�या आ�ण एक�ण अंगावर काटाच उमटला.

इथेच एक गो�ट सांगन
ू टाकावीशी वाटते. या अशा अनगड गडांव�न �फरताना �च�त सतत सावध अस ू �यावे. या
�वासात अनेकदा अनाहूत �म�ांची, �यातह� सरपटणा�या �ा�यांची गाठभेट हो�याचा धोका असतो. ते�हा

ड�गरद�यातन
ू �हंड�याची हौस �यांना जोपासायची आहे , �यांनी एकतर अशा सरपटणा�या �ा�यांची मा�हती, यातह�

�कमान �वषार� सापांची ओळख क�न घेणे मह��वाचे. न होवो, पण वाईट �संग उ�वलाच तर �कमान �थमोपचार तर�
मा�हती असायला हवी. अ�यथा केवळ भावनेवर चालणारे �गर��मण अनेकदा �वत: बरोबर अ�य सहका�यांनाह�
अडचणीत आणू शकते.

ह� कोठारे पाहात गडा�या म�यावर
आलो क� एक मोठे तळे �दसते. या
त�या�या काठावरच महादे वाचे

मं�दर आहे . गडावर म�
ु कामाची वेळ
आल� तर हे मं�दर सोयीचे.

महादे वा�या या राऊळी आप�या
आधी गणेश, हनम
ु ान आ�ण

�व�णभ
ू �त ग�डह� म�
ु कामाला

असतात. या �त�ह� दे वतां�या रे खीव मूत� पाह�यासार�या आहे त.

या मं�दराला लागन
ू च गवाताने भरलेल� एक छोट� टे कडी आहे. �नल�गर�चीह� असं�य झाडे आहे त. आम�या स ुमार

व�
ृ ारोपणाची ह� त�हा! कधी �नल�गर� नाह� तर कधी केवळ साग अशी एकाच प�तीची झाडे लावायची आ�ण डोके न

वापरता काम के�याचा आव आणायचा.

ह� टे कडी �हणजे गडाचा बाले�क�ला! पण �था�नक दे वतांचे श�दरू लावलेले चार दगड वगळता बाले�क�ला �हणावा

अशा कुठ�याह� खाणाखण
ु ा इथे नाह�त. नाह� �हणायला बाले�क��याची चौफेर �फरणार� नजर या उं च मा�याला आहे .

यातूनच मग केवळ हडसर नाह� तर सारा ज�
ु नर �ांत नजरे �या टापत
ू येतो. उं च-सखल ड�गर-द�यांचा भाग, �पंपळगाव

जोगे-मा�णकडोहचे �नळे शार जलाशय, अनेक छोट�-मोठ� खेडी, �यां�याकडे धावणारे ध ूळर�ते हे सारे मनाचा गत
ुं ा

वाढवत जातात. या सा�यांम�ये �शवनेर�, चावंड, जीवधन, �नम�गर�, हाटके�वरची �गर��शखरे ठळकपणे �दसतात

आ�ण नकळतपणे �यावेळ�या �वरा�याची आखणी मनात स�
ु होते. या एका दश�नातूनह� रा���ेमाची भावना मनी

फडफडू लागते. मग याच जा�णवेपाशी इं�जांनी गडकोटां�या तोडले�या वाटांचे उ�तरह� सापडते. पण तर�ह� एक ��न

तसाच उरतो क�, मग इं�जांना असलेल� ह� जाणीव आम�या मायबाप सरकार�या ठायी का नाह�?
abhijit.belhekar@expressindia.com
महाकवीं�या महाव��ाची झालरकातळकडय़ाचा हडसर!
क�त� आगाशे

मराठ� सा�ह�यातील योगदानासाठ� �ानपीठ परु �कार �मळ�वणारे
�व. स. खांडेकर आ�ण कुसम
ु ा�ज �हणजे मराठ� भाषेची

अि�मताच! �यांचा ज�म�दवसच आपण मोठय़ा �ेमाने ‘मराठ�
भाषा �दन’ �हणून साजरा करतो �या क�व�े�ठ प�भूषण

कुसम
ु ा�जां�या ज�मशता�द�चं वष� अनेक मा�यमांतन
ू आपण

साजरं केलं. सामािजक अ�याय आ�ण �वषमतेवर�या आप�या लेखनातून वाचकाला अ�व�थ करणारे कुसम
ु ा�ज

कवी, लेखक, नाटककार, समी�क अशा अनेक भ�ू मकांमधून आप�याला भेटत रा�हले. �यां�या क�वतांपक
ै � अनेक

क�वता नाटय़संगीताचं �प घेऊन, काह� शौय�गीतां�या �पातून आ�ण अगद� थोडय़ा भावसंगीताचं �प घेऊन संगीतब�
झा�या, पण �वलंत सामािजक आशय दे णा�या �यां�या फारच थोडय़ा क�वता �वरब� झा�या. या�या अनेक

कारणांपक
ै � एक कारण �हणजे कुसम
ु ा�जांना उ�कटपणे वाटणार� सामािजक बांधीलक� �तत�याच उ�कटतेने

संगीतकाराला आ�ण या संगीत मा�यमाची �न�म�ती करणा�या �नमा��याला वाटणं हे च असावं. पण हा योग ज ुळून आला
आहे ‘संगीत मनमोह� रे ’ असं �हणायला लावणा�या स�
ु �स� संगीतकार �ीधर फडके यां�या ‘�ललाव’ या नक
ु �याच
�का�शत झाले�या �ह�.एस.एस. कंपनी�या �व�नम�ु �केतून! खरं तर ‘�ललाव’ ह� कुसम
ु ा�जां�या ‘�वशाखा’ या
का�यसं�हातील १९३४ साल� �का�शत झालेल� अ��तम क�वता.

काबाडक�ट क�न धरतीतन
ू �वग� उभा करणा�या शेतक�या�या न�शबीचं भयाण वा�तव; सावकार��या �वळ�यात
सापडले�या घराचा आ�ण शेताचा �ललाव हताशपणे पाहणारा हा बळीराजा; �या�या डो�याप ढ
ु े उ��व�त होणारं

�चमक
ु लं घरटं ; �याची अग�तकता आ�ण या सवा�वर कळस �हणजे भुके�या ता�हु�याला उराशी कवटाळणा�या घर�या
ल�मीवर सावकाराची पडणार� �वषार� नजर! यातून िजवंत जळत जाणं �हणजे काय याचा अनभ
ु व �या तगमगीने

कुसम
ु ा�जांची ह� क�वता दे ते, तोच अ�व�थ करणारा अनभ
ु व �ीधर फडके यांचं संगीत आ�ण �सेनजीत कोसंबी यांचा
थे ट काळजाला �भडणारा �वर आप�याला दे तो.

या का�याची पा�वभूमी थोडय़ा �व�तत
ृ पणे �ो�यांपय�त पोहोचावी यासाठ� ‘�ललाव’ या गीता�या आधी�या चार ओळी
�ीधर फडके यांनी आजचे लोक��य गीतकार ग�
ु ठाकूर यां�याकडून �लहून घेत�या. ग�
ु ठाकूर यां�या श�दांतच

सांगायचं तर ‘‘महाकवीं�या महाव��ाला झालर लाव�याची ह� जबाबदार� मोठ� होती आ�ण मा�या ओळी या

महाव��ाला लावले लं �ठगळ वाटू नये याचं मोठं दडपण मनावर होतं.’’ पण हे गीत पण
ू � ऐक�यावर �ीधर फडके यांनी
ह� जबाबदार� समथ� लेखणीकडेच �दल� याची खा�ी पटे ल.

‘�ललाव’ या सीडीचं �काशन नक
ु तंच ठाणे येथील घंटाळी �बो�धनी�या भ�य पटांगणावर, भारत-पा�क�तान ��केट
सामना स�
ु असतानाच, �चंड गद�ने जमले�या कला�ेमी, संवेदनशील ठाणेकर र�सकां�या सा�ीनं झालं. अमोल

पाले कर, शैलजा दातार यां�या ह�ते �का�शत झाले�या या सीडी �काशन सोह�याला ‘�ललाव’ सीडीम�ये गायन केलेले

कलाकार, आमदार संजय केळकर, �वलास सामंत, �ह�.एस.एस. कंपनीचे वीर� � उपा�ये आ�ण �ीकांत भालेराव यांची
�वशेष उपि�थती होती. या �व�नम�ु �केत कुसम
ु ा�जांची ‘तु�या पाप�यां�या आत’ ह� क�वता, �नतीन आखवे यांची

‘इ�तहास कालचा’ ह� क�वता आ�ण �वीण दवणे यांची ‘झुळूक तु�या �दस�याची’ ह� भावमधुर क�वता �ीधर फडके
यां�या आवाजात ऐकता येईल. �वभ�त झाले�या जोड�यां�या मनातलं वादळ कु सुमा�जांनी ‘अफाट अंतर’ या

गीतातून श�दब� केलं. हे गीत सुदेश भोसले यां�या ‘मूळ’ आवाजात ऐकता येईल.

लोक��यते�या �शखरावर असले�या आनंद भाटय़े आ�ण बेला श�डे यांनी प�ह�यांदाच �ीधर फडके यांनी संगीतब�
केले�या रचना या सीडीम�ये गाय�या आहे त.

शांता शळके यां�या लय-तालब� श�दातील ‘गगना गंध आला मधम
ु ास धुंद झाला’ या का�याचा, �ीधरजींनी जौनपरु �
रागा�या �वरांतून उभा केलेला भाव आरती अंकल�कर यांनी �स�नपणे गायला आहे. ह� सव� गीते या समारंभात

ऐक�याचा आनंद र�सकांना �मळालाच, पण ‘�ललाव’ या शीष�कगीताने या समारंभाचा झालेला समारोप अंतबा��य़

अ�व�थ करणारा होता. संगीत कला हे मा�यम फ�त मनोरं जनापरु तं न राहता, सामािजक भान दे णारं कसं असू शकतं

याचा अनभ
ु व ‘�ललाव’�या �पाने �ो�यांनी घेतला. १९३४ साल� श�दब� झालेल� ह� बळीराजाची अव�था आज तर�

कुठे वेगळी आहे? आ�मह�या ते अफू अशा �व�च� प�रि�थतीने वेढले�या शेतक�या�या न�शबाचा ‘�ललाव’ आज तर�
कुठे संपलाय? मग आपण न�क� �गती काय केल� आ�ण काय �मळवलं? हा ��न ��येक संवेदनशील मनाला पडला
होता आ�ण एका वेग�याच शांततेत �ो�यांनी सभा�थानाचा �नरोप घेतला.
response.lokprabha@expressindia.com

दखन डाक

स�यमला मूठमाती!
धनंजय कुलकण�

एकेकाळचे आय.ट�. आयकन रा�मलगम राजू यांची महाघोटा�यांनी डागाळलेल� स�यम कॉ��यट
ु स� ह�

कंपनी मह� � उ�योग समूहाने तीन वषा�पव
ू � मोठय़ा गाजावाजानं ता�यात घेतल� होती. मह� � स�यम असं

�तचं लगेच बारसंह� झालं! �याच मह� � स�यमचं �वसज�न मह� � उ�योग समह
ू ा�या ‘टे क मह� �’ कंपनीत नक
ु तंच झालं!
आ�ण कालपरवापय�त दे शातील चार बडय़ा आय.ट�. कंप�यांत समा�व�ट राज�
ूं या स�यम कंपनीचं ‘नाम’मा�
अि�त�वह� संप�ु टात आलं!

स�यम घो�ट लेड टू रे �ट! स�यम�या भुताला मूठमाती! एका

�था�नक व�ृ तप�ातला हा मथळा! संदभ� होता मह� � स�यम या

बडय़ा आय.ट�. कंपनी�या �वल�नीकरणाचा. एकेकाळचे आय.ट�.

