69

TRANSPORT ČVRSTIH MATERIJALA CEVIMA
5. FIZIČKA SVOJSTVA MEŠAVINA
Fizička svojstva mešavina zavise of fizičkih svojstava fluida i čvrstog materijala koji čine mešavinu. Da bi se proučavalo kretanje mešavina fluid - čvrste čestice neophodno je poznavati svojstva tih mešavina. 5.1 Krupnoća i oblik čestica i hrapavost njihove površine Krupnoća i oblik čestica i hrapavost njihove površine zavise od načina njihovog formiranja. Čestice formirane prirodnim putem (žitarice, pirinač, semena raznih biljaka, pesak) imaju isti oblik jednaku krupnoću i glatku površinu. Čestice nastale usitnjavanjem (drobljenjem, mlevenjem) imaju nejednoliku krupnoću, različitog su oblika i imaju hrapavu površinu. Ovi parametri čestica bitno utiču na ponašanje rastresitih materijala kako u nasutom stanju tako i za vreme njihovog kontakta sa fluidom. Zbog različite veličine, oblika i hrapavosti površine pojedinih čestica nije moguće uzimati u obzir pojedinačno njihovu geometriju već je neophodno definisati “ekvivalentnu česticu” koja će predstavljati sve čestice u mešavini. Ovakva čestica će utoliko bolje odražavati svojstva ostalih čestica ukoliko je razlika u pomenutim parametrima između čestica manja. U tom slučaju biće potrebna i manja korekcija u jednačinama koje opisuju kretanje mešavina. Najprostija “ekvivalentna čestica je kuglica pošto se ona definiše samo jednim parametrom – prečnikom. Postoji nekoliko načina za određivanje srednjeg ekvivalentnog prečnika čestica. Kod materijala jednolike krupnoće i približno istog oblika srednji ekvivalentni prečnik se može odrediti i analitičkim putem. Međutim, kod materijala nejednolike krupnoće i oblika čestica srednji ekvivalentni prečnik de se po pravilu određuje sitovnom analizom.
Tabela 5.1 Otvor prečnika d1 d2 ... dn Ostaju čestice frakcije d > d1 [d1, d2) ... [dn-1, dn) d ≤ dn Maseno učešće Procentualno učešće ostatka na situ frakcije m1 m2 ... mn mn+1
ΔRn = m1 100 m m ΔR2 = 2 100 m ΔR1 =

Kumulativno maseno učešće

R1 = ΔR1
R2 = ΔR1 + ΔR2
...

...
mn 100 m

Rn = ∑ ΔRi
1

n

m ΔRn+1 = n+1 100 m
n +1 1

Rn+1 = 100%

m = ∑ mi
1

n +1

∑ ΔRi = 100 %

U tu svrhu koriste se sita određenog broja okaca po jednom colu (Tylerova sita) ili po 1 cm2 (sita po DIN-u 4188, GOST-u). Laboratorijsko sito ima niz ramova sa različitom veličinom okaca, tako da posejavanjem materijala na svakom ramu ostaje određena količina materijala odgovarajuće krupnoće. Sitovna analiza daje vrednost masenih učešća mi pojedinih frakcija u masi m materijala. Posle merenja masenih učešća mi izračunava se procentualno učešće svake frakcije u ukupnoj masi materijala kao,

