You are on page 1of 14

I H C QU C GIA H N I TR NG I H C KHOA H C T NHIN

KHOA TON - C - TIN H C

Tr n Vn Cng

NHM LY LINH

BI TI U LU N MN L THUY T NHM V BI U DI N NHM Chuyn ngnh: i S V L Thuy t S

Gio vin b mn: TS. V Th Nh Qunh

H N i - 2012

M cl c
M u.................................................... Chng 1. Ki n th c chu n b . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chng 2. Nhm ly linh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . K t lu n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ti li u tham kh o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 4 6 12 13

M u
Nhm ly linh l m t trong nh ng nhm c bi t v ng m t vai tr kh quan tr ng trong vi c nghin c u v cc nhm h u h n m c bi t l cc p nhm h u h n. Vi c i su vo nghin c u v nhm ly linh s cho chng ta m t cch nhn t ng quan v gi n n hn v cc nhm gi i c. B c c c a ti u lu n bao g m 2 chng: Chng 1 c a ti u lu n trnh by tm t t v m t s v n c b n c lin quan v c s d ng cho ch c a ti u lu n. Chng 2 c a ti u lu n i vo trnh by m t cch t ng quan v nhm ly linh v cc v n lin quan. Tc gi chn thnh c m n TS. V Th Nh Qunh-gi ng vin b mn L Thuy t Nhm V Bi u Di n Nhm cung c p, gi ng gi i nhi u ki n th c quan tr ng v qu bu v mn h c tc gi c th hi u c s l c v n ang quan tm v hon thnh c ti u lu n ny. Tc gi cng chn thnh c m n cc anh, ch v b n b ng nghi p trong l p Cao H c Ton kha 2011-2013 t n tnh gip , gi i p m t s th c m c m tc gi cn nghi v n. Tc gi cng c bi t g i l i c m n su s c n gia nh, ng i thn ra s c ng vin, khch l c v v t ch t l n tinh th n tc gi c th hon thnh c ti u lu n ny. V th i gian th c hi n ti u lu n khng nhi u v ki n th c cn h n ch nn ti u lu n ch c ch n khng trnh kh i nh ng thi u st. Tc gi r t mong nh n c s quan tm, ng gp ki n c a qu th y c v cc b n ng nghi p b n ti u lu n c hon thi n hn. Xin chn thnh c m n! H N i, ngy 12 thng 04 nm 2012 H c vin Tr n Vn Cng

Chng 1 Ki n th c chu n b
Trong chng ny, chng ta s c p n m t s khi ni m lin quan v cc nh l (m khng ch ng minh) c s d ng trong ph n sau c a ti u lu n ny. nh ngha 1.1. Cho nhm G. Tm c a G l nhm Z(G) = {g G : gx = xg, x G}. Nh n xt : 1) Tm c a G l m t nhm con giao hon, chu n t c c a G. 2) B/C Z(A/C) b B, a A : aba1 b1 C. nh l 1.1. N u P l m t p nhm h u h n khng t m th ng th Z(P ) cng khng t m th ng. Hn n a, n u 1 = N P th N Z(P ) = 1. nh ngha 1.2. Gi s G l m t nhm v H G, t p NG (H) = {g G : gHg 1 = H} c g i l chu n t c ha c a H trong G. r ng NG (H) = G H G nh ngha 1.3. M t nhm con H c a nhm G c g i l t NG (H) = H. nh ngha 1.4. M t nhm con th c s H c a m t nhm G c g i l c c i n u khng c m t nhm con th c s no c a G ch a H. nh ngha 1.5. N u H v K l cc nhm con c a m t nhm G th ta nh ngha m t nhm con m i [H, K] c a G b i [H, K] =< [h, k]|h H, k K >. Ch r ng G = [G, G]. 4 chu n t c n u

nh l 1.2. Cho nhm G. Khi : HK G H G . th N u H K H K G HK G H G . th N u H K G K G nh l 1.3. N u G l nhm h u h n v H, K G th |HK| = |H||K| |H K|

nh l 1.4. Cc kh ng nh d i y v m t nhm G l tng ng: (1) G l gi i c. (2) G c m t chu i chu n t c m m i thng lin ti p l abel. (3) G c m t chu i d i chu n t c m m i thng lin ti p l abel. nh l 1.5 (L p lu n Frattini). Gi s G l m t nhm h u h n, N G v P l m t nhm con Sylow c a N . Khi G = NG (P )N .

Chng 2 Nhm ly linh


Trong chng ny, chng ta s i vo tm hi u th no l m t nhm ly linh? Tnh gi i c c a m t nhm ly linh, tnh ch t ly linh c a cc p nhm h u h n v cu i cng l i u ki n c n v m t nhm l ly linh. nh ngha 2.1. M t nhm G c g i l nhm ly linh n u n c m t chu i tm. Ngha l, c m t dy cc nhm con G = G0 G1 Gn = 1 Th a mn hai i u ki n: (1) Gi G (2) Gi /Gi+1 Z(G/Gi+1 ), i = 0, n 1. di c a chu i tm ng n nh t trong G c g i l l p ly linh c a G. Nh n xt : 1) Nhm c l p ly linh 0 l nhm n v . 2) M i nhm abel G u c chu i tm G > 1, do cc nhm abel l ly linh. nh l 2.1. Cc p nhm h u h n l ly linh. Ch ng minh. Gi s G l m t p nhm h u h n. Ta xt hai tr ng h p: Tr ng h p 1 : |G| = 1 G = 1 G l ly linh. Tr ng h p 2 : |G| > 1. Khi |G| = pk , k 1. Ta s ch ng minh m i nhm c c p pk , k 1 l ly linh b ng quy n p theo k. 6

k = 1, suy ra c p c a nhm l p nn n abel v do n ly linh. Gi s m i nhm c c p pk , 1 k < n u ly linh. Ta c n ch ng minh nhm c p pn cng l ly linh. Th t v y, gi s G l nhm c p pn , n > 1. Ta c: |G| > 1 |Z(G)| > 1 Z(G) = 1 (theo nh l 1.1). Do , |G/Z(G)| = pm , m < n (v |G| = |G/Z(G)| |Z(G)|). Theo gi thi t quy n p G/Z(G) ly linh. Suy ra t n t i dy cc nhm con G/Z(G) = H0 H1 Hr = 1 sao cho: Hi G/Z(G) Hi /Hi+1 Z(G/Z(G)/Hi+1 ), i = 0, r 1. Xt ton c u chi u : G G/Z(G). t Gi = 1 (Hi ), i = 0, r, Gr+1 = 1. Khi ta c dy cc nhm con G = G0 G1 Gr = Z(G) Gr+1 = 1 () th a mn: Gi G, i = 0, r. Ta cn ph i ch ng minh () l dy tm, ngha l: Gi /Gi+1 Z(G/Gi+1 ), i = 0, r Th t v y, x Gi , y G. Ta c: (x) Hi , (y) G/Z(G). Do , (xyx1 y 1 ) = (x)(y)[(x)]1 [(y)]1 Hi+1 (v Hi /Hi+1 Z(G/Z(G)/Hi+1 )). Suy ra xyx1 y 1 1 (Hi+1 ) = Gi+1 . V y () l dy tm, nn G l nhm ly linh. nh l 2.2. Cc nhm ly linh l gi i c. Ch ng minh. Gi s G l nhm ly linh. Khi G c m t chu i tm G = G0 G1 Gr = 1 Ta c: Gi G Gi /Gi+1 Z(G/Gi+1 ) 7

V nhm tm Z(G/Gi+1 ) l abel nn nhm con c a n l Gi /Gi+1 cng abel. T suy ra, G c m t chu i chu n t c v i cc thng lin ti p abel. Do , G gi i c. nh l 2.3. Cc kh ng nh sau v m t nhm h u h n G l tng ng: (1) G l ly linh. (2) G khng c nhm con t chu n t c th c s . (3) M i nhm con Sylow c a G l chu n t c trong G. (4) G l tch tr c ti p c a cc nhm con Sylow c a n. (5) M i nhm con c c i c a G l chu n t c trong G. Ch ng minh. Chng ta ch ng minh tnh tng ng c a cc kh ng nh trn b ng cch ch ng minh cc php ko theo vng trn (1) (2) (5) (3) (4) (1).

"(1) (2)": Tr c h t, gi s (1) ng. T c, G l ly linh. Khi , G c m t chu i tm G = G0 G1 Gr = 1 Gi s H < G v ch n k sao cho Gk+1 H, Gk H. S k nh v y l t n t i v Gr = 1.

R rng [Gk , H] [Gk , G]. Gi s x Gk , v y G. Do Gk /Gk+1 Z(G/Gk+1 ) nn ta th y [x, y] Gk+1 , h qu l [Gk , G] Gk+1 . V v y ta c: [Gk , H] H. By gi ta th y r ng Gk NG (H) v t Gk H, ta c H < NG (H). V y (1) (2).

"(2) (5)": Gi s (2) ng v H l m t nhm con c c i c a G. T gi thi t H < NG (H), ta c NG (H) = G, v do H G. V y (2) (5).

"(5) (3)": Gi s (5) ng. G i P l m t nhm con Sylow c a G m khng l chu n t c trong G. Khi P NG (P ) < G, do t n t i m t nhm con c c i M no c a G sao cho P NG (P ) M . V P l m t nhm con Sylow c a M v theo gi thi t M G nn theo l p lu n Frattini ( nh l 1.5) suy ra G = NG (P )M M , mu thu n. V y (5) (3).

"(3) (4)": Gi s (3) ng. G i p1 , p2 , , pn l cc c nguyn t phn bi t 8

c a |G|; ng th i v i m i 1 i n, Pi l pi nhm con Sylow c a G. Theo gi thi t, Pi l cc nhm con chu n t c c a G. Tr c h t, ta ch ng minh b ng quy n p r ng P1 P2 Pi l m t nhm con chu n t c c p |P1 ||P2 | |Pi |, i (). Th t v y: V i i = 1, hi n nhin P1 l m t nhm con chu n t c c p |P1 |. V i i = 2, ta c: g(P1 P2 )g 1 = (gP1 g 1 )(gP2 g 1 ) P1 P2 , g G (v P1 , P2 l cc nhm con chu n t c c a G). P1 P2 G. P 1 P 2 P 1 L i c P 1 P 2 P 2 |P1 P2 | |P1 | = p1 |P1 P2 | |P2 | = p2

P1 P2 = 1 (v (p1 , p2 ) = 1). T |P1 P2 | = |P1 ||P2 | = |P1 ||P2 | |P1 P2 |

V y P1 P2 l m t nhm con chu n t c c p |P1 ||P2 |. Gi s kh ng nh (*) ng n i = k 1. Ngha l, P1 P2 Pk l m t nhm con chu n t c c p |P1 ||P2 | |Pk |. Khi , v i i = k + 1, ta c: g(P1 P2 Pk+1 )g 1 = (gP1 P2 Pk g 1 )(gPk+1 g 1 ) P1 P2 Pk+1 , g G P1 P2 Pk+1 G. P1 P2 Pk Pk+1 P1 P2 Pk L i c P1 P2 Pk Pk+1 Pk+1 |P1 P2 Pk Pk+1 | |P1 P2 Pk | = p1 p2 pk |P1 P2 Pk Pk+1 | |Pk+1 | = pk+1

P1 P2 Pk Pk+1 = 1 (v (p1 p2 pk , pk+1 ) = 1). T |P1 P2 Pk+1 | = |P1 P2 Pk ||Pk+1 | = |P1 ||P2 | |Pk+1 | |P1 P2 Pk Pk+1 |

V y P1 P2 Pk+1 l m t nhm con chu n t c c p |P1 ||P2 | |Pk+1 |. Do (*) cng ng cho i = k + 1. Tm l i, ta c kh ng nh: P1 P2 Pi l m t nhm con chu n t c c p |P1 ||P2 | |Pi |, i. By gi , quay l i v i kh ng nh ang xt, ta th y: P 1 P 2 P n G |P1 P2 Pn | = |P1 ||P2 | |Pn | = p1 p2 pn = |G| 9

G = P1 P2 P n .

L p lu n tng t ta c |P1 Pi1 Pi+1 Pn | = |P1 | |Pi1 ||Pi+1 | |Pn |, v do Pi P1 Pi1 Pi+1 Pn = 1, i. T suy ra G l tch tr c ti p c a cc Pi , i = 1, n. V y (3) (4).

"(4) (1)": Gi s (4) ng. G i P1 , P2 , , Pn l cc nhm con Sylow c a G. Khi , theo nh l 2.1 ch ng minh trn th cc Pi , i = 1, n l ly linh. Ta s

i ch ng minh b ng quy n p r ng tch tr c ti p G = P1 P 2 P n cng l ly linh. Th t v y: V i n = 1, hi n nhin ta c G = P1 l ly linh. V i n = 2, ta c G = P1 P2 . Nh n xt r ng n u G = G0 G1 Gr = 1 l chu i tm c a G th chu i G = G0 G1 G2 Gs G1 Gr = 1 0 0 0 v i Gi = G, i = 1, s, cng l chu i tm c a G. Do v y, v i hai nhm ly linh b t k 0 ta c th gi s chu i tm c a chng c di b ng nhau. By gi , gi s P1 , P2 l hai nhm ly linh v i chu i tm tng ng:
0 1 r P1 = P1 P 1 P1 = 1

v
0 1 r P2 = P2 P 2 P2 = 1

Xt dy cc nhm con:
0 0 1 1 r r G = P1 P2 = P1 P2 P1 P2 P1 P2 = 1 ()

Ta th y:
i i i i V P1 P1 , P2 P2 , i = 0, r nn P1 P2 P1 P2 = G, i = 0, r. i i V i m i (u, v) P1 P2 , (x, y) P1 P2 , ta c:

(u, v)(x, y)(u, v)1 (x, y)1 = (uxu1 x1 , vyv 1 y 1 )


i+1 i+1 i+1 i P1 /P1 Z(P1 /P1 ) uxu1 x1 P1 i+1 i+1 i+1 i P2 /P2 Z(P2 /P2 ) vyv 1 y 1 P2

10

i+1 i+1 T suy ra (uxu1 x1 , vyv 1 y 1 ) P1 P2 i+1 i+1 i+1 i+1 i i hay P1 P2 /P1 P2 Z(P1 P2 /P1 P2 ).

Do (* *) l chu i tm c a G = P1 P2 . T c, G l nhm ly linh. Gi s kh ng nh ng n n = k 1. T c G = P 1 P2 Pk l nhm ly linh. Khi , v i n = k + 1, ta c:

G = P1 P2 Pk+1 = G Pk+1 l m t nhm ly linh (v G v Pk+1 l cc nhm ly linh nn theo tr ng h p n = 2 v a ch ng minh trn th tch tr c ti p c a chng l ly linh). V y (4) (1).

11

K t lu n
Trong ti u lu n ny em trnh by c m t cch kh t ng quan v nh ngha c a m t nhm ly linh. Qua lm sng t m t s v n v tnh gi i c c a nhm ly linh cng nh i u ki n c n v m t nhm l ly linh. M c d, tc gi r t c g ng nhng v i kho ng th i gian kh eo h p v v i v n ki n th c cn r t h n ch nn ch c ch n ti u lu n s khng trnh kh i nh ng h n ch v sai st. Tc gi r t mong nh n c s quan tm, ng gp ki n c a qu th y c v cc b n ng nghi p b n ti u lu n ny c hon thi n hn. Tc gi xin chn thnh c m n!

12

Ti li u tham kh o
[1] J.L. Alperin Rowen B. Bell, Groups and Representations, Springer. [2] Nguy n H u Vi t Hng, i S i Cng, Nh xu t b n HQGHN.

13