आयकन रा�मलगम राजू यांची महाघोटा�यांनी डागाळलेल� स�यम
कॉ��यट
ु स� ह� कंपनी मह� � उ�योग समूहाने तीन वषा�पव
ू � मोठय़ा

गाजावाजानं ता�यात घेतल� होती. मह� � स�यम असं �तचं लगेच बारसंह� झालं! �याच मह� � स�यमचं �वसज�न मह� �

उ�योग समूहा�या ‘टे क मह� �’ कंपनीत नक
ु तंच झालं! आ�ण कालपरवापय�त दे शातील चार बडय़ा आय.ट�. कंप�यांत
समा�व�ट राज�
ूं या स�यम कंपनीचं ‘नाम’मा� अि�त�वह� संप�ु टात आलं!

१९९९-२००६/०७ या द�डएक दशका�या काळात स�यमची यशोगाथा जगभरातील आय.ट�. �ांतात दं तकथेचा �वषय
होती, तर स�यमचे सुपर बॉस रा�मलगम राजू आं� �दे श�या आय.ट�. महाश�तीचा चेहरा होते! १२ वषा�पव
ू �

माय�ोसॉ�टचे सव�सवा� �बल गे�स स�यम कॅ �पसला भेट दे �यासाठ� म�
ु ाम हैदराबादे त दाखल झाले होते. �यां�या

पाठोपाठ अमे�रकेचे त�काल�न अ�य� �बल ि◌�लटन आं� राजधानी�या खास भेट�वर आले. हैदराबादे तील �यां�या
एकमे व अ�धकृत काय��मात ि◌�लटन�शवाय �यासपीठावर फ�त दोनच �य�ती �वराजमान हो�या, चं�ाबाब ू नायडू

आ�ण रा�मलगम राज!ू

मह� � स�यमचा गाडा प�ु हा �ळावर येऊ लागला होता. तर�ह� मह� � उ�योगास �चकटले�या स�यम लेबलवर

महाघोटा�याचं गडद, नकारा�मक सावट कायम होतं. �याम ुळंच असेल कदा�चत. पण मह� � स�यम मह� � टे कम�ये
�वसज��त कर�याचा �नण�य मह� � समूहानं घेतला असावा.

तर�ह� स�यम�या उ�तुंग क�त�नं जानेवार� २००९ म�ये अचानक तळ गाठला. आप�याच कंपनीत आपणच त�बल सात
हजार कोट� �पयांचा घोटाळा के�याची जाह�र कबल
ु � राजूंनी �दल� आ�ण स�यम महासा�ा�याचा डोलारा प��यां�या
बंग�या�माणं कोसळला! पाच लाखांहून अ�धक गत
ुं वणूकदार; प�नास हजार कम�चार�; आ�ण जगभर पसरलेलं

काया�लयांचं जाळं यामळ
े ं मजबत
ंू या क�फेशनमळ
ु ं स�यमभोवती �नमा�ण झालेलं ��त�ठा व �व�वासाह�तच
ू कवच राज�
ु ं
�न�मषाधा�त भंग पावलं!

पढ
ु ं मग मह� � समह
ू ाने मोठ� �कंमत मोजून स�यमचा ताबा घेतला. मह� � स�यमचा गाडा प�ु हा �ळावर येऊ लागला

होता. तर�ह� मह� � उ�योगास �चकटले�या स�यम लेबलवर महाघोटा�याचं गडद, नकारा�मक सावट कायम होतं.

�यामुळंच असे ल कदा�चत. पण मह� � स�यम मह� � टे कम�ये �वसज��त कर�याचा �नण�य मह� � समूहानं घेतला असावा.
अथा�त, सतरा हजार कोट� �पयांची भांडवल� गत
ंु वणक
ू ; आ�ण पं�याह�तर हजार
कम�चार� वग� या बळावर दे शातील चौ�या �मांकाची आय.ट�. कंपनी ��था�पत

कर�याचा �वल�नीकरणामागील मूळ हे तू अस�याचा मह� � संचालकांचा दावा आहे .

मा� या �वसज�नामळ
ु ं स�यमचं नाव इ�तहासजमा होईल.

�ँड आय.ट�.बनले�या स�यमचं अि�त�वच अखेर संप�ु टात आलं खरं. आता मग

राजच
ूं े काय? �वत:�या अफरातफर�ची �यांनी कबल
ु � दे ऊन आता तीन वषा�चा काळ

उलटलाय. या तीन वषा�त काय घडलं? �वशेष काह�च नाह�! स�यम�या

महाघोटा�यातील स�
ू धार राजू आ�ण �यांचे सहकार� या घटकेस जा�मनावर आहे त. गे�या तीन वषा�त सी.बी.आय. व

आíथक ग�ु हय़ांचा छडा लावणा�या �व�वध तपास यं�णा अहोरा� राबत अस ूनह� �पेशल कोटा�पढ
ु �ल राज�
ूं या केसची

�गती अ�यंत धीमी आहे . राजूं�या �दमतीस �न�णात कायदे स�लागारांचा ताफा आहे . �यामुळं सी.बी.आय.�या ��येक

�नण�याला राजू व �यांची मंडळी रा�य उ�च �यायालय वा सव��च �यायालयात आ�हान दे तात. �यात भरपरू

कालाप�यय होतो. �यायालयीन ���येत ठायीठायी अडथळे �नमा�ण कर�यात राजच
ूं े कायदे त�� भलतेच पारं गत
आहे त. कोटा�ला सादर केले�या सी.बी.आय. चाज�शीटम�ये अडीचशेहून अ�धक सा�ीदारांची न�द आहे. गे�या

जन
ंू े वक�ल सरकार� सा�ीदारां�या उलटतपास�या �पेशल कोटा�पढ
ू पासन
ू , �हणजे १० म�ह�यांपासन
ू राजच
ु े घेताहे त!

�या के�हा प�ु या होणार, हे तो राजच
ू जाणे!

एका गो�ट�चं कोडं आहे . रा�य व सव��च �यायालयांतून आपल� बाजू मांडणा�या अनेक व�कलांची जबर क�स�ट�सी
फ�ची सोय राजू कशी करतात, हे अजूनह� गल
ु द��यात आहे . कबल
ु � जवाबापव
ू � काह� म�हने स�यममधील आपले व

आप�या कुटुंबीयांचे शेअस� अ�धम�
ू यासह राजूंनी �वकले होते. �यात �यांनी �वत:चे उखळ चांगलेच पांढरे क�न घेतले.
�या पशांचा माग सी.बी.आय. व इतर तपास सं�थांना अ�या�प घेता आला नाह�.

लोकशाह� �यव�थे त �हणे कायदा सवा�साठ� समान असतो! राजू �करणाव�न �यातील फोलपणा उघड होईल. तुलनेनं
�करकोळ रकमे�या अफरातफर�साठ� एखा�या सरकार� शाळे त�या हे डमा�तराला आतापय�त �श�ा होऊन �याची

केसह� �नकालात �नघाल� असती! तीन वषा�पक� दोन व�े आठ म�हने राज ू जेलम�ये होते. कसे? राजू हे पटायट�स बी या
रोगानं ��त अस�याचं �नदान बडय़ा डॉ�टरांनी केलं. �याम ुळं अटकेनंतर �यांची रवानगी सरळ �नजा�स इि��टटय़ट

ऑफ मे�डकल साय�सेस (नी�स) या शासक�य सप
ु र �पेशा�लट� हॉि�पटल�या �ह�आयपी
�मम�ये झाल�! जे लचा बहुतेक कालखंड राजू ‘नी�स’म�ये उपचारासाठ� होते! ि◌ तथं

�यां�या भेट�स पाहु�यां�या रांगा लागत. अ�पकाळ ते हैदराबादे �या चंचलगड
ु ा जेलम�ये

म�
ु कामाला होते. ते काह� सामा�य ग�ु हे गार थोडेच होते! जेलम�ये खास �यां�यासाठ� तयार

केले�या कोटा�त राजू रोज बॅ�डमटन खेळत. ट��ह�, व�ृ तप�े, �वतं� �कचन आद� सोयी �यांना
अ�धकृतपणे �मळा�या हो�या. �शवाय स�ला-मसलतीसाठ� व�कलांची फौज हाती असेच!
काह� महानभ
ु वांसाठ� कायदा अ�धक लव�चक असतो, हे च खरं !

सव��च �यायालयानं जामीन �द�यापासून तर राजू मोकळे च आहे त. पव
ू � ‘नी�स’मधून �वशेष �यायालयापढ
ु ं हजर
होताना ‘इ�फे�शन’पासून�या बचावासाठ� राजू मा�क वापरत. �यांचा चेहराह� मलूल भासे. आता ते मा�क घालत

नाह�त आ�ण एकदम �फट �दसतात! �शवाय, �यांची जीवनशैल�ह� पव
ू ��माणेच हाय-�ोफाइल आहे! आजह� राज�
ूं या
स�द�छा भेट�स येणा�यांची सं�या रोडावलेल� नाह�!

लोकशाह� �यव�थे त �हणे कायदा सवा�साठ� समान असतो! राजू �करणाव�न �यातील फोलपणा उघड होईल. तुलनेनं
�करकोळ रकमे�या अफरातफर�साठ� एखा�या सरकार� शाळे त�या हे डमा�तराला आतापय�त �श�ा होऊन �याची
केसह� �नकालात �नघाल� असती! तीन वषा�पक� दोन व�े आठ म�हने राज ू जेलम�ये होते. कसे?
एका गो�ट�ची मा� गंमत वाटते. भारतीय कॉप�रे ट जगतातील सवा�त मोठा घोटाळा केले�या राजच
ूं ी रा�याबाहेर�ल

��तमा कशी का असे ना, पण कोटय़वधींचा अपहार क�नह� सामान ्य तेल ुगू जनांत �यां�याब�ल �तर�काराची ती�

भावना मा� �वशेष जाणवत नाह�. �था�नक मी�डयाह� राज�ूं वषयी बर�च सॉ�ट वाटते. उलट, आम जनते�या आय�ु यात

प�रवत�न घड�व�याची राजूंसारखी �कमया इतर को�याह� आं� ने�यानं केल� का, असा उलट सवाल एका स �ु श��त
�यापा�यानं नक
ु ताच केला! राजू अटकेत असताना ‘�वथ यू फॉर ए�हर’ असे संदेश

�मर�वणारे अनेक बक
ु े ज �क�येक आठवडे �यांचे चाहते जेल�या �वेशदाराशी ठे वत होते!

एका ��ट �य�तीब�ल�या या संवेदनांमागं काह� कारणं उघड �दसतात. अ�पकाळात
आय.ट�. �ांतात �वत:चं �वतं� �थान �नमा�ण करणारे राजू व �यांची स�यम न�या

यग
ु ातील तेलुगू अि�मतेचे आदश� बनन
ू गेले होते. राजकारणात एन.ट�. रामाराव यांनी

तेलुगू अि�मतेला ��त�ठा �दल�; तर तेलुगू आ�मगौरवाची जाग�तक पातळीवर पताका स�यम�या �पात फडकल�.

आं�ातील अग�णत कॉ��यट
ु र �श��तांसाठ� स�यमनं नोकर�-�यवसायाची दारे उघडल�. �याम ुळे मना स�यम (आपल�
स�यम!) �वषयी सामा�य तेलुगू समाजातील आि�मयता अजूनह� कमी झालेल� नाह�. एक तेलुगू �य�ती �हणून

स�यममधील घडामोडींचे आपणास वाईट वाटते, अशी जाह�र कबल
ु � रा�या�या त�काल�न म�
ु यमं�यांनीच �दल� होती.