Pri pneumatskom ili hidrauličnom transportu srednji ekvivalentni prečnik čestica se određuje krivom propada D. Ukoliko je veličina okaca te mreže δ onda se sredni ekvivalentni prečnik može izračunati pomoću izraza: de = δ 3 k gde je k koeficijenat zavisan od krupnoće i oblika materijala.3) Stvarna površina čestica je veća od površine ekvivalentne kuglice pa je Φ > 1. Sa druge strane veličina D = 100 – R predstavlja maseno učešće čestica koje su manje od otvora na odgovarajućem situ. Koeficijent sferičnosti se definiše kao odnos stvarne površine čestica i površine kuglice koja ima istu zapreminu kao i čestica Φ= As ( stvarna povrs ina čestica) 1 = Ak ( povrsina ekvivalentne kuglice) Φ s (5.70 ΔRi = mi 100 . Ukoliko se sa V označi zapremina prostora (slika 5. sa Vv zapremina gasa. već se dodir ostvaruje u tačkama. (5. 5.2). linijama ili delovima površine. Kriva R naziva se krivom ostatka. dok se uticaj hrapavosti obično zanemaruje. a sa Vm zapreminu čestica materijala u zapremini V.2) Slika 5. Ovo je veoma težak zadatak pa se u praksi obično uticaj oblika čestica uzima u obzir uvođenjem “koeficijenta sferičnosti” ili “faktora oblika”.1). Praznine koje postoje između čestica popunjava gas. Poroznost. dok je Φs < 1. Rezultati sitovne analize mogu da se predstave tabelarno (tabela 5. . Čestice materijala u nasutom stanju ne naležu jedna na drugu celom svojom površinom. dok se kriva D naziva krivom propada. m (5. može se definisati poroznost materijala kao.2 Poroznost i gustina sipkavih materijala.1) Sabiranjem tih procentualnih učešća pojedinih frakcija ΔRi do neke veličine čestica dobijaju se kumulativna masena učešća Ri čestica koje su veće od otvora na odgovarajućem situ. To se radi tako što se kao polazni parametar uzima veličina onih okaca mreže sita koje propušta između 30 % i 40 % od ukupnog materijala usutog u sito.1 Krive ostatka i propada Pored veličine čestica u jednačine koje opisuju hidrodinamičko stanje fluid-čvrste čestice potrebno je uvesti parametre koji će uzeti u obzir uticaj oblika i hrapavosti površine čestica.1) ili dijagramski (slika 5.

Razlikuju se sledeće gustine: m gustina transportnog gasa (najčešće vazduha) – ρv = v [kg/m3] Vv – gustina transportovanog materijala: m gustina čestica – ρ m = m [kg/m3] Vm m nasipna gustina – ρ m. . & & mv = ρ v Vv & & m =ρ V m m m & & Vs m (m / s) . poroznost iznosi ψ = 0. Poroznost zavisi od vrste materijala. Stvarna poroznost po zapremini V je nejednaka i manja je u donjim slojevima zbog pritiska materijala koji se nalazi iznad njih. kod peska i kreča u prahu – 2000. ms m (kg / s) .10) ρ m. njenu srednju vrednost u zapremini V. krupnoće i oblika čestica.n = m.11) & & odakle se vidi da je Vm. Gustine . – zapreminski i maseni protok mešavine.7) (5.7) i iznosi: ρ & & & Vm. male krupnoće. ustvari. odnosno.n posle korišćenja veze (5. ρ m = 1400 kg /m3 . & mm (kg / s ) .42. Očigledno je da postoji jednakost & & & Vsm = Vm + Vv & Vv (m 3 / s) . kao i veličine zapremine u kojoj se materijal nalazi. m & mv (kg / s ) . Na primer. Odnos gustina ρm / ρv obično je reda veličine 103. ψ = ψ(z).n Vm. a kod cementa – 2500. 5. Kod slobodno nasutih kuglica.n = 780 − 800 kg / m 3 .n = m [kg/m3] V Iz prethodna dva izraza sledi V ρ m.3 Protoci i koncentracija materijala u struji fluida Razlikuju se sledeće vrste protoka: – zapreminski i maseni protok fluida.n = ρ m m = ρ m (1 − ψ ) V Pošto je ψ < 1. ρm (5. onda je ρ m. može se reći da poroznost zavisi od koordinate z.n < Vm .n < ρ m .71 . & & & msm = mm + mv 3 & & m sm = ρ sm V sm i & & & Protok materijala sveden na nasuto stanje dobija se iz jednakosti mm = ρ mVm = ρ m. Zbog toga.8) (5. pri čemu manje vrednosti odgovaraju manjim kuglicama i obrnuto. Kod pšenice je (5. kod brašna i uglja u prahu pomenuti odnos je približno 1000. kada su u pitanju veće visine.38 ÷ 0.2 Stvarna poroznost sipkavog materijala Ovako definisana poroznost predstavlja. – zapreminski i maseni protok materijala.6) Slika 5. & V (m 3 / s) . ψ= V − Vm Vv = V V (5.9) (5.n Vm = Vm (1 − ψ ) .

sledi: Am ( z ) = 1 − ϕ( z ) . Zbog toga je pogodno uvesti veličinu koja će pokazivati koji deo ukupnog preseka cevovoda za vreme strujanja pripada česticama materijala.3 Protočnost poprečnog preseka Pošto je Av (z) + Am (z) = A . Ta veličina se naziva koeficijentom protočnosti poprečnog preseka: ϕ( z ) = Av ( z ) A (5. 1− k M & & mm mm μ = = . μ + ρ m /ρv kM . U praksi se ipak računa sa računskim koncentracijama iako bi one realno mogle da se zadrže eventualno kod hidrauličnog transporta kod koga je pomenuta relativna brzina manja. Slika 5. a A ukupna površina protočnog preseka. & V sm & mm . A Iz jednačina . Stvarne koncentracije se dobijaju kada se računske pomnože sa odnosom brzina c/v.m mm + mv μ +1 odakle je μ= Iz izraza za μ vidi se da je masena koncentracija srazmerna odnosu gustina materijala i fluida.12) gde je AV (z) vršina kroz koju protiče fluid. Pri tome razlikuju se: – zapreminska koncentracija materijala – masena koncentracija materijala kV = μ= & Vm . pri pneumatskom i hidrauličnom transportu koristi se pojam koncentracije materijala u struji fluida.72 Umesto pojma poroznosti koji se koristi u nasutom i fluidizovanom stanju sipkavih materijala. Iz izraza za računske koncentracije slede sledeće relacije: μ= & & & mm ρmVm ρ m Vm ρ k = = = m V odakle je & & −V & & ρvVv ρv Vs m m ρv 1 − kV mv kM = kV = μ . pri proračunu se može dobiti veoma velika vrednost za masenu koncentraciju čak i pri malom zapreminskom učešću čestica materijala u struji vazduha. a koji deo će pripadati fluidu. & ms m Ovi izrazi su ustvari računske koncentracije koje se razlikuju od stvarnih zbog pojave relativne brzine između fluida i čestica materijala. Kako je kod pneumatskog transporta ovaj odnos oko 103 . & & & ms. & mv ili doslednije kM = & mm .

Pri odreživanju te brzine polazi se od brzine koja bi se ostvarivala pri taloženju jedne čestice oblika kuglice prečnika d.15) μ μ + ρm /ρ v (5. ρm − ρv μ= 5. Može se reći da veličina ϕ (z) predstavlja opšti parametar koji pokazuje zauzetost strujnog prostora komponentama mešavine bilo da se radi o fluidizaciji materijala ili o njegovom transportu fluidom. Kada ϕ (z) → 1 tada μ→ 0. broja čestica koje se istovremeno talože i fizičkih svojstava fluidne sredine.14) Iz prethodnih izraza za gustinu mešavine. hrapavosti njihove površine. Veličina ϕ (z) je približno jednako ψ(z) utoliko više ukoliko je visina materijala podeljena horizontalnim ravnima manja. slede zapreminska i masena koncentracija: kV = ρ sm − ρ v .73 & & mm = ρ m Vm = ρ m v Am = ρ m v (1 − ϕ) A & & mv = ρ v Vv = ρ v c Av = ρ v c ϕ A dobija se relacija: μ= ρ m 1−ϕ ( z ) v . 5.4 Gustina mešavine fluid-čvrste čestice Može se govoriti samo o srednjoj gustini ( ρ sm ).5 Brzina taloženja čestica Pod brzinom taloženja čestica nekog materijala podrazumeva se brzina taloženja “oblaka čestica” u fluidnoj sredini koja miruje.13) Vidi se da μ opada kada ϕ (z) raste i obratno. Ako se izraz za maseni protok napiše kao & & & & mm =ρ s mVs m =ρ m Vm + ρv Vv ρ sm = ρ m & & & & & Vm V V V −V + ρv v = ρ m m + ρv sm v = ρm k V +ρv (1−k V ) & & & & Vsm Vsm Vsm Vsm Ako se iskoriste ranije izvedene veza između zapreminske i masene koncentracije kV = dobija se: ρ sm = (1 + μ)ρ m ρ v ρ m + μρv ρ m ρ sm − ρ v . gustine ρ m u beskonačnoj fluidnoj sredini gustine ρ v i kinematske viskoznosti ν v . ρ v ρ m − ρ s.m (5. Jednačina ustaljenog kretanja pod tim uslovima glasi: G − P = Fo g (ρ m − ρ v ) v2 d 3π d 2π =ξ ρv n 6 4 2 gde je ξ koeficijent otpora a vn brzina taloženja jedne čestice. ρ v ϕ( z) c (5. Slučaj kada ϕ (z) → 0 nema fizičkog smisla. Ova brzina zavisi odoblika i krupnoće čestica. Prethodna jednačina može da se napiše na sledeća dva načina: .

6 tako da brzina taloženja glasi (5.16) (5.4 vidi se da ekperimenti potvrđuju teorijsku zavisnost za slučaj laminarnog strujanja. Koeficijent otpora koji ulazi u oba izraza zavisi samo od Re broja uz pretpostavku da je kuglica glatka a fluidni prostor beskonačan.19) pa zamenom u prethodne jednačine za brzinu taloženja sledi: vn = g d 2 (a−1) odnosno Re = Ar / 18 .17) d3 2 νv gde su: a= ρm ρv Re = vn d νv Ar = g (a − 1) . (5.5 / Re0.74 2 vn = 4 g d (a−1) 3ξ 2 4 ξ Re = Ar 3 (5.20) Za ostale režime strujanja ξ = f ( Re) može da se odredi samo eksperimentalno. Slika 5. U slučaju prelaznog režima poremećajnog strujanja 1< Re < 500 može da se koristi i formula ξ = 18.21) . 18ν v (5.4 Koeficijent otpora kugle Teorijski koeficijent otpora može da se odredi samo za laminarno strujanje (na osnovu Stoksovih formula) dimenzijskom analizom odakle je: ξ = 24 / Re (5.18) Arhimedov broj je posledica sile potiske za vreme kretanja kuglice. Sa slike 5.

072 ⎥ ν v 0.714 i Re = 0. Treća mogućnost određivanja brzine taloženja je na osnovu dijagrama sa slike 5. Da bi se ovo izbeglo predložena je univerzalna formula Re = Ar 18 + 0.6 kV ili prema Newitt-ovom korekcionom faktoru kao: v nn = v n (1 − d 2 / D 2 ) ( 1 − kV ) 2 .67 g d (a −1) i Re = 1. Pri tome se prvo izračunava Ar broj a zatim vrednost ξRe 2 bez obzira na režim poremećajnog strujanja. .22) vn =1.72 Ar (5.72 g d (a −1) ξ= 0. d Kod sitnih materijala Ar < 1 pa se drugi član u umeniocu formule za Re broj može zanemariti u odnosu na prvi tako da formula prelazi u formulu za slučaj laminarnog strujanja.61 Ar (5. To bi značilo da se režim mora prethodno pretpostaviti a posle izračunavanja brzine taloženja proveriti učinjena pretpostavka i eventualno vršiti korekcija. Tada se formula za Ar broj približno slaže sa formulama za turbulentno strujanje. Može se pokazati teorijski da je veza između ovih brzina v n = vn (1 − d 2 / D 2 ) ′ Brzina taloženja “oblaka čestica” se može na osnovu brzine taloženja za jednu česticu izračunati prema Clauss-ovom korekcionom faktoru kao v nn = v n (1 − d 2 / D 2 ) e − 2 .4 .714 Kada je poremećajno strujanje turbulentno 500 < Re < 200000 tada je ξ = const i to: v n = 1. (5.153 Ar 0.6 (a −1) ⎤ v n = ⎢0.4.75 ⎡ g d 1.67 Ar . 6 ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ ξ = 0.45 za 500 < Re < 15000 pa je 0.23) Iz navedenog se zaključuje da se za određivanje brzine taloženja preko Re broja mora poznavati režim poremećajnog strujanja.25) Ove formule daju približno iste rezultate za uobičajene koncentracije u praksi. Sada se može na osnovu pročitane vrednosti za ξ izračunati brzina taloženja po formuli ili se prema pročitanoj vrednosti za Re broj brzina taloženja računa kao vn = ν v R e / d .24) koja važi za sve režime strujanja i iz koje se posle izračunavanja Arhimedovog broja nalazi Re broj a zatim brzina taloženja kao: ν Re vn = v .48 za 15000 < Re < 200000 pa je i Re =1. Svakoj vrednosti ξ Re 2 odgovarana dijagramu jedna vrednost koeficijenta otpora ξ na krivoj ξ = f ( Re) kao i vrednost Re broja na apscisi. (5. Kod zrnastih materijala Ar je velik pa je prvi član u imeniocu iste formule zanemarljiv u odnosu na drugi član. Brzina taloženja jedne čestice u ograničenom prostoru je manja nego u beskonačnoj fluidnoj sredini.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful