You are on page 1of 5

‫‪1‬‬

‫بنام یزدان پاک‬

‫پارک ملی کویر‬


‫شراگیم امینی‬

‫در ميان قوسهای جنوبی البرز درشرق تهران وبلندی‌های آتشفشانی ساوه وتفرش درجنوب‬
‫غربی منطقه مثلث مانندی وجود دارد که قاعده آن ازشرق کوه‌های طبس کشيده شده است‪.‬‬
‫دوضلع دیگر آن از یک سو به کوههای تفرش‪ ،‬کاشان‪ ،‬انارک‪ ،‬جندق وازسویی دیگر به‬
‫ارتفاعات جنوبی البرز‪ ،‬سمنان و کوههای ته رود تا سبزوار امتداد یافته است‪ .‬این منطقه‬
‫بزرگ را دشت کویر‪ 1‬می‌نامند‪ .‬درمرکز این مثلث ارتفاعات خور و جندق ودرغرب آن‬
‫ارتفاعات دوازده امام‪ ،‬سياه کوه‪ ،‬سفيدآب و کوشک واقع شده و بين آنها نيز چاله‌ها وحوزه‌هایی‬
‫به وجود آمده‌اند‪ .‬حوزه مسيله نيز درغرب و حوزه دشت کویر در شرق است‪ .‬منطقه غربی‬
‫دشت کویر بدليل شرایط آب و هوایی و جغرافيایی خاصی‪ ،‬دارای شرایط مختلف کویری و‬
‫بيابانی است‪ .‬شن‌زار‪ ،‬ریگ‌زار‪ ،‬کوهستان‪ ،‬تپه‌های شنی‪ ،‬نمک‌زار‪ ،‬دق‪ ،‬گدار‪ ،‬غدیر و دشت‬
‫به همراه رودخانه‌های فصلی و غير فصلی‪ ،‬مسيل‌ها و چشمه‌ها شرایط ویژه‌ای را در این‬
‫منطقه بوجود آورده است که از زیست‌گاه‌های مهم جانداران کویری در ایران است‪.‬‬
‫در سال ‪ 1343‬کانون شکار ایران ‪ 609438‬هکتار از غرب دشت کویر را منطقه‬
‫حفاظت‌شده اعلم کرد و ‪ 3‬سال بعد سازمان شکاربانی و نظارت بر صيد(کانون شکار سابق)‬
‫چرای دام را در سرتاسر این منطقه ممنوع اعلم کرد‪ .‬در سال ‪ 1355‬این منطقه تبدیل به‬
‫پارک ملی شد و سرانجام در نيمه اول سال ‪ 1357‬شورایعالی حفاظت محيط زیست با حذف‬
‫قسمت‌هایی از شمال پارک و اضافه کردن قسمت‌هایی از جنوب پارک‪ ،‬مساحت پارک ملی‬
‫کویر را به ‪ 670000‬کيلومتر رساند‪ .‬در سال‌های ابتدایی پس از انقلب بدليل از هم‌پاشيدگی و‬
‫نا‌هماهنگی تشکيلت محيط زیست کشور این منطقه عرصه تاخت و تاز شکارچيان سودجویی‬
‫قرار گرفت که پيش از آن مخفيانه وارد پارک شده و شکار می‌کردند اما هم‌اکنون با آزادی‬
‫کامل بدنبال گونه‌های در حال انقراضی چون گور ایرانی می‌رفتند‪ .‬در سال ‪ 1361‬به جهت‬
‫شرایط گوناگون اقتصادی و اجتماعی‪ ،‬پارک ملی کویر به دو منطقه تقسيم شد‪ .‬منطقه شمالی‬
‫پارک به مساحت ‪ 250000‬هکتار منطقه حفاظت شده اعلم شد و مناطق مرکزی‪ ،‬شرقی و‬
‫جنوبی پارک به مساحت ‪ 420000‬هکتار پارک ملی کویر اعلم گردید‪ 2.‬البته هم‌اکنون‬

‫‪ 1‬اصلح دشت کویر از لحاظ دستور نگارش غلط است زیرا دشت و کویر با یکدیگر در منافاتند‪ .‬اما این اصلح مدت‌های طولنی‬
‫است که به این منطقه اطلق شده است‪ ،‬شاید به این دليل باشد که این منطقه کویری دارای دشت‌هایی نيز است که به هموار معروف‬
‫است‪ .‬هم‌چون هموار نسار سياه‌کوه و هموار سينه شکراب‪.‬‬
‫‪ 2‬پارک ملی کویر‪ -‬انتشارات سازمان حفاظت محيط زیست‪ -‬اسفند ‪1363‬‬
‫‪2‬‬

‫مساحت پارک و منطقه حفاظت شده به ميزان کمی تغيير کرده و به مساحت پارک در حدود‬
‫‪ 25000‬هکتار اضافه شده است‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫پارک ملی كویر بين ‪ 23/51‬الی ‪ 04/53‬طول شرقی و ‪ 17/34‬الی ‪ 12/35‬عرض‬
‫شمالی در غرب کویر سمنان قرار دارد‪ .‬پارک ملی کویر که جزء چهار منطقه ویژه سازمان‬
‫حفاظت محيط زیست است در ‪ 60‬کيلومتر جنوب تهران واقع شده است‪ .‬این منطقه از شمال به‬
‫جاده تهران‪ -‬گرمسار‪ ،‬از شرق به کویر سمنان‪ ،‬از جنوب به شمال استان اصفهان و از غرب‬
‫به دریاچه بزرگ نمک قم و استان قم منتهی می‌شود‪.‬‬
‫برای ورود به پارک ملی کویر سه مسير شناخته ‌شده‌‌تر وجود دارد‪ :‬مسيراول‪ ،‬گرمسار به‬
‫قصر بهرام است که از گرمسار به سمت جنوب تا روستای کهک جاده آسفالت اصلی به طول‬
‫‪ 10‬کيلومتر وجود دارد و از کهک نيز جاده سنگ‌فرش صفوی به طول تقریبی ‪ 30‬کيلومتر تا‬
‫نزدیک‌های سرمحيط‌بانی قصر بهرام وجود دارد‪ .‬این مسير در نيمه دوم سال درهنگام‬
‫بارندگی گل آلود وباتلقی است‪.‬‬
‫مسیر دوم و اصلی ترین راه دسترسی به قصربهرام‪ ،‬مسیر تهران ‪ -‬پيشوا‪ -‬مبارکيه است‪.‬‬
‫دراین مسير که از ورامين آغاز می شود ابتدا بایستی به پيشوا واز آن جا در جاده فرعی که در‬
‫کنار خط راه آهن تهران‪ -‬مشهد است حرکت کرد تا به ایستگاه راه‌آهن «ابردژ» رسيد‪ .‬در این‬
‫جا پس از عبور خط راه آهن به سمت جنوب از نزدیکی امام زاده عبدا‪ ...‬عسگرآباد گذشته و‬
‫پس از طی چند کيلومتر مسير خاکی مناسب به پاسگاه ورودی پارک ملی کویر ‪ -‬مبارکيه‪-‬‬
‫رسيد‪.‬‬
‫مسير سوم که از راه‌های مناسب ورود به پارک است از شهرستان آران و بيدگل واقع در‬
‫شمال کاشان آغاز می‌شود و پس از طی نزدیک به سه ساعت راه خاکی به سمت شمال غربی‬
‫به کاروانسرای مرنجاب در حاشيه جنوبی دریاچه بزرگ نمک می‌رسد‪ .‬از مرنجاب به سمت‬
‫شرق تا سرمحيط‌با‌نی سفيدآب نيز نزدیک به سه ساعت راه شنی است‪.‬‬
‫اراضی هم‌سطح پارک ملی کویر با پوشش گياهی كویری و نيمه كویری‪ ،‬زیستگاه صدها‬
‫گونه جانوری از انواع گوشت‌خواران‪ ،‬پرندگان و خزندگان مختلف نواحی کویری است که‬
‫نسل تعدادی از آن‌ها هم‌چون یوزپلنگ‪ ،‬پلنگ‪ ،‬گور و گربه شنی در حال انقراض است‪ .‬جبير‪،‬‬
‫آهو‪ ،‬كل‪ ،‬بز‪ ،‬قوچ‪ ،‬ميش‪ ‌،‬كفتار‪‌ ،‬روباه شنی‪ ،‬شغال‪ ‌،‬گرگ‪ ‌،‬گربه وحشی‪‌ ،‬گربه كاراكال‪،‬‬
‫تشی‪ ‌،‬خرگوش و سمور سنگی از پستانداران و انواع مار‪ ،‬مارمولک‪ ،‬سوسمار‌ و ‌لک پشت‬
‫‪3‬‬

‫از خزندگان این منطقه هستند‪ .‬در ناحيه كوهستانی بخش شمال غربی پارک‪ ،‬در کوه‌های‬
‫دوازده امام هنوز هم احتمال وجود پلنگ وجود دارد‪.‬‬
‫هوبره‪‌ ،‬كوكر‪ ،‬هدهد‪ ،‬بلدرچين‪ ،‬گنجشک‌سانان‪‌ ،‬كبوترها‪ ‌،‬كلغها‪ ،‬عقابها‪ ،‬پرستو‪ ،‬كبک و ‌‬
‫شاهين از جمله پرندگان بومی پارک و منطقه حفاظت شده هستند و هر ساله پرندگان مهاجری‬
‫چون فلمينگو‪ ،‬درنا‪ ،‬خوتكا‪ ،‬آنقوت و سرسبز نيز به آب بندهای پارک و حاشيه دریاچه بزرگ‬
‫نمک می‌آیند‪.‬‬
‫درمند‪ ‌،‬گون‪ ،‬خارشتر‪ ،‬تاغ‪ ،‬پرند‪ ،‬اسكنبيل‪ ،‬نی‪‌ ،‬علف شور‪ ،‬گز و‌ جگن مهم‌ترین‬
‫پوشش‌های گياهی پارک و منطقه حفاظت شده است‪ .‬به علت شرایط خاص آب و هوایی کویر‬
‫گياهان کویری به آرامی و در مدت زمان طولنی رشد می‌کنند‪ .‬به همين علت وجود هرگونه‬
‫گياهی در هر قسمت از کویر نعمتی بس بزرگ است‪ .‬گياهان از رشد بيابان و شن‌زارها‬
‫جلوگيری می‌کنند و خاک کویر را مستحکم کرده‪ ،‬در ضمن ریشه و گل برخی از آن‌ها غذای‬
‫پرندگان و جانداران بيابانی بسيباری است‪.‬‬
‫پارک ملی کویر از معدود مناطقی در کشور است که احتمال وجود یوزپلنگ که نسل آن‬
‫در حال انقراض است در آن داده می‌شود‪ .‬قرار است که طرح سرشماری و حفاظت یوزپلنگ‬
‫که با حمایت مرکز توسعه سازمان ملل در مناطقی از کویر یزد در حال اجرا است در این‬
‫منطقه نيز به اجرا درآید‪.‬‬
‫بدليل وجود گونه‌های خاص و در حال انقراض جانوری و اهميت و وسعت پارک و‬
‫نزدیکی پارک به پایتخت این منطقه از اهميت ویژه‌ای برخوردار است‪ .‬سازمان حفاظت‬
‫محيط‌زیست ‪ 4‬محيط‌ بانی‌ ثابت و ‪ 2‬محيط ‌بانی فصلی را در این منطقه در طول سال‌های‬
‫گذشته احداث کرده است که محيط‌بانان سخت‌کوش سازمان در این محيط بانی‌ها به حفاظت از‬
‫عرصه‌های وسيع پارک ملی کویر می‌پردازند‪.‬‬
‫ورودی اصلی پارک از محيط‌بانی مبارکيه در حدود ‪ 30‬کيلومتری جنوب پيشوا است که‬
‫در آن‌‌جا محيط بانی ورودی پارک ملی کویر قرار دارد‪ .‬در سمت غرب مبارکيه دو پاسگاه‬
‫محيط بانی فصلی شکرآباد(غير فعال) و بند‌عليخان نيز وجود دارد که بيشتر در نيمه اول سال‬
‫فعال هستند‪ .‬پس از ورود به منطقه حفاظت شده کویر و طی نزدیک به دو ساعت راه‬
‫سرمحيط‌بانی پارک ملی کویر در کاروانسرای قصر بهرام قرار دارد‪ .‬در این کاروانسرای‬
‫تاریخی چند تن از محيط‌ بانان حفاظت محيط زیست و نيز پرسنل ميراث فرهنگی کاروانسرا‬
‫حضور ثابت دارند‪ .‬در شرق پارک ملی در کوه‌های طلحه پاسگاه محيط‌بانی مُلک‌آباد قرار‬
‫دارد‪ .‬این پاسگاه که تا سه‪ ،‬چهار سال پيش تقریبا غير فعال بود با واگذاری مدیریت پارک ملی‬
‫‪4‬‬

‫کویر به اداره محيط زیست سمنان به دليل اهميت منطقه شرقی پارک فعال شد‪ .‬محيط‌بانی‬
‫ملک‌آباد تنها مبداء ورودی شرقی پارک است که برای بيابانگردان احتمالی که از ریگ جن‬
‫می‌گذرند تنها مکان امن و مامن مناسبی است که دارای امکانات اوليه آب و برق و ذخيره‬
‫بنزین است‪ .‬و سرانجام آخرین محيط‌بانی پارک در جنوب غربی منطقه و در حاشيه کوه‬
‫سفيدآب در نزدیکی ضلع جنوب شرقی دریاچه بزرگ نمک قرار دارد‪ .‬سرمحيط‌بانی سفيدآب‬
‫که در حوزه استحفاظی استان اصفهان قرار دارد مبداء ورودی جنوبی پارک ملی کویر است‬
‫که در ‪ 75‬کيلومتری شمال غربی شهرستان آران و بيدگل قرار دارد‪ .‬لزم به ذکر است که در‬
‫گذشته پاسگاه محيط‌بانی مکرش در شمال دشت مَکرِش در نزدیکی خط راه آهن تهران‪-‬‬
‫گرمسار نيز فعال بوده که هم‌اکنون ظاهرا غير فعال است‪.‬‬
‫در محيط بانی‌های قصر بهرام‪ ،‬سفيدآب و ملک آباد دستگاه‌های باران‌سنجی و هواشناسی‬
‫از ساليان پيش قرار داده شده که هم اکنون نيمه فعال هستند‪ .‬بنابر آماری که ایستگاه هواشناسی‬
‫ورامين اعلم کرده است ميزان تقریبی بارندگی ساليانه این منطقه بين ‪ 80‬تا ‪ 100‬ميلی‌متر‬
‫است‪ .‬به علت بارش کم و جذب سریع آب در خاک کویر در کنار پاسگاه‌های محيط‌‌بانی و چند‬
‫منطقه اصلی پارک و منطقه حفاظت شده چاه‌هایی حفر شده که تعدادی از آن‌ها مورد استفاده‬
‫محيط بانان و تعدادی مختص جانداران منطقه است‪.‬‬
‫به تازگی مدیریت قسمت غربی منطقه حفاظت شده کویر که شامل محيط بانی مبارکيه و‬
‫محدوده آن است تا انتهای غربی منطقه حفاظت شده کویر در کاروانسرای دیرکاج به اداره کل‬
‫محيط زیست استان تهران واگذار شده است و مدیریت دیگر بخش‌های منطقه حفاظت شده‬
‫کویر و پارک ملی کویر کماکان در دست اداره کل حفاظت محيط زیست استان سمنان است‪.‬‬
‫دفتر مدیریت پارک ملی کویر در اداره محيط زیست شهرستان گرمسار قرار دارد و هم‌اکنون‬
‫آقای حيدرپور مسئوليت پارک ملی و بخش شرقی منطقه حفاظت شده کویر را بر عهده دارند‪.‬‬
‫پارک ملی کویر پس از منطقه حفاظت شده توران بزرگ‌ترین پارک تحت حفاظت استان‬
‫سمنان است‪ .‬لزم به ذکر است که دامنه غربی رشته کوه‌های دوازده امام و حوزه مسيله واقع‬
‫در شمال و شمال غربی دریاچه بزرگ نمک کماکان تحت حفاظت استان قم است‪.‬‬
‫*‬ ‫*‬ ‫*‬
‫پارک ملی کویر جاذبه‌های طبيعی و تاریخی قابل توجهی دارد که این امر موجب سفر‬
‫توریست‌های داخلی و خارجی در فصل‌های مختلف سال به این منطقه از ایران‌زمين می‌شود‪.‬‬
‫سلسله جبال سياه کوه‪ ،‬دریاچه بزرگ نمک به همراه جزیره سرگردان‪ ،‬تپه‌های شنی جنوب و‬
‫جنوب غربی پارک به همراه کاروانسراهای قصر بهرام‪ ،‬عين الرشيد و مرنجاب‪ ،‬راه‬
‫‪5‬‬

‫سنگ‌فرش صفوی و چندین اثر تاریخی دیگر از جذابيت‌های طبيعی و تاریخی پارک ملی‬
‫کویر هستند‪.‬‬
‫جهانگردان خارجی مهمی هم‌چون «آلفونس گابریل»‪« ،‬پيترو دلواله» و «سون هدین» در‬
‫طول تاریخ از این منطقه از ایران عبور کرده‌اند که سفرنامه‌های آنان حکایت از علقه و‬
‫خاص بودن این منطقه برای آنان است‪ .‬مناطقی هم‌چون «ریگ جن»‪« ،‬چاه ظلمات» و‬
‫«زندان افغان» از مخوف‌ترین نقاط حاشيه کویر مورد نظر به همراه نقاط دیگری از این‬
‫منطقه جان چندین ماجراجو را در طول قرن‌ها و سال‌های نه چندان دور گرفته است‪.‬‬
‫داستان‌های تاریخی بسياری از جنگ‌‪ ،‬مرگ و گم شدن انسان‌ها در این کویر به دست ما رسيده‬
‫است‪.‬‬
‫در پایان این مقاله اشاره می‌کنيم به یکی از جالب توجه‌ترین استفاده‌هایی که از این منطقه‬
‫می‌شود‪ .‬آسمان تاریک و افق‌های باز پارک ملی کویر‪ ،‬این منطقه را تبدیل به یکی از مهم‌ترین‬
‫رصدگاه‌های منجمان استان تهران‪ ،‬سمنان و شمال اصفهان کرده است‪ .‬گروه‌های نجومی در‬
‫فصول مختلف سال با دریافت مجوز به سه کاروانسرای ده‌نمک(شمال شرقی منطقه حفاظت شده)‬
‫قصر بهرام و مرنجاب می‌آیند و شب‌های رصدی را در پشت بام این کاروانسراها برگزار‬
‫می‌کنند‪.‬‬