एखा�या �लोबल कंपनीची इमेज �ां�तक अि�मतेशी एक�प झा�याचं हे बहुधा एकमेव उदाहरण!

आता टे क �मह�म�ये स�यम �वल�न झाल�य. �यामुळं तेलुगू अि�मतेचं �लोबल �तीक बनले�या स�यमची

नाव�नशाणीह� उरलेल� नाह�. स�यमचे (खल)नायक राजू जा�मनावर ि◌हडतायेत. तर �यायालयीन लढय़ासाठ� �टे -

अ�पलांची �यह
ू रचना कर�यात �यांचे स�लागार म�न आहे त. या च��यह
ू ातून स�यम तपासाचा मेगा शो कधी संपणार,
याचं भाक�त सा�ात ��मदे वह� क� धजणार नाह�! ग�ु हे गाराला शासन �हायलाच हवं. पण �याआधी ग�ु हा तर �स�

�हायला हवा ना! राजच
ूं े ग�ु हे �यायालयात �स� होणार का? �यांना के�हा व �कती �श�ा होणार? म ुळात ती होईल का?

आपल� द�घ�स�
ू ी �यायदान प�ती पाहता, या घटकेस तर� उ�तरे नसलेले हे ��न वाटतात!

९ जानेवार� २००९ �या आप�या जाह�र प�ात राजू �हणाले होते, माझा हा कबल
ु �जबाब �हणजे वाघावर �वार एखा�या
�य�तीनं खाल� उतर�याची जोखीम प�कर�यासारखं आहे! कोण�या �णी वाघ �शकार कर�त बळी घेईल याचा नेम

नाह�.. राजू स�यममधून पायउतार होऊन छ�तीस म�हने उलटलेले आहे त. मा� �यांना अजन
ू ह� ध�का लागलेला नाह�!!
response.lokprabha@expressindia.com
इं�जी श�बसाधना
झीरो साइझचा काळ संपला?
एन. डी. आपटे

''Deepika Padukone fits the idea of a desirable figure'' �हणजे �वैर अनव
ु ादाने �या शर�रय�ट�ची
इ�छा धरावी अशी शर�रय�ट� द��पका पदक
ु ोन (आ�ण कर�ना कपरू सु�ा) यां�याजवळ आहे. या

शर�रय�ट�ला ‘साइझ झीरो’ असे नाव आहे. ले�खकाच सांगते, ''Size zero, I am told, is what the stars aim for.''

�हणजे मला असे सां�गतले जाते क�, �च�तारका झीरो साइझ�या शर�रय�ट�ची अपे�ा करतात. 'Now zero size has
become a rage' �हणजे झीरो साइझ आज खूप लोक��य झाल� आहे - �याची चलती आहे.
'Vocabulary Dynamics' या प�
ु तकाचे लेखक �वेन

हॅ�रसन सांगतात क�, इं�जी श�दसं�ह वाढ�व�यासाठ�

तुम�याजवळ 'abundant curiosity' �हणजे श�दांब�ल
खप
ू कुतह
ू ल हवे. ते �या प�
ु तका�या ��तावनेत शेवट�

�ल�हतात, ''Perhaps the most basic ingredient (=

घटक) for effective vocabulary building is abundant (= �वपल
ु ) curiosity.'' मी तर �हणतो,
श�दां�या �ेमात पड�या�शवाय श�दसं�ह वाढत नसतो.

Abundant (अब�ड�ट, �वशेषण) या श�दाचा अथ� more than enough �हणजे खूप, ज�र�पे�ा
अ�धक असा आहे . दोन वा�ये पाहा : There are abundant opportunities for chartered

accountants today दस
ु रे वा�य There is abundant evidence that cars have harmful effect on the environment

�हणजे, मोटारगाडय़ांचा पया�वरणावर घातक प�रणाम होतो याब�ल हवा �ततका (= खूप) परु ावा उपल�ध आहे . हे पण
ल�ात ठे वावे क�, abundance- �वपल
ु ता हे नाम आहे आ�ण abundantly हे ��या�वशेषण (adverb) आहे . एक वा�य
पाहा : You have made your feelings abundantly clear �हणजे तू तु�या भावना खूप �प�ट के�या आहे स.

��या कौ�शक या ले�खकेने २६ �डस�बर २०११ �या ‘इं�डयन ए���ेस’म�ये 'Abundant Confidence' या शीष�काचा फार
छान लेख �ल�हला होता. �तने जाड ि��यांना 'abundant women' (पल
ं या �वशाल म�हला?) असे �हटले आहे .
ु �

ले�खका �हणते, अ�भने�यां�या बाबतीत पातळ शर�रय�ट� (= thin) आज आदश� �कं वा हवीहवीशी वाटणार� गो�ट

झाल� आहे . �हणजे �याला जाड शर�र नको आहे . ती पढ
ु े �ल�हते, ''Deepika Padukone fits the idea of a desirable

figure'' �हणजे �वैर अनव
ु ादाने �या शर�रय�ट�ची इ�छा धरावी अशी शर�रय�ट� द��पका पदक
ु ोन (आ�ण कर�ना

कपरू सु�ा) यां�याजवळ आहे. या शर�रय�ट�ला ‘साइझ झीरो’ असे नाव आहे . ले�खकाच सांगते, ''Size zero, I am told,
is what the stars aim for.'' �हणजे मला असे सां�गतले जाते क�, �च�तारका झीरो साइझ�या शर�रय�ट�ची अपे�ा

करतात. 'Now zero size has become a rage' �हणजे झीरो साइझ आज खूप लोक��य झाल� आहे- �याची चलती आहे .
ले�खकेने 'be all the rage' ह� छान idiom वापरल� आहे. �याचा अथ� एखा�या �व�श�ट वेळी खूप लोक��य होणे असा

आहे . इं�जीत हा अथ� ''to be very popular or fashionable at a particular time'', या�माणे सां�गतला जातो.

दोन वा�ये पाहा- ''Long hair for men was all the rage in the seventies'' �हणजे १९७० �या दशकात लांब केस ठे वणे
ह� प�
ु षां�या बाबतीत एक फॅशन झाल� होती. दस
ु रे वा�य : Ket Wioslet become all the after starring in Titanic
�हणजे ‘टायटॅ �नक’ या �च�पटात काम के�यानंतर केट �व��लेट या अ�भने�ीचे नाव �या�या �या�या त�डी झाले
(�तला खप
ू लोक��यता �मळाल�). वा�त�वक नस
ु �या rage (रे ज) या श�दाचा अथ� राग असा आहे .

यानंतर ��या कौ�शक (ले�खका) �व�या बालन या अ�भने�ीकडे वळतात आ�ण सांगतात, ‘‘�व�या बालन�या ‘डट�’

�प�चरमधील अ��तम भ�ू मकेमुळे आपण 'abundant women' �या �हणजे जाड ि��यां�या (�ीदे वी, जया�दा, �द�या

भारती यांसार�या) यग
ु ाकडे परत जात अस�याची आशा �नमा�ण झाल� आहे . ले�खकेला �वत:�या जाडपणाब�ल
वाटणारे वैष�यपण दरू झाले आहे .’’ ती जाड ि��यांना plus size women �हणते आ�ण

�ल�हते, ‘‘�व�या बालनने मा�यासार�या �लस साइझ ि��यांना �दलासा �दला आहे.’’ ती
�हणते, ''For the first time in many years a fat actress (read Vidya Balan) has had

people thronging movie theatres''' �हणजे अनेक वषा�त �थमच एका जाड अ�भने�ीमुळे

लोक �च�पटगहृ े भ�न टाकत होती. 'The Asian Age' या व�ृ तप�ा�या ८ जानेवार� २०१२ �या

'Showbiz' या परु वणीत �ल�पका वमा� या दस
ु �या ले�खका �हणतात, ''Vidya Balan may not
be a size zero, but when it comes to talent she is a powerhouse'' ' �हणजे �व�या बालन
नसे ल झीरो आकाराची ��ी, पण जे�हा ब�ु �म�तेचा, कौश�याचा ��न येतो, ते�हा ती

अ�भनयनैप�
ु याचे एक शि�तक�� आहे . कमी अ�नसेवन क�न �कंवा उपवास क�न (वजन

वाढे ल या भीतीने) मॉडे�लंग करणा�या काह� ि��या �कंवा अ�भने�ी anorexia (अ◌ॅनअरे ि�सआ) या गंभीर आजाराची
आप�ती �वत:वर ओढवन
ू घेतात. �या श�दाची �या�या 'a serious illness often resulting in a dangerous weight

loss' �हणजे ‘वजन घट�यात प�रणती होणारा एक गंभीर आजार’ अशी आहे. या आजारात एखाद� �य�ती �वशेषत:
एखाद� मुलगी �कंवा ��ी आपण जाड होऊ या भीतीने काह� खातच नाह� �कंवा कमी खाते. लाँगमनचा श�दाथ� कोश
anorexia या श�दाची ''a mental illness that makes someone stop eating'' अशी �या�या करतो.

जे�नफर अ◌ॅ�न�टन या अ�भने�ीला 'Men's Health' या �नयतका�लकाने नक
ु ताच ''the Hottest Woman of All Time''
हा �कताब बहाल केला. �या वेळी ती �हणाल�, ‘‘मी नेहमीच सवा�त स ुंदर मुलगी होते असे नाह�!’’ ''I was a dumpy
teenager'' �हणजे मी जाड (= dumpy) �कशोर� होते.

Dumpy या �वशेषणाचा अथ� short and thick in build ि◌�हणजे ठ� गणी आ�ण जाड बां�याची असा आहे.
आता नेहमी�माणे काह� वा�ये पाहू.

१. A bad attack of influenza can lay you up for several days �हणजे इ��लूए�झाची वाईट बाधा तु�हाला अनेक

�दवस �बछा�यात झोपवन
ू / �खळवन
ू ठे वू शकते.

२. I was laid up for a week with flu. मी �लम
ू ळ
ु े एक आठवडा बेडवर/ �बछा�यावर पडून होतो. (�लू या श�दाचे

�पे�लंग 'flu' असे करतात, पढ
ु े ी हे अ�र नको).

३. The walk really did me in - �या चाल�याने मला अ�तशय दम�यासारखे वाटले.

४. Sharayu blushed(= लाजल�) scarlet at the joke. गडद लाल रं गाला Scarlet असे �हणतात. लाजले�या माणसाचा
चे हरा लाल होतो. �हणजे �या �वनोदामुळे शरयच
ू ा चेहरा लाजेने लालबद
ुं झाला.

५. तू काय काम करतोस (जॉब �हणन
ू ) हे What do you do for a living? असे �हणन
ू �वचारता येते.

६. He didn't know what to do with himself after retirement. �हणजे सेवा�नव�ृ तीनंतर वेळ कसा घालवावा हे �याला

कळे ना.

७. You look completely drained. Why don't you go to bed? तू खूप दमलेला (drained) �कंवा गळून गेलेला
�दसतोयस. झोपन
ू का टाकत नाह�स?

८. She was all in all to him ती �याचे सव��व होती
�कंवा
Music was his all in all.
response.lokprabha@expressindia.com

नाइन टू फाइ�ह
कॉप�रे ट बॉडी-लाइन गोलंदाजी
�शांत दांडेकर

अ�ेझ�स हा सवा��याच आवडीचा �वषय. वष�भरात आपण काय केलं आ�ण काय नाह� हे या एका अ�ेझ�स�या
मा�यमातून �स� होतं. �तथूनच पढ
ु े काह� �दवस या अ�ेझ�सवर चचा� रं गू लागते.
दरवष��माणे याह� वष� �मोशन इि��म� ट लेटरस ् दे �याचा काय��म आ�ह�
पार पाडला. ‘नेमे�च येतो मग पावसाळा’ या उ�ती�माणे सव�जणांचे �सवेफुगवेह� बाहे र पड�यास स�
ु वात झाल� होती. सवा�च Frustration बाहे र

काढ�यासाठ� आ�ह� गे�या वष�पासून अ�भनव उप�म चालू केला होता.

माग�या वेळची थीम होती पश-ू प�ी यावर आधा�रत �हणीं�या आधारे

एकमे कांवर �चखलफेक (शाि�दक हं!) करणे. या वष�ची थीम होती Bodyparts वर आधा�रत �हणी.

एक आनंदाची गो�ट �हणजे �मोशन लेटस��माणेच सव�जण या शाि�दक ध ुळवडीचीह� �तत�याच आतुरतेने वाट पाहत

होते. जयने स�
ु वात केल�, मा�या बॉस�या ‘ओठावर एक अन ् पोटात दस
ु रे च.’ मला �मोशनचे गाजर दाखवन
ू ऐन वेळी
कौशललाच �मोट केले. काय करणार या�या ‘ग�यातला ताईत’ आहे ना तो.

समीर �हणाला, १० ट�के पगारवाढ�चे आ�वासन दे ऊन ३ ट�के �दले हे ‘�हणजे त�डाला पाने प स
ु �याचा’च �कार न�हे
का?

धीरजनेह� समीरची र� ओढत �हटले. महागाईचा दर १० ट�के, पगारवाढ ४ ट�के. आ�ह� काय ‘दात को�न पोट
भरायचे का?’

ब�बताह� �हणाल�, मा�याह� बॉसने ‘केसाने गळा कापला’ माझा. राजीनामा मागे घे, दस
ु र�कडे जाऊ नको, मी तुला

�मोट करतो या आ�वासनावर �वसंबन
ू इथे रा�हले. तर याने मा�या ‘पाठ�तच खंजीर खप
ु सला’. �हणतो कसा तल
ु ा

�मोशन कबल
ू केले, पण वा�ष�क अ�ेझलला नाह� तर �मड-इयर अ�ेझलला. हा तर ‘या बोटावरची थ ुंक� �या बोटावर’

कर�याचा �कार.

सौ�म� �हणाला, मा�या साहे बाची मज� मी ‘तळहातावर�ल फोडा�माणे जपल�’, पण प�रणाम काय तर बॉसने

पगारवाढ��या नावाखाल� ‘कोपराला गळ
ू लावला’ �फ��ड कॉ�पोन�ट न वाढ�वता फ�त �हे �रएबल कॉ�पोन�ट
वाढवला.

आशीष�या बॉस�या ‘िजभेला हाड नस�याने’ नाइलाजाने तो बॉसपास ून ‘चार हात दरू राहणे’च पसंत करतो, पण

�याचा भलताच प�रणाम झाला. दस
ु �या �डपाट� म�टमधून आलेला �व�वनाथ आशीषब�ल बॉसचे ‘कान भरत रा�हला’ व
‘कानामागन
ू येऊन �तखट होऊन’ �वत: �मोशन पटकावन
ू बसला.

‘नाकासमोर चालणारा’ रोहन मोठय़ा अपे�ेने �या�या बॉसकडे पगारवाढ��या मागणीसाठ� गेला होता, पण बॉसने

मोठय़ा �शताफ�ने �या�या या म�
ु य़ालाच ‘बगल �दल�’ होती. या अनभ
ु वांमळ
ु े च आशीष व रोहनची ‘तळपायाची आग

म�तकात गेल� होती.’ दोघांनी आपाप�या बॉसला इशारा �दला क�, ‘मऊ लागले �हण ून कोपराने खणू नका’ नाह� तर
एक �दवस ‘तुम�या डो�यावर �म�या वाटायला’ह� आ�ह� कमी करणार नाह�.

चार रे �टंग �मळालेला व�ण गयावया क�न बॉसला सांगत होता क�, मा�या ‘पोटावर पाय मा�’ नका. चार रे �टंग
�हणजे पगारवाढह� नाह� आ�ण परफॉम��स बोनसह� नाह�.

एवढय़ात हष�लची ए��� झाल�. �या�या मते ‘वारा वाह�ल तशी पाठ �फरवणारा’ माण स
ू च इथे �मोशन घेऊ शकतो.

आधीचा बॉस बदल�यावर नवीन बॉसची खुशम�कर� करणा�या �ीतमवर �याचा रोख होता. ‘नाकावरची माशीह� न
हलवणा�या’ सुहासचे �मोशन कसे झाले याचे सवा�नाच नवल वाटत होते.

आता पाळी होती, ना�याची दस
ु र� बाजू पाहायची. न�हे ऐकायची एका बॉसने स�
ु वात केल�, �हणाला, ‘उचलल� जीभ
लावल� टा�याला’ या�माणे तु�ह� सव�जण बॉस क�य�ु नट�वर आरोप कर�त सुटला आहात; पण आरोप करणा�यांना

माझा स�ला आहे , ‘झाकल� मठ
ू स�वा लाखाची’ असते. ते�हा आ�हाला ह� मठ
ू उघडायला भाग पाडू नका. ‘हाताची

पाचह� बोटे सारखी नसतात’ हा �याय तु�हा-आ�हा सवा�ना लागू आहे . एखा�या बॉसचा �मोशनचा �नकष चुक�चा

असूह� शकेल �हणून सवा�नाच बोल लावणे उ�चत नाह�.

दस
ु रा बॉस �हणाला, आ�हालाह� क�पना आहे क�, ��येकाचा �मोशनवर ‘डोळा असतो’ पण ‘आपलेच दात आ�ण

आपलेच ओठ’ या �यायाने आ�हाला �मोशनचे सारे च �नकष उघड करता येत नाह�त, याला का �दले �मोशन, �याला
का नाह�, नेहमीच हे उघडपणे सांगता येत नाह�.

सुहासचा बॉस �प�ट�करण �यायला सरसावला. तु�हाला सुहासचा म�ख चेहरा तेवढा �दसतो, पण हे �दसत नाह� क�

कोणतेह� �कचकट, अवघड काम तो ‘तळहाताचा मळ’ अस�यागत पार पाडतो.

व�णचा बॉस �हणाला, ध�यवाद समज, तुझे पाचचे रे �टंग मी चार केले अ�यथा पगारवाढ रा�हल� दरू तू नोकर�ह�

गमावल� असतीस. ‘सर सलामत तो पगडी पचास’ या �यायाने वाग. पढ
ु �या वष� �मोशन �मळ�व�यासाठ� आताच
नोकर�त कंबर कसन
ू कामाला लाग. नोकर� वाचल� तर पगारवाढ-�मोशन, ते�हा टे क बेबी �टे �स.

रोहनचा बॉस गरु गरु त �हणाला. हा रोहन, याला जरा कधीतर� आ�टर ऑ�फस अवस� काम करायला सां�गतले क�,

��येक वेळी ‘हातावर तुर� दे ऊन’ �नसटायचा �य�न करतो. जरा काह� आ�हाना�मक काम सोप�वले तर जराह� �य�न
न करता लगेच ‘गड
ु घे टे कतो’ मग याला का �हणून मी पगारवाढ दे ऊ?

कौशलचा बॉस �हणाला, कौशलला �मोशन �दले �हणून सवा��या ‘नाकाला �मर�या झ�ब�या,’ पण जरा �या�या

‘पावलावर पाऊल टाकायला’ �शका, �या�या ‘नखाची सर’ ये�यासाठ� क�मटम� ट, �ो-अ◌ॅि�ट�हनेस, ��ए�टि�हट� या

म�
ू यांना आप�या ‘गळी उतर�व�या’चा �ामा�णक �य�न करा.

रोहनचा बॉस गरु गरु त �हणाला. हा रोहन, याला जरा कधीतर� आ�टर ऑ�फस अवस� काम करायला सां�गतले क�,

��येक वेळी ‘हातावर तुर� दे ऊन’ �नसटायचा �य�न करतो. जरा काह� आ�हाना�मक काम सोप�वले तर जराह� �य�न
न करता लगेच ‘गड
ु घे टे कतो’ मग याला का �हणन
ू मी पगारवाढ दे ऊ?

जयचा बॉस �हणाला, जयला कोणतेह� काम �या, �वत:चे डोके लढ�वणारच नाह�. याला सारखी ‘दस
ु �या�या ओंजळीने
�यायची’ सवय आहे . जर जय �वतं�पणे कोणतेह� काम क� शकत

नसे ल तर �मोशन कसे �मळे ल? वर याला काह� चांगला उपदे श करावा
तर ‘या कानाने ऐकून �या कानाने सोडून दे णार’

समीरचा बॉस �हणाला, या�याकडे कोणतीह� फाईल �या. ‘ग�याशी
येईपय�त’ हा नस
ु ता बसून राहणार, माझे ‘�ाण कंठाशी आले’ क� हा

फाईल शोध�यापासून स�
ु वात करणार. ‘काखेत कळसा अन ् गावाला वळसा’ या उ�ती�माणे गावभर फाईल शोध�यात
वेळ घालवणार. साहे बां�या ‘त�डचे पाणी पळवन
ू ’ बेजबाबदारपणे काम करणा�या माणसाला काय ५० ट�के पगारवाढ
दे णार?

एक सी�नअर बॉस समजावणी�या सुरात �हणाले, हे नीट �यानात ठे वा, मॅनेजम� टला कधीह� ‘नाकाने कांदे सोलणारा’

�कंवा ‘त�डाचा प�ा चाल�वणारा’ माणस
ू नको असतो. �यांना हवा असतो ‘अपना हाथ जग�नाथ’ या �हणीवर �व�वास

ठे वणारा, ‘या कानाचे �या कानाला कळू न दे ता’ गोपनीय काम पार पाडणारा माणस
ू . ‘नाकापे�ा मोती जड’ या�माणे

बॉसला वरचढ ठरणारा माणूसह� इथे कोणालाच नको असतो. ‘ज�मनीवर पाय नसणारा’ माण ूस तर �वत:च आप�या

‘पायावर कु�हाड मा�न’ घेत असतो. सवा�नाच काह� म�
ु े पटत होते. काह� पटत न�हते. हे सेशन पण
ू ��वाकडे ने�यासाठ�
�थे�माणे मी या शाि�दक खेळात �शरलो. �हणालो, अजूनह� काह� �हणी आहे त �श�लक जशा क�, ‘भीडे भीडे पोट

वाढे ’, ‘दख
ु �या नसे वर बोट ठे वणे’, ‘खांदेपालट करणे’, ‘पाऊल घसरणे’ इ�याद�. कोणाला काह� बोलायचे आहे ? ते�हा
�व�वनाथ �हणाला, आप�याकडे �हण आहे ‘आधी पोटोबा मग �वठोबा’ पण इथे तर उलटे झाले आहे . पण आता

‘पोटात कावळे ओरडत आहे त’ ते�हा आता परु े . ���े शन सेशनने आपले उ���ट सा�य के�याने आमची एचआर ट�मह�
कॉलर ताठ क�न ‘ब�तीशी दाखवीत’ पढ
ु �या थीमसाठ� सवा�चे मत जाणून घेत होती अथा�त जेवणा�या टे बलावर!
response.lokprabha@expressindia.com

आय�ु यावर वाचू काह�

ग�रबांचे मनोरथ

संकलन : अ�न�� अ�यंकर

�याम! तू आता शाळा सोडून �दल� पा�हजे. आई शांतपणे �हणाल�.

आई! ए�हापासूनच का नोकर� करावयास लाग?ू या वयापासून का हा नोकर�चा भुंगा पाठ�मागे लावन
ू घेऊ? आई! मा�या
केवढा�या उडय़ा, केवढाले मनोरथ, �कती �व�ने! मी खूप �शकेन, कवी होईन, �ंथकार होईन, तुला सुखवीन!
आई! या शाळे त �शकणे आता अश�य झाले आहे. वडील फ� दे त नाह�त व शाळे त नादार�

�मळत नाह�. मी क� तर� काय? वडील �हणाले, शाळे त नादार�साठ� उभा राहा. मी वगा�त
नादार�साठ� उभा रा�हलो तर मा�तर �हणतात, 'अरे �याम, गर�ब का तू आहे स? बस

खाल�.' आई! आपण एकदा �ीमंत होतो, ते लोकांना माह�त आहे; परं तु आज घर� खायला
नाह� हे �यांना माह�त नाह�; सां�गतले तर पटत नाह�. वगा�तील मल
ु े मला हसतात. मी
खाल� बसतो.

�याम! तू आता शाळा सोडून �दल� पा�हजे. आई शांतपणे �हणाल�.

आई! ए�हापासूनच का नोकर� करावयास लाग?ू या वयापासून का हा नोकर�चा भुंगा

पाठ�मागे लावन
ू घेऊ? आई! मा�या केवढा�या उडय़ा, केवढाले मनोरथ, �कती �व�ने! मी खूप �शकेन, कवी होईन,

�ंथकार होईन, तुला सुखवीन! आई! सा�या आशांवर पाणी ओतावयाचे? सारे मनोरथ मातीत लोटावयाचे? मी जण ू कवी
होऊनच बोलत होतो; भावना मला बोलवीत होती, मा�या ओठांना नाचवीत होती.

�याम! ग�रबां�या मनोरथांना धुळीतच �मळावे लागते. ग�रबां�या �वा�भमानाला मातीत �मळावे लागते. ग�रबांना
पडेल ते करणे भाग आहे . प�ु कळ�या सुंदर क�या �कडीच खाऊन टाकतात! आई �हणाल�.

आई,मला फार वाईट वाटते. मा�याब�ल तुला नाह� का काह�च वाईट वाटत? तु�या मुलां�या जीवनाचे मातेरे �हावे,

असे तुला वाटते! मी मोठा �हावे,असे तुला नाह� वाटत? मी आईला �वचारले. मा�या मुलाने मोठे �हावे; परं तु �प�याला

�चंता दे ऊन, �प�याला द:ु ख दे ऊन मोठे होऊ नये. �वत�या पायांवर उभे राहून मोठे होता येत असेल तर �याने �हावे;

�प�यावर �वसंबन
ू राहावयाचे तर �यां�या इ�छे �माणे वागले पा�हजे.आई �हणाल�.

आईबाप सोडून �ुव रानात गेला. घरदार सोडून तो वनात गेला. दे वावर व �वतवर �व�वास ठे वन
ू तो रानात गेला. तसा तू

घर सोडून जा. बाहे र�या अफाट जगात जा. �ान
ुव े

दे वासाठ� तप�चया� केल�, उपवास केले, तू �या�माणे �व�य ्◌ोसाठ�

कर. तप�चया� के�या�शवाय काय �मळणार? जा, �वत�या पायांवर उभा राहा, उपासतापास काढ, आयाससायास कर,
�व�या �मळव. मोठा होऊन �व�यावंत होऊन घर� ये. आमचे आशीवा�द तु�याबरोबर आहे त. कोठे ह� असलास, तर�

तु�याजवळ मनाने मी आहे च. दस
ु रे मी काय सांग?ू आईने �वावलंबनाचा उपदे श केला.

आई! मी खरे च जाऊ का? मा�या मनातलेच तू बोलल�स! मा�या �दयात तू आहे स, �हणून मा�या �दयातले सारे तुला

कळते. आई! �तकडे एक औ ंध �हणून सं�थान आहे , तेथे फ� वगरे फार कमी आहे. मी �तकडे जाऊ? माधक
ु र� वगरे

मागन
ू , जे वण कर�न. �या लांब�या गावात मला कोण हसणार आहे? तेथे कोणाला माह�त आहे? कोणाचे काह� काम

कर�न; तू कामाची सवय मला लावल� आहे सच. ओळखी�या लोकां�या ��ट�आड असले क� झाले. जाऊ ना?’’ आईला मी

�वचारले.

जा. माधक
ु र� मागणे पाप नाह�; �व�या�या�ला तर मुळीच नाह�. आळशी मन�ु याने भीक मागणे पाप. जा. गर�ब

�व�या�या�ला माधुकर�ची परवानगी आहे. कसाह� राहा, परं तु चोर� चहाडी क� नको. पाप क� नको. स�याचा अ�भमान

सोडू नको. इतर सारे अ�भमान सोड. आप�याला दे ता येईल, ती मदत दे त जा. गोड बोलावे. हसतम ुख असावे. जीभ गोड
तर सारे जग गोड. �म�मंडळी जोड. कोणाला टाकून बोलू नको, �दये दख
ु वू नको,अ�यास झटून कर, आईबापांची

आठवण ठे व; बह�णभावांची आठवण ठे व. ह� आठवण असल� �हणजे बरे . ह� आठवण त ुला तार�ल, स�मागा�वर ठे वील.

जा, माझी परवानगी आहे . �ाुवला नारायण भेट�यावर �याने आईबापांचा उ�ार केला. तू �व�यादे वीला �स�न क�न घे

व आमचा उ�ार कर. आई �ेरक मं� सांगत होती. तारक मं� दे त होती.
साभार : �यामची आई - साने ग�
ु जी

�काशक - पण
ु े �व�याथ� गहृ
response.lokprabha@expressindia.com

प�र�मा
कुवार� पास

गौर� बोरकर

आप�या दे शा�या उ�तरे ला असले�या �हमालयात लाइफ ऑफ इं�डया असणा�या गंगेचा उगम असलेले गोम ुख, �शवाय
प�व� चारधाम आहे त. साहिजकच आपणा �हंदं च
ू ा ओढा यां�याकडेच, पण या�शवाय आणखी र�य �ठकाणं आहे तच.
मागे गोमुख �े क के�यानंतर यंदा कझ�न �े ल, जो कुवार� पास �हणन
ू ��स� आहे, तेथे जा�याचे ठरवले.

एकदा का आपण �हमालयात भटकंतीला स�
ु वात केल� क� आपण वेडेच होतो.
�यानमारपासून पा�क�तानपय�त पसरले�या या महाकाय पव�तरांगांम�ये

अनेक �े �स, पास आहे त क� िजथून आपण �वहंगम �शखरे पाहू शकतो, तर

राि�टं गसाठ� न�या आहे त. आप�या दे शा�या उ�तरे ला असले�या �हमालयात

लाइफ ऑफ इं�डया असणा�या गंगेचा उगम असलेले गोमुख, �शवाय प�व�

चारधाम आहे त. साहिजकच आपणा �हंदं च
ू ा ओढा यां�याकडेच, पण या�शवाय

आणखी र�य �ठकाणं आहे तच. मागे गोमुख �े क के�यानंतर यंदा कझ�न �े ल, जो कुवार� पास �हणून ��स� आहे, तेथे
जा�याचे ठरवले.

�षीकेशपासन
ू �यासी येथे गंगे�या �कनार� बीच कॅ �पमधे दोन �दवस होतो. �दवसा राि�टं ग, �लाइंग फॉ�ससारखे खेळ ,
सं�याकाळी �कना�यावर मऊ वाळूत गंगे�या खळाळ�यात वेळ घालवायचा. एकदम �दलखश
ू . दोन �दवसांनी

���यागानंतर नंदा�कनी�या काठाकाठाने �चपना घाटपय�त गाडीने पोहोचलो. �या रा�ी आमचा कॅ �प शे�याम� ढय़ा

यां�या कळपातच. �यॅऽऽ�यॅऽऽ करणा�या मं◌ेढय़ा जशी रा� चढत गेल� तशा शांत होत गे�या. पण �यानंतर र�णाथ�

असणारे , ग�यात मेटलचा प�ा असणारे कु�े ग�त घालू लागले. रा�ी उठ�यावर �नर� आकाशात चमचमणारे तारे , तर

बॅटर��या झोतात चकाकणारे शे�यांचे डोळे . सव�� काजवेच काजवे.

सकाळी लवकरच चढाईला स�
ु वात केल�. घ�ु नी गाव येईपय�त वाट जंगलातून अस�याने उ�हाचा चटका जाणवला
नाह�, पण पढ
ु े टॉपची ६०० मी. उं चीची चढण मा� चांगल�च दमछाक करणार� होती. डो�यावर तळपणारा स ूय� तर

पायाखालचे मोठमोठाले ध�ड चालताना मा� �ेधा�तरपीट उडत होती. हाशहु श कर�त वर पोहोचलो मा�, आ�ण समोर

��शूळ पव�तरांगा. अहाहा, काय तो डो�यांना सुखावणारा, इ�टं ट ताजातवाना करणारा नजारा! वर लावले�या इव�याशा

ट� टम�ये जाऊन जरा पाठ टे कतो न ् टे कतो तोच साबद
ु ा�यासार�या गारांचा पाऊस स�
ु . �हटलं चला, आता �े कचा

ब�य़ाबोळ. मन ख�ू झाले. पण दे वाला आमची दया आल� वाटतं. कारण लवकरच पाऊस थांबन
ू चकचक�त ऊन पडलं

आ�ण समोर च�क चौखंबा �शखर तळपत होते. हे �नसगा�चे अनप
ु म स�दय� �याहळत असतानाच �कचन ट� टमधून
गरमागरम चहापकोडे पेश केले गेले. अशा वातावरणाला साजेसाच बेत झाला.

लवकरच अंधा�न यायला लागले. साडेसातपय�त जेवण आटोपन
ू दमलेले आ�ह� सव� �न�ादे वी�या अधीन कधी गेलो ते
कळलंच नाह�. पढ
ु े संपेपय�त हे च टाइमटे बल. घ�ु नी टॉपपासन
ू चढण स�
ु झाल�.

वाट सोपी न�हती. दरड कोसळून लहानमोठे ध�डे मातीचे �ढगारे इत�तत: �वखुरले होते. �यात म�येच सामान नेणार�

खेचरं. काह� �ठकाणी तर दरड आप�याबरोबर ड�गराचा काह� भागच घेऊन गेल� होती, �याम ुळे परत तळापासून चढावे
लागत होते. उतरण बहुधा सरळ ४० ते ५० अंशांचा कोन क�न होती. मधेच �झरपणा�या पा�याम ुळे तसेच लहानमोठ�

खडी अस�याने फारच �नसरडी झाल� होती. भर�त भर �हणजे शे�याम� ढय़ां�या खुरांमुळे उखडलेल� होती. फारच जपन

उतरावे लागत होते. कारण अशा दग
� �ठकाणी वै�यक�य मदत �मळणे कठ�ण, पण सद
ु म
ु ै वाने कुणालाह� संपण
ू � �वासात

गरज भासल� नाह�.

दप
ु ार� �झंजी गावी पोहोचलो. आम�याबरोबर प�ु कळ फॉरे नस� अस�याने गावात�या पोराटोरांनी रा�ीपय�त आम�या

कॅ�पवर ब�तान ठे वले. �यांची गडबड, शाळे तल� व �था�नक गाणी, न�ृ य क�न �बि�कटे , चॉकलेट, खाऊची कमाई

क�न गेले. रोज दोनदोन ड�गररांगा पार कर�त पाणवठय़ाजवळ म �
ु काम असायचा. आम�या �चमक
ु �या ट� टम�ये जाये मा� रांगतच करावी लागे. आत गे�यावर डफल बॅगमधले सामान लावायचे. सकाळी परत बॅगम�ये भ�न, ट� ट

गड
ंु ाळून ना��यानंतर पढ
ु �ल माग��मणा. �यामळ
ु े �े कचे ते �दवस �हणजे र��यावर काम करणा�या �बगार� लोकांचे
जीवन. पर यारो, उसम� भी मजा है.

अशी मजल दरमजल कर�त पाना टॉप, ढकवानीपय�त पोहोचलो. म�येच मोक�या पठराव�न ढगाआड लपलेला

नीलकंठ, केदारनाथ, केदारडोम, राँट�, नंदाघट
ुं � ह� �हम�शखरे दश�न दे त. ढकवानी कॅ�पपासून कुवार� पासची पायवाट
�दसत होती. कुवार� पास �हणजेच कझ�न �े ल.

१८५९ म�ये लॉड� कझ�नने हा पास शोधून काढला होता. पण नंतर या �ठकाणी �फरकणारे �वरळाच. �याम ळ
ु े या �े लला
कुवार� पास �हटले गेले असावे. असो.

पहाटे साडेतीन वाजता चढणीला स�
ु वात केल�. �या काळोखात मंदमंद चं��काश, हे डलँ प आ�ण पोट� र एवढ�च मदत.
�यामुळे दर�ची भयाणता जाणवत न�हती. हाशहु�श कर�त पास�या पॉइंटवर पोहोचलो.

�तथून काह�च �दसत न�हते, पण पढ
ु े एका टे काडावर गाइड व सह�वासी हात दाखवत होते. हवामान �व�छ अस�याने
टे कडीवर पोहोचताच जे ��य पाहावयास �मळालं ते मा� अवण�नीय होते. ज�मनीवर पाय अ�रश: �खळू न रा�हले.
२७० अंशां�या प�रघात क�त� �तंभ, नीलकंठ, केदारनाथ, केदारडोम, कामेत, माना, मं�दर, नील�गर�, हाथीघोडी,

राताबान, दन
ु ा�गर�, चांगबगा, ��शूल, राँट�, नंदाघट
ुं � ह� सार� �शखरे जणू आम�या �वागताला उभी होती. उगवती
सूय�� करणे एकेक �शखराचा श�डा �का�शत कर�त होती. �म�हो,

तु�हाला अ�तशयो�ती वाटे ल, पण सोबतचे फोटो तु�हाला खा�ी
दे तील. आ�ह� खरोखर�च लक� होतो.

कारण �मप�रहारासाठ� दोन तास बसलो होतो, पण नजारा जैसे थे

तसाच. मान वळवन
ू �कतीतर� वेळा सव� �शखरांकडे पाहत होतो, पण
समाधान होत न�हते.

�तथून खाल� ताल� येथे शेवट�या म�
ु कामी पोहोचलो. समोरच

शहे नशाह� त�तासारखा �दसणारा दन
ु ा�गर� �हणजे नेपाळ�या अमादाबलमचा धाकटा भाऊच. लागन
ू च नंदादे वी, �तचा
पसरले ला कडा. खाल� नंदादे वी नॅशनल पाक�, ऋषीगंगा, धौल�गंगा व �व�णू �यागचे अ�प�टसे दश�न होत होते.

सं�याकाळी ग�पाट�पा, म�कर�, फोटो काढ�यात वेळ गेला. शहरापास ून दरू , नयनर�य वातावरणाला उ�या रामराम
ठोकायचा �हणून मन खिजल झाले होते. असो. म�यरा�ी खेचरं, पोट� स� यांची धावाधाव ऐकू आल�. �हटलं, कुणी

दांडगट खेचर म�तीत आलं असणार. पण सकाळी उठ�यावर कळले क� �बबटय़ा �शकार�साठ� आला होता. बापरे !
आमचे धाबे दणाणले. पाणवठय़ाची जागा, �शवाय खेचरं होतीच. �याची भ क
ू चाळवेल नाह�तर काय?

आजची शेवटची उतरण होती. पण सवा�त वरताण अगद� चढणीपे�ा फूटभर �ं द��या पायवाटे �या एक�कडे ड�गर, तर

दस
ु र�कडे खोल दर�त पाऊल टाकताना नजर थोडी जर� बाजूला गेल� तर� �भर�भर�यागत होत होते. �यात म�येच वारा.
तोल सांभाळताना �ेधा�तरपीट उडत होती. हळूहळू करत औल�पय�त पोहोचलो. खाल� आ�यावर �बकटवाट. व�हवाट

�दसते का पाहत होते. पण छे , काह� नाह�. नस
ु ती झाडेच. पढ
ु े �बरह�माग� �यासी येथे गंगा�कनार� पोहोचलो. पण मजा

आल�.
response.lokprabha@expressindia.com

शॉ�पंग

स��लची उ�हाळी फॅशन

��येक ऋतू हा �वत:बरोबर एक अनोखा नरू घेऊन येत असतो. मग या ऋतूला अनस
ु �न
फॅशनह� मह��वाची आहेच ना.. खास स��ल �हणूनच उ�हाळी फॅशन घेऊन आलेलं आहे.
याम�ये उ�हा�याला साजे से रं ग तर आहे तच पण �याच�माणे स �ू दंग असे मटे �रअलह�
उपल�ध आहे. अनो�या अशा या कले�शनम�ये गॉग�स, कॅ प अशा �व�वध गो�ट�ंचा

समावेश आहे. ते�हा स��ल�या शो�ममधून �कमान एक फेरफटका तर� मारायला हवाच.
टट� लचे खास प�
ु षांसाठ� कले�शन

उ�हा�यात खास प�
ु षांसाठ� टट� लने नवीन कॉटनम�ये काह� शट� स ् आणले आहे त. चे�सम�ये

असणा�या या शट� �म�ये रं गांची �हरायट� तर उपल�ध आहे च. पण �याह�बरोबर�ने ट� शट� चंह�

कले�शन यात उपल�ध आहे. �यामुळे शट� �या जोडीला ट�शट� अशी म�त खरे द� होऊ शकते. टाय,
कफ�लं�ज अशा ऑ�फसला लागणा�या व�तूह� या कले�शनम�ये आहे त.
अमे�रकन टु�र�टर�या नवीन बॅग

ए�हाना मल
ु ां�या पर��ा संपत आ�या असतील, अहो मग घरात स�
ु ीत बाहे र कुठे जायचं याचे �लॅ न रं गू
लागले असतील ना.. हा एकमा� न�क� क�, स�
ु ीत बाहे र कुठे जायचं ठर�यावर सवा�त मह��वाचा ��न

असतो तो पॅ�कंगचा. पॅ�कंग �हट�यावर बॅग ह� मह��वाची आहे च ना.. खास अमे�रकन टु�र�टरने बाजारात

नवीन बॅग आण�या आहे त. या बॅगेम�ये आकष�क रं गसंगती तर आहे च, �शवाय याला असलेलं हॅ�डल आ�ण

�ॉल�मळ
ु े ह� बॅग कॅर� करणं हे खूपच सोयीचं असणार आहे .
नवीन सवार� मॅि�सट

स�या आप�याला �यायाम कर�यासाठ� वेळ काढणं �हणजे अगद� म ुि�कल�चं झालेलं आहे.
खास �यायामासाठ� वेळ �मळत नाह� �हणूनच अनेकजण ऑ�फसला सायकलने जा�याचा

पया�य �वीकारतात. यामुळे अल�कडे सायकलचे �माण र��यावर जा�त �दसू लागलेलं आहे.

हायपर�सट�ने खास नवीन सायकल दाखल केलेल� आहे िजचं नाव आहे मॅि�सट. क�फट� बल �सट आ�ण हॅ�डल हे या
सायकलचं वै�श�टय़ आहे. �यामळ
ु े ल.
ु े ह� नवीन सवार� लवकरच दारात यायला हवी. जेणेक�न �यायामाचा ��न सट

दबंगवाणी
महारा�� माझा
‘यत
ु ी’ व ‘आघाडी’
सवती सवती

�यांचेच भोवती
�फरे सारे
हे च �वरोधक

हे च स�ताधार�
चाले बार�बार�
रा�य यांचे
कधी कधी लघु

कधी कधी ‘महा’

�याप�यात दहा
�दशा यांनी
यत
ु ीला ‘मातो�ी’

आघाडीला ‘आय’
दोनच पया�य
उपल�ध
इतरांचे येथे

लंगडेच घोडे

तर� थोडे थोडे
चालतात
‘लाल-बावटय़ा’चा
अ�पसा पेटारा

मोडला ‘खटारा’
के�हाचाच
थोडी ‘माया-व-ती’

थोडा ‘�वा�भमान’
‘मुलायम’ मन
तुरळक

धावते ‘इंिजन’

‘राज’ मागा�वर�
वेग �याचा तर�
वाढे चना
��शंकू अव�था

आल� कधीकाळी
ते�हाच �दवाळी
अप�ांची
‘आय’�या तंबत

चला जरा भाऊ
डोकावन
ू पाहू

कारभार

‘घडय़ाळा’त येथे
आयचा गजर
सदै व नजर
‘हाता’वर�
तीन रं गांसंगे

‘�नळी’ ती �कनार

‘�हरवे’ �मनार
जपलेले
‘आय’चा हा ‘हात’
�दसतो अ�व�थ

‘घडय़ाळा’ने ��त
केले �हणे
नाक दाब�ू नया

ब�
ु �यांचा हा मार

झेलतेच वार
स�तेसाठ�

चला आता जाऊ

‘मातो�ीं’�या घरा
काय आहे त�हा
�याहाळू या
‘कमळा’ची बाग

मातो�ीं�या दार�
उभे ‘धनध
ु ा�र�’
र�णाला

वद�या ‘मातो�ी’
‘द�’तेने लढू

‘�नळा’ रं ग जोडू
‘भग�या’ला
‘प�रवारा’लाह�
पटले मह��व

क�र ‘�हंद�ु व’
नको �हणे

‘कमळ’ह� �हणे

नाह� आता मजा

तर� आ�ह� सजा
भोगतोय
कासावीस होई

कधी कधी �ाण

मातो�ींचा ‘बाण’
बोचतोय
तुझे माझे �हणे
मुळीच जमे ना

तर� करमेना
तु�या�वना
दो�ह�ह� तंबत
ंू
चाले चढाओढ
तर� तडजोड
चाललेल�
अशी ह� आघाडी
अशी आहे यत
ु ी

स�तेसाठ� नाती
जळ
ु लेल�
दोघीं�याह� मनी
बरसते ‘वषा�’

�याचसाठ� ई�या
आपसात
मराठ� मल
ु ख

�याचे असे �च�
सारे च �व�च�
सखा �हणे.

अ◌ॅड. अनंत खेळकर, अकोला
के�याने रे षाटन
�नले श जाधव
वाता� �व�नाची!

काय�याचा फायदा...

वाचक ��तसाद
काह� म�
ु े खटकले

‘लोक�भा’ (�द. १६ माच�) �या अंकातील ‘भारतीय बाजारपेठ’ हा डॉ. रामदास गज
ु राथी यांचा अ�यासपण
ू � लेख

वाचावयास �मळाला. लेखातील काह� म�
ु े खटकतात. �यांनी आप�या लेखात �हटले आहे क� भारतात सहा लाखांपे�ा

अ�धक खेडी व छोट� शहरे आहे त. गे�या ६५ वषा�त वेगवान आ�थ�क �वकास झाला आहे व दरडोई उ�प�नात भर पडल�
आहे , �यामळ
ु े �याची �य श�तीह� वाढलेल� आहे . पढ
ु े �ल�हतात दा�र�य़रे षेखाल�ल लोकांचे �माण घटून २२

ट��यांप�
े ा खाल� गेलेले आहे . शहर� व खेडय़ातील लोकांचे खचा�चे �माण अंदाजे �. ३००/- �या आसपास आहे. वर�ल
�वधानाव�न भारतातील बहुसं�य जनता छोट� शहरे व खेडेगावात आहे हे �प�ट आहे. �यातील अंदाजे २५ ट�के

लोकांची �यश�ती �. ३००/- म�ह�याची हे कशाचे �योतक आहे? सुब�तेचे? ह� दरडोई उ�प�नात वाढ मानावयाची व हे
सामा�य जनतेचे �गतीचे �योतक मानायचे का?

दस
े ाल�ल लोकांची वाढ होत आहे अशी आहे व ती ३३ ट��यांहू न अ�धक आहे , असेह�
ु रे असे क�, सव�� चचा� दा�र�य़रे षख
मानले जाते. �ीमंत जा�त �ीमंत होत आहे त. उदा. अंबानी, �म�तल वगैरे व म�यमवग�य मोठय़ा �माणात

�न�न�तरांत जात आहे त. शहरातील काह� �माणातील म�यमवग�य उ�च म�यमवग�य �तरात जात आहे त हे खरं

आहे . पण �माण अ�य�प आहे. �यामुळे सव�साधारण �यश�ती कमी होत आहे हे स�य आहे . �यालाह� कारण स�याची
वेगाने वाढत असलेल� भाववाढ. दस
ु रे असे क� मोठय़ा शहरातील आ�ण छोटय़ा शहरांतील व खेडेगावातील
समाजघटकांची बरोबर� होऊच शकत नाह�, कारण �यां�या उ�प�नातील �चंड तफावत!

�यांनी �ाहक पंचायतीची �न�म�ती केल�, �यांचे �यि�तगत सम�प�त सेवाभावी जीवन व �यांची समाजासंबध
ं ीची
�वशेषत: कमकुवत समाजासंबध
ं ी तळमळ हे �ाहक पंचायतीचे वैचा�रक अ�ध�ठान होते. तेच �यां�या पढ
ु �ल

काय�क�या�◌ं�या काया�तून व �वचारांतून �कट होणे आव�यक आहे .

�ीकृ�ण म�
ु ीफ, मुलुंड.
पव
� हद�ू षत पर��ण
ू �

आप�या २३-३-२०१२ �या अंकामधील ‘हरवले�या मुंबई’ चे ��त�नधीने �ल�हलेले पर��ण
वाचले.

एक तर हे पर��ण पव
� हद�ू षत नजरे ने केलेले वाटते. कारण �याचे �हणणे क� अ�ण
ू �

परु ा�णकांनी (लेखकाने) मुंबईचा सखोल अ�यास केलेला �दसत नाह�. पण मला तर हे प�
ु तक

वाचताना ४०-५० वषा�पव
होते. कारण एक तर हा इ�तहास

ू �ची आम�या बालपणातील मुंबई ब�घत�याचे सुख �मळत
�ल�हलेला नाह� व दस
ु रे सखोल �हणजे मुंबई�या उ�प�तीपासूनच �लहावे लागेल.

यातील फोटो पाहून आ�हाला आम�या बालपणातील या ज�
ु या मुंबईतील या फोट�शी �नग�डत खूप �संग आठवत होते.

हे जन
ु े फोटो पाहून व आताचे मंब
ु ईचे नवीन �प पाहून मनाला खप
ू च यातना होत हो�या. पव
ू �चे ते खप
ू च �व�छ व �वरळ
लोकव�तीचे शहर कुठे व आ�ताची घाणीकडे दल
ु �� कर�त भरग�च लोकव�तीची मुंबई कुठे ? पण यातसु�ा जुने फोटो

कमी, असे �ल�हलेले वाचून आ�चर्य वाटले. कारण जर का फोटो आणखी टाकले असते तर तो आ�बमच झाला असता.

हे प�
ु तक वाचताना लेखकाला आता�या मुंबईब�ल नकारा�मक सरू न वाटता पव
ू ��या ‘हरवले�या मुंबईब�ल’ �ेम

वाटते. कारण माणस
ू नेहमी भूतकाळातील गोड आठवणींवरच जगत असतो.
नारायण महांबरे , गोरे गाव.
केवळ अफूच का?

अफू लेख ‘लोक�भा’मधून वाचायला �मळाला. याआधी �यावर इतका �काश कोणी टाकला नसावा.

�याचाच आधार घेऊन जर अफूम�ये काह� �माणात औषधी गण
ु आहे त, तर मग सरकार हे पीक

�वकत घेऊन �यातले फ�त औषधी उपयोगी त��व बाजूला काढून बाक� आतले त��व न�ट केले तर
जमत नाह� का? फ�त नकारा�मक �वचार केला तर मग काह�च सा�य होणार नाह�. आपण सव�
आरो�याचा �वचार क�नच उ�पादन करतो; तर मग �सगारे ट, �बडी, तंबाख,ू गट
ु खा, दा� हे स�
ु ा

हा�नकारक आहे त. �याचे आधी उ�पादन थांबवावे लागेल.
डॉ. सश
ु ील गड
ुं ेवार, �हंगोल�.
उ�तम मा�हती

गोपी कुकडे यांचा लेख नेहमी�माणे फार वाचनीय झाला आहे. जा�हरात �व�वाब�ल कायम एक उ�स ुकता असते.

एखा�या नाव नसले�या उ�पादनाला एक कायमची ओळख दे णे हे आईने म ूल ज�माला घाल�याइतकेच मह��वपण
ू �
काम नाह� का? �य पण
ू � प�तीब�ल मा�हती दे �याब�ल ध�यवाद.
�नतीन नाईक

बोलके �च� आ�ण उ�तम मांडणी

डॉ�टर �मि◌लद कुलकण�, आपला ९ माच��या ‘लोक�भा’मधील ‘कोकणची �हातार�’ लेख वाचला. खूप आवडला.
तु�ह� तर कोकणात�या मनीऑड�रवर जगणा�या घराचे वा�तववाद� आ�ण आत� �च� उभे केलेत. साठ-स�तर�या

दशकात मा�या लहानपणी मी अशी घरे पा�हलेल� अजून आठवतात. कशा�या िजवावर आ�ण कोण�या आशेवर ते

�हातारे जीव �यावेळ
ी जगले असतील हा ��न �यावेळ
ी पण मला पडला होता, पण �यातल� ती�ता आज त ुमचा हा लेख

वाच�यावर जा�त जाणवल�. �हातार� मंडळी कदा�चत आ�हा म ुलांशी आपल� �यथा बोलून मन मोकळे करत असतील.

कोकणातले हे �च� असेच �वदारक राहणार नाह� आ�ण ते लवकरच बदलेल अशी आशा करतो. ३०-४० वषा�प व
ू �चे कोकण
आ�ण आताचे कोकण - ते�हाचा कोकणी माणस
ू आ�ण आताचा कोकणी माणस
ू बदललेला आहे आ�ण तो बदल जन
ु -े

नवे �च� पा�हले�या मा�यासार�यांना जाणवतह� आहे . मध ु मंगेश क�ण�क यांनी �यां�या काह� कथांम�ये �याचे वण�न

केलेले आहे. बदल हा जीवनाचा �थायीभाव आहे आ�ण तो �वीकारणे भाग आहे.
�काश सावंत
अंतमख
�ु करणारा लेख

डॉ. �मि◌लद कुलकण� यांचा ‘कोकणची �हातार�’ हा लेख अ�व�थ करणारा होता. कोकणची एकूणच आ�थ�क,

सामािजक ि�थती व ��न आ�ण कुठ�याच वै�यक�य प�
ु तकात न आढळणार� �याची उ�तरे याब�ल कमाल��या

स�ह�णत
ू ेने �ल�हलेला हा लेख अंतमु�ख करणारा आहे. �वशेषत: वै�यक�य �यवसायाशी संब�ं धत लोकांना. मनोका�यक
आ�ण शार��रक �याधी संवेदनशीलतेने जाणून घेणा�या आ�ण माणुसक�चा ग�हवर असणा�या या डॉ�टरना सलाम.
�ा. सतीश �ीवा�तव, ना�शक.
�व�ानाचा अंक वाचनीय

वै�ा�नक संशोधनाचे आप�या जीवनावर कळत-नकळत द�घ�काल�न प�रणाम होत असतात.

मूलभूत �व�ानातील संशोधनाचे �पांतर तं��ाना�या �गतीत होते. हे नवे तं��ान नवे संदभ� व
नवी समीकरणे घेऊन येते व �यामुळे अथ�कारण व समाजकारणातह� उलथापालथ होते. याचे
उ�तम उदाहरण �हणजे कोडॅक या स�
ु �स� कंपनीची �दवाळखोर�, �याची मा�हती

‘लोक�भा’म�ये आल� आहे . जे न�े टक (जनक
ु �य) �व�ानातील संशोधनाने तर �ां�तकारक बदल होऊ शकतील.

�योगशाळे त कृ��म मांस�न�म�ती कर�यात शा���ांना यश आले आहे . यामुळे कुठल�ह� ि◌हसा न करता

रोगजंतु�वर�हत मांसाहार� पदाथा�चा आ�वाद घेणे श�य होणार आहे . हा इतका �ां�तकार� शोध आहे क�, �याने

मानवा�या आहारप�तीत आमल
ू ा� बदल होऊ शकतो. अशाच �कारचे संशोधन जगभर चालू आहे. यरु ोपम�ये डॉ.

मक�रम यां�या ��यू �ेन �ोजे�टम�ये कृ��म मानवी म� द ू �नमा�ण कर�याचे संशोधन चालू आहे . अमे�रकेम�ये �ेग
�हे �टर या संशोधकाने रासाय�नक पदाथा��या संयग
ु ाने कृ��म जीव�न�म�ती के�याचा दावा केला आहे . वै�ा�नक

संशोधन �हणजे �नसग��नयमांचा अ�वरत शोध. हा शोध कधीह� न संपणारा आहे व मन�ु यजाती�या अि�त�वासाठ�

आव�यक आहे , कारण �नसग� हा मानवाचा सवा�त मोठा �म� व श�ह
ू �
ू � आहे . प�
ृ वीची �न�म�ती सुमारे ४.६ अ�ज वषा�पव

झाल� व एकपेशीय सजीवस�ृ ट�चे प�
ु ारे ३.५ अ�ज वषा�पव
ू � झाले. सुमारे ६० कोट� वषा�पव
ू � बहुपेशीय
ृ वीवर आगमन सम

�जातींची �न�म�ती होऊ लागल�, ते�हापासून अनेक नसíगक �कोपांमुळे आजपय�त ९९.७ ट�के �जाती न�ट झा�या

आहे त. मन�ु यजात ह� काह� अमरप�ा घेऊन प�
ृ वीतलावर आलेल� नाह�. आपले अि�त�व �टकव�यासाठ� मानवाला

�व�ानाचीच मदत �यावी लागणार आहे .
�मोद पाट�ल, ना�शक
�व�ानाचे उ�तम �ववेचन

लोक�भा २ माच� २०१२ चा अंक वाच�यास घेतला आ�ण मला जाणवले क� आपण वै�ा�नक तर

नाह�? कारण ‘�व�ानाने क�न दाखवले’ या लेखात �वनायक परब यांनी छांदो�य उप�नषद अगद�

खंगाळून, उपसून टाक�याची जाणीव �हावयास लागल�. आपल� जुनी �श�ण प�ती �ग�भ, �गत

होती; पण �तचा �सार हवा तसा न झा�याने आपण आपणच �नमा�ण केले�या ग�तरोधकावर हातपाय तोडून घेतो हे कळले.

आपण फ�त ‘पढ
ु �यास ठे च मागचा शहाणा’ असे समजून दस
ु रा र�ता अंगीकारतो, पण ठे चेचे कारण शोधत नाह�, शोध

ह�च आ�व�काराची जननी असते हे �वसरतो. �व�ानाने जीवन स ुकर, सुस केले आहे , खरं च लोक�भेने �वचारवंत गढले

आहे त. ध�यवाद.

�भाकर दे वधर यांचा लेखह� मनाला भावन
ू गेला. वाचता वाचता �व�ान काय, कसा �चार, कसा �सार, कसा आचार,

कसा �वहार आ�ण कसा आधार �याचे �ववेचन तेह� तक�पण
� �व�ान �तडक�ने
ू ,� मनाला पटे ल अशा श�दात जाणीवपव
ू क

केलेले आवडले.

या�याच बरोबर�ने इतर नेहमीची सदरे होतीच. हा अंक वाचलाच नाह� इतक� बोधप ण
ू � मा�हती आंदो�लत क�न गेल�.
एक गो�ट क� नेहमीची ‘अनंत’ करमणूक �क�येक अंकापासून नदारद �दसल�.
सुरेश कुलकण�, इंदरू , म�य �दे श
कुलकण�चा लेख वाचनीय

डॉ. �म�लंद कुलकण� यांचा ‘कोकणचो डॉ�टर’ हे लेख खरोखर वाचनीय असतात. वाचताना अनेकदा डो�यात पाणी

येते.

�ीकांत परु ा�णक
गाव�या आठवणी जा�या झा�या

डॉ. �म�लंद कुलकण� यांचा कॉलम वाचताना गाव�या आठवणी जा�या झा�या. यां�या �लखाणातन
ू कोकणी आ�ण
मालवणी जनते�या आठवणींना न�क�च प�ु हा एकदा उभार� आलेल� आहे यात काह� दम
ु त नाह�.

�साद परांजपे, मुंबई.
अंध��ेला खतपाणी

‘लोक�भा’चा �व�ान �दन �वशेषांक उ�तम होता, परं तु ‘न��ांचे नाते’ हा �तंभ अंध��ेला खतपाणी घाल�यास

उ�तेजन दे तो असे वाटते. ‘बोले तसा चाले’ �य उ�ती�माणे आपण हा �तंभ ‘लोक�भा’मध ून वगळ�यास उ�तम.
केतन र. मेहेर, �वरार (प.ू )

भ�व�य

�द. ६ ते १२ ए��ल २०१२

मेष एखादे काम अं�तम ट��यापय�त येऊन �यात अनपे��त अडथळे �नमा�ण झाले असतील तर ते आता दरू
हो�याची खा�ी वाटू लागेल. �यापार उ�योगात तुमचा उ�साह जर� अपव
ू � असला तर� मोठे आíथक �नण�य

घे�यापव
ू � अनभ
ु वी आ�ण �न�णात �य�तींचा स�ला घेणे चांगले. नोकर�मधे सं�थे�या पशाचा ठर�वले�या

कारणाकरताच वापर करा. नवीन जागेसंबध
ं ीचे �नण�य मह��वाचे ठर�याची श�यता आहे. त�णांचा उ�साह वाढे ल.
�व�या�या�ची साशंकता कमी होईल.
.......................................................

वष
ृ भ �हि�थती उ�साहवध�क आहे. पण ��येक काम माग� लाव�यासाठ� तु�हालाच िज�ीने उभे राहावे लागेल.
पव
ू � �या घरगत
ु ी गो�ट� ठरत हो�या, पण काह� कारणाने लांबवा�या लाग�या �याचा प�ु हा एकदा वेग�या
प�तीने �वचार होईल. �यापार उ�योगात वसल
ु �म�ये येणारे अडथळे दरू झा�यामळ
ु े तु�हाला बरे वाटे ल.

नोकर�त मह��वाची कामे �वत हाताळणे चांगले. घराम�ये �वनाकारण गरसमज �कं वा मतभेद झाले असतील तर
म�य�थां�या मदतीने तोडगा �नघेल.
.......................................................

�मथुन �हमान सं�म� आहे. कोणाकडून कसल�ह� मदत �मळणार नाह� असे ग�ृ हत ध�न �वयंभू बना. �याचा

तु�हाला ख�या अथा�ने उपयोग होईल. �यवसाय उ�योगात पसे आ�ण साधनसामु�ीची �यव�था कर�याक�रता
बर�च यातायात होईल. नोकर�म�ये व�र�ठ नको इतका �व�वास तुम�यावर टाकतील. घरामधील कत��यात

तु�ह� पण
ू � जखडून जाल. त�णांनी नवीन कर�यर�या बाबतीत अ�त �च�क�सा न करता वेळीच यो�य तो �नण�य �यावा.
.......................................................
कक� हातात�डाशी आलेल� कामे पशाअभावी थांबन
ू रा�हल� असतील तर आता ती माग� लाग�याचे संकेत
�मळतील. बरे च पसे तुम�याकडे अस�याची �कंवा ये�याची कुणकुण लाग�यामळ
ु े काह� लोभी �यक�

तुम�याशी जवळीक साध�याचा �य�न करतील. परं तु �यांचा खरा मनोदय काय आहे हे वेळीच जाणून �यां�याशी कसे
वागायचे हे धोरण ठरवा. नोकर�म�ये पगारवाढ �कंवा अ�धकारात वाढ कर�यासंबध
ं ी व�र�ठांनी आ�वासन �दले

अस�यास �याची आता पत
ू �ता होऊ शकेल. घरामधील शुभ काय��म �नयोिजत होतील. �व�या�या�ना उ�तम �हमान
आहे .
.......................................................

�संह ��येक गो�ट तु�हाला झटपट हवी असते. �याम�ये �वलंब झाला क� तु�ह� अ�व�थ होऊन साहस

करायला �व�ृ त होता. या आठवडय़ात लांबलेले यश नजरे �या ट��यात येईल. पण �याचा आनंद घे�यासाठ�

अजन
ू एक आठवडा थांबायचे आहे हे ल�ात ठे वा. �यापार उ�योगात �न�णात �य�ती�या स��या�शवाय मह��वाचा
�नण�य राबवू नका. �व�या�या�नी �वत�या प�तीनेच अ�यास करणे चांगले.
.......................................................

क�या अडचणी आ�ण अडथळे पार कर�यासाठ� तु�हाला बरे च पसे आ�ण वेळ खच� करावा लागेल. पण हे सव�

चांग�या कारणाकरता घडणार अस�यामळ
ु े तु�हाला �या�वषयी वाईट वाटणार नाह�. �यापार� वगा�ला उ�पादन,
�व�� आ�ण फायदा वाढव�यासाठ� मोठ� गत
ुं वणूक करावी लागेल. नोकर�म�ये �या संधीने तु�हाला

हुलकावणी �दल� होती ती प�ु हा एकदा तुम�याकडे चालून येईल. सांसा�रक जीवनात इि�छत गो�ट �मळ�व�यासाठ�
तडजोड करणे भाग पडेल. �व�या�या�ची भीती चेपल� जाईल.
.......................................................
तूळ अनपे��तर��या घडणा�या घडामोडींमळ
ु े तुमचे खच� वाढले असतील आ�ण आ�म�व�वास कमी झाला
असेल तर हे सव� जादच
ू ी कांडी �फर�या�माणे लगेच घडणार नाह�. �यवसाय-धं�यात अ�याव�यक

कारणांकरता �य�न करा. नोकर�म�ये छु�या �पध�कांचा चेहरा आ�ण मुखवटा यातील फरक ल�ात येईल. घराम�ये

कोणताह� �नण�य तातडीने न घेता �यावर सग�याचे मत �या. �व�या�या�ना अ�यासावर ल� क� �
� त करणे जड जाईल.
.......................................................
विृ �चक सो�शकपणा हा तुमचा गण
ु आहे . पण �यावेळेला प�रि�थती हाताबाहेर जाईल असे वाटते �यावेळेला
तातडीने कृती क�न मोकळे होता. प�रणामांचा जा�त बाऊ करत नाह�. �यापार उ�योगात �या योजना

पशाअभावी �कंवा इतर कारणांमुळे थंड पड�या हो�या �याला गती दे �याचा �न�चय कराल. मा� काय�याची

बाजू वेळेवर समजून �या. नोकर�म�ये काह�तर� वेगळे आ�ण तु�हाला आवडणारे घड�याची श�यता �नमा�ण झा�यामळ
ु े
तुम�यात उ�साह संचारे ल. �व�या�या�नी मा� यापासून कटा�ाने दरू राहावे.
.......................................................

धनू हातात�डाशी आले ल� पण लांबलेल� कामे प�ु हा एकदा वेग घे�याची �च�हे �दसू लागतील. �यामुळे तु�हाला
हु�प वाटे ल. �यवसाय धं�यात ता�परु �या फाय�याकरता अयो�य �य�तींशी संबध
ं ठे व ू नका. नोकर�मधे पव
ू �
�मळालेले पण सं�थे�या धोरणामुळे थांबन
ू रा�हलेले फायदे �मळायला स�
ु वात होईल. �यांना नोकर� �कंवा

उ�च �श�णासाठ� परदे शात जायचे आहे �यांनी �य�न स�
ु करावेत. �व�या�या�नी आळस टाळणे आव�यक आहे.
.......................................................

मकर जे खच� �कंवा गत
ुं वणूक तु�ह� थोपवन
ू ठे वल� होती ती करणे आता �म�ा�त होईल. �यातून निजक�या
भ�व�यात फायदाच होईल याची खा�ी वाटे ल. �यवसाय-उ�योगात स�या चाल ू असले�या कामा�य�त�र�त
नवीन प�तीचे काम अथवा शाखा उघडा�वशी वाटे ल. �यासाठ� यो�य �य�तींशी संपक� साधा. एखा�या

काय��मा�या �न�म�ताने घरातील �य�ती �यांची इ�छा पण
ू � क�न घेतील. �व�या�या�नी �लोभनांना बळी पडू नये.
.......................................................
कंु भ थोडासा आराम करावा असे तु�हाला मनोमन वाटे ल. पण सभोवताल� घडणा�या घडामोडींम ुळे प�ु हा एकदा
नवीन कामाची चाहूल लागेल. आठवडय़ा�या अखेर�पय�त आळस झटकून तु�ह� न�या उमेद�ने सतक� �हाल.

�यवसाय धं�याम�ये काम वाढव�या�या ��ट�ने आव�यक असणा�या �य�तींशी ओळखी होतील. नोकर�म�ये

व�र�ठांना घाईने आ�वासन दे ऊ नका. घराम�ये भावनेपे�ा कत��याला �ाधा�य �यावे लागेल. �व�या�या�नी शॉट� कट घेऊ
नये.
.......................................................

मीन सव� �ह तु�हाला अनक
ु ू ल आहे त. खडतर वाट संप�यावर कामाला जशी गती येते तसे तु�हाला वाटे ल.

परं तु बेसावध राहून चालणार नाह�. �यवसाय-धं�यात नवीन संधी आ�ण �लोभने तु�हाला खुणावतील. परदे श
�यवहारात बेकायदे शीर काम चालणार नाह�. नोकर�त व�र�ठांची आ�ा �शरसावं�य मानल�त तर त ुमचाच

फायदा वाढे ल. घरामध�या मोठय़ा �य�तींचे �वा��य जपा. �व�या�या�नी �यसन आ�ण कु संगत यापासून लांब राहावे.
.......................................................
�वजय केळकर Email : response.lokprabha@expressindia.com

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful