I n l e i d i n g t ot de a l gemen e e c o nomi e

1 . He t ec onomi sc h pr obl ee m : ve el vul di ge behoef t e n ve r s us
s chaar se mi ddel en.

I n d e ec o nomi e b es t ud ee r t men d e k eu z e pr ob l ema t i e k . De z e
p r ob l ema t i e k h ou dt de ve e l v ul d i ge b ehoef t en v an de s amen l e v i ng i n
v e r s u s d e s c haar s e mi d de l e n. Oo k t i j d en be s c h i k ba r e mi dd e l en
s pe l e n h i e r i n een be l a n gr i j k e r o l . Ec o nomi s c h e an al y s e gaa t na ho e
me ns en, be d r i j v e n, o v e r he den en a l l e r l e i o r ga n i s at i es k eu z e s ma k e n
e n wa t d aa r v an d e ma at s c hap pe l i j k e ge v o l gen z i j n .

1 . 1. Me ns el i j k e en ma at s c hap pe l i j k e b ehoe f t en

Beho ef t en k u nnen z o we l v an ma t e r i e l e a l s v a n i mma t e r i ë l e aa r d z i j n ,
a l s v a n i nd i v i du el e of c o l l e c t i e v e a a r d. El k i n di v i du be hoo r t i mme r s
t ot ee n gemeen s c ha p waa r u i t t y pi s c h c o l l e c t i e v e b ehoef t en
v o o r t v l oe i en . ( v b. o r de , na t i on al e v e i l i ghe i d, …)
Beh o ef t en z i j n ve r s c h i l l end v an p e r s oon t o t p e r s o on en het i s n i et
u i t ge s l o t en da t na ee n v e r l oo p v an t i j d p r ef e r e nt i es z i c h a anp as s en .
Ook k unn en beho ef t en doo r a l l e r l e i oms t an d i gh ede n v e r a nde r e n. Vb.
b ehoef t e a an f r i s d r a nk a l s h et wa r m i s .

1 . 2. Sc h aa r s e mi d de l e n e n d e n ood za a k t e k i e ze n

Ec o nomi s c h e goe de r en z i j n d e s c ha a r s e mi dd e l en waa r v an ho ge r
s p r a k e i s . De z e go ede r en k u nnen of we l ma t e r i eel z i j n a l s i mmat er i ë l e
d i e ns t en . Zi j hebb en p r e c i es de ei ge ns c h ap dat z e een be hoef t e
ge hee l of gedee l t e l i j k k u nne n o pv a n gen , op een d i r e c t e of i nd i r ec t e
wi j z e . Be i d e e l eme nt e n s c haa r s t e en nu t moet en a an we z i g z i j n om
v a n e c on omi s c he go ede r e n t e s pr e k e n.
Ni e t - s c ha a r s e goe de r en no emt mi j n v r i j e go ede r e n. He t t r ad i t i one l e
v o o r bee l d h i e r v an i s l u c ht .
He t f e i t da t s c haa r s e mi dd e l en op v e r s c h i l l e nde wi j z e n k u nnen wo r den
a an ge we nd , l e i d t t o t h et k eu z ep r o bl eem i n d e e c o nomi e. We neme n
a l s e x t r eem v oo r b ee l d een „ Rob i ns on Cr u s oë - ec on omi e ‟ . Een bo ot
z i n k t en een pe r s oo n d r i j f t aan op ee n e i l a nd. Hi j heef t en k e l e
a an ge s p oe l de s pu l l e n e n d e n at uu r om z i c h. Hi j k a n e en hut of e en
b oot bo u wen maa r moe t k i e z en . Kan n i et be i de ma k e n. Di t p r i nc i pe
b l i j f t ge l d i g i n ge a v anc ee r d e mod e r ne e c onomi eën . Vee l men s en
wi l l e n een aa n gen ame j o b, wone n gr aa g i n ee n a an t r e k k e l i j k e
omge v i n g, n i e t t e v e r v a n he t wer k , …. He l aa s i s h un bud get be per k t
e n k an no oi t aan a l l e beho ef t en vo l d aan wo r d en. Bo v end i e n k an el k e
e u r o s l e c h t s 1ma al be s t eed wo r d en en k a n me n d e t i j d o ok maa r o p 1
ma ni e r d oo r b r enge n.

De z e l f de ge s c het s t e p r ob l emat i ek d oet z i c h oo k v o o r i n he t
b ed r i j f s l e v en . Mo et e n we mee r mi dd e l en i n z et t en om de l o k a l e mar k t
t e v e r r u i men of o ns r i c ht e n o p ex p o r t ?
Ten s l o t t e k amp t o ok de o v e r h ei d me t s c haa r s t ep r o bl emen en moe t e n
mo ei l i j k e k e u z es gema ak t wo r den. He t k an maa t s c h appe l i j k er g
v e r d ed i gb aa r z i j n mee r ge l d t e i n v e s t e r en i n onde r wi j s , o penb aa r
v e r v o e r , … . Ma a r de bud get t a i r e mo ge l i j k h ede n z i j n bep e r k t . Waar l e gt
d e o v e r he i d z i j n n ad r u k op? Zi j n p r i o r i t e i t en? Ee n and e r e moe i l i j k e
ma at s c happ e l i j k e k eu z e i s d i e t us s en ef f i c i ë nt i e e n gel i j k h ei d.
Ef f i c i ën t i e n a s t r e v e n b et e k e nt da t d e o ve r he i d er v o o r z o r gt he t
ma x i mum t e ha l en u i t de be s c h i k b a r e mi d de l en . Ge l i j k h e i d
d aa r en t e gen heef t t e mak en met d e v e r d el i n g v a n de v o o r de l e n v an
d e geb r u i k t e mi dd el en.

1 . 3. He t ma k e n v an k e u ze s en op po r t u ni t e i t s k o s t en

De een v o ud i gs t e v a s t s t e l l i n g i s da t me n d e z e l f de mi dd e l en en t i j d
ge en 2 maa l k an i n z et t en . Di t l e i d t t ot ee n e s s en t i ee l i n z i c h t dat i n d i t
b oe k n o g v a ak aa n b od z a l k omen : „ d e we r k e l i j k e k os t en v an een
ge maa k t e k eu z e z i j n n i et s ande r s dan de waa r de v a n he t b es t e
a l t e r na t i ef d at me n o p geef t do o r d e z e k eu z e t e ma k e n. Men noemt
d e z e waa r de de o ppo r t un i t e i t s k os t v an de gemaak t e k eu z e ‟ .

Vb: af ge s t u dee r d e s t u den t e moet be s l i s s en of ze een v as t e baa n ga at
z o e k en of n o g ee n j aa r t j e b i j s t ud ee r t . De k os t en v o o r d at e x t r a
s t u d i e j aa r z i j n n i e t e nk e l d e b oe k e n ma a r o ok he t l oo n d at z i j had
k un nen v er d i en en a l s z e v o o r e en v o l t i j d s e baa n h ad ge k o z en . Al d at
i s wa t z e op geef t v oo r een j aa r ex t r a t e s t u de r e n. Het ged e r f de l oo n
b ehoo r t t o t d e op po r t un i t e i t s k o s t e n v an he t e x t r a s t ud i e j aa r .

Vb2: men de nk t e r aan een e c o l ogi s c h wa a r de v o l b os t e r oo i en en het
h out t e geb r u i k en i n de wo n i n gbou w. Ne em o ok v oo r de ee n v oud aa n
d at de z e hou t s oo r t geen a l t e r na t i e v e geb r u i k s waa r de heef t i n a nd e r e
i nd us t r i eë n. Al s me n b es l i s t he t b os t e r oo i en , da n z i j n de
o ppo r t un i t e i t s k os t e n v an he t gebr u i k t e h out de e c o l o gi s c h e waa r de
v a n he t b os : d i t i s wa t me n o p geef t do or d e b es l i s s i n g de bomen om
t e h ak k e n.

1 . 4. Ec o no mi e : een d ef i n i t i e

Er z i j n t a l l o z e def i n i t i e s v an de e c o nomi e a l s wet en s c hap . Al l en
h ebbe n z e gemee n d at s c ha a r s t e de es s e nt i e v o r mt v an he t
e c o nomi s c h k eu z e p r ob l e em. Eén v a n de mee s t een v o ud i gs t e en
o pe r a t i one l e d ef i n i t i es v an e c onomi e i s d i e va n Ti b o r Sc i t o v s k y . Hi j
d ef i n i e e r t e c onomi e a l s ‘ …e en we t ensc ha p di e t ot voor wer p heef t
he t beheer va n s chaar se mi ddel en. ’ Ve r d e r a r gume nt e e r t h i j d at d i t
b ehee r v an de be s c h i k ba r e mi dde l e n 3 t y p ep r ob l emen omv at , name l i j k
e en p r ob l e em v an a l l o c a t i e v an mi dd e l en , e en v e r de l i n gs p r o b l eem en
e en s t ab i l i s at i e pr o bl eem :
- Hoe moe t de a l l oca t i e of t oewi j z i ng va n de sc ha ar s e mi ddel e n
naa r de di ve r se aa nwendi nge n ge be ur en? Di t i s ee n pr obl ee m
va n a l l oca t i e va n mi dde l e n
- Hoe moe t e n de voor de l e n va n de ge pr oducee r de goeder e n e n
di e ns t e n wor den ve r de el d ove r de be vol ki ng? Da t i s he t
ve r de l i ngs pr obl e em
- Een goed be heer va n sc h a ar se mi ddel en ve r e i st he t nas t r e ve n
va n de vol l edi ge aa nwendi ng va n de bes chi k ba r e mi dde l e n; di t
noemt men he t s t abi l i sa t i e pr obl ee m.

1 . 4. 1. Wat ? Hoe v ee l ?
I n d e ec o nomi e wo r d t op een of a nde r e man i e r be s l i s t we l k e go ed e r en
e n d i e ns t en a an t e b i ede n e n i n we l k e h oe v e el hed en, r e k en i n g
h oude nde met de n i e t o nu i t put t el i j k e b es c h i k ba r e mi dde l e n. Hoe
b epaa l t me n i n ee n ma at s c hap pi j h oe v ee l wo n i n gen ge bou wd moe t e n
wo r d en?Waar om z i j n d i e me e r c omf o r t a be l e r dan v r o e ge r ?

1 . 4. 2. Hoe ?
Ge ge v e n h oe v eel he den p r o du c t i e k u nne n d oo r ga an s ge r e al i s e e r d
wo r d en met v e r s c h i l l end e c omb i na t i e s v an s c h aa r s e p r od uc t i ef ac t o r en
z o a l s a r be i d , mat e r i a l en en k a p i t aa l . Gr a an - en d r ui v e no o gs t e n wo r d en
i n s ommi ge l ande n b i n nen geh aa l d met we i n i g ge br u i k v a n ma c h i n es
e n v ee l han den ar b ei d e n i n an der e l and en geb eu r t d i t d an we e r me t
h oo gt e c hno l o gi s c he ma c h i ne s . Ze l f s be paa l d e c hi r u r gi s c he i n gr e pe n
k un nen ee r d e r k a pi t aa l i nt e ns i ef u i t ge v oe r d wo r de n of ee r de r
a r be i d s i nt en s i ef .

1 . 4. 3. Waa r ?
I n d e mo de r n e ec on omi e i s d oo r d e t oe genome n gl o ba l i s e r i n g de
v r a a g waa r t e p r o d u c e r en no g b el an gr i j k e r ge wo r d en dan v oo r he en .
El k bed r i j f z a l mo et e n b es l i s s en wa a r z i c h t e v e s t i gen , r e k en i n g
h oude nde met de l o c at i e v an de ma r k t d i e he t wi l bed i e nen en de
l o c a t i e v an de i np ut ma r k t en. Maar de f l e x i b i l i t e i t e n d e
a anpa s s i n gs mo ge l i j k hed en z i j n dr a s t i s c h t oe gen ome n d oo r r ec ent e
t ec hno l o gi s c h e on t wi k k e l i n gen . Zo be s t ede n v ee l t ec hno l o gi ebe d r i j v e n
v i a het i nt e r ne t s of t wa r e ont wi k k e l i n gen u i t aa n l a ge l oo nl and en z o al s
I nd i a . Wannee r he ef t e en bed r i j f e r v oo r d ee l b i j ac t i v i t e i t en na a r h et
l a ge l oon l and en t e v e r p l aa t s en? Waar om c o nc ent r e r en bepa a l de
s e c t o r en z i c h z ee r s t e r k i n de r u i mt e?

1 . 4. 4. Voo r wi e ?
Naa r wi e gaa n de v oo r d el en v a n d e p r odu c t i e i n ee n ma at s c hap pi j ? i n
r u i l v o o r e en l oon b i ed en men s en a r be i d s p r es t a t i es a an. Me t d at l oo n
k un nen z e z i c h da n goede r en en d i e ns t en aa ns c haf f en. Wi e een
h o ge r e v e r go ed i n g k r i j gt z al z i c h u i t e r aa r d mee r go ede r en k u nnen
a an s c h af f en. De b et a l i n g v an de p r i j s d oo r de c o ns ume nt l aat de
p r odu c en t en da n we e r t oe om de i n ge z et t e p r odu c t i ef ac t o r en t e
v e r go ede n ( waa r o nde r a r be i d ) . We l k e f ac t o r en bep al en de hoo gt e v a n
i ema nd s l o on?Wa a r om v e r d i ent ee n l aa gge s c ho ol d e mi nd e r d an ee n
h oo gges c h oo l de?

1 . 5. Mi c r o - e n ma c r o - e c o no mi e

Ten s l o t t e me r k en we op dat e r d i k wi j l s een v e r s c h i l wo r dt gemaa k t
t us s e n mi c r o en ma c r o e c onomi e. Mi c r o - e c onomi e he ef t d oo r ga ans t e
ma k e n me t h et al l o c at i e - e n d i s t r i bu t i ep r ob l eem. De mi c r o - ec onomi e
wi j d t z i c h do o r ga an s a an de s t ud i e v an he t ged r a g v an de i nd i v i d ue l e
e c o nomi s c h e a ge nt ( c on s ume nt e n, bed r i j v en , . . ) . Typ i s c he ond e r we r p en
wa a r v o o r d e mi c r o - ec o n omi s c he p ol i t i e k b e l an gs t e l l i n g h eef t z i j n
t r an s po r t be l e i d, c o nt r o l e v an huu r - en ene r gi ep r i j ze n, mi l i eu be l e i d , …

He t s t a b i l i s a t i epr o bl eem daa r ent e gen ( v o l l ed i ge
t e we r k s t e l l i n g, p r i j s s t ab i l i t ei t , . . ) ma ak t v oo r we r p ui t v an de ma c r o -
e c o nomi e. Daa r k omt de i n v l oed v a n he t ged r a g op de gl o ba l e
e c o nomi s c h e gr oo t he den ( n at i o naa l p r od uc t , a l geme en p r i j s n i v ea u, . . )
a an bod . He t mac r o - ec onomi s c h be l e i d i s ge r i c h t op l a ge i nf l a t i e e n
we r k l oo s h ei d, e en aa n v aa r db a r e e c o nomi s c h e gr oe i , … .
Ma at s c happ e l i j k - e c o nomi s c h e p r o bl emen k unn en n i e t z omaa r
i n gede el d wo r den i n een ma c r o - of mi c r o - ec onomi s c h p r o b l eem. Zo i s
d e p r ob l ema t i e k v a n de we r k l oo s h ei d e en du i d el i j k ma c r o –
e c o nomi s c h p r o bl eem( hoe k unn en we me e r me ns en aa n e en j ob
h el pen ? ) ma a r oo k mi c r o - e c onomi s c h e i n z i c ht en s p e l en h i e r b i j ee n
b el an gr i j k e r o l . ( Hoe be pa l e n b edr i j v e n hoe v e el a r b ei de r s z e wi l l e n
a an we r v en ? )
He t i s d an oo k du i d e l i j k da t e en v o l l ed i ge ana l y s e v an z o wa t a l l e
b el an gr i j k e maat s c happ e l i j k e p r ob l emen z o we l e l ement en v a n d e
mi c r o - al s va n de ma c r o - ec onomi e v e r e i s t ; v anu i t p eda go gi s c h
s t a ndp unt b l i j f t h et ond e r s c h ei d e c h t e r no g e r g r e l e v a nt .


2 . He t pr oduc t i epr oc es
2 . 1. De p r od uc t i e f a c t o r en

Op ma c r o - ec onomi s c h v l ak z i j n de s c h aa r s e mi d de l e n i n de e c on omi e
a r be i d, k a p i t a a l en na t uu r .

Ar be i d : omv at al l e mo ge l i j k e a r be i d s p r es t a t i es ( z o we l v an f ys i s c he
a l s v a n i n t e l l e c t u el e a a r d ) . Wor dt mee s t a l geme t e n i n aa nt a l uu r of
d a gen maa r d i t i s e r g r u d i men t a i r : hoe k an de b i j d r a ge v a n 1 u a r b ei d
v a n ee n p e r s onee l s d i r e c t eu r v e r ge l e k e n wo r den me t 1 u
h ande na r b ei d? De be hoef t e n n aa r a r be i d z i j n gr oot maa r he t aan bod
v a n a r b ei de r s me t ges c h i k t e k wal i f i c a t i es i s r e l a t i ef k l e i n . Fa c t o r e n
z o a l s s c ho l i n gs gr a ad, pen s i oe n ger e c h t i gde l eef t i j d , j aa r l i j k s e
v a k an t i e s , … e en gr ot e r o l i n de omv an g v an de bes c h i k b a r e
h oe v ee l h ei d a r be i d .

Na t u u r : omv at al l e na t uu r l i j k e r i j k domme n z oa l s d e b odem ,
gr o nd s t of f en , e r t s en , wa t e r , l u c h t , … . De z e p r od uc t i ef a c t o r wo r d t o ok
v a a k aan gedu i d a l s “ l a nd ” of “ gr o nd ” . Het s p r ee k t v an z e l f da t de
n at u u r l i j k e r i j k d om z e e r o n ge l i j k v e r d ee l d i s ond er de v e r s c h i l l en de
l an den , en dat hu n e c o nomi s c h nu t s t e r k af han gt v a n de p r e c i e z e
l i ggi n g, de be r ei k ba a r he i d en de mo ei l i j k he i ds gr aa d v an on t gi n ni ng.
He t i s h i e r o ok ze e r mo ei l i j k om d e omv a n g e x ac t t e met en.

Kap i t aa l : omv a t a l l e r eë l e k a p i t a al goe de r en = he t gehe e l v an de doo r
me ns en gep r o duc ee r de p r odu c t i emi dd e l en . Co nc r e t e v o o r be el den
h i e r v a n z i j n de f a b r i ek s gebo u wen en he t mac h i ne pa r k . Oo k de
i nf r a s t r u c t uu r v an ee n l a nd wo r dt t o t d e n at i o na l e k a p i t a a l vo o r r aad
ge r e k end . He t e r o gen i t e i t i s opn i e u w ee n pr ob l e em v o o r a g gr e gat i e .
Bo v end i e n z i j n v e r oude r de mac h i n es du i d e l i j k mi nd e r r e ël k ap i t aa l
d an ni eu we en ve r t e gen woo r di gen ee n l a ge r e p r od uc t i e v e c a pac i t e i t .

2 . 2. He t p r odu c t i e p r o c es

He t p r odu c t i ep r oc e s d oo r l oo pt v er s c hi l l ende s t a di a . Al l e r ee r s t wo r d en
a r be i d en mac h i n es i n ge z e t om gr o nd s t of f en t e o nt gi n nen en t e
v e r we r k en t ot i nt e r med i a i r e p r od uc t e n; d i e wo r de n op hun be u r t
v e r d er af ge we r k t doo r he t geb r u i k v an a r b e i d en k ap i t aa l t o t
e i n dp r o du c t e n. Zo d r a de ec onomi s c he goe de r en al s z od an i g
v e r v a a r d i gd z i j n mo et e n z e no g aa n d e l e den v an d e gemeen s c ha p t e r
b es c h i k k i n g wo r d en ge s t e l d o p de p l aa t s e n h et t i j d s t i p waa r op de z e
d e goede r en wi l l e n. Van daa r da t o ok he t v e r v oe r e n d e h ande l
p r odu c t i e v e a c t i v i t e i t en z i j n . El k e f as e waa r b i j de waa r d e v an een
p r odu c t t o ene emt be hoo r t t ot he t p r od uc t i ep r o c e s .

Sc h ema v a n h et p r odu c t i e p r o c e s





* Me r k o p d at de r o l v an k a pi t aa l go ede r e n v e r s c h i l t v an d i e va n ar be i d
e n n at u u r l i j k e hul pb r onn en. Ke nme r k e nd v oo r k ap i t aa l go ede r en i s d at
z e n i et d i r e c t i n a anme r k i n g k ome n v oo r c on s umpt i e om op d i e wi j z e
a an men s e l i j k e be hoef t e n t e v o l do en. Ze wo r den e nk el aa n ge we nd om
we e r aa n a nde r e ec onomi s c he goe de r en t e p r odu c e r en di e h i e r v oor
we l i n a anme r k i ng k omen . Op d i e man i e r d r a gen k a pi t aa l goe de r en
i nd i r ec t b i j t o t de u i t e i nde l i j k e be v r e di gi n g v an be hoef t e n =
omwe gp r o du c t i e . I n t e gen s t e l l i n g t o t d e p r i mai r e p r odu c t i ef a c t o r en
a r be i d en na t uu r i s k a p i t a a l e en af ge l e i de p r od uc t i ef ac t o r .
* h et ve r ho gen v a n d e h oe v ee l h ei d k ap i t aa l go eder e n = i n v es t e r e n
* De ui t e i n de l i j k f i na a l gep r od uc ee r de out put i n ee n gea ggr e ge e r de
e c o nomi e be s t a at u i t c on s ump t i ego ede r en en k a pi t aa l go ede r e n. On de r
c on s ump t i e wo r dt v e r s t a an het aa nk open v an e c on omi s c he go ede r e n
d oo r ge z i nne n me t o o g op ve r b r ui k of geb r u i k e r va n.

2 . 3. De p r od uc t i e f un c t i e

= t e c h ni s c he r e l a t i e t u s s en de ho e v ee l he i d p r o du c t i ef ac t o r en ( i n pu t s )
e n d e o ut p ut ( h oev e e l h e i d ec onomi s c he goed e r en ) d i e da a r mee
ge p r od uc ee r d wor d t . Ze k an z o wel bet r ek k i n g he bb en op de p r oduc t i e
v a n ee n ge ge v en bed r i j f a l s op de p r o du c t i e v an e en he l e s e c t o r i n de
Ar be i d Na t uu r Kap i t aa l
Pr odu c
- t i e
( b ed r i j
- v e n )

I n v es t e r
- i n gen
Ec o . goed e r en
Co n s u m-
Pt i e v / d
g e z i n n e
e c o nomi e. Een ge a ggr e gee r de p r o du c t i ef un c t i e v o o r e en bepa a l d
p r odu c t i n een ec on omi e k an a l gemeen a l s v o l gt ge s c h r e v e n wo r de n :
( 1 ) X = f ( L , N, K)
Waar b i j X d e o ut p ut v o o r s t e l t , L i s d e h oe v ee l h e i d i n ge z e t t e a r b e i d, N
d e h oe v ee l h ei d v a n d e p r odu c t i ef a c t o r n a t u u r , en K de ho e v ee l he i d
k ap i t aa l .

Ty p i s c h wo r d t d e r ea l i s t i s c h e v e r o nde r s t el l i n g gema ak t d at een
v e r h o gi n g v an e l k e p r od uc t i ef ac t o r aa nl e i d i n g geef t t o t een v e r hogi n g
v a n de ou t pu t . I n he t ge v a l v an a r be i d bet ek ent d i t d at he t ma r gi n aa l
p r odu c t v an a r be i d , de t o ename i n p r od uc t i e t en ge v o l ge v an ee n
k l e i ne v e r ho gi n g v a n d e i n ge z et t e ho e v ee l he i d a r b ei d, p os i t i ef i s .

Tab e l 1 . 1. de p r o du c t i ef un c t i e

Pr od uc t i e v a n gr aan
Hoe v e e l he i d Ho e v ee l he i d
a r be i d gr aa n
Pr o du c t i e v a n k l ed i n g
Hoe v e e l he i d Ho e v ee l he i d
a r be i d k l e d i n g
1 5 1 1
2 9 2 2
3 12 3 3
4 14 4 4
5 15 5 5



Hoe v ee l h ei d gr a an hoe v e el he i d k l ed i n g
















Hoe v ee l h ei d Hoe v ee l h ei d
a r be i d a r b e i d

De p r od uc t i ef un c t i e v oo r gr a an we e r s pi e ge l t wa t me n n oemt ee n
af nemend ma r gi n aa l p r odu c t , ook af nemend e f y s i s c he
me e r opb r en gs t en ge noemd . Ana l o o g v o o r d e p r odu c t i ef unc t i e v a n
k l ed i n g.






3 . De pr oduc t i emoge l i j k he de n va n ee n l a nd : de c ur ve va n de
pr oduc t i emogel i j k he de n

I n h et e c onomi s c h s y s t e em mo et en du s 3 b ehe e r s p r ob l eme n wo r d en
o p ge l o s t name l i j k a l l o c a t i e , d i s t r i b ut i e en v o l l ed i ge aa n wend i n g v an
mi dd e l en . Om d ez e p r ob l emat i e k t e i l l u s t r er en i s h et nu t t i g t e
v e r t r ek k e n v an ee n e en v oud i ge v o o r s t e l l i n g v an de
p r odu c t i emo ge l i j k he den v an een l an d. Vo o r me e r r e al i s t i s c he
e c o nomi eë n z i en de p r od uc t i emoge l i j k he den e r u i t e r aa r d v ee l
c omp l e x e r u i t ma a r h et p r i n c i pe b l i j f t het z e l f de : i n e l k l an d z i j n er
me t d e ge ge v e n h oe v ee l h ei d v an b es c h i k ba r e i n put s a r be i d, k ap i t aal
e n n at u u r l i j k e r i j k domme n, be pe r k t e mo ge l i j k h eden . Bi nne n d e z e
mo ge l i j k h ede n mo et een l an d d an k e u z es ma k en om z i j n
b ehee r s p r ob l eme n o p t e l o s s en .

St e l a l s v oo r h een da t een l and en k e l gr aa n e n k l e di n g p r od uc ee r t en
n eem aan da t d e t o t a l e be s c h i k ba r e h oe v ee l h ei d a r be i d ge l i j k i s aa n
5 . En bo v end i en h oude n we de v er o nde r s t el l i n g a an da t de i n ge z et t e
h oe v ee l h eden k ap i t aa l en na t uu r b i j de p r od uc t i e v a n gr a an en
k l ed i n g c on s t ant b l i j v e n. Hoe bep al en we d an a l l e be s c h i k ba r e
p r odu c t i emo ge l i j k he den? De be s c h i k ba r e 5 een he den a r be i d k unn en
o p v e r s c hi l l en de man i e r e n a an gewe n d wo r den .

Tab e l 1 . 2. Al t e r na t i e v e p r odu c t i emo ge l i j k h ede n v a n gr aan en k l e di n g

Pr odu c t i emo ge l i j k he i d Hoe v e e l he i d gr a an Hoe v e e l he i d k l ed i n g
A 1 5 0
B 1 4 1
C 1 2 2
D 9 3
E 5 4
F 0 5

Pr odu c t i emo ge l i j k he i d A ho udt i n dat a l l e a r b ei d i n ge z et wo r d t b i j d e
p r odu c t i e v an gr a an en dat e r dan ge en a r be i d me e r b es c h i k ba a r i s
v o o r de p r o duc t i e v an k l e di n g. ( z i e v o r i ge t a be l ) . Mo ge l i j k h e i d B s t e l t
v o o r da t e r 1 hoe v e el he i d a r be i d wo r dt af ge s t aan aan de p r o du c t i e
v a n k l ed i n g en 4 hoe v e el hed en bi j de p r odu c t i e v a n gr aan .
Mo ge l i j k h e i d C…….












Pr odu c t i emo ge l i j k he i d c u r v e v an gr a an en v a n k l edi n g

Hoe v e e l he i d k l e di n g
























Hoe v ee l h ei d gr aan

De c u r v e i l l u s t r ee r t o p o v e r t u i gen de wi j z e een aan t a l be gr i p pen d i e
e e r de r we r de n ge ï nt r odu c e e r d. De s c h aa r s t e aa n mi dd e l en k omt
b i j v oo r bee l d du i d el i j k t o t u i t i n g: z o i s b i j v o o r be el d ee n
p r odu c t i e c omb i na t i e z o a l s pun t z n i et be r e i k baa r me t d e h u i d i ge
h oe v ee l h eden bes c h i k b a r e p r od uc t i ef a c t o r en. Ook h et be gr i p
o ppo r t un i t e i t s k os t wo r dt du i de l i j k ge ï l l u s t r ee r d : a l s men mee r gr a an
wi l p r odu c e r e n z a l men mi nde r k l e di n g k u nne n p r o du c e r en . Da t z i j n
d e we r k e l i j k e k os t e n v an de e x t r a gr a anp r o du c t i e. Me r k op dat de
v o r m v a n d e c u r v e s ame nha n gt me t d e p r odu c t i ef un c t i e s v a n gr aa n e n
k l ed i n g. De af neme nde mee r o pb r e n gs t e n i n de p r o du c t i e v an gr aan
l e i d en e r t o e d at d e c u r v e gee n r ec ht e i s . De z e c ur v e i l l u s t r ee r t ook
d ui de l i j k he t k e uz e p r ob l eem : Wel k p unt v an de c u r v e z a l i n de
e c o nomi e ge k o z e n wo r d en?

De c u r v e i s o ok n o g nut t i g om 2 v a n de be hee r s pr o bl emen v an
Sc i t o v s k y gr af i s c h t e i nt er p r et e r e n. Het ee r s t e be hee r s p r o b l eem,
v o l l ed i ge aan wen di n g v a n mi d de l e n, be t ek ent gr af i s c h dat ee n
e c o nomi e e r n aar moet s t r e v e n ee n p r odu c t i e c omb i n at i e op de c u r v e
t e s e l e c t e r en . Zo i s de p r o du c t i e i n p unt u b i j v oor b ee l d ec onomi s c h
ge z i e n i n ef f i c i ë nt aa n ge z i en d e be s c h i k ba r e p r o du c t i ef ac t o r en n i et
v o l l ed i g wo r d en b enu t . Een ge dee l t e v a n d e a r be i d b l i j f t o n geb r u i k t .
De o v e r ga n g v a n het p unt u naa r e en pun t o p d e c u r v e maa k t he t
mo ge l i j k v an be i d e goede r en mee r t e p r o du c e r e n. De c u r v e i s
n ame l i j k een v e r z a me l i n g v an a l l e ef f i c i ënt e p r odu c t i emo ge l i j k he de n.
He t t weed e b ehee r s p r o b l eem, d e a l l o c a t i e v a n mi d de l en , k omt t ot
u i t i n g i n d e v r aag ho e v ee l gr aan e n k l ed i n g m. a. w. i n we l k pu nt e r
ge p r od uc ee r d z al wo r den . El k pun t k omt i mme r s o v e r een met ee n
a nde r e a l l o c a t i e of a an we nd i n g va n p r odu c t i ef a c t o r en.

Doo r ee n a an gepa s t e k eu z e v an de r e l e v an t e e c onomi s c he goe de r en
k an de c u r v e v an de p r o du c t i emo ge l i j k h ede n t en s l o t t e o ok ge br ui k t
wo r d en om v e r s c h i l l e n t e i l l u s t r er e n i n de k eu z en d i e l an den he bbe n
ge maa k t .
- d e k eu z e t u s s en c on s ump t i e goede r en en k a pi t aa l go ede r en. Zo
n ei gt de k eu z e i n de VS e e r de r na a r c on s ump t i e go ede r e n t . o . v .
b i j v oo r bee l d de v r o e ge r e So v j et - Un i e .
- He t v e r s c h i l t us s e n e en ec onomi e i n o o r l o gs t i j d en i n
v r e d es t i j d ( mee r n ad r u k op mi l i t a i r e go ede r e n )
- …


5 . He t ve r r ui men va n de pr oduct i emoge l i j k he den va n e en l and

De t e r mi na nt e n al s t ec hn i s c he v oo r ui t ga n g, t oen eme nde
a r be i d s v e r de l i n g en v e r bet e r i n gen i n de ec on omi s c he o r d en i n g z o r ge n
e r v o or d at de c ur v e v a n p r odu c t i emo ge l i j k hed en s t e ed s v e r d e r v an de
o o r s pr on g v e r s c h ui f t .

Ar be i d s v e r de l i n g = s pe c i a l i s at i e i n he t pr odu c t i epr o c e s . I n d e
mo de r ne maa t s c h app i j v e r v u l t d e men s ma a r e en k l e i ne de e l t a ak i n
h et p r od uc t i e p r oc e s . Het ge v o l g h i e r v a n i s d at i n v e r ge l i j k i n g me t het
v e r l ed en de a r bei d s p r o du c t i v i t e i t i s t oe genome n, u i t ged r uk t a l s de
p r odu c t i e pe r a r b ei ds een he i d. Ve r k l a r i n gen h i e r v o o r z i j n o nde r
a nde r e :
- k an s op aan gepas t e s c h o l i n g en o pl e i d i n g
- r o ut i ne v e r ho o gt me e s t a l de v ak be k waamhe i d
- ….

Een t y p i s c h v oo r b ee l d v a n a r be i ds v e r de l i n g i s e en p r o du c t i ep r oc es i n
e en s p el denf ab r i e k ( A. Smi t h ) waa r 18 v e r s c h i l l e nd e d ee l op e r at i es
wo r d en ond e r s c he i d en. Een nade l i g ge v o l g i s de v e r v r eemd i n g t . o. v .
d e p r odu c t i e ( K. Ma r x ) . De a r be i de r i s v e r v r eemd v a n he t e i ndp r o du c t
wa a r i n h i j nau we l i j k s z i j n pe r s oon l i j k e b i j d r a ge k a n h e r k enne n.

De a r be i ds p r oduc t i v i t e i t e n b i j gev o l g de p r od uc t i emo ge l i j k hed en
wo r d en oo k v e r ho o gd doo r de v oo r ui t ga n g i n d e t e c h no l o gi s c he
k en ni s . Voo r u i t ga n g i n d e t ec hnol o gi s c he k enn i s ge ef t v ee l a l
a an l e i d i n g t ot n i e u we e n me e r gep e r f ec t i onee r de
k ap i t aa l goede r en . ( v b. u i t v i nd i n g s t oomma c h i ne  d r a s t i s c he
v e r h o gi n g a r b ei ds p r o duc t i v i t e i t en ee n o n ge k en de t oe name i n de
p r odu c t i e  i ndus t r i ë l e r e v o l u t i e i n En ge l an d ) .

Ten s l o t t e k unn en oo k wi j z i gi n ge n i n ec onomi s c he o r d en i n g z e l f de
p r odu c t i emo ge l i j k he den v er ho gen. Vb. v e r l en gi n g v a n s c h oo l p l i c ht ,
af s c h af f i n g be r oe ps p r i v i l e ges , i nv o e r i n g v e r p l i c h t e s l ui t i n gs d a gen,
e n z . . De e c on omi s c h e or den i n g omv at he t gehe l e i n s t i t ut i o ne l e k a de r
wa a r b i nne n een e c o nomi e ope r eer t .

Ar be i d s v e r de l i n g en s p ec i al i s a t i e, v oo r u i t ga n g i n t ec hno l o gi s c h e
k en ni s en v e r be t e r i n gen i n de ec o nomi s c h e o r deni n g v e r s c h u i v en d e
c u r v e v a n p r oduc t i emo ge l i j k hed en v e r de r we g v an de oo r s p r on g.
Pr odu c t i ef unc t i es d i e v r oe ge r onb e r e i k baa r wa r en k unn en nu we l
ge p r od uc ee r d wor d en. Samen v at t e nd wo r den de z e 3 e l emen t en a l s
t ec hn i s c he v oo r ui t gan g a an ge du i d . Om h i e r mee r e k e ni n g t e ho ude n
k an de p r o du c t i ef un c t i e a l gemeen ge s c h r e v en wor d en al s :

( 2 ) X = f ( L, N, K, T)
Waar b i j T de s t an d v an de t e c h no l o gi e we e r ge ef t .

De t e c h n i s c he v o o r u i t gan g do et z i c h n i e t i n a l l e s e c t o r en met
d e z el f de i n t en s i t e i t v oo r . De s t i pp el l i j n op de c u r v e v a n
p r odu c t i emo ge l i j k he den v an een l an d l a at du i d el i j k me r k e n d at de
t ec hn i s c he v oo r ui t gan g z i c h v oo r a l heef t v oo r geda an bi j de p r o duc t i e
v a n k l ed i n g. De ma x i ma l e p r o du c t i e i s h i e r b i j v oor b ee l d 7, 5 ( t oe name
v a n 50 %) en de ma x i ma l e ho e v ee l h e i d v a n gr aan i s nu 18 een hede n
s l e c ht s een t o ename v an 20 %.


6 . He t mar k t me cha ni sme ve r s us ce nt r al e pl a nni ng

Om i n ee n e c on omi e he t a l l o c a t i e - en d i s t r i bu t i ep r o bl eem op t e l o s s en
b es t aa n e r t we e u i t een l ope nde s y s t emen n l . he t ma r k t mec han i s me e n
d e c en t r a l e p l ann i n g.

6 . 1. Cen t r a l e p l an ni ng

Me n k an s t e l l en d at i n e en c e nt r a al ge l e i de e c onomi e a l l e r e l e v an t e
b es l i s s i n gen aa n een c ent r aa l o r ga an wo r de n t oev e r t r ou wd , d at z e
v a s t l e gt i n e en pl an . Bi j e en c e nt r a al ge l e i de e c on omi e i s d e i n t e r n e
c on s i s t e nt i e v an het v a s t gel e gd e p l an c r uc i a a l . Zo moe t en de v e r e i s t e
h oe v ee l h eden i nt e r med i a i r e goede r en j u i s t wo r d en af ge l e i d . Oo k ma g
d e t ot al e b eno di gd e hoe v ee l he i d v a n d e p r odu c t i ef a c t o r en de
b es c h i k ba r e mi dd el en n i et o v e r t r ef f en. Bi j de ui t v o e r i n g v a n h et p l a n
mo et e n v oo r de d i v e r s e i nd i v i due l e p r o du c t i e - een hede n
p r odu c t i e quo t a be paa l d en be r e i k t wo r d en.
Cen t r a l e p l a nn i ng b l i j k t v o or a l s uc c es v o l b i j h et s t i mul e r en v an de
p r odu c t i e v an k ap i t aa l goed er en t e n k o s t e v a n d e p r od uc t i e v a n
c on s ump t i e goede r en. Va nda a r da t d e z e o r gan i s at i e v o r m s oms
a an ge we z e n i s v o o r we i n i g o nt wi k k e l de e c onomi eë n , aan ge z i en de
i n v e s t e r i n ge n b i j de ec onomi s c h e gr oe i een s l eu t el r o l v e r v u l l e n.
Daa r t e geno v e r s t aat d at de bu r ea uc r at i s c h e c on t r o l e d i e me t d e
c en t r a l e p l an n i ng s amen gaa t a dmi n i s t r a t i e v e i nef f i c i ënt i es c r eëer t en
e en t e k o r t aa n f l e x i b i l i t ei t v e r t oon t . Het af neme nd be l a n g va n
c en t r aa l ge l e i de e c o nomi eë n h eef t a l l e s t e ma k en me t mo e i l i j k h eden
v a n i nf o r mat i e doo r s t r omi n g, geb r e k k i ge mot i v a t i e v a n we r k n eme r s en
b ed r i j f s l e i de r s , af we z i ghe i d v an k wa l i t e i t s no r men en - r e gl eme nt e r i n g
e n e en geb r e k aa n c on c u r r e nt i e d oo r de c o nc ent r a t i e v a n d e
i nd us t r i ë l e p r od uc t i e v an bep aa l de p r o du c t e n i n éé n of een han d vo l
z e e r gr o t e en moe i l i j k b ehee r s b a r e on de r nemi n gen .



6 . 2. He t ma r k t me c h an i s me

De ma r k t i s een t we ede mo ge l i j k me c h an i s me om e en ec onomi e t e
o r gan i s e r e n e n de ge noemd e b ehe e r s pr ob l eme n op t e l o s s en. Hi e r b i j
s t a at de p r i j s v o r mi n g c en t r aa l . De ma r k t moe t i n d e z e o pt i e k t r ouwe n s
r u i m op ge v at wor d en, waa r b i j n i et i n de ee r s t e p l a at s e en
ge o gr af i s c h e l o c a t i e wo r dt be doel d . De ma r k t i s ee n t heo r et i s c he
i n s t el l i n g wa a r v r a a g en aanb od wo r d t ge c onf r on t e e r d en
r u i l v oo r wa a r de n wo r d en v a s t ge l egd .
He t p r i j s me c ha ni s me v e r v u l t i n de ma r k t e c o nomi e een d r i e v ou d i ge r o l :
- p r i j z en v e r s c h af f e n i nf o r ma t i e aan gaan de de r e l at i e v e s c h aa r s t e en
h et r e l at i e v e n ut v a n d e v e r s c h i l l e nde goe de r e n.
- Pr i j z en ge v e n s i gn a l en aa n c on s ument en en p r o du c e nt e n d i e e r hu n
b es l i s s i n gen op b as e r en .
- He t p r i j s me c ha ni s me bep aa l t de i n k omens v o r mi n g

De ma r k t e c o nomi e wo r d t gek enme r k t do o r e en s t e r k
ge de c en t r a l i s ee r d e o r gan i s at i e. Er k omt ge en enk e l c e nt r a al o r gaa n
t us s e nbe i d e b i j h et neme n v an c o ns umpt i e - en / of
p r odu c t i e be s l i s s i n gen . Bi j ee n i de al e ma r k t we r k i ng wo r de n
b es l i s s i n gen ge ba s e e r d op f ou t i ev e i nf or mat i e o v e r de v oo r k eu r va n
d e c on s ume nt en ge s anc t i on ee r d me t v e r l i e s . De h o ge mat e v an
ef f i c i ën t i e di e e en ge ï de a l i s e e r de ma r k t e c on omi e b e r e i k t wo r dt doo r
v e l e e c onomen on de r s c h r e v en ( A. Smi t h - i n v i s i b l e han d ) .
Ni e t t e gen s t aande de z e ef f i c i ënt i e s c h i et het p r i j s me c h an i s me
s c h r ome l i j k t ek or t op 4 pu nt e n:
- ma r k t en b l i j k e n n i e t goe d t e f un c t i one r e n wa nne er de t e s t e r k e
e c o nomi s c h e mac ht v an bed r i j v en de s i gnaa l f un c t i e v an he t
p r i j s me c ha ni s me aan t a s t
- e r be s t aan go ede r en di e d oo r hun s pe c i f i e k e k enme r k en n i e t aan
d e ma r k t k unn en wo r den o v e r ge l a t en . ( r i j k s wa c ht , b u r ge r l i j k e
s t a nd, …)
- d e v a s t s t el l i n g da t p r odu c t i e i n ee n mo de r ne e c on omi e gepa a r d
ga at met e en hee l gamma on ge pr i j s de en mee s t al on ge we n s t e
n e v enef f ec t en ( ex t e r ne ef f ec t e n ) .
- De i nk omen s v e r d el i n g d i e geba s e e r d i s op de mar k t wa a r de v an de
ge l e v e r de p r e s t at i es n i e t n ood z ak e l i j k s oc i aa l a an v a a r dba a r wo r dt
ge a c ht .

A. Smi t h ( 1 723 - 1 790)

Smi t h v e r ded i gt h et ec onomi s c h l i be r a l i s me op a l l e n i v eau s : d e v r i j e
p r i v a t e onde r nemi n g a l s b r on v an we l v aa r t i n de b i n nen l a nd s e
e c o nomi e; de v r i j e han de l t u s s en mo ge ndhe den a l s mo t o r v an de
we l v a a r t i n de he l e we r e l d.
Vo l gen s Smi t h dr a gen ond e r neme r s d i e hun e i gen be l an g b eha r t i ge n ( =
n as t r e v en v an ee n z o gr oo t mo ge l i j k e wi n s t ) b i j t o t h et v e r gr o t en v a n
d e ma at s c hap pe l i j k e we l v aa r t . Een z o ge naamd e on z i c ht ba r e han d
s pe el t een c oö r di ne r end e r o l . Voo r wa a r de op dat d i t i n di v i d ue l e
s t r e v e n e n d e c ol l e c t i e v e we l v aa r t c on v e r ge r en i s d at o v e r a l v r i j e
c on c u r r e nt i e he er s t , e n h et p r i j s me c h an i s me o pt i ma al k an
f un c t i o ne r en . Smi t h t oon de z i c h oo k een v oo r s t a an de r v a n
v e r r e gaan de s p ec i a l i s at i e . Oo k da a r doo r k on ec on omi s c he we l v aar t
v e r h oo gd wo r d en. Zi j n v oo r bee l d v a n ee n s pe l d enf ab r i e k wa a r h i j 1 8
b e we r k i n gen wi s t t e o nde r s c he i de n v o r mt ee n p l ei do o i v oo r
a r be i d s v e r de l i n g t u s s en pe r s on en . Ma a r o ok on de r nemi n gen, r e gi o ‟ s
e n l an den moe t en z i c h s pe c i a l i s er e n om z o d e n at i on a l e en
i n t e r na t i on a l e we l v aa r t op t e vo er e n.
Smi t h t r e k t t e n s t r i j d e t e gen el k e h i nde r paa l v o o r ec onomi s c he
v r i j h e i d : de i nt er v e n t i on i s t i s c he s t a at d i e met haa r be l a s t i n gs t e l s e l
d e c on c u r r e nt i e v e r v a l s t en mono po l i e s c r eë r t of t oe s t aa t ; de
me r c an t i l i s t i s c h e s t aa t d i e d e i n v o e r t en on r e c h t e be l emme r t en de
u i t v oe r k u ns t mat i g s t i mu l ee r t . Maa r oo k b e r o eps v e r en i gi n gen en de
gr o t e c on gl ome r a t en on de r gr a v en he t s t e l s e l v an de v r i j e
me ded i n gi n g.
Te gen het e i n de v a n Smi t h ‟ s l e v en b r a k e n v e r s c he i d ene
ma at s c happ e l i j k e v e r an de r i n gen d oo r , waa r v oo r Smi t h gep l e i t had .

6 . 3. De mode r ne ge me ngde e c ono mi e : ma r k t we r k i n g me t
o v e r he i d s i nt e r v en t i e

Ui t v oo r ga and e b l i j k t da t z o we l h et ma r k t me c ha ni s me al s de
p l a ne c on omi e d ui de l i j k hun t e k o r t e n h ebbe n. Wege ns de v oo r af
ge noemde t e k o r t e n wo r d t het ma r k t me c h an i s me aa n ge v u l d met
o v e r he i d s c o r r e c t i e .
I n d e pub l i e k e s e c t o r g e l dt he t bu d ge t me c han i s me a l s
o r den i n gs s y s t eem. Vi a po l i t i e k e b es l u i t v o r mi n g wo r den a l l e r ha nde
c o l l e c t i e v e go ede r en v e r dee l d en gef i nan c i e r d . Vo o r d e z e goede r e n
wo r d t het ma r k t me c h an i s me d us geh ee l of ged eel t e l i j k u i t ges c h ak e l d ,
h et z i j omd at de go ede r en g ee n ma r k t p r i j s heb ben , h et z i j omdat z e t e
s t e r k ond e r p r i j s d wo r den . Dat l aat s t e ge l d t v oo r de z o ge naamd e
v e r d i e ns t e goed er e n waa r v a n d e o v e r he i d de c o ns ump t i e wi l
a anmoe d i gen .
De o v e r he i d k an o ok i n het ma r k t me c h an i s me z e l f t u s s en k ome n d oo r
ma r k t - of p r i j s i nt e r v e nt i e .

Ten s l o t t e s pee l t i n v ee l ont wi k k e l i n gs l a nden oo k he t h i ë r a r c h i s c h
b e gi n s e l no g een be l a n gr i j k e r o l . Al l o c a t i e en d i s t r i b ut i e z ul l en du s
o p ge l o s t wo r d en doo r r e gel s v an t r ad i t i e en h i ë r ar c h i e .

6 . Me t hodol ogi sc he as pe c t e n va n e c onomi s che a na l ys e

El k e wet en s c hap p r ob ee r t v anu i t d e e i gen ge z i c ht s ho ek be paa l d e
v e r s c hi j ns el en l ogi s c h t e o r de nen en ond e r l i n ge s amenha n g t e
o nt d ek k e n. De ec on omi s c he wet en s c hap b es t ud eer t he t men s e l i j k e
k eu z e ged r a g v anu i t d e ge z i c h t s ho ek v an de s p ann i n g t u s s en s c haa r s e
mi dd e l en en v ee l v u l d i ge b ehoef t en . De e c on omi e i s b i j ge v o l g een
h umane wet en s c h ap; an de r e a s pe c t en v a n h et me ns el i j k hand e l en
v o r men h et s t ud i e dome i n v an ande r e we t en s c hap pe n z oa l s s o c i o l ogi e ,
p s y c ho l o gi e, …He t i s o ok n i e t v er wo n de r l i j k da t er d i v e r s e r aa k v e l d en
z i j n me t de z e and e r e we t en s c ha pp en. Om he t e c on omi s c h
k eu z ep r ob l e em aa n t e pak k e n s t eu nt de ec onomi e op en k e l e
h y p ot h es en.

6 . 1. Hy po t he s en

* Ee n e e r s t e ba s i s h y po t he s e i s dat men s e n r e a ge r e n o p p r i k k e l s , en
d at z e du s hun ge d r a g aan pa s s en af han k e l i j k v an d e p r i k k e l s d i e ze
e r v a r e n. Hee l de met h odo l o gi e v a n e c o nomi s c h e a na l y s e i s h i e r op
ge ba s ee r d. Men n eemt aa n d at he t me ns e l i j k gedr a g t ot op z ek e r e
h oo gt e ge s t u u r d k an wo r de n d oo r het ge ve n v an de j u i s t e p r i k k e l s .
Voo r be e l de n v an p r i k k e l s z i j n b i j v o o r bee l d p r i j s s t i j gi n gen , v er and er i n g
v a n r e gl ement en, i n k ome ns v e r a nd e r i n g en z . .

* Ee n t we ede h y po t he s e d i e de e c o nomi s c h e a na l y s e v o o r op s t e l t , i s
d at men he t geob s e r v ee r d ged r ag v a n pe r s on en, b ed r i j v en en
o r gan i s at i es k an v e r k l a r e n en v oo r s p el l en doo r er v a n u i t t e gaan d at
d i t ged r a g h et ge v o l g i s v an op t i ma l i s e r e nd ged r a g. Zo wo r d t
b i j v oo r bee l d aa nge nome n d at de i n z e t v an a r b ei de r s , mat e r i al en en
ma c h i n es d i e men i n het be d r i j f s l e v e n v a s t s t e l t he t ge v o l g i s v a n d e
b ek omme r n i s v an de p r o du c en t en om hun p r o du c t i e t e r ea l i s e r en
t e ge n d e l a a gs t mo ge l i j k e k o s t e n. Ana l oo g gaat me n e r v a n u i t d at
i nd i v i du e l e c o ns ument en be s l i s s i n gen neme n d oor de v o o r - e n
n ade l e n v an de v e r s c hi l l ende a l t e r nat i e v e n t e v er ge l i j k en en h et
b es t e a l t e r nat i ef k i e z e n. Oo k al k u nnen de h y po t he s e n n i e t be we z e n
wo r d en men k a n we l na gaan of de v oo r s pe l l i n gen s t r o k en met de
r e al i t e i t .

* Ee n d e r de h y pot he s e d i e d i k wi j l s , ma a r z e k e r n i et a l t i j d, wo r d t
ge maa k t i s de z oge naamde c e t e r i s p a r i bu s as s ump t i e.
= Al s a l he t o v e r i ge ge l i j k bl i j f t ; o nde r ge l i j k e oms t a nd i gh ede n.
Soms i s men a l l e en ge ï nt e r es s ee r d i n s amenh ang t u s s en en k e l e
e c o nomi s c h e v a r i ab e l en en wo r d t de z e s amenh ang on de r z oc ht met
u i t s l u i t i n g v an ev e n t ue l e an de r e i n v l oe den , waa r v a n me t we et da t z e
b es t aa n ma a r waa r v a n me n v e r mo edt da t hun ef f e c t op he t
o nde r z o c ht e f enomeen bep e r k t i s . Di t l i j k t o v e r i ge ns v e r an t woo r d
z o l an g d e ef f ec t e n o p d e a nde r e ma r k t en onb el angr i j k z i j n. I s dat n i e t
h et ge v a l dan k an men ge b r u i k ma k e n v an mod el l e n v an a l gemeen
e c o nomi s c h e v en wi c ht waa r b i j a l l e ma r k t e n s i mu l t aan wo r de n
b es t ud ee r d .

6 . 2. He t b el ang v an ” ma r g i n aa l ” d en k en

He t a d j e c t i ef ” mar gi n aa l ” v e r wi j s t t e l k en s n aa r de i n v l oe d v an ee n
k l e i ne v e r an de r i n g i n ee n b epaa l d e v a r i ab e l e op e en ande r e. Zo z i j n
b i j v oo r bee l d de ma r gi na l e k os t en de t oename i n d e k o s t e n wa nn ee r
e en bed r i j f ee n k l e i n e p r odu c t i et oe name doo r v o e r t .

De z e ben ade r i n g i s n i et v e r won de r l i j k , maa r z e he ef t v e r r e gaan de en
s oms v e r r a s s ende ge v o l gen. Ze i s n i et v e r wo nde r l i j k omd at ve l e
b es l i s s i n gen d i e ge nome n mo et e n wo r den v aa k gee n “ a l l e s of n i e t s ”
b es l i s s i n gen z i j n maa r ee r d e r b es l i s s i n gen o v er r e l a t i ef k l e i ne
v e r a nde r i n gen i n een be s t aan d ac t i e pl an .
He t p r i nc i p e v an ma r gi na a l d en k e n geef t een u i t e r s t s i mpe l e r e ge l om
a c t i v i t ei t e n t e e v a l u e r en : a l s de ma r gi na l e k os t en ( nade l en ) gr ot er z i j n
d an de ma r gi n a l e op b r en gs t en ( v o o r de l e n ) k i e s t de r at i one l e
b es l i s s i n gs nemer e r v oo r de aan pa s s i n g n i et do o r t e v oe r en.

Di t ee n v oud i ge pr i n c i pe he ef t e c ht e r b e l an gr i j k e ge v o l gen. Zo t oo nt
ma r gi naa l den k en aa n d at he t z ee r wi ns t ge v e nd k a n z i j n een p r odu c t
of d i en s t t e v e r k o pen t e gen ee n p r i j s d i e v ee l l a ge r l i gt da n d e
ge mi dde l d e k o s t e n. Wat t e l t i s i mme r s de af we gi n g v an de e x t r a
o pb r en gs t en v an het p r o du c t v e r s u s d e e x t r a k o s t en; d e gemi dde l d e
k o s t e n s pe l en hi e r bi j ge en r ec ht s t r ee k s e r o l .
Vb. t e l ef o on ge b r u i k , men s t e l t v as t da t d e gemi dde l d e k o s t en t i j den s
d e d al u r en ho ge r l i ggen da n d e gemi d de l de k o s t en t i j d en s d e d a g. De
r e den i s een v o ud i g da t e r „ s n ac h t s mi nd e r gebe l d wo r d t . De
ma r gi na l e k os t en z i j n ‟ s n ac h t s e c h t e r z e e r l a a g, p r e c i e s omda t e r
d an we i n i g gebe l d wo r d t e n d e i nf r a s t r uc t uu r v e r be nede n h aa r
c ap ac i t e i t wo r d t ge b r u i k t . Mo et de t e l ef oonma at s c ha pp i j t i j den s de
d al u r en da n e en p r i j s v r a gen d i e d e h o ge gemi d del de k o s t e n d ek t ?
Ui t er aa r d n i e t , z e k a n h et be s t een t a r i ef v r a gen da t v e r ben ede n de
ge mi dde l d e k o s t e n l i gt , z o l an g d e e x t r a opb r en gs t v a n e en ge s p r ek d e
ma r gi na l e k os t en maa r de k t .

6 . 3. Pos i t i ev e e n no r ma t i e v e ec on o mi s c he an a l y s e

Vb. Het v e r ho gen v an het mi n i muml o on. Pos i t i e ve an al y s e be s t aat e r
d an i n d at men al l e ge v o l gen en i mp l i c at i es v oo r d e we r k ge l e gen he i d
e n d e we r k i n g v an de a r b ei ds ma r k t be s c h r i j f t en gr o nd i g an al y s ee r t .
Me n l ee r t daa r d oo r de i mp l i c at i e s v a n d e ma at r e ge l i n det ai l k enne n.
No r ma t i e v e ana l y s e s t e l t z i c h daa r ent e gen de v r aa g of het v e r ho ge n
v a n he t mi n i muml oo n e en maa t r ege l i s d i e we n s e l i j k i s v anu i t
ma at s c happ e l i j k o o gpu nt .

6 . 4. St a t i s c he v er s u s d y n a mi s c he ana l y s e

St a t i s c he an a l y s e be s t ude e r t ec on omi s c he v e r s c hi j n s e l en ( end o gen e
v a r i ab e l en ) met a l s ui t gan gs pu nt dat d e r e l e v a nt e v e r k l ar end e
f ac t o r e n ( e x o ge ne v a r i abe l en ) onmi dd e l l i j k o p het f en omee n i n we r k en
e n z e l f ge du r en de de an a l y s e onge wi j z i gd b l i j v en. Te l k en s a l s een
v e r a nde r i n g i n de e x o gene v a r i ab el en wo r dt aa nge b r a c h t wo r d t ee n
n i e u we e v en wi c ht s t oe s t and af ge l e i d en v e r ge l ek en met de v o r i ge
t oe s t a nd ( c ompa r a t i e v e s t at i c a ) .

De d y nami c a ond e r z oek t het t i j ds pa d e n h et aanp as s i n gs p r oc es b i j de
o v e r gan g v an de ene e c on omi s c he s i t ua t i e naa r de an de r e .

6 . 5. Ded uc t i e v e e n i nd uc t i e v e me t hod e

Bi j ded uc t i e wo r d t u i t ge gaa n v an a x i oma ‟ s waa r ui t n i e u we be s l u i t e n
wo r d en af ge l e i d . Men k a n d an naga an of d i e c on c l u s i e s r e a l i s t i s c h
z i j n . We neme n b i j v oo r bee l d de h y p ot h es e d at c o ns umen t en s t r ev e n
n aa r een ma x i mal e beh oef t e be v r ed i gi n g, ge ge ve n h un
b ud ge t be pe r k i n g. Hi e r u i t k an de v r a a g n aa r ben z i n e af ge l ei d wo r de n
e n k an men z i en dat e r ee n r e l a t i e be s t aat t us s e n de p r i j s en de
ge v r a a gd e h oe v ee l h e i d.

Bi j de i ndu c t i e v e met h ode wo r d t u i t ge gaan v an f ei t e l i j k e ob s e r v a t i e s .
Al du s k an op emp i r i s c he wi j z e t ot u i t i n g k omen da t o p t i j ds t i pp en
wa a r op de p r i j s s t e e g de v r a a g na a r b en z i ne v e r mi nd e r de en
a nde r s om. Vi a i nd uc t i e wo r dt da n een ne gat i e v e r e l a t i e v as t ge l e gd
t us s e n v r aa g e n p r i j s .




6 . 6. Ec o no me t r i e, s pe l t heo r i e e n e x p e r i me nt e l e ec on o mi e

Ec o nome t r i e c omb i n ee r t e l ement en u i t de e c onomi s c h e t he o r i e, d e
wi s k u nde en de s t a t i s t i e k e n i s er g ge s c h i k t om ec o n omi s c he
t heo r i e ën emp i r i s c h t e v e r i f i ë r en.
Om s t r a t e gi s c h ge d r a g v an ec onomi s c h e a gen t en t e a na l y s e r en wor d t
ge b r u i k gemaa k t v a n d e s pe l t he or i e , e en r e l at i ef n i e u w o nde r dee l v a n
d e t oe gepa s t e wi s k unde d i e he t mo ge l i j k maa k t de v e r wa c ht e r e ac t i e s
v a n de op pone nt e n o p b epaa l de s t r a t e gi s c he a c t i e s v a n e en a ge nt i n
z i j n b es l i s s i n gp r o c e s t e i nc o r po r e r en.
L abo r a t o r i ume x pe r i me nt e n k un nen i n de ec onomi e moe i l i j k wo r d en
t oe gepa s t . To c h ma ak t e en r ec ent on t wi k k e l de s t r omi n g i n de
empi r i s c he e c onomi e ge b r u i k v an de s k un di g o p ge z e t t e e x pe r i men t en
om de v a l i d i t e i t v a n be s t aan de ec on omi s c he t heor i eë n t e v e r i f i ë r en .
Hoofdstuk 2 : Het marktmechanisme

2 . De ma r k t v r aag
2 . 1. Al g e men e f or mu l e r i ng

De ma r k t v r aa g na a r e en bepa a l d go ed of ee n b epa al de d i en s t
r ef e r e e r t aan de t ot a l e h oe v ee l h ei d d i e a l l e c o ns ume nt e n s ame n
b e r e i d z i j n t e k op en af han k e l i j k v a n ee n a ant a l de t e r mi na nt e n.
Be l an gr i j k i s dat het gaat om de ge we n s t e ho e v ee l h e i d en n i et de
f e i t e l i j k e. Me r k oo k op dat de ma r k t v r aa g e en s t r oombe gr i p i s : h et
ga at om een ho ev e e l h e i d pe r t i j ds ee nhe i d ( we ek , ma and , j aa r , …)

De ma r k t v r aa g ha n gt af v an ee n gr o ot aa nt a l f ac t o r en. Ee n a l geme ne
f o r mu l e r i n g v an e en v r a a gf un c t i e, d i e he t v e r band be s c h r i j f t t us s e n
d e ge v r aa gd ho ev e e l h e i d v a n e en bep aa l d p r od uc t i n een ge ge v en
p e r i ode en de bel an gr i j k e de t e r mi n ant en i s de v o l ge nde :

X
v
= x
v
( p
x
, y , u , p
z
, p
w
, . . . , n, a)
Waar b i j x
v
de gev r a a gde hoe v e e l h ei d i s
p
x
de pr i j s v an he t goed
y : i n k omen
u : s maa k of v oo r k eu r
p
z , w , . .
: p r i j z en v an and er e go ede r e n
n : aant a l c on s ument en
a : a nde r e f ac t o r e n z oal s v e r wa c h t i n ge n o v e r t oe k oms t i ge
p r i j z en

Voo r z o wa t a l l e go ede r en v e r wa c h t me n d at a l s de p r i j s s t i j gt d e
v r a a g n aa r dat go ed af neemt .
De i n v l oed v an he t i n k omen z a l vo o r v e l e goe de r en po s i t i ef z i j n :
n aa r ma t e het i n k omen s t i j gt wo r dt e r mee r ge v r aagd v an ee n gr oot
ga mma goed e r en en d i en s t en. Goe de r en waa r v o o r de ge v r aa gde
h oe v ee l h ei d d aa l t b i j i nk omen s s t i j gi n g z i j n i nf e r i eu r e goede r en.
Naa s t d e p r i j s en he t i n k omen s p el en oo k d e s ma ak en de
p r ef er ent i e s v an de c o ns umen t ee n r o l maa r k unne n o ok p r i j z en v a n
a nde r e go ede r en be l an gr i j k z i j n . Me n o nde r s c he i dt i n d i t ge v a l
c omp l ement en en s ub s t i t ut e n. I n het ge va l v an c ompl emen t a i r e
go ede r en z a l een p r i j s v e r ho gi n g v a n he t e ne go ed de ge v r a a gde
h oe v ee l h ei d v an h et and e r e goed d oen af nemen . Bi j s ub s t i t u t en heef t
d e p r i j s v an he t e ne goed ee n pos i t i e v e i n v l oed op de v r aa g na a r h et
a nde r e go ed.
Op s ommi ge ma r k t e n s pe e l t oo k h et aan t a l c o ns ume nt e n e en r ol . Da t
k an z o we l e en po s i t i e v e a l s e en n e ga t i e v e i n v l oed op de ge v r a a gd e
h oe v ee l h ei d u i t oef en en. Het ee r s t e k an t e ma k e n h ebbe n me t
mo de v e r s c h i j n s el en of z o gena amd e n et we r k ef f ec t e n. Het t wee de do et
z i c h v oo r op ma r k t e n v an p r o du c t e n me t e en ho ge
e x c l us i v i t e i t s waa r de. Ten s l ot t e z i j n o p s ommi ge ma r k t en een aa nt a l
a nde r e f ac t o r e n ( b i j v oo r bee l d he t we e r , r e c l ame , …) v a n b e l an g. Het i s
h i e r nu t t i g v oo r al t e wi j z en op d e r o l v an de v e r wa c h t i n ge n v an de
c on s ume nt . Al s z i j n e en p r i j s s t i j gi n g v e r wa c h t en z a l de z e oo k s t i j ge n.




2 . 2. Gr af i s c he v o o r s t e l l i ng

Ec o nomi s t en z i j n v o o r a l ge ï nt e r es s ee r d i n het bes t u de r e n v an de
p r i j s v o r mi n g op d e ma r k t . De t y pi s c he bena de r i ng be s t aat e r i n i n een
e e r s t e s t ap a l l e a nde r e de t e r mi na nt e n v an de v r aa g h y p ot h et i s c h
c on s t ant t e v e r on de r s t e l l e n z od at de ge v r a a gd e ho e v ee l he i d en k e l
n o g af han gt v an d e e i gen p r i j s .

Tab e l 2 . 1. De gev r a a gde hoe v e e l h ei d e n hun p r i j s

Pr i j s pe r CD Hoe v e e l he i d ge v r a a gde CD‟ s
2 5
2 0
1 5
1 0
5
1 0
2 0
3 0
4 0
5 0

P











X

Er wo r d en du s me e r CD‟ s ge v r a agd n aa r ma t e de p r i j s d aa l t . De c u r v e
ge ef t ook de b et a l i n gs be r e i d he i d v a n d e c on s umen t en wee r . De
c on s ume nt e n men en t e be k en nen wa t we v oo r ee n bep aa l de
h oe v ee l h ei d wi l l e n ge v en. Neemt de hoe v e el he i d t oe en daa l t d e p r i j s
d an daa l t o ok de bet a l i n gs be r e i dh ei d v an de c on s ument . I n d i e z i n
ge ef t de c u r v e i nf o r mat i e we er o v e r de waa r d e d i e c o ns umen t en
h ec ht e n a an b i j k omende ee nhe den .
De v ol gen de s t ap i s du s na t e gaa n wa t d e i n v l oed i s v an de
v e r a nde r i n gen i n de v a r i abe l e n d i e h y po t he t i s c h c o ns t an t we r den
v e r o nde r s t e l d. Bi j een t o ename v a n h et i nk omen z a l de v r a a gc u r ve
n aa r r ec ht s v e r s c hu i v en . Al s de p r ef er ent i e s v an de c o ns umen t en
wi j z i ge n en z e ge en CD‟ s me e r wi l l en k ope n v e r s c hu i f t de v r a a gc u r v e
n aa r l i n k s .
P







Ve r and e r i n gen i n de p r i j s r e s u l t e r en i n ee n be we gi n g l an gs de
v r a a gc u r v e en wi j z i gi n ge n i n an de r e d et e r mi n ant en r e s u l t e r en i n ee n
v e r s c hu i v i n g v a n de v r a a gc u r v e.

Op d e v o l gend e gr af i e k i s de v r aa g n aa r ben z i ne u i t ge t e k end . De
f i guu r geef t aa n d at een p r i j s s t i j gi n g de v r aa g z a l d oen v e r mi nde r en .
Op d e ande r e gr af i e k i s d e i n v l oe d v an ee n t oename v an de p r i j s v a n
a ut o ‟ s op de v r aa g n aa r ben z i ne u i t ge t e k end . Aange z i e n a ut o ‟ s en
b en z i ne c omp l eme nt e n z i j n i s de i n v l oed ne gat i ef e n v e r s c hu i f t d e
v r a a gc u r v e na a r r e c h t s .

P P











X
X

3 . He t mar k t aa nbod
3 . 1. Al g e men e f or mu l e r i ng

He t ma r k t aan bod v a n e en goe d r ef e r ee r t a an de t ot a l e hoe v ee l he i d
d i e a l l e p r o du c en t en s amen be r ei d z i j n t e p r odu c e r en af han k e l i j k v a n
e en aan t a l ec onomi s c he de t e r mi n ant en. De aan ge bode n h oe v ee l he i d
h an gt af v an d e p r i j s v an he t p r od uc t , v an de p r i j z e n v an de b i j de
p r odu c t i e be nod i gd e i n pu t s , v an d e t ec hno l o gi e, v a n de v e r wa c ht e
t oe k oms t i ge p r i j z e n en z o v oo r t . Di t i s e c h t e r het ge en de p r odu c e nt en
b e r e i d z i j n t e p r o du c e r en , ni et de e i ge n l i j k e p r o du c t i e. Een a l geme ne
s pe c i f i c a t i e v an d e a anbo df unc t i e k an a l s v o l gt wo r den ge s c h r e v en :
x
a
= x
a
( p
x
, r, w , …, p
z
, p
w
, …, t , n , a )
 waa r b i j x
a
: de aan gebo den hoe v e el he i d
p
x
: d e p r i j s v an he t go ed
r , w, … : d e p r i j z en va n d e p r odu c t i ef a c t o r en
k ap i t aa l , a r be i d, …
p
z , w , . .
: de p r i j z en van an de r e goe de r e n
t : ee n i nd i c a t o r vo o r de s t and v an de t e c hn o l o gi e
n : h et aan t a l p r od uc en t en
a : a nde r e f ac t o r e n, wa a r on de r v e r wa c h t e t oe k oms t i ge
p r i j z en

Me n v e r wa c h t v oo r z o wat a l l e mar k t e n e en po s i t i ef v e r ba nd t u s s en de
a an ge bod en hoev e e l h e i d en de pr i j s v an he t a an ge bode n p r odu c t .
Hoe we l h et f o r me el aa nt onen v an he t pos i t i ef v er b and een gr o nd i ge
s t u d i e v a n h et p r o du c en t en ged r ag v e r e i s t k a n d e i n t u ï t i e een v o ud i g
wo r d en be gr epen . Een ho ge r e p r i j s wi j s t e r op dat het goed r e l at i ef
s c haa r s e r i s ge wo r den . De z e h oge r e p r i j s i mpl i c e e r t t oe neme nde
wi n s t mo ge l i j k hed en en z e t d e pr o du c en t en aan om gr ot e r e
h oe v ee l h eden op de ma r k t t e b r en gen .
De p r i j z en v a n de i npu t f ac t o r e n ( a r be i d, k a p i t a a l , . . ) he bbe n e en
n e ga t i e v e i n v l oed op de ho e v ee l h ei d d i e b ed r i j v en op de ma r k t
we n s e n a an t e b i e den . Ho ge r e l on en i n d e c he mi s c he b i j v e r he i d
b i j v oo r bee l d v e r h o gen , c et e r i s par i bu s , d e p r odu c t i ek os t en v an
s c he i k und i ge p r od uc t en en v e r mi n de r en du s , b i j ge l i j k b l i j v ende
p r i j z en op de mar k t , d e wi n s t mo ge l i j k hed en va n de p r o du c en t en .

Ook de p r i j s v an and e r e goed e r en k an het aa nbod b e ï n v l oed en . De nk
ma a r a an c ompl eme nt e n of s ub s t i t ut e n. Al s b i j v oor b ee l d i n d e z e l f de
f ab r i e k ge z i ns wa ge n en s p o r t wa ge ns de el s op de z e l f de
p r odu c t i e l i j n en wo r d en ge r e al i s e e r d dan k an een t o ename v an de p r i j s
v a n ge z i n s wa gens h et aan bod v an s po r t wa gen s do en d a l en . We
h ebbe n d an t e ma k e n me t s ub s t i t u t en i n de p r od uc t i e .

Ook de s t a nd v an de t ec h no l o gi e heef t ee n i n v l oed op he t aanb od. Al s
me n t e ge n e en l a ge r e p r od uc t i e k o s t k an p r od uc e r e n z a l men genei gd
z i j n me e r t e p r od uc e r en .

Ten s l ot t e s p el en oo k het aa nt al a anb i e de r s e n de v e r wa c ht i n gen e en
r o l . Een gr ot e r aa nt a l aa nb i ed e r s v e r hoo gt het aan bod v an een
ge ge v en p r o du c t . Een t oename v a n d e v e r wa c h t e t oe k oms t i ge p r i j s
h eef t een i n v l oed omd at , wan neer p r od uc t en s t o c k ee r baa r
z i j n , b ed r i j v en het aa nbo d k un nen v e r s c hu i v en i n d e t i j d.

3 . 2. Gr af i s c he v o o r s t e l l i ng

I n d e t ab el wo r d t een h y po t he t i s c h v e r ba nd ge l e gd t u s s en de
a an ge bod en hoev e e l h e i d v a n e en goe d e n d e p r i j s , b i j ge ge v en
wa a r den v an a l l e and e r e det e r mi na nt e n ( t e c h no l o gi e , i n put p r i j z e n, . . )

Pr i j s pe r CD Aan gebod en hoev e e l h e i d CD‟ s
5
1 0
1 5
2 0
2 5
0
1 5
3 0
4 5
6 0

De aan bod c u r v e i l l u s t r e e r t he t p os i t i ef v e r b and t us s en p r i j s en
a an ge bod en hoev e e l h e i d; ho ge r e p r i j z e n z e t t e n pr o du c en t en aan om
me e r o p d e ma r k t t e b r en gen. Ze k an oo k no g an de r s wo r den
ge ï n t e r p r et e e r d. Ze i l l u s t r ee r t d e mi n i ma l e p r i j s d i e p r o du c en t en
wi l l e n on t v an ge n om b i j k ome nde e enhe den aa n t e b i ede n. Me r k o p dat
d e a anbo dc u r v e we e r geef t da t b ed r i j v en b i j een er g l a ge p r i j s t oc h
b e r e i d z i j n ee n be pe r k t aan t a l een hede n o p d e ma r k t t e b r en ge n.
Omge k ee r d b et ek en t d i t dat z e , b i j een be pe r k t aa nbod , be r e i d z i j n
e x t r a e enh eden a an t e b i ed en t ege n l a ge r e p r i j z en . Bi j ee n gr ot e
p r odu c t i e da a r ent e ge n v r a gen p r od uc ent en ho ge r e p r i j z e n om ee n
t oen ame i n h et aa nbod t e r e a l i s er e n.

Grafische voorstelling van de aanbodcurve






De ge t e k end e aan bod c u r v e hou dt h y pot het i s c h de wa a r de v an a l l e
a nde r e de t e r mi na nt e n v an he t aan bod c on s t a nt . Ee n v e r a nde r i n g v a n
é én v a n d e z e f ac t o r en z a l ee n v e r s c hu i v i n g v an d e a anbo dc u r v e
v e r o or z a k e n. De i nt r o du c t i e v an e en ni eu we k os t e nbe s pa r end e
t ec hno l o gi e z a l d e a anbo dc u r v e v a n A1 na a r A2 d oen
v e r s c hu i v en ( n aar r ec ht s ) . Ee n t oe name i n d e l o ne n i n d i e s ec t o r k an
l e i d en t o t e en v er s c hu i v i n g v a n A1 na a r A3 ( na ar l i n k s ) . Het i s du s
we e r b e l an gr i j k e en be we gi n g l an gs de aa nbod c ur v e t e ond e r s c h ei de n
v a n ee n v e r s c hu i v i n g v a n de aanb od c u r v e. Ee n v e r s c hu i v i n g l an gs d e
a anbo dc u r v e d oet z i c h en k e l v oo r a l s de p r i j s v an h et p r od uc t o p de
ma r k t wi j z i gt .













4 . He t mar k t e venwi c ht
4 . 1. He t b eg r i p ma r k t ev enwi c ht

Er i s s p r a k e v a n e v en wi c ht wanne e r t e ge n d e ge l d ende p r i j s d e
h oe v ee l h ei d d i e d e geb r u i k e r s wi l l en k ope n p r ec i e s ge l i j k i s aa n d e
h oe v ee l h ei d d i e d e b ed r i j v en wi l l e n a anb i e den . Me n n oemt de z e
s i t u at i e ee n e v en wi c ht omda t e r b i j af wi j k i n gen v a n de z e t o es t an d
a ut omat i s c he k r a c h t en i n we r k i ng t r e den d i e de ma r k t u i t k oms t e n
o pn i eu w na a r h et e v en wi c h t d r i nge n.

4 . 2. Gr af i s c he v o o r s t e l l i ng

d e t abe l c onf r ont ee r t de ma r k t v r a a g naa r CD‟ s me t h et ma r k t a anbo d
t e ge n a l t e r n at i e v e p r i j z en. Al l e ov e r i ge de t e r mi n an t en v an v r a a g en
a anbo d b es c h ouwe n we a l s c on s t ant , daa r na bek i j k en we d e i n v l oe d
v a n e v en t ue l e wi j z i gi n ge n i n de z e v a r i abe l en op h et ma r k t e v en wi c ht .

Pr i j s pe r Cd Ge v r aa gde
Aan gebod en
h oe v ee l h ei d
h oe v ee l h ei d
Re l a t i e ge v r aa gde
v e r s u s a an ge bode n
h oe v ee l h ei d
2 5
2 0
1 5
1 0
5
1 0 6 0
2 0 4 5
3 0 3 0
4 0 1 5
5 0
A>V
A>V
A=V
A<V
A<V
0

St e l dat d e gemi d de l de p r i j s v an e en CD 20e u r o z o u b ed r a gen. Tege n
d i e p r i j s z i j n de p r odu c en t en be r e i d 45 ( du i z end s t uk s pe r wee k ) aa n
t e b i ede n; s p i j t i g v o o r he n wo r d en e r e c h t e r t e gen d i e ho ge p r i j s ma a r
2 0 ge v r aa gd . Er t r eed t d us ee n aa nbod o v e r s c h ot o p. Op de mee s t e
ma r k t en b l i j f t d i t one v e n wi c h t n i et l an g b es t aa n ma a r z a l e r e en
p r oc es op ga n g k ome n d at nee r wa a r t s e d r u k u i t oef en t op de p r i j s , ee n
p r o c es da t i n p r i n c i pe do o r ga at t o t h et on e ve n wi c h t i s we gge we r k t .
De p r od uc ent en z u l l en waa r s c h i j n l i j k h un p r i j s v er l a gen t o t h et
a anbo do v e r s c hot v e r d wene n i s . De z e p r i j s v e r l a gi ng t r e k t d an we e r
n i e u we k o pe r s aa n. Het one v e n wi c ht da a l t b i j ge v o l g. Zo l an g he t
a anbo d d e v r aa g o v e r t r ef t z u l l en d e p r odu c en t en wo r d en aan ge z et t o t
o peen v o l gend e pr i j s v e r l a gi n gen.

















Een z e l f de t e nden s t r ee dt op b i j e en v r a a go v e r s c h ot . Een gede e l t e
v a n de k ope r s k omt n i et aan z en t r e k k en . Zi j z i j n be r e i d ee n ho ger e
p r i j s t e bet a l en , wa t p r odu c en t en e r t o e a an z et mee r aa n t e bi ede n.

Op d e bes c h r e v en man i e r wo r d en ma r k t u i t k oms t en au t oma t i s c h na a r
e en e v en wi c ht s pu nt ged r e v en waa r v r aa g en aa nbo d p r ec i e s ge l i j k
z i j n . Noc h de p r o du c en t en no c h d e c on s ume nt en h ebbe n e r ba at b i j
wa n nee r z e v an h et e v en wi c ht af wi j k e n. Bo v e nd i en z i j n e r
a ut omat i s c he k r a c h t en d i e i n wer k i n g t r e den , a l s om d e é én of and e r e
r e den de p r i j s af wi j k t v an d e e v en wi c ht s p r i j s , en d e p r i j s t e r u g
r i c ht i n g d e e ve nwi c h t s p r i j s d u wen .


4 . 3. Ve r s c hu i v i ng en i n h e t ma r k t e v e nwi c h t

De v r aa g en aanb od – c u r v en v an de v o r i ge gr af i e k wa r den ge t e k e nd
i n de v e r ond e r s t e l l i n g v an ge ge ve n c on s t ant e war d en v o o r a l l e
o v e r i ge d et e r mi na nt e n v an v r aa g e n a anbo d; en k el de p r i j s va n het
go ed v a r i ee r t . I n een v o l gen de s t a p wo r d t nu na ge gaan ho e h et
ma r k t e v en wi c ht z i c h wi j z i gt wa nn ee r één of meer v a n d e z e o v e r i ge
f ac t o r e n v e r a nder e n. De v e r gel i j k i n g v an he t o o r s p r on k e l i j k e en he t
n i e u we ma r k t e v en wi c ht i s t y p i s c h een v oo r b ee l d v o o r wa t me t
c omp ar at i e v e s t a t i c a n oemt . Men be k i j k t de i n i t i ë l e s i t u at i e en de
f i na l e u i t k oms t ma a r n i e t het aan pa s s i n gs p r o c e s z e l f .
Onde r s t aan de gr af i e k en :
a ) d e v r aa gc u r v e v e r s c hu i f t naa r r ec ht s t e n ge v ol ge v a n e en
i n k ome ns t oe name of e en t oe name i n de p r i j s v an een s ub s t i t uu t
b ) ge ef t de i n v l o ed v a n ee n b et e r e t e c h no l o gi e of e en da l i n g v an de
i np ut p r i j s ; r e s u l t a at i s een p r i j s da l i n g e n e en t oen ame v a n d e
v e r h ande l de hoev e e l h e i d
c ) e en ge l i j k t i j d i ge v e r s c hu i v i n g v a n de v r a a g en het aan bod i n
d e z el f de r i c ht i n g k omt hi e r a an bo d. I n d i t ge v a l n eemt de
h oe v ee l h ei d z e k e r t o e ma a r d e i n v l oe d o p d e e ve n wi c h t s p r i j s i s
o n z ek e r en h an gt af v an de l i ggi n g v an de c u r v en en de gr o ot t e
v a n de v e r s c h ui v i n gen
d ) v r a a g v e r s c hu i f t n aa r l i n k s e n a an bod naa r r e c h t s . Nu i s de
i n v l oe d o p d e e v e n wi c h t s hoe v e el h ei d o n z ek e r maa r de p r i j s da a l t
z e k e r




4 . 4. Al g eb r a ï s c he an al y s e v an het ma r k t ev enwi c ht

Al s de v r a a g en a anbo dc u r v en bek en d z i j n k an het ma r k t e v en wi c ht
ma k k e l i j k l an gs d e a l geb r a ï s c h e we g wo r d en af gel e i d . He t a l geb r aï s c h
e qu i v a l en t v an he t s n i j p unt v an de v r aa gc u r v e en d e a anbo dc u r v e i s
d an een v ou d i g de op l o s s i n g v an e en s t e l s el v an t we e v e r ge l i j k i n ge n
n aa r de t wee onb ek ende n, n ame l i j k d e e v e n wi c h t s p r i j s e n d e
e v e n wi c h t s hoe v ee l h e i d.
Vb : x v = 60 – 2p x
 x v = x a  60 - 2p x = - 15 +3 p x  75 = 5 p x
 1 5 =p x
x a = - 1 5 + 3 p x

Dus p x = 15 en x = 30

St e l dat d oo r een t o ename i n he t i nk omen de v r aa gf u nc t i e e r n u z o u i t
z i e t
x v =8 0 - 2 p x
 x v =x a  80 - 2p x = - 15 +3 p x  95 =5p x  19 =px
x a =- 1 5 +3p x
Gr af i s c h k omt d i t o v e r e en met een v e r s c h ui v i n g v a n d e v r aa gc ur v e
n aa r r ec ht s . Het n i e u we e v en wi c ht i s da n p x = 1 9 ; x =4 2. De pr i j s
n eemt t o e en ook d e v e r k o c ht e ho e v ee l he i d s t i j gt .




4 . 5. He t ma r k t me c h an i s me i n wer k i ng : t oe pa s s i ng en

Hoe ee n v oud i g he t r a amwe r k v an v r a a g en aan bod oo k i s , he t i s ee n
r i j k i n s t r ument da t h et mo gel i j k ma ak t e en hee l ga mma f en omene n t e
b e gr i j pen d i e z i c h i n de r ea l i t e i t v o o r doen . He t r aamwe r k maa k t
mo ge l i j k t e be gr i j pe n wa a r om men op s ommi ge ma r k t en v a s t s t e l t d at
i n een p er i ode va n me e r de r e de c e nn i a de r eë l e pr i j z e n z i j n ged aal d
t e r wi j l de c on s ump t i e z e e r e r g i s ge s t e gen . De r ed en i s een
c omb i n at i e v an 2 f a c t o r en ; ene r z i j d s e en t o ename v an de v r a a g do o r
b i j v oo r bee l d ho ge r e i n k ome ns . En an de r z i j ds we r d z ee r gr ot e
t ec hno l o gi s c h e v o o r u i t gan g ge boe k t en we r d en b e t e r e
p r odu c t i e t e c hn i ek en u i t ge v ond en. He t ge v ol g i s ee n z ee r s t e r k e
v e r s c hu i v i n g naar r ec ht s v an de a anbo dc u r v e i n d e b et r ef f ende
s e c t o r en. Comb i n at i e v an de v e r a nde r i n gen aan d e v r aa g – en
a anbo d z i j d en v an de ma r k t l e i dt u i t e i nd e l i j k t ot d al end e r e ël e p r i j z e n
e n e en gr ot e t oen ame v a n d e v e r k o c ht e h oe v ee l he den .

Naa s t he t v e r k l ar e n v an h et v e r l e den i s ge l i j k aar d i ge t oepa s s i n g v a n
h et v r a a g - a anbo d s c hema u i t e r a a r d o ok ha nd i g o m wi j z i gi n ge n o p
ma r k t en t e v oo r s pe l l e n. Wanneer v e r s c h i l l en de p r odu c t en a l s na u we
s ub s t i t ut en of c ompl emen t en k un nen wo r den bes c hou wd dan k un nen
wi j z i gi n ge n op é én ma r k t oo k ge v o l gen op and e r e ma r k t en he bben.
Hi e r me e mo et da n u i t e r a a r d r ek e ni n g wo r de n geh oude n. Bo v e nd i e n i s
h et s oms e s s ent i ee l r e k en i n g t e h oude n met de d y n ami s c he a s pe c t en
v a n a anpa s s i n gen aa n v e r a nde r d e ma r k t oms t an d i ghed en.
Onmi dde l l i j k e ef f ec t en e n ef f ec t e n o p l a n ge t e r mi j n k unne n e r g v an
e l k aa r v e r s c h i l l en . He t i s i n d er ge l i j k e ge v a l l en no di g d e ef f ec t en v a n
v e r s c hi l l ende mar k t e n o p z o we l k o r t e a l s l an ge t er mi j n t e be k i j k e n om
z o e en gl obaa l b ee l d v an de ge v o l gen v an bep aa l de f e nomene n t e
b e gr i j pen . ( v b. BSE- c r i s i s en he t ge v o l g i n de r un d v l ee s s ec t or en
v a r k en s v l ee s s ec t o r , z i e pa g55 )
He t i s oo k nu t t i g d e r o l v a n “ f o ut i e v e ” v e r wa c h t i n gen t e i l l u s t r er en.
St e l d at pr odu c en t en den k e n da t d e v r aa g gaa t t o eneme n en du s o ok
d e p r i j z en op de ma r k t , e n d at z e a l s r e ac t i e d aa r op de p r o du c t i e
v e r h o gen . Wanne e r d e v r aa gt oen ame z i c h dan n i e t r ea l i s ee r t i s het
e r g waa r s c h i j n l i j k d at de p r i j z en i n s t o r t e n.



4 . 6. Emp i r i s c h be pa l en v an v r a ag en aa nbod

Om t e v e r mi j de n dat v r aa g - en aa nbod c u r v e n p uur ab s t r a c t e
b e gr i pp en bl i j v en z ond e r c on c r e t e i nho ud i s he t nu t t i g e v en s t i l t e
s t a an b i j d e wi j z e waa r o p v r aa gc u r v e n e n a anbo dc u r v en k unne n
wo r d en bep aa l d o p b as i s v a n o bs e r v e er ba r e i nf o r ma t i e.

Een ee r s t e me t ho de be s t a at e r i n v r a a g - en aan bodf un c t i es t e b epa l e n
d . m. v . s t a t i s t i s c h e me t ho den . Daa r bi j ga at men i n een ee r s t e s t ap
v o o r ee n b epaa l d e ma r k t ge ge v en s v e r z amel en ov e r de
ma r k t p r i j z e n, v e r k o c ht e h oe v ee l he den , … . I n ee n t we ede f as e wo r d en
d an s t at i s t i s c he s c hat t i n gs t ec hn i e k e n a an ge we nd om o p b as i s v a n
d e z e ge ge v en s de pa r amet e r s v an v r aa g - en aa nbo df unc t i e s t e
b epa l e n.

Bi j een t we ede me t ho de di e v oor a l v ee l wo r dt t oe gepa s t om de
v r a a gz i j d e t e b es t u de r e n, gaat me n d e r e ac t i e v an c on s umen t e n op
b epaa l de v e r ande r i n gen i n p r i j z en , i n k omen s , en z . t r ac ht e n t e
a c h t e r h al en op ba s i s v an i nt e r v i ews e n s u r v e y t e c h ni ek en. Daa r b i j
d r aa gt me n e r v i a ge s p ec i a l i s ee r d e me t ho den z o r g v o o r dat de
v e r k r e ge n i nf o r ma t i e een go ede we e r ga v e v o r mt v a n de we r k e l i j k e
r e ac t i e di e me n k an v e r wac ht en wa n nee r de v e r an de r i n gen z i c h i n de
we r k e l i j k he i d v oo r doen .

Een de r d e me t hod e b es t aa t e r i n ge b r u i k t e mak en v an d i r e c t e
e x p e r i ment en, wa a r bi j po t en t i ë l e c on s ume nt e n i n e en ge c on t r o l ee r d e
wi n k e l omg e v i n g me t v a r i ë r ende pr i j z e n en bud get t e n wo r d en
ge c onf r ont ee r d , e n waa r op d i e wi j z e i nf o r ma t i e ov e r p r i j s - en
b ud ge t ge v o e l i ghe i d wo r d t af gel e i d .

5 . De pr i j s el a s t i c i t ei t va n vr aa g en a anbod

Ec o nomi s t en wi l l e n n i e t a l l een i n s t aa t z i j n de r i c h t i n g maa r o o k de
omv a n g v an p r i j s en hoe v e el he i d v e r ande r i n gen t e v o o r s pe l l en.
Wanneer de a anb od c u r v e v l a k k e r i s ( z ee r p r i j s e l as t i s c h ) dan ne emt de
v e r h ande l de hoev e e l h e i d s t e r k t oe en b l i j f t d e p r i j s s t i j gi n g op de
ma r k t ee r de r bep e r k t . Ee n mi nd er p r i j s ge v oe l i g aa nbod , een s t e i l e r e
a anbo dc u r v e, i mpl i c ee r t da a r en t ege n dat de t oename v an de
h oe v ee l h ei d r e l at i ef k l e i n i s , e n da t v oo r a l d e p r i j s s t i j gt .


De p r e c i e z e i n v l o eden op p r i j z en en hoe v e el hed en ha n gt du s s t e r k af
v a n de p r i j s ge v oe l i ghe i d v an v r aa g e n a anbo d, d i e t y p i s c h gemet en
wo r d en aan de ha nd v a n h et be gr i p p r i j s e l as t i c i t e i t .


5 . 1. Pr i j s e l a s t i c i t e i t v a n de v r aa g
5 . 1. 1. Def i n i t i e

De p r i j s e l as t i c i t e i t v an de v r aa g i s e en i nd i c at o r v o o r de ge v o el i gh ei d
wa a r mee c o ns ume nt e n r e a ge r e n o p e en p r i j s v e r an de r i n g, b i j
ge l i j k b l i j v end e wa a r den v an a l l e a nde r e de t e r mi na nt e n v an de
v r a a g( c e t e r i s p ar i bu s ) . He t b e gr i p ge ef t wee r me t hoe v e el p r o c e nt de
ge v r a a gd e h oe v ee l h e i d wi j z i gt wa n nee r de p r i j s t oe neemt me t é én
p r oc ent . Co nc r ee t d ef i n i ee r t men de p r i j s e l a s t i c i t e i t va n de v r aa g a l s
v o l gt :

Δx v
Ε
p
v
= p r o c en t ue l e v e r and e r i n g i n ge v r a a gd e h oe v ee l h e i d = x v = Δx v =
p
p r o c e nt u el e v e r a nde r i n g i n de p r i j s Δp
Δp x v

p

De p r i j s e l as t i c i t e i t i s e en onb eno emd get al ; h et i s i mme r s de
v e r h oud i n g v an t we e p r o c e nt u e l e v e r and e r i n ge n. De p r i j s e l as t i c i t e i t i s
s t e ed s n e ga t i ef omdat de v r aa gc u r v e ee n n e ga t i ev e he l l i n g i mp l i c e e r t
d at een p r i j s t o ename e en da l i n g v a n de ge v r a a gde ho e v ee l he i d t ot
ge v o l g h eef t . Daa r om wo r d t oo k d i k wi j l s de ab s o l u t e wa a r de
ge han t ee r d.
Al s de p r i j s e l as t i c i t e i t i n ab s o l u t e wa a r de k l e i ne r i s d an 1 
i ne l as t i s c h e v r aa g
Al s de p r i j s e l as t i c i t e i t i n ab s o l u t e wa a r de gr o t e r i s d an 1 el as t i s c he
v r a a g

5 . 1. 2. Be r ek enen v an de p r i j s e l as t i c i t e i t v an de v r a ag

Zi e we r k c o l l e ge 1 +b l z 5 8 - 64 i n b oe k

5 . 1. 3. Det e r mi nan t en v an de p r i j s e l a s t i c i t e i t v an de v r aag

Al gemee n o nde r s c he i d t me n 3 f ac t o r en, d i e l ei den t o t e v e n v ee l
e en v oud i ge v u i s t r e ge l s .
- d e b es c h i k ba a r he i d v an s ub s t i t ut e n: hoe t al r i j k e r h et aan t a l
v o o r hand en z i j de s ub s t i t ut e n v oo r go ed x en hoe bet e r d e z e
go ede r en t e r v e r v a n gi n g v a n x i n aanme r k i n g k ome n, de s t e
gr o t e r de p r i j s e l a s t i c i t ei t v a n d e v r a a g n aa r x z a l z i j n . Bi j een
p r i j s s t i j gi n g z u l l e n me ns en i mmer s ma k k e l i j k e r ov e r s c ha k e l en
n aa r ande r e goed e r en naa r mat e me e r z u l k e s ub s t i t ut e n
b es c h i k ba a r z i j n.
- Gaat h et om n ood z a k e l i j k e of l u xe goed e r en ?: h i e r ge l d t
d at , c e t e r i s p a r i bu s , de p r i j s e l a s t i c i t e i t v an de v r aa g n aa r een
l u x e goed gr o t e r i s d an d i e v an ee n n ood z a k e l i j k go ed . Di t
p r i n c i p e v e r wi j s t naa r he t z o genaamde i n k omen s ef f ec t v an een
p r i j s v e r and e r i n g
- De be s c hou wd e t i j d s ho r i z on : he t t i j d s pe r s p ec t i ef da t me n
b es c ho u wt b i j d e bep al i n g v a n d e e l a s t i c i t e i t s pe el t oo k een
b el an gr i j k e r o l . Me ns en gaan , v aa k om p s y c ho l o gi s c he r eden en
n i e t onmi dd e l l i j k o v e r o p e en be s c h i k baa r a l t e r na t i ef wa nnee r
e en goed du u r der wo r dt . I nd i e n de v e r ho o gde p r i j s b l i j f t
a anho ude n z a l na ee n v e r l oo p v an t i j d de c on s ume nt
o v e r s c ha k e l e n op ee n s ub s t i t uu t , z o d at de r ea c t i e v a n de
c on s ume nt he v i ge r i s . De p r i j s e l as t i c i t e i t v an de v r a a g i s gr ot e r
o p l an ge dan op k o r t e t e r mi j n. ( v b, j e gaat a l t i j d me t a ut o n aa r het
we r k . Pr i j s b en z i n e d uu r de r , i n he t b e gi n ga j e n i e t o v e r we gen
me t h et op enba ar v e r v o e r t e gaan . Al s de p r i j s s t i j gi n g a anh oud t
ga j e d i t we l o v er we ge n.


5 . 2. De p r i j s el as t i c i t e i t v a n h et aa nbod
5 . 2. 1. Def i n i t i e en be r ek en i ng

De p r i j s e l as t i c i t e i t v an he t aanbo d v an ee n goed x wo r dt ge def i n i e e r d
a l s een k l e i ne p r o c e nt u el e t oe name i n de p r i j s op de aan gebo den
h oe v ee l h ei d:


Δx a
ε
p
a
= p r o c en t ue l e v e r an de r i n g i n aan gebo den hoe v e el he i d = x a =
Δx a = p
p r o c e nt u el e v e r a nde r i n g i n de p r i j s Δp
Δp x a

p

v o o r k l ei ne p r i j s v e r a nde r i n gen k a n d e p unt e l a s t i c i t e i t wo r den
b epaa l de a l s de l i mi et v an de p r i j s e l a s t i c i t e i t v oo r Δp 0 .
Zi e gr af i s c h e i nt e r p r e t at i e + v oor b ee l d pa g 67 - 69

5 . 2. 3. Det e r mi nan t en v an de p r i j s e l a s t i c i t e i t v an de v r aag

- f l e x i b i l i t e i t en mo bi l i t e i t v an de pr o du c t i ef a c t o r en : wa nne e r e en
p r i j s t oen eemt , ha n gt de r ea c t i e v a n d e a an ge bode n h oe v ee l h ei d
af v an de ma t e wa a r i n b ed r i j v en gema k k e l i j k en s ne l b i j k omend e
a r be i d en and e r e i npu t s k unn en aa nt r e k k en . Na a r ma t e het
e en v oud i ge r i s de no di ge e x t r a pr o du c t i ef a c t o r en aan t e t r ek k e n
u i t r e gi o ‟ s of u i t a nde r e s ec t o r e n z a l het aa nbo d me e r e l a s t i s c h
r e a ge r e n.
- Ti j ds ho r i z on : o ok v oo r p r i j s e l a s t i c i t e i t v an he t aan bod ge l d t dat
d e n ume r i e k e wa a r de v o o r z o wa t a l l e go ede r e n gr o t e r i s op
l an ge t e r mi j n dan op k o r t e t e r mi j n . Hi e r i s de r ede n gel e ge n i n
h et f e i t d at , wa nne e r d e p r i j s t oe ne emt , p r od uc ent en op k o r t e
t e r mi j n d oo r de b es c h i k ba r e p r od uc t i e c apa c i t e i t b epe r k t wo r de n
b i j he t o p v oe r en v a n de p r o du c t i e. Op l a n ge t e r mi j n k an de
c ap ac i t e i t doo r i n v e s t e r i n ge n wor d en op ge d r e v en en ge l d en de z e
b epe r k i n gen ni et .

6 . Ande r e el a s t i c i t ei t en va n vr aa g e n a anbod

I n p r i nc i p e k an me n z o we l v o o r v r a a g a l s aanb od no g a nde r e
e l a s t i c i t e i t e n d ef i n i ë r en dan a l l een p r i j s e l a s t i c i t e i t . Men i s i mme r s
s oms o ok ge ï n t er e s s ee r d i n de ge v o el i ghe i d v an d e ge v r aa gd e
h oe v ee l h ei d me t bet r ek k i n g t ot an de r e de t e r mi nan t en v an de
v r a a g, z oa l s de pr i j z e n v a n a nde r e go ede r e n of het i n k ome n. Of me n
wi l we t en ho e gev o e l i g he t aanb od z a l r e a ge r e n op v e r an de r i n gen i n
p r i j z en v an de i n p ut f ac t o r e n i n he t p r odu c t i ep r o c e s .

Wanneer men d e i n v l o ed va n d e p r i j s v an ee n b ep aa l de go ed j op de
v r a a g n aa r een an de r goed i wi l be pa l en , maa k t men ge b r u i k v an het
b e gr i p k r u i s e l a s t i c i t e i t of k r u i s l i ngs e p r i j s e l a s t i c i t e i t . De z e geef t we e r
me t we l k pe r c en t a ge v a n d e v r aag na a r goed i wi j z i gt t e n ge v o l ge v a n
e en p r o c en t ue l e v e r a nde r i n g i n de p r i j s v an goe d j .

ε
i j
v
= Δx
v
i
. pj

Δp j x
v
i

Voo r c ompl ement a i r e goed e r en i s d e k r u i s e l a s t i c i t e i t ne gat i ef ; z e i s
p os i t i ef v oo r s u bs t i t ut e n en nu l v o o r o naf han k e l i j k e goe de r en .

7 . De mar k t e n ove r hei ds i nt e r ve nt i es

We hebbe n d e we r k i n g v an he t ma r k t mec han i s me t oe gel i c h t . De
o v e r he i d k a n a l s v o r mge v e r en u i t v o e r de r v an het a l geme en be l e i d
v a n oo r dee l z i j n d at om s o c i aa l - ec on omi s c he r ed en en de p r i j s v o r mi n g
ge c o r r i gee r d d i en t t e wo r den .

7 . 1. I nd i r e c t e p r i j s i nt e r v e nt i e s : i nd i r e c t e be l a s t i n ge n e n s ub s i d i e s

De o v e r he i d k an v e r s c hi l l ende mot i e v en hebb en om i nd i r e c t e
b el as t i n gen op t e l e ggen . Ze k a n z e ge b r u i k en a l s f i nan c i e r i n g v an
p ub l i e k e v o o r z i en i n gen of a l s ont mo ed i gi n g v oo r d e c on s ump t i e va n
b epaa l de goe de r e n. De z e b e l as t i n gen k unne n o nde r v e r s c h i l l e nde
v o r men v oo r k ome n. Of wel a l s a c c i j ns ( c o ns t an t e b et a l i n g p e r e enh ei d )
of a l s een ad v a l o r em b el as t i n g( pr o c e nt u ee l ) .

St e l dat e en ac c i j n s aan t eu r o wo r dt i n ge v oe r d. Bo v end i e n n emen we
a an dat de a c c i j n s een on de r de el v o r mt v an de pr i j s d i e de
a anb i e de r s a an d e k op e r s aa nr ek en en; he t z i j n de aa nb i ed e r s i ede r s
d i e de b el as t i n g p e r i od i e k doo r b et a l en aa n d e s t aa t .


De z e gr af i ek en t o nen aan da t de i n v oe r i n g v a d i r ec t e be l as t i n g
i nd e r da ad l e i dt t o t e en ve r mi nde r i n g v an de c on s ump t i e ( n l . v an x 0 t ot
x 1 ) , en dat de mar k t p r i j s t oe neemt v a n p 0 t ot p1 . De t o ename v an de
p r i j s i s geen v e r r a s s i n g want de p r odu c en t z a l name l i j k t r ac ht e n de
b el as t i n g do o r t e r ek ene n a an de c on s ume nt . De be l a s t i n gaf wen t e l i n g
z a l k l e i n e r z i j n da n h et bed r a g t . Du s z o we l p r o duc en t a l s c o ns ume nt
o nde r v i nd en hi nd e r v an de z e be l a s t i n gi n v oe r i n g.
De mat e v an be l a s t i n gaf wen t e l i ng, d e ma t e waa r i n de c on s ump t i e v a n
h et goe d z a l af nemen en de be l as t i n gopb r en gs t en v oo r de s t aa t
h an ge n a l l emaa l c r u c i a al af v an d e p r i j s e l a s t i c i t ei t en v a n v r aa g en
a anbo d. St e l d at de v r a a g z e e r pr i j s ge v oe l i g i s da n z a l i n d at ge v a l
e en p r i j s s t i j gi n g b epe r k t b l i j v en. De v e r mi nde r i n g v a n d e h oe v ee l h ei d
z a l r el at i ef be l an gr i j k z i j n . Di t he ef t t ot ge v o l g da t v oo r de s t a at d e
b el as t i n gs i n k oms t e n r e l at i ef b epe r k t z u l l en b l i j v en .
He t v oo r gaan de l e i d t i n be paa l d e ge v a l l en t ot een i nt e r es s a nt
d i l emma v oo r de o v e r he i d . Al s de o v e r h ei d d e c on s umpt i e wi l
v e r mi nd e r en v an b i j vo o r be el d t aba k p r odu c t e n z a l z i j ee n ho ge a c c i j n s
i n v oe r en maa r da a r doo r wo r d en d e i n k oms t en v an de o v e r h ei d we l
z e e r be pe r k t . Ze z u l l e n dus b i j p r i j s ge v oe l i ge p r od uc t en ee n k eu z e
mo et e n ma k e n t us s en c o ns umpt i e bep e r k en en wei n i g i n k oms t e n of de
c on s ump t i e n i et a l t e v ee l bep e r k e n e n v ee l i nk oms t e n.

De o v e r he i d l e gt n i et a l l ee n i n d i r e c t e b e l a s t i n gen op maa r geef t oo k
s ub s i d i e s i nd i en me t h et ge br u i k v a n ee n goed wi l s t i mu l e r en .
Sub s i d i e s wo r den be s c ho u wd a l s ne gat i e v e be l a s t i n gen e n z o r ge n da n
o ok t o t p r e c i es omgek ee r de r e s u l t at e n. Zi e h i er v oo r de t we ede
gr af i e k . De z e k os t e n v e r l a gi n g v er s c hu i f t h et aan bo d v an A0 na a r
A1, e en nee r wa a r t s e v e r s c h u i v i n g met he t b ed r a g v a n de s ub s i d i e. Een
n i e u w e v e n wi c h t wo r dt be r e i k t i n e1. De n i eu we ma r k t p r i j s l i gt l age r
d an v o o r d i en , e n de c o ns umpt i e n eemt oo k t oe ( x 1 >x 0 )

7 . 2. Di r e c t e p r i j s r e gl emen t e r i n g: mi n i mum- en max i mum p r i j z e n

De o v e r he i d i s gemac ht i gd ee n mi n - of ma x p r i j s op t e l e ggen .
De r ge l i j k e maa t r e ge l en wo r d en we l een s ge t r of f en i n een po gi n g om
d e i nf l at i e i n t e d i j k en of b i j een gr o t e s c h aa r s t e v a n s pe c i f i e k e
n ood z a k e l i j k e goe de r en . I n ond e r s t a and e gr af i e k b ek i j k en we het
o pl e ggen v a n e en ma x i mump r i j s . Te gen de ge r e gl ement ee r de p r i j s i s
e r ee n a anbo dt ek o r t . Al s de o v e r h ei d geen maa t r e ge l en ne emt dan z a l
h et v r a a gs u r p l u s aan l e i d i n g ge v en t o t and e r e v o r me n v an
r a nt s oe ne r i n g( l an ge wa c h t r i j en , al l o c at i e v i a een s y s t eem v a n
c ou pon s , . . ) . I n de mat e d at he t aa nbod t e k o r t n i e t wo r dt we gge we r k t
z a l e r i n v ee l gev a l l en ee n p a r a l l e l l e ma r k t on t s t aa n.
Me r k op dat he t o pl e ggen v a n max i mump r i j z en enk e l z i n v o l i s
wa n nee r de ma x i mumpr i j s ben eden de e v en wi c ht s p r i j s l i gt .





He t o p l e ggen v an ee n mi n i mump r i j s k omt v ee l i n d e l an dbo u w v oor
ma a r o ok op de a r be i d s ma r k t . Op de ee r s t e o nder s t a and e gr af i e k
ga r and ee r t de o v e r he i d aan de p r o du c en t en de mi n i mump r i j s doo r a an
t e k on d i gen d at z e a l l e o ve r t o l l i ge p r o du c t i e d i e t e gen de
v a s t ges t e l d e p r i j s z a l wo r den ge l e v e r d, z a l op k o pe n t e ge n d i e p r i j s .
Een and e r e man i e r om mi ni mumpr i j z e n i n t e v o er e n wo r d t
we e r ge ge v en i n d e t we ed e o nde r s t a and e gr af i e k . Hi e r wo r dt i n ee r s t e
i n s t ant i e d e t ot al e p r od uc t i e d i e t e ge n d i e p r i j s wo r dt
v o o r t ge b r ac ht , name l i j k d e h oe v eel he i d x 0 , o p d e ma r k t ge goo i d . De z e
h oe v ee l h ei d k an o p d e ma r k t wo r d en v e r k o c h t t e ge n e en p r i j s p1 : v o o r
d e z e p r i j s b ed r aa gt de ge v r aa gde ho e v ee l he i d i nd e r daa d p r ec i es x 0 .
De o v e r he i d b et a al t dan he t v e r s c h i l t u s s en de ge ga r an dee r de
mi n i mump r i j s en d e p r i j s wa a r t e ge n h et t o t a l e aan bod k an wo r den
v e r k o c ht , p1 , bi j a an de p r odu c e nt en. Me r k op dat de z e t wee de
me t ho de v e r mi j dt da t de o v e r he i d da ad we r k e l i j k p r odu c t i e op k o op t .
o pk oop t
7 . 3. Di r e c t e be ï nv l oed i ng v a n v r aa g o f aanb od

He t o p l e ggen v an r e c ht s t r ee k s e i n v o e r bep e r k i n gen v oo r een be paa l d
p r odu c t om de e i ge n i n du s t r i e t e b e s c he r men. St el dat de Bel gi s c he
v r a a g e n h et Be l gi s c h aanb od naa r gr a an wo r dt we e r ge ge v en doo r V
e n A. Omda t de Be l gi s c h e gr aanma r k t n i e t a an de Be l gi s c he v r aag
k an v o l doe n wo r d t e r v anu i t ande r e l an den gr a an i n ge v oe r d.


He t t weed e v oo r b ee l d, d i r e c t e i nt e r v ent i e. Men k a n e ne r z i j ds ee n
b el e i d r i c h t t e n op he t ma s s aa l t r a c h t en t e c onf i s qu e r en v an d r u gs , z i e
gr af i e k 1. And e r z i j d s k an men d r u gs be s t r i j d en do o r v i a het on der wi j s
e n d e me di a aan ant i - d r u gop v oed i n g t e doe n. Zi e gr af i e k 2



8 . Be sl ui t

He t i s b e l an gr i j k e r op t e wi j z e n da t d e v r aa gc u r v e v e r de r moet wo r d en
o nde r b ou wd door een gr o nd i ge an al y s e v an het ge d r a g v an
i nd i v i du e l e c o ns ument en.

+ App end i x pa g. 8 2 - 84


Hoofdstuk 3 : Consumentengedrag en de afleiding van de vraag

1 . Nut , ma r gi naal nu e n cons umpt i e besl i ss i ngen

Nu t : d e v o l do eni n g d i e ge haa l d wo r d t u i t de c o ns ump t i e v a n e n
b epaa l de hoe v eel he i d v an ee n wi l l e k eu r i g goed .
Vr oe ge r e e c o nome n h adde n e nk e l oo g v oo r he t t o t a l e nu t a l s
d et e r mi n ant v an d e waa r de. Ze k o nden da a r do o r ge en op l o s s i n g
v i n de n v oo r de z o gena amde waa r d epa r a do x : men s t e l t n ame l i j k v as t
d at s ommi ge goed e r en een z ee r gr o ot nut h ebbe n e n t oc h n a ge noeg
ge en ma r k t waa r de ( v b . l u c ht , wat e r ) ; an de r e go ede r e n h ebbe n d an ee n
z e e r k l ei n n ut en een z ee r gr ot e ma r k t wa a r de ( v b . e de l s t en en ) .
Bo v end i e n gi n gen de e c on omen er oo k v an u i t da t nut k a r d i n aa l
me et b aa r wa s z oa l s ge wi c ht of l en gt e .

Onde r i n v l oed v an de ma r gi n a l i s t e n k wam het be gr i p ma r gi n aa l n ut i n
d e c on s ump t i ea na l y s e c e nt r a al t e s t aan . Ond e r ma r gi naa l nu t v e r s t aat
me n a l gemee n: de t o ename i n he t t o t aa l nu t , v e r k r e gen t e n ge v o l ge
v a n ee n k l e i ne t o ename i n de c on s umpt i e v an di t goe d. Hi e r o ok
h i e l den s ommi ge e r aa n v a s t da t n ut en ma r gi na a l nut k a r d i n aa l
me et b aa r wa r en. De ma r gi na l i s t en t o ond en aan da t h et t o t a l e nu t
me es t a l een onbe l a n gr i j k ge ge v en i s i n het c on s ume nt e n ged r a g en de
wa a r de l ee r . Be l an gr i j k daa r ent e ge n i s h et ma r gi na al nu t . Het
o nde r s c he i d t u s s e n h et t o t aa l en h et ma r gi na a l n ut l o s t e o ok de
wa a r dep a r ado x op : s ommi ge goed e r en heb ben een z ee r gr oo t t ot aa l
n ut , maa r haa s t ge en ma r gi na al nu t , h et i s he t ma r gi n aa l nut da t de
wa a r de e r v an bep aa l t .

1
e
wet va n Gosse n : Al s men mee r v an een go ed c on s ume e r t daa l t
h et ma r gi na a l n ut , men v e r on de r s t e l t we l da t d e h oe v e el he i d v an al l e
a nde r e go ede r en c o ns t an t bl i j f t .
Aan v an k e l i j k i s h et mo ge l i j k d at v o o r be paa l d e go ede r e n h et
ma r gi naa l nu t e er s t no g s t i j gt .

He t b as i s i de e v an af neme nd ma r gi n aa l nut v o r mt d e gr ond s l a g v an de
t heo r i e v an he t c o ns umen t en ged r a g d i e d oo r A. Ma r s h al l we r d
u i t ge we r k t . Hi j f o r mul ee r d e e en t h eo r i e wa a r b i j
c on s ume nt e nbe s l i s s i n gen he t r e s u l t aa t z i j n v a n de c onf r ont at i e v an
e ne r z i j ds p r ef e r e nt i e s , d i e be s c h r i j v en wat ee n c on s ume nt wen s t , en
d e b ud ge t t a i r e mo ge l i j k h ede n v an het i nd i v i du ; di t l aat s t e han gt ond e r
me e r af v an de pr i j z e n v a n d i v e r s e go ede r e n e n he t b es c h i k b a r e
b ud ge t .
Hi j s l aa gde e r i n b es l i s s i n gen v an c o ns umen t en t e r at i o na l i s e r en
v a n ui t de v e r onde r s t e l l i n g dat c on s ument en wa a r s c h i j n l i j k hun nut
wi l l e n ma x i ma l i s e r en, ge ge v en ee n a ant a l b epe r k i n gen d i e z e moe t en
r e s p ec t e r en . Ook k on h i j na ga an hoe ee n c on s ume nt r ea gee r t op e en
v e r a nde r i n g i n de p r i j s v an een be paa l d go ed of op ee n
i n k ome ns wi j z i gi n g.
Vb. Ee n i nd i v i du heef t ee n b ud get v an 60e u r o en mo et d i t ve r de l en
o v e r 2 goe de r en , b i e r en p i z z a ‟ s . Een p i z z a k os t 6 e u r o en een gl a s
b i e r 3 eu r o . He t t o t a l e nu t v an de c on s ump t i e v an o peen v o l gend e
h oe v ee l h eden i s ge ge v en i n ond er s t a and e t abe l . Zo i s b i j e en
c on s ump t i e v an 8 p i z z a ‟ s he t mar gi n aa l nut be paa l d op 2 0: de
t oen ame v a n h et nut v oo r een t oe name v an 6 t ot 8 p i z z a ‟ s bed r aagt
4 0 ( 290 - 250 ) , d i t i s 2 0 e x t r a pe r ee nhe i d .


Hoe v e
e l - h e i d
p i z z a ‟
s
Tot a
a l
n ut
p i z z
a ‟ s
Ma r gi na
a l
Nut
p i z z a ‟ s
Ma r gi n
a al nu t
p i z z a ‟ s
p e r
e u r o
Hoe v e
e l
- h ei d
b i e r
t ot a a l
n ut
b i e r
Ma r gi n
a al nu t
b i e r
Ma r gi
- n aa l
n ut
b i e r
p e r
e u r o
0
2
4
6
8
1 0
0
1 00
1 80
2 50
2 90
3 20
/
5 0
4 0
3 5
2 0
1 5
/
8 . 33
6 . 67
5 . 83
3 . 33
2 . 50
0
4
8
1 2
1 6
2 0
0
1 20
2 20
3 00
3 60
4 00
/
3 0
2 5
2 0
1 5
1 0
/
1 0. 0 0
8 . 33
6 . 67
5 . 00
3 . 33

Om de c omb i n at i e p i z z a ‟ s - b i e r t e be pa l en d i e het t ot a a l n ut z o gr o ot
mo ge l i j k maa k t , i s d e e en v oud i gs t e p r oc e du r e e e r s t na t e ga an we l k e
c omb i n at i e s de c o ns umen t k an k op en, ge ge v e n d e p r i j z en en z i j n
b ud ge t v a n 6 0eur o . I n de v o l gend e t abe l wo r de n i n de ee r s t e k o l om
a l l e mo ge l i j k e c omb i n at i e s bep aa l d en wo r d t h et ov e r e enk oms t i g
t ot a a l n ut be c i j f e r d, op ba s i s v an de i nf o r mat i e i n v oo r gaand e t ab el .
Bo v end i e n wo r den v oo r e l k e c omb i n at i e s de hoe v e el hed en p i z z a ‟ s en
b i e r he r noemen d i e z e be v at t en , me t h et o v e r ee nk oms t i g ma r gi n aa l
n ut pe r eu r o b i j d i e ho e v ee l he i d. We s t e l l en v a s t d at he t n ut ma x i ma al
i s wan nee r de c on s ume nt 4 p i z z a ‟ s c omb i nee r t met 12 gl a z e n b i e r .

Comb i nat i
e (
a ant al
p i z z a ‟ s , a
a nt a l
gl a z e n
b i e r )
Tot aa l
n ut v a n
d e z e
c omb i n at
i e
Hoe v e e l h
e i d
p i z z a ‟ s
Ma r gi naa
l nut
p i z z a ‟ s
p e r e u r o
Hoe v e e l h
e i d b i e r
Ma r gi naa
l nut b i e r
p e r e u r o
1 0. 0
8 . 4
6 . 8
4 . 12
2 . 16
0 . 20
3 20
4 10
4 70
4 80
4 60
4 00
1 0
8
6
4
2
0
2 . 50
3 . 33
5 . 83
6 . 67
8 . 33
/
0
4
8
1 2
1 6
2 0
/
1 0. 0 0
8 . 33
6 . 67
5 . 00
3 . 33


Ma r s ha l l t o ond e a an dat he t al geme en z o i s da t bi j opt i ma l e a l l o c a t i e
v a n he t b ud get , he t ma r gi naa l nu t v a n d e l a at s t e eu r o b es t ee d a an e l k
v a n de go ede r e n p r e c i e s h et z e l f de i s . ( h i e r : 6. 67 ) Hi j t o onde oo k a an
d at d i t gee n t oe v a l i s maa r da t e en op t i ma l e c omb i n at i e d i e he t n ut
ma x i ma l i s ee r t a l t i j d d e e i gen s c ha p z a l hebb en da t h et ma r gi n aa l nut
p e r e u r o ge l i j k i s v oo r a l l e goe de r en. Want , r ed en ee r de h i j
c o r r e c t , s t e l da t e en c o ns umen t ee n b unde l k i es t wa a r v o o r d i t n i et z o
i s . I n he t v oo r bee l d ne em a an dat de c on s ume nt d e c omb i n at i e
8 pi z z a ‟ s e n 4 gl a z e n b i e r c on s ume e r t . Da t k an no oi t opt i maa l z i j n :
ge ge v en de z e bun de l b ed r a a gt het ma r gi naa l nu t p e r e u r o 10 v o o r
b i e r en 3 . 33 v oor p i z z a ‟ s . Di t bet e k e nt dat i nd i en d e c on s ume nt
mi nd e r a an p i z z a ‟ s s p ende e r de e n me e r a an bi e r z i j n nu t z ou
t oen emen . Hi j wi n t 1 0 aan nu t p er eu r o d i e h i j mee r s pen dee r t a an
b i e r , t e r wi j l de ma r gi na l e eu r o d i e h i j be s t e edt aan p i z z a ‟ s s l e c h t s
3 . 33 op l e ve r t . Bi j ge v o l g k an h i j z i j n nu t n o g v e r hoge n doo r mi nde r
a an pi z z a t e be s t ede n e n me e r aa n b i e r . Het opt i mum wo r d t b e r e i k t
wa n nee r de c on s ument z i j n 6 0eu r o a l l o c ee r t doo r 4 pi z z a ‟ s t e
c omb i n e r en met 1 2 gl a z en b i e r .
We k unn en oo k s t e l l en da t e en c on s ument de op t i ma l e ho e v ee l he i d
v a n ee n goed c on s umee r t wann ee r de ma r gi n a l e b at e n ( v oo r de e l ) v a n
e en e x t r a eu r o vo o r d i t goed p r ec i e s gel i j k z i j n aa n d e ma r gi na l e
k o s t e n ( nad ee l ) v a n d e z e b i j k omen de c o ns umpt i e . Het vo o r de e l v an de
b i j k ome nde c on s umpt i e wo r d t i n h et v o o r be el d we e r ge ge v en doo r het
ma r gi naa l nu t p er eu r o . De ma r gi n al e k o s t en v a n me e r c on s ump t i e
v a n ee n b epaa l d goe d z i j n de mar gi n a l e oppo r t uni t e i t s k os t en ,
n ame l i j k de waa r d e v an wat men mo et op ge v en om mee r v a n h et go ed
t e v e r k r i j gen . I n h et v o o r be el d z i j n de ma r gi n a l e k o s t en v a n me e r
p i z z a ge l i j k aan d e ma r gi na l e ba t e n v an he t b i e r d at men op geef t d oo r
me e r p i z z a t e c on s umer en .

De h i e r b o v en v er me l d e t heo r i eën had den e l k e en t ek o r t k omi n g, dez e
wa s dat z e a l l ema al da c h t en d at n ut k a r d i naa l mee t ba a r wa s .
Ge l u k k i g s t e unt d e mo de r ne c on s ument en l ee r n i e t l an ge r op k a r d i n al e
n ut t i ghe i d s ma at . Zi j gaa t e r v a n ui t da t nut en k e l o r di naa l mee t baa r i s .

2 . Pr e f er ent i es , i ndi f f er ent i ec ur ve n e n nut s f unct i es
2 . 1. Pr ef er ent i e s en i nd i f f er e nt i ec u r v en

Om he t c o ns umen t en ged r a g t e ana l y s e r en ga at de mi c r o - e c onomi e
u i t v an r at i one el ged r a g. Ten ee r s t e ne emt men aa n d at de c o ns ume nt
go ede r enb unde l s k a n v e r ge l i j k e n e n o r dene n ( de z e e i gen s c ha p n oemt
me n v o l l ed i ghe i d) ; oo k wo r dt aan ge nomen da t h i j i n s t aa t i s z i j n
p r ef er e nt i e s t e ui t en. Ten t we ede moet en de p r ef er e nt i e s t r an s i t i ef
z i j n : a l s h i j bun de l a p r ef e r ee r t bo v e n b unde l b , en bu nde l b bo v en
b unde l c da n moe t h i j oo k bun de l a b o v en bun de l c v e r k i e z en .
Hoe we l d i t n i et s t r i k t v e r e i s t i s vo o r r a t i one e l ged r a g gaa t me n
b o v end i e n d i k wi j l s e nk el e b i j k ome nde t e c h ni s c he v e r o nde r s t e l l i n ge n
o v e r de p r ef e r e nt i es v an de c o ns ument ma k en z oa l s ni et - v e r z ad i gi n g
e n c on v e x i t ei t .
Ni e t - v e r z a d i gi n g : de c o ns umen t h eef t v an a l l e goe de r en l i e v e r mee r
a l s mi n de r , ma r gi na a l n ut k an noo i t n e g a t i ef z i j n .
Con v e x i t e i t : t ec hn i s c he e i ge ns c ha p d i e t e ma k e n h eef t me t de v o r m
v a n de c u r v en en waa r a an een du i d e l i j k e e c on omi s c he i n t e r p r et a t i e
k an wo r de n ge gev e n .

Vb. 2 goed e r en , b oe k en en c i n ema be z oe k en . He t p unt a s t e l t ee n
go ede r enb unde l v o o r be s t aan d e u i t 2 bo ek en en 6f i l mvo o r s t e l l i n ge n
p e r ma and . He t wi l l e k eu r i ge p unt a v e r dee l t het d i a gr am i n 4
k wa d r a nt e n. I n de v e r on de r s t e l l i ng v a n n i et - v e r z ad i gi n g z a l de
c on s ume nt a l l e mo ge l i j k e go eder e nbun de l s d i e i n k wa d r an t I l i gge n
b o v en de c ombi na t i e a v e r k i e z en . And e r z i j d s wo r dt a v e r k o ze n bo ve n
a l l e a s s o r t i me nt e n d i e z i c h i n k wa d r an t I I I be v i n de n. I n e l k p unt va n
h et ee r s t e k wad r a nt be s c h i k t h et i nd i v i du i mme r s o v e r mee r bo ek en
e n/ of me e r c i nema be z oe k en da n i n a . Met bun de l a c o r r e s p onde r en
me e r b oe k en en / of me e r v oo r s t e l l i n gen dan me t e l k p unt v an k wa d r a nt
I I I ( i n c l us i ef de s t i p pe l l i j nen ) .
De k wa d r an t en I I en I V l at en geen a l gemene u i t s p r ak en t oe en
v e r e i s en na de r on de r z oe k . Va n e l k e bun de l i n de z e k wa d r an t en wor d t
a an ge nome n d at de c o ns umen t k a n z e ggen da t h i j bund e l a v e r k i es t
of h i j de an de r e b unde l v e r k i es t , of o n v e r s c h i l l i g i s t u s s e n a e n d e
a nde r e bu nde l . We v e r on de r s t e l l e n b i j v oo r bee l d d at :
- d e c on s ume nt c v e r k i es t bo v en a
- d e c on s ume nt a v e r k i es t bo v en d
- d e c on s ume nt onv e r s c hi l l i g i s t us s en a en b

















Al s we d e z e o ef e ni n g he r h al en en de c on s ume nt c onf r on t e r e n me t de
k eu z e t u s s en c omb i n at i e s v a n e en z ee r gr oo t a ant a l
go ede r enb unde l s , dan k an men c ur v e n c on s t r u e r en d i e a l l e b und el s
b e v at t en wa a r t us s en de c o ns ume nt i nd i f f er e nt i s . De c u r v e u1
b i j v oo r bee l d v e r b i n dt a l l e bun de l s d i e d e c on s ume nt he t ze l f de t ot a al
n ut ge v en a l s d e bun de l a. Men no emt de c u r v e ee n
i nd i f f e r en t i ec u r ve , ge def i ni ee r d a l s e en v e r z amel i ng v a n
go ede r enb unde l s wa a r t us s e n d e c o ns umen t i nd i f f er e nt i s . Me t e l k
n ut s n i v eau k omt e en ande r e i n d i f f e r en t i e c u r v e o ve r een .

2 . 2. Ei g en s c happ en v a n d e c on v e nt i on e l e i nd i f f er e nt i e c u r v e

- d e i nd i f f e r en t i ec u r v e he ef t ee n da l e nd v e r l oop
- d e i nd i f f e r en t i ec u r v e i s c on v e x t . o . v . de oo r s p r ong
- i nd i f f e r en t i ec u r ve n ge v en een hoge r n ut s n i v eau we e r n aa r ma t e
z e v e r de r v a n d e oo r s p r o n g l i ggen
- t we e i nd i f f er en t i e c u r v en k unn en e l k aa r n i e t r a k e n of s ni j den

1 . Da l e nd v e r l o op : Al s j e de c on s ume nt een de e l v a n goed 2
o nt n eemt , dan da al t z i j n t o t a l e nu t . Op dat h i j het z e l f de t o t a l e nut
z o u be houd en mo et men t e r c omp en s at i e ee n bep aa l de
h oe v ee l h ei d v an go ed 1 b i j ge v en . Dat i mp l i c e e r t op z i j n b eu r t
o nmi dde l l i j k d at d e i nd i f f e r en t i ec u r v e da l e nd i s .
2 . c on v e x t . o. v . de o o r s pr on g : d i t b et e k e nt dat z i j me t d e b o l l e
z i j d e naa r de oor s p r on g i s gek eer d . Ec o nomi s c h b et e k e nt d i t
n i e t s a nde r s dan de be t a l i n gs be r e i d he i d v an de c o ns umen t v oo r
e x t r a e enh eden v a n ee n wi l l e k eur i g goe d d aa l t na a r mat e h i j e r
r e ed s me er v an c on s ume e r t . Om d i t t e be gr i j pe n v o l s t a at het d e
ma x i ma l e be t a l i ngs b e r e i dh ei d v an de c on s ume nt v o o r ee n
b i j k ome nde ee n he i d v an goe d1 u i t t e d r uk k e n i n ee nhed en v a n
go ed2 . Di t wo r d t f o r me e l gemet en do o r d e s ub s t i t u t i e v e r ho ud i n g
v a n go ed 2 d oo r go ed 1. Op d e on de r s t a ande gr af i e k bed r a a gt de
s ub s t i t ut i e v e r hou di n g 1. 7 . M. a. w. i n pun t a i s de c on s umen t
b e r e i d 1. 7 e enhed en v a n goed 2 o p t e ge v en om 1 ee nhe i d v an
go ed 1 b i j t e k r i j ge n.

SV
2 1
= - Δx 2
Δx 1
3. hoger nutsniveau naarmate ze verder van de oorsprong verwijderd zijn: aangezien de
consument a boven d verkiest en c boven a geldt dat alle punten op de indifferentiecurve
u2 verkozen zullen worden boven de combinaties van u1 en alle bundels van u1 boven
die van u0.( zie grafiek 2)
4 . t we e i nd i f f er en t i e c u r v en k unn en e l k aa r n i e t s n i j de n of r a k e n: de
c on s ume nt moe t i nd i f f e r en t z i j n t u s s en a en b e n t us s e n a en q.
Tr an s i t i v i t ei t i mpl i c ee r t da n dat hi j i n d i f f e r en t moe t z i j n t u s s en b
e n q. me r k e c ht er op dat q mee r b e v at v a n b e i de go ede r en dan
b , z oda t d e v e r o nd e r s t e l l i n g v an ni e t - v e r za d i gi n g i mp l i c ee r t d at
d e c on s ume nt q mo et v e r k i e z en b o v en b. ( z i e gr af i ek 3 )




























2 . 3. Nu t s f un c t i es

Pr ef er ent i es en i n di f f e r en t i e c u r v en k unn en mee r al gemeen en op
f o r me l e r e wi j z e wo r d en be s c h r e v e n d oo r geb r u i k t e ma k e n v an
n ut s f unc t i e s . Dez e l e gge n d e r e l a t i e s t us s e n e ner z i j d s d i v e r s e
h oe v ee l h eden v an v e r s c h i l l e nde go e de r en d i e gec on s ume e r d
wo r d en, en and e r z i j d s he t t o t a l e nu t u d at v e r k r e ge n wo r d t doo r de
c on s ump t i e v an d e z e goede r en k or f :

u = u ( x1, x2, …. , xn )

Daa r b i j d i e nt nogmaa l s be nad r uk t t e wo r den da t h et nu t s n i v e au en k e l
o r di naa l ge ï nt e r p r et e e r d k an wo r d en. Di t bet ek en t c on c r e et da t e nk el
d e r e l a t i e v e waar d e v an de nu t s f u nc t i e s b el an g he ef t , maa r da t de
a bs ol ut e v e r s c h i l l en t us s en de wa a r den v an de nu t s f un c t i e geen
e nk el e b et e k e n i s heb ben . Vb St e l d at de nu t s f un c t i e d i e de
p r ef er ent i e s be s c h r i j f t v an ee n be paa l d e c on s ume nt een waa r de
a anne emt v an 100 en20 0 v oo r r e s p ec t i e v e l i j k de bu nde l s a en b . Ee n
o r di na l e i nt e r p r et at i e be t e k en t dan a l l ee n d at de c o ns umen t b unde l b
p r ef er ee r t bo v e n a. Ni et da t d e c o ns umen t b unde l b t weema a l l i e v e r
h eef t dan bun de l a.
I n h et v e r v o l g v an de an a l y s e wo r d t s t eed s aan gen omen da t d e
n ut s f unc t i e ( i ) c on t i nu en d i f f er e nt i ee r ba a r i s e n ( i i ) dat de da a r b i j
h o r end e i n di f f e r e nt i e k r omme n s t r i k t c o n v e x z i j n.

Ma r gi na l e s ub s t i t ut i e gr aad : s ub j e c t i e v e b et a l i n gs be r ei dhe i d v an d e
c on s ume nt v oo r go ed 1 u i t t e d r uk k en i n t e r men va n goed 2, name l i j k
d e b e r e i dh ei d om een hede n v an go ed2 op t e ge ve n i n r u i l v oo r me e r
e enhe den v an goe d1. I nd i en men z i c h c on c en t r ee r t op z ee r k l e i ne
v e r a nde r i n gen ge b r u i k t men het b e gr i p ma r gi na l e s u bs t i t u t i e gr aad.

MSG
2 1
= l i m – Δx 2 = - d x 2
Δ x 1 0 Δx 1 d x 1


 Zi e we r k c o l l ege 2

2 . 4. I nd i f f e r e nt i ec u r v en a l s wee r ga v e v an p r ef e r ent i es : t o epa s s i nge n

I n o nde r s t aan de gr af i e k z i j n v o o r 2 v e r s c h i l l end e i nd i v i du en
i nd i f f e r en t i ec u r ve n get e k e nd d i e h un p r ef e r en t i es be s c h r i j v e n m. b. t .
a l c oh o l i s c he d r an k e n e n f r i s d r ank en . St e l da t b e i d e c on s ume nt en d e
b unde l ( 4, 5 ) c ons ume r e n. We l e r e n d an u i t de z e f i gu u r d at pe r s oon a
me e r b el an g he c h t a an a l c oho l i s c he d r a nk e n dan pe r s oo n b . De
b et a l i n gs be r e i d he i d v an pe r s o o n a v oo r een k l ei ne t o ename i n de
c on s ump t i e v an a l c oh o l i s gr ot e r dan v oo r pe r s oon b . Met and e r e
wo o r den ho e v l ak k e r d e i n di f f e r en t i e c u r v e doo r ee n ge ge v en pu nt ,
h oe gr ot e r d e b et a l i n gs be r ei dhe i d v an de c o ns ume nt v o o r b i j k omen de
e enhe den v an het go ed op de v er t i c a l e a s ; en ho e k l e i n e r h et r e l a t i ef
b el an g v an he t go ed op de ho r i z on t a l e a s .













Spe c i a l e v o r men v a n i n d i f f e r en t i e c u r v en :
I n h et ee r s t e gev a l , wa nne e r e en c o ns umen t b i j v oo r bee l d s t ee ds
b e r e i d i s een k op k of f i e op t e gev e n v oo r een k op t h ee en omge k e e r d,
i s d e b et a l i n gs be r ei dhe i d on af han k e l i j k v an de c on s umpt i e ( d e h e l l i n g
i s c on s t ant ) .
I n h et t we ede gev a l , wa nne e r b i j v o o r bee l d i ema nd a l l een k of f i e neemt
me t s u i k e r , ne emt he t nut pa s t o e wan nee r meer v a n b e i de goe de r en
s ame n k an wo r de n gec o n s umee r d .
De z e v oo r be e l den i l l us t r e r e n d u i d el i j k dat de v o r m v a n d e
i nd i f f e r en t i ec u r ve n i nf o r ma t i e bev a t o v e r de be r ei dh e i d v a n d e
c on s ume nt om go ede r e n t e s u bs t i t ue r en .

x 2 x 2



u 1
u 1
u 0 u 0
x 1 x 1


Me e r v oo r b ee l d en z i e p a gi na 10 1 - 1 03.

3 . Budge t r e s t r i c t i e

Bi j he t n emen v an be s l i s s i n gen d i e nt de c o ns ument r e k en i n g t e
h oude n me t een a ant al b epe r k i n ge n o nde r and e r e z i j n bu d ge t . Om de
z a k en n i e t n ode l o os t e c omp l i c e r e n gaan we e r van u i t da t de
c on s ume nt z i j n ge he l e i nk omen we ns t u i t t e ge v en. Hi j s pa a r t du s
n i e t . I nd i en we on s een v o ud i gh ei d s h al v e b l i j v en be pe r k en t o t t wee
go ede r en, da n k a n d e c on s ument z i j n i nk omen op v e r s c h i l l en de wi j z e n
o v e r de t we e goe de r en a l l o c e r e n. I n e x t r eme ge v a l l e n k an h i j e r vo o r
k i e z en z i j n ge he l e i n k omen t e s pe nde r e n a an goed 1 of aan goe d2.
Ten s l ot t e k a n h i j z i j n bud get oo k ged ee l t el i j k ui t ge v e n a an goed 1 en
ge dee l t e l i j k aa n go ed2 .
Vb. Zo we l h et i nk ome n( y ) a l s de p r i j z en v an de go ede r e n ( p1 , p2 ) z i j n
ge ge v en . I nd i en d e c on s ume nt z i j n ge he l e i nk omen s pen dee r t a an d e
c on s ump t i e v an go ed 2 dan k an h i j y / p2 ee nhed en v an d i t goe d
a an k ope n. An al oo g a l s h i j z i j n geh el e i n k omen u i t ge ef t aan goe d1.
Ui t er aa r d k an h i j z i j n i nk omen ook o v e r de t we e go ede r e n v e r d e l en .
De bud ge t r ec ht e geef t da n a l l e mo ge l i j k e c omb i n at i es wee r d i e de
c on s ume nt k an k o pen b i j d e ge gev e n p r i j z en en z i j n ge ge v en bud ge t .
De v e r ge l i j k i n g v a n d e z e b ud ge t l i j n i s ge ge v en doo r
p1x 1 + p2x2 = y











Me r k op dat de he l l i n g v an de bud get r ec ht e ee n du i d e l i j k e en
b el an gr i j k e ec onomi s c he be t e k eni s h eef t . Om de h el l i n g v a n d e
b ud ge t r e s t r i c t i e t e b epa l en i s het nut t i g de v e r ge l i j k i n g v a n d e
b ud ge t r e c h t e t e h e r s c h r i j v en a l s :

x 2 = y – p1 x 1
p2 p 2
Hi e r u i t v o l gt d at d e h el l i n g ge ge v e n i s d oo r :
d x 2 = - p1
d x 1 p 2

He t i s d u i de l i j k d at de r i c h t i n gs c o ëf f i c i ë nt v a n d e bud get l i j n ge l i j k i s
a an –p1 / p2 . M. a. w. de he l l i n g v an de bu d ge t l i j n wo r d t bepa a l d do o r
d e r e l a t i e v e p r i j s v e r hou d i n g v an de t wee go ede r e n.

He t v oo r gaan de i mp l i c ee r t d at me n d e a bs ol ut e wa a r de v an de he l l i n g
v a n de bu d ge t bep e r k i n g k an i nt e r p r et e r en al s de o bj ec t i e v e
r u i l v e r h oud i n g op de ma r k t , bep aa l d do o r d e r e l at i e v e p r i j z en. Al s h et
b es c h i k ba r e i n k ome n s t i j gt z a l d i t een v e r s c h u i v i ng v a n de bud get l i j n
n aa r r ec ht s a l s ge v o l g he bbe n. De i n k omen s v e r a nd e r i n g heef t ge en
i n v l oe d o p d e r e l a t i e v e p r i j z e n e n be ï n v l oed t d e he l l i n g v an de r e c h t e
n i e t .
Bi j een p r i j s v e r an de r i n g z a l d e he l l i n g v an de bud get l i j n i n ab s o l u t e
wa a r de s t i j gen .

We hebbe n s t e ed s v e r onde r s t e l d dat d e b ud ge t bep e r k i n g l i ne a i r i s . Er
z i j n e c h t e r s i t ua t i e s wa a r d i t ni et z o i s . Di t k an z owe l he t ge v ol g z i j n
v a n o v e r he i ds be l e i d op b epaa l de ma r k t en a l s v an h et v o e r en v an ee n
b e wus t p r i j s b el e i d v an ond e r nemi n gen .
Vb. he t a ut omat i s c h gr at i s t e r bes c h i k k i n g s t e l l e n v a n e en v e r p l i c h t e
mi n i ma l e h oe v eel he i d E v an een b epaa l d goed x 1 doo r de o v e r h ei d
l e i d t t ot de b ud ge t be pe r k i n g z o a l s v oo r ge s t e l d o p ond e r s t aa nde
gr af i e k . Wi e a l l es u i t ge ef t a an and e r e goed e r en k a n t oc h e en
h oe v ee l h ei d E c o ns ume r en . Wi e me e r v an x 1 we ns t , be t aa l t d e
ge l den de ma r k t pr i j s . Me r k op da t het l i j n s t u k geen de el u i t maa k t v a n
d e b ud ge t be pe r k i n g.
Vb2. ee n p r i j s bel e i d v an een be dr i j f waa r b i j de ee r s t e 1 0 e enh ede n
v a n ee n goed x 1 t e gen de vo l l e pr i j s moe t en wo r de n b et a a l d, maa r
wa a r b i j d e c on s ume nt e n a l l e b i j k omende ee nhe den k unn en k o pen
t e ge n e en v e r mi n de r de p r i j s geef t aan l e i di n g t o t e en bud get b epe r k i n g
z o a l s we e r ge ge v e n o p d e t weed e gr af i ek . De bu dge t b epe r k i n g i s
s t a ps ge wi j s l i nea i r : d e h e l l i n g i s k l e i n e r i n ab s o l u t e wa a r de wan ne e r
me n me e r d an 10 ee nhed en k o opt omd at de r e l a t i e v e p r i j s v an he t
e e r s t e goe d i s ge daa l d .














4 . De opt i ma l e ke uz e va n de c ons ume nt
4 . 1. Gr af i s c he be pa l i ng v an het o pt i mu m

He t p r i nc i p e v an gr af i s c he an al y s e i s een v o ud i g: een c on s ume nt d i e
ma x i ma l e v o l doen i n g n as t r eef t z al een bu nde l wi l l e n c on s ume r en di e
ge l e ge n i s o p e en i n d i f f er ent i e c ur v e d i e z o v e r moge l i j k v a n d e
o o r s pr on g i s v e r wi j d e r d . Maa r and e r z i j d s i s h i j b ep e r k t d oo r z i j n
b ud ge t , z o dat a l l e en de bund e l s o p d e b ud ge t l i j n i n aanme r k i n g
k ome n.

St e l dat d e c on s ument de bu nde l o v e r ee nk oms t i g met he t p unt m
c on s ume e r t . Aan de v o o r waa r d e v a n t o t a l e be s t ed i n g v an he t i nk omen
i s d an v o l d aan , aa n ge z i en d i t pu nt de e l u i t maa k t v a n d e b ud ge t l i j n.
He t p unt m geef t ec ht e r n i e t de ma x i ma l e v o l doen i n g, ge ge v e n z i j n
p r ef er ent i e s . I nde r daad , de i nd i f f e r ent i e k r omme di e doo r m gaa t i s
n i e t de gene d i e h et v e r s t v an de o o r s pr on g v e r wi j d e r d l i gt en di e d e
c on s ume nt k an be r ei k e n. De c on s ument k an z i j n t o t a l e nu t v e r h o ge n
d oo r mi n de r v a n go ed2 t e c on s ume r en en de mi d de l e n d i e d aa r d oor
v r i j k omen aan go ed 1 t e bes t e den . Hi j z o u d an b i j v o o r b ee l d i n n
t e r e c ht k omen. Ma a r o ok h i e r k an et nu t n o g v e r ho o gd wo r de n d oor
go ed 2 v e r de r doo r go ed 1 t e s ubs t i t ue r e n. De max i ma l e v o l doen i ng
b i j he t b es c h i k ba r e b ud ge t wo r dt be r e i k t i n pun t e . Ve r de r e s ub s t i t ut i e
v a n go ed 2 d oo r go ed1 z ou dan ge paa r d ga an met een v e r mi nde r i ng
v a n he t t ot a l e nut .


He t i s n u d u i de l i j k d at he t e v e n wi c ht v an de c o ns ument
z i c h s i t u ee r t i n da t p un t waa r de b ud ge t l i j n r aa k t
a an de i nd i f f er en t i e c u r v e di e z o v e r mo ge l i j k v an de
o o r s pr on g v e r wi j d e r d i s .












I n h et op t i mum ge l d t du s d at de MSG ge l i j k i s aan de r e l a t i e v e p r i j z e n
: MSG
2 1
=p
1
/ p
2 .
I n h et op t i mum i s d us de ma r gi na l e ba at v an een e x t r a een he i d va n
go ed1 p r e c i e s ge l i j k a an de ma r gi n a l e k o s t en v an de z e b i j k omend e
e enhe i d. I n di en h et e x t r a v oo r dee l v an een t o ename i n c o ns umpt i e
v a n go ed 1 gr ot er i s dan de e x t r a k o s t en k an men z i j n t o t a l e
v o l do en i n g do en t oe neme n d oo r wa t v an go ed 2 o p t e ge v en i n r u i l
v o o r mee r v an go ed 1.
Er z i j n n o g v e r s c h i l l e nde v ar i ant en mo gel i j k om h et op t i mum t e
k a r a k t e r i s e r en :

MSG
2 1
= ____ ___



De v o o r waa r de k a n d us oo k ge s c h r e v en wo r den al s :

p
1
/ p
2
= ___ ___


De i nt e r p r e t at i e i s a na l oo g. De c o ns umen t ma x i ma l i s ee r t z i j n nut a l s
h i j z i j n ge ge v en i n k ome n z od an i g be s t e edt v oo r de aa nk open v an 2
go ede r en dat de v e r h oud i n g v an d e ma r gi na l e nu t t i ghed en ( s u b j e c t i e v e
r u i l v e r h oud i n g) ge l i j k i s aan de v e r h oud i n g v an h un p r i j z e n ( ob j ec t i e v e
r u i l v e r h oud i n g) . I s z i j n be r ei dhe i d t o t r u i l en v a n go ed2 v oo r goe d1
gr o t e r da n wa t hi j ob j e c t i ef , t e ge n de ge l d ende mar k t p r i j z en , moe t
o p ge v en v an 2 v o o r e en bi j k omen de eenh e i d v a n 1, d an k a n h i j z i j n
n ut no g v e r ho gen do o r goed2 v e r d e r t e s ub s t i t ue r e n d oo r goed 1 .
Ten s l o t t e l e i d t he r s c h r i j v en dan v o o r gaan de u i t d r u k k i n g t o t :

_ ___ =____
p
1
p
2

De c on s umen t ma x i ma l i s ee r t d us z i j n nu t wa nneer h i j z i j n bud get
z o d an i g a l l oc ee r t da t v o o r b e i de go ede r en de v e r h oud i n g v an he t
ma r gi naa l nu t t en op z i c ht e v an de p r i j s ge l i j k i s . No g an de r s ge z egd ,
d e c on s ume nt i s i n e v en wi c ht wan nee r he t ma r gi na al nu t pe r
u i t ge ge v en eu r o v o o r a l l e goe de r e n u i t z i j n as s o r t i men t ge l i j k i s .

4 . 2. Een nu me r i e k v o o r bee l d

Zi e boe k pa gi n a 1 10.

4 . 3. Hoe k o p l os s i n gen

We hebbe n i mp l i c i et v e r on de r s t e l d da t het k eu z epr o bl eem aan l e i d i n g
ge ef t t ot ee n o p l o s s i n g waa r b i j de c on s umen t de t we e goe de r en
i nd e r da ad c o ns ume e r t . I n d at gev a l s p r ak e n we v a n e en i nt e r ne
o pl os s i n g waa r b i j i n h et opt i mum d e MSG en de r el a t i e v e pr i j z en aa n
e l k aa r ge l i j k wa r e n.
I n d e pr ak t i j k gar a ndee r t ni et s da t we i n a l l e oms t a nd i gh ede n e en
i n t e r ne op l os s i ng z u l l en k r i j ge n. He t i s b es t mo gel i j k da t i emand he t
o pt i maa l v i ndt n i e t s v an be p aa l de go ede r e n t e c on s umer en . I n d at
ge v a l i s z i j n o pt i ma l e bu nde l gr af i s c h ge ge v en doo r de ho ek op l o s s i n g.

De be s c hou wd e c on s ume nt k i es t e r v o or geen v l e es t e et e n. Me r k o p
d at h i e r de MSG n i e t ge l i j k i s aa n de r e l at i e v e p r i j z e n .

Ande r e goede r en








Vl ee s
5 . Ver ander i ngen va n he t c onsume nt e ne ve nwi cht

Hi e r v oo r we r d aa n ge t oon d h oe de c on s umen t , r ek e ni n g hou den d me t
z i j n p r ef er ent i es en z i j n i n k omen en de ge ge v en ma r k t p r i j z e n, z i j n nut
ma x i ma l i s ee r t . De op t i ma l e goe de r enbu nde l wi j z i gt n at uu r l i j k wann e e r
e r v e r an de r i n gen opt r ede n i n de b as i s ge ge v en s . We z u l l en h i e r du s
b ek i j k en ho e d e c on s ume nt r ea gee r t b i j ee n v e r a nd e r i n g v a n é én v a n
d e z e ge ge v en s t e r wi j l de ande r e ge ge v en s de z e l f d e b l i j v en ( c et e r i s
p a r i bu s ) .

5 . 1. Ve r and e r i nge n i n de p r e f e r en t i e s c haa l















Al s j e b ei de gr af i e k en be k i j k t mer k j e op da t er ee n
p r ef er ent i e wi j z i g i n g i s gebeu r t i n het v oo r d ee l v an go ed2 . He t gev o l g
v a n de z e p r ef e r en t i e wi j z i gi n g i s da n o ok da t d e c on s ument mee r v an
h et t wee de goe d c o ns umee r t . Hoe we l i n d i t ge v a l no c h het
i n k ome n, n oc h d e p r i j z e n v e r a nder z i j n wi j z i gt h et c on s ump t i ep at r oo n.

5 . 2. Ve r and e r i nge n i n he t b udg et

Gr af i s c h l e i d t een t o ename v an he t i n k omen t o t ee n e v e n wi j di ge
v e r s c hu i v i n g v a n de bud get l i j n naa r r e c ht s . Een v e r mi n de r i n g v an h et
b ud ge t g eef t anal oo g e en e v en wi j d i ge v e r s c hu i v i ng na a r l i n k s , na a r de
o o r s pr on g t oe. Me t e l k i nk omen s ni v e au k omt ee n a nde r op t i mum
o v e r een . De c u r v e d i e de opt i mal e pun t e n v e r b i nd t n oemt men d e
i n k ome ns c o ns ump t i e c u r v e ( I CC) .
I CC : geef t de v e r z ame l i n g we e r v a n a l l e o pt i ma l e go ede r e nbu nde l s
b i j ve r s c h i l l en de i nk omen s , wa a r bi j de p r i j z e n v an d e goede r en
o n ge wi j z i gd b l i j v e n.











He t v oo r gaan de ma ak t h et nu ook e en v ou di g om h et v e r ban d af t e
l e i d en t u s s en de ge v r aa gde hoe v e el he i d v an een go ed en he t
i n k ome n, wa a r b i j d e p r i j z en c on s t a nt wo r den v e r on de r s t e l d . Di t
v e r b and wo r dt s amen ge v a t doo r wa t me n n oemt ee n En ge l - c u r ve . I n
b o v ens t a ande gr af i e k wo r d t , v e r t r e k k end v an l u i k a , d e En ge l - c u r v e
v o o r he t e e r s t e go ed af ge l e i d .

We t va n Engel : Het r e l at i e v e a an de e l v a n n ood z a k e l i j k e goed e r en
n eemt af wan neer het i n k ome n gr o t e r wo r dt . Wann ee r de v r a a g naa r
e en goed p r o po r t i onee l s t i j gt b i j e en i n k omen s t o en ame s p r eek t men
v a n l u x e go ede r en .

De Engel- curve van een noodzakelijk en een luxegoed










Om op mee r f o r me l e wi j z e d e i nv l o ed v an he t i nk ome n o p d e v r aa g t e
me t en ge b r u i k en ec onomen het be gr i p i n k o me n s e l a s t i c i t ei t v a n d e
v r aa g . We k un nen de i n k omen s e l a s t i c i t ei t oo k f o r mu l e r en om d e
i n v l oe d v an ee n i n k ome ns v e r ande r i n g o p d e v r aag v a n een i nd i v i d u e l e
c on s ume nt na t e gaa n. Ze wo r d t ge def i n i ee r d a l s d e v e r h oud i n g
t us s e n d e r e l at i ev e v e r ande r i n g v a n d e ge v r aa gd e hoe v e el he i d v an
e en goed ( x ) e n d e r e l a t i e v e ve r an de r i n g v an het i n k omen ( y ) .

ε
y
v
= d x / x = dx y
d y / y d y x

De mee s t e goed e r en hebb en een po s i t i e v e i nk ome ns el as t i c i t e i t : d e
v r a a g n eemt t o e b i j ho ge r e i nk ome ns . Een i nk omen s e l a s t i c i t e i t k l ei ne r
d an 1 b et e k e nt da t e en t o ename v a n he t i n k omen met 1 % e en
t oen ame v a n d e v r a a g i mp l i c ee r t v a n mi nde r da n 1 %. Noo d za k e l i j k e
go ede r en k a n me n z o een v o ud i g def i n i ë r en a l s go ede r e n me t een
i n k ome ns e l as t i c i t e i t k l e i ne r dan 1 . L u x e go ede r e n z i j n da n goede r e n
me t e en i nk omens e l a s t i c i t e i t gr ot e r da n 1 .
He t i s o ok mo ge l i j k da t de v r a a g n aa r een bep aa l d go ed af neemt
wa n nee r he t i n k omen s t i j gt . Di t i s h et ge v a l met h et goe d wa a r van de
En ge l - c ur v e wo r d t we e r ge ge v en i n v ol gen de gr af i e k .
Goed e r en waa r v o o r gel dt da t d e v r a a g d aa l t wann ee r het i n k omen
s t i j gt n oeme n we i nf e r i eu r e goe de r en . Al s t r a di t i o ne l e v o o r be el de n
go l den ma r ga r i ne en c i c h o r e i . Al s h et i nk omen ee n z e k e r n i v eau
b e r e i k t wo r den de z e go ede r e n v er v a n gen doo r bo t e r en k of f i e. ( v b .
wi t t e p r od uc t en , . . )
Enge l - c u r v e v o o r i nf e r i eu r goed





5 . 3. Ve r and e r i nge n i n de p r i j s
5 . 3. 1. De i n v l o ed v an p r i j s v e r a nd e r i nge n e n d e i n di v i d ue l e v r a agc u r v e

I n o nde r s t aan de f i guu r wo r d t h et ef f ec t v an ee n pr i j s da l i n g x 1
o nde r z o c ht . St el b i j vo o r be el d dat de p r i j s v an het ee r s t e go ed
ge ha l v ee r d wo r dt , dan z a l d e b udge t l i j n n i et l an ger wo r den ge ge v en
d oo r j l , ma ar d oo r j w. Al s ge v o l g v a n d e p r i j s da l i n g v an he t goed
b e r e i k t de c o ns ume nt n i et l an ge r z i j n ma x i maa l nu t i n e
0
maa r wel i n
e
1
. Doo r de p r i j s d al i n g c o ns umeer t de c on s ume nt me e r v an da t goe d
d an v o o r hee n. De pr i j s ve r ander i ng va n he t eer st e goed hee f t ook
de c onsumpt i e va n he t t weede goe d be ï nvl oe dt , ook a l i s di e pr i j s
ongewi j z i gd gebl e ve n.


















De mat e wa a r i n d i t gebe ur t han gt af v an de k r u i s e l i n gs e
p r i j s e l a s t i c i t e i t v a n d e v r aa g: i s de z e e l a s t i c i t e i t ne gat i ef , da n z a l b i j
e en p r i j s d al i n g v a n goed 1 de c on s umpt i e v an goe d 2 t oenemen.

De p r i j s v an goed 1 d aa l t v an p1 t o t p 1 ‟ e n v e r v o l ge ns t o t p1 ‟ ‟ . Ond e r
d e c et e r i s - pa r i bu s - h y po t he s e ne emt de c o ns ump t i e t oe v an x 1 na a r
x 1 ‟ en v e r v o l gens n aa r x 1 ‟ ‟ . Do or i n p ane el b op de v e r t i c a l e a s d e
p r i j z en aa n t e gev e n en de o v e r ee nk oms t i ge op t i ma l e ho e v ee l he de n
v a n go ed1 u i t pan ee l a o v e r t e nemen op de ho r i z o n t a l e a s v e r k r i j gt
me n o nmi dde l l i j k de i nd i v i due l e v r a a gc u r v e v oo r he t e e r s t e goe d.
We mer k en op da t d e i n d i v i d ue l e v r a a gc u r v e we r d af ge l e i d i n de
v e r o nde r s t e l l i n g v a n ee n ge ge v en i nk omen en v oor een ge ge v en p r i j s
v a n he t 2
e
go ed. Doo r he r ha l i n g v a n de gr af i s c h e ana l y s e v o o r e en
h o ge r i nk omen k a n me n e en v oud i g na gaan da t de v r a a gc u r v e i n dat
ge v a l na a r r e c h t s z a l v e r s c hu i v en z o l an g de i n k ome ns el as t i c i t e i t
p os i t i ef i s . Oo k wi j z i gi n ge n i n p r ef e r e nt i e s en i n d e p r i j s v an he t 2
e

go ed z ul l en v e r s c hu i v i n gen i n de v r a a gc u r v e v e r oo r z a k en .


















































5 . 3. 2. Het s ub s t i t ut i e - ef f ec t en he t i n k o me n s ef f e c t

Ee r de r i s ge bl ek e n d at een p r i j s ve r ande r i n g v a n ee n goed oo k ef f ec t
h eef t op de v r aag na a r a nde r e go ede r e n wa a r v an de p r i j s
o n v e r and e r d i s ge bl e v en. J e k a n d i e v a s t s t e l l i n g b et e r be gr i j pen a l s
j e he t d ubb el e ef f ec t onde r k e nt da t v oo r t v l oe i t u i t een p r i j s da l i n g v a n
go ed 1 :
- e ne r z i j ds i s goed 1 goed k op e r gewo r d en. Daa r door z a l de
c on s ume nt he t r e l a t i ef d uu r de r ge wo r den go ed2 ve r v a n gen do o r
h et goe dk ope r e go ed 1. Me n noemt di t he t s ubs t i t ut i e – e f f ec t
va n goed1. Het s ub s t i t ut i e - ef f ec t v an een p r i j s dal i n g
v e r o or z a ak t s t eed s een t o ename i n he t r e l at i ef goe dk ope r
ge wo r de n goed .
- Ande r z i j d s i s t en ge v o l ge v an de p r i j s da l i n g v an go ed1 de
k oo pk r a c h t v a n h et i nk omen v an de c o ns umen t v e r hoo gd. Al s h i j
d us de z e l f de hoe v e el he i d v an goe d1 z o u k op en z o u z i j n i n k omen
n i e t v o l l e d i g wo r d en bet eed . Bi j ge v o l g k an h i j n a d e p r i j s da l i n g
z o we l v a n goed 1 a l s v an goe d2 me e r k op en. We z e gge n da t z i j n
r eë l e i nk ome n ge s t e ge n i s en spr eke n va n he t i nk ome nse f f ec t
va n de pr i j s dal i ng va n he t eer st e goed . Da t z a l u i t e r aa r d
ge v o l gen he bben op z i j n c on s umpt i epa t r oon . Het t e k e n v an he t
i n k ome ns ef f ec t l i gt n i et v a s t h et h an gt e r v a n af of he t
b et r ef f ende go ed een no r maa l of e en i nf e r i e u r goe d i s .

 Zi e appe nd i x 2

5 . 4. Pr ef e r ent i e s , ob s e r v e e r baa r g ed r ag en v r aaga na l y s e s

Pr ef er ent i es z i j n n i et s t e eds o bs e r v e er baa r , wa t we l ob s e r v ee r baa r i s
z i j n d e goed e r enb unde l s d i e c o ns ument en aan k ope n waa r j e dan de
p r ef er ent i e s v an een c on s ume nt u i t k an af l e i den . Zo k an men oo k
ge z i n s b ud get t en en ge ge v en s o v e r p r i j z en t e wet e n k ome n. Al d ez e
i nf o r ma t i e k an v i a aa n gep as t e t ec hn i e k e n wo r den v e r k r e gen .
I n d e t he o r i e v e r t r ek t men v a n gege v e n p r ef e r en t i e s maa r i n d e
p r ak t i j k v e r t r e k t me n v an ge ge v en s o v e r d e gec on s umee r de
go ede r enb unde l s om h un v r a a g na a r a l l e r l e i go ede r en t e v e r k l a r en op
b as i s v a n i n k ome ns , p r i j z en, … . Zo k a n me n o ok ef f ec t en v oo r s pel l en
v a n p r i j s v e r ander i n gen, bu d ge t wi j z i gi n ge n, de ef f e c t en v a n
o v e r he i d s maa t r ege l en en z .

6 . Cons ument enge dr ag i n ac t i e : Toe pa ssi nge n


 Zi e boe k pa gi n a 1 20 - 12 5 + wer k c ol l e ge 2 !

7 . Af l e i di ng va n de mar k t vr aa g ui t de i ndi vi duel e vr a agcur ve n

Gr af i sche af l ei di ng van de mar kt vr aag











V a V b
V a +b

8 . Kr i t i sc he ka nt t e ke ni nge n

De t h eo r i e v an he t c on s ument en ge d r a g i s aan t r e k k e l i j k omd at z i j o p
b as i s v a n e nk e l e een v o ud i ge h y po t he s e n me t b et r e k k i n g t o t h et
ge d r a g v an de c o ns umen t ( vo o r namel i j k met be t r e k k i n g t o t
r a t i ona l i t e i t ) i n s t aat i s s ommi ge f und amen t e l e ec o nomi s c h e we t t en
v a n ee n t heo r et i s c he ond er bou w t e v oo r z i e n.
De t h eo r i e k ent o ok we l enk e l e ge b r e k en . Zo i s er gee n p l a at s
i n ge r u i md v oo r s p a r en of on t s pa r e n, wa a r mee we l r ek en i n g k an
ge hou den wo r den . Oo k h oud en de nu t s f un c t i es z i c h k l a s s i ek be z i g
me t h oe v ee l h eden d i e z i j n ge c o ns ume er d wa a r d e c o ns umen t d i k wi j l s
n i e t i n i s ge ï n t e r e s s ee r d maa r eer d e r i n de “ k a r ak t e r i s t i e k en ” . Er
we r d i n de t h eo r i e oo k u i t ge ga an v a n “ z ek e r he i d ” . Er we r d
v e r o nde r s t e l d d at de c on s ume nt a l l e r e l e v an t e gr o ot h eden k en t : h i j
k en t d us a l l e r e l e v a nt e p r i j z en me t z e k e r h e i d.
Hoof dst uk 4 : Product i e en kost en van bedri j ven
op kort e en l ange t ermi j n

1 . Be dr i j ve n e n de or ga ni sa t i e va n de pr oduc t i e
1 . 2. Voo r de l en v a n d e o r gan i s at i e v an p r od uc t i e i n be d r i j v e n

Bed r i j v en wo r den ge def i ni ee r d a l s o r gan i s a t i es d i e i npu t s omz e t t en i n
o ut p ut s . Om de z e t r a ns f o r ma t i e t e r ea l i s e r e n c omb i n e r en z i j
v e r s c hi l l ende i np ut f ac t o r e n, z oa l s a r be i d s k r ac ht en v an v e r s c h i l l en de
o pl e i d i n gs n i v ea us e n s pe c i a l i s at i e s , me t ma c h i n es e n a nde r e
k ap i t aa l goede r en , ma t e r i a l en en gr on ds t of f en, en e r gi e en z . Be d r i j v e n
c oö r di ne r e n e en gr o ot aa nt a l a c t i v i t e i t en en r e gel e n i n t e r n a l l e
i n t e r a c t i e s t u s s en de i n ge ze t t e ar b ei d, ma c h i ne s , gr on ds t of f en enz .
Me n k an z i c h af vr a gen of a l l e v o r me n v an p r o duc t i e noo d z ak e l i j k ee n
b ed r i j f s o r gan i s at i e v e r e i s en, wa a r b i j he t b ed r i j f a l s o r gan i s a t i e
p e r mane nt ma c h i n es en pe r s o ne el aan we r f t om de p r od uc t i e op t e
v o e r en. Men z ou i n p r i nc i p e a l l e n od i ge a c t i v i t e i t e n d i e b i n nen een
b ed r i j f geb eu r en oo k v i a de ma r k t v oo r e l k v an de bet r ok k e n
a c t i v i t ei t e n k un ne n l a t en u i t v o e r en . Vb. J e a ut o i s def ec t , j e l aat
e e r s t b i j i eman d v a s t s t e l l en dat di e def e c t i s daa r n a z oe k j e d e
ge s c h i k t e a ppa r a t uu r om het t e h e r s t e l l en , dan zo ek j e i emand d i e he t
k an he r s t e l l en, …. Di t i s n i e t ef f i c i ën t , j e k a n b et er naa r ee n ga r a ge
ga at d i e a l l e moge l i j k e ap pa r a t uu r i n hu i s h eef t n et a l s ge k wa l i f i c ee r d
p e r s o nee l .

Wel k e f ac t o r en dr a gen e r t oe bi j da t d e pr odu c t i e v i a een o r gan i s at i e
i n bed r i j v en ef f i c i ën t e r v e r l oop t da n wan nee r a l l e c oö r di nat i e e n
o r gan i s at i e v i a de ma r k t v er l oop t ?
- Tr an s a c t i ek os t en : de t r a ns ac t i e v i a de ma r k t geef t ho ge r e
t r an s a c t i e k o s t en dan d i e i n bed r i j v e n . De z e z i j n ni e t
n ood z a k e l i j k u i t ge d r u k t i n ge l d ; z e omv at t en a l l e k o s t en en
mo ei t e d i e men z i c h mo et get r oos t e n om ee n p a r t n e r t e v i nd en
om de t r a ns ac t i e mee t e r ea l i s e r e n, de moe i t e d i e ge daan wo r d t
om ee n p r i j s o v er e en t e k omen, de k os t en v an c ont r o l e op de
t r an s a c t i e en z .
- Sc h aa l v oo r d el en : Een be d r i j f moe t u i t e r a a r d oo k k o s t e n ma k e n
om de a c t i v i t e i t en t e c oö r d i ne r en en u i t t e v oe r e n. Maa r p r e c i e s
omdat z e z i c h s pe c i a l i s e r en , ope r e r en z e op gr o t e s c ha a l . Di t
h eef t v oo r de l en e n l e i d t i n de mee s t e ge v a l l en t o t l a ge r e k o s t e n
p e r e enhe i d.
- Di v e r s i f i c at i e v oor d el en : Bed r i j v en k unn en s oms me e r de r e
a c t i v i t ei t e n i n t e gr e r en di e d oo r ap a r t e aa nb i ed e r s op de d i v e r s e
ma r k t en moet en wo r d en ged aan . Een ga r a ge doe t z o we l
o nde r h oud a l s r ep a r at i e s v an z o we l pe r s on en wa gen s a l s
v r a c ht wa gen s , ge ef t a d v i e s , v e r k o opt n i e u we wa ge ns en z . Er
z i j n k o s t en v oo r de l e n v e r b ond en a an het i nt e gr e r e n v an de z e
v e r s c hi l l ende d i e ns t en i n één ent i t e i t . Men s p r eek t du s v a n
d i v e r s i f i c at i e v oor d el en : het i s go ed k ope r he t aan bod v an
me e r de r e p r o du c t en of d i en s t en bi nn en één be d r i j f t e
o r gan i s e r e n d an e r ap a r t e be d r i j v e n v oo r op t e z et t en .
- Spe c i a l i s at i e en t eamwo r k : Voo r a l gr o t e r e bed r i j v e n ma k en he t
mo ge l i j k de v oo r d el en v a n t eamwo r k t e r ea l i s e r en, waa r i n i ed e r
p e r s onee l s l i d ges pe c i a l i s ee r d i s i n bep aa l d e a c t i v i t e i t en , ma a r
wa a r b i j t oc h s y ne r gi e k an on t s t aa n t us s e n t eaml e den .


1 . 2. Doe l s t e l l i n ge n e n b epe r k i n ge n v an be d r i j v e n

Doe l s t e l l i n g v a n b ed r i j v en k u nnen e r g v e r s c h i l l e n maa r mee s t a l k omt
h et e r a l t i j d op ne e r e en z o gr o ot mo g e l i j k e ec onomi s c h e wi n s t t e
ma k e n. Om de z e ma x i mal e wi n s t t e b e r e i k en moe t het b ed r i j f r ek en i n g
h oude n me t een a ant al b epe r k i n ge n, dee l s p r ob l eme n v an t e c h n i s c he
a a r d. Oo k bep e r k i n ge n o p ge l e gd doo r de ma r k t ze l f . Om de j u i s t e
b es l i s s i n gen t e ma k e n mo et e n z e du s o v e r d e j u i s t e i nf o r mat i e
b es c h i k k en.
Al s een be d r i j f ec on omi s c he wi n s t wi l n as t r e v en ma a r me t
b epe r k i n gen ge c o nf r o nt e e r d wo r dt , da n i s h et abs o l uu t nood z a k e l i j k
d at he t b ed r i j f t ec hn i s c h en ec o nomi s c h ef f i c i ën t o pe r ee r t .
Te c hn i s c he ef f i c i ën t i e be t e k en t da t h et be d r i j f met de b es c h i k ba r e
mi dd e l en de ma x i ma l e ou t pu t r ea l i s ee r t . Ter wi j l ec o nomi s c h e
ef f i c i ën t i e bet ek e nt da t h et bed r i j f ee n ge ge v e n pr o du c t i e r ea l i s eer t
t e ge n d e l a a gs t mo ge l i j k e k o s t e n. Doe t het be d r i j f da t n i et k an h i j
o nmo ge l i j k d e gr o o t s t mo ge l i j k e wi n s t be r e i k e n.

1 . 3. Vo r men v an be d r i j f s o r ga ni s a t i e

He t s y s t eem v an de ho ge r e i ns t an t i e d i e be v e l en ge ef t aan de
o nde r ges c h i k t en, z oa l s i n he t l e ge r , k an we r k en i n be paa l d e ge v al l en
ma a r i n een c onc r et e b ed r i j f s omge v i n g geef t d i t s y s t eem g eb as ee r d
o p b e v el en we l l i c ht ge en gun s t i ge r e s u l t at e n. De r e den i s da t e r
i mpe r f e c t e i nf o r ma t i e i s : i ema nd d i e ho ger s t a at i n de
b ed r i j f s h i e r a r c h i e k an we l o pd r a c h t en ge v e n a an z i j n o nde r ge s c hi k t e n
om ee n b epaa l de opd r ac ht u i t t e v o e r en, maa r hoe k an h i j g a r ande r en
d at de z e opd r ac h t o p de mees t ef f i c i ent e ma n i e r z a l wo r den
u i t ge v oe r d , e n d us t e gen de l aags t mo ge l i j k k o s t e n? Moc ht h i j
p e r f ec t k unn en i n s c ha t t e n we l k e i n s pa nn i n g he t v e r gt om d e o pd r a c h t
u i t t e v o er en , d an wa s e r ge en p r o bl eem: h i j k a n ge wo on na gaa n of
d e o pd r a c h t b i n ne n d e ges t e l d e t i j d i s u i t ge v oe r d e n o p b as i s daa r v a n
z i j n o nde r ge s c hi k t e n b eoo r de l en . I n ee n b ed r i j f wa a r v ee l ban d wer k
wo r d t u i t ge v oe r d i s het ma k k e l i j k de p r e s t a t i e s v an de a r b ei de r s t e
me t en , e n t e c o nt r o l e r en . Maa r bi j ande r e p r odu c t i eme t ho de s i s d at
me es t a l ni et he t ge v a l : de “ opd r ac ht ge v e r ” heef t ge en e x a c t e
i nf o r ma t i e o ve r d e i n s pa nn i n gen d i e ge l e v e r d d i en en t e wo r de n en
v a a k oo k n i et de t i j d om d e we r k n eme r s c on t i nu t e e v a l ue r en om n a t e
ga an of de z e de o pd r a c h t ef f i c i ënt u i t vo e r en .

Wanneer de omv a n g en du s d e k o s t en v a n e en be paa l d e a c t i v i t e i t
mo ei l i j k i n ge s c ha t k un nen wo r den en oo k moe i l i j k t e met e n z i j n en
o ok ee n d i r e c t e c on t r o l e op de i nz e t v an de u i t v oe r de r moe i l i j k of t e
d uu r i s ont s t aat e r ee n p r i n c i p aa l - a ge nt p r o b l e em. De opd r ac ht gev e r
wi l d at de opd r ac ht wo r d t u i t ge v o e r d om z i j n d oel s t e l l i n gen t e
r e al i s e r en, maa r k an n i e t ga r and er e n d at de u i t v oe r de r ( a gent ) d i t o ok
d aad we r k e l i j k ef f i c i ën t doe t . I n de r ge l i j k e ge v a l l en moe t en s y s t eme n
ge ba s ee r d o p h et ge v e n v an be v e l e n e n opd r a c h t e n wo r d en aan gev u l d
e t mo t i v at i e s y s t emen. De bed oe l i n g da a r v an i s ma na ge r s en
we r k neme r s aa n t e z e t t e n d e d oe l s t e l l i n gen v an he t b ed r i j f na t e
s t r e v e n. Er z i j n mi n i ma al 3 mot i v a t i e s y s t emen :
- me n ma ak t d e a ge nt mede - e i ge na a r ; de mana ge r s h ebb en e r d us
a l l e v oo r d ee l bi j om de do el s t e l l i n gen v an het bed r i j f n a t e
s t r e v e n.
- me n v oe r t a an gep as t e be l on i n gs s y s t eme n i n ; z o wi l men de
v e r go ed i n gen v an man a ge r s of we r k n eme r s af hank e l i j k ma k en
v a n p r e s t at i e s i n meet ba r e ob j e c t i e v en , b i j v o o r bee l d de
wi n s t ( “ p e r f or manc e r e l at ed pa y ” )
- me n we r k t met l a n ge t e r mi j n c on t r a c t en; z o v e r bi nd t j e he t l o t v a n
d e ma na ge r s met he t s u c c e s v an het b ed r i j f .
We mer k en op da t i n de p r a k t i j k d e z e v e r s c hi l l e nd e mo t i v at i e s y s t emen
a an l e i d i n g ge v en, s amen me t d e omv a n g v an d e pr o du c t i e en de
c omp l e x i t e i t v a n de ma r k t , t o t v er s c hi l l ende t y p es b ed r i j v en,
wa a r ond e r d e é énman s za ak , pa r t n e r s hi ps en v enn oot s c ha ppen .

2 . Pr oduc t i e e n k os t en : enkel e i nl ei de nde be gr i ppe n
2 . 1. De p r od uc t i ef un c t i e

De p r od uc t i ef un c t i e geef t aan wat v o o r e en be p aa l d p r o du c t i ep r oc es
d e ma x i maa l r eal i s ee r b a r e out put i s d i e pe r t i j d s e enhe i d k an wo r d en
v o o r t ge b r ac ht v oo r v e r s c h i l l e nde h oe v ee l h eden v an de i np ut s . De
p r odu c t i ef un c t i e i s e en t e c hn i s c he r e l a t i e : z e bes c h r i j f t de
t ec hn i s c he mo gel i j k hede n di e d e p r odu c en t nod i g h eef t om o ut p ut t e
r e al i s e r en. De z e mo ge l i j k hed en vo r men een bep e r k i n g v oo r de
p r odu c en t om z i j n do el s t e l l i n ge n t e r e a l i s e r en.

L at e n we s t e l l en dat b ed r i j v en s l e c h t s 1 ou t pu t r e al i s e r en en daar b i j 2
o ut p ut s geb r u i k en ( a r be i d en k ap i t aa l ) . Ve l e r e a l i s t i s c he
p r odu c t i e p r o c e s s en r ea l i s e r e n me e r d an 1 o upu t e n geb r u i k en mee r
d an 2 i n put s . ( v b . p r od uc t i ef un c t i e v a n e en hamb u r ge r t e nt han gt af
v a n he t v e r k oo ps - e n k eu k e npe r s on ee l , ba k p l a t en , gema l en v l ee s
e n z . )
Me n ma ak t e en on de r s c h e i d t u s s en p r o du c t i ef un c t i e s op l an ge e n op
k o r t e t e r mi j n. St e l l e n we de ou t pu t v oo r do o r x , de i n z et v an k a p i t a al
d oo r l en k , dan k an men de p r o du c t i ef unc t i e op l a n ge t e r mi j n
we e r ge v en do o r :
x = f ( l , k )
wa a r b i j f ( . ) de p r o du c t i ef un c t i e i s . Daa r b i j wo r d t di k wi j l s v an
u i t ge gaan da t z owe l de i npu t s a l s de ou t pu t s on ei n di g d ee l b aa r
z i j n , z od at de p r od uc t i e een c ont i n ue f un c t i e i s v an de i n ge ze t t e
i np ut s . De een hed en wa a r i n i npu t s e n d e p r odu c t i e gemet e n wo r d en
l i gge n n i et a p r i o r i v as t . De out pu t k an u i t ged r uk t z i j n i n l i t e r ,
k i l o gr am of pe r s t uk en z . Ar be i d wo r d t t y p i s c h geme t en do o r h et
a ant al gep r e s t e er d e u r en of he t aa nt a l pe r s on ee l s l ed en. Kap i t aa l k a n
b i j v oo r bee l d u i t ge d r u k t wo r den i n aan t a l mac h i ne - u r en , h et aa nt a l
b ak pl at e n, aa nt al hoo go v en s e n z . De i n put s en de out pu t s moe t en w e l
wo r d en u i t ged r uk t v oo r een z e l f de t i j d s e enhe i d.

I n d e pr ak t i j k k an de p r o du c t i ef un c t i e wo r d en bep aa l d doo r i nf o r ma t i e
t e v e r z ame l en ov e r de geb r ui k t e i npu t s en de ger e al i s e e r de p r odu c t i e.
Da t k an of we l geb eu r en op ba s i s v a n ge ge v en s v oo r ee n s pe c i f i e k
b ed r i j f vo o r e en a ant al p er i ode n, of op ba s i s v an i nf o r ma t i e v oo r e en
a ant al v e r s c hi l l en de bed r i j v en i n e en z e l f de s e c t o r . De ve r z ame l de
ge ge v en s k u nnen da n wo r d en geb r ui k t om de r e l a t i e t u s s en i npu t s e n
p r odu c t i e t e b es c h r i j v en of e v en t u ee l n au wk eu r i g t e s c ha t t e n me t
s t a t i s t i s c h e t e c hn i e k e n. Ee n v ee l ge b r u i k t e p r o du c t i ef unc t i e i s de
Cob b - Do u gl a s pr o du c t i ef un c t i e :
x = f ( l , k ) = Al
α
k
β
Hi e r b i j z i j n A, α, β pa r amet e r s d i e het p r o du c t i e p r o c e s be s c h r i j v e n.
 Vb. z i e ha ndbo ek pa gi na 142 - 1 43 - 14 4
2 . 2. Pr odu c t i e k os t e n : r e l e v a nt e e n i r r e l e v a nt e k os t e n

Kos t en s pe l e n ee n b el an gr i j k e r ol b i j he t nemen v a n e c o nomi s c h
gef u ndee r de be s l i s s i n gen i n het b ed r i j f s l e v en . Ma a r we l k e k o s t en z i j n
d e k o s t e n d i e r e l e v a nt z i j n b i j h et neme n v an e c onomi s c h
v e r a nt woo r de bes l i s s i n gen? En zi j n e r mi s s c h i en k o s t e n d i e n i e t
d i r e c t a l s ui t ga ve wo r de n b es c h ou wd maa r d i e wel de ge l i j k
e c o nomi s c h e k o s t en be t ek ene n?
Voo r ec onomi s t en z i j n d e r e l e v a nt e k o s t en a r be i d , k a p i t a a l e n
ma t e r i a l e n d an oo k de opp o r t u ni t e i t s k o s t en. Ze ge v e n d e waa r de v a n
d e geb r u i k t e i npu t s wee r i n hun b es t e a l t e r nat i e ve aa n wend i n g. I n
v e e l ge v a l l en en met goe d f un c t i o ne r en de i npu t ma r k t en k omen dez e
o ppo r t un i t e i t s k os t e n ge woon o v er e en met de p r i j s v an de i np ut .
v b . ba k s t enen v an ee n b ou wbe d r i j f ge b r u i k t i n h et p r od uc t i ep r o c e s .
De p r i j s d i e he t b ed r i j f vo o r d e z e ba k s t en en bet aa l t i s e en goe de
i nd i c a t i e v a n d e o ppo r t un i t e i t s k os t e n: men had de z e ba k s t e ne n
ge wo on t e gen de ge l de nde ma r k t p r i j s k un nen v e r k op en aan een an de r
b ed r i j f zo da t d e p r i j s goed de waa r de we e r ge ef t v a n d e geb r u i k t e
i np ut s i n h un bes t e a l t e r na t i e v e a an wen d i n g. De l on en v a n d e
b ou wv a k k e r s z u l l en ee n goed e we e r ga v e vo r men v a n de we r k e l i j k e
o ppo r t un i t e i t s k os t e n, wann ee r z e oo k e l de r s aan de s l a g z ou den
k un nen en t e gen een ge l i j k s oo r t i g l oon . Het i s n i e t a l t i j d z o da t de
b et a al de p r i j z en v o o r de i npu t s de op po r t un i t ei t s k o s t en goe d
we e r ge v en . Er z i j n u i t ga v en d i e be d r i j v e n d oen , ma a r d i e men n i e t a l s
o ppo r t un i t e i t s k os t e n k an be s c hou we n. I n an de r e ge v a l l en z a l de
b et a al de ve r goed i n g v oo r de i n ge z e t t e i np ut s gee n goede be nade r i n g
ge v e n v a n d e wer k e l i j k e o ppo r t uni t e i t s k os t en .
Vb2. Doo r met v a k a nt i e t e ga an i n j u l i geef j e b i j v o o r bee l d de
mo ge l i j k h e i d op om i n j ul i v ak ant i e we r k u i t t e oef e nen , j e mi s t d e
c on c e r t en i n Wer c ht e r e n z . De opp o r t u ni t e i t s k o s t en omv at t en de
wa a r de d i e j e h ec ht aa n h et do or b r en ge n v an de ma and j u l i a l s j e n i et
o p v a k an t i e i n he t b u i t e n l and z ou z i j n : z e k unn en b i j v oo r b ee l d
b es t aa n u i t h et l o on dat j e z o u on t v an gen v o o r de ge p r e s t e e r de
a r be i d, de waa r de v an het b i j wone n v an de c on c er t en i n Wer c h t e r
e n z .
Ook i n he t b ed r i j f s l e v e n i s h et es s en t i ee l a l l e ec on omi s c he k os t en, en
n i e t a l l een de boe k h oud k un d i ge k o s t en , i n r e k en i n g t e b r en gen b i j
h et neme n v an be s l i s s i n gen . Weet da t de we r k el i j k e k o s t en s t ee ds
h o ge r l i ggen d an de boe k h oud k und i ge k o s t en.

Vb 3 . St e l da t een be d r i j f en k e l e j a r e n t e r u g he ef t ge ï n v es t ee r d i n
ge s of i s t i c ee r d e a ppa r a t uu r d i e al l ee n n ut t i g i s b i n nen he t b ed r i j f . De
a ppa r a t uu r i s z on dan i g be d r i j f s s p ec i f i ek da t z e ge en en k e l e
ma r k t wa a r de he ef t . De gema ak t e k o s t e n v oo r de z e ap pa r a t uu r z i j n
d an wa t men noemt “ ge z o nk en k os t e n ” ( = s un k c o s t s ) , e en noo i t me e r
r e c u pe r ee r ba r e e n o n v e r mi j de l i j k v e r l o r e n ui t ga v e . De
o ppo r t un i t e i t s k os t e n v an de z e ap pa r a t uu r z i j n da n n ul : de wa a r de i n
b es t e a l t e r nat i e ve aa n wend i n g z i j n nu l , omdat de a ppa r a t uu r ne r ge ns
a nde r s nut t i g k an wo r de n i n ge z et . Omda t be s l i s s i n gen a l l ee n r e k en i n g
h oude n me t ec ht e op po r t un i t ei t s k o s t en i s het d an o ok du i d e l i j k da t
s un k c o s t s gee n e nk el e r o l mo gen s pe l en b i j het n emen v an
v e r s t a nd i ge be s l i s s i n gen . Wat het be d r i j f oo k b es l i s t met de p r od uc t i e
a an t e va n ge n de gemaa k t e u i t ga v e n z i j n v e r l o r en . En hoe v en dan oo k
n i e t i n a anme r k i n g t e wo r den gen omen i n h et bes l i s s i n gs p r o c e s .
Al gemee n ge l dt d at a l l e k o s t en di e t e n a an z i en va n b epaa l de
b es l i s s i n gen a l s „ s un k ‟ k un nen wo r den aan z i e n ( d i e du s onaf ha nk el i j k
z i j n v an de u i t k oms t v an de be s l i s s i n g) geen en k e l e r o l mo ge n s pe l e n
b i j he t n emen v an d i e be s l i s s i n g. Omda t z e on de r gee n e nk el e
oms t and i ghe i d k u nnen wo r d en ger e c u pe r ee r d, heb ben z e geen i nv l o ed
o p e c o nomi s c h e b es l i s s i n gen na ar de t oe k oms t t oe . Ni e t a l l een z ee r
s pe c i f i e k e be d r i j f s i n v e s t e r i n ge n k un nen a l s ge z on k e n wo r d en
b es c ho u wd, maar oo k d e k o s t en d i e ge paa r d gaan me t he t op s t a r t en
v a n ee n b ed r i j f , r e ed s gemaa k t e r e c l ame - u i t ga v en en z . Ze k u nnen
n i e t wo r den ge r ec up e r ee r d , wa t he t b ed r i j f oo k doe t .
Vee l ande r e k o s t e n z i j n nat uu r l i j k n i et v an he t t y pe „ s un k c o s t ‟ . De
b es l i s s i n g om i n j u l i a l d an n i et de p r o du c t i e t e v er h o gen he ef t
b i j v oo r bee l d we l i mpl i c a t i e s v oo r de pe r s on ee l s u i t ga v en , d e k o s t en
v a n mat e r i aa l enz . Al s me n d e p r o du c t i e v e r hoo gt dan ne en d i e
k o s t e n t oe en omgek ee r d . De z e k o s t e n v e r t e ge nwo o r d i gen d e e c h t e
o ppo r t un i t e i t s k os t e n d i e i n r e k eni n g wo r d en geb r a c h t b i j he t n eme n
v a n de r e l e v an t e be s l i s s i n g.

Ge z on k en k os t en z i j n d us gee n o ppo r t un i t e i t s k os t e n e n mo et e n n i e t i n
r e k e ni n g wo r den geb r ac ht . Omgek ee r d z i j n e r ee n aan t a l ge v a l l en
wa a r b i j d e b ed r i j f s e c o nomi s c h e v e r goed i n g v a n de p r o du c t i ef a c t or e n
n i e t de we r k el i j k e op po r t un i t ei t s k o s t en r ef l e c t ee r t . I n d at ge v a l
mo et e n b i j he t nemen v a n b es l i s s i n ge n d e i n r e k e ni n g geb r ac ht e
k o s t e n d e we r k e l i j k e o ppo r t un i t e i t s k o s t e n we e r gev e n , e n n i et de
ge maa k t e u i t ga v e n. St el d at een l an dbo u we r r e eds j a r en l an g e i gen aa r
i s v a n z i j n gr o nd, en d at de z e v o l l ed i g i s af be t aa l d . Di t be t e k en t ni e t
d at de k o s t en d i e v oo r de z e gr ond wo r de n a an ge r e k e nd nu l z i j n, wa nt
d e gr ond heef t ee n a l t e r na t i e v e aa n wend i n g. En de waa r d e v an d i e
gr o nd i n z i j n a l t e r nat i ef geb r u i k z i j n d e oppo r t un i t e i t s k os t en ( v b .
wa a r de d i e de gr o nd opb r e n gt a l s h i j v e r pa c h t wo r d t ) .

 a l l e opp o r t u n i t e i t s k os t en d i e r e c h t s t r ee k s s ame nhan gen met de t e
n emen be s l i s s i ng z i j n d e k o s t e n d i e i n aanme r k i ng ge nomen moe t e n
wo r d en.

St e l nu da t me n c o r r e c t a l de opp o r t u ni t e i t s k o s t e n he ef t b epaa l d, d an
k an men he t o nde r s c he i d ma k en t us s e n k o s t e n op k o r t e en l an ge
t e r mi j n. De k o s t e n o p k o r t e t e r mi j n be s t aan u i t de k os t en v an z owe l
d e v a r i ab e l e i npu t s ( a r be i d , k a pi t a al en z . ) p l us de k o s t en v an de
b es c h i k ba r e a ppa r at u u r e n a nde r e k ap i t aa l go ede r e n d i e p er d ef i n i t i e
o p k o r t e t e r mi j n v a s t wo r de n v e r o nde r s t el d. De v a s t e k o s t en v a r i e r en
n i e t met he t p r od uc t i en i v ea u, z e z i j n e r onaf ha nk e l i j k v an . De
v a r i ab e l e k o s t en daa r ent e gen z i j n de k os t en v an d e v a r i ab e l e
p r odu c t i ef a c t o r en ; z e v a r i e r en me t d e pr odu c t i e.

Vb. Ee n b ed r i j f pr o du c ee r t c on s e r v e n d i e i n een s p ec i a l e v e r p ak k i n g
a an de wi n k e l s mo et e n wo r d en ge l e v e r d.

Kos t e n a f ha nk e l i j k v a n
t oe k oms t i ge
be s l i s s i nge n
Sunk c os t s
Va s t e k os t e n Ko s t e n me u b i l a i r , k o s t e n
v e r l i c h t i n g
Re e d g e ma a k t e
r e c l a me - u i t g a v e n ,
v e r z e k e r i n g s k o s t e n
g e b o u w
Va r i a be l e
k os t e n
Pr o d u c t i e a r b e i d e r s ,
v e r g o e d i n g t i j d s i n z e t
e i g e n a a r , ma t e r i a a l
Be d r i j f s s p e c i f i e k e
s t e mp e l s
3 . He t ge dr a g va n de pr oduce nt op l a nge t er mi j n: de opt i mal e
k euz e va n i nput s i n de pr oduc t i e

Op l a n ge t e r mi j n bet ek ent da t de p r od uc ent ee n pe r i o de be s c hou wt
d i e l an g geno e g i s om a l l e i npu t s , oo k de omv an g v a n d e
b as i s i nf r as t r u c t uu r en de i n ge ze t t e ma c h i ne s o pt i ma al t e k un nen
a anpa s s en . Hi j wi l d an we t e n we l k e de op t i ma l e i n z et i s va n a r be i d ,
ma t e r i a l e n, k a p i t a a l en z . a l s h i j ee n b epaa l de out p ut t e gen de l aags t
mo ge l i j k e k o s t e n wi l r ea l i s e r en . De h i e r be s c h r e v e n p r ob l ema t i e k i s
a l t i j d r e l e v ant wa nnee r be d r i j v e n nad en k en op l an ge t e r mi j n .
Bo v end i e n i s d e a na l y s e oo k e r g b el an gr i j k wa nnee r ee n b e gi nn end e
p r odu c en t nade nk t o v e r de no g t e i n s t a l l e r en p r od uc t i e c apa c i t e i t , het
a an t e we r v en pe r s o nee l en z .

Twee e s s ent i el e k enmer k e n v an de p r o du c t i e t e c hno l o gi e :
- d e ma t e wa a r i n i n put s v e r v a n gbaa r
z i j n ( s ub s t i t ut i emo ge l i j k h ede n )
- d e ma t e wa a r i n d e p r odu c t i e t oen eemt wann ee r me e r i np ut s
wo r d en i n ge z e t ( s c haa l o pb r e n gs t e n )
Al s we d an v e r v o l gen s d e p r oduc t i e k o s t en be k i j k e n e n we ga an na
h oe een p r od uc en t d e hoe v ee l hed en v a n v e r s c hi l l en de i npu t s be pa al t
om ee n ge ge v en o ut p ut t e r ea l i s er e n t e ge n d e l a ags t e k o s t en l e i dt d i t
t ot ee n r e c h t s t r ee k s v e r b and t u s s e n d e p r odu c t i e k o s t en en het
o ut p ut n i v ea u.

3 . 1. Pr odu c t i e en de s ub s t i t uee r b aa r he i d v an i npu t s
3 . 1. 1. De l a n ge t e r mi j n - p r o du c t i ef un c t i e e n i s o qu ant en

He t s oo r t i nf o r ma t i e dat men no di g heef t om de pr o du c t i ef un c t i e t e
b es c h r i j v en k an wo r d en ge ï l l us t r e e r d met een v oo r bee l d . St e l da t
i n gen i eu r s v an ee n p r odu c en t v an s t aa l d r aad do or j a r en l a n ge
we k e l i j k s e ob s e r v a t i es de i nf o r ma t i e heb ben v er z amel d d i e
s ame n ge v at i s i n een t abe l . De z e geef t wee r v oo r v e r s c h i l l en de
c omb i n at i e s v a n a r be i d s u r e n e n ma c h i n e - u r en ho e v ee l me t e r
s t a a l d r aa d d e p r o du c en t k an r ea l i s e r en . De ge ge v e ns i n d t abe l
b es c h r i j v en de l a n ge t e r mi j n - p r od uc t i ef un c t i e : z e ge v en wee r hoe de
p r odu c t i e s amenh an gt me t de i n ge z e t t e i np ut s . Ve r s c h i l l end e
c omb i n at i e s v a n i np ut s l e ve r e n v a ak de z e l f de ou t p ut op . Du s
e en z e l f de o ut put k a n o p v e r s c h i l l e nde man i e r en ge r ea l i s ee r d wo r de n
e n h et i s aan de p r odu c en t om d e i n z et v a n d e v e r s c h i l l ende i np ut s
o pt i maa l t e k i e z e n.
De l an get e r mi j n - p r od uc t i ef un c t i e k a n wo r den weer ge ge v en a l s : x = f
( l , k )
Di e k a n gr af i s c h wo r den v oo r ges t e l d :












De z e f i guu r omva t a l l e mo ge l i j k he den d i e e r t e c hn i s c h mo ge l i j k z i j n
om v e r s c h i l l e nde p r od uc t i en i v ea us t e r ea l i s e r en . De z e f i guu r geef t i n
z e e r a l gemene t e r men oo k a an da t e r v e r s c h i l l e nd e mo ge l i j k h ede n
z i j n om ee n z e l f de p r o du c t i e t e l ev e r e n. Een i s o qua nt geef t a l l e
mo ge l i j k e c omb i n at i e s v a n a r be i d en k ap i t aa l di e de z e l f de out put
l e v e r e n. De get ek en de p r odu c t i ef u nc t i e i mp l i c ee r t du s d at he t
t ec hn i s c h mo ge l i j k i s t ot op z ek e r e ho o gt e d e e ne i np ut t e v e r v an ge n
d oo r de ande r e e n d aa r b i j de z e l f d e o ut p ut t e v e r k r i j gen . Da t i s ni e t
v e r wo n de r l i j k a l s men r ek en i n g ho udt met h et f e i t dat h et h i e r een
f enomeen op l ange t e r mi j n bet r ef t .

Wi s k und i g i s de i s o qu ant ge ge v en do o r d e v e r gel i j k : x
0
= f ( l , k )

















Ve r s c h i l l en de i s o quan t en s amen v o r men e en i s o qu ant en v e l d. Hoe
v e r d er d e i s o qu an t v an de oo r s p r o n g l i gt , ho e gr ot e r h et
o v e r een k oms t i g o upu t n i v eau . He t v e r s c h i l t u s s en i s o qu ant en en
i nd i f f e r en t i ec u r ve n l i gt e r i n da t bi j i s o quan t en de ge t a l wa a r en we l
d e ge l i j k e en k a r d i n a l e bet ek en i s heb ben .

3 . 1. 2. Ei gens c h ap pen v an i s o quan t en

- d al end v e r l oop
- c on v e x t . o. v . de o o r s pr on g
- i s o qu ant en k u nne n e l k aa r n i e t r ak en of s n i j den

De ma r gi n aa l t e c h ni s c he s ub s t i t ut i e r gr aa d i s e en ma at s t af d i e de
ma t e v a n s ub s t i t u ee r ba a r he i d aan geef t t u s s en a r b ei d e n k ap i t aa l ,
wa a r b i j d e ze l f de p r od uc t i e wo r dt b ehou den .
MTSG
k l
= l i m – Δk = - d k
Δ l 0 Δl d l
De z e f or mul e geef t ee n ma at v o or de s u bs t i t u ee r b aa r he i d v an k ap i t aa l
d oo r a r be i d , e n wo r d t gr af i s c h we e r ge ge v en doo r de
r i c ht i n gs c o ef f i c i e nt v a n d e r a ak l i j n aan d e i s o qu an t , v oo r af ge gaan
d oo r een mi nt e k e n. Dat mi nt e k e n wo r dt i n ge v oe r d om e en po s i t i e v e
n ume r i e k e u i t k oms t t e v e r k r i j gen.

3 . 1. 3. Sp ec i a l e v o r men v a n i s o qua nt e n

I n h et ge v a l v an v a s t e i np ut v e r h ou di n ge n z i j n de i s o quan t en r e c ht e
h oe k en , d oo r da t d e e x t r a i n z e t v an 1 p r od uc t i ef ac t o r , z on de r
a anpa s s i n g v an d e a nde r e , geen a dd i t i o ne l e ou t pu t o p l e v e r t . ( v b . e en
e x t r a b us maa k t h et n i et mo ge l i j k mee r men s en t e v e r v o e r en a l s me n
s l e c ht s o v e r 1 c h auf f eur be s c h i k t ) .

I n e x t r eme ge v a l l en do et z i c h he t t e geno v e r ge s t e l d e v oo r v an v a s t e
i np ut v e r h oud i n ge n. I n s ommi ge p r odu c t i e p r o c e s s en i s de
s ub s t i t ue e r baa r he i d on af han k e l i j k v an de ge b r u i k t e i n put c omb i na t i e :
d e MTSG i s c on s t ant e n d e i s o qua nt e n wo r d en gege v e n doo r r ec ht e n.

3 . 2. Toe nemen de , af n emend e of c on s t ant e s c haa l o pb r en gs t en
3 . 2. 1. Het c on c ep t s c haa l opb r e ngs t en

Di t c on c ep t geef t aa n hoe de p r od uc t i e v a r i e e r t wa nnee r a l l e
i n ge z et t e i npu t s p r opo r t i one el ( d . w. z . me t e en z e l f d e p e r c ent a ge ) ,
v e r a nde r e n.
Vb. een ge ge v en i npu t c omb i na t i e wa a r b i j de i n z et v a n z o we l k ap i t a al
a l s a r be i d v e r dub be l d wo r dt , wa nn ee r al s ge v o l g d e o ut p ut ve r dubb el t
s p r e ek t e n v an c o ns t an t e s c ha a l op b r en gs t en . Er i s d an een
p r opo r t i one el v er b and t u s s en de i n ge z et t e i npu t s e n d e ge l e v e r de
p r odu c t i e . Al s de ou t pu t z ou v e r d r i e v o ud i ge n s p r e ek t me n v an
t oen emend e s c ha al opb r en gs t en. I s de ou t pu t t oen e emt met s l ec ht
5 0% dan s p r e k en we v a n af nemen de s c ha al opb r en gs t en .

3 . 2. 2. Ec on omi s c he r e l e v an t i e v a n s c haa l o pb r e ngs t en

He t b e gr i p s c ha al op b r en gs t en i s z e e r i nt e r e s s a nt omdat he t
r e c h t s t r ee k s v e r b and hou dt met d e i n v l oe d v an pr o du c t i e t oen ames o p
d e gemi dd e l de pr o du c t i e k o s t en.
Vb. St e l d at men we r k t me t t oe neme nde s c ha a l opb r en gs t en, wanne e r
d at bed r i j f a l l e i n put s z o u v e r d ub be l en en du s a l l e k os t en z ou
v e r d ubbe l en, dan z ou de p r od uc t i e mee r dan v e r du bbe l e n. Bi j ge v ol g
z o u den na d i e wi j z i gi n ge n de k o s t en v e r dub be l d z i j n , ma ar d e o ut p ut
me e r d an v e r dubb el d. Maa r da t i mp l i c ee r t u i t e r a ar d da t e gemi ddel de
k o s t e n p e r e enhe i d ge daa l d z i j n.
He t v oo r gaan de ge ef t ui t e r a a r d z e e r b el an gr i j k e i nf o r ma t i e v o o r z o we l
b ed r i j f s l e i de r s a l s v oo r de o v e r h ei d . Toe neme nde s c haa l o pb r e n gs t e n
b et e k e nen i mme r s d at mee r p r od uc e r e n d e gemi dde l d e k o s t pe r s t uk
z a l doen da l en.

De be l a n gr i j k s t e r ede nen v oo r t oe nemen de s c ha al op b r en gs t en z i j n :
- s pe c i a l i s at i e v an i npu t s b i j ho ge r e p r o du c t i e v o l ume s
Gr ot e r e o ut p ut ni v e a us s t e l l en bed r i j v en i n s t aa t ge s pec i a l i s e e r de
a r be i d en mac h i n es i n t e ze t t en v o o r he t u i t v oe r e n v an be paa l d e
d ee l t a k e n i n he t p r odu c t i e p r o c e s . Bi j l a ge p r odu c t i e v o l umes moe t e l k
p e r s onee l s l i d een gr o ot aan t a l v e r s c h i l l end e t a k e n b ehee r s e n,
wa a r v o o r h i j n i e t noo d z ak el i j k e ve n c omp et e nt i s .
- o ndee l baa r h eden i n de i n z et v a n bep aa l de k ap i t aa l goed e r en
Bepa al de mac h i ne s met een gr o t e p r od uc t i e c apa c i t e i t , d i e de
p r odu c t i v i t e i t s t er k v e r h o gen , k u nn en maa r wo r den i n ge z e t v a naf e en
mi n i ma al p r o du c t i en i v eau . He t he ef t geen z i n een z ee r ef f i c i e nt e
ma c h i n e me t een c a pa c i t e i t v an 10 0000 s t u k s pe r d a g i n t e z e t t e n
wa n nee r de p r o du c t i e 5 000 be dr aa gt .

De be l a n gr i j k s t e r ede nen v oo r af n emend e s c haa l o pb r en gs t en z i j n :
- t oen emend e p r od uc t i e v o l ume s ma k e n d e o r gan i s a t i e en de
c on t r o l e v an de p r odu c t i e en v an de bed r i j f s ope r a t i e s v ee l
c omp l e x e r en dus d uu r d e r .
- Bi j z ee r gr ot e v ol ume s k an het be d r i j f v e r p l i c h t z i j n mi nde r
k wa l i t a t i ef ho o gs t aan de i npu t s t e ge b r u i k en ; d e z e h ebbe n e en
l a ge r e p r od uc t i v i t e i t .

Naa s t d e p r odu c t i v i t e i t s v e r be t e r i n gen s pee l t h et r e al i s e r en v a n
s c haa l o pb r e n gs t e n e en c r u c i a l e r o l b i j d e a an de ga n g z i j n de go l f v a n
o v e r name s i n het be d r i j f s l e v en , d i e on de r and e r e i n d e h and wo r de n
ge we r k t doo r de v e r d er e Eu r op es e u i t b r e i d i n g e n d e l i be r a l i s e r i n g
b i n nen ee n a ant a l s ec t o r e n.

3 . 2. 3. Be r ek en i ng v a n s c ha a l opbr e n gs t e n

 z i e we r k c o l l e ge r + boe k pa gi n a 164 - 16 5

3 . 3. He t k eu z e pr o bl eem v a n d e pr o du c en t : p r o duc t i e t e gen mi n i ma l e
k o s t e n
3 . 3. 1. I s o k o s t e n l i j n

De t o t a l e k os t en k u nne n ges c h r ev e n wo r de n a l s :
TK = wl + r k
Me t w de p r i j s v a n 1 een he i d a r b ei d, en r d e geb r ui k s p r i j s v an 1
e enhe i d
k ap i t aa l
De z e v e r ge l i j k i ng s t e l t d at de t o t a l e p r o du c t i e k o s t en ge l i j k z i j n a an de
s om v a n d e t ot al e a r b ei ds k o s t en e n d e k ap i t aa l k os t e n.
Me n k an du s de i s o k os t e nl i j n def i n i e r en v o o r k o s t e nn i v eau s TK1, TK2
e n z . I s ok os t en l i j n en di e v e r d e r v a n d e o o r s p r on g l i gge n
v e r t e ge n woo r d i ge n h o ge r e t ot a l e k o s t en .
De he l l i n g v an de i s ok os t en l i j n wo r dt we e r ge ge v en do o r : - w/ r

3 . 3. 2. Ko s t enmi ni me r e nd ged r a g v a n de p r o du c ent : op t i ma l e k eu z e
v a n de i npu t s

He t p r ob l eem k an z o we l gr af i s c h a l s wi s k un d i g wo r den op ge l o s t . St e l
d at de ond e r neme r ee n o ut p ut n i v e au v a n x
0
wi l v o o r t b r en ge n. We
we t en da t e r v e r s c h i l l ende i np ut c ombi nat i es mo gel i j k z i j n d i e d i t
p r odu c t i e n i v eau k un nen l e v e r en ; a l de z e c omb i na t i e s wo r den
we e r ge ge v en doo r de i s o qua nt d i e o v e r e enk omt me t h et ge ge v en
o ut p ut n i v ea u. De p r od uc ent z a l nu de i np ut c omb i n at i e k i e ze n d i e d e
k l e i n s t e t ot a l e k o s t en heef t . Gr af i s c h bet ek ent d i t da t de
i np ut c omb i nat i e mo et o v e r ee ns t emme n me t d e i s ok o s t e n l i j n d i e z o
d i c h t mo ge l i j k t ege n de oo r s p r ong l i gt . He t opt i mum he ef t e en
d ui de l i j k e i n t e r pr e t at i e. Zoa l s i n e l k pun t v an de i s o quan t gel dt i n
p unt e da t d e MTSG v a n k ap i t aa l d oo r a r be i d ge l i j k i s a an de
r i c ht i n gs c o ef f i c i e nt v a n d e r a ak l i j n i n dat pu nt voo r af ge gaa n d oo r een
mi n t e k en .
MTSG
k l
= - w/ r

3 . 4. De r e l at i e t u s s en ou t pu t e n k o s t e n o p l a n ge t e r mi j n

He t e x p an s i epa d geef t a l l e op t i ma l e c omb i n at i e s v a n de ge b r u i k t e
i np ut s b i j v e r s c hi l l en de out put ni v e au s , wa a r b i j de i npu t p r i j z en
c on s t ant wo r d en v e r ond e r s t e l d .









3 . 5. Toe pa s s i n ge n v a n op t i ma l e i np ut k eu z e i n bed r i j v en

1 ) ge v o l gen v an een l oon s v e r h o gi ng
2 ) Ef f ec t v an ee n mi l i eu be l a s t i n g

4 . Pr odu c t i e e n k o s t e n o p k o r t e t e r mi j n

Op k o r t e t e r mi j n k un nen n i et a l l e i np ut s onmi dd e l l i j k wo r d en
a an ge pa s t . Bed r i j v e n moe t en op k o r t e t e r mi j n we r k en met hu n
b es t aa nde i nf r a s t r uc t uu r en ap par a t uu r , wa t ook d e wi j z i gi n ge n i n
i np ut p r i j z en mo ge n z i j n. Ka p i t a al i s op k o r t e t e r mi j n de en i ge v a s t e
i np ut . We nemen aan da t e r o ok s l e c ht s één v a r i a be l e i npu t i s
n ame l i j k a r be i d. Onde r de gemaak t e a s s ump t i es i s e r op k o r t e t e r mi j n
ge en e c ht p r o bl eem v an k o s t enmi n i me r i n g mee r : i nd i en e r ma a r éé n
v a r i ab e l e i n pu t i s , dan z u l l en we z i e n d at de ge we ns t e p r od uc t i e
a ut omat i s c h o ok d e i n z e t v an a r be i d v a s t l e gt d i e v o o r de p r o duc t i e
n ood z a k e l i j k i s .

4 . 1. De p r od uc t i ef un c t i e i n de k or t e p e r i ode : t ot a al , gemi dd e l d en
ma r gi naa l p r od uc t

De p r od uc t i ef un c t i e o p k o r t e t e r mi j n wo r dt he r l ei d t o t
x = f ( l , k )
wa a r b i j k de c on s t ant e i n ge z et t e ho e v ee l he i d k ap i t aa l i s . De k o r t e
t e r mi j n p r odu c t i ef un c t i e ge ef t d an onmi dd e l l i j k an h oe v e e l a r be i d me t
h et be s c h i k ba r e k ap i t aa l moe t wor d en ge c omb i n eer d om een be paal de
p r odu c t i e t e r e a l i s e r en . Di t i l l u s t r e e r t dat e r i nder d aad gee n p r ob l e em
v a n op t i ma l e i npu t k eu z e mee r bes t a at : de be s t aan de
k ap i t aa l v oo r r aad k a n ma a r o p é én man i e r ef f i c i ënt me t a r be i d wo r d en
ge c omb i ne e r d om een ge ge v en ou t pu t t e r ea l i s e r e n.
He t t yp i s c h v e r l oo p v an ee n k o r t e t e r mi j n p r od uc t i e f unc t i e : wa nne e r
we i n i g a r be i d wo r d t i n ge z et i n een ge ge v en f ab r i ek , d an l ei dt een
k l e i ne v e r ho gi n g v a n d e a r be i d s i n put t ot een v e r s ne l d e t oen ame v a n
d e p r odu c t i e : de ou put s t i j gt p r o po r t i o nee l s t e r k e r da n d e
a r be i d s i npu t . I n e en t wee de z o ne s t i j gt de ou t pu t mi nd e r d an
p r opo r t i one el wan nee r men mee r a r be i d i n z et . Ten s l o t t e v anaf een
b epaa l d moment n eemt de ou t pu t af wa nne er d e a r b ei d t oe n eemt .

Wi s k und i g ge ef t me n h et ma r gi naa l p r od uc t v a n ar b ei d, b i j i n z e t v a n
k ap i t aa l k wee r a l s :
MP
l
= δf ( l , k )
Δl
Om de v o r m v an de t o t a l e p r od uc t c u r v e bet e r t e b e gr i j pen , i s het oo k
n ut t i g h et gemi dd el d p r odu c t v an een p r o du c t i ef ac t o r t e i n t r odu c er e n.
Onde r he t gemi dd el d p r odu c t v an de v a r i abe l e p r o du c t i ef a c t o r a r b ei d
v e r s t a at men de p r odu c t i e pe r i nge z e t t e e enh e i d a r be i d
GP
l
= f ( l , k ) = x
l l

Voo r de gr af i s c he i nt e r p r e t at i e v a n MP en GP z i e b l ad z i j de 18 0 –1 81.

He t gehe el k an no gmaa l s a l s v o l gt wo r d en s amen ge v a t
- He t gemi dde l d pr o du c t heef t een i n v e r s e U- v o r m: ee r s t s t i j gt de
c u r v e v e r v o l gen s daa l t z e
- He t ma r gi naa l p r o du c t heef t oo k e en i n v e r s e U- v or m : ee r s t s t i j gt
d e c r u v e dan daa l t z e en wo r dt na di en z e l f s no g n e ga t i ef
- I n h et ma x i mum v a n de t o t a l e p r o du c t i e c u r v e i s h et ma r gi na a l
p r odu c t nu l ; i n he t b u i gp unt v an d e t ot al e p r odu c t i ec u r v e b e r e i k t
h et ma r gi na a l p r o du c t een ma x i mum
- Zo l a n g de gemi dd el de p r od uc t i e c u r v e s t i j gt l i gt de c u r v e v an he t
ma r gi naa l p r od uc t e r bo v e n. Wann ee r de gemi dd el de
p r odu c t i e c u r v e da al t , l i gt de c u r ve v an het ma r gi na al p r o du c t
e r onde r . Bi j ge v ol g s ni j dt de c u r ve v an het ma r gi na al p r o du c t de
ge mi dde l d e pr odu c t i ec u r ve i n he t ma x i mum v an de z e l aa t s t e.



4 . 2. He t k o s t e n ve r l o op i n d e k o r t e pe r i o d e
4 . 2. 1. Tot a l e, v as t e en v a r i ab el e k o s t e n

Onde r v as t e k os t e n ( FK) v e r s t a at me n d e u i t ga v en d i e n i et af han gen
v a n de omv an g v a n d e p r odu c t i e . De v a r i ab e l e k os t e n ( VK) z i j n de
k o s t e n v an de v ar i ab e l e p r odu c t i ef ac t o r a r be i d; dez e k o s t en va r i ë r e n
me t h et ou t p u t n i v e a u. De t ot al e k o s t e n ( TK) z i j n ge l i j k aan de s om
v a n de v as t e en d e v a r i ab e l e k o s t en. TK = FK + VK

Hoe e v o l u e r en de z e k os t en a l s de p r o du c t i e s t i j gt ? De z e v r aa g ge ef t
a an l e i d i n g t ot k os t e nc u r v es d i e he t v e r b and wee r ge v e n t u s s en de
r e l e v a nt e k o s t e n e n de ou t pu t : de TK- c u r v e , d e VK - c u r v e en de FK
– c u r v e .
De v as t e k o s t en wo r d en v o o r ge s t e l d do o r e en e v en wi j d i ge me t de x -
a s aan ge z i en z e n i e t af han gen v an he t pr odu c t i e vo l ume. De v a r i a be l e
k o s t e n n emen t oe a l s d e p r odu c t i e s t i j gt , ee r s t v er t r aa gd e n d an ga an
z e v e r s n el d t oe nemen. De t o t a l e k o s t e n h ebb en he t z e l f de v e r l oo p a l s
d e v a r i ab e l e.











De t y p i s c he v o r m v a n d e v a r i a be l e en t ot a l e k o s t en c u r v e s i s
n at u u r l i j k gee n t o e v al , maa r hangt s ame n me t de t e c hn i s c he
k enmer k e n v an he t p r odu c t i ep r o c e s .

4 . 2. 2. Gemi dde l d e e n ma r gi na l e k o s t e n

De gemi d de l de v a s t e k o s t en ( GFK) wo r d en gedef i n i e e r d a l s de v as t e
k o s t e n p e r e enhe i d p r o du c t
GFK = FK / x
De gemi d de l de v a r i a be l e k os t en ( GVK) wo r de n ged ef i n i e e r d a l s de
v a r i ab e l e k o s t en pe r een he i d p r od uc t
GVK = VK / x
De gemi d de l de k o s t en z i j n ge l i j k a an de t o t a l e k os t e n p e r e enh ei d
p r odu c t . Zi j z i j n o ok ge l i j k a an de s om v an de gemi dd e l de v as t e en
ge mi dde l d e v a r i a be l e k o s t en :
GK = TK / x = VK + FK = GVK + GFK
X
De ma r gi n a l e k os t e n wo r den gedef i n i ee r d a l s de v e r a nd e r i n g v an d e
t ot a l e k o s t e n t en ge v o l ge v an een z ee r k l e i n e v e r a nde r i n g v an de
o ut p ut :
MK = l i m ATK = dTK = d ( VK + FK) = d VK + 0 = dVK
A x 0 Ax d x d x d x
d x
De add i t i on el e k o s t en z i j n de waa r de wa a r mee de v a r i abe l e k o s t e n
t oen emen a l s de out pu t a c h t e r een v o l gen s t oen eemt . Een be nade r e nde
wa a r de v a n d e MK.

Gr af i s c h :
- d e GFK v o l ge n ee n mo not oon da l e nd v e r l o op. Da t k omt omda t d e
v a s t e u i t ga v en , v o o r de c on s t a nt e p r o du c t i ef a c t or k a p i t a al , o v e r
e en s t eed s gr ot er aan t a l gep r o duc ee r de eenh eden k unn en
wo r d en u i t ges mee r d.
- De GVK en de GK he bbe n e en s oo r t U- v o r m; z e k e nnen ee r s t e en
d al end v e r l oop , om na di en t o e t e neme n. De GVK da l en t ot c ‟ om
n ad i en t e s t i j ge n; de GK da l en t ot d ‟ e n s t i j gen v er v o l ge ns . He t
mi n i mum v an de GK- c u r v e c o r r es p onde e r t met een ho ge r
o ut p ut n i v ea u dan he t mi n i mum v a n d e GVK
- De af s t and t us s en de GVK – e n de GK – c u r v e wo r d t s t eed s
k l e i ne r omwi l l e v a n d e d a l end e GFK
- De ma r gi n a l e k os t e n d a l en t o t b‟ en s t i j gen v e r v ol ge ns . Het
mi n i mum v an de MK- c u r v e k omt ov e r e en met een l a ge r
o ut p ut n i v ea u dan he t mi n i mum v a n d e GVK - c u r ve .
- Zo l a n g de GVK en de GK- c u r v e da l e n l i gt d e c u r v e v an de MK
e r onde r . Wanneer de GK- c u r v en s t i j ge n l i gt d e MK - c u r v e
e r bo v en . De MK – c u r v e s ni j dt de GK – e n d e GVK- c u r v e i n het
mi n i mum v an dez e l aat s t e c u r v en ( i n c ‟ v o o r d e GVK en d ‟ v o o r
d e GK) .
















4 . 3. Pr odu c t i e - en k os t en r e l at i e s : s pe c i a l e ge v a l l e n

Pr odu c t i ep r o c e s s en ge v e n i n de r e al i t e i t n i e t al t i j d moo i e U - v o r mi ge
ma r gi na l e en gemi dd e l de k os t enc u r v en . Bi j v oo r be el d i n p r o c e s s en
wa a r b i j e r we i n i g d i r e c t e i n t e r a c t i e i s t u s s e n a r be i d en k ap i t aa l s t e l t
me n b i j v oo r bee l d d i k wi j l s v a s t da t d e r e l at i e t u s s en p r o duc t i e en
a r be i d v o o r e en ge ge v en ho e v ee l h ei d k ap i t aa l p r op o r t i on ee l i s . De
t ot a l e p r odu c t i ec u r v e i s da n l i ne ai r . De r es u l t e r end e MK – en GVK
c u r v en z i j n c on s t ant t ot de c apa c i t e i t v a n d e k ap i t a al v o o r r aa d i s
b e r e i k t .
Er z i j n b o v end i en no g a nde r e r ed enen waa r om i n de r ea l i t ei t
p r odu c t i e p r o c e s s en n i e t n ood z a k e l i j k a an l e i d i n g ge v e n t ot moo i
c on t i nu U- v o r mi ge ma r gi n a l e en gemi d de l de k o s t en c u r v en . Een and e r
v o o r bee l d z i j n de o l i e r af f i n ade r i j e n. De ma r gi na l e k os t en nemen d an
i n “ s c h ok k en ” t oe met de p r o du c t i e . De r ed en i s da t b i j l a ge
p r odu c t i e n i v eau s de mee s t ef f i c i ën t e d i s t i l l at i e k o l ommen wo r den
i n ge z et d i e de l aa gs t e k o s t en i mpl i c e r en . Na a r mat e de p r o du c t i e s t i j gt
ga at men mi nde r ef f i c i ë nt e i n s t a l l a t i es geb r u i k en wa t h o ge r e
e enhe i ds k o s t en ge ef t . De s c ho k k e n o nt s t a an dan d oo r de o v e r gang
n aa r mi n de r ef f i c i ën t e i ns t a l l at i es t e l k en s wa nnee r de c apa c i t ei t v a n
d e goed k op e r e ap pa r a t uu r i s be r e i k t .

5 . Samen han g t us s en de k o r t e - en de l an get e r mi j n k o s t en

Wat i s nu het v er b and t u s s en de k o s t e n o p k o r t e t e r mi j n , wa nne e r d e
p r odu c en t bepe r k t i s doo r de be s c h i k ba r e k ap i t aal i n z et d i e
o v e r een k o mt me t de hu i d i ge i nf r as t r u c t uu r en mac h i n es , en de
o pt i ma l e k os t en o p l an ge t e r mi j n , wa nne e r d e pr od uc ent oo k de
k ap i t aa l i n z e t o pt i maa l k an aan pas s en.

5 . 1. Re l a t i e t u s s e n k o s t e n o p k o r t e e n op l a n ge t e r mi j n

De t o t a l e k os t en op k o r t e t e r mi j n z i j n s t ee ds gr o t e r da n d i e o p l an ge
t e r mi j n. Bi j een ge ge v en p r o du c t i en i v e au k a n d e p r odu c en t goed k o pe r
p r odu c e r e n wa nne e r d e k ap i t aa l v o o r r aad op t i maa l aan gepa s t i s , da n
wa n nee r moe t wo r den ge we r k t me t e en ona an gepa s t e i nf r a s t r u c t uu r .













5 . 2. Ec o nomi s c h b e l an g v an d e gemi d de l de k o s t en op l an ge t e r mi j n

He t v e r l oo p v an d e z e c u r v e bepaa l t v oo r de on der n emi n g of de
p r odu c t i e k o s t en p e r e enhe i d p r odu c t ga an t oe neme n of af nemen
wa n nee r he t bedr i j f z i j n p r o du c t i e v e r ho o gt en a l l e i npu t s o pt i ma al
k i e s t . Wannee r de gemi d de l d e k os t e n d a l en b i j gr o t e r e
p r odu c t i e n i v eau s l e i dt de ou t pu t ve r ho gi n g d us t o t een “ go ed k ope r e ”
p r odu c t i e = e r z i j n s c h aa l v oo r d el e n / t oen emend e s c ha a l opb r en gs t en.







Hoofdstuk 5 : Prijsvorming onder verschillende marktstructuren

1 . Cr i t e r i a v oo r he t ond e r s c he i den v a n v e r s c h i l l en de ma r k t v o r me n

- z u i v e r e mede d i ngi n g : gek enme r k t doo r ee n gr oot aa nt al v r a ge r s e n
a anb i e de r s , d i e e l k een homo geen p r o du c t op de ma r k t aa nb i ed en.
De i nd i v i due l e pr o du c en t en of c on s ument en k u nne n d e ma r k t p r i j s
n i e t be ï n v l oede n. Er i s v r i j e t oe ga n g en e x i t t ot de ma r k t en de
i nf o r ma t i e wo r dt a l gemee n v e r s p r e i d .
- mo nopo l i e : ge k e nme r k t doo r 1 aa nb i ed e r d i e d e ma r k t ge hee l
d omi nee r t . Toet r e di n g t o t d e ma r k t doo r an de r e be d r i j v e n i s
mo ei l i j k of onmoge l i j k
- o l i gopo l i e : ge k enme r k t d oo r een b epe r k t aa nt a l aa nb i ed e r s en v ee l
v r a ge r s . Bed r i j ve n z u l l en b i j het n emen v an hun be s l i s s i n gen
r e k e ni n g hou den met de v e r wac ht e r e ac t i e s v an c o nc u r r en t en . He t
p r odu c t k an i n pr i n c i pe homo geen z i j n , maa r mees t a l z i j n d e
p r odu c t en het e r oge e n en ged i f f e r e nt i ee r d. Er be s t a an bepe r k i n gen
t ot de t o et r e d i n g v a n d e ma r k t .
- Mo nopo l i s t i s c he c on c u r r e nt i e : ge k e nme r k t doo r z o we l mono po l i e
a l s z u i v e r e med ed i n gi n g. Ene r z i j ds z i j n e r e en gr oo t a an t a l
a anb i e de r s e n po t en t i ë l e k ope r s . And e r z i j d s gaa t het h i e r om
h et e r o gen e ged i f f e r en t i ee r d e p r od uc t en . El k bed r i j f he ef t t oc h e en
k l e i n bee t j e mono po l i ema c h t d oor het un i ek k a r a k t e r v an e i gen
p r odu c t .
- Mo nop s on i e : gek enmer k t d oo r v e l e aa nb i e de r s ma a r s l ec ht s 1
v r a ge r .
- Bi l a t e r a a l mo nopo l i e : ge k e nme r k t do o r 1 a an b i e de r en 1 v r a ge r .

2 . Wi ns t ma x i ma l i s e r e nd ged r a g

De e c onomi s c he wi n s t s t e l l en we v o o r do o r t. De wi n s t i s he t v e r s c h i l
t us s e n d e t ot a l e o pb r en gs t en en d e t ot al e k o s t en. We hebb en du s b i j
f un c t i e :
t( x ) = TO( x ) – TK( x )

Om he t p r odu c t i e ni v e au t e be pa l e n waa r b i j d e wi n s t ma x i maa l i s ,
l o s s en we h et v ol ge nde p r o bl eem op :
MO( x ) = MK( x )
De z e r e ge l v oo r o pt i maa l ge d r a g ge l dt on de r al l e ma r k t v o r men. Hi j
s t e l t d at he t wi ns t ma x i ma l i s e r end ou t pu t n i v ea u z o dan i g i s da t e x t r a
o pb r en gs t en v an een k l e i ne t o ename v an de p r o du c t i e e n d e v e r k o pen
p r ec i e s ge l i j k i s a an de e x t r a k o s t en v a n d i e b i j k ome nde ou t pu t .

3 . Zu i v e r e med ed i n gi n g
3 . 1. He t wi n s t max i ma l i s e r end ou t p ut n i v ea u v an de r ep r es ent at i e v e
o nde r n emi n g op k o r t e t e r mi j n

Bi j z ui v e r e me ded i n gi n g i n een be d r i j f een p r i j s neme r . Hi j k an gee n
i n v l oe d u i t oef ene n o p d e p r i j s . De t e c h n i s c h e i mpl i c at i e h i e r v an i s dat
d e i nd i v i d ue l e v r a a gc u r v e z o goed a l s o ne i nd i g e l a s t i s c h i s ; de
v r a a gc u r v e i s hor i z o n t aa l .

Al s v o o r bee l d : we r e l dma r k t v o or een be paa l d e gr a an s oo r t . Op een
ge g e v en mome nt i s de v e r han de l d e h oe v ee l h ei d 5 00mi l j oen t on t e gen
e en e v en wi c ht s pr i j s v an 100 €/ t on We be s c h ou we n op l u i k a de v r aa g -
e n a anbo dc u r v e o p d e gr aanma r k t . Op l u i k b be s c h ou wen we de
p r odu c t i e v an een Be l gi s c he l an db ou we r d i e een p r odu c t i e he ef t v a n
1 00 t on , dan v er h oo gt h et we r e l da anbo d d us me t 5 00mi l j oen t on +
1 00 t on . Maa r dez e ma r gi na l e v e r s c hu i v i n g v a n d e aan bod c u r v e naa r
r e c h t s he ef t geen i n v l oed op de p r i j s . Het ge v o l g i s dan v anu i t h et
s t a ndp unt v an de i nd i v i du el e l a nd bou we r da t de v r a a gc u r v e z o go ed
a l s ho r i z ont aa l i s . I s h et aa nt a l o nde r n emi n ge n z e e r gr oot da n k an
me n ge r u s t s t e l l e n d at de v r a a gc u r v e ho r i z on t aa l e n d us pe r f e c t
e l a s t i s c h i s . De z e ho r i z on t a l e v r aa gc u r ve be t e k ent l e t t e r l i j k d at t ege n
d e gel den de ma r k t p r i j s het be d r i j f i n p r i n c i pe z o ve el k an v e r k open a l s
z i j n o nde r nemi ngs c apa c i t e i t en k o s t e n v e r l oop he t t oe l a t en . Bo v e n d e
ma r k t p r i j s ve r k op en i s n i et mo gel i j k : het aa n geb od en p r odu c t i s
i mme r s homo geen en e l k e p r i j s gr o t e r dan de ma r k t p r i j s l e i dt t ot een
t ot a a l v e r l i e s aan k ope r s .
L ui k a. Lu i k b.
P P

V A

1 00 100




500 00 0 0 00 X 100 20 0 x


Hoe moe t de i nd i v i d ue l e o nde r n eme r op k o r t e t e r mi j n be s l i s s en we l k e
o ut p ut h i j o p d e ma r k t moe t b r enge n? Be s l i s s i n gen op k o r t e t e r mi j n
wi l l e n z e gge n d at s ommi ge p r o duc t i ef a c t o r en a l s v a s t moe t en wo r d en
b es c ho u wd omdat de z e n i e t mee r aan gepa s t k un ne n wo r d en op k or t e
t e r mi j n.
Wi ns t ma x i ma l i s at i e : gel i j k he i d v a n d e ma r gi na l e o pb r en gs t en de
ma r gi na l e k os t .
MO ( x ) = MK ( x )
 d e z e f o r mu l e b l i j f t onde r de z e ma r k t s i t ua t i e ook ge l den maa r we
k un nen de f or mul e no g v e r ee n v ou di gen aa n ge z i en de ma r k t p r i j s ee n
e x o geen ge ge v en i s du s i s de ma r gi na l e opb r en gs t p r e c i e s ge l i j k a an
d e ma r k t p r i j s .
MO ( x ) = d TO( x ) =d ( p x ) = p
d x d x
He t b ed r i j f k an bi j k omen de eenh ed en v e r k op en zon de r dat de p r i j s
ge r edu c e e r d moe t wo r den . Bi j gev o l g l e v e r t een k l e i n e t oen ame v a n d e
v e r k ope n me t één ee nhe i d p r e c i es d e p r i j s op a l s e x t r a o pb r e n gs t . .
p = MK ( x )

De t we ede - o r de v o o r wa a r de v e r ei s t dat d e 2
e
af ge l e i de naa r de wi n s t
x n e ga t i ef moe t z i j n , da t d e ma r gi na l e k o s t e nc u r ve du s s t i j gend i s .

Gr af i s c he v o o r s t e l l i n g v an he t o pt i ma l e pr odu c t i en i v ea u
P p
MK
p
e

GK
GVK





X
De op t i ma l e wi n s t i s oo k mak k e l i j k a an t e ge v en . De opb r en gs t en z i j n
ge ge v en do o r d e p r i j s v e r men i gv u l d i gt met x * ; z e z i j n gr af i s c h ge l i j k
a an de oppe r v l ak t e v an de r e c ht h oe k o de x * . De t o t a l e k os t en v oor de
p r odu c t i e v an x * bed r a gen de gemi dd e l de p r od uc t i ek os t en b i j de z e
h oe v ee l h ei d v e r me ni gv u l d i gt me t x * ; da t geef t de opp e r v l a k t e v a n de
r e c h t ho ek o gf x * . De wi n s t i s he t v e r s c hi l t us s en d e o pb r en gs t en e n
k o s t e n e n i s gr af i s c h gel i j k aan de op pe r v l ak t e v an de ge a r c ee r de
r e c h t ho ek . Er bes t a an no g 3 ande r e ma ni e r en om het ma x i ma l e
o ut p ut n i v ea u gr af i s c h t e bep a l en ( z i e bo ek pa g 21 1 - 213 )

3 . 2. De aan bodf u nc t i e v a n d e o nd e r nemi n g o p k or t e t e r mi j n

De aan bodf un c t i e i s n i e t s an de r s dan de ma r gi n a l e k os t en c u r v e me t
é én be l an gr i j k e k wa l i f i c at i e. Zol a n g de p r i j s bene den de gemi d del de
v a r i ab e l e k o s t en l i gt , i s he t opt i ma al n i e t t e p r od uc e r en : de
a anbo dc u r v e v a l t s amen me t d e v e r t i c a l e a s . Zodr a de p r i j s de
ge mi dde l d e v a r i a be l e k o s t en o v er t r ef t , i s he t we l v e r s t a nd i g t e
p r odu c e r e n o p k o r t e t e r mi j n ; d e a anbo dc u r v e v a l t da n s ame n me t de
MK- c u r v e da t z i c h bo v e n d e GVK - c u r v e be v i nd t .












I s de p r i j s p1 dan i s he t opt i ma l e out pu t n i v eau gel i j k aa n x 1 et c .
Wor dt de p r i j s p2 da n i s e c h t e r de wi ns t nu l omdat de p r i j s ge l i j k i s
a an de gemi dd e l d e k o s t e n. Daa l t de p r i j s no g mee r da n l e i d t d i t t o t
v e r l i e s v oo r de on de r nemi n g wa nt dan i s de p r i j s l a ge r dan de
ge mi dde l d e k o s t e n. Moc ht de p r i j s b ene den p2 k ome n i s h et
e c o nomi s c h be t er v e r ant wo o r d een t i j d j e me t v e r l i e s t e d r aa i en dan
d e p r odu c t i e s t op t e z et t en . Komt de p r i j s d aa r e nt e ge n o nde r p 3 da n
i s d e p r odu c t i e op k o r t e t e r mi j n z e l f s n i e t me e r v er a nt woo r dt omdat
h et bed r i j f z e l f s d e v a r i ab e l e k o s t en t e de k k en .

Wat i s t en s l o t t e d e r e l a t i e t u s s en de i nd i v i due l e aa nbod c u r v e n v an
b ed r i j v en i n e en c omp et i t i e v e s e c t o r e n d e ma r k t aa nbod c u r v e ? Al s de
gr o e i v an de p r od uc t i e geen ef f ec t heef t op de i np ut p r i j z en , dan k r i j gt
me n d e k o r t et e r mi j n - aa nbo dc u r v e v o o r d e h e l e ma r k t do o r d e
a anbo dc u r v en v an de i nd i v i du el e p r odu c en t en ho r i z o n t aa l t e
s omme r e n.







3 . 3. He t l an ge t e r mi j ne v e n wi c h t v a n d e r e p r e s en t at i e v e o nde r n emi n g

I n h et wi ns t ma x i ma l i s e r e nd ged r a g v an be d r i j v e n op l an ge t e r mi j n
d oen z i c h 2 s o o r t en aan pa s s i n gen v oo r : het ee r s t e s i t u ee r t z i c h o p
h et v l a k v a n d e i n di v i d ue l e bed r i j v e n , d i e z u l l en op t i ma l e
a anpa s s i n gen i n d e s c haa l v an de on d e r nemi n g d oo r v o er en ( i n de
k ap i t aa l s t o c k di e op k o r t e t e r mi j n v a s t we r d v e r ond e r s t e l d ) . Een
t we ede a anpa s s i n g s i t u ee r t z i c h o p h et n i v eau v an de ma r k t , wanne e r
o p k o r t e t e r mi j n d e b ed r i j v en i n de s ec t o r wi ns t ma k e n wo r d en n i eu we
b ed r i j v en t o t d e s e c t o r aa n g e t r o k k en . Cr u c i aa l i s n u d at d i e
a anpa s s i n gen een i n v l oed u i t oef en en op de ma r k t p r i j s v an he t
b et r ef f ende go ed. Toe t r ed i n g v an n i eu we be d r i j v en b i j v oo r b ee l d za l
h et ma r k t aa nbo d doe n t oen emen m. a. w. d e a anbod c u r v e v e r s c hu i f t
n aa r r ec ht s wa a r d oo r e r e en nee r wa a r t s e d r u k o nt s t a at op de
ma r k t p r i j s . Zo l ang e r wi n s t en t e r a pen v al l en i n de i ndu s t r i e, wo r de n
n i e u we bed r i j v en aan get r ok k e n en du u r t de nee r wa a r t s e d r u k o p de
p r i j s v oo r t . Wann ee r di t d y nami s c he p r o c e s v o l l ed i g i s d oo r ge we r k t
b e r e i k t men het z o ge naamde l ange t e r mi j n e ve n wi c ht . Di t i s ee n
s i t u at i e waa r b i j v o l da an i s aan 3 v o o r waa r d en :
- o p d e ma r k t i s er een e v en wi c ht t us s e n v r aa g e n a anbo d
- a l l e be d r i j v e n i n d e i nd us t r i e ma xi ma l i s e r en hu n wi n s t en du s i s p =
MK ( x )
- d e wi n s t v an het t y p i s c h e b ed r i j f i n de i ndu s t r i e i s nu l

Toe t r ed i n gen t ot de ma r k t bi j z u i v e r e med ed i n gi ng :
Wanneer he t aant a l n i eu we bed r i j v e n da t t ot de ma r k t t oet r eed t
s i gn i f i c a nt wo r dt v e r s c hu i f t he t ma r k t aan bod naa r r e c h t s en da a l t de
ma r k t p r i j s . Hi e r do o r v e r s c hu i f t d e GO- c u r v e na a r b ened en en oo k d e
TO- c u r v e . He t n i e u we o pt i mum i s ge ge v en doo r ee n k l e i ne r e
h oe v ee l h ei d x
l
: h et i nd i v i due el be d r i j f v e r mi n de r t z i j n p r od uc t i e ,
omdat ee n a ant al eenh ede n v an we ge de p r i j s d a l i ng n i e t l a n ge r
r e ndab e l z i j n. I n p r i n c i pe gaa t di t p r o c e s doo r z o l a n g e r e c o nomi s c he
wi n s t e n t e r ape n z i j n i n de z e i n du s t r i e, z o dat de u i t e i nd e l i j k e
u i t k oms t v an he t aan pa s s i n gs p r oc e s i s d at de wi ns t nu l i s . De p r i j s i s
ge daa l d t ot op he t n i v e au v a n d e mi ni ma l e gemi dd el de k o s t en , z od at
d e r e s t e r en de wi n s t nu l i s .

Om t e b e gr i j pe n wa a r om n i eu we b ed r i j v en wo r den aa n ge t r o k k en
z o l an g e r e c on omi s c h e wi n s t en t e r ap en v a l l e n, i s h et e s s ent i e e l
e r aan t e he r i n ner e n wa t p r ec i e s b edoe l d wo r dt me t e c o nomi s c he
wi n s t . De e c on omi e gaa t e r v an ui t da t al l e p r oduc t i ef a c t o r en v e r go ed
mo et e n wo r d en t e gen hun we r k e l i j k e oppo r t un i t e i t s k os t en . Wi ns t i n de
e c o nomi s c h e b et e k e ni s k an dan oo k bet e r ge ï n t e r p r et e e r d wo r den a l s
d e o v e r wi n s t d i e men t o c h r ea l i s e e r t nad at a l l e pr o du c t i ef a c t o r en z i j n
v e r go ed . Al l e en wa n nee r de TO > TK i s e r s p r a k e v an ec onomi s c h e
wi n s t . He t i s d us ec onomi s c h v e r s t a nd i g t o t de i nd us t r i e t oe t e t r ed en
z o l an g e r e c on omi s c h e wi n s t en o v e r bl i j v en : de p r odu c t i ef a c t o r en
r e nde r e n e r be t er dan i n and er e i n du s t r i eë n. I n he t l i c ht v an he t
v o o r gaan de wo r dt e c on omi s c h e wi n s t v aa k oms c h r e v e n a l s i n no v at i e
wi n s t : z e k an he t ge v o l g z i j n v an ee n b i j z on de r a l e r t opt r eden v a n d e
o nde r n emi n g d i e n i eu we p r o du c t e n o nt we r p t , t ec h no l o gi s c he
i nn o v at i e s e x p l o i t ee r t , n i eu we af ze t ma r k t e n a anb oo r t e n z .

Een omge k ee r d p r oc es wo r d t o p ga n g geb r ac ht wa nnee r i n de
u i t gan gs s i t uat i e h et t y p i s c h e b edr i j f ee n v e r l i e s op l o opt . Doo r de
v e r l i e z en v e r l at en be d r i j v e n d e i nd us t r i e. De aan bo dc u r ve v e r s c h u i f t
n aa r l i n k s e n d e ma r k t p r i j s s t i j gt . Hi er doo r da a l t he t v e r l i e s v a n h et
t y p i s c he r e s t e r en de bed r i j f i n de i ndu s t r i e . Ui t e i nd el i j k t en dee r t de
r e p r es en t at i e v e o nde r n emi n g naa r de l an ge t e r mi j n e v en wi c ht s s i t u at i e
wa a r b i j h et v e r l i e s v o l l e d i g i s we gge we r k t en de wi n s t nu l i s .

4 . Mo nop ol i e

Bi j mono po l i e i s e r s l ec ht s é én en k e l e on de r n emi n g d i e h et geh el e
a anbo d v oo r ha ar r ek en i n g ne emt . We nemen aan d at de v r a a gz i j de
v e r t e ge n woo r d i gt wo r d t doo r ve l e v r a ge r s . Omd at e r e c ht e r ma a r 1
a anb i e de r i s v a l t de ma r k t v r aa g s amen met de v r aa g z oa l s z i j z i c h
a and i e nt vo o r d e mono po l i s t . De ma r k t hoe v ee l he i d i s oo k ge l i j k aa n
d e h oe v ee l h ei d ge p r od uc ee r d doo r de mon opo l i s t .

4 . 1. Oo r z ak en v a n mo nopo l i e

- He t b es t aa n v an k o s t e n v oo r de l en v o o r e en bep aa l d be d r i j f ( v b .
b e z i t e r t s mi j n , e i ge naa r v an een s up e r i eu r e t e c h no l o gi e of be t e r e
o r gan i s at i emet ho de s ) .
- Bepe r k i n gen op d e t oe t r ed i n g t ot de i nd u s t r i e ( v b. we t t e l i j k e
b epe r k i n gen, i n v o e r i n g v a n e en pa t en t , c op y r i ght o p e en p r odu c t ,
ge he i mh oude n v a n n i e u we t e c hno l o gi eën e n z . )
- Toe t r ed i n gs be l emme r i n gen d i e he t ge v o l g z i j n v an de
k o s t e ns t r u c t u u r v o o r he t b et r ef f en de goed of d i ens t . Na t uu r l i j k e
mo nopo l i e s z i j n i n du s t r i eë n wa a r i n de k os t en s t r uc t uu r z o dan i g i s
d at één be d r i j f he t p r odu c t go ed k o pe r k a n a anb i ed en v o o r d e h el e
ma r k t da n d at me e r de r e be d r i j v en d i t z oud en k u nn en. Het i s du s
n i e t v e r s t and i g me e r de r e be d r i j v e n t oe t e l at en t o t d e ma r k t omda t
d an het go ed/ d i en s t du u r de r z a l wo r d en aan gebod en aan de
c on s ume nt e n.

4 . 2. He t v e r l oo p v a n de t o t a l e , gemi dd e l de en ma r gi n a l e opb r e n gs t
v o o r ee n mo nopo l i s t

Al s de mono po l i s t z i j n wi n s t wi l ma x i ma l i s e r en mo et h i j e r v o or z or ge n
d at de ma r gi na l e opb r en gs t v an de l aa t s t e een he i d p r e c i e s ge l i j k i s
a an de ma r gi na l e p r o du c t i e k o s t en v an d i e een he i d :
MO ( x ) = MK ( x )
wa a r b i j d e h oe v ee l h e i d x oo k d e ma r k t hoe v ee l he i d r ef l ec t ee r t x = X.
De mono po l i s t k a n o nde r ge l i j k b l i j v e nd e oms t and i gh ede n s l e c ht s me e r
v e r k ope n a l s h i j z i j n p r i j s doe t d al en . Di e ee n v oudi ge v a s t s t e l l i n g
h eef t 2 b el an gr i j k e ge v o l ge n : d e p r i j s i s gee n e xo geen ge ge v en , e n
d e t ot al e o pb r e ngs t v an een mono po l i s t v e r t oon t ge en l i nea i r s t i j ge nd
v e r b and met de v e r k o c ht e k wan t i t e i t e n; gr o t e r e ho e v ee l he den k unn en
s l e c ht s t e gen l age r e p r i j z e n v e r k o c h t wo r den .

Al s de mono po l i s t mee r een hed en wi l v e r k ope n z a l h i j z i j n p r i j s
mo et e n l a t en da l e n, h i j v er k o opt da n mi s s c h i e n wel mee r eenh ede n
ma a r t e ge n e en l a ge r e p r i j s waa r d oo r z i j n t o t a l e o pb r en gs t daa l t . Hi j
k an da n b e t e r mi n de r v e r k op en ma a r t e ge n e en hoge r e p r i j s . De
a dd i t i o ne l e opb r e n gs t pe r v e r k o c h t e een he i d i s ee r s t po s i t i ef wo r d t
d an nu l om v e r v o l gen s n e ga t i ef t e wo r de n. ( c . f . t a be l p a gi n a 2 27 ) .

De t o t a l e op b r engs t en k u nne n ges c h r e v en wo r de n a l s :
TO ( x ) = p ( x ) * x
De ma r gi n a l e en de gemi dd e l de o pb r en gs t en wo r d en be r e k en d a l s
v o l gt :
GO ( x ) = TO ( x ) = p ( x ) * x
x x
MO ( x ) = dTO( x )
dx

De waa r d e v an de ma r gi n a l e opb r e n gs t i s n i et c ons t a nt maa r wo r dt
me de bepa a l d doo r de p r i j s e l a s t i c i t e i t v a n d e ma r k t v r a a g. De
ma r gi na l e opb r en gs t en v an een t o ename i n de ver k op en z i j n po s i t i ef
z o l an g d e v r aa g p r i j s e l a s t i s c h i s .

4 . 3. He t ged r a g v a n de mon opo l i s t

De mono po l i s t i s een “ p r i c e - ma k er ” i n d i e z i n dat z i j n b es l i s s i n g ee n
b epaa l de hoe v eel he i d t e p r odu c er e n o ok onmi d del l i j k de p r i j s
v a s t l e gt .
He t e v e nwi c h t v a n d e mo nopo l i s t



























De Le r n e r - i n de x v a n d e ma r k t v r aa g : h oe gr ot e r de p r i j s e l a s t i c i t e i t ,
h oe bepe r k t e r de mono po l i ema c h t , i n de z i n da t he t b ed r i j f ee n p r i j s
z a l v r a gen d i e mi nd e r s t e r k af wi j k t v an de ma r gi na l e p r o du c t i e k o s t en.

5 . Ol i gop ol i e

= i ndu s t r i et a k me t v e r s c he i d ene o nde r n emi n ge n e n waa r bo v e nd i e n
b epe r k i n gen op d e t oe t r ed i n g t ot de ma r k t be s t a an . Bed r i j v en wet e n
v a n e l k aa r s bes t a an a f en moe t en du s b i j h et u i t s t i ppe l e n v an hu n
b el e i d r ek en i n g h oude n me t de mo ge l i j k e r ea c t i e s v a n h un
c on c u r r e nt e n. He t o nde r nemi n gs ge d r a g k r i j gt dan he t k a r a k t e r v a n
e en s t r at e gi s c h s pe l waa r b i j ac t i e s en r ea c t i e s v o o r t d u r end t . o . v .
e l k aa r af ge wo gen wo r de n.
De mode r ne ana l y s e v an o l i go po l i e i s ge ba s ee r d op s pe l t heo r i e , een
wi s k u nd i ge t heo r i e s pe c i f i e k o nt wi k k el d v oo r de an al y s e v an
s t r a t e gi s c h ged r a g.

5 . 1. Kl a s s i e k e o l i go po l i emo de l l en
5 . 1. 1. Ol i go po l i e met één d omi nan t b ed r i j f

De z e s i t ua t i e ont s t aa t s oms d oo r d at he t d omi nan t e be d r i j f een
k o s t e n v oo r de e l h eef t i n v e r ge l i j k i n g me t d e a nde r e be d r i j v e n e n a l s
d us dan i g a l s domi na nt doo r de r e s t v an de s ec t or wo r dt e r k en d. He t
k an b i j v oo r b ee l d z i j n da t h et domi na nt e b ed r i j f v r o e ge r een
mo nopo l i e po s i t i e had d i e s t i l aan wo r d t doo r b r ok en . He t i s dan
mo ge l i j k da t h et d omi nan t e bed r i j f de p r i j s o p d e ma r k t be paa l d en
d at de and e r e bed r i j v en de z e p r i j s a l s een e x o geen ge ge v en
b es c ho u wen .

Ol i gopo l i e me t éé n d o mi nan t bedr i j f












Op h et l i nk e r l u i k wo r dt de ma r k t v r a a gc u r v e V v oor ge s t e l d s amen me t
h et aan bod Ac f va n a l l e c ompe t i t i e v e on de r nemi n ge n s ame n ( =
c omp et i t i v e f r i n ge ) ; d i t i s het t o t a al aa nbo d o p de ma r k t ge l e v e r d
d oo r al l e b ed r i j ve n me t u i t z ond e r i n g v an he t d omi n ant e b ed r i j f .
Op h et r e c ht e r l u i k b ek i j k e n we het be s l i s s i n gs p r o c e s v a nu i t he t
s t a ndp unt v an he t d omi nan t bed r i j f . De v r aa gc u r v e v anu i t h et
s t a ndp unt v an he t d omi nan t bed r i j f , Vd om, wo r dt ge v o nde n d oo r na t e
ga an , b i j v e r s c h i l l en de p r i j z e n, we l k het v e r s c h i l i s t u s s e n de
h oe v ee l h ei d d i e wo r d t ge v r aa gd e n d e h oe v ee l h ei d d i e doo r de
c omp et i t i e v e be dr i j f j e s s amen wo r d t a an gebod en. ( v b . p r i j s = 100 ,
d an wo r dt de gev r a a gde hoe v e e l h ei d v o l l e di g d oo r de c ompe t i t i ev e
b ed r i j v en ge l e v er d en i s Vd om = 0 . Bi j l a ge r e p r i j z e n ne emt de v r a a g
v o o r de domi n ant e f i r ma t oe )
He t d omi nan t e be d r i j f houd t r ek en i n g me t het ge dr a g v an de an de r e
b ed r i j v en i n d i e z i n dat he t de r es i due l e v r aa g, Vd om, d i e b i j ee n
ge ge v en p r i j s n i e t d oo r de and e r e be d r i j v e n wo r dt ge p r od uc ee r d al s
h aa r r el e v ant e v r a a gc u r v e b es c ho u wt . Af ge z i en da a r v an ged r a a gt h et
b ed r i j f z i c h ec ht e r a l s z u i v e r e mo nopo l i s t .

5 . 1. 2. Pr i j s r i gi d i t e i t e n o p o l i gopol i s t i s c h e ma r k t en : de ge k n i k t e
v r a a gc u r v e

o l i gopo l i s t i s c he ma r k t en ge k enme r k t do o r s t r at e gi s c h ged r a g en
o n z ek e r he i d o v er het ge d r a g v an de c o nc u r r en t en k u nne n a an l e i d i n g
ge v e n t ot z ee r b i t t e r e c on c u r r e nt i e . To c h s t e l t men d i k wi j l s v a s t da t
d e ma r k t en ee r de r s t ab i el z i j n. Ze wo r de n i n s ommi ge ge v a l l e n
ge k enme r k t doo r l an gd u r i ge p r i j s r i gi d i t e i t en. De t h eo r i e v a n d e
ge k ni k t e v r a a gc ur v e b i ed t e en moge l i j k e v e r k l a r i ng aa n v oo r de z e
r i gi d i t e i t en.

Ui t gan gs p unt v oo r de t h eo r i e i s d at de c o nc u r r ent en v a n e en
o l i gopo l i s t we l di en s p r i j s v e r l a gi n gen z ul l en v o l ge n, do c h z i j n
p r i j s v e r ho gi n ge n n i et . De v r aa gc u r v e v oo r een o l i go po l i s t i s ve e l
e l a s t i s c he r v oo r p r i j s v e r h o gi n ge n dan v oo r p r i j s v er l a gi n gen . Doo r da t
d e v r aa gc u r v e z e e r e l a s t i s c h wor d t b i j p r i j s v e r l agi n gen , v e r t oon t de z e
v r a a gc u r v e ee n k n i k t e r h oo gt e v a n d e a c t ue l e p r i j s .







De v r aa gc u r v e v o o r d e o l i gopo l i s t wo r d t we e r ge ge v e n d oo r de GO –
c u r v e, d i e ge k n i k t i s t e r ho o gt e v a n n, du s b i j d e ac t ue l e p r i j s p* . Al s
ge v o l g v an de k ni k i n de v r aa gc u r v e i s de MO –c u r v e d i s c o nt i nu . Me n
k an aa nt o nen dat he t out put n i v eau m e n h et p r i j s ni v e au p * o pt i ma al
b l i j v en z ol an g de ma r gi n a l e k o s t e nc u r ve t us s e n MK
1
en MK
2
l i gt o f
me t é én v a n b e i d e s ame n va l t . Du s , b i j k o s t enf l uc t u at i e s b i nne n e en
b epaa l d i n t e r v a l h eef t de ol i gopo l i s t gee n r e den z i j n p r i j s t e
v e r a nde r e n.

De t h eo r i e v an de ge k n i k t e v r aa gc u r v e l e ve r t geen be v r e di gen de
a na l y s e v an de ol i go po l i e s i t u at i e :
1 ) z e l e v e r t ge e n v e r k l a r i n g v oo r de wi j z e waa r op de hu i d i ge i ni t i ë l e
e v e n wi c h t s p r i j s e n – hoe v ee l he i d t o t s t and k omt
2 ) d e t heo r i e gel dt e nk el a l s b ed r i j ve n i nd e r da ad het s o o r t
a s y met r i s c he r ea c t i es he bben op p r i j s wi j z i gi n ge n v an c o nc u r r en t e n
wa a r op de t h eo r i e i s ge s t eun d.
 ge ef t WEL een mo gel i j k e v e r k l a r i n g v an de p r i j s s t ab i l i t e i t ( h i e r met
n ame wa a r om het p r i j s n i v eau p * l a n gdu r i g b ehou de n b l i j f t )

Re c en t e r we r d aa n ge t oon d d at ee n a nde r e v e r k l ar i n g v oo r de
v e r r a s s end e s t ab i l i t e i t d i e men s oms op o l i gop o l i s t i s c he ma r k t en
a ant r ef t , l i gt i n d e o n z ek er he i d o v e r he t ged r a g v a n de
ma r k t pa r t i c i pa nt e n e ne r z i j ds , en i n d e mo ge l i j k he i d v an t o ek oms t i ge
r e p r es a i l l emaa t r e ge l en do o r a nde r e b ed r i j v en i n h et ge v a l v a n
af wi j k e nd ged r a g and e r z i j d s .

5 . 2. St r at e gi s c h ge d r a g en s pe l t he o r i e

St e l 2 b ed r i j v en me t e en z e l f de p r o du c t d i e be i de n op he t ze l f de
moment hu n p r i j z e n moe t en v as t l e ggen , n i et wet en de wa t de and er a l s
p r i j s z a l s t e l l en . El k be d r i j f heef t 2 mo ge l i j k e s t r at e gi eë n : e en hoge
p r i j s of een l a ge p r i j s s t e l l en . Er z i j n du s u i t e i n de l i j k 4 mo ge l i j k e
u i t k oms t en , e l k e u i t k oms t geef t aa nl e i d i n g t ot ande r e wi n s t e n v oo r de
b ed r i j v en.

BEDRI J F 2
La ge p r i j s Ho ge p r i j s

B L a ge p r i j s 12 , 12 2 0, 4
E
D
R
I J
F
1 Ho ge p r i j s 4 , 20 16 , 16

Voo r de k omma i s d e wi n s t v an be d r i j f 1 , n a d e k omma de wi ns t v an
b ed r i j f 2. Ze k unn en een k a r t e l vo r men en be s l i s s e n om be i d e een
h o ge p r i j s v as t t e s t e l l e n e n z o na a r ma x i ma l e wi n s t t e s t r e v e n. Di t i s
n i e t a l t i j d zo z e k e r aa n ge z i en 1 v a n d e 2 be d r i j v en be d r o g k an pl ege n
e n e en l a ge r e p r i j s k an v as t l e ggen , z o i s h i j z e k e r v a n d e gr oot s t e
wi n s t . Ho o gs t waa r s c h i j n l i j k z u l l en be i d e bed r i j v en k i e z en v o o r d e l a ge
p r i j s omdat z e ni e t we t en wat h un c o nc u r r en t z a l do en.
We s t e l l e n d us va s t a l h oe we l het v o o r b e i de be t er i s de ho ge p r i j s t e
v r a ge n, de mee s t waa r s c h i j n l i j k e u i t k oms t e r i n bes t a at da t z e be i de
d e l a ge pr i j s z u l l e n v r a gen
= Pr i s onn e r ‟ s d i l emma
He t p r i s on ne r ‟ s d i l emma i s e en er n s t i g p r ob l eem wa a r i n b ed r i j v en op
o l i gopo l i s t i s c he ma r k t en i n k un ne n v e r z e i l en . Er z i j n 2 b el an gr i j k e
r e dene n wa a r om i n h et c i j f e r v oo r b ee l d he t h oo gs t wa a r s c h i j n l i j k i s d at
b ei de bed r i j v en v o o r de l a ge p r i j s gaan op t e r e n.
1 ) d e u i t k oms t 1 2, 12 i s ee n n as h - e v e n wi c h t . Di t i s ee n t oe s t a nd z o da t
e l k e s pe l e r i n e en s t r a t e gi s c h s pe l de be s t mo ge l i j k e u i t k oms t
r e al i s e e r t , c ond i t i onee l op de bes l i s s i n gen v a n a l l e and e r e
d ee l neme r s .
2 ) He t v r a gen v a n e en l a ge p r i j s i s v o o r be i d e b ed r i j v e n ee n
d omi nan t e s t r at egi e . Dat i s een s t r at e gi e d i e opt i ma al i s
o naf han k e l i j k v an wat de op pon en t d oe t .

Er z i j n v e r s c hi l l en de r eden en wa ar om k a r t e l s n i et s t a ndh oude n
1 ) me n mo et t o t e en o v e r e enk oms t k ome n o v e r de pr i j s ,
wi n s t v e r d e l i n g en z .
2 ) ma r k t v r a a g ma g n i e t t e p r i j s el as t i s c h z i j n , wa nt a nde r s heef t het
k a r t e l we i n i g mon opo l i ema c h t en i s e r we i ni g moge l i j k he i d d e p r i j s
t e l a t en s t i j ge n b o v en c omp et i t i ev e n i v eau s

5 . 3. Spe l t heo r i e e n h et ged r a g v an be d r i j v e n o p o l i go po l i s t i s c h e
ma r k t en
5 . 3. 1. De bena de r i n g v an Cou r no t : Na s h - e v en wi c ht met homo gen e
p r odu c t en

He t o o r s p r on k e l i j k Cou r not –mo de l v e r ond e r s t e l de ee n o l i gopo l i e o p
e en ma r k t v oo r ee n h omo ge en p r o du c t . I n d at ge v a l ge l d t e r s l e c ht s 1
ma r k t p r i j s en z al de be s l i s s i n gs v a r i a be l e d i e bedr i j v e n han t e r e n om
e l k aa r t e b ec on c u r r er en de hoe v e el he i d z i j n d i e z e op de ma r k t
b r en ge n. El k b edr i j f moe t b es l i s s e n h oe v ee l ou t pu t z e op de ma r k t
wi l l e n b r en gen , z e moet en de z e b es l i s s i n g s i mu l t a an mak en z o nde r de
b es l i s s i n gen v an de c o nc u r r en t en t e k enne n. Wel we e t e l k be d r i j f d at
d e ma r k t p r i j s af ha n gt v an het t ot a l e aa nbo d v an a l l e be d r i j v e n s ame n.

Cou r not on t wi k k e l d e d e i d ee v a n een e v en wi c ht v o o r o l i gopo l i s t i s c he
ma r k t en, name l i j k e en t oe s t and wa a r b i j a l l e be d r i j v e n hu n wi n s t
ma x i me r e n, ge gev e n he t ged r a g v a n d e a nde r e bed r i j v en , e n dus ge en
e nk el e r e den heb ben hun ou t p ut t e wi j z i ge n . Een d e r ge l i j k e v en wi c ht
i s e en Nas h - e v en wi c ht : e l k b ed r i j f do et v o o r z i c hz e l f he t bes t
mo ge l i j k e , ge ge ve n wa t d e c on c ur r e nt e n d oen .

 Nume r i ek v oor b ee l d z i e bo ek p a gi na 24 2 - 243

5 . 3. 2. Co l l u s i e en k a r t e l v o r mi n g

Mo c h t e l k bed r i j f z i j n op pone nt vo l l e d i g k u nnen ve r t r ou we n, dan
z o u den de be i d e bed r i j v en e r be t e r aa n t oe z i j n i n di en z e z oud en
s ame n we r k en. De be d r i j v e n z ou de n z i c h d an k u nne n o ps t e l l en a l s é én
k a r t e l e n z i c h ged r a gen a l s e en mo nopo l i s t i s c h be d r i j f . Ee n k a r t e l
l e v e r t b et e r e wi ns t e n o p d an een Na s h – e v en wi c ht . Maa r we gen s d e
o n z ek e r he i d o v er het ge d r a g v an de opp onen t i s h et Cou r no t - Na s h -
e v e n wi c h t e en r ea l i s t i s c he r e u i t k oms t op o l i gopo l i s t i s c he ma r k t en dan
k a r t e l v or mi n g.

5 . 3. 3. Het l e i de r - v o l ge r mode l

He t l e i d e r - v o l ge r mode l v e r t r e k t v a n d e v e r o nde r s t e l l i n g d at 1 b ed r i j f
z i j n b es l i s s i n g omt r ent de v a s t s t e l l i n g v an de p r i j s s ne l l e r be k e nd
ma ak t d an het an de r e . He t t r eedt op a l s l e i de r en he t ande r e b edr i j f
v o l gt . Het p r ob l eem v an het t we ed e b ed r i j f i s eenv o u di g. Het wa c h t
ge wo on de be s l i s s i n g v a n d e l e i d e r af e n neemt v e r v o l ge ns de v an ui t
h aa r s t and pun t op t i ma l e be s l i s s i ng. He t p r ob l e em v a n de ee r s t e i s
i e t s c omp l e x e r . Hi j mo et z i j n wi ns t ma x i me r e nde ou t pu t bepa l en,
r e k e ni n g hou dend met he t f e i t d at he t t wee de bedr i j f v anu i t z i j n
s t a ndp unt op t i ma al z a l r e a ge r en.

 de wi n s t va n d e l e i d e r i s gr ot e r on de r het Cour n ot - mode l .
5 . 3. 4. Pr i j s c o nc ur r e nt i e met he t e r o gene p r o du c t e n : het Ber t r an d
mo de l

De Fr an s e ec onoom Be r t r an d we r k t e he t Nas h - e v e n wi c h t ui t wa nne e r
b ed r i j v en c o nc ur r e r en doo r he t v r a gen v an v e r s c h i l l en de p r i j z e n v oo r
ge d i f f er en t i ee r de p r o du c t e n. Ook h et l e i de r - v o l ge r mod el k an
ma k k e l i j k v e r a l gemeend wo r d en n aa r p r i j s c on c u r r e nt i e . I n het gev a l
b ed r i j v en c o nc ur r e r en v i a de p r i j z e n , i s h et Be t r an d - Nas h - e v e n wi c ht
e en t oe s t and waa r bi j a l l e bed r i j v e n d e wi n s t ma x i me r ende p r i j s
v r a ge n, c ond i t i on ee l o p de p r i j s be s l i s s i n gen v an d e c on c u r r e nt e n.

6 . Mo nop ol i s t i s c h e c on c u r r e nt i e

Di t i s i n we r k e l i j k he i d ee n v ee l vo o r k omend e ma r k t v o r m. He t a ant a l
o nde r n emi n ge n i s we l z ee r gr oo t ma a r d e p r odu c t e n z i j n het e r o gee n.
Di t i s ee n b el angr i j k o nde r s c he i d met z u i v e r e me ded i n gi n g. Er zi j n
ge en ono v e r k ome l i j k e n i et r e c upe r ee r ba r e k o s t e n en e r i s v r i j e t oe –
e n u i t t r e d i n g t o t d e ma r k t . De h et e r o gen i t e i t v an he t p r odu c t be t e k e nt
d at s t r i k t genome n d e o nde r n emi n g geen p r i j s neme r i s . Zi j k an bi nn en
h aa r ma r k t s e gme nt haa r p r i j s b eï n v l o ede n e n t o c h ha a r t r ou we
k l an t en beh oud en . De p r i j s ma g d an we l n i e t t e ho o g ge s t e l d wo r d en.
De v r aa g i s du s n i e t p e r f ec t el as t i s c h maa r we l el a s t i s c he r a l s b i j
mo nopo l i e .

Twee be l a n gr i j k e t he o r i eën k unn en we i nt u ï t i ef v er o nde r s t el l en :
1 ) d e o nde r n emi n g z a l het k l e i n beet j e mo nopo l i emac ht da t z e he ef t
u i t bu i t en om een p r i j s t e v r a ge n d i e ho ge r l i gt dan de ma r gi n a l e
p r od u c t i e k o s t en
2 ) a l s bed r i j v en op k o r t e t e r mi j n wi ns t ma k en z al e r t o et r e di n g z i j n
v a n n i eu we b ed r i j v e n d i e de wi ns t op l an ge t e r mi j n z u l l e n ui t ho l l e n
t ot de e c onomi s c h e wi n s t nu l bedr a a gt .

Een be l an gr i j k ve r s c h i l me t z u i v e r e me ded i n gi n g i s dat o ok op l an ge
t e r mi j n d e pr i j s b o v en de ma r gi na l e k o s t e n l i gt z o dat de on de r nemi n g
n i e t p r odu c e e r t t e gen de l aa gs t mo ge l i j k e gemi dd el de k o s t en .

Ko r t e t e r mi j n e v e nwi c h t












De v r aa gc u r v e na a r e en p r odu c t v a n ee n i nd i v i due el be d r i j f heef t e en
n e ga t i e v e h e l l i ng : ee n p r i j s v e r ho gi n g z e t c o ns ume nt e n a an u i t t e
k i j k e n n aa r een a nde r , gel i j k s oo r t i g, p r od uc t . De v r a a gc u r v e i s
we ge n s h et be s t a an v a n n au we s u bs t i t u t en v r i j e l a s t i s c h. Aa n ge z i e n
p r odu c t di f f e r en t i a t i e en i ge mon op ol i ema c ht op l e ve r t wo r dt he t
wi n s t ma x i me r end o u t pu t n i v ea u x * n et zo a l s b i j de mon opo l i s t bep aa l d
d oo r MO = MK. De op t i ma l e p r i j s p * i s af t e l e z en op de v r aa gc u r v e .
De i mp l i c at i e s op k o r t e t e r mi j n z i j n du i d el i j k : het be d r i j f bu i t z i j n
b epe r k t e mo nopo l i emac ht u i t en v e r k oop t t e gen ee n p r i j s d i e d e
ma r gi na l e p r od uc t i e k o s t en o v e r t r ef t .
Op l a n ge t e r mi j n v o l t r e k k en z i c h v e r s c hi l l ende
a anpa s s i n gs me c h an i s men. Er k un nen z o we l c ap ac i t e i t s aanp as s i nge n
ge beu r en a l s v e r a nde r i n gen i n de k a p i t a a l vo o r r aad . I nd i e n e r op k o r t e
t e r mi j n wi n s t i s ge maa k t z u l l en ni eu we b e d r i j v en t ot de ma r k t
t oet r ede n d i e e r v o o r z o r gen da t d e v r aa g n aa r het p r o du c t v an het
i nd i v i du ee l bed r i j f af neemt . Het ge v o l g v an v r aa gd al i n g i s dat de
k o r t e t e r mi j n ec on omi s c he wi n s t en v an be s t a and e bed r i j v en af neme n.
He t l a n ge t e r mi j n e v en wi c ht wo r d t b e r e i k t a l s e l k i nd i v i due el be d r i j f
z i j n wi n s t ma x i me e r t maa r de opt i ma l e wi n s t af gen omen i s t o t nu l .

L ange t e r mi j n e v e nwi c h t bi j mon op ol i s t i s c he c on c u r r ent i e












Toe t r ed i n g v an ni eu we b ed r i j v en z o r gt e r v o o r d at d e v r aa gc u r v e na a r
l i n k s v e r s c h u i f t t o t z e aan de GK- c u r v e s n i j dt . El k b ed r i j f z et
MO=MK, de op t i ma l e p r o du c t i e en p r i j s be d r a gen r es pe c t i e v e l i j k x
0
en
p
0
. Aan ge z i e n de op t i ma l e p r i j s p r ec i e s ge l i j k i s a an de GK b i j
h oe v ee l h ei d x
0
i s d e wi n s t nu l . He t b ed r i j f he ef t no g s t e ed s e n i ge
mo nopo l i emac ht , maa r c ompet i t i e met bed r i j v en d i e na u we s ub s t i t ut en
a anb i e den , d r i j f t de wi n s t n aa r nu l . µ

Ook op l an ge t e r mi j n l i gt de p r i j s bo v en de ma r gi n al e
p r odu c t i e k o s t en . Een p r i j s d i e n i e t d e ma r gi na l e k o s t e n r ef l e c t e e r t i s
i nef f i c i ën t . I n d i e z i n i s mo no po l i s t i s c he c o nc u r r e nt i e du s n i et
ef f i c i ën t . Maa r di t moe t bek ek en wo r d en s amen me t e en t wee de
o pme r k e l i j k k enme r k name l i j k d at b i j de opt i ma l e p r od uc t i e x
0
d e GK
h o ge r z i j n da n he t mi n i mum v an d e GK. De ec onomi s c h e i n t e r p r et a t i e
l i gt v oo r de ha nd : i nd i en he t bedr i j f mee r dan x
0
z o u p r o duc e r en ,
z o u den de k os t en pe r ee nhe i d nog k unn en da l en . Er b l i j v en m. a . w. i n
h et l an ge t e r mi j n e v en wi c ht no g ni e t - geë x p l o i t ee r d e s c haa l v oo r de l e n
o v e r .

Di t l aa t s t e i l l u s t r e e r t een be l an gr i j k e t r ade - of f op ma r k t en me t
mo nop o l i s t i s c he c on c u r r e nt i e . De nad el en va n pr od uc t i e t e gen ho ge r e
d an mi n i ma l e k os t e n mo et e n wo r d en af ge wo ge n t e gen de v oo r de l e n
v a n ee n gr ot e r e v a r i ë t e i t aa n a ange bod en p r od uc t e n. ( v b . bi e r , e r
b es t aa n v e r s c hi l l en de s o o r t e n, s ma k e n, … wa a r doo r a l l e b r ou we r i j e n
n i e t hun v o l l e c ap ac i t e i t be nut t en wa nt da n z ou he t b i e r n i et v e r k o c h t
r a k e n. Dus of we l wo r den s ommi ge b r o u we r i j en ges l ot en wa a r do o r
a nde r e hu n v o l l e c a pa c i t e i t k un ne n b enu t t e n om a an de v r a a g t e
v o l do en en z o t ege n l a ge r e gemi d de l de k os t en p r o du c e r en , z o
v e r d wi j ne n e r b r o u we r i j en waa r do o r e r mi nde r v ar i ë t e i t i n het aa nb od
k omt , of we l l aat j e a l l e s z oa l s het i s . )

7 . Voo r s pe l l e n v a n ma r k t u i t k oms t en i n d e p r ak t i j k

Naa r mat e de mar k t s t r u c t uu r v e r s c h i l t oo k het ma r k t ged r a g v an de
a anb i e de r s . Pr i j s - e n wi n s t v e r l oo p k un nen s t e r k v a r i ë r e n n aa r gel an g
v a n de ma r k t .


7 . 1. Ma r k t v o r men en ma r k t u i t k oms t e n

Cr i t e r i a d i e geb r u i k t wo r de n om v e r s c h i l l end e ma r k t v o r me n t e
o nde r s c he i d en ge v e n s l e c ht s een l e i d r aa d v oo r he t a na l y s e r en en
v o o r s pe l l en v a n ma r k t u i t k oms t e n op c o nc r et e ma r k t e n. Toc h mo et me n
i n a l l e ge v a l l en h ee l n au wk eu r i g a l l e r e l e v an t e ma r k t oms t an d i ghed en
b ek i j k en a l v o r ens c on c l u s i e s o v er de ma r k t u i t k oms t e n t e t r e k k en.

Zo s t e l t men b i j vo o r bee l d v a s t dat op s ommi ge mar k t e n wa a r s l e c ht s
é én bed r i j f of e nk e l e bed r i j v en we r k z aam z i j n (  me n d en k t aan
mo nopo l i s t i s c he u i t k oms t en ) , t o c h u i t k oms t en ge l d en di e de z e v an
z u i v e r e mede d i ngi n g s t e r k be nade r en.

7 . 2. Con c u r r ent i e a l s d y n ami s c h p r oc es

I n e en d y nami s c h e c on t e x t d r a gen 4 k r a c h t en b i j t ot wi j z i gi n gen i n de
i n t en s i t ei t v a n de c on c u r r en t i e .
1 ) c on c en t r a t i e i n de mat e d at z e d e s t r u c t u r el e s ame nhan g v an de
b ed r i j v en v a n e en s ec t o r wee r geef t
2 ) c on t e s t e e r ba ar he i d v an de be dr i j f s t a k , de z e bep aa l t d e ma t e
wa a r i n n i eu we aa nb i ed e r s i n de ma r k t k unn en b i n nend r i n gen
3 ) s ame n we r k i n gs be l e i d v an de on de r nemi n gen i n ee n b ed r i j f s t ak
b e ï n v l oe den e v en een s de c o nc ur r e nt i e
4 ) d e o n z ek er he i d s pe el t oo k e en r o l , d es t e ge r i n ge r de i nf o r mat i e
o v e r he t ged r a g v a n de an de r e aa nb i ed e r s en de e v o l u t i e va n d e
ma r k t , de s t e s t er k e r de c o nc u r r en t i e.
I n d e pr ak t i j k s pe l e n d e z e 4 k r a c h t en t e ge l i j k e r t i j d . Al s z e i n de z el f de
r i c ht i n g we r k e n v e r s t e r k e n z e e l k aa r . Ze k unne n e c h t e r oo k e l k a ar
af z wa k k e n of n eu t r a l i s e r en . Een wi j z i gi n g i n 1 of me e r v an de v i e r
c on c u r r e nt i e k r a c h t en b r e n gt ee n v e r a nde r i n g i n de i nt e n s i t e i t v an d e
c on c u r r e nt i e t e we e g en be ï n v l oed t t e v en s de gemi dd e l de
r e nt a bi l i t e i t s p os i t i e v an de s ec t o r .

Al s een on de r nemi n g ha a r l a n ge t e r mi j n r e nt a b i l i t e i t s po s i t i e wi l
v e r b et e r en, da n s t a an daa r i n hoof d z aa k t wee wege n open . Ze k an
p o gen de i n t en s i t e i t va n de c o nc u r r ent i e b i n nen h aa r bed r i j f s t ak t e
v e r mi nd e r en , of z e k a n p o r be r e n h aa r r el at i e v e po s i t i e t en op z i c ht e
v a n ha a r c on c u r r e nt e n t e v e r b et er e n. Daa r t oe moe t en r e s pe c t i e v el i j k
c on c u r r e nt i e v e r mi nd e r en de en po s i t i e v e r bet e r end e s t r a t e gi eën
wo r d en aan ge wen d.
 c on c u r r e nt i e v e r mi n de r e nde s t r a t e gi e ën . Doo r i n t e s pe l e n o p de
k r a c ht en d i e de c on c u r r e nt i e be pa l e n k an ee n ond e r nemi n g t r ac ht e n
d e c on c u r r e nt i e i n ha a r s e c t o r t e d r uk k en , wa a r doo r de gemi d de l de en
o ok ha a r e i gen r e nt a bi l i t e i t z a l s t i j gen . Ze k a n d oo r f us i e of d oo r
o v e r name de c o nc en t r at i e v e r gr ot e n. Ze k an p r o ber e n d e t oe t r ed i ng
v a n n i eu we a anbi ed e r s t e b emoe i l i j k en. Ze k a n o ok s ame n we r k en me t
a nde r e on de r n emi n gen u i t de s ec t o r . Ze k an t e ns l ot t e oo k p o ge n de
o n z ek e r he i d b i nn en de bed r i j f s t ak t e r edu c e r e n.
 p os i t i e v e r be t er e nde s t r at e gi eën . De on de r n emi n g k an t r a c h t en d e
p r odu c en t t e wo r d en met de l aa gs t e gemi dde l d e k o s t en v a n h aa r
s e c t o r . Oo k d oo r p r od uc t d i f f er e nt i a t i e k a n e en ond e r nemi n g h aa r
p os i t i e v e r b et e r en . Ande r e mo ge l i j k hed en z i j n : z i c h r i c h t en op één
b epaa l d ma r k t s egment , v e r t i c a l e i n t e gr a t i e , d i v e r s i f i c at i e e n
i n t e r na t i on a l i s e r i n g.

He t s p r e ek t v an z e l f d at wann ee r e en onde r nemi ng po o gt ha a r p os i t i e
t e v e r b et e r en, r ea c t i es v an de c on c u r r e nt i e n i e t z u l l e n u i t b l i j v en. Zo
o nt s t a at een p r oc e s v an s t r a t e gi s c he i nt e r ac t i e s .




Hoofdstuk 6 : Marktimperfecties en de rol van de overheid

1 . Wel va a r t s i mp l i c at i e s v an de we r k i n g v an de v r i j e ma r k t
1 . 1. Ec o nomi s c h e wel v a a r t e n d e ma r k t u i t k oms t en

Om de we l v aa r t v a n de c on s umen t en t e me t en b i j een ge g e v en
ma r k t p r i j s en een ge ge v en hoe v ee l h e i d s t e l l en e c o nomen v oo r he t
v e r s c hi l t e b epa l e n t us s e n e ne r z i j d s de t o t a l e bet a l i n gs be r e i d he i d
v o o r de be s c houwd e ho e v ee l he i d, en a nde r z i j ds de we r k e l i j k e
u i t ga v en d i e c ons ume nt e n v oo r de z e ho e v ee l he i d mo et e n d oen b i j d e
ge ge v en p r i j s . Di t v e r s c h i l noemt men het c on s ume nt e ns u r p l u s . Het i s
gr af i s c h gel i j k aa n d e o ppe r v l a k t e be nede n d e v r a a gc u r v e e n bo ve n
d e gel den de p r i j s . Het s u r p l u s i s u i t ged r u k t i n eur o ‟ s .










Aan ge z i e n c on s ume nt e n v oo r ee n aan t a l een heden v a n het go ed
b e r e i d z i j n mee r t e b et al en dan de ge l d end e p r i j s p
0
( maa r dat
u i t e r aa r d n i et doe n, z e be t a l e n de ge v r a a gde p r i j s ) , k an men s t e l l e n
d at z i j i nde r d aad gen i e t e n v an een „ s u r p l u s ‟ : h un bet a l i n gs be r e i dh ei d
i s gr ot e r da n d e p r i j s d i e z e moet e n b et a l en. Ee n p r i j s v e r ho gi n g he ef t
e en da l i n g v an de we l v aa r t a l s ge v o l g, wa nt he t CS ne emt af . Bi j een
p r i j s v e r l a gi n g n eemt h et CS t oe .

De we l v aa r t v an d e p r odu c en t en wo r d t v i a ee n gel i j k aa r d i ge wi j z e
af ge l e i d u i t d e aa nbod c u r v e . He t p r od uc ent en s u r p l u s op een ma r k t
wo r d t ge ge v e n do o r h et v e r s c h i l t us s e n e ne r z i j ds de t o t a l e
o nt v an gs t en v an de p r od uc ent en, en and e r z i j d s de mi n i ma l e
o nt v an gs t en d i e n od i g z i j n om p r o du c en t en aan t e z et t en de ge gev e n
h oe v ee l h ei d a an t e b i ed en. Gr af i s c h b et e k e nt d i t d e o ppe r v l a k t e
b o v en de aanb odc u r v e en ben eden de ge ge v en p r i j s .








De we l v aa r t s ef f ec t e n v an v e r an de r i n gen i n p r i j z en v oo r de
p r odu c en t en k unn en dan oo k beoo r dee l d wo r de n d oo r de
v e r a nde r i n gen i n het PS n a t e gaa n. Een p r i j s v e r h o gi n g l e i d t t ot e en
t oen ame i n h et PS : p r o du c en t en z i j n e r be t e r aa n t oe a l s de p r i j s
s t i j gt .

Ma r k t we r k i n g i s ef f i c i ën t i n d i e zi n da t z e de s om v a n d e we l v aa r t v a n
p r odu c en t en en c on s ume nt e n max i mee r t . I n he t ma r k t e v en wi c ht i s d e
s om v a n CS en PS ma x i ma al . El k e af wi j k i n g v a n d e
e v e n wi c h t s hoe v ee l h e i d l ei dt b i j de e v en wi c ht s p r i j s t ot ee n d a l i n g v a n
d e t ot al e we l v aar t . Ma r k we r k i n g i mp l i c ee r t d at enk e l di e eenh eden
wo r d en gep r odu c e e r d wa a r v oo r de be t a l i n gs b e r e i d he i d ( v r a a gc u r v e )
v a n de c on s umen t en mi n i maa l de op po r t un i t ei t s k o s t en de k k en d i e
b ed r i j v en moet en ma k en om de z e p r o du c t i e aan t e b i ede n. De z e
v o r men i mme r s de mi n i ma l e p r i j ze n d i e p r o du c en t e n e r t oe aa n z et t e n
a an t e b i ed en ( aa nbod c u r v e ) . Bet a l i n gs be r ei dhe i d l a ge r da n
o ppo r t un i t e i t s k os t e n v an de t e pr o du c e r en ee nhed en, da n wo r dt er
n i e t g ep r o du c ee r d .










1 . 2. Ma r k t we r k i n g e n Pa r e t o - ef f i c i ë nt i e

Een Pa r e t o - ef f i c i ën t e a l l oc at i e i s e en t oe s t and i n de e c on omi e
z o d an i g dat men de i nd i v i due l e we l v aa r t v a n é én e c o nomi s c h e a ge nt
n i e t mee r k a n v er h o gen z ond e r de we l v aa r t v an ee n a nde r e a gent t e
r e du c e r en . Ond er ge ï dea l i s ee r de oms t an d i ghe den l e i dt de we r k i n g
v a n he t ma r k t mec ha ni s me , op al l e ma r k t v o r me n i n ee n e c n onomi e, t ot
z ‟ o n Pa r et o - ef f i c i ën t e a l l oc at i e .
Vb. St e l ge ge v en 2 goe de r en a en b en s l e c h t s 2 c on s ume nt e n i n d e
ma at s c happ i j heb ben i nt er es s e v o o r d e z e goede r e n. Ge t e k en d z i j n de
i nd i f f e r en t i ec u r ve n v oo r be i d e c on s ument en. De i n di f f e r en t i e c u r v en
v a n c on s umen t a heb ben 0
a
a l s oo r s p r o n g de ande r e h eef t al s
o o r s pr on g 0
b
. Hoe v e r de r de i nd i f f e r en t i e c u r v e v an de oo r s p r on g
v e r wi j d e r t i s h oe ho ge r h et nu t .

























De oo r s p r o nk e l i j k e v e r de l i n g v an de 2 goed e r en ov e r de 2
c on s ume nt e n wor d t we e r ge ge v en doo r pu nt z . Be l a n gr i j k i s da t dez e
go ede r en v e r de l i n g d e we l v aa r t v a n d e 2 c on s umen t en v as t l e gt . I s het
n u mo ge l i j k do or a l l oc at i e de ee n z e n we l v aa r t t e v e r h o gen z ond e r
d at de and e r z i j n nut z i et af nemen ?
 z i e v o o r bee l d b oe k p a gi na 26 1 - 2 62

2 . Oo r z ak en v a n ma r k t f a l i n g e n d e r o l v an de o v e r he i d
2 . 1. Mo nopo l i e

I n e en mono po l i e z u l l en de p r i j ze n e n h oe v ee l h ed en di e t ot s t a nd
k ome n n i e t l ei den t o t een ma x i ma l e s u r p l u s v o o r d e c on s ume nt en e n
d e p r odu c en t en . I nt u ï t i ef zu l l e n mo nopo l i s t i s c he b ed r i j v en hun
ma r k t mac ht u i t bu i t en en p r i j z en v r a ge n di e h o ge r l i ggen da n o nder
z u i v e r e mede d i ngi n g.

2 . 1. 1. De we l v aa r t s i mpl i c at i e s v a n mo no po l i e

We ve r ge l i j k e n d e ma r k t u i t k oms t en ond e r mo nopo l i e me t d i e on de r
z u i v e r e mede d i ngi n g. We ge v en d e ma r k t v r a a g we e r . Zu i v e r e
me ded i n gi n g l e i dt t ot de ged r a gs r e ge l p = MK. Hi er u i t r e s u l t ee r t e en
p r i j s e n e en af zet . De ze u i t k oms t v e r t e gen woo r d i gt h et a l l o c at i ef
o pt i mum v oo r de ec onomi e . Monop ol i e l e i d t t o t d e ged r a gs r e ge l MO =
MK en r e s u l t ee r t oo k i n ee n ge gev e n p r i j s en af z et . Ve r gel i j k i n g va n
b ei de u i t k oms t e n t oo nt aa n d at de p r i j s b i j mono po l i e ho ge r l i gt da n
b i j zu i v e r e me ded i n gi n g en de af z e t l a ge r . Mono po l i s t i s c h ged r a g i s
d an oo k o n wen s e l i j k v an ui t ec onomi s c h oo gp unt : e r wo r d t t e we i n i g
v a n he t goed gep r odu c ee r d e n de c on s umen t e n be t a l en e en t e hoge
p r i j s .











Bi j mono po l i e i s e r oo k een v e r l i es a an t o t aa l s ur pl u s t . o . v . zu i v e r e
me ded i n gi n g.

Omdat mon opo l i e s maat s c ha ppe l i j k on ge we ns t z i j n t r a c h t de o v e r h ei d
d e mo nopo l i emac ht aa n t e t a s t en. ( v b. af s c haf f en bep e r k ende
b e r oep s p r i v i l è ges ) . Mono po l i e s wo r den s oms wet t e l i j k i n s t an d
ge hou den do o r da t d e v r i j e t oe gan g l e gaa l v e r h i nd e r d wo r dt . De
o v e r he i d k a n o ok j u r i d i s c he maat r e ge l e n t r ef f en om de c on c u r r ent i e t e
b e v o r de r e n. Ook k an de o v e r h ei d ma x i mump r i j z en v a s t l e ggen , de z e
mo gen dan we l ni e t b ene den de ma r gi na l e p r od uc t i e k o s t en l i ggen .
Ook z ond e r e x p l i c i et e o v e r he i d s t u s s en k oms t k an e en ec onomi e
ma at r e ge l e n neme n om mon opo l i ema c h t t e gen t e gaa n. De geda c h t e
i s d at de v r a ge r s af s p r a k e n e n s ame n we r k i n g t ot s t and k unn en
b r en ge n om aa n d e mo nopo l i emac ht v an de aan b i e de r het ho of d t e
b i e den . = c oun t er v a i l i n g po we r . Ee n a l gemen e u i t i n g d aa r v an i s het
o p r i c h t en v a n s t e r k e c on s umen t en v e r en i gi n gen.








I n d e z e f i guu r wo r dt een ma x i mump r i j s v a s t ge l e gd d i e e r v oo r z o r gt
d at de mono po l i s t t e gen ma r gi n al e p r od uc t i e k o s t e n v e r k oop t net z o a l s
o nde r z ui v e r e me ded i n gi n g.

2 . 1. 2. Na t uu r l i j k e monop ol i es

Monopolievorming is niet altijd ongewenst. De productie van een goed gaat technisch gepaard
met zeer omvangrijke schaalvoordelen. Dit betekent dat de gemiddelde productiekosten dalen
naargelang de productie toeneemt. Als dergelijke schaalvoordelen optreden over een zodanig
ruim interval dat, zelfs indien één bedrijf de volledige markt bedien, de gemiddelde kosten nog
zouden dalen bij grotere hoeveelheden spreekt men van een natuurlijk monopolie. Het is dan
niet zinvol concurrentie te introduceren, omdat elke opsplitsing van de vraag op de markt
aanleiding zou geven tot hogere gemiddelde kosten. Als productie door één bedrijf lagere
gemiddelde kosten geeft dan dezelfde productie door meerdere bedrijven is het
maatschappelijk wenselijk de productie binnen één bedrijf te houden. (vb. het bestellen van
grotere hoeveelheden brieven via vastgelegde routes leidt tot lagere kosten per afgeleverde
brief)

Grafisch voorbeeld zie boek pagina 268-269

2 . 2. Zu i v e r e en qua s i - pub l i e k e go eder e n
2 . 2. 1. Ei gens c h ap pen v an pub l i e k e go ede r e n

1 ) b i j k ome nde k os t e n om de v oo r d el en v an he t goed aan mee r men s e n
t e r b es c h i k k i n g t e s t e l l e n z i j n ge l i j k aa n nu l . = n i e t - r i v a l i t e i t i n
c on s ump t i e : de c on s ump t i e v an h et goe d d oo r een i nd i v i du
r e du c ee r t h et nut n i e t dat ee n a nd e r e i n d i v i d u ond e r v i n dt b i j d e
c on s ump t i e v an d at z e l f de goe d.
2 ) me ns en k un nen n i e t u i t ges l o t en wo r d en v a n d e c o ns umpt i e v an he t
go ed , z od r a h et a an ge bod en wo r d t . Men s en d i e du s we i ge r e n v oor
c on s ump t i e v an h et goe d t e bet al en , k u nnen n i e t wo r d en
u i t ge s l o t en va n c on s ump t i e .

Zu i v e r c o l l e c t i e ve go ede r e n : l a nd s v e r de d i gi n g, v u u r t o r en s ,
s t r a at v e r l i c ht i n g, be s c he r mi n g t ege n o v e r s t r omi ng en z .
Ei gen s c hap 1 ) v o r mt e en f un dame nt e el v e r s c hi l me t e en ma r k t of
p r i v aa t goed : he t gl as b i e r da t p e r s oon a c o ns ume e r t k a n n i et me e r
wo r d en geb r ui k t om de do r s t v an p e r s oo n b t e l es s en . Oo k e i gen s c ha p
2 ) i s e s s ent i ee l . He t c r i t e r i um „ bet a l en ‟ i s n i et l ange r b epa l e nd om
p ub l i e k e goed e r e n t oe t e wi j z e n. Het ma r k t me c han i s me heef t gr o t e
mo ei t e met pu b l i e k e go ede r e n. We i ge r en men s e n t e b et al en k u nnen
z e t o c h mee geni e t en v an de v o or d el en.

Ui t er aa r d he bben s ommi ge goe de r en één v an be i d e k enme r k e n, di e
b e v i n den z i c h i n de z o gen aamde gr i j z e z o ne. I n di t ge v a l s p r ee k t me n
v a n qu as i - c o l l e c t i e v e goede r en. Enk e l e t y p i s c he v o o r bee l d en z i j n :
we ge n, t unn el s , z we mba den en z . Men k a n i n p r i nc i pe men s en we l
u i t s l u i t en do o r he t v r a gen v a n e en t o e ga n gs p r i j s , t o l ge l d en en z . Oo k
z i j n d e k o s t en om de v o o r de l e n v a n de z e go ede r e n t e r b es c h i k k i n g t e
s t e l l e n aan e x t r a c o ns umen t en n i e t h e l emaa l nu l .
Al gemee n i s e r du s ene gr a dat i e i n be i d e k enme r k e n mo ge l i j k waa r b i j
z u i v e r pr i v a t e en z u i v e r pu bl i ek e go ede r en a l s e x t r emen moet en
wo r d en be s c houwd .

2 . 2. 2. Het v r i j b u i t e r s p r ob l e em

Me ns en k un nen n i e t v a n c on s ump t i e v a n e en publ i e k goed wo r d en
u i t ge s l o t en , e n hu n b et a l i n gs be r ei dh e i d k a n n i et wo r d en af ge l e i d u i t
d e p r i j s d i e z e be t a l en v oo r he t go ed . Di t l e i d t t ot wa t me n n oemt het
v r i j b u i t e r s p r ob l eem.
 men s e n z u l l en hu n wa r e p r ef er e nt i e s ni et k enba a r ma k e n me t de
b edoe l i n g mi n der t e moe t en be t al en v oo r he t goed .
Op l o s s i n gen : s y s t emen bed en k en d i e men s en aa n z e t t e n t o c h hun
we r k e l i j k e p r ef er e nt i e s t e r e l e v e r e n of we l de f i nan c i e r i n g v an he t
a anbo d v an pu b l i e k e goe de r e n t e v o o r z i en op ba s i s v an a l gemene
b el as t i n gs i n k oms t e n.

2 . 3. Ex t e r ne ef f ec t en
2 . 3. 1. Ne gat i e v e e x t e r ne ef f ec t en

Ne gat i e v e e x t e r ne ef f ec t en ont s t aa n t e l k en s wan ne e r d e p r odu c t i e of
c on s ump t i e v an e en bepa a l d goed aa nl e i d i n g ge ef t t o t s c had el i j k e
n e v enef f ec t en d i e de gemeen s c ha p wo r d en op ge l e gd z o nde r da t de z e
ef f ec t en wo r de n v e r r e k en d i n de ma r k t p r i j z e n. ( vb. wa t e r –
l u c h t v e r vu i l i n g, ge l u i d s h i nd e r e nz . ) een be d r i j f b i j v o o r b ee l d da t de
l u c h t v e r v u i l t v e r o o r z aak t h i e r do or maat s c ha ppe l i j k e s c ha de/ k o s t en
a an de gemee ns c ha p. Al s da t bed r i j f v i a de ma r k t we r k i n g n i et wor d t
a an ge z e t de v e r v u i l i n g t e be pe r k e n, heef t he t gee n e nk el e mo t i v at i e
om d i t t e d oen ; i mme r s , mi nd er v e r v u i l e nd p r odu c e r en i s k o s t en
v e r h o gen d.









We nemen aan de v r aa gc u r v e V v a n d e v r aa g n aa r een be paa l d
p r odu c t da t t ot op ee n z e k e r e hoo gt e mi l i euh i n der v e r oo r z aa k t . De
p r odu c t i e k o s t en wo r d en ge r ef l e c t e e r d i n de a anbod c u r v e , d i e
ge ba s ee r d i s o p d e p r i v a t e ma r gi n al e k o s t en ( de k o s t e n d i e h et
b ed r i j f d r aa gt ) . I n di en men de e xt r a ma at s c hap pel i j k e k o s t e n i n
r e k e ni n g z o u b r en gen heef t d i e ee n v e r s c hu i v i n g v a n de aa nbod c ur v e
t ot ge v o l g en een s t i j gi n g v an de p r i j s . De maa t s c ha ppe l i j k e
ma r gi na l e k os t en z i j n gel i j k aan d e af s t an d t u s s en de t we e
a anbo dc u r v en.
Zon de r o v e r he i ds t u s s en k oms t z al de ma r k t we r k i ng aa nl e i d i n g ge v e n
t ot he t e v e n wi c ht e , h et s ni j pun t v a n de v r aa g en d e p r i v a t e
a anbo dc u r v e. Dez e u i t k oms t i s n i e t we ns e l i j k omda t e r i n he t
e v e n wi c h t b e l angr i j k e e x t e r n e k os t e n z i j n d i e ni et i n r e k e ni n g z i j n
ge b r a c h t . Zo nder o v e r he i d s t us s en k oms t z ou e r ee n v e r v u i l en d p r o du c t
wo r d en gep r odu c e e r d.
Op l o s s i n gen o v er h ei d :
- mi l i eub e l a s t i n gen op l e gge n p e r ge p r odu c e e r de een he i d v a n h et
v e r v u i l en d p r oduc t , z o d r i j f t z e de p r o du c t i e k o s t en op en d wi n gt z o
d e b ed r i j v en de k o s t e n v an de mi l i eu h i nde r i n aanme r k i n g t e n emen
b i j hun aa nbo dbe s l i s s i n gen .  aa nbod c u r v e v e r s c hu i f t naa r bo v en .
De o v e r he i d k an d e e x t r a o pb r e n gs t geb r u i k en v o or
mi l i eup r e v ent i e, ma a r d i t i s n i et n ood z a k e l i j k .
Ov e r he i d s op b r engs t en moet en aan ge wen d wo r den wa a r z e he t
h oo gs t e ma at s c ha ppe l i j k e r e ndeme nt op l e v e r e n.
- Op l e ggen mi l i e un o r men ( ve r p l i c ht i n g t o t wa t e r z u i v e r i n g en z . )
- Pr odu c t i ebep e r k i n gen
- Sub s i d i ë r i n g mi l i e u v e r be t e r en de t e c h no l o gi e ën

I nd i e n d e waa r de r i n g v an de geme en s c h ap v o o r d e v e r b et e r i n g v a n
h et mi l i e u me e r d an op wee gt t e ge n d e d a l i n g v a n het p r o du c en t en –
e n c on s ume nt ens u r p l u s i s he t d uu r de r mak e n v an de z e p r od uc t en e en
ma at r e ge l d i e v an ui t maat s c ha ppe l i j k s t a ndp unt ef f i c i ënt en wen s e l i j k
i s .

2 . 3. 2. Pos i t i e v e ef f ec t en en v e r d i en s t e go ede r e n

Ve r d i en s t e go eder e n : go ede r en wa a r v an de c o ns ump t i e po s i t i e v e
n e v enef f ec t en he ef t v oo r de we r k i n g v an de he l e geme en s c h ap . ( v b .
o nde r wi j s , c u l t uu r )
Me ns en di e h un wo n i n g of t u i n go ed onde r hou den ge v e n d e b uu r t een
a an ge name r e a an bl i k , v oo r he t ge ne r e r e n v an d i t po s i t i ef ef f ec t
wo r d en z i j n i et ve r goed .

We nemen om d i t t e i l l u s t r e r en he t v oo r bee l d v an c u l t u r e l e
a c t i v i t ei t e n. Ge z i nn en en bed r i j v e n h ebbe n d e nei gi n g e nk e l r e k en i n g
t e h oud en met de p r i v at e b at e n e n k o s t e n v an c ul t uu r . Maa r de
o v e r he i d k a n a r gument e r en da t , ev e n t ue el v anu i t e en pat e r na l i s t i s c h
o o gpu nt , e en b r ee d c u l t u r ee l aanb od ni et a l l ee n r e c h t s t r ee k s n ut t i g i s
v o o r d i e gene n d i e e r v an ge ni et e n, maa r da t bo v end i e n e en e x t r a
d i me ns i e v e r b ond e n i s aan c ul t uu r , b i j v oo r bee l d omdat ee n goede
c u l t u r e l e v o r mi ng ee n gee s t e l i j k r i j k e r e en mee r t o l e r ant e
ma at s c happ i j op l e v e r t . Er i s du s a l s het wa r e ee n “ b i j k omend e ”
v e r d i e ns t e v er bon den aan c u l t uu r . We be s c hou we n de v r aa g en het
a anbo d v an c u l t u u r . Aan gen omen da t c u l t uu r doo r p r i v at e e n n i et -
ge s ubs i d i ee r d e o nde r n emi n ge n wo r d t aan gebo den wo r d t d e
a anbo dc u r v e ge ge v e n d oo r Ap en de v r a a gc u r v e do o r Vp. Het
b ek omen e v en wi c ht i s maa t s c happ el i j k n i et wen s el i j k omd at he t t ot aa l
s o c i aa l nut v an c u l t uu r ni et t o t ui t i n g k omt . De z e omv at n i et e nk el de
p r i v a t e wa a r de r i n g v an de ge b r u i k t e go ede r en maa r oo k d i e “ e x t r a
d i me ns i e ” . Di t ge ef t d us aan l e i d i n g t ot de maa t s c h appe l i j k e
v r a a gc u r v e Vs r ec ht s va n Vp. De o v e r he i d k a n o ok d e p r i j s l a t e n
d al en en he t o v er i ge s ub s i d i ë r e n. De t ot al e b et aa l d e s ub s i d i e s z i j n
d an we e r ge ge v en do o r d e r e c h t ho ek p1 ps es a .











2 . 4. I mpe r f ec t e i nf or ma t i e

Ve r k ope r s hebb en mee s t a l v ee l me e r i nf o r ma t i e ov e r de k wa l i t e i t v a n
e en p r odu c t d an d e mo ge l i j k e k ope r s , we r k neme r s z i j n be t e r op de
h oo gt e v a n h un i j v e r en c a pa c i t e i t en op he t we r k d an hun ba z en ,
ma na ge r s z i j n be t e r op de hoo gt e v an het r e i l e n e n z e i l en i n een
o nde r n emi n g dan de aa ndee l houd e r s en z .
Wanneer de v e r s c h i l l end e pa r t i c i p ant en ( v r a ge r s e n a anb i e de r s ) op
e en ma r k t n i et ov e r de z e l f d e i nf or ma t i e be s c hi k k en , l e v e r t d e
ma r k t we r k i n g geb as ee r d op v r i j e i n t e r a c t i e v an v r a a g en aanb od
p ot e nt i ë l e p r o b l eme n o p d i e i nef f i c i ën t i es i mp l i c e r e n.

2 . 4. 1. Ni e t - o bs e r v e e r ba r e k wa l i t e i t : d e ma r k t v o or „ l emo ns ‟

He t k omt v ee l voo r da t v e r k op e r s o v e r me e r i nf o r ma t i e be s c hi k k en
d an de k o pe r s . Den k maa r aan de t we ede hand s ma r k t v oo r au t o ‟ s .
Hoe v aa k k omt he t n i et v oo r dat d e k i l omet e r t e l l er wo r dt
t e r u gged r a a i d of de au t o v o l l e di g he r s po t en z oda t de
o n v ol maa k t h eden mi nde r z i c h t baa r z i j n ? He t p r obl eem i s da t i eman d
d i e ge en t e c h ni s c he s pe c i a l i s t i s t wee deh and s aut o ‟ s v an goe de
k wa l i t e i t n i et k an on de r s c h e i de n v a n d e a nde r e z o gena amde „ l emo ns ‟ .
Zon de r o v e r he i ds t u s s en k oms t z ou den e r v e el v an d i e z o gena amde
„ l emo ns ‟ v e r k oc ht wo r d en of z oude n e r i n e x t r eme ge v a l l en en k e l n o g
ma r k t en v o o r „ l emo ns ‟ be s t aan . Da t i s e c o nomi s c h n i et ef f i c i ënt :
o ndan k s het be s t aan v an v o l doen de bet a l i n gs be r e i d he i d v oo r
d e r ge l i j k e a ut o‟ s be s t a at e r geen goe d f un c t i o ne r e nde ma r k t v o o r .
Een p r a k t i s c h n i e u we a ut o d i e op de t we ede hands ma r k t v e r k o c ht
wo r d t z a l t e gen e en e x t r eem l a ge p r i j s v e r k oc ht wo r d en omda t d e
e v e nt u el e k op e r s d e k an s op een „ l emon ‟ i n aanme r k i n g nemen i n hu n
b et a l i n gs be r e i d he i d .
Op l o s s i n gen
- i n v oe r en aut ok eu r i n g, v e r p l i c ht e k e u r i n g b i j d oo r v e r k oop
- v a n ui t de p r i va t e s e c t o r : k wa l i t ei t s l a be l , s t e r k ges t a nda a r d i s ee r de
p r odu c t en aanb i e den

2 . 4. 2. Av e r ec ht s e s e l ec t i e en mo r a l haz a r d

He t p r ob l eem v an „ l emon s ‟ i s i n f e i t e een v oo r be el d v an een mee r
a l gemee n p r ob l eem da t a v e r ec ht s e s e l ec t i e noemt . Di t f enomeen
o nt s t a at t e l k e ns wa n nee r go ede r e n v an z ee r u i t ee nl ope nde k wa l i t e i t
wo r d en v e r k o c h t t e gen een z e l f de p r i j s omda t k o pe r s of v e r k o pe r s
o n v ol doe nde i nf o r mat i e heb ben om de we r k e l i j k e k wa l i t e i t v as t t e
s t e l l e n op momen t v an v e r k oop . ( v b . z i ek t e v e r z ek e r i n g l ee s b l z 28 0 )
Av e r ec ht s e s e l ec t i e be t e k en t dus l e t t e r l i j k dat ee n p r i v aa t bed r i j f de
v e r k ee r d e t y pe s k l an t en z ou aan t r e k k en en da ar do o r u i t e i nd e l i j k de
ma r k t z ou f al e n. Een and e r p r ob l e em d at men oo k d i k wi j l s a s s o c i ee r t
me t v e r z e k e r i n gs maa t s c h app i j e n i s wa t men noemt „ mo r a l ha z a r d‟ . Di t
f enomeen on t s t aa t wa nne er d e v e r z e k e r i n gs nemer de k a ns da t de
v e r z e k e r de ge beu r t en i s z i c h v o or d oet z e l f k a n be ï n v l oe den en de
v e r z e k e r i n gs ma at s c ha pp i j o n v o l do ende c on t r o l e op he t ged r a g v an de
k l an t k an u i t oef en en. De z e t wee f a c t o r en l e i de n t ot p r o b l emen en t o t
ma r k t i nef f i c i ë nt i e s .  e r wo r den i nef f i c i ënt ho ge u i t ga v en gemaak t :
e r wo r de n k o s t en gemaa k t v o o r d i e ns t en waa r v oo r de
b et a l i n gs be r e i d he i d v an de v e r z ek e r d e v ee l l a ge r l i gt d an de
p r odu c t i e k o s t en , maa r d i e t o c h wo r den u i t ge v oe r d omda t z e ged ek t
z i j n d oo r de ve r z e k e r i n g. ( v b. i ema nd gaa t geen ex t r a moe i t e doe n om
i n he t z i e k enh u i s t e be l an den , ma a r e en s h i j e r t o c h i s v e r oo r z aak t
d e z e mi s s c h i e n n o g ho ge r e k o s t e n omdat de z e ge de k t z i j n doo r de
v e r z e k e r i n g)

2 . 4. 3. Pr i nc i p aa l - a gent - r e l a t i e s

Pr i nc i p aa l - a gent - r e l a t i e s b es t aa n t e l k en s wan ne e r d e we l v aa r t v a n
e en pe r s oon ( p r i n c i pa a l ) af ha n gt v a n de a c t i e s v an ee n a nde r e
p e r s oon ( de a gen t ) n aa r wi e b epa al de t a k en wo r d en gede l e ge er d.
Bi j v oo r bee l d man a ge r s v oe r en he t b e l e i d maa r be pa l en da a r doo r d e
we l v a a r t v an de a an de e l hou de r s . Gen ee s he r en neme n me di s c he
b es l i s s i n gen en b epa l e n d aa r do or de we l v a a r t v an hu n p at i ë nt e n.
Ar be i de r s we r k en v oo r een f ab r i e k en bep al en zo de we l v aa r t v an de
we r k ge v e r s .
Pr ob l eem : a gen t wi l oo k a andac ht be s t ede n a an e i ge n doe l s t e l l i n gen
e n d e p r i n c i p aa l k an de a c t i e s v an de a gent n i e t p e r f ec t c on t r o l e r e n.
Vb. gen ee s he r en d i ene n de be l ange n v a n d e p at i ën t ma a r h a l en
u i t e r aa r d o ok hun i n k omen u i t d ez e ac t i v i t e i t en. De be l a n ge n v an de
p at i ën t en het v er we r v e n v an een i nk omen z i j n n i e t a l t i j d pe r f ec t
v e r e ni gba r e d oe l s t e l l i n gen , e n u i t e r aa r d k unne n pa t i ën t en onmo gel i j k
e x a c t c on t r o l e r en i n we l k e ma t e d e b es l i s s i n gen v a n de ge nee s hee r
e nk el i n ge ge v en z i j n d oo r de zo r g v o o r d e p at i ë nt . Het ge v o l g v an
d e z e r e l a t i e s i s e c h t e r dat ee n aa nt a l d i en s t en wo r den ge l e v e r d
wa a r v o o r d e b et a l i n gs be r e i d he i d v a n d e c on s umen t a anme r k e l i j k l a ge r
l i gt d an de we r k e l i j k e p r odu c t i ek o s t en. Op e en ef f i c i ën t e ma r k t wo r dt
e nk el ge p r od uc ee r d a l s de bet a l i n gs be r e i d he i d de p r o du c t i e k o s t en
d ek t .

2 . 5. Ve r de l i n gs as p ec t en
2 . 5. 1. I nk omen s v e r de l i n g

- h o r i z o nt a l e h e r ve r de l i n g v an het i n k ome n : v b s o c i a l e z ek e r he i d ,
we r k l o z en k r i j gen ee n u i t k e r i n g di e be t aa l d wo r d en do o r d e
b i j d r a gen v an d i e gene n d i e we l we r k en . Voo r de ge pen s i o nee r d en
i s e r ee n p en s i oe n d at gef i nan c i e r d wo r d t doo r de a c t i e v e
b e r oe p s b e v o l k i ng, v oo r de z i ek en ee n b i j d r a ge d i e gef i na nc i e r d
wo r d t doo r de gez o n de mens en et c . Het he l e s t e l s e l f unc t i on ee r t
a l s een v e r z ek e r i n g t e ge n „ k wade da gen ‟ .
- Ve r t i c a l e he r v e r d el i n g v a n h et i nk ome n : v b i n k ome ns be l a s t i n g,
n aa r ma t e het i n k omen ho ge r l i g t z a l oo k d e gemi dd el de
b el as t i n gs v oe t t o eneme n;
De i nk omen s v e r d el i n g d i e t ot s t a nd k omt n a d e c o r r e c t i e v an de
s o c i a l e z e k e r he i d en he t be l a s t i ngs t e l s el no emt me n d e s e c un da i r e
v e r d el i n g.

Te geno v e r de i nk ome ns v e r d e l i n g s t aa t d e v e r mo ge n v e r de l i n g,
h i e r o v e r wo r dt mi nd e r ges p r o k en d es onda nk s de ve r mo gen mee r
o n ge l i j k v e r de e l d z i j n d an de i n k omen s .
- ge z i n s v e r mo gen : t ot a l e waa r de v a n a l l e a c t i v a v er mi nd e r d met de
p as s i v a ( = l en i nge n )

Een ec ht e j aa r l i j k s e v e r mo gen s be l a s t i n g be s t a at n o g ni et i n Be l gi ë ,
we l wo r d t he t i nk ome n u i t v e r moge n be l a s t v b. r egi s t r at i e r e c h t en ,
( o n ) r oe r e nde v oo r hef f i n g, s u c c es s i er ec ht e n en z .

2 . 5. 2. Pr i j z en en on ge l i j k he i d

Ook wa t b et r ef t d e p r i j z en v an go ede r e n e n d i ens t e n k un nen z i c h
v e r d el i n gs p r ob l eme n v oo r doen . De ma r k t k an ef f i c i ën t z i j n ma a r
i nef f i c i ën t i e houd t geen r e k en i n g met v e r de l i n gs as pe c t en. Het i s b es t
mo ge l i j k da t d e p r i j z en d i e ee n ma r k t op l e v er t n i e t t oe l a t en da t
b epaa l de mi nde r bed ee l de gr o epe n d e d es bet r ef f e nde goe de r e n of
d i e ns t en n i e t k un nen ben ut t en . He t k an oo k z i j n d at een gemeen s c ha p
e en k l e i n e r t ot aal s u r pl us da t bet e r v e r de el d i s , p r ef er ee r t bo v e n een
gr o t e r maa r z ee r on gel i j k v e r dee l d s u r p l u s .

2 . 6. St ab i l i s at i e

Aan de o v e r he i d wo r d t de r o l t oeb edee l d b i j t e s t u r en, z i j he ef t a l s
h et wa r e een s t ab i l i s at i eopd r ac ht . Een ma r k t e c onomi e z a l z i c h z e l d en
l an gs ee n ge l i j k ma t i g pad on t wi k k e l en , de gr oe i za l s t ee ds met ups
a nd do wn s gebeu r en.

3 . Po l i t i e k e be s l u i t v o r mi n g

He t b i j s t u r en v an de ma r k t geb eu r t v i a po l i t i e k e b es l u i t v o r mi n g. De z e
p ol i t i e k e be s l u i t v o r mi n g ge ef t a an l e i d i n g t o t e nk el e e r g f undame nt e l e
p r ob l eme n.

3 . 1. Cy c l i s c h s t emged r a g

Bes l i s s i n gen o p b as i s v a n s t emge d r a g v an v e r t e ge n woo r d i ge r s l i j k en
e en demo c r a t i s c h e o pl os s i n g. Het p r o b l eem i s nu d at ond e r z oe k he ef t
a an ge t oo nd da t o nde r bep aa l de v o o r wa a r de n o ok s t emmi n g n i e t t o t
e en e v en wi c ht s op l o s s i n g l e i d t . Vb . 3 p ol i t i e k e par t i j e n a, b en c . Ze
mo et e n b es l i s s en éé n v an de d r i e p r o j e c t en x , y of z u i t t e v o e r en . De
p r ef er ent i e s :
- p a r t i j a : x > y >z
- p a r t i j b : y > z > x
- p a r t i j c : z > x > y

Hou den we een s t emmi n g t u s s en p r o j e c t x en y da n h aa l t p r o j e c t x h et
omdat a en c x pr ef e r e r en bo v en y . Ga at de s t emmi n g t us s e n x e n z
d an haa l t z h et . Ten s l ot t e y v e r s u s z dan ha a l t y h et . Di t v oo r be e l d
i l l u s t r e e r t de s t emp a r ado x of he t p r ob l eem v an c y c l i s c h s t emge d r ag :
x h aa l t he t v a n y , y h aa l t he t v an z maa r z ha al t he t v an x .
Di t v oo r be e l d i l l u s t r ee r t n i e t e nk e l da t s t emged r ag n i e t a l t i j d t ot ee n
e v e n wi c h t s op l o s s i n g l e i dt maa r da t d e r e s u l t a t en v a n v e r k i e z i n gen
o ok s t e r k af h an ge n v an ho e z e ge o r gan i s e e r d wor d en. La at j e d e
k i e z e r s d i r e c t t us s en 3 a l t e r n at i ev e n k i e z en of eer s t t u s s en x en y, z
e n y e n t en s l o t t e z en x . Ki e z e r s p as s en h un s t emge d r a g aa n
n aa r ge l an g de p r o c e du r e .

3 . 2. De med i a an k i e z er

I nd i en d e s t empa r ado x opt r eed t mo et e r t o c h naar een op l o s s i n g
ge z o c h t wo r den . Het vo l s t aa t b i j v o o r bee l d pa r t i j c t e o v e r t u i gen z i j n
me ni n g t e he r z i en . Pa r t i j b k an pa r t i j c b i j v oo r bee l d v oo r s t el l en da t ,
i nd i en c nu p r o j ec t y ee r de r z ou wi l l e n s t eu nen da n x , b dan b i j ee n
l a t e r e s t emmi n g o v e r ee n a nde r be l a n gr i j k pu nt de v o o r k eu r v a n c z a l
s t e une n. ( = l o gr o l l i n g of v o t e - t r ad i n g) . La t en we s t e l l e n dat c t oege ef t
:
- p a r t i j c : z > y > x
St emt me n t us s en x en y h aa l t y h et , s t emt me n t u s s en y en z h aal t y
h et , gaat he t t u s s en x en z h aa l t x h et . Y z a l a l s wi n n aa r u i t de bu s
k ome n.

De p r ef e r en t i e s v a n a e n c s t aa n d i ame t r aa l t e gen o v e r e l k aa r ,
h et geen a p r ef e r e e r t i s net h et gee n c a l s l aat s t e z o u wi l l en. Pa r t i j b
i s d e p a r t i j i n het mi dd en en de c o l l e c t i e v e o v e r ee nk oms t v an de
s t emp r o c edu r e i s d e me es t gep r ef e r e e r de op l o s s i n g v an pa r t i j b . He t
t heo r ama v a n d e med i aa nk i e z e r t o ont aa n d at i n h et be s c h r e v en ge v a l
d e me di aan k i e z er , du s de mi dde np os i t i e, he t z a l ha l e n. Di t t he o r ama
i s we l s l e c h t s gel d i g on de r e r g r es t r i c t i e v e v oo r wa a r den , maa r t o c h i s
h et i nd i c at i ef dat v e l e po l i t i e k e pa r t i j en een p r o gr amma a anb i e den dat
h en ge l t naa r de s t em v an de medi aa nk i e z e r .

3 . 3. Co l l e c t i e ve b es l u i t v o r mi n g en demo c r a t i e : h et
o nmo ge l i j k he i d s t h eo r ama v an Ar r o w

Geen en k e l e p ol i t i ek e b es l i s s i n gs r e ge l b es t aa t d i e aan a l l e
v o o r wa a r de n v o l d oet en t ot een e v e n wi c h t s u i t k oms t l e i dt .
Voo r waa r den : ge en di c t at uu r , u i t k oms t v an de t oe pa s s i n g v an he t
me c h an i s me ma g n i et af han gen va n d e a an we z i ghe i d v an e v en t ue l e
i r r e l e v a nt e a l e t er n at i e v en .

Hoof dst uk 7. Pr oduct i e, i nkomens en best edi ngen –
de macr o- economi sche benader i ng

1 . Pr odu c t i e, t oe gev o e gde waa r d e en f ac t o r v e r go ed i n gen

Pr odu c t i e i s e r op ge r i c h t e c o nomi s c h e goed e r en en d i en s t en v o or t t e
b r en ge n d i e u i t e i n de l i j k i n aanmer k i n g k omen om a an men s e l i j k e
b ehoef t en t e v ol d oen . Pr odu c t i e v e r wi j s t d us na ar het c r eë r e n v an
n ut . Keme r k end a an de p r odu c t i e i s dat z e v e r s c hi l l en de
p r odu c t i ef a s en k e nt , waa r b i j i n e l k e f a s e waa r d e a an het go ed wo r d t
t oe ge v oe gd . Vand aa r het c on c ep t t oe ge v oe gde waa r de.
Vb. Pr od uc t i e van s c h oen en

Pr odu c t i
ef a s e
Hu i d enh
a nde l
L ee r l oo i
e r i j
Sc h oenf a
b r i e k
Sc h oen w
i n k e l
Tot aa l
Voo r b r e
n gs t
I nt e r med
i a r
ge b r u i k
1 0
0
1 5
1 0
3 5
1 5
4 0
3 5
A =
1 00
M =
6 0
Toe ge v o
e gde
wa a r de
1 0 ( = 10 -
0 )
5 2 0 5 W =
4 0
Fa c t o r -
v e r go ed i
n gen
1 0 5 2 0 5 F = 40

W = de wa a r de va n d e p r odu c t i e d i e j e k r i j gt d oo r de t o e ge v oe gde
wa a r de v a n e l k e p r odu c t i ef a s e t e s omme r e n. We s t e l l en v as t d at de
t ot a a l t oe ge v oe gd e waa r de ge l i j k i s aan he t t ot aal v a n d e v oo r t b r e n gt
A, v e r mi n de r d me t h et t o t aa l v an het i n t e r med i a r e ge b r u i k .

Me n k an oo k de wa a r de v a n d e pr o du c t i e bep a l en doo r en k e l de f i n al e
go ede r en t e be s c ho u wen. Een f i n aa l goed i s ee n goe d d at i n e en
b epaa l de pe r i ode we r d v oo r t geb r a c h t e n d at n i e t ge du r e nde de z e l f de
p e r i ode i n een vo l gend e p r odu c t i ef a s e us op ge gaa n. I n d i t v oo r b ee l d
v o l do et en k e l de s c ho en i n d e wi n k e l aan de z e def i n i t i e .
Een be l an gr i j k e i n di c a t i e va n d e d ef i n i t i e v an f i n al e goe de r e n i s da t
h et gr oo t s t e deel v a n d e gep r od uc ee r de goed e r en n i et ma g wo r d en
me e ge r e k e nd b i j de bep a l i n g v a n de wa a r de v an d e ma c r o -
e c o nomi s c h e p r od uc t i e. Di t i s he t ge v a l v o o r d e v o o r t geb r a c h t e
go ede r en d i e i n d e b es c h ou wde p e r i ode i n een vo l gend
p r odu c t i e s t ad i um z i j n op ge ga an. Al s men du s d e v e b r u i k t e
i n t e r med i a r e goed e r en we l b i j de p r odu c t i e t e l t z ou men du bbe l t e l l e n.
He t v oo r bee l d i l l u s t r ee r t d i t , i nd i e n d e 4 be d r i j v en z oud en
s ame ns me l t en t ot 1 , d an b l i j f t he t p r od uc t n o g s t ee ds ge l i j k a an
4 0eu r o . He t meer e k e nen va n de v e r b r u i k t e i n t e r me di a r e goe de r en z ou
t en on r e c h t e een t oe name v an de p r od ut i e i mp l i c er e n.

Toe ge v oe gde wa a r de : v e r s c h i l t u s s en de waa r d e v a n d e
v o o r t ge b r ac ht e go ede r e n e n h et i n t e r me di a i r v e r br u i k . De z e v o r mt
t e v en s h et i nk ome n gec r eë r d b i nne n d e h u i den hand el , l ee r l oo i e r i j
e n z . Di t i n k ome n i s n i et s and e r s d an de v e r goed i n g v an de
p r odu c t i ef a c t o r en . Di t i n k ome n wo r dt aan gedu i d al s
f ac t o r v e r goed i n ge n. W i s o ok ge l i j k a an het t ot a al v a n d e
f ac t o r v e r goed i n ge n d us W = A- M = F



De waa r d e v an de p r o du c t i e i s gel i j k aa n :
- d e waa r de v a n de f i n a l e goed e r en ( v e r k oopp r i j s i n wi nk e l )
- s om v a n d e t oe ge v o e gde waa r den
- s om v a n d e f a c t o r v e r goed i n gen
De t o t a l e t o e ge v o e gde waa r de s omme er t t o t d e wa a r de v an de f i na l e
go ede r en. Bo v end i e n t e l k en s wa nn ee r t oe ge v oe gde waa r d e wo r dt
ge c r eë r d wo r de n f a c t o r v e r goe d i nge n ui t gek e e r d.

2 . Voo r r ad en

I n d e pr ak t i j k l egge n bed r i j v en v o o r r ade n a an, he t i s d us no d i g de
wa a r de v a n d e pr o du c t i e u i t t e s p l i t s e n i n de e i ge nl i j k e v e r k open v a n
d e b ed r i j v en ener z i j d s en de wi j z i gi n gen i n de v oo r r aden an de r z i j d s .
Voo r de een v o ud be s c hou we n we e nk el de e i n d v oor r a den , d i t z i j n de
v o o r r a den op he t e i nd v an een p r o du c t i ef a s e.

I nd i en we de t o t a l e v e r k ope n v oo r s t e l l en doo r A
1
en de ve r and e r i n gen
i n e i nd v o o r r aad d o o r V
e
da n k unn en we s c h r i j v e n : W = A – M = A
1
+
V
e
– M = F

We s t e l l e n o pn i eu w da t d e wa a r de v an de p r od uc t i e ( 40 ) ge l i j k i s a an
:
- wa a r de v a n d e f i n al e goed e r en : wa a r de v a n s c hoe nen i n wi n k e l
e n waa r de aan gel e gde v o o r r ad en
- s om v a n d e t oe ge v o e gde waa r den
- s om f a c t o r ve r goe di n ge n
-
Pr odu c t i
ef a s e
Hu i d enh
a nde l
L ee r l oo i
e r i j
Sc h oenf a
b r i e k
Sc h oen w
i n k e l
Tot aa l
Voo r b r e
n gs t
Ve r k oop
Ei nd v oo r
r a ad
I nt e r med
i a r
ge b r u i k
1 0
7
3
0
1 2
1 2
0
7
3 2
3 2
0
1 2
3 7
3 7
0
3 2
A = 91
A1 =
8 8
Ve = 3
M =
5 1
Toe ge v o
e gde
wa a r de
1 0 ( = 10 -
0 )
5 2 0 5 W =
4 0
Fa c t o r -
v e r go ed i
n gen
1 0 5 2 0 5 F = 40

De op s ommi n g i s net d e ze l f de a l s de v o r i ge en k e l d e i n v u l l i n g v an h et
c on c ep t f i na al go ed i s en i gz i n s a nde r s . Ni et a l l ee n d e s c hoe nen i n de
wi n k e l ( 37 ) v o l doe n a an de def i ni t i e v an een f i n aa l goe d o ok de n i et -
v e r k o c ht e v oo r r aa d h ui den v an de hu i d enh and el ( 3 ) ge l d t a l s f i n aa l
go ed t i j de ns de b es t ud ee r de pe r i o de.
 We moe t en v er a nde r i n gen i n v o o r r ade n a l s onde r dee l v a n d e f i na l e
go ede r en be s h c ou we n.

3 . Soo r t en f a c t o r ver go ed i n gen

El k e t o e ge v o e gde waa r d e geef t aa nl e i d i n g t ot een v e r goe di n g v o o r de
p r odu c t i ef a c t o r en . Er z i j n e i gen l i j k 3 s oo r t en f a c t o r v e r goed i n gen : de
v e r go ed i n g v an d e p r odu c t i ef a c t o r a r b ei d, v e r goe di n g v a n d e
p r odu c t i ef a c t o r n at u u r , v e r goe di n g v an de p r o duc t i ef a c t o r k ap i t aa l .
De be l o n i n g v an d e z e p r odu c t i ef ac t o r en wo r dt do or ga an s bedo n gen of
c on t r a c t u ee l v a s t ge l e gd.
Nu i s he t mo ge l i j k d at de t o e ge v oe gde waa r d e o i n het b ed r i j f gr ot er i s
d an s om v an de e i gen l i j k e f a c t o r v e r go ed i n gen . He t r e s t e r en de bed r a g
n oemt men da n d e o nde r n eme r s wi n s t . Fa c t o r v e r go ed i n gen k unnen du s
u i t ge s p l i t s t wo r de n i n e i ge n l i j k e f a c t o r v e r goe d i n ge n ( F1 ) e n
o nde r n eme r s wi ns t ( п ) . Bo v e nd i en v o r mt de v e r goed i n g v an de
p r odu c t i ef a c t o r en u i t e i nde l i j k h et i nk omen v an de ge z i nne n.

Ma c r o - e c onomi s c h : i n k omen i s d e t ot al e v e r goed i n gen d i e a l l e
e i gena a r s v an de p r o du c t i ef a c t or e n s ame n h ebbe n o nt v an gen . We
k r i j gen da n :
W = A- M = A
1
+ V
e
– M = F = F
1
+ п = Y

De waa r d e v an de p r o du c t i e en de waa r d e v an het i n k ome n z i j n ge l i j k .
El k e t o e ge v o e gde waa r d e gene r ee r t i mme r s i nk ome n v oo r de
e i gen a a r s v an de p r o du c t i ef a c t or e n.

4 . Br ut o v e r s u s n et t o pr odu c t

De duu r z ame k ap i t aa l goed er en , d i e b i j het r ea l i s e r en v a n d e f i na l e
go ede r en en d i en s t en of t o e ge v oe gde waa r d en wo r den aan ge wend
z i j n o nde r he v i g a an s l i j t a ge. Van j aa r t o t j aa r v e r mi nd e r t b i j ge v o l g de
wa a r de v a n d e v o o r r aad k ap i t aa l go ede r en t o t d e ze u i t e i nde l i j k
h el emaa l v e r s l e t e n z ou r a k en . Een ge dee l t e v a n de du u r z ame
k ap i t aa l goede r en ga at j aa r l i j k s op i n de ec onomi s c he go ede r e n d i e
e r mee gep r o du c e e r d wo r den . Om de p r od uc t i e c apa c i t ei t v a n d e
b es t aa nde k ap i t a al v o o r r aa d i n s t a nd t e hou den , z i j n
v e r v a n gi n gs i n v es t e r i n gen no d i g. Di t z i j n de v e r v an gi n gs i n v e s t e r i nge n
wa a r v a n d e omv a n g ge l i j k s t aa t me t d e af s c h r i j v i n gen of de
d ep r e c i at i e v an d e b ed r i j v en. Wan nee r men v an he t b r ut o p r o du c t ( =
W) de dep r ec i a t i e af t r e k t ( - D) v er k r i j gt men he t ne t t o p r o du c t .
Ana l oo g k an men he t onde r s c he i d ma k en t u s s en h et b r ut o en het
n et t o i n k omen, en t u s s en de b r u t o en de ne t t o f ac t o r v e r goed i n gen .
We k r i j gen dan : W- D = F
1
+ п – D = Y – D

De ne t t o t oe ge v o e gde waa r de i s i n z e k e r e z i n d e bet e r e i nd i c at o r
v o o r de we l v aa r t v a n e en l and omd at z e de p r o du c t i e we er geef t v a n
e en l a nd zo nde r d e k ap i t aa l v oo r r a ad aan t e t as t en .

4 . Fun damen t e l e ge l i j k he i d t us s en p r odu c t , i n k omen en be s t ed i n gen

I n e l k e e c on omi e wo r dt ge p r odu c e e r d, h i e r d oo r wo r dt een i n k omen
v e r d i e nd en d i t i n k omen wo r dt v er v o l ge ns be s t eed .
Voo r r aa ds i n v es t e r i n gen : a an gr o ei v an de v oo r r a den goe de r e n i n de
v e r s c hi l l ende p r o du c t i ef a s en .
Ve r v an gi n gs i n v es t e r i n gen : i n v e s t e r i n ge n n od i g om de p r od uc t i e v e
c ap ac i t e i t v an de k ap i t aa l v oo r r aa d o p p e i l t e h oud en
Ui t br e i d i n gs i n v es t e r i n gen : t oe v oe gi n ge n v an r eë l e p r o du c t i emi d de l e n
a an de be s t a ande ho e v ee l he i d k ap i t aa l goed er en

Doo r de aa n gr o ei v a n d e v oo r r ade n a l s i n ve s t e r i nge n t e r ek ene n i n de
n at i on a l e boe k ho ud i n g wo r d t d e ge l i j k he i d t u s s e n p r od uc t e n
b es t ed i n gen ge ga r ande e r d. El k f i n aa l goed da t bi j d r aa gt t ot he t
p r odu c t wo r d t i mme r s of we l ge l e v e r d a an ge z i nnen of we l b ed r i j v en
t i j den s de z e l f de p e r i ode , of we l d r a a gt he t bi j t ot ee n a an gr o e i v an d e
v o o r r a den . I n bei de ge v a l l en v o r mt he t een on de r d ee l v an de
b es t ed i n gen .
De ne t t o i n v es t e r i n gen z i j n ge l i j k a an de u i t b r ei d i ngs i n v e s t er i n ge n +
v o o r r a ad s i n v e s t e r i n gen . Al s daar b i j oo k d e v e r v an gi n gs i n v e s t e r i nge n
wo r d en op get e l d v e r k r i j gt me n d e b r ut o i n v e s t e r i n ge n.

 z i e f i guu r pa gi na 29 3

6 . Ma c r o - e c on omi s c h e i d ent i t e i t e n v oo r ee n ges l o t en e c on omi e
z o n de r o ve r he i d

Een i den t i t e i t i s e en ge l i j k he i d d i e pe r def i n i t i e ge l d t . Di t du i d en we
a an met he t ≡ t ek en . Zo z i j n de v e r ge l i j k i n gen ee r d e r u i t ge l e gd
d ef i n i t i e v e r ge l i j k i n gen. De gen oemd e gr oot hede n z i j n p e r d ef i n i t i e
a an el k a a r ge l i j k . Aan ge z i e n i n k ome ns wo r de n gev o r md v oo r de t ot a l e
wa a r de v a n d e pr o du c t i e heb ben we :
W ≡ Y
Vanu i t h et oo gpun t v an de be s t edi n gen gaa t de t ot a l e t oe ge v oe gde
wa a r de ( W) of we l naa r c on s ump t i e ( C) of we l na a r i n v e s t e r i n ge n ( I ) . Zo
i s o ok de s amens t e l l i n g v an he t p r odu c t v o l gen de de e c on omi s c he
b es t emmi n g be pa al d. Di t geef t de i den t i t ei t
W ≡ C + I
e p

He t s ub s c r i pt ep wi j s t na a r e x pos t = ge r ea l i s ee r d e i n v e s t e r i n ge n.
De z e omv at t en zo we l de do o r d e b ed r i j v en ge wens t e i n v e s t e r i n gen a l s
e v e nt u ee l e en on ge wen s t e gr oe i v a n d e v oo r r aden .

De ge z i nn en z u l l e n e en dee l v an h un i n k omen c o ns ume r e n, he t
a nde r e de e l z u l l e n z e s p a r en
Y ≡ C + S S ≡ Y – C
 C + I
e p
= C + S
 S = I
e p

He t s pa r en v a n d e ge z i n nen maak t r u i mt e v oo r de i n v e s t e r i n gen v a n
d e b ed r i j v en; I ndi en de b es p a r i n ge n d e i n v e s t e r i nge n o v e r t r ef f en, d an
wo r d en noo d z ak e l i j k e r wi j z e b i j de be d r i j v e n o n v er k o c ht e v oo r r aden
ge v o r md. De z e wo r d en oo k p e r d ef i n i t i e t ot de ge r ea l i s ee r de
i n v e s t e r i n ge n ger e k e nd.

7 . Een v ou d i ge ec on omi s c he k r i ngl o op

Ge z i nnen s t e l l e n p r od uc t i ef ac t o r e n t e r b es c h i k k i n g a an de bed r i j v e n .
Daa r wo r d en d e z e p r o du c t i ef a c t or e n gec omb i ne e r d om ec onomi s c h e
go ede r en en d i en s t en v o o r t t e b r e n gen . De t ot a l e p r od uc t i e wo r dt a an
d e ge z i n nen ( c on s umpt i e goed e r en ) of aa n de bedr i j v e n
( k ap i t aa l goede r en ) ge l e v e r d. Ee n ged ee l t e v an de p r od uc t i e heef t
e v e neen s be t r ek i n g op d e a an gr oe i v an de v o o r r ad en bi j de be d r i j v e n .
Al de z e be we gi nge n bet r ef f en de r eë l e k r i n gl oop a na ge z i e n h et h i e r
ga at om r eë l e obj e c t en : pr odu c t i ef a c t o r en en p r od uc t en . Hi j wo r dt
v o o r ges t e l d do o r de v o l l e p i j l en
De k r i n gl oop a ange du i d do o r d e on de r b r o k e n l i j nen , v e r l o opt i n
t e ge n ge s t el de r i c ht i n g, en wo r d t d e gel dk r i n gl oo p gen oemd . De
b ed r i j v en v e r goed en de p r odu c t i ef ac t o r e n wa a r doo r i n k omen s
o nt s t a an v o o r d e ge z i nne n. De gez i n ne n gaan d i t i n k omen aan we nde n
om go ede r e n a an t e k ope n, wat a l s c o ns umpt i e wo r d t aan gedu i d. He t
o v e r s c ho t v an he t i n k omen op de c on s ump t i e v or mt he t s p a r en . De z e
s pa a r ge l d en wo r d en doo r de bedr i j v e n aan ge wend om de
i n v e s t e r i n ge n t e f i nan c i e r e n. De f i na nc i ël e i n s t e l l i n gen en de
f i nan c i ë l e ma r k t e n s pe l e n h i e r b i j een i nt e r med i a r e r o l .

Pr odu c t i ef ac t o r en

I nk omen



Con s umpt i e

Pr odu c t en p r o du c t e n

I n v es t e r i n gen
s pa r en








8 . Br ut o b i nn en l a nd s p r o du c t , ne t t o na t i on aa l i nk ome n, bi nne nl an ds e
b es t ed i n gen en b es t ed i n g v an he t b i nne nl and s pr o du c t

Enk e l e be gr i p pen :
BBP : b r ut e b i nn en l an ds p r odu c t , t o t a l e t oe ge vo e gde wa a r de di e i n
Be l gi ë we r d ge r ea l i s ee r d
NNI : ne t t o n at i o naa l i nk omen , ge hee l v an de v e r go ed i n gen d i e de
Be l gi s c h e p r oduc t i ef qc t o r en i n di e z e l f de pe r i o de h ebbe n o nt v an gen

Om v a n he t BBP n aa r he t NNI ov e r t e gaa n z i j n e n k e l e be we r k i n gen
n od i g. Al l e r ee r s t moe t r e k en i n g geh oude n wo r de n met de
gr e n s o v e r s c h r i j de nde f a c t o r v er go ed i n gen . I n e l k l and z i j n
b ui t en l and s e pr o du c t i ef a c t o r en r e k en i n g aan het we r k ( v b .
Gr en s a r b ei de r s , b u i t e n l and s k ap i t aa l ) . De l o nen v an d i e
gr e n s a r be i de r s , r e nt e op bu i t en l a nd s k ap i t aa l et c . beh o r en n i et t o t
h et e i gen na t i on aa l i nk omen . Di t z i j n on z e f ac t o r u i t ga v en a an h et

b ed r i j
v e n

ge z i n
n en
Fi na nc i
ë l e
ma r k t en
e n
i n s t el l i n
ge n
b ui t en l and ( Fu ) . Be l gi s c he p r o du c t i ef a c t o r en b et r o k k en b i j h et
c r eë r e n v an t oe ge v o e gde waa r de i n he t b u i t e nl and ( Fo )
Ve r de r wo r d t o ok no g ge c o r r i gee r d v oo r de af s c h r i j v i n ge n. Te gen o v er
d e af s c h r i j v i n gen s t a an i mme r s geen u i t ge k ee r de i nk oms t en aan
p r odu c t i ef a c t o r en . Op de z e wi j z e v e r k r i j gt me n h et NNI


De r e l a t i e t u s s e n p r odu c t en b e s t e d i n ge n v e r ei s t i n de p r a k t i j k
e v e neen s en k e l e aan v u l l i n gen . Na as t C en I v a n de ge z i nne n en
b ed r i j v en be s t aa t e r o ok n o g d e c on s umpt i e v a n de o v e r h e i d ( Gc )
d e z e omv at d e l o pend e aa nk o pen v an goe de r en e n d i en s t en d oor de
o v e r he i d. Het gr o ot s t e dee l v a n d e Gc omv a t de b e z o l d i gi n g v a n h et
o v e r he i d s pe r s one el . De o v e r he i d s i n v e s t er i n ge n ( Gi ) z i j n de u i t ga v e n
v o o r b i j v o o r dee l i nf r a s t r uc t uu r we r k e n . Gc + Gi = G ( =
o v e r he i d s be s t ed i n gen ) De o v e r he i d s t r an s f er s z o a l s
we r k l oo s h ei ds u i t k e r i n g, p en s i oe nen , . . . beho r e n n i e t t ot d e
o v e r he i d s be s t ed i n gen .

De f ac t o r o nt v an gs t en u i t het bu i t e n l an d z i j n ge l i j k aa n de
f ac t o r u i t ga v e n aa n het bu i t en l an d, z oda t BP en N I ge l i j k z i j n aan
e l k aa r . Re k en i ng h ou dend met d e o v e r he i d wo r d en d e mac r o -
e c o nomi s c h e i d en t i t e i t en da n a l s v o l gt aan gep as t :
W ≡ Y ( b i nnenl an ds p r o du c t ≡ n at i on aa l i nk omen )
En
W≡ C + I
e p
+ G ( b i n nen l a nd s e p r odu c t ≡ b e s t e d i n g v an he t
b i n nen l a nd s p r od uc t )

De aa n wend i n g v a n he t NI ( Y) mo et e v ene en s wo r d en aan gep as t om
r e k e ni n g t e h oud en met de b e l as t i n gen d i e ge z i n nen moe t en af ge v en
a an de o v e r h ei d. We ge b r u i k en hi e r v oo r d e t e r m n et t obe l as t i n ge n ( T) ,
d e b el as t i n gen v e r mi nd e r d met d e u i t k er i n ge n. Wat d an o v e r b l i j f t i s
h et be s c h i k baa r i n k ome n ( Yd ) .
Y÷ Yd + T ÷ C + S + T
 S + T ÷ I
e p
+ G

De z e v e r ge l i j k i ng moe t n o g wor d en v e r v o l l ed i gd r e k en i n g ho ud end
me t h et bu i t en l a nd. Ee n gr o ot d ee l v an on z e go ede r en en d i en s t en
wo r d t i mme r s a an ge k o c h t door h et bu i t en l a nd = u i t v oe r X. De
ge l i j k he i d t us s en he t BP e n de b es t ed i n g v a n he t b i nnen l and s pr o du c t
wo r d t dan a l s v ol gt :
W ÷ ( C – Zc ) + ( I – Zi ) + ( G – Zg) + X

Zc s t aa t v oo r de i n v oe r v an c on s umpt i e goed e r en , Zi s t aat v o or de
i n v oe r v a n k ap i t aa l go ede r en e n Zg s t aat v o o r d e go ede r e n d i e de
o v e r he i d i n he t b ui t en l and heef t a an gek oc ht . C - Zc s t aa t dus v o o r de
BBP
Fo –
Fu

BBP
D


NNI
c on s ump t i e v an i n h et b i n ne n l a nd gep r o du c ee r d e go ede r en en d e r es t
wo r d t op ana l o ge wi j z e be r ede nee r d.

De t o t a l e i n v oe r i s d an : X ÷ Zc + Zi + Zg

Zo heef t men :
W ÷ C + I
e p
+ G + X – Z ( b i nn en l an ds p r od uc t ÷ bes t ed i n g v an het
b i n nen l a nd s p r od uc t )

Of W ÷ C + I
e p
+ G + NX ( NX s t a at v o o r n et t o u i t v o e r )

De 3 e e r s t e c omp onen t en i n bo ve ns t aa nde i de nt i t e i t v o r men s ame n de
t ot a l e b i nnen l and s e v r a a g / be s t ed i n gen . He t be t r ef t h i e r de t o t a l e
v r a a g v a n de b i n nen l a nd s e hu i s ho ud ge z i n nen( b ed r i j v en, ge z i n nen,
o v e r he i d ) , z o we l n aa r b i nn en l an d s ge p r od uc ee r d e a l s naa r i n ge voe r de
go ede r en.
M. a. w.
Bi nnen l and s p r od uc t ÷ b i nne nl and s e be s t ed i n gen + n et t o - u i t v o e r

- i nd i en BP = b i nn en l an ds e b es t ed i n gen da n i s NX = 0 ( e v e n wi c ht
o p d e goede r en – en d i e ns t en ba l a ns )
- i nd i en BP > b i nne nl and s e be s t ed i n gen da n i s NX>0 ( o v e r s c hot op
d e goede r en - en d i en s t enba l an s )
- i nd i en BP < b i nn en l an ds e bes t ed i n gen d an i s NX < 0 ( t e k o r t op
d e goede r en - en d i en s t enba l an s )

I nd i en me n nu oo k r e k en i n g h oud t met de b es t emmi n g v an he t
n at i on aa l i nk omen ( Y) :
Y ÷ C + T + S
Dan k r i j g t men de v o l gen de v e r ge l i j k i n g

S + T + Z ÷ I
e p
+ G + X
Of no g =
( S – I
e p
) ÷ ( G- T) + ( X- Z)

De z e l a at s t e i d ent i t e i t , d i e a l l e en geba s eer d i s o p def i ni t i es ,
i l l u s t r e e r t de mac r o - e c onomi s c he r e l a t i e t us s en d e p r i v a t e s ec t or , d e
o v e r he i d en het b ui t en l an d . I nd i en b i j v oo r b ee l d do o r d e p r i v at e s e c t or
me e r ges paa r d wo r d t dan ge ï n v e s t ee r d ( S – I ) >0 , dan z u l l en d e ze
e x t r a mi dde l e n d i e nen t e r f i n anc i e r i n g v an het o v e r he i d s t e k o r t ( G –
T) >0 en / of v an h e t b ui t e nl and ( X - Z) > 0 , k omt o v e r een met de n et t o
– i n v oe r v an het b ui t en l and .

9 . De na t i on al e r e k e ni n ge n v an Be l gi ë

De na t i on al e r e k e ni n ge n omv a t t en o nde r me e r s ame n v at t end e
ge ge v en s o v e r :
- o o r s pr on g v an he t BP ( v b . v i s s e r i j , l and bou w, . . )
- v e r d el i n g v an h et BP( v b . be l o n i ng v a n we r k neme r , net t o be l a s t i n g
o p i n v o e r , . . )
- b es t ed i n g v a n h et BP( vb . c ons ump t i e v an ge z i nn en, u i t v oe r ,
i n v oe r , …)
Na t i ona l e r ek en i n gen v o r me n z owa t de e c o nomi s c he b oe k ho ud i n g v a n
e en l a nd .

1 0. Waar d e r i n gs p r ob l eem

He t BBP ge ef t de t o t a l e waa r de we e r v an a l l e f i na l e go ede r en en
d i e ns t en , d i e ge d u r end e e en bepa al d j a a r i n ee n l an d wo r den
v o o r t ge b r ac ht . Di t k an wo r de n wee r ge ge v e n a l s :

bbp =


wa a r b i j x
i
de hoe v e el he i d v an een f i n aa l goed i
p
i
d e ma r k t p r i j s v an een f i na a l goed i
n he t aa nt a l f i n al e goede r en en di en s t e n

Bi j he t omz e t t en v a n d i t c o nc ept i n e en c o nc r eet c i j f e r d oen z i c h e en
a ant al wa a r d e r i n gs p r ob l emen v o o r . Ze v l o e i en o nde r mee r v oo r t u i t
h et f ei t dat n i et a l l e goe de r e n en d i e ns t en v e r ha nde l d wo r d en, e n e r
i s dan ge en p r i j s v o o r han den wa a r mee men h et aa n t a l gep r od uc ee r de
e enhe den k an v er me ni gv u l d i ge n om de waa r d e e r v a n t e be r ek enen .

Er moet du s b i j z u l k e goede r en e en waa r de wo r d en t oe gek end . Di t i s
b i j v oo r bee l d h et ge v a l me t de d i e ns t en d i e t e r be s c h i k k i n g wo r den
ge s t e l d do o r de o v e r he i d. Voo r de d i e ns t e n d i e i n wo nen de e i ge na ar s
v a n hu n wo n i n g ge n i et en , wo r dt b i j v oo r bee l d e en ge s c ha t t e h uu r p r i j s
ge r e k end . Voo r c o l l e c t i e v e e n pu bl i ek e di en s t e n ( on de r wi j s , def e ns i e
e t c ) wo r dt de k o s t p r i j s v a n de z e ( we dde n o ver h ei ds pe r s one e l ) a l s
k o s t p r i j s geha nt e e r d.

Sommi g e f i na l e go ede r en en d i en s t en wo r den b i j o v e r een k oms t ni e t i n
h et b bp ge r ek en d. Di t i s he t ge v a l me t de he l e hu i s ho ude l i j k e
p r odu c t i e , z oa l s d e a r be i d va n ee n t h ui s we r k e nde moede r , k l us s e n i n
h ui s en t u i n e n z o vo o r t . Te c h ni s c h ge s p r o k e n i s e r d us ge en
wa a r d e r i n gs p r obl eem, maa r dez e v o o r be e l den b r e n gen h et s oms
a r bi t r a i r e k a r a k t e r v an het c on c ep t b i nne nl and s pr o du c t t o t u i t i n g.

Ten s l o t t e i s h et b el an gr i j k t e we t e n da t i n de be r e k e ni n g v an het b bp
d e p r od uc t i e v a n “ on ge we ns t e ” goede r e n z oa l s af va l e n
mi l i eu v e r v u i l i n g b ui t en b es c h ouwi n g wo r d t ge l at en. Di t s t e l t me t ee n
d e p r ob l ema t i e k v a n be t e r e c on c e pt e n v an we l v aa r t e n we l z i j n.

1 1. Ui t s c h ak el i ng v a n de p r i j s i n v l oe d

Bi j he t b es c h r i j v e n e n b eoo r d e l en v an ec onomi s c h e e v o l u t i e va n e en
l an d wo r dt d i k wi j l s geb r u i k gemaa k t v an t i j d r e ek s e n v an he t
b i n nen l a nd s p r od uc t of het na t i on aa l i n k omen. Me n i s ge ï n t e r e s s e e r d
i n de r eë l e v e r an de r i n gen wa a r do o r me n d e p r i j s i n v l oe d z a l moet en
u i t s c h ak el en. Zo k r i j gt me n i n z i c h t i n de v e r an der i n gen v a n d e r eë l e
p r odu c t i e .

Me n k an d e i n v l o ed v an p r i j s v e r a nde r i n gen ui t s c h ak el en d oo r b i j d e
v e r ge l i j k i n g v an h et bb p v a n t wee v e r s c h i l l ende j a r en één en de z e l f de
p r i j s s t r u c t uu r t oe t e pa s s en. = b i n nen l a nd s p r od uc t t e gen c on s t ant e
p r i j z en . I n t e gens t e l l i n g t o t he t b i n nen l a nd s p r od uc t t e gen we r k e l i j k e
p r i j z en = nomi nal e bbp .

1 ) Hoe v e e l he i d s i nde x v a n L as pe y r es
Hou dt de p r i j z en h y p ot het i s c h c on s t ant op hu n wa a r gen omen wa ar d en
i n een ge ge v en b as i s j aa r , e n geb r ui k t de z e p r i j ze n om de v e r ande r i n g
v a n de hoe v e el he den t u s s en het b a s i s j a a r en een wi l l e k e u r i g j a ar t e
wa a r de r e n.

2 ) Hoe v e e l he i d s i nde x v a n Paa s c he
De z e geb r u i k t de p r i j z en i n he t j aa r t a l s ba s i s v o o r de e v a l ua t i e v a n
d e v e r a nde r i n g i n de p r o du c t i e .





De f o r mu l es v an La s pe y r e s en Paa s c he k u nne n be i de v e r ge l e k en
wo r d en me t de b e r e k en i n gs wi j z e d i e men t oep as t i nd i e n men de
p r i j s i n v l oed n i et u i t s c h ak el t . I n d at ge v a l he ef t me n ee n i nde x v a n de
n omi na l e v e r ande r i n g v an he t b i nn en l an ds p r o du c t .

1 2. De i mp l i c i et e p r i j s i n de x v an he t b bp

Me n k an oo k de i n v l oe d v an de ho e v ee l he i d s wi j z i gi n gen e l i mi n e r en
om de j u i s t e omv a n g v a n d e p r i j s wi j z i gi n ge n i n de t i j d t e
i de nt i f i c e r en. Di t doe t me n aan de ha nd v a n p r i j s i n di c e s , waa r v a n d e
i mp l i c i et e i nd e x v a n he t b bp een b el an gr i j k v oo r be el d i s . Hi j mee t het
a l gemee n p r i j s n i v e a u i n een b epa al de pe r i od e t r e l a t i ef t en aan z i e n
v a n he t a l gemeen p r i j s n i v eau i n d e b as i s pe r i ode 0 .

1 ) Pr i j s i nd e x v an Pa as c he



2 ) Pr i j s i nd e x v an La s p e y r e s


De r eë l e t oename v an het bb p l i gt s t e ed s l a ge r d an de nomi n a l e,
n i e t t emi n bed r a agt d e j a a r l i j k s e r e ël e p r odu c t i e nu mee r da n h et
d r i e v o ud i n h et j a a r 1 960 .

1 3. Ve r ge l i j k i n g t us s e n l a nden

Vaa k wi l men de gr aa d v an e c o nomi s c h e on t wi k k e l i n g v an een l a nd
u i t d r u k k en i n een k en get a l . Bi j i n t e r n at i on a l e ver ge l i j k i n gen dee l t me n
ge wo on l i j k h et bi nn en l an ds p r o du c t of h et nat i on aa l i n k omen doo r d e
t ot a l e be v o l k i n g, z o dat het b bp pe r c a pi t a ( h oof d ) of het n at i on aa l
i n k ome n pe r c a pi t a wo r dt v e r k r ege n. Er do en z i c h e c ht e r v aa k gr ot e
p r ob l eme n v oo r b i j z ul k e i n t e r nat i ona l e v e r ge l i j k i n gen. Ve r s c h i l l e n i n
i nh oud e n be r ek en i n gs met h ode , v e r s c h i l l e n me t he t geb r u i k v a n
v a l u t a ‟ s , … . Een v o o r d e h and l i gge n de o p l o s s i n g v o o r h et ge b r u i k
v a n v e r s c h i l l end e munt een hede n be s t a at e r i n a l l e c i j f e r s om t e
r e k e nen i n een ge meen s c ha ppe l i j k e v a l u t a. De wi s s e l k o e r s v e r ho ud i n g
z e l f k an d e r ge l i j k e i nt e r nat i ona l e v e r ge l i j k i n g e n e c h t e r e r g
v e r t ek enen . Zo i s de k os t p r i j s v an ee n d oo r s nee k o r f aan
c on s ump t i e goede r en i n ont wi k k el i n gs l an den doo r ga an s v ee l l a ge r d an
i n ge ï ndu s t r i al i s e e r de l a nde n. I n di en we de wi s s e l k o e r s c o r r i ge r en
v o o r d i t v e r s c h i l i n k o op k r a c ht s p r ek en we v a n ee n wi s s e l k oe r s t e gen
k oo pk r a c h t pa r i t ei t .

Een mo ge l i j k e i n di c a t o r v oo r d e v e r de l i n g v a n he t na t i ona a l i nk omen
o v e r d e be v o l k i n g i s de Lo r en z - c u r v e en de da a r u i t af ge l e i de Gi n i -
c oëf f i c i ën t .
De Lo r en z - c u r v e ge ef t wee r we l k pe r c e nt a ge v a n he t n at i o naal
i n k ome n een gege v e n pe r c e nt age v a n de b e v ol k i n g be z i t . Me t het
c umu l a t i e v e p e r c en t a ge v an de b e v ol k i n g op de h o r i z o nt a l e a s , en het
c umu l a t i e v e p e r c e nt a ge v an he t i n k omen o p de v e r t i c a l e a s . Na a r mat e
d e c u r v e d i c ht e r a an s l u i t b i j de 1
e
b i s s ec t r i c e i s d e v e r d e l i n g me e r
ge l i j k .
De Gi ni - c oëf f i c i ë nt d r u k t d e z e ma t e v an ( on ) gel i j k he i d i n ee n c i j f er
u i t . De v e r houd i n g i s ee n onb enoemd get a l e n s t eed s be gr e pen
t us s e n 0 en 1. Ho e l a ge r de waa r d e va n de c o ëf f i c i ën t hoe mee r ge l i j k
d e i n k ome ns v e r de l i n g.
Hoofdstuk 8. Economische groei en ontwikkeling

1 . Def i n i t i e en maat s t a v en

Ge woon l i j k wo r dt de p r o c e nt u e l e t oe name v an het bb p of nat i onaa l
i n k ome n t e ge n c o ns t an t e p r i j ze n ( m. a. w. r eë e l i n v o l ume ) a l s
i nd i c a t o r geb r ui k t om gr oe i p r e s t at i es t u s s en l an de n o nde r l i n g of
t us s e n v e r s c h i l l en de pe r i od en t e v e r ge l i j k en . I nd i e n we de z e
gr o e i v oet v oo r s t e l l e n d oo r t dan ge l dt :
Y
t
= Y
t - 1
( 1 +g) wa a r b i j Y ge l i j k i s a an het BP of n at i on aa l i nk omen
t e ge n c on s t ant e p r i j z en

Du s : g = Y
t
- Y
t - 1
of op be k n opt e wi j z e g = AY
Y
t - 1
Y
I nd i en d e j aa r l i j k s e gr oe i v oe t v a n Y c o ns t an t i s d an ge l d t v e r de r :
Y
t
= Y
0
( 1 +g)
t
waa r bi j Y
0
b i nne n l an ds p r o duc t i n v o l ume i n he t
b as i s j aa r

De t e r m “ e c on omi s c he gr oe i ” wo r d t c ou r ant ge b r ui k t om d e gr oe i v o et
v a n he t b bp of na t i ona a l i n k omen i n c on s t ant e pr i j z e n op k o r t e t e r mi j n
we e r t e ge v en. De r ge l i j k e on t wi k k e l i n g v an he t nat i on aa l i nk omen op
k o r t e t e r mi j n v o r mt e c h t e r ni et he t o nde r we r p v an de gr o ei t h eo r i e , d i e
u i t d r u k k e l i j k de l a n ge t e r mi j n be s c ho u wt . Ev o l u t i es o p k o r t e t e r mi j n
v o r men h et s t ud i e ob j e c t v oo r de c on j u nc t uu r ana l y s e. I n d e
e c o nomi s c h e gr oe i t heo r i e b es c h ou we n we de gemi dd e l de t o ename v a n
h et bp of na t i ona al i n k ome n o v er een l an ge r e t e r mi j n. Ec o nomi s c h e
gr o e i i s b e l an gr i j k v oo r de on t wi k k e l i n g v a n we l v a a r t v a n d e
b e v ol k i n g. Van da a r d at d i k wi j l s o ok he t gr oe i pe r c en t a ge v an he t b bp
of n at i o naa l i nk ome n p e r c ap i t a wo r d t geha nt ee r d .

I nd i en Y
c
, het bbp pe r c ap i t a v oor s t e l t t e r wi j l B de t o t a l e be v o l k i ng
v a n ee n l an d aan du i dt d an ge l dt p e r d ef i n i t i e :
Y
c
= Y
B
He t i s b e l an gr i j k s t eed s goe d h et ond e r s c he i d v oo r o gen t e hou den
t us s e n h et n i v eau v an het bb p of nat i ona al i n k ome n e n d e gr oe i v oe t
h i e r v a n. Lan den me t e en hoo g b bp wo r de n n i et noo d z ak e l i j k
ge k enme r k t doo r een ho o g gr oe i pe r c e nt a ge en v i c e v e r s a.

2 . De l an ge go l f bewe gi n g
2 . 1. Sc h et s e n dat e r i n g

De gr oe i v e r t r a gi n g d i e d e we s t e r s e ec onomi e ën s i nd s he t mi d den v a n
d e j a r e n z e v en t i g k enme r k t , heef t op n i eu w de aan da c ht ge r i c h t op de
z o ge naamde t heo r i e v an de l an ge go l v en . Het gaa t om v e r s ne l l i nge n
e n v e r t r a gi n gen i n de t r e ndma t i ge gr o ei o v e r de d ec enn i a , z e l f s o v e r
d e e eu wen he en. He r l e i dt t ot de e s s en t i e gaa t h et om een
go l f be we gi n g met ee n l e n gt e v an 5 0 à 60 j aa r . De o p gaa nde f as e
wo r d t ge k enme r k t do o r e en gun s t i g a l gemeen be el d v an de ec onomi e .
De nee r gaa nde f a s e v e r t o ont ee n c h r on i s c h e ma l ai s e hoe we l he t r e ël e
we l v a a r t s pe i l i n a bs ol ut e t e r men n i e t noo d za k e l i j k hoef t t e da l en.







De da t e r i n g v an d e l an ge go l v en i s u i t e r ma t e moei l i j k . Al l e r ee r s t ga at
h et om f un damen t e l e en c omp l e x e v e r s c h ui v i n gen i n h et e c onomi s c he
l e v en . Daa r en bov e n i s he t p r ob l eem v an s t at i s t i s c h e ge ge v en s v r i j we l
o no v e r k ome l i j k . De s t a t i s t i s c h e ge ge v en s va n v or i ge ee u wen z i j n dan
o ok s l ec ht s f r a gme nt a r i s c h en be t r ef f en mee r de p r i j z e n d an
k wa n t i t e i t en

2 . 2. Ve r k l a r end e f a c t o r en

- we t en s c hap pe l i j k e u i t v i nd i n gen : de s u c c e s v o l l e t o epa s s i n g v a n
e en ni eu w p r od uc t i e p r o c es of p r od uc t l e v e r t a ant r e k k e l i j k e wi n s t en
o p e n wo r d t we l dr a do o r v e l en nage v o l gd. Op d e ze wi j z e wo r d t e r
a l s het wa r e ee n go l f op ge s t a r t t o t e r v e r z ad i gi n g opt r eed t en de
n ee r ga and e f as e z i c h aanmel dt .
- i nn o v at i e s z i j n i n v ee l s e c t o r en ge c onc en t r ee r d ( v b . s t o ommac h i ne ) .
Om de z e p r o du c t e n t e pr odu c e r en i s e r k ap i t aa l no di g d at v an
a nde r e s ec t o r e n k omt . De k ap i t aal v o r mi n g v e r l oopt da n c umu l t a t i ef
t ot e r s a t u r a t i e op t r ee dt .

3 . Gr oe i bo ek hou di ng

We ga an u i t v a n d e a l gemen e f o r mu l e r i n g v a n d e ge a ggr e ge e r de
p r odu c t i ef un t i e vo o r d e h el e ec o nomi e :
Y = Y( L, K, T) met L a r be i d , k k ap i t aa l en T de s t an d v an de
t ec hno l o gi e.

Neme n we nu de t o t a l e d i f f er en t i a al v an de z e u i t d r uk k i n g da n k an de
v e r a nde r i n g i n de p r o du c t i e ge s c h r e v en wo r den al s
d Y= o Y d l + o Y dk + o Y dT
oT o T o T
De z e r e l at i e geef t we e r dat ee n t o ename i n de p r o du c t i e o v e r de t i j d
( d Y) t o e ge s c h r e v e n k an wo r de n aa n e en c ombi nat i e v an v e r a nde r i n g i n
d e a r be i d s i n z et ( d L ) , v e r and e r i n g i n d e b es c h i k bar e ho e v ee l he i d
k ap i t aa l ( dK) en i n een v e r be t e r de t e c h no l o gi e ( dT) .

MP
l
= o Y
o K

MP
k
= o Y
o L

He t u i t s p l i t s en va n d e p r odu c t i e t o ename na a r d e d et e r mi n e r en de
f ac t o r e n ( v e r a nde r i n gen i n a r be i d , wi j z i gi n ge n i n de k a p i t a a l vo o r r a ad
e n t ec hn i s c he v oo r ui t ga n g) noemt men gr oe i b oe k ho ud i g. Voo r be e l d
z i e boe k pa gi n a 3 20 t ab e l 8 . 3.
Gr oe i bo ek hou di ng be s c h r i j f t e c o nomi s c he gr oe i en b r e n gt de b i j d r a ge
v a n de v e r s c h i l l e nde gr oe i c ompon ent e n i n k aa r t , ma a r b i e dt gee n
v e r k l a r en de t he or i e .

4 . De neo - k l as s i e k e gr o ei t he o r i e

De neo - k l as s i e k e gr o ei t he o r i e be s t ude e r t de det e r mi n ant en v a n h et
l an ge t e r mi j n ou t p ut n i v ea u e n v an de e c on omi s c he gr o ei op l an ge
t e r mi j n. We neme n a an dat :
- p r odu c t i ef un c t i e ge k enme r k t doo r c o ns t an t e s c h aal op b r en gs t en
- p r odu c t i e ga at ge paa r d me t d al en d ma r gi naa l p r od uc t v an de
p r odu c t i ef a c t o r en
- ge s l o t en e c on omi e z onde r o v e r h ei d waa r b i j a r be i d en t e c hn o l o gi e
e en c o ns t an t gege v e n z i j n.

De h y po t he s e v an ee n ges l o t e n ec on omi e z o n de r o v e r he i d i mpl i c ee r t
d at he t s pa r e n ge l i j k i s a an de i nv e s t e r i n gen .
S=I
Al s we e en v oud i gh e i d s ha l v e aann emen da t i n e l k e pe r i o de een
c on s t ant e f r a c t i e s v an de p r odu c t i e ( h et i nk omen) wo r dt ge s p aa r d,
d an ge l d t :
S = s Y en du s I = s Y
Ten s l o t t e wo r d t d e d ep r e c i at i e v oe t v an de k ap i t aa l v oo r r aad c on s t a nt
e n gel i j k aan o v e r onde r s t e l d. Al l e v oo r gaand e a s s ump t i e s s amen
i mp l i c e r en da t de v e r an de r i n g i n de k a p i t a a l vo o r r a ad, de
n et t o i n v e s t e r i n ge n, ge s c h r e v en k un nen wo r de n al s :
AK = s Y - o K

Samen v a t t e nd s t e l l e n we du s v a s t da t de p r od uc t i e v i a d e
p r odu c t i ef un c t i e af ha n gt v an de i n z e t v an k ap i t aal en dat de
k ap i t aa l v oo r r aad aan gepa s t wo r dt do o r i n v e s t e r i nge n di e ec h t e r op
h un beu r t , ge ge ve n d e ge l i j k h ei d v a n s pa r en e n i nv e s t e r i n gen ,
af ha n gen v an het i n k ome n.

De aan da c ht v an de neo - k l as s i ek e ben ade r i n g ga at nu u i t naa r de
l an get e r mi j nu i t k oms t en v a n d i t i n t e r d epen den t s y s t eem. Cr u c i a al i s
d aa r b i j het p r o c e s v a n k ap i t aa l ac ummu l a t i e en d e „ s t e ad y - s t a t e‟ -
k ap i t aa l v oo r r aad op l an ge t e r mi j n i n d e e c o nomi e .
„ s t e ad y - s t at e : al s we de v e r ond er s t e l l i n g v an c ons t a nt e a r b e i d en
t ec hno l o gi e aanh oude n, i mp l i c eer t de s t e ad y - s t at e da t de
k ap i t aa l v oo r r aad n i et v e r de r aa ngr o e i t , ma a r c ons t a nt b l i j f t . Di t
i mp l i c ee r t d at AK = 0 of s Y = o K. De z e l aat s t e ge l i j k he i d be t e k en t d at
n et gen oe g ge ï nv e s t e e r d wo r dt om de dep r ec i a t i e v a n d e b es t aa nd e
k ap i t aa l v oo r r aad t e c ompen s e r en.

 I = o K ( t oen ame i n het i n k ome n z a l de i n ve s t e r i n gen be ï n v l oed en )
s t ead y - s t a t e – k ap i t aa l v oo r r aad en l ang e - t e r mi j n
o ut p ut n i v ea u









De v o r m v an de p r odu c t i ef un c t i e r ef l e c t e e r t het af n emend ma r gi naa l
p r odu c t v an k a p i t aa l . De I - c u r v e op de f i gu u r geef t de b r u t o -
i n v e s t e r i n ge n a l s f un c t i e v an de k ap i t aa l v oo r r aad. De dep r ec i at i e
wo r d t v o o r ge s t el d a l s e en r ec ht e d oo r de oo r s p r on g. De s t ead y - s t a t e
i s h et s n i j pun t v a n d e d ep r e c i at i e - c u r v e e n d e c u r v e d i e de
b r ut o i n v e s t e r i n ge n c u r v e. L i n k s v a n d i t pu nt z i j n d e af s c h r i j v i n gen
k l e i ne r da n d e br u t o i n v e s t e r i n gen z oda t d e k ap i t a al v o o r r aa d gr oei t ; e r
z i j n u i t b r e i di n gs i n v e s t e r i n ge n. Rec ht s o v e r t r ef t de dep r ec i a t i e de
b r ut o i n v e s t e r i n ge n z od at de k a p i t aa l v oo r r a ad af ne emt i n d e t i j d.

Di t mod el t oon t a an dat de s paa r qu ot e e n d e d aa r u i t v oo r t v l oe i en de
i n v e s t e r i n ge n b el an gr i j k e de t e r mi n ant en z i j n va n h et l an ge - t e r mi j n
o ut p ut n i v ea u i n d e e c o nomi e. ; ee n h o ge r e s paa r qu ot e k omt gr af i s c h
o v e r een met ee n op waa r t s e v e r s c h ui v i n g v an de i n v e s t e r i n gs c u r v e en
l e i d t t ot mee r p r o du c t i e b i j e en ho ge r e k ap i t a a l v oo r r aad .




Een e v en be l an gr i j k e v a s t s t e l l i n g i s ec ht e r da t de ho ge r e s p aa r quo t e
e n d e d aa r mee s amen ga and e h o ge r e i n v e s t e r i n gen we l het
o ut p ut n i v ea u be ï n v l oe den maa r ge en i n v l o ed hebb en op de l an ge -
t e r mi j n gr oe i v oe t v a n d e p r odu c t i e . Aa n ge z i en de gr o e i v an de
k ap i t aa l v oo r r aad i n d e s t ead y - s t at e n u l i s , z al b i j ge l i j k b l i j v end e
a r be i d en t e c hn ol o gi e o ok de p r od uc t i e gr o e i ge l i j k z i j n aan nu l .

Een and e r e be v i n di n g heef t t e ma k e n me t d e r o l v a n de t e c h no l ogi e .
De p r od uc t i ef un c t i es t u s s en l an de n z u l l en v e r s c hi l l en b i j o n ge l i j k e
s t a nd v a n d e t e c h no l o gi e . Een me e r o nt wi k k e l de s t a nd v a n d e
t ec hno l o gi e l ei dt t o t e en ho ge r e o ut p ut vo o r e l k e k ap i t aa l i n z e t , en
d us met ee n ge ge v e n s pa ar quo t e t o t me e r s pa r en en ho ge r e
b r ut o i n v e s t e r i n ge n. Di t k omt gr af i s c h t ot u i t i n g i n een op wa a r t s e
v e r s c hu i v i n g v a n de p r od uc t i ef unc t i e en de i n v e s t e r i n gs c u r v e met e en
h o ge r e l an ge - t er mi j n k a p i t a a l voo r r aad K*
1
en een gr o t e r
p r odu c t i e n i v eau Y*
1
t ot ge v o l g.









Ten s l ot t e k a n wo r den ge we z e n op de r o l v a n d e v e r ande r i n gen i n d e
a r be i d s i n z et . St e l da t me e r a r bei d wo r d t i n ge z et , h i e r do o r
v e r s c hu i v en opn i e u w z o we l de p r o du c t i ef un c t i e a l s d e c u r v e v a n
i n v e s t e r i n ge n o pwa a r t s , met op ni e u w ee n ho ge r l a n ge t e r mi j n -
o ut p ut n i v ea u al s r es u l t a at .
Y* AY* / Y* Yc * AYc * / Yc *
Ho ge r e
s pa a r quo t e
Pe r mane nt
h o ge r
Ti j de l i j k
h o ge r
Pe r mane nt
h o ge r
Ti j de l i j k
h o ge r
Te c hn ol o gi
s c he
Pe r mane nt
h o ge r
Ti j de l i j k
h o ge r
Pe r mane nt
h o ge r
Ti j de l i j k
h o ge r
v e r b et e r i n g
Ho ge r e
a r be i d s i npu
t
Pe r mane nt
h o ge r
Ti j de l i j k
h o ge r
On ge wi j z i g
d
ge en

Een ho ge r e s p aar qu ot e, t e c hn o l ogi s c he v er be t e r i n g e n e en ho ger e
a r be i d s i npu t z u l l e n l e i d en t o t e en pe r ma nen t h o ger l an ge - t e r mi j n
o ut p ut n i v ea u Y* . Het ef f ec t op de ec onomi s c he gr o ei ( AY* / Y* ) i s
e c h t e r t i j de l i j k , n ame l i j k bep e r k t t o t d e o v e r gan g v a n h et
o o r s pr on k e l i j k e n aa r het n i e we ( ho ge r e ) l an ge - t e r mi j n ou t pu t n i v eau .

Ui t he t b o v en s t aa nde mode l b l i j k dat d e n eo - k l as s i e k e t he o r i e e e r d e r
p es s i mi s t i s c h i s wa t b et r ef t de mo ge l i j k h e i d om de e c on omi s c he gr o ei
c on s t ant t e v e r ho gen . Een t oe name v an het l an ge - t e r mi j n s t ead y - s t a t e
o ut p ut n i v ea u gaa t i n de o v e r gangs f as e gepa a r d me t e en ho ge r
gr o e i pe r c e nt a ge, maa r naa r mat e h et n i eu we ou t pu t n i v eau be r e i k t
wo r d t neemt d e gr o e i we e r af . Op t e r mi j n t end eer t de e c on omi s c h e
gr o e i d us s t e ed s naa r nu l .
Een pe r man en t e e c o nomi s c h e gr oe i i s r ea l i s ee r b aa r a l s me n d e
s pa a r quo t e v an e en l a nd vo o r t d ur e nd v e r hoo gd. Di t i s n i e t r e al i s t i s c h.
De e c onomi s c he gr o e i z o u da n p er ma nen t k un nen wo r d en op get i l d ,
ma a r s t e ed s mi nd e r v an de ge p r od uc ee r de go ede r e n z ou den
ge c ons umee r d wo r den . De s paa r qu ot e z ou op een be paa l d momen t
z e l f s 1 wo r den wa t geen c on s umpt i e i mp l i c ee r t .

Een c o nt i n ue t oen ame v a n d e a r be i d s i n put i s e v enmi n de nk baa r .
Ov e r i gen s z o u d i t we l de gr oe i v oe t v an he t bbp t e n goede k omen ,
ma a r n i e t het gr o ei pe r c en t a ge v a n h et bbp pe r c a pi t a . Da t l a at s t e i s
u i t e r aa r d d e me es t r e l e v an t e v a r i a be l e wa nn ee r he t d e we l v a a r t v a n
d e b e v ol k i n g b et r ef t .
Al l e en de s t and v a n de t e c h no l ogi e i s i n p r i n c i pe n i et aa n d e
b o v en ge noemde b epe r k i n gen onde r wo r pen . I nd i e n de s t and v an de
t ec hno l o gi e c o nt i nu v e r be t e r t i s e en aan geho uden ho ge r e gr oe i ( d i e
n i e t naa r nu l t e nd ee r t ) mo gel i j k .

He t i s d u i de l i j k d at he t n eo - k l as s i e k e mode l een e r g b epe r k t e r o l v o o r
d e o v e r he i d z i e t om de l an get er mi j n - gr oe i v oe t i n d e e c o nomi e t e
v e r h o gen . Een ec on omi s c h be l e i d ge ba s ee r d op i n v e s t e r i n gs s t i mul i
h eef t we l ee n t i j d el i j k ef f ec t op de gr o ei v o et en op he t ni v e au v a n de
p r odu c t i e maa r he t h eef t gee n i n v l oe d o p de gr oe i v o e t o p l a n ge
t e r mi j n. Tec hno l o gi s c he v oo r u i t ga ns i s i n de z e v i s i e e x o gee n b epa al d,
v a n daa r da t me n oo k s p r e ek t v an de e x o ge ne gr oe i .

5 . Ni eu we gr oe i t h eo r i e

De n i eu we gr oe i t h eo r i e a r gument e e r t dat d e s t a nd v an de t e c hn o l o gi e
n i e t e x o gee n gege v e n i s , maa r da t d e t e c hno l o gi s c he ont wi k k e l i nge n
e ndo geen z i j n : z e k omen n i et a l l ee n t oe v a l l i g t o t s t and maa r oo k a l s
ge v o l g v an be paa l d e e c o nomi s c he s t i mu l i . Omd at t e c hn o l o gi s c he
v o o r ui t ga n g t en d el e b e ï n v l o ed wo r dt doo r he t bes c h i k b aa r men s el i j k
k ap i t aa l , l i gt h i er oo k e en r o l v oo r de o v e r h ei d.

De n i eu we gr oe i t h eo r i e v e c h t oo k de v e r ond e r s t e l l i n g aa n dat
i n v e s t e r i n ge n i n a l l e oms t a nd i ghed en onde r he v i g z i j n a an af nemen de
me e r opb r en gs t en . Zo wo r d t gea r gu men t ee r d da t p os i t i e v e e x t e r ne
ef f ec t en k unne n wo r d en gea s s o c i e e r d met de l ee r p r oc es s en d i e
ge paa r d gaan me t h et on t wi k k e l e n v an be t e r e t ec hn ol o gi eë n. I n di en
b i j v oo r bee l d n i eu we t ec hn i s c h e k en ni s t o t u i t i n g k omt i n n i eu we of
b et e r e me t ho de s en p r od uc t en , da n z u l l en i n v e s t e r i n gen i n een
b epaa l de s e c t o r v a n de e c on omi e o v e r s i j p e l i n gs ef f ec t en na a r a nder e
s e c t o r en gen er e r e n : d e b et e r e t ec hn ol o gi e k an wo r den ge k op i ee r d en
t oe gepa s t i n ande r e s e c t o r en. Het ge v o l g i s d at he t a r gume nt v a n
af nemende mee r o pb r en gs t en moe t wo r den ge nuan c e e r d. Vo l doend e
b el an gr i j k e o v e r s i j pe l i n gs ef f ec t en na a r a nde r e s ec t o r en k u nne n de
af nemende mee r o pb r en gs t en i n ee n ge ge v en s e c t o r mee r da n
c omp ens e r en , z od at v o o r d e e c o nomi e i n haa r ge he el ge en af nemen de
me e r opb r en gs t en ge l d en . Di t k an aa nl e i d i n g ge v e n t ot t o enemend e
s c haa l o pb r e n gs t e n i . p. v . c on s t a nt e. Zo wo r dt gear gu men t ee r d da t de
s c haa l v an de ec o nomi e z e l f k an l e i d en t o t gr ot e r e gr o ei : de
k en ni s o v e r d r a c ht en z u l l en i mme r s omv a n gr i j k e r z i j n i n gr ot e
e c o nomi eë n, t e r wi j l d e gl o ba l e k o s t en v a n n i eu we u i t v i n di n ge n wo r den
ge s p r e i d o v e r me e r b ed r i j v en.

Ten s l ot t e i s du i d el i j k dat de be v i nd i n gen v an de n eo k l as s i e k e
gr o e i t h eo r i e moet en wo r den genua nc ee r d wann ee r r ek en i n g wo r d t
ge hou den met de i nt e r na t i ona l e h ande l . Ene r z i j ds l e i d t han de l t ot i n -
e n u i t v oe r v a n n i e u we t e c hno l o gi e ën en v e r gr oo t d e p ot e nt i ë l e mar k t
v a n t e c h no l o gi s c h e v e r b et e r i n gen, an de r z i j ds z et h ande l aa n t ot
s pe c i a l i s at i e i n b epaa l de s e c t o r e n waa r i n l a nden ee n c omp a r at i ef
v o o r dee l heb ben. I nd i en de z e s ec t o r en ec ht e r wei n i g k enn i s i n t en s i ef
z i j n e n gek enmer k t doo r t r a ge r e gr o e i d an k a n h an de l i n p r i n c i pe
l e i d en t o t e en v er t r aa gde gr oe i .

Re k en i n g houd en d me t d e v oo r ga ande e l ement en z i e t d e ni eu we
gr o e i t h eo r i e we l e en ac t i e v e r ol v o o r e en o v e r he i ds be l e i d om de
e c o nomi s c h e gr oe i t e s t i mu l e r en. De o v e r he i d d i en t a l l e r ee r s t de
b as i s v o o r waa r den t o t gr oe i t e c r eë r en : p o l i t i e k e s t a b i l i t e i t ,
b es c he r mi n g v a n de e i ge ndoms r ec ht en en z . Naa s t het b el an g v an
s pa r en en i n v e s t e r en heef t ze ook d e r o l be nad r uk t v an
o nde r z oe k s s t i mul e r i n g, va n i n v e s t e r i n ge n i n k enn i s e n i n
k en ni s i n t en s i e v e s e c t o r en . Bo v end i e n wo r dt de pot ent i ë l e r ol
o nde r k en d v an i n t e r n at i on a l e han de l i n de e c on omi s c h e gr oe i .

6 . Ec o nomi s c h e o nt wi k k e l i n g
6 . 1. Bet e k e n i s

Naa s t h et k wa nt i t at i e v e a s pe c t v a n e en t oe name v a n de p r o du c t i e –
e n d us oo k v a n h et pa k k et goe de r en wa a r o v e r me n k an be s c h i k k e n -
b eoo gt men e v ene en s k wa l i t a t i e v e a s pe c t en. Voo r b ee l de n d aa r v an
z i j n d e v e r d e l i n g v a n d e n at u u r l i j k e r i j k dommen en de i n k omen s , d e
u i t s c h ak el i n g v an on de r v oed i n g, s l e c ht e v oe di n g e n b i t t e r e a r moed e,
p ol i t i e k e pa r t i c i pa t i e, r ed uc t i e v an k i nde r s t e r f t e, a l f abe t i s e r i n g enz .

6 . 2. De f as e nt h eo r i e v a n Ro s t o w

Ro s t o w h eef t h et ont wi k k e l i n gs p r o c e s ge s t a nda ar d i s ee r d i n v i j f
o peen v o l gend e f a s e n, e l k met e i ge n k a r ak t e r i s t i ek en .
1 ) d e t r ad i t i one l e ma at s c hap pi j : domi na nt i e v an de l an dbo u w,
h i ë r a r c h i s c he s oc i a l e s t r u c t u r e n, po l i t i e k e ma c h t b i j gr on dbe z i t t e r s ,
we i n i g u r ban i s at i e , p r ene wt on i a an s e ho ud i n g t e ge no v e r we t en s c ha p
e n t ec hno l o gi e
2 ) b as i s v oo r waa r den v oo r de “ t a k e - of f ” wo r de n a an ge b r a c ht :
mo ge l i j k h e i d en v o o r al de wen s e l i j k he i d v an ont wi k k e l i n g wo r den
r u i me r e r k en d. Er i s v o o r u i t gan g i n ond e r wi j s , a dmi n i s t r a t i e ,
b an k we z en, t r ans po r t , …
3 ) Ta k e - of f : gr oe i wo r dt ee n e ndoge en p r o c e s , s pa r en en i n v e s t e r e n
b ed r a gen mee r da n 1 0% v an het n i , e r i s ee n gr oo t s c h eep s e
d oo r b r a ak v an t ec hn ol o gi e en c omme r c i a l i s e r i n g
4 ) Ma t u r i t ei t
5 ) Fa s e met ma s s ac on s ump t i e








6 . 3. Ont wi k k el i n gs l and en
6 . 3. 1. Bi g Pus h

L an ge t i j d he ef t me n geda c h t d at ont wi k k e l i n gs l an den hu l p moe s t e n
k r i j gen v an het bu i t en l a nd om d e k l oof me t r i j k e l an den t e v e r k l ei ne n.
Eén v a n d e s t r at e gi eën i s om hoo gt e c h no l o gi s c he be d r i j v e n t e
i n s t al l e r en , h a v en s , t oe gan gs wege n, . . . Ee n gehe l e i nf r as t r u c t uur i s
d us no di g e n di t a l l e s moet gec o ör d i n ee r d wo r de n d oo r een be k wame
a dmi n i s t r at i e met de u i t bou w v a n de nod i ge pub l i e k e v oo r z i en i n gen .
Een de r gel i j k e on t wi k k e l i n gs s t r at e gi e i s we l l i c ht t e amb i t i eu s om
o pe r a t i one el t e z i j n .

De s t r at e gi e v an e x po r t ge l e i d e gr o ei mi k op de u i t bou w v a n een
e x p o r t s e c t o r . Van da a r u i t z u l l en d an ge l e i d el i j k aa n d oo r al l e r l e i
a an z u i gef f ec t en o ok de an de r e t r a di t i on e l e s e c t o r e n i n he t
o nt wi k k e l i n gs p r oc e s me e ge t r o k k en wo r de n.

De gr oe i poo l s t r at e gi e be k l emt oon t d e geo gr af i s c h e c on c e nt r a t i e v a n
d e i nd us t r i a l i s e r i n g i n éé n b epe r k t ge b i ed . Oo k h i e r wo r d t e en os mo s e
me t d e n abu r i ge r e gi one n v e r wa c h t . Ee n f und amen t ee l be z wa a r t ege n
d e z e we r k wi j z e b l i j k t t e z i j n da t e en d ua l i s t i s c he ec onomi e en
ma at s c happ i j gaa t v e r s c h i j nen : a an de ene k ant e en gea v an c e e r de
e c o nomi s c h e s e c t o r me t een maa t s c happ e l i j k e e l i t e , a an de and e r e
k an t e en ont wr i c h t e t r ad i t i on el e s e c t o r .

6 . 3. 2. Se l f r e l i an c e

I n d e ont wi k k e l i ngs l an den he e r s t e en gr oe i e nd s c e pt i c i s me t e gen ov e r
d e we s t e r s e i nd us t r i a l i s e r i n g a l s n o r mat i ef ont wi k k e l i n gs mo de l e n
o pe r a t i one el o nt wi k k e l i n gs p r o c e s . I n d e r e c e nt e j a r en heef t oo k de
of f i c i ë l e on t wi k k e l i n gs hu l p een gr o t e omme z wa a i ge maa k t . Me n r i c ht
z i c h n i e t maa r na a r ges el ec t ee r de on de r de l en v an de e c on omi e ma a r
n aa r het gr o s v an de maa t s c h appi j : d e r u r a l e s e c t o r , ge k enme r k t
d oo r bed r i j v i ghe i d i n de l andb ou w en wa t a r t i s an a l e p r o du c t i e . Ni eu we
f ac et t en z i j n da n : op v an g v an de ba s i s beho ef t en , a l f abet i s e r i n g,
p e r s oon l i j k e h y gi ën e, geme en s c ha ps v o r mi n g, … .
Hoofdstuk 9. Macro- economisch evenwicht

1 . De a ggr e ga t i e v e v r a a g

I n e en mi c r o - ec on omi s c he ma r k t k omt he t e v en wi c ht t ot s t an d d oor de
v e r ge l i j k i n g v an d e v r aa g e n h et a anbo d v an ee n we l b epa al d goed.
I n d e ma c r o - e c on omi e gaat h et ni e t o v e r de v r aag en he t aanb od v a n
i nd i v i du e l e goe de r en. De mac r o - e c o nomi e i s ge ï nt e r e s s ee r d i n de
t ot a l e v r aa g n aar de f i na l e goede r en en di en s t e n d i e wo r den
ge p r od uc ee r d ( C+I +G+NX) en he t t o t a l e aan bod .
De a ggr e ga t i e v e v r a a gc u r v e i s da n o ok n i e t z oma a r e en opt e l l i n g v a n
mi c r o - e c on omi s c h e v r aa gc u r v e n. De v r aa g v oo r ee n b epaa l d goed
wo r d t i mme r s af ge l e i d i n d e v e r on de r s t e l l i n g d at d e p r i j z en v an a l l e
a nde r e go ede r en n i et wi j z i ge n. He t gaa t d an o v er de r e l at i e v e
p r i j s v e r and e r i n g. Het i s p r e c i e s de r e l a t i e v e pr i j s s t i j gi n g v a n e en
s pe c i f i e k goe d di e l e i dt t ot een v e r mi n de r i n g v an d e v r aa g n aa r dat
b et r ef f end goe d.

De a ggr e ga t i e v e v r a a gc u r v e geef t wee r ho e d e t ot a l e mac r o -
e c o nomi s c h e v r aa g n aa r goed e r en en d i e ns t en , gemet e n t e ge n
c on s t ant e p r i j z en , wi j z i gt t e n gev o l ge v an een v er a nde r i n g i n he t
a l gemee n p r i j s n i v e a u. Aan gen ome n wo r d t dat e r e en ne ga t i ef v e r b and
b es t aa t : h oo g a l ge meen p r i j s n i v ea u gaat ge paa r d me t e en ge r i n ge
a ggr e gat i e v e v r aa g e n a nde r s om.






Ve r k l a r i n g ne gat i ef v e r b and :
Een ho ge r a l geme en p r i j s n i v ea u ga at i n de r e ge l ge paa r d me t een
h o ge r e i nt r es t v oe t . De z e ho ge r e i n t r e s t v oe t en z u l l en e r t oe l e i de n d at
d e p r odu c en t en mi nd e r gaan i n v e s t e r en . Een b i j k ome nd mec h an i s me
h i e r v a n i s d at de c o ns umpt i e v an d e ge z i n nen k an wo r den aa n ge t as t .
He t c on s umpt i e k r e di et wo r d t i mme r s duu r de r .
Al s de p r i j s t o ene emt wo r dt oo k d e waa r de v a n de r eë l e a c t i v a d i e de
ge z i n nen be z i t t er k l e i n e r . Ee n a l ge mene p r i j s s t i j gi n g h eef t du s ee n
n e ga t i ef r eë el v er mo gen s ef f ec t . Me n k an da n o ok v e r wa c ht e n d at d e
c on s ump t i e v an d e ge z i n nen h i e r d oo r on gu ns t i g wo r d t be ï n v l oed . Oo k
z a l het moe i l i j k er wo r den t e e x p or t en aan ge z i en on z e p r i j z en duu r d e r
z i j n ge wo r de n z al e r mi nd e r e x p or t z i j n, maa r v o or on s wo r den de
b ui t en l and s e p r od uc t en go ed k oper du s z a l de i mpo r t s t i j gen.
W = Y = C + I + G + NX  a l s een v an de 4 d et er mi na nt e n d aa l t , d aa l t
d us de t o t a l e v r aa g a l s het p r i j s pe i l s t i j gt .

Er z i j n t a l v an f ac t o r en d i e een i nv l o ed u i t oef ene n op de c u r v e
( i n t r e s t v oe t , r eë l e v e r mo gen, v e r h oud i n g t us s e n b i n nen - en
b ui t en l and s p r i j s n i v ea u ) . Oo k gun s t i ge wi n s t vo o r u i t z i c h t en z ul l en de
p r odu c en t en e r t oe aa n z et t en meer t e i n v es t e r e n oo k a l i s d e
i n t r e s t v oe t n i et ge daa l d. Oo k p r o du c t i nn o v at i e s v e r h o gen de
a ant r ek k e l i j k he i d v an on z e p r odu c t en i n h et bu i t e nl and , z od at de
n et t o - u i t v o e r z e l f s b i j e en on ge wi j z i gd p r i j s n i v eau t o ene emt ,
e n z o vo o r t .






Be l an gr i j k i s oo k dat d e o v e r h e i d met daa r t oe ges c h i k t e i n s t r ument en
v a n de ma c r o - e c o nomi s c h e p o l i t i e k een i n v l oed k a n u i t oef en en op de
omv a n g v an d e aggr e ga t i e v e v r a ag.

2 . He t a ggr e gat i e v e aa nbod

De a gg r e ga t i e v e aan bod c u r v e wee r s p i e ge l t he t v er b and t u s s en he t
ma c r o - e c onomi s c h aan bod ( r eëe l bbp ) i n de ec onomi e en he t
a l gemee n p r i j s n i v e a u. Of an de r s u i t ged r uk t : het v e r b and t u s s en h et
a l gemee n p r i j s n i v e a u e n d e gea ggr e gee r de p r od uc t i e d i e wo r d t
a an ge bod en door a l l e bed r i j v en s ame n. Aan ge z i en he t aanb od v an de
p r odu c en t en n i e t a l l een af han gt va n d e p r i j s di e z e on t v an gen v o or
h un goed e r en ma a r o ok v an de pr i j s v an z i j n p r o du c t i ef ac t o r en
we e r s p i e ge l t d e AA- c u r v e e v e neen s de we r k i n g v an de i np ut ma r k t
( ma r k t v an de p r o du c t i ef a c t o r en ) . De AA – c u r v e i s n i et z omaa r de
o pt e l s om v an al l e i nd i v i du el e a an bod c u r v en v an a l l e i nd i v i du el e
f i r ma‟ s . De aa nbo dc u r ve v an een i nd i v i due l e p r o du c e nt i s i mme r s
af ge l e i d i n de v er o nde r s t el l i n g d at de p r i j z en v an d e
p r odu c t i ef a c t o r en n i e t v e r a nde r en . He t bet r ef t d us we e r e en r el at i e v e
p r i j s v e r and e r i n g.

Een and e r e r eden waa r om he t a ggr e ga t i e v e a anbo d geen l ou t e r e
o pt e l s om v an mi c r o - e c on omi s c h e aan bod c u r v en vo r mt i s h et
v e e l v u l d i g v oo r k omen v a n mo nopo l i s t i s c he c o nc u r r e nt i e op de
o ut p ut ma r k t en. Me n k an s l ec ht s v a n ee n i nd i v i due l e aa nbo dc u r v e
ge wa ge n, wann ee r de p r o du c en t ge en i n v l oed heef t op de p r i j s en
e nk el z i j n a anbod k an bep al en . De AA – c u r v e t o on t h et ma c r o -
e c o nomi s c h aa nb odn i v ea u d at zo we l op v o l maa k t c on c u r r e r ende a l s
o p mo nopo l i s t i s c h e ma r k t en wo r dt v e r ha nde l d . Doo r ee n v oud i ge
a ggr e gat i e v an mi c r o - ec o nomi s c he aa nbod c u r v en k an het ma c r o -
e c o nomi s c h aa nb od du s n i e t wo r d en af ge l e i d.

2 . 1. L an ge t e r mi j n

I n d e l a n ge t e r mi j n i s he t a ggr e ga t i e v e aanb od i n ee r s t e i n s t a nt i e
af ha nk el i j k v a n d e e c o nomi s c h be s c h i k ba r e ho e ve el he i d a r be i d,
k ap i t aa l , … én v an de k wa l i t e i t v an de z e p r o du c t i ef ac t o r e n. Omd at h et
a l gemen e p r i j s n i v e a u geen i n v l oed he ef t o p d e z e f ac t o r e n, i s de
a ggr e gat i e v e aan bod c u r v e op l an ge t e r mi j n dan o ok on af han k e l i j k v an
h et a l geme ne p r i j s n i v eau . De LT AA – c u r v e i s du s v e r t i c aa l





Wel i s mo gel i j k d at de LT AA - c ur v e v e r s c hu i f t wa nnee r he t nat uur l i j k
o ut p ut n i v ea u wi j z i gt .
Wanneer wi j z i gt h et na t uu r l i j k out put n i v eau?
- wi j z i gi n ge n i n de na t uu r l i j k we r k l oo s h e i d
- wi j z i gi n ge n i n de omv an g v an de k a p i t a a l goe de r en v o o r r aad
- n at u u r l i j k e hu l pb r onne n ( p r odu c t i ef ac t o r n at uu r )
- b el an g v an t e c hn ol o gi s c he v e r and e r i n ge n
- b el an g v an de ec on omi s c he o r d en i n g

2 . 2. Ko r t e t er mi j n

De de t e r mi na nt en v an de k o r t e - t e r mi j n a ggr e ga t i e v e aa nbod c u r v e z i j n
d e z el f de a l s d i e we l k e he t a ggr ega t i e v e aan bod i n de l an ge t e r mi j n
b epa l e n. Wi j z i gi n gen i n de z e f a c t o r en z u l l en du s n i e t a l l een de AAl t
ma a r o ok de AAk t c u r v e doen v e r s c hu i v en . Een da l i n g v an he t
a l gemee n p r i j s n i v e a u v e r oo r z a ak t ee n t i j de l i j k e v e r mi n de r i n g v an h et
a ggr e gat i e v e aan bod i n de ec onomi e . I n he t ge va l v an een a l geme ne
p r i j s s t i j gi n g wo r d en t i j de l i j k meer goe de r en en d i e ns t en aa n geb ode n.






Waar om l e i dt een p r i j s s t i j gi n g t ot ee n t oe name va n h et aan bod ?
 n omi na l e l oonr i gi d i t e i t : nomi na l e l on e n pa s s en z i c h s l e c h t s t r aa g
a an aan wi j z i gi nge n i n h et p r i j s ni v e au . Dus b i j e en p r i j s s t i j gi n g wo r dt
a r be i d e v ent j es go ed k op e r t ot de l onen a an ge pa s t wo r d en, e r k a n du s
me e r gep r od uc ee r d wo r d en. He t z e l f de b i j ee n d al i n g v an he t
a l gemee n p r i j s n i v e a u, de l one n k u nnen n i e t mee d al en en e r z a l du s
mi nd e r gep r o du c e e r d wo r den
 n omi na l e p r i j s r i gi d i t e i t : s ommi ge p r i j z en i n de e c o nomi e pa s s en
z i c h s l ec ht s t r aag aa n a an wi j z i gi n gen i n de ec onomi s c he
oms t and i ghed en ( v b . s c h omme l i nge n i n d e v r aa g n aa r het be t r ef f en de
go ed ) . Di t i s met name he t ge v a l o p d e r e ed s e e r de r v e r me l de
ma r k t en wa a r mon opo l i s t i s c he c on c u r r e nt i e he e r s t . Op de z e ma r k t e n
wo r d en de p r i j zen n i e t t e al l en t i j d e d oo r c o nf r o nt a t i e v a n d e
ma r k t v r a a g en ma r k t aan bod bep aa l d . Een v e r mi nde r i n g v an de v r a a g
z a l dan n i e t o nmi dd e l l i j k l ei den t o t e en p r i j s da l i ng. I mme r s ,
p r i j s aa npa s s i n gen ga an met a l l e r l e i admi n i s t r at i e v e k os t en ge paa r d ,
d e z o genaamde me nu k os t en . I ndi en de z e men uk os t e n h oo g z i j n
wo r d en p r i j s a anp as s i n gen z o l ang mo gel i j k u i t ges t e l d. Wannee r de
a ggr e gat i e v e v r aa g v e r mi nd e r t z al het a l gemeen pr i j s n i v eau n i et
d e r mat e s t e r k dal en om de he l e ( e x ant e ) v r aa gv e r mi nd e r i n g op t e
v a n gen .
Ande r e b ed r i j v en pa s s en hun p r i j z e n we l s ne l aa n. Ma c r o -
e c o nomi s c h e l e i d t d i t t ot ee n pos i t i ef v e r b and t us s en het
a ggr e ga t i e v e aan bod en he t a l geme en p r i j s n i v ea u.
 s ommi ge p r o du c e nt e n k un nen e en al geme ne p r i j s wi j z i gi n g n i e t
o nde r s c he i d en v a n e en r el at i e v e p r i j s wi j z i gi n g
 wi j z i gi n ge n i n het v e r wa c ht e pr i j s n i v eau heb ben oo k een i n v l oed op
d e AA k t – c u r v e.








De z e c u r ve i s get ek end v oo r een ge ge v en nomi naa l l oon n i v eau . Ee n
t oen ame v a n h et nomi na a l l o on, a l s ge v o l g v a n ee n v e r wa c h t e
p r i j s s t i j gi n g i mp l i c ee r t d at de p r od uc ent en mi n de r dan v oo r h een
z u l l en aa nb i ed en.

We k unn en nu he t v e r b and l e ggen t u s s en he t a ggr e gat i e v e aa nbod i n
d e k o r t e e n i n de l an ge t e r mi j n. Hi e r t oe geb r u i k en we v o l gend e
u i t d r u k k i n ge n
1 ) Y* = f ( X)
2 ) Y
a
= f ( X) + ì ( p – 1 )
p
e

3 ) Y
a
= Y* + ì ( p – 1 )
p
e


1 ) s t e l t d at he t a ggr e gat i e v e aa nbod i n de l an ge t e r mi j n af han k e l i j k i s
v a n de ee r de r gen oemde f undamen t e l e de t e r mi na nt en
2 ) ge ef t we e r d at he t a ggr e gat i e ve a anbo d i n de k o r t e t e r mi j n, na as t
af ha nk el i j k t e z i j n v an de z e l f de f u ndame nt e l e v a r i ab e l en , o ok
b ei n v l oed wo r d t d oo r de v e r houd i n g t us s e n h et f ei t e l i j k e en he t
v e r wa c h t e p r i j s ni v e au , wa a r b i j e r een po s i t i ef ve r b and op t r eed t
t us s e n h et aan bo d e n d e p r i j s v e r h oud i n g
3 ) l e gt het v e r ba nd u i t t u s s en he t aa nbod i n de k or t e t e r mi j n e n i n de
l an ge t e r mi j n , en de v e r ho ud i n g P/ P
e


De i nt e r p r e t at i e i s a l s v o l gt : het k o r t e t e r mi j naa nb od o v e r t r ef t he t
n at u u r l i j k out put n i v ea u i n d i en het f e i t e l i j k o ut p ut n i v ea u h o ge r i s d an
h et v e r wa c ht e ( P>P
e
. ) . I n di en het v e r wa c ht e p r i j s n i v ea u h o ge r i s d an
h et d an het f ei t e l i j k e t r ee dt he t omge k ee r d e o p : het a anbo d l i gt d an
b ened en het n at u u r l i j k out put n i ve au ( P<P
e
. ) . I nd i e n, t e n s l ot t e, he t
f e i t e l i j k e p r i j s n i v e au ni et af wi j k t v a n he t v e r wa c h t e n, v a l l en k o r t e - en
l an get e r mi j n a ggr e gat i ef aan bod s ame n. I n de l ange t e r mi j n ge l dt d us
: P = P
e
d i t v e r ba nd wo r dt i n onde r s t aan de gr af i ek ge ï l l u s t r ee r d








2 . 3. Van k o r t e na a r l an ge t e r mi j n

I n d e k o r t e t e r mi j n i s he t v e r wa c h t e p r i j s n i v e au ge ge v en . Wanne er het
f e i t e l i j k p r i j s n i v ea u s t i j gt , neemt h et aan bod t o e. Di t i s he t ef f ec t o p
k o r t e t e r mi j n dat t o t u i t d r u k k i n g k omt i n een be we gi n g l an gs de AA k t -
c u r v e. Omdat het f e i t e l i j k p r i j s n i v e a u h et v e r wa c h t e p r i j s n i v e au
o v e r t r ef t , k an h i e r ge en s p r ak e z i j n va n e ve n wi c ht op d e l an ge
t e r mi j n. Lo onc ont r ac t en v e r v a l l en i mme r s na v e r l oo p v an t i j d . Bi j
n i e u we l oono nder h ande l i n gen z a l d i t de aan l ei d i ng v o r men om het
n omi na l e l oon aa n h et ge s t e gen p r i j s n i v eau aa n t e pa s s en . De AA k t -
c u r v e v e r s c hu i f t n aa r l i n k s , d i t p r o c e s gaa t d oo r t o t e r ge l i j k he i d
h ee r s t t u s s en P e n P
e
en opn i euw h et l an ge t e r mi j n aan bod v o l ume
wo r d t v o o r t geb r ac ht .

Een s o o r t ge l i j k e r e dene r i n g k a n wo r d en u i t ge we r k t v oo r de ande r e
h y p ot h es en di e a an de gr ond s l ag l i gge n v an ee n k o r t e t e r mi j n
a ggr e gat i e v e aan bod c u r v e. Men uk o s t e n b i j v oo r bee l d , z u l l e n o p
t e r mi j n v o l d oende do o r s l a gge v e nd z i j n om ee n p r i j s aan pa s s i n g t e ge n
t e h oud en, wan ne e r d e v r aa gwi j z i gi n gen b l i j k en aa n t e houd en.

3 . Ma c r o - e c onomi s c h e v en wi c ht : v r a a g - en aanb ods c ho k k en

Een ec onomi e i s i n l a n ge - t e r mi j n mac r o - e c o nomi s c h e v e n wi c h t
wa n nee r P = P
e
e n Yv = Ya =Y* . Di t wo r d t h i e r ond e r ge ï l l u s t r e e r d
wa a r b i j P = Pe = Po .







Ui t gaan de v a n d i t l an get e r mi j n e v e n wi c h t k un nen we nu de be t e k en i s
v a n de v r aa g en a anbo ds c h ok k e n i n d e e c o nomi e t oe l i c ht en.

3 . 1. Vr aa gs c ho k k en

St e l dat d e a ggr e gat i e v e v r aa g v e r mi n de r t . De AV - c u r v e v e r s c hui f t
h i e r doo r v an Av o naa r AV1, en het e v en wi c h t i s e 1.
Een ne gat i e v e v r a a gs c h ok l e i d t du s i n d e e e r s t e i n s t ant i e t ot ee n
d al i n g v a n h et b i n nen l a nd s p r oduc t ond e r h et n i v ea u v an de
n at u u r l i j k e ou t put . Te ge l i j k t r e ed t e r o ok ee n p r i j s d al i n g op. De
e c o nomi e wo r dt n u gek enme r k t do o r o nde r b es t ed i n g : d e omv an g v a n
d e b es t ed i n gen z i j n o nt oe r e i k end om het n at u u r l i j k ou t p ut n i v ea u t e
r e al i s e r en.











He t e v e n wi c h t i n e
1
v e r t e gen wo o r d i gt het e v en wi c h t o p l a n ge t e r mi j n .
I mme r s , i n e
1
i s h et a l geme en p r i j s n i v eau ge l i j k aa n P
1
t e r wi j l het
v e r wa c h t e p r i j s ni v e au P
0
i s : P
e
= P
0
> P
1
. Het v a l t du s oo k t e
v e r wa c h t en da t d e p r i j s v e r wa c ht i n gen nee r wa a r t s wo r den aan gepa s t .
He t n omi na l e l oon z a l d a l en , waar d oo r de AA k t –c u r v e naa r r e c ht s
v e r s c hu i f t . Het ma c r o - e c onomi s c h e v en wi c ht v e r s c hu i f t d aa r b i j va n
e
1
naa r e
2
. He t n i e u we l an ge t e r mi j ne v e n wi c h t c o r r es p ond ee r t
o pn i eu w met he t nat uu r l i j k ou t put n i v eau .
 ee n n e ga t i e v e v r a a gs c ho k l e i dt t ot een t i j d e l i j k e r ed uc t i e v a n he t
o ut p ut v o l ume en een pe r manen t l a ge r al geme en pr i j s n i v eau . Op
a na l o ge wi j z e z al een po s i t i e v e v r a a gs c h ok , u i t gaa nde v an het
l an get e r mi j ne v en wi c ht , r es ul t e r en i n een t i j de l i j k e ou t pu t e x pa ns i e en
e en pe r man ent ho ge r al geme en pr i j s n i v eau .

3 . 2. Aanb ods c h ok k e n

Aanb ods c h ok k e n wo r den v e r oo r z a ak t d oo r wi j z i gi n gen i n de
a ggr e gat i e v e v r aa g. , maa r he bben t e ma k en me t wi j z i gi n ge n d i e d e
p r odu c t i e k o s t en v a n on de r neme r s b e ï n v l o eden . Zo k an een t o ename
v a n de l oon k o s t en d i e n i e t i n v e r h oud i n g s t a at t o t de ge s t e gen
p r odu c t i v i t e i t de t o t a l e k os t en i n het p r o du c t i e p r o c e s v e r ande r en, ne t
z o a l s p r i j s wi j z i gi n gen op de gr ond s t of f en - of en e r gi ema r k t en . ( v b .
v e r d r i e v o ud i gi n g v a n d e o l i ep r i j s d oo r een k a r t e l v a n o l i e -
e x p o r t e r ende l and en ) .

De r ge l i j k e s c h ok k omt i n ee r s t e i n s t ant i e t ot u i t i ng do o r e en
v e r s c hu i v i n g v a n de k o r t e t e r mi j n AA - c u r v e. I n he t ge v a l v a n e en
n e ga t i e v e a anb od s c ho k v e r ho ge n i mme r s de p r o du c t i ek os t en v oo r
o nde r n emi n ge n. De z e z ul l en p r obe r en de ho ge r e k o s t en doo r t e
r e k e nen i n d e p r i j s d i e z e r e k e nen v oo r hun p r o duc t i e . I nd i e n a l l e
p r odu c en t en t e ge l i j k e r t i j d wo r d en ge c o nf r o nt e e r d met de z e l f de
k o s t e n v e r ho gi n g l e i dt d i t t ot een o p waa r t s e v e r s c h ui v i n g v an AA
k t 0

n aa r AA‟
k t
z oa l s we e r ge ge v en i n o nde r s t aand e gr af i e k . Het n i eu we
( k o r t e t e r mi j n ) ev e n wi c ht k omt t ot s t a nd i n h et pun t e ‟ , bi j ee n l a ge r
e v e n wi c h t s i nk ome n e n e en ho ger a l gemee n p r i j s pe i l .











De z e i n i t i ë l e v e r s c hu i v i n g v a n d e k o r t e t e r mi j n AA - c u r v e we e r s p i ege l t
e c h t e r en k e l het d i r e c t e ef f ec t v an ee n a anbo ds c ho k . I n e ‟ v e r s c h i l t
h et a l geme en p r i j s n i v eau P‟ i mmer s v an he t v e r wac ht e p r i j s n i v ea u P
0
.
Me t a nde r e woo r d en Pe = Po < P‟ . Op t e r mi j n z u l l e n d e
p r i j s v e r wac ht i n ge n z i c h a anpa s s e n, he t n omi na l e l oon z a l s t i j ge n e n
d e AA k t c u r v e v e r s c hu i f t v e r de r n aa r l i n k s t ot AA k t 1. Het ma c r o -
e c o nomi s c h e v en wi c ht v e r s c h u i f t daa r bi j v an e ‟ na a r e 1. Het n i euwe
l an ge t e r mi j n e v e n wi c h t c o r r e s p on dee r t n u me t Y1 * , waa r bi j Y1 * < Y‟ .
Me r k op dat i n he t n i eu we l an ge t e r mi j n e v e n wi c ht , de
p r i j s v e r wac ht i n ge n o pn i eu w c o r r e s p onde r en met h et e v en wi c ht s pe i l :
Pe = P1 . Co nc l ud e r end k unn en we s t e l l e n d at een ne gat i e v e
a anbo ds c h ok l e i d t t ot ee n p e r man ent e d a l n g v an h et p o t en t i ee l
i n k ome n e n e en p e r mane nt e s t i j gi n g v an he t a l geme en p r i j s p ei l .

De we r k i n g v a n e en po s i t i e v e aan bod s c ho k v e r l oo p z ee r an al oo g. Op
k o r t e t e r mi j n z u l l en de l a ge r e p r o du c t i e k o s t en aan l e i d i n g ge v en t o t
l a ge r e out pu t p r i j z e n , wa a r b i j AAk t na a r r e c h t s v e r s c hu i f t . Op l an ge
t e r mi j n wo r den de p r i j s v e r wa c ht i n gen b i j ge s t e l d, wa t a an l e i d i n g k a n
ge v e n t ot ee n ma t i gi n g v an de l oo ne i s en v a n we r k nemer s . Hi e r d oo r
v e r s c hu i f t AA k t v e r d er n aa r r e c ht s . Ui t ei nde l i j k r e s u l t ee r t d i t i n ee n
p e r mane nt e da l i n g v an he t a l geme en p r i j s p ei l en ee n p e r mane nt e
t oen ame v a n h et nat uu r l i j k ou t put n i v eau .


Hoofdstuk 11. Beïnvloeding van de aggregatieve
vraag : budgettaire politiek

1 . Ma c r o - e c onomi s c he be t e k en i s v an de o v e r h ei d

Er wo r d t e en ond e r s c he i d gemaak t t u s s en o v e r hei d s be s t ed i n gen en
t r an s f er u i t ga v en. Ov e r he i d s be s t ed i n gen ( G) heb be n b et r e k k i n g op de
a an k oop do o r d e o v e r he i d v an goe de r en en d i e ns t e n e n v o r me n d us
e en onde r dee l va n d e a ggr e gat i ev e v r a a g. Ze k u nn en v e r de r v e r d ee l d
wo r d en i n d e o v e r he i d s c on s ump t i e ( Gc ) e n d e o v e r he i d s i n v es t e r i n gen
( Gi ) . Ov e r he i d s c o ns umpt i e be v a t b i j vo o r be el d de a an k oop v an
b u r ee l b enod i gdhe den maa r oo k de l one n v an h et o v e r he i d s pe r s one el ,
v o o r bee l d en v a n o v e r he i d s i n v e s t e r i n gen z i j n i nf r a s t r uc t uu r we r k en en
u i t r u s t i n gs goed er e n v oo r de o v e r h ei d ( s c ho l e n, l ege r u i t r u s t i n g, . . ) .

De t r a ns f e r u i t gav e n da a r en t e ge n ( Tr ) heb ben be t r e k k i n g op
i n k ome ns o v e r d r ac ht en v a n d e o v e r he i d aan bu r ger s , z oa l s u i t k e r i nge n
v a n pe ns i o ene n, k i n de r ge l d, s t udi eb eu r z en et c . Oo k de
i n t r e s t b et a l i n gen op de o v e r he i d s s c hu l d v or mt een be s t and dee l va n
d e o v e r he i dt r an s f e r s . Di e v e r ho ge n h et be s c h i k bar e i n k omen v an d e
ge z i n nen , d at v er d e r n aa r ei gen i n z i c ht k an aan gewe n d wo r den .

Be l a s t i n gen z i j n ge d won gen u i t gav e n v an de ge z i nn en en bed r i j v en
a an de o v e r he i d e n k un nen op v er s c hi l l ende man i e r en i n ged ee l d
wo r d en. De d i r e c t e b e l a s t i n gen ( Td ) wo r den gehev e n op ee n i n k ome n
of o p een ve r moge n, t er wi j l i nd i r e c t e b e l a s t i n gen ( Ti ) ge ï nd wo r de n
n aa r aan l e i d i n g v a n ee n t r an s a c t i e of be s t ed i n g ( BTW,
a c i j n s be l a s t i n g) . De b i j d r a ge v oor de s o c i a l e z e k e r he i d v o r men oo k
e en be l an gr i j k e b r on v a n o v e r h e i d s o nt v an gs t en . Zi j k un nen s amen
me t d e d i r ec t e be l a s t i n g be s c houwd wo r de n.

Doo r de d i r e c t e b el as t i n gen en t r a ns f e r u i t ga v en on t s t aa t e r e en
o nde r s c he i d t u s s e n h et na t i ona al i n k ome n ( Y) en h et be s c h i k baa r
i n k ome n ( Yd ) . Di r e c t e b e l a s t i n gen v e r mi nde r en i mme r s het
b es c h i k ba a r i n k ome n, t e r wi j l t r ans f e r u i t ga v en v a nwe ge d e o ve r he i d
h et be s c h i k baa r i n k ome n v e r h o gen . Fo r me e l u i t ged r uk t geef t d i t :
Y
d
= Y – T
d
+ T
r
of Y
d
= Y – T

wa a r b i j T s t aat vo o r d e n et t obe l as t i n gen , d i t wi l z e ggen de d i r e c t e
b el as t i n gen v e r mi nd e r d met de t r a ns f e r s .

I nd i r e c t e b e l as t i n gen we r k en p r i j s v e r ho gend en ve r mi n de r e n d e
k oo pk r a c h t v a n h et be s c h i k baa r i n k ome n. Het omge k ee r de ge l dt v o o r
e en s u bs i d i e v an de o v e r he i d a a n bed r i j v en .

2 . Ev e n wi c h t s v o o r wa a r den

De e c onomi e t e l t 3 h u i s houd i n gen : ge z i nn en, bed r i j v en en de
o v e r he i d. De f i na nc i ë l e ma r k t en f un ge r en a l s he t k a naa l da t d e
f i nan c i ë l e o v e r s c ho t t e n v an de hu i s ho ud i n gen met ee n s u r p l us
v e r z a me l t e n d oo r geef t naa r de h u i s h oud i n gen me t e en
f i nan c i e r i n gs t e k o r t . Hee l het na t i on aa l i nk omen wo r d t u i t gek ee r d aan
d e ge z i n nen i n c l u s i ef d e o nde r n emi n gs wi n s t . Een d ee l v an da t
i n k ome n wo r dt ge c o ns umee r d de r e s t wo r d t ges paa r d e n v i a de
f i nan c i ë l e ma r k t e n z od an i g ge k an al i s e e r d dat d aa r mee de
i n v e s t e r i n ge n ( I ) v a n d e b ed r i j v en gef i na nc i e r d k a n wo r d en.
De i nt r odu c t i e v a n d e o v e r he i d br e n gt mee da t de ge z i nne n e en de el
v a n hu n i n k ome n a l s ne t t obe l a s t i n gen ( T) moe t en af s t aan aan d e
o v e r he i d. Zo k a n de o v e r he i d go ed e r en en d i en s t en aa nk op en b i j de
b ed r i j v en. Het v e r s c h i l t u s s e n de be l a s t i n ge n e n de u i t ga v en v a n de
o v e r he i d bep aa l t het s a l do v an he t o v e r he i d s bu dge t . Al s de o v e r h ei d
e en t e k o r t he ef t wo r d t ee n d ee l v a n de s paa r ge l d en v a n d e ge z i n nen
r e ed s gek a na l i s ee r d n aa r de o v e r h ei d v i a d e o v e r h ei ds l en i n gen. De
o v e r he i d v e r k o op t h i e r t o e s t aat s o bl i gat i es aa n de ge z i nn en. Al s d e
o v e r he i d met een o v e r s c hot z i t k a n d i t a an ge wend wo r de n om
v r o e ge r e o v e r he i d s l en i n gen t e r u g t e be t a l en .

De a l gemene e v e n wi c h t s v o o r waar d e s t e l t :
Y = C + I
e a
+ G

He t n at i o naa l i nk ome n k an op z i j n be u r t op 3 mani e r e n wo r den
a an ge we nd : a l s ge z i n s c on s umpt i e , ge z i ns s p a r en of
n et t obe l as t i n gs bi j d r a ge
Y = C + S + T

 S + T = I
e a
+ G

 e c o nomi s c h e k r i n gl o op z i e boe k pa gi n a 3 88 .

3 . He t e v e n wi c h t s i nk ome n

We s t e l l e n T = T* . Om het e v en wi c ht s i n k ome n d an af t e l e i d en
v e r t r ek k e n we v an de a l gemene ev e n wi c ht s v oo r wa a r de :
Y = C + I
e a
+ G




















4 . Di s c r e t i on ai r bud get t a i r be l e i d

Om he t nat uu r l i j k i n k omens n i v eau t e b er e i k en k an de o v e r h ei d e en
e x p ans i ef bud ge t t a i r be l e i d v oe r e n. Di t k an b i j v oo r bee l d ge beu r en
d oo r een v e r ho gi n g v an de o v e r he i d s b es t ed i n gen ( G) . Al s de z e
t oen emen z et dez e e x t r a i mpu l s v a n de o v e r h ei ds be s t ed i n gen en
mu l t i p l i c at o r we r k i n g i n gan g d i e e en mee r v oud i ge t oe name v an het
i n k ome n gene r eer t . Het ge v o l g i s d at he t n i v ea u v a n h et na t uu r l i j k
i n k ome n i n p r i n c i pe be r e i k t k an wo r d en.
De o v e r he i d k an d us op a c t i e v e ( d i s c r et i o na i r e ) ma ni e r t u s s en k ome n
om he t e v e n wi c ht s n i v e au v a n h et nat i ona al i n k ome n t e be ï n v l o eden .
Voo r t gaa nde op d e b ud ge t t a i r e mu l t i p l i c at o r en k an de o v e r h ei d
v o l ge nde maa t r ege l en t r ef f en :
- om ee n e x p an s i ef bu d ge t t ai r be l ei d t e v oe r e n
- v e r h o gi n g o v e r he i d s b es t ed i n gen
- v e r l a gi n g v a n d e be l a s t i n gen
- v e r h o gi n g v an de t r a ns f e r s
- c omb i n at i e v an bo v e ns t aa nde maa t r e gel en

- om ee n c on t r a c t i ef b ud get t a i r b e l e i d t e v oe r en
- v e r l a gi n g o v e r hei db es t ed i n gen
- v e r h o gi n g v an de be l a s t i n ge n
- v e r mi nd e r i n g v an de t r a ns f e r s
- c omb i n at i e v an bo v e ns t aa nde maa t r e gel en


Mu l t i p l i c at o r v an de e v en wi c ht i ge be gr ot i n g of h et Haa v e l mo - ef f ec t .
He t i s mo ge l i j k om de ec onomi e t e s t i mu l e r e n z ond e r h et bud get t ai r
s a l do v an de o v er h ei d t e be ï n v l oed en. Ee n t oen ame v an de
o v e r he i d s be s t ed i n gen gep aa r d me t e en t o ename v a n de
n et t obe l as t i n ge n met he t z el f d e be d r a g v e r oo r z aak t een e x pa ns i ef
ef f ec t . Een de r ge l i j k e c ombi nat i e v a n ma at r e ge l en wi j z i gt h et
b ud ge t t a i r s a l do n i e t , en s t i mu l e er t du s t o c h de e c o nomi e.
Bewi j s :







He t Ha a v el mo - ef f ec t he ef t v oo r al een t h eo r e t i s c h be l an g en i s
o nde r wo r pen aan s t r en ge h y pot he s e n. Opd at de Ba l an c ed Bu d ge t
Mu l t i p l i e r p r ec i es ge l i j k z o u z i j n a an 1 i s i mme r s v e r e i s t da t a l l e
b el as t i n gen en t r a ns f e r s f o r f ai t a i r z i j n , o naf han k e l i j k v an he t
i n k ome n. Ve r de r d i en t d e MCQ de z e l f de t e z i j n v o o r d e
b el as t i n gbet a l e r s e n v oo r de gene n d i e gen i et en v a n de t r a ns f e r s en
d e o v e r he i d s be s t ed i n gen . Ten s l ot t e ga at het h i e r om ee n ges l o t en
e c o nomi e.

5 . Aut omat i s c he s t a bi l i s a t o r en

I n d e me es t e l and en wo r den be l as t i n gb i j d r a ge ec h t e r af han k e l i j k
ge s t e l d v an het i n k omen, a l s i nd i c at o r v an de e c on omi s c he
d r aa gk r a c ht v an d e p e r s oon i n k we s t i e. Oo k s ommi ge t r an s f er s z i j n
af ha nk el i j k v a n h et n i v eau v an he t n at i o naa l i nk ome n. Zo n emen d e
we r k l oo s h ei ds u i t k e r i n gen v a n d e o v e r he i d aan de ge z i n nen i n de
r e ge l af , wan neer het na t i on aa l i n k omen t oe neemt .
Ana l y s e v an he t me e r r e al i s t i s c he ge v a l v an een l i ne a i r e
n et t obe l as t i n gf un c t i e v an de v o r m :
T = T
0
+ t Y
De z e be l a s t i n gf uc nt i e h eef t een au t on ome c ompone nt en een
c omp onen t di e af han k e l i j k i s v an het i n k ome n; het ga at du s om e en
v o r m v a n i n k oms t enb el as t i n g. De net t o ma r gi n a l e aan s l a gv o et wo r d t
a an ge du i d do or d e p a r ame t e r t . Al s de z e b i j v o o r b ee l ¼ be d r aa gt
wo r d t b i j e l k e t oe name v an het na t i ona a l i n k omen 25 % af ge hou den
d oo r de o v e r he i d ond e r d e v o r m v a n n et t obe l as t i nge n.

He t n i eu w e v e n wi c ht wo r d t b e r e k e nd, aa n ge z i en d e
n et t obe l as t i n gb i j d r a ge nu z el f een f unc t i e i s va n h et i nk omen z al d e z e
e r nu en i gs z i n s a nde r s ui t z i en.
Y = Y
v

Y = C + I
e a
+ G
Y = C
0
+

c Y
d
+ I * + G*
Y = C
0
+ c ( Y - T
0
- t Y) + I * + G*
Y = C
0
+ c Y - c T
0
- c t Y + I * + G*
Y – c Y +c t Y = C
0
- c T
0
+ I * + G*
Y ( 1 - c + c t ) = C
0
- c T
0
+ I * + G*

Y
e
= C
0
+ I * + G* - c T
0
= C
0
+ I * + G* - c T
0
 ge r edu c ee r de v o r m
v a n Y
1 - c + c t s + c t

Ui t de ge r edu c ee r de v o r m b l i j k t d at de ne t t o be l as t i n gen he t
e v e n wi c h t s i nk ome n o p t wee man i e r en be ï n v l o eden . He t aut onome dee l
v e r mi nd e r t de aut onome c omp onen t v an de g e a ggr e gee r d e v r aa g, wa t
b l i j k t u i t de t e l l er . Daa r enbo v e n v e r mi nd e r t de ma r gi na l e aan s l a gv o e t
v a n de ne t t o be l as t i n g d e wa a r de v a n de mu l t i pl i c a t o r e n, wa t t o t ui t i n g
k omt i n de noeme r .

De i nt r odu c t i e v a n e en i nk omen s af ha nk el i j k e ne t t o be l a s t i n g
v e r mi nd e r t d e abs o l u t e wa a r de v an de mu l t i pl i c a t or e n. De r e den l i gt
v o o r de ha nd : v a n e l k e ope en v o l ge nde i n k ome ns t o ename moe t een
d ee l wo r den af ge s t aan aa n d e ov e r h ei d. Hi e r door i s de t oe name v a n
d e a ggr e gat i e v e v r a a g i n e l k e r o nd v an het mu l t i p l i c at o r p r o c e s k l e i n e r
d an i n h et ge v a l v a n ee n a ut o nome ne t t obe l a s t i n g d i e n i e t af han gt
v a n he t i n k omen.

Een e x pan s i e v e b ud ge t t a i r e ma at r e ge l z a l no g wel een
i n k ome ns s t i j gi n g v e r oo r z a k en maa r i n mi n de r e mat e d an b i j
af we z i ghe i d v an e en i n k omen s be l a s t i n g. De r i c h t i n g v an de
mu l t i p l i c at o r we r k i n g b l i j f t de z e l f d e ma a r d e s t e r k t e v an he t ef f ec t op
h et i nk omen wo r d t af ge z wa k t . Di t ge l d t o ok v oo r de c ont r ac t i e v e
ma at r e ge l en . Exp an s i e v e z o we l a l s c o nt r a c t i e v e ma at r e ge l en wo r d en
ge t empe r d b i j h un u i t we r k i n g. Dez e v a s t s t e l l i n g ge l d t t e v e n s v o o r d e
i n v e s t e r i n gs mu l t i p l i c at o r : s c homme l i n gen i n de ho o gt e v an de
ge we n s t e i n v e s t e r i n gen z u l l en i n ge v a l v a n i n k ome ns af han k e l i j k e
n et t obe l as t i n ge n mi nde r aan l e i d i n g ge v en t ot gr ot e v a r i a t i e s i n he t
n i v ea u v an he t na t i ona a l i n k omen dan b i j aut onome n e t t obe l a s t i n ge n.
 I nk omen s be l as t i n gen en t r a ns f e r s oef ene n d us e en aut omat i s c he
s t a b i l i s a t o r we r k i n g u i t i o de ho o gt e v an he t nat i ona al i n k ome n. Al l e s
ge beu r t aut omat i s c h z on de r o v e r h ei ds t u s s en k ome n. Bi j e en op gaa nde
c on j u nc t uu r neme n d e b e l as t i n gon t v an gs t en aut oma t i s c h t o e e n
n emen de o v e r he i d s u i t k e r i n ge n a an de ge z i nne n aut omat i s c h af . De z e
t oen ame v a n d e n et t obe l as t i n ge n t emp e r t de t o ename v an he t
n at i on aa l i nk omen .
Aut omat i s c he s t a bi l i s a t o r en r ed uc e r e n d us de gev o e l i ghe i d va n de
e c o nomi e v o o r s c ho k k en z onde r d at daa r v o o r e en ac t i e v e i n gr ee p
v e r e i s t i s .

Pr o gr e s s i e v e i n k omen s be l a s t i n g : het i n k ome n v an de
b el as t i n gp l i c h t i ge wo r d t o p ge deel d i n s c h i j v en en de ma r gi na l e
a an s l a gv oe t n eemt t oe naa r ma t e d e i n k ome ns s c h i j f waa r t oe he t
i n k ome n b eho o r t ho ge r i s . Ee n p r o gr e s s i e v e i n k ome ns be l a s t i n g ge ef t
a an l e i d i n g t ot een n i e t - l i ne a i r e ne t t o be l a s t i n gf unc t i e waa r v an de
h el l i n g s y s t ema t i s c h t oen eemt v oo r ho ge r e i nk ome ns s c ha l e n. De
p r o gr e s s i e v e n et t obe l a s t i n ge n r ed uc e r en de s t e r k t e v an de
mu l t i p l i c at o r en z o dat de au t oma t i s c he s t ab i l i s at o r we r k i n g t o ene emt .












We s t e l l e n v a s t d at een af name v a n de i n v e s t e r i n gen he t gr oot s t e
ef f ec t u i t oef en t o p h et na t i ona al i n k ome n b i j ee n a ut o nome
n et t obe l as t i n g. De i n v l oed i s mi n de r gr oo t v an i j l i nea i r e
n et t o i n k oms t e nbe l a s t i n g. Ten s l ot t e i s de au t oma t i s c he
s t a b i l i s a t o r we r k i n g h et gr oo t s t b i j een p r o gr es s i ev e
n et t o i n k oms t e nbe l a s t i n g.

He t z el f d e f enome en doe t z i c h v oo r b i j een s t i j gi ng v a n de
i n v e s t e r i n ge n. Oo k h i e r k omt t ot u i t i n g da t h et e xp an s i ef ef f ec t het
s t e r k s t i s b i j e en aut onome b e l as t i n g en het mi n s t s t e r k b i j een
p r o gr e s s i e v e i n k omen s be l a s t i n g.

Ui t d i t a l l e s bl i j k dat s c homme l i nge n v a n h et na t i o naa l i nk omen he t
ge r i n gs t z i j n b i j p r o gr e s s i e v e n et t obe l a s t i n ge n e n het gr o ot s t b i j
a ut o nome ne t t o be l a s t i n ge n.

6 . Bud get t a i r e po l i t i e k en o v e r he i d s t ek o r t

Doo r he t ac t i ef wi j z i ge n va n de o v e r he i d s be s t ed i n gen , d e b e l a s t i n gen
e n d e t r an s f er s k an de o v e r h ei d d e a ggr e gat i e v e v r a a g b e ï n v l oe de n
e n h i e r doo r ee n t oe - of af name va n h et e v en wi c ht s i n k omen be r e i k e n.
Een de r gel i j k e bu d ge t t a i r e p ol i t i e k i s we l i s wa ar n i e t z o nde r ge v ol ge n
v o o r he t o v e r he i d s s a l do . Bi j on ge wi j z i gd e ne t t obe l a s t i n gv oe t en za l
e en t oe name v an de o v e r he i d s b es t e d i n ge n e en ov e r h ei ds t e k o r t
v e r o or z a k e n. De t oe name v an de ec onomi s c he ac t i v i t e i t , en de
d aa r mee ge paa r d ga and e t oen ame v an de be l a s t i n gs opb r en gs t en
z u l l en i mme r s n i e t v o l s t a an om de t o e ge nomen u i t ga v en t e de k k en .
 AY
e
= 1 AG ( een t oen ame v a n d e o v er h ei ds be s t e d i n ge n
l e i d t t ot ee n t oen ame v a n
1 - c +c t het NI ge l i j k aa n d e u i t k oms t va n de z e
u i t d r u k k i n g)
omdat :
T = T
0
+ t Y
Ge l dt b i j ge ge v en ma r gi n a l e aans l a gv oe t en een ge ge v en au t on ome
c omp oen t v an de be l a s t i n gen ( T
0
) dat :
AT = t AY
e n d us h i e r i n de be s c hou wd e t oep as s i n g
AT = t AY= t AG
1 - c +c t

I nd i en we he t o v e r he i d s t e k o r t ( DEF) def i n i ë r en a l s h et v e r s c h i l t us s en
d e o v e r he i d s be s t ed i n gen en de ne t t o be l a s t i n gen , d us
DEF = G – T
Dan v o l gt h i e r u i t :
ADEF =AG - AT
Al s net t o r e s u l t aa t v oo r he t o v e r h ei ds t e k o r t v an e en t oe name v an de
o v e r he i d s be s t ed i n gen k r i j gen we d us

ADEF =AG - t AG
1 - c +c t
=AG ( 1 - t )
1 - c +c t
= 1 – c + c t - t AG
1 – c + c t

ADEF = ( 1 – c ) ( 1 - t )
1 – c + c t

He t r e c h t e r l i d van de u i t d r u k k i n g i s s t e ed s p os i t i ef a l s d e ma r gi na l e
a an s l a gv oe t v an d e b el as t i n gen k l e i n e r i s d an 100%. Aan de z e
v o o r wa a r de i s i n de r ea l i t ei t v o l da an.

Een e x pan s i ef bu d ge t t a i r be l e i d l e i d t du s t ot een o v e r he i d s t e k o r t . Op
a na l o ge wi j z e gaa t e en r es t r i c i t ef bu d get t a i r be l e i d i n k r i mpen of he t
o v e r s c ho t v e r h oge n.

Een t oe name v an he t o ve r he i d s t e k o r t h oef t n i et me t ee n a l s
p r ob l ema t i s c h aa ns c ho u wd t e wor d en. I n d e r e ge l k a n d e o v e r he i d d i t
t ek o r t f i na nc i e r en do o r b e r oep t e doe n o p h et s par e n v an de
ge z i n nen . Al l es h an gt af v an d e omv a n g v an h et t ek o r t e n v an de
omv a n g v an d e ov e r h ei ds s c hu l d . Ho ge o v e r he i d s t e k o r t en l e i de n
d oo r ga an s t ot hoge r e nt e v o et e n en be ï n v l oed en de i n v e s t e r i n gen e n
d e c on s ump t i e va n d e ge z i n nen n e ga t i ef .
Hoe gr o t e r de o v e r he i d s s c h ul d hoe mi nde r mi dd e l e n v oo r de
o v e r he i d s u i t ga v en .

7 . De o v e r he i ds s c hu l d

De o v e r he i ds s c hu l d v e r wi j s t n aa r het t ot a l e b ed r ag v a n de u i t s t aan de
o v e r he i d s l en i n gen . Ov e r he i d s t ek or t en doe n d e o v er h ei ds s c hu l d
t oen emen , t e r wi j l o v e r s c ho t t en ge b r u i k t wo r den om de u i t s t a and e
o v e r he i d s s c h ul d af t e l os s en .
He t s c hu l d r a t i o i s d e v e r h oud i n g t us s e n d e o v e r he i d s s c hu l d en het
b r ut o b i nn en l a nds p r odu c t .

Bi j de beo o r de l i n g v an de s c h u l dr a t i o moet men er r ek en i n g mee
h oude n d at he t gr o ot s t e de e l v an d e o v e r he i d s s c hu l d i n han den i s v a n
b i n n en l a nd s e r es i den t en . De i n t r e s t v e r goed i n ge n op de
o v e r he i d s s c h ul d ge v e n du s e e r der aan l e i d i n g t o t e en he r v e r de l i n g
t us s e n de e i ge n bu r ge r s da n t ot e en af v l oe i va n mi dd e l en na ar he t
b ui t en l and . Wel d oet z i c h de v r aa g v oo r na a r d e we n s e l i j k he i d v an
d e z e h e r ve r de l i ngs me c ha n i s men;

Een and e r r e l e v a nt e l emen t b i j de be oo r de l i n g v an de
o v e r he i d s s c h ul d i s d e a an wen d i ng v a n de doo r de o v e r he i d ge l eend e
b ed r a gen. I n d e ma t e dat h i e r mee i nf r as t r u c t u u r we r k e n, ond e r wi j s of
o nde r z oe k en de ont wi k k e l i n g gef i na nc i ee r d wo r de n v e r h o gen z e d e
p r odu c t i e c a pa c i t e i t v an de e c on omi e en du s oo k h et na t uu r l i j k
n at i on aa l i nk omen . Di t maa k t d e i n t r e s t b et a l i n gen e n d e af l o s s i n g
ge ma k k e l i j k e r .

Sl ec ht v a naf ee n ho ge s c hu l d r a t i o wo r d t d e o v e r he i d s s c hu l d
p r ob l ema t i s c h omd at , z od r a ee n h a a l ba r e b el as t i n gv o et o v e r s c h r e den ,
d e o v e r he i d dan i n de v e r l e i d i n g k omt om t e k o r t en mon et a i r t e
f i nan c i e r e n d . w. z . doo r mee r ge l d i n oml oop t e br e n gen .

Een ho ge s c hu l dr a t i o i n c omb i n at i e met ee n ge r i nge e c o nomi s c h e
gr o e i e n e en ho ge r eë l e r en t e v oet l e i d t e r t oe da t i n t r e s t b et a l i n gen de
s c hu l d r a t i o s t eed s v e r de r op v oe r e n. Dat i s he t z oge naamde
s ne eu wba l ef f ec t v a n de o v e r h ei ds s c h ul d.

8 . He t o v e r he i d s t e k o r t e n d e s t r ek k i n g v an de bu d get t a i r e po l i t i ek

DEF = G – T
0
- t Y
 geef t aan da t d e omv a n g v a n he t o v e r he i d s t ek or t do o r 2 e l ement en
wo r d t bepa a l d namel i j k :
- o v e r he i d s be s t ed i n gen ( G) , de a ut o nome be l a s t i n ge n ( T
0
) e n d e
b el as t i n gv o et t e ne r z i j ds ;
- d e h oo gt e v a n he t n at i o naa l i nk ome n a nde r z i j d s .

Een t oe name ( af name ) v an he t o v e r he i d s t e k o r t wor d t d i k wi j l s
ge ï n t e r p r e t e e r d a l s een ge v o l g va n wi j z i gi n ge n i n G, T
0
of
t ( d i s c r e t i on ai r e b ud ge t t a i r e po l i t i e k ) . Di t k a n e c ht e r e en f o ut e
a s s ump t i e z i j n. Wi j zi gi n ge n i n he t n at i o naa l i nk ome n, b i j vo o r be el d t e n
ge v o l ge v a n c on j u nc t uu r s c hommel i n gen, l e i de n i mme r s e v enee ns t o t
h o ge r e t ek o r t e n ( b i j r ec es s i e ) en l a ge r e t ek o r t e n ( b i j
h oo gc on j un c t u u r ) , z ond e r d at daa r bi j s p r a k e i s v a n e en ac t i ef
b ud ge t t a i r b el e i d.

Om ee n j u i s t e i nt e r p r e t at i e t e heb ben , v an he t o ve r he i d s s a l do a l s
ma at s t af v a n d e s t r e k k i n g v an de bud get t a i r e po l i t i ek ge b r u i k en
e c o nomen da a r om s oms he t b ud ge t t a i r e s a l d o o v er e en k oms t i g he t
n at u u r l i j k i nk ome n ( Y* ) .
DEF* = G – ( T
0
+ t Y* )

Aan ge z i e n s t eeds h et na t uu r l i j k n at i on aa l i nk omen wo r d t geb r u i k t
h ebbe n c on j un c t u u r s c homme l i n ge n geen i n v l oed o p h et r es u l t a at .
Wanneer men v oo r 2 v e r s c h i l l en de j a r en he t bud ge t t a i r e t ek o r t
o v e r een k oms t i g h et na t uu r l i j k i n k omen ( DEF* ) i n p l a at s v a n h et
f e i t e l i j k o v e r he i ds t e k o r t ( DEF) be r e k e nt , wo r d t de i n t e r p r et a t i e hee l
wa t d u i de l i j k e r . Wi j zi gi n ge n i n DEF* k un nen i mme r s en k e l het gev o l g
z i j n v a n be wu s t e v e r and e r i n ge n i n de o v e r h ei ds be s t ed i n gen, of v a n
e en v e r ande r i n g i n he t b e l a s t i n gs t e l s el of i n de
u i t k e r i n gs mod al i t e i t e n.









St e l dat d e o v e r h ei ds be s t e d i n gen be wu s t wo r den v e r l aa gd , met de
b edoe l i n g om h et o v e r h e i d s t e k o r t t e v e r mi nde r en. Het n i eu we n i v ea u
v a n de o v e r h ei ds be s t ed i n gen wo r d t d us wee r ge ge v e n d oo r de G1 - l i j n .
I nd i en h et nat i ona l e i n k ome n d an e v ene en s af ne emt l e i d en de l a ge r e
n et t obe l as t i n go nt v a n gs t e n e r t oe d at he t f e i t e l i j k b ud ge t t a i r e t e k or t
n au we l i j k s wi j z i g t . Op ba s i s v an d e z e v a s t s t e l l i n ge n z ou men t o t he t
v e r k ee r d e b es l ui t k omen da t de s t r ek k i n g v an de b ud ge t t a i r e po l i t i e k
n i e t ge wi j z i gd i s . I nd i en men e c ht e r h et bu d ge t t a i r e t e k o r t s t eed s
me et v o o r h et z e l f de pun t op de y - a s ( name l i j k Y* ) , da n i s er geen
v e r k ee r d e i n t e r pr e t at i e mo ge l i j k : DEF1 * i s ge r i nge r d an DEF0* ,
m. a. w. d e b ud get t a i r e po l i t i ek i s we l de ge l i j k meer r es t r i c t i ef ge r i c ht .

Hoofstuk 12. Beïnvloeding van de aggregatieve
vraag : de monetaire poltiek

1 . De ge l d hoe v ee l he i d

Chartaal geld : munten en biljetten in handen van het publiek
Gi r aa l ge l d : z i c h t de po s i t o ‟ s b i j d e b an k en ( = o nmi dd e l l i j k
o p v r aa gb a r e t e go eden )
Tot a l e ge l dh oe v e el he i d : t o t aa l b ed r a g v an de z e bet aa l mi dd e l en . Voo r
d e Eu r o z one i s di t mee r be paa l d :
- t ot a a l b ed r a g v an de mun t en i n ha nden v an he t pu bl i ek
- t ot a a l b ed r a g v an de ba nk bi l j et t en i n han den v an h et pub l i e k
- t ot a a l b ed r a g v an de z i c h t de po s i t o ‟ s v an he t publ i e k b i j ba nk en i n
d e Eu r o z one

Qua s i - gel d : f i na nc i ë l e a c t i v a d i e men n i e t v oo r b et a l i n g k an
a an wen den maa r d i e v r i j een v ou di g en t e gen ge r i n ge k o s t en i n
b et a al mi dde l e n k u nnen wo r d en omge z et . ( s paa r r ek en i n gen en
t e r mi j nde po s i t o ‟ s )

2 . He t ge l daa nbo d

St e l een en ge gel dh oe v ee l h e i d ( M1 ) . He t aanb od v a n ge l d k a n d an
wo r d en op gedee l d i n het aa nbo d v a n ba s i s ge l d en het a anbo d v an
z i c h t d epo s i t o ‟ s . He t a anb od v a n b as i s ge l d gebeur t do o r d e ECB. He t
a anbo d v an gi r aa l ge l d wo r d t d oo r de c omme r c i ël e ban k e n t ot s t an d
ge b r a c h t .
Bas i s ge l d : a l l e b an k b i l j et t en d i e de ECB heef t u i t ge ge v en en de
d epo s i t o ‟ s b i j d e c omme r c i ë l e b an k e n

De mee s t e b an k b i l j e t t e n z i j n i n h ande n v an he t p ub l i e k . Maa r ook d e
c omme r c i ë l e ba nk en ho uden ba nk b i l j e t t e n a an, d ez e l aat s t e ma k e n
ge en dee l u i t v an de ge l dhoe v e el he i d.

De ECB i s v e r ant wo o r de l i j k v oo r d e t ot al e u i t gi f t e v a n b an k b i l j et t en
e n a an ge z i e n z i j gee n d i r e c t i n v l o ed ui t o ef en t op de v e r de l i n g e r v a n
o v e r de be z i t t e r s , an a l y s e r en we h et aan bod v an b as i s ge l d i . p. v . h et
a anbo d v an c ha r t aa l ge l d .

2 . 1. He t a anb od v a n b as i s ge l d

Al l e ba nk b i l j et t en d i e do or d e c en t r a l e ban k z i j n u i t ge ge v en v i n den we
t e r u g op de pa s s i ef z i j d e v an ha a r ba l an s . Hi s t o r i s c h bet ek end e d i t dat
z e de t e r u gbe t a l i n g v an ha a r b ank b i l j et t en i n goud d i en de t e
ga r and e r en .
De ba l a ns v an de c ent r a l e ban k v e r t oon t e en aant a l t yp i s c he a c t i v a -
e n p as s i v a pos t en :

Ac t i e f Pass i e f
I nt e r nat i ona l e r es e r v e s
Ov e r he i d s s c h u l d
Kr ed i e t v er l en i n g aan ba nk en
Ban k b i l j et t en
Dep os i t o ‟ s v an ba nk en

De pa s s i ef z i j de ge ef t een aan du i d i n g v an de t ot a l e omv an g v an het
b as i s ge l d. Op de ac t i ef z i j d e v i nde n we de ba l a ns p os t en d i e a l s
t e ge nhan ge r v a n de u i t ge ge v e n ho e v ee l he i d ba s i s ge l d f un ge r en . Di t
z i j n d e z o gena amd e b r onne n v an he t bas i s gel d. Onde r i nt e r na t i on al e
r e s e r v e s v i nd en we de v r eemde v a l u t a d i e de bank a anh oud t , de
b al an s po s t o v e r h ei ds s c hu l d v e r wi j s t naa r de doo r de c ent r a l e ba nk op
d e o bl i gat i ema r k t aa n ge k o c h t e s c h ul dbe wi j z e n v an de o v e r h ei d.
I n d e r e ge l i s het aa n de c en t r a l e ba nk n i e t t oe ge s t aan ee n t ek o r t v an
d e o v e r he i d t e de k k en do or b as i s ge l d u i t t e ge v en ( mone t a i r e
f i nan c i e r i n g v an d e o v e r he i d s s c hu l d ) . Wel k un nen z e op de
s e c und a i r e ma r k t o v e r h e i d s s c hu l d t i t e l s aan k op en of v e r k open om z o
d e h oe v ee l h ei d b as i s ge l d t e l a t en u i t b r e i de n of i n k r i mpe n. De
c en t r a l e ban k f un gee r t v e r d e r o ok a l s l ende r of t h e l a s t r e s o r t .
Comme r c i ë l e ban k e n k un nen onde r be paa l d e v oo r wa a r den l en i n gen b i j
h aa r opnemen. De t o t a l e ho e v ee l h ei d u i t s t a ande k r ed i e t en d i e de
c en t r a l e ban k aan de c omme r c i ë l e ba nk en heef t t o e ge k en d v i nd en we
t e r u g on de r de po s t k r ed i e t v e r l eni n g aa n ban k en .

De a c t i e v an de c en t r a l e ban k h i e r onde r be s c h r ev e n he ef t a l s ef f e c t
d at de hoe v e e l he i d ba s i s ge l d i n d e e c o nomi e wi j z i gt .

a . a an k oop v an v r eemde v a l u t a door de c e nt r a l e b an k

Cen t r a l e ba nk
I nt e r nat i ona l e r es e r v e s +1 00 Ba s i s ge l d
+1 00

b . a an k oop v an o v er h ei ds ob l i ga t i e s d oo r de c e nt r a l e ban k

Centrale bank
Overheidsschuld +100 Basisgeld
+100

c . k r ed i e t v e r l en i n g a an de c omme r c i ë l e ba nk en doo r d e c en t r a l e ban k

Centrale bank
Kredietverlening aan banken +100 Basisgeld
+100


 a . I nd i e n d e c e nt r a l e ba nk v oor een t e gen wa a r d e v an 10 0 ml j . e u r o
v r e emd e de v i e z en aa nk oop t wo r dt de t e ge npa r t i j b et a al d me t
b as i s ge l d. Zo v er we r f t de c e nt r a l e ba nk i nt e r na t i on al e r e s e r v e s en
n eemt t e r z e l f de r t i j d de hoe v e el he i d ba s i s ge l d t oe .
 b . een aan k o op do o r d e c en t r al e ban k v an o v e r h ei ds ob l i ga t i e s o p
d e s e c un da i r e ma r k t he ef t e en z e l f de ef f ec t op de h oe v ee l h ei d
b as i s ge l d
 c . wann ee r de c omme r c i ë l e b an k e n k r ed i e t opnemen bi j de c en t r a l e
b an k z a l di t e v en een s een t o ename v an de hoe v ee l h e i d ba s i s ge l d met
z i c h me eb r en gen

Op a na l o ge wi j z e da al t de hoe v ee l h e i d ba s i s ge l d wa nne e r d e c ent r a l e
b an k v r eemd e d ev i e z e n of o v e r h ei d s ob l i gat i e s ve r k oo pt , of wa nnee r
d e c omme r c i ë l e b an k en hun k r edi e t en aa n d e c ent r a l e ban k
t e r u gbet al en .

3 . 2. He t a anbo d v a n gi r aa l ge l d

De omv an g v an d e gi r a l e ge l dhoe v e el he i d wo r d t ge v o nde n d oo r al l e
b ed r a gen op de z i c h t r e k en i n ge n d i e do o r h et pu bl i e k b i j de f i n an c i ë l e
i n s t el l i n gen wo r d en aan geho uden op t e t e l l en . Zi c ht dep os i t o ‟ s
o nt s t a an of neme n t oe wa nn ee r me ns en ban k b i l j e t t e n aan de
c omme r c i ë l e ba nk en t e r be s c h i k k i n g s t e l l e n e n d e wa a r de e r v an op
h un r ek en i n g l at e n z et t en .
= ge l d s u bs t i t u t i e : c h a r t a al gel d wo r d t omge z e t i n gi r aa l ge l d.




a . Dep one r i n g v an b an k b i l j et t en

Bank A
Bankreserves +100 Zichtdeposito’s
+100

b . Kr ed i e t v er l en i n g

Bank A
Kredietverlening +90 Zichtdeposito’s
+90

c . Na aan we n d i n g v a n h et k r e d i et

Bank A
Ban k r e s e r v es - 90
Zi c ht d epo s i t o‟ s - 9 0


d . Ov e r z i c ht

Bank A
Bankreserves +10 Zichtdeposito’s
+100
Kr ed i e t v er l en i n g +90


 Dep os t i oho ude r s t o r t 1 00eu r o o p z i j n z i c ht r e k en i n g. I n ge v a l v an
e en i n l a ge v an 10 0 e u r o en u i t gaa nde v an de v e r p l i c ht e
r e s e r v e c oëf f i c i ën t v an 10 % za l de ba nk 10 eu r o r es e r v e s a anho uden
e n v oo r he t b ed r a g v an de n i e t be nod i gde r es e r ve s k r e d i et en aan
ge z i n nen en be dr i j v e n k u nne n v er s t r e k k en . De k r e di et n eme r s z u l l e n
h un depo s i t o aan we nde n om be t a l i n gen t e v e r r i c h t en , bi j v o o r bee l d
d oo r o v e r t e s c hr i j v e n op r ek en i ng v a n een be guns t i gde d i e een
r e k e ni n g heef t b i j een an de r e bank ( b an k B) . Ban k B k r i j gt z o een
v o r d er i n g op bank A e n z a l hi e r v oo r ba nk r es e r v e s v a n ba nk A
o p v r a gen . Na v o l l ed i ge aan we nd i n g v an he t k r ed i e t n ot ee r t ba nk A de
b al an s po s t en z oa l s we e r ge ge v en i n c .

De k r ed i et v e r s t r e k k i n g en de daa r mee gepa a r d ga ande gi r a l e
ge l dc r eat i e v an h et ban k s y s t eem, a l l e i nd i v i due l e ban k e n s ame n , i s
e c h t e r v e e l gr ot e r da n v an ee n i n di v i d ue l e ban k .

Om d i t a an t e t on en gaan we opni eu w u i t v an de o o r s pr on k e l i j k e
i n l a ge v a n 1 00eu o b i j ban k A en de daa r ui t r es u l t e r en de
k r ed i e t v e r l en i n g v a n 90 eu r o . Van de z e 100 eu r o ba nk r es e r v e s i s na
a an wen d i n g va n d e k r ed i e t en 90 eu r o b i j ban k B be l a nd.

a . Dep one r i n g v an b an k b i l j et t en
Bank A
Bankreserves +100 Zichtdeposito’s
+100


b . Na aan we nd i n g v a n h et k r e d i et v er s t r e k t d oo r bank A
Bank A
Bankreserves +10 Zichtdeposito’s
+100
Kr ed i e t v er l en i n g +90

c . Op v r a gi n g v an de ba nk r es e r v e s d oo r ban k B
Bank B
Bankreserves +90 Zichtdeposito’s
+90


d . Na aan we nd i n g v a n h et k r e d i et v er s t r e k t d oo r bank B
Bank A
Bankreserves +9 Zichtdeposito’s
+90
Kredietverlening +81

e . Ge z amen l i j k e bal an s v an het ba nk we z e n
Ban k A+ Ban k B+ Ban k C+….
Bankreserves +100 Zichtdeposito’s
+1000
Bi j b ank A +10 , 0
Bi j ban k A +100
Bi j b ank B +9, 0
Bi j ban k B + 90
Bi j b ank C +8, 1
Bi j ban k C +8 1

Kredietverlening +900
Bi j ban k A +90
Bi j ban k B +81
Bi j ban k C +72, 9



 Ban k B wo r d t t han s ge c onf r on t e e r d met een a l e e r de r be s p r o k en
s i t u at i e : een t ev e e l aan r e s e r v es . No g s t eed s u i t gaa nde v an een
r e s e r v e c oëf f i c i ën t v an 10 % k omen b i j ban k B n i et ben od i gd e r e s e r v e s
t e r wa a r de v an 81 eu r o v oo r k r ed i e t v e r l en i n g i n aanme r k i n g. Het
p r oc es v an k r e di e t v e r l en i n g e n de po s i t o c r ea t i e he r haa l t z i c h du s . Na
af l oop b ehou dt de ba nk B 9eu r o
b an k r es e r v es , wa t 1 0% v an haa r d epo s i t o ‟ s v e r t ege n woo r di gt . De
o v e r i ge o o r s p r onk e l i j k e r e s e r v e s v a n ba nk B t e r wa a r de v an 81eu r o
wo r d en o v e r ge d r a gen aan de b ank ( en ) d i e o v e r s c h r i j v i n ge n v an hu n
k l an t en , t en l as t e v an ban k B, heb ben ge ï n c a s s eer d .
De z e k et e n b l i j f t z o v e r de r gaan . Ui t de ge z amen l i j k e ba l an s b l i j k t :
- d at de oo r s p r o nk e l i j k e i nl a ge v an 100 eu r o b i nn en h et ban k we z en
b l i j f t en daa r de b an k r es e r v es met 10 0eu r o l a at t oe nemen
- d at he t b ank we z e n o p b as i s v a n d e z e i n l a ge depo s i t o‟ s t e r waa r de
v a n 10 00 eu r o aa nb i ed t , waa r v an 10 0eu r o he t r es u l t aat z i j n v an
e en ge l d s ub s t i t ut i e e n 9 00e u r o he t r e s u l t aa t v an k r ed i e t v e r l en i n g.

He t b o v en s t a ande maa k t ee n a l gemeen p r i n c i pe d ui de l i j k : he t
c omme r c i ë l e ba nk s y s t e em s pe e l t e en be l an gr i j k e r o l i n de gi r a l e
ge l d v e r s t r e k k i n g. To c h moet he t v o o r bee l d op een aa nt a l pu nt e n
wo r d en af ge z wa k t :
- e r we r d aan gen ome n d at ban k e n ge en o v e r r e s e r v e s aan houd en en
d us s t ee ds aa n ma x i ma l e k r ed i e t v e r s t r e k k i n g doen . De ma t e wa a r i n
b an k en v er s t r e k k en ha n gt e c ht e r af v an de wi n s t ge v e ndh e i d v a n
k r ed i e t v e r l en i n g e n h et daa r aan ve r bond en r i s i c o.
- Ook we r d aa n gen omen da t d e b egu n s t i gd en v a n o v e r s c h r i j v i n gen
h i e r v o o r s t eed s h un z i c ht depo s i t o b i j hun ban k l at en c r e d i t e r en.
M. a. w. e r i s ge en c ha r t a l e ge l dop name .
- De oo r s p r o nk e l i j k e i nl a ge v an 100 eu r o ma g n i et el de r s aan he t
b an k s y s t e em z i j n on t t r o k k en . Moc ht d i t we l het ge v a l z i j n da n
o nt s t a at e l de r s i n he t ban k s y s t eem een e v en gr o t e n e e r waa r t s e
k et en en i s he t ne t t o - ef f ec t n i h i l . Het moe t d us we r k e l i j k gaan o v e r
b i j k ome nde ban k r e s e r v e s di e a an het b ank s y s t e em wo r den
t oe gek end . Di t ge beu r t i n de r e ge l doo r c r ea t i e v a n b as i s ge l d.
3 . 3. Een ge l da anb odmod e l

I n o nde r s t aan de f i guu r k omt t o t ui t i n g dat he t t ot al e ge l d aan bod , de
s om v a n h et c har t aa l en gi r aa l ge l d , een v ee l v oud i s v an de
ge l dba s i s , de s om v a n c ha r t aa l ge l d en d e b an k r es e r v e s . We neme n
n i e t l an ge r aa n d at l en i n gen d i e d oo r een bep aa l d e wo r d en
t oe gek end , n a hu n a an wen d i n g, a ut omat i s c h o pn i e u w i n de v o r m v a n
r e s e r v e s i n he t ba nk s y s t eem t e r ec ht k omen. De begu n s t i gd en v a n e en
o v e r s c h r i j v i n g, k u nnen i mme r s o ok ge woon ba nk b i l j e t t e n o p v r a gen .









Be gr i p Sy mb oo l
Bas i s ge l d
Cha r t aa l ge l d
Ban k r e s e r v es
Gi r aa l ge l d
Tot a l e ge l dh oe v e el he i d
M
M
M
D
M

Fo r me el k unn en we de s amenh ang t u s s en de ge l db as i s en het
ge l daa nbod a l s v o l gt v e r du i de l i j k e n. We ve t r e k k en v an v o l gend e
d ef i n i t i es :
M
b
=

M
b
p
+ M
b
b
( a an wen d i ng ge l d ba s i s )
M
s
= M
b
p
+ D ( def i n i t i e ge l d aan bod )

He t ged r a g v an h et pub l i e k en de ba nk en wo r dt v e r d er wee r ge gev e n
d oo r de v o l gende ge d r a gs pa r ame t e r s :
k = M
b
p
/ D

µ = M
b
b
/ D

wa a r b i j µ : r e s e r v e c oëf f i c i ën t v an de ba nk en
k : c har t a l e ge l d v oo r k eu r c o ëf f i c i ën t v a n het p ub l i e k

De c ha r t al e ge l dv o o r k eu r c o ë f f i c i ë nt geef t de v e r h oud i n g c ha r t aa l ge l d
t e ge no v e r gi r aa l ge l d da t h et pub l i e k we n s t aan t e h oud en. I nd i en he t
p ub l i e k b i j v oo r be el d ¼ v an de ge l d hoe v e el he i d i n de v o r m v an mu nt e n
e n b i l j e t t e n we ns t aan t e h oud en i s k ge l i j k aa n 1/ 3 ( n ame l i j k ¼ / ¾)
De r e s e r v ec oëf f i c i ën t v an de ba nk en ( µ) d r u k t he t pe r c en t a ge
r e s e r v e s ui t dat d e b an k en t e geno v e r de u i t s t aand e z i c ht d epo s i t o‟ s
a anho ude n. De ze gr o ot h ei d wo r dt be paa l d d oo r de wi ns t ge ve ndh ei d
v a n de k r ed i e t v er l en i n g, na as t o ve r we gi n ge n v an v e i l i ghe i d. Oo k
k un ne n ban k e n v e r pl i c h t wo r den e en mi n i ma l e r es e r v e c oëf f i c i ën t a an
t e h oud en. Al d us ge l d t :
M
s
= k + 1 M
b
of M
s
= µ M
b

µ +k

h i e r u i t b l i j k t d at h et ge l d aanb od e en v e el v o ud i s v a n de ho e v ee l he i d
b as i s ge l d. De gel db as i s mu l t i p l i c at o r µ i s gr o t e r da n 1 , i mme r s 0 < µ <
1 . De ge l dba s i s mu l t i p l i c at o r i s he t get al waa r mee men de ho e v eel he i d
b as i s ge l d mo et v e r men i gv u l d i gen om d e t ot a l e ge l d hoe v ee l he i d t e
v e r k r i j gen .
Een t oe name v an µ v e r mi nde r t de gr o ot t e v an de
ge l dba s i s mu l t i p l i c at o r . Ee n t oen ame v an k doe t ev e n een s µ d al en.
De z e v e r ge l i j k i ng ge ef t o ok wee r v i a we l k e gr ot e k an al en de
mo net ai r e o v e r he i d k an po gen he t ge l da anbo d t e be ï n v l oede n. Of we l
z a l z e po gen de ge l dba s i s z e l f t e man i pu l e r en , of we l z a l de mon et a i r e
o v e r he i d maat r ege l en t r ef f en waa r doo r de c r eat i e v an de dep os i t o ‟ s
b i j de ban k e n b eï n v l o ed wo r d t . I n dat ge va l z a l µ t oen emen of
af nemen.

3 . De v r aa g naa r ge l d

Me t d e v r aa g n aa r ge l d be doe l en we d e h oe v ee l he i d ge l d d i e h et
p ub l i e k we ns t t e be z i t t en = l i qu i d i t e i t s v oo r k eu r . He t p ub l i e k z a l he t
b e z i t v an ge l d ( pe r f e c t e l i qu i d i t e i t ) af we ge n t e ge no v e r he t b e z i t v an
a nde r e ( f i n an c i ë l e ) a c t i v a.

Md = Md ( Y, i )
Waar b i j : Md : de ge v r a a gde ge l d hoe v ee l he i d ( r eë el )
Y : nat i ona al i n k ome n ( r e ëe l )
i : i n t r es t v oe t

De ge v r a a gde hoe v e el he i d ge l d i s u i t ge d r u k t i n r e ël e t e r men ( t e ge n
c on s t ant e p r i j z en ) . We nemen aan da t wa nne e r he t a l gemee n
p r i j s n i v eau b i j v oo r bee l d met 10 % t oe neemt ( t e r wi j l het r eë l e
i n k ome ns n i ve au e n d e i n t r e s t v oe t on ge wi j z i gd b l i j v e n ) e r 10 % me er
ge l d z a l wo r de n a an ge hou den , en de r eë l e gel d vr a a g du s o n ge wi j z i gd
b l i j f t .

3 . 1. He t i n k ome n en d e gel d v r aa g

He t v o l ume v an d e t r an s a c t i e s i n een e c on omi e be paa l t d us i n
b el an gr i j k e mat e de ben od i gd e ho e v ee l he i d ge l d.
He t v o l ume v an t r a ns ac t i es i n een e c on omi e i s e en v ee l v oud v an he t
n at i on aa l i nk omen . Er z i j n n ame l i j k v ee l i nt er med i a i r e l e v e r i n gen di e
n i e t of s l e c h t s v o o r e en bepe r k t ge dee l t e een wee r s l a g v i nde n i n h et
n at i on aa l i nk omen . He t nat i o naa l i n k ome n r e gi s t r ee r t d us en k e l de
t oe ge v oe gd e waa r den .

Ande r z i j d s i s h et z o da t de ge l dho e v ee l he i d no d i g i s om e en bep aa l d
v o l ume t r an s ac t i e s t e k unne n v e r r i c ht en, be du i den d k l e i ne r i s da n de
omv a n g v an d e ze t r a ns ac t i e s . Ee n b epaa l de ge l d hoe v ee l he i d wo r d t
n ame l i j k v e r s c h i l l en de ma l en aa nge we nd om t r an s a c t i es t e v e r r i c ht en.

3 . 2. De r en t e v oe t e n d e gel d v r aa g

Al s men ge l d v e r ge l i j k t me t f i nanc i ë l e ac t i v a z oa l s o b l i ga t i es ,
a ande l en, be l e ggi n gs f on ds en enz o v o o r t . De z e v or me n v ee l a l ee n
a ant r ek k e l i j k a l t e r nat i ef v o o r h et aan houd en v a n ge l d. Ze b i eden
i mme r een i nt r es t , d i v i d end of and e r e v o r m v an r en demen t .
Daa r t e geno v e r s t aat d at de aan k o op en de v e r k oo p v an z u l k e
v e r mo gen s t i t e l s me t t r an s a c t i e k os t e n gepa a r d gaa n. Te ve ns k an d e
n omi na l e waa r d e v a n d e z e f i nan c i ë l e a c t i v a s t e r k s c homme l e n.

Me n k an r ed el i j k e r wi j z e s t e l l en da t h oe ho ge r d e i n t r e s t v oe t h oe
mi nd e r ge l d z a l wo r d en aan gehou den . Ho ge i n t r es t v oe t en z u l l en
i mme r s de t r an s a c t i ek os t en meer dan c ompe ns e r e n. Het ne gat i e v e
v e r b and t u s s en d e h oo gt e v a n de i nt r es t v oet en d e ( r e ël e ) v r aa g n aa r
ge l d k omt t ot u i t i n g i n he t mi n t e k e n o nde r d e i nt r e s t v a r i abe l e .
Vb. met ee n h o ge i nt r es t v oet c o r r e s p onde e r t een gr o t e
v o o r k eu r v oo r obl i ga t i e s e n d e r hal v e een ge r i n ge v r a a g
n aa r ge l d. I nd i en de i nt r es t op ob l i gat i e s l aa g i s z a l e r
e en gr ot e v r aa g n aa r ge l d z i j n . I mme r s , de k a ns op een
l a t e r e i n t r es t s t i j gi n g wo r dt dan gr o ot .

Vb2. Een t oe name v an het na t i ona al i n k ome n gaat
ge paa r d me t een ho ge r e ge l d v r aag. Di t k omt t o t
u i t i n g i n e en v e r s c hu i v i n g v a n d e M
d
- c u r v e naa r r e c h t s .
Me t e en l a ge r nat i onaa l i n k ome n c o r r e s po nde e r t ee n gel d -
v r a a gc u r v e d i c ht e r b i j de oo r s p r on g.




4 . Ge l dma r k t e v en wi c ht

Onde r s t aan de v er ge l i j k i n gen v a t t e n h et ge l dmar k t e v e n wi c h t f o r mee l
s ame n :
M
s
= M
s
* ( ge l dhoe v e e l hei d k an doo r de mo net ai r e o v e r he i d
wo r d en ge c on t r ol ee r d )
Md = Md ( Y, i ) ( v e r ge l i j k i n g v an de ge l d v r a a g)
Md = M
s
/ P ( e v en wi c ht op d e gel dma r k t , gel i j k he i d t u s s en
v r a a g e n a anbo d naa r ge l d )

De op l o s s i n g v an d i t s t e l s e l l e v er t de e v en wi c h t s v o o r wa a r de op vo o r
i .








Naa s t d e r e ë l e ge l d v r a a g wo r dt op de f i guu r het r e ël e ge l da anbo d
u i t ge t e k end . Het r eë l e ge l d aan bod i s on af han k e l i j k v an de i nt r es t v o et .
Vand aa r het v e r t i c a l e v e r ban d. He t d i ent no gmaa l s b ek l emt o ond da t
d e mo net ai r e o v e r he i d en k e l het n omi na l e ge l d aan bod c ont r ol ee r t ,
t e r wi j l u i t e i nde l i j k h et r eë l e ge l daa nbod ( s amen me t d e r e ë l e
ge l d v r aa g) de hoo gt e v an de i nt r e s t v o et bep aa l t .

 ee n t oen ame v a n he t n omi na l e ge l d aan bod l e i d t c e t e r i s pa r i bus t ot
e en da l i n g v an de r en t e v oe t . Gr af i s c h k omt di t t o t u i t i n g i n een
v e r s c hu i v i n g naar r ec ht v an de M
s
/ P – l i j n . Op ana l o ge wi j z e l e i dt
e en da l i n g v an he t n omi na l e ge l da anbo d c e t r i s par i bu s t o t e en
s t i j gi n g v an de i n t r e s t v oe t . Hi e r bi j i s aan genomen dat h et a l geme en
p r i j s n i v eau on v er a nde r d b l i j f t .

 ee n t oen ame v a n he t n at i o na l e i n k omen l e i d t c et e r i s pa r i b us t o t
e en r ent es t i j gi n g. Gr af i s c h k omt d i t t ot u i t i n g i n ee n v e r s c hu i v i n g v a n
d e md - c u r v e n aa r r e c ht s . Me t ee n h o ge r n at i o na al i n k ome n s t emt
e en ho ge r e ge l dv r a a g o v e r e en. Omdat he t ge l daa nbod on ge wi j z i gd i s
ge b l e v en , mo et en ob l i gat i e s u i de po r t ef eu i l l e v er k o c ht wo r d en. He t
a anbo d v an ob l i ga t i e s op de ob l i ga t i ema r k t n eemt t oe wa a r do o r de
p r i j s d aa l t . Op d i e man i e r ne emt h et r end emen t v a n d e o b l i gat i es t oe.
Ni eu we o bl i gat i es k un nen du s s l ec ht s wo r de n u i t ge ge v en t e gen een
h o ge r e i nt r es t v oe t . Ee n s oo r t ge l i j k e r eden e r i n g k a n geb r u i k t wo r de n
om aa n t e t on en d at - c e t e r i s p a r i b us - de i nt r es t v oe t d aa l t wan nee r het
n at i on a l e i nk omen af neemt .







 ee n a ut o nome t oe name ( af name ) i n de ge l d v r aa g l e i d t c e t e r i s
p a r i bu s t ot ee n s t i j gi n g ( da l i n g) va n d e r e nt e v o et . De r e nt e v o et d i e
h i e r t e l k e ns be do el d wo r dt i s de l an get e r mi j n r en t e . No t ee r da t i n
ge v a l v an een v ar i ab e l p r i j s n i v eau ee n d a l i n g( s t i j gi n g) v an he t
a l gemen e p r i j s n i v e a u me t ge ge v en nomi n aa l ge l da anbo d, he t z e l f de
ef f ec t h eef t al s e en s t i j gi n g( d al i n g) v an he t n omi n al e ge l da anbo d met
ge ge v en a l gemee n p r i j s n i v eau . I n be i d e ge v a l l en gaa t het i nme r s o v e r
e en s t i j gi n g ( da l i n g) v an he t r e ë l e ge l d aan bod .

5 . De mon et a i r e p ol i t i e k

Er we r d aa n gen ome n d at de mone t a i r e o v e r he i d h et ge l d aanb od
ma ni pu l ee r t . I n f e i t e i s het ge l daa nbod he t r es ul t a at v a n e en c omp l e x
me c h an i s me, waa r bi j z o we l de mo net ai r e o v e r he i d de c omme r c i ë l e
b an k en a l s he t pu bl i ek ee n i n v l oe d u i t oef en en.
Een en and e r i mp l i c ee r t d at de c e nt r a l e ba nk de ge l dho e v ee l he i d n i e t
v o l l ed i g o nde r c o nt r o l e ge ef t . Di t s p r ee k t v an z e l f wa t be t r ef t d e
v o o r k eu r v oo r c ha r t aa l v e r s us gi r a al ge l d v an he t p ub l i e k . Maa r ook
d e h oe v ee l h ei d r e s e r v e s di e de c ommer c i ë l e b an k e n a anho ude n. Ka n
wi j z i ge n t e n ge vo l ge v an on t wi k k e l i n gen d i e de c e nt r a l e ba nk n i e t
b ehee r s t .
Ni e t t emi n be s c h i k t de c ent r al e b an k i n d e r e ge l o ve r v o l doe nde
i n s t r umen t en om de ge l d hoe v ee l h ei d t e beh ee r s en en on t wi k k e l i nge n
i n de ge l d hoe v ee l h e i d de z e on ge we ns t e a c ht en t e gen t e ga an. De
i n s t r umen t en waa r o v er d e ECB be s c h i k t :
- b as i s - he r f i n an c i e r i n gs r ent e : r e nt e v oet waa r t e gen de ECB be r e i d
i s a a n de ban k en k r ed i e t en t e v er s t r e k k en . Do o r d e z e r e nt e v o et t e
wi j z i ge n maa k t de ECB he t v o o r d e b an k en mee r of mi n de r
a ant r ek k e l i j k om k r e d i et en op t e n emen .
- Openma r k t po l i t i ek : d e a an k oop of v e r k oop v an waa r depa p i e r en
d oo r de ECB. Tel k en s wa nne e r z e waa r d e pa p i e r en aa nk oop t b r engt
z e ba s i s ge l d i n oml o op, wan nee r z e d i e da n we e r v e r k o opt on t t r ek t
z e ba s i s ge l d u i t oml o op.

6 . Ge z amen l i j k ev e n wi c ht op de ge l d - en go ede r enma r k t

Wanneer de gel dh oe v ee l h ei d t oen eemt ( af neemt ) , l e i dt d i t t ot een
d al i n g( s t i j gi n g) v a n d e i n t r e s t v oe t . He t v a l t t e v e r wa c h t en da t d aar b i j
– na v e r l o op v a n t i j d - i nd i r ec t e ef f e c t en z u l l e n o pt r e den . Bi j ee n
r e nt e da l i n g, b i j v o o r bee l d, z u l l en me e r i n v e s t er i n gs p r o j e c t en v oo r
u i t v oe r i n g i n aanme r k i n g k omen . Ook k an de v r aag na a r d uu r z ame
c on s ump t i e goede r en hi e r v oo r pos i t i ef wo r den be ï n v l oe d. Ee n e n
a nde r be t e k en t da t d e v r aa g n aa r goe de r en en d i en s t en t oe neemt , e n
d us oo k het na t i o na l e i nk omen . Hi e r d oo r s t i j gt oo k de v r a a g naa r ge l d
e n n eemt de oo r s p r o nk e l i j k e da l i n g v an de r en t e v o et en i gs z i ns af .

We k unn en een a na l o ge r e dene r i n g v o l ge n, v e r t r e k k end v anu i t een
a ut o nome t o ename v an de a ggr ega t i e v e v r aa g. St e l d at t e n ge v ol ge
v a n v e r hoo gde wi n s t v e r wa c h t i n gen de i n v e s t e r i n ge n t oen emen . De
r e s u l t e r en de t oen ame v a n h et nat i ona l e i n k ome n z a l aan l e i di n g g e v e n
t ot ee n gr ot e r e ge l d v r a a g en b i j ge l i j k b l i j v end ge l d aanb od l e i den t o t
e en r ent es t i j gi n g. Ook h i e r z u l l en i nd i r e c t e ef f ec t e n o pt r e den . De
r e nt e s t i j gi n g z a l i mme r s de oo r s pr o nk el i j k e t o ename v an de
i n v e s t e r i n ge n af z wa k k e n.

He t I S- L M mode l omv at de bo v e ns t a and e v e r gel i j k i n ge n v an he t
ge l dma r k t e v e n wi c ht , aan ge v u l d me t d e v e r ge l i j k i n gen d i e de
go ede r enma r k t we e r ge v en . Er wor d t n o g s t eed s u i t ge gaan v an een
c on s t ant a l gemee n p r i j s n i v eau i n de v e r ond e r s t e l l i n g da t de
a ggr e gat i e v e v r aa g h et ou t pu t n i ve au i n d e e c o nomi e bep aa l t .
M
s
* = M
d
( Y, i )
De z e u i t d r u k k i ng ge ef t h et v e r ba nd t u s s en het na t i ona l e i n k omen en
d e i n t r e s t v oe t wa a r v oo r de ge l dv r a a g gel i j k i s aa n h et ge ge v en
ge l daa nbdo e n de ge l dma r k t du s i n e v en wi c ht i s . Di t v e r ban d wo r dt
gr af i s c h a an ge du i d a l s de L M- c u r v e . He t v e r b and i s po s i t i ef want ee n
t oen ame v a n Y l e i d t t o t e en ho ge r e gel d v r aa g. Ee n t oen ame v a n i
l e i d t t ot ee n ge r i n ge r e ge l d v r a a g. I nd i en du s z o wel i a l s Y t oenemen
k an de ge l d v r a ag ge l i j k b l i j v en

Af l ei di ng LM- cur ve








I nd i en h et ge l daa nbod t oene emt v e r s c hu i f t d e geh el e L M- c u r v e na a r
r e c h t s . We k un ne n h et mode l nu v e r v o l l ed i gen doo r on de r s t a ande
v e r ge l i j k i n gen d i e he t e ve n wi c h t o p d e goede r enma r k t wee r ge v en.
Y = Y
v
 ou t pu t b epaa l t doo r
a ggr e gat i e v e v r aa g
Y
v
= C + I
e a
+ G  AV = s om v an C + I + G
C = C ( Y
d
, …. ) 0 < dC = c < 1  c o ns umpt i e af ha nk el i j k v a n h et
i n k ome n
d Y
d

I
e a
= I ( i , …)

 de e v en wi c h t s v o o r wa a r de op de go ede r e nma r k t : Y = C + I
e a
+ G

He t I S- L M mode l heef t a l s b edoe l i n g de wi s s e l we r k i n g t u s s en de
ge l dma r k t en de go ede r enma r k t t e i l l us t r e r e n. De i nt r e s t v o et v o r mt
d aa r b i j een be l an gr i j k e t u s s en s c h ak el . De r o l v an de i nt r es t v oet o p d e
go ede r enma r k t k omt t ot u i t i n g doo r de i n v l oed d i e de
i n t r e s t wi j z i gi n gen u i t oef ene n o p b epaa l de c ompon ent en v a n d e AV ,
z o a l s bi j v o o r beel d de i n v es t e r i n ge n.

 Y = C( Y- T, …) + I ( i , …) +G

De z e u i t dr uk k i n g v o r mt de f o r me l e u i t d r u k k i n g v an de I S - c u r v e. He t
ge ef t het v e r band wee r t u s s en he t n at i o naa l i nk ome n e n d e
i n t r e s t v oe t wa a r v o o r de go ede r enma r k t i n e v en wi c ht i s . Het v e r ban d
t us s e n Y e n i i n d e z e v e r ge l i j k i ng i s ne gat i ef . I mme r s , ee n d a l i n g v a n
d e i n t r e s t v oe t l ei d t t ot ee n t oe gen omen i n v es t e r i n gs v r aa g e n dus
me e r o ut p ut ( Y) . Me t e en ho ge r na t i ona a l i n k omen, en d us oo k een
h o ge r be s c h i k baa r i n k omen ( Y- T) k omt een t o e gen omen c ons ump t i e
o v e r een . De i n v es t e r i n gs mu l t i p l i c a t o r z a l de r du s t oe l e i den da t de
u i t e i nd e l i j k e t o en ame v a n h et nat i onaa l i n k ome n e en v e el v o ud v or mt
v a n de u i t e i nd e l i j k e s t i j gi n g v a n d e i n v e s t e r i n ge n ( AY = AI / 1 - c ) .
De I S- c u r v e i s ge t e k en d v oo r een ge ge v en waa r de g en T en v oo r
ge ge v en waa r den v an de aut onome c on s ump t i e en de au t on ome
i n v e s t e r i n ge n.

Af l ei di ng van de I S- cur ve




















I n d e bo v en s t e gr af i e k wo r d t het e v e n wi c h t o p d e go ede r enma r k t
b epaa l d v oo r 2 v e r s c h i l l end e n i v e au s v an de i nt r e s t v o et . I n het
o nde r s t e l u i k wor d t v oo r e l k e i nt r e s t v o et de s amen gaan de wa a r de v a n
Y u i t ge z et waa r v o o r d e goede r enma r k t i n e v en wi c h t v e r k ee r t .

He t I S- L M mode l c omb i nee r t de ge ge v en s v an d e go ede r enma r k t en
d e gel dma r k t en b epaa l t de hoo gt e v an het na t i ona al i n k ome n e n d e
i n t r e s t v oe t wa a r b i j be i d e ma r k t en ge z amen l i j k i n e v en wi c ht v e r k er e n.









Bi j een e x pa ns i ev e bud get t a i r e po l i t i ek v e r s c h u i f t de I S- c u r v e n aa r
r e ec ht s t en ge v ol ge v an b i j v oo r be el d e en t o ename v an de
o v e r he i d s be s t ed i n gen of ee n v e r mi nd e r i n g v an de ne t t obe l a s t i n ge n.
Bi j een e x pa ns i ev e mone t a i r e po l i t i ek v e r s c hu i f t de L M- c u r v e na a r
r e c h t s t en ge v o l ge v an ee n t oename v an he t ge l d aanb od.
Een c o nt r a c t i e v e po l i t i e k wo r dt v e r we z e n l i j k t do or t e gen ges t e l de
ma at r e ge l en : de I S en de L M –c ur v e v e r s c hu i v en n aa r l i n k s .







De i ns t r ume nt e n r es s o r t e r e nd ond e r d e b ud ge t t a i r e po l i t i ek we r k en
me e r r e c h t s t r ee k s i n op de AV e n het p r o du c t i e p e i l . G i s i mme r s z e l f
e en c ompone nt va n d e AV t e r wi j l T v i a he t b es c h i k ba a r i n k ome n de
p r i v a t e c o ns umpt i e b e ï n v l o edt . De we r k i n g v a n d e mone t a i r e po l i t i e k
i s v ee l e e r o n r e c h t s t r ee k s v i a de i n t r e s t a l s i nt e r me di a i r e s c ha k e l op
d e i n v e s t e r i n ge n.

St e l dat d e o v e r h ei d h et i n k omen s - en p r od uc t i en i v ea u wi l v e r h oge n
t ot Y
1
. Vo o r d e ov e r h ei d i s h et dus a an ge we z en ee n e x p an s i e v e
p ol i t i e k t e v o e r en .
- wo r d t a l l een ge br u i k gemaa k t v an bu d ge t t a i r e i n s t r umen t en , d an
z a l de I S- c u r ve n aa r r ec ht s v e r s c hu i v en t ot I S
1
. Di t k a n z o we l doo r
e en t oe name v an de o v e r he i d s b es t e d i n ge n a l s doo r ee n
v e r mi nd e r i n g v an de ne t t obe l a s t i n gen . St e l da t he t n i eu we
e v e n wi c h t wo r dt b e r e i k t i n a . De i n k omens - en p r od uc t i et oename
z i j n wo r dt geh aal d maa r de i nt r es t v oe t s t i j gt naar i
1
.
- Wor dt a l l een d e mo net ai r e p o l i t i ek geb r u i k t da n z a l een t oen ame
v a n he t ge l da anb od, no d i g z i j n di e de L M- c u r v e v e r s c hu i f t t ot L M
1
.
Dan k omt ee n e v e n wi c h t t ot s t a nd i n ûnt b , me t ee n h o ge r
e v e n wi c h t s i nk ome n e n e en da l i n g v a n d e r e nt e v o et t ot i ‟
1
.
- Toe name v an het e v en wi c h t s i n k ome n me t b eho ud v a n h et z e l f de
r e nt e pe i l k an enk e l be r e i k t wo r de n d oo r een c omb i n at i e v an
e x p ans i e v e b ud ge t t a i r e e n mo net a i r e maa t r e ge l en. De I S - en L M-
c u r v en v e r s c hu i v e n d an b i j v o o r bee l d t ot i n c .











De i mp ul s e n i n d e mo net ai r e s f ee r z u l l en v i a de i n t r e s t v oe t en i n v l o ed
u i t oef en en i n de r e ël e s f ee r ( out pu t ma r k t ) . Omge k e e r d z u l l e n
i mpu l s e n i n de r e ël e s f ee r , b i j v oo r bee l d ee n t oename v an de
b es t ed i n gen v an de o v e r he i d , v i a de v r a a g naa r ge l d ee n i n v l o ed
u i t oef en en i n de mo net ai r e s f ee r . Er i s m. a. w. een wede r z i j d s e
b e ï n v l oe d i n g.

We bes c ho u wen e e r s t e en mone t a i r e i mpu l s . Ee n t oe name v an de
ge l dho e v ee l he i d l e i d t op k o r t e t e r mi j n t o t n ee r waar t s e d r u k op de
r e nt e v o et . La ge r e r en t e v oe t en s t i mu l e r en de i n v es t e r i n gen op de
go ede r enma r k t , e n b i j ge v o l g de p r odu c t i e . En and e r s om b i j een
af name v an de ge l d hoe v e el he i d .

Ms i I e a Y
En omge k ee r d v o o r e en af name v a n de ge l d hoe v e el he i d . De l aa t s t e
s c ha k e l v e r wi j s t n aa r de i n v e s t e r i n gs mul t i p l i c at o r , wa a r do o r e en
t oen ame v a n d e i n v e s t e r i n ge n l e i d t t ot ee n v ee l v ul d i ge t oen ame v a n
h et na t i ona al i n k omen.

We bek i j k en ve r v o l ge ns he t t r ans mi s s i eme c h an i s me v an een
b ud ge t t a i r e ma at r e ge l , b i j v oo r be el d een t oen ame v a n de
o v e r he i d s be s t ed i n gen . De v r aa g n aa r goed e r en en d i en s t e n ne emt t oe
e n d e p r odu c t i e s t i j gt . Di t heef t e c h t e r i mpl i c a t i es o p d e ge l dma r k t :
d e v r aa g n aa r gel d neemt t oe , waa r doo r , b i j een ge ge v en ge l d aanbo d,
o p waa r t s e d r u k o p d e r e nt e v o et o nt s t a at . De omge k ee r de
ge da c h t e ga n g l ei d t t ot ee n d a l i ng v a n G
G Y Md ( b i j ge ge v en Ms * ) i
7 . De a ggr e gat i ev e v r a a gc u r v e

De L M- c u r v e geef t a l l e c omb i na t i e s v a n d e i n t r e s t v o et en he t
n at i on aa l i nk omen waa r v oo r de ge l dma r k t i n e v enwi c h t i s . M. a. w.
wa a r v o o r d e r e ë l e v r aa g na a r gel d ge l i j k i s a an he t r e ë l e aan bod .
I nd i en h et a l geme en p r i j s n i v ea u c on s t ant i s z i j n r e ëe l e n nomi na al
ge l daa nbod a an e l k aa r ge l i j k .

De h y po t he s e dat he t a l geme en pr i j s n i v eau c ons t a nt i s s t r oo k t
u i t e r aa r d n i et me t d e we r k e l i j k he i d . Met een ge ge v e n n omi naa l
ge l daa nbod i mp l i c ee r t e en ho ge r p r i j s n i v eau ee n d al i n g v a n d e r eë l e
ge l dho e v ee l he i d . Een v e r du bbe l i ng v a n het p r i j s n i v e a u k omt o v e r ee n
me t e en ha l v e r i ng v a n de r eë l e ge l d hoe v e el he i d . Gr af i s c h b et e k e nt d i t
d at met e l k p r i j s n i v ea u e en and er e L M- c u r v e c o r r e s p onde e r t . Hoe
h o ge r he t a l geme en p r i j s n i v ea u h oe v e r de r de LM- c u r v e na a r l i n k s
v e r s c hu i f t . Tel k en s l e v e r t d i t een and e r s n i j pu nt me t d e I S - c u r v e o p
e n d us ee n a nder e ( Y, i ) – c omb i na t i e.
We k unn en nu v o o r e l k p r i j s n i v ea u h et o v e r ee nk oms t i g r e ël e
i n k ome ns n i ve au wa a r v o o r b e i de ma r k t en i n e v e nwi c h t z i j n u i t z e t t e n.
He t a l du s v e r k r ege n ne ga t i e v e ve r ban t u s s en Y en P i s de AV - c ur v e .
De v e r k l a r i n g v oo r d i t ne gat i ef ve r band t us s e n Y e n P l i gt b i j de
i n v l oe d v an he t a l gemee n p r i j s n i v e a u o p h et e v en wi c ht i n de
ge l dma r k t . Voo r e en ge ge v e n n omi na a l ge l daa nbo d c o r r e s po nde er t
me t e en hoo g ( l aa g) a l gemee n p r i j s n i v eau ee n h o ge ( l a ge ) i n t r es t v o et
wa a r v o o r d e ge l dma r k t i n e v en wi c ht v e r k ee r t . Hi er me e s t emt dan e en
ge r i n ge ( gr o t e ) i n v e s t e r i n gs v r aag o v e r e en en bi j ge v o l g o ok ee n
k l e i ne r ( g r o t e r ) e v e n wi c h t s n i v eau v an het r eë e l n at i on aa l i nk omen .

Af l ei di ng AV- cur ve











De AV- c u r v e i s ge t e k e nd v o o r ee n ge ge v en n i v ea u v an he t n omi n al e
ge l daa nbod e n v o o r ge ge v en waar d en v a n d e r e êl e
o v e r he i d s be s t ed i n gen , n et t obe l as t i n gen e n a l l e and e r e gr oo t hed en
d i e r e l e v a nt z i j n v o o r de be pa l i n g v a n d e a ggr e gat i e v e v r aa g, z oa l s
d e a ut o nome c ons ump t i e en de au t on ome i n v e s t er i n gen en z o v oo r t .

Wi j zi gi n ge n i n r eë l e gr o ot h ede n, z o a l s een au t onome t oen ame i n d e
e x - a nt e i n v e s t e r i n gen of de o v e r he i d s b es t ed i n gen , l e i den t ot een
v e r s c hu i v i n g v a n de I S- c u r v e e n d us oo k v a n d e AV- c u r v e naa r
r e c h t s .







Me t e l k p r i j s n i v ea u c o r r e s po nde er t da n e en ho ge r n i v eau v an het
e v e n wi c h t s i nk ome n.

Een t oe name v an he t nomi na l e ge l d aan bod i mp l i c e e r t and e r z i j d s da t
e l k v a n d e L M- c u r v e n n aa r r ec h t s v e r s c hu i f t . Ook d i t i mp l i c ee r t ee n
v e r s c hu i v i n g v a n de AV- c u r v e n aa r r e c ht s .













8 . Ev en wi c ht op d e gel d - e n goede r enma r k t : k or t e en l an ge t e r mi j n
8 . 1. He t I S- L M mo de l i n de k o r t e t e r mi j n

Out p ut wi j z i gi n gen a l s ge v ol g v an v e r and e r i n ge n i n de a ggr e ga t i e v e
v r a a g gaan s t eed s gep aa r d met wi j z i gi n ge n i n het a l gemeen
p r i j s n i v eau i n dez e l f de z i n . Di t i mp l i c ee r t d at he t ef f ec t va n de
o o r s pr on k e l i j k e v r a a gi mpu l s wo r d t af ge z wa k t . Met ee n ge ge v e n
n omi naa l ge l d aan bod be t e k en t ee n t oen ame v a n h et a l gmee n
p r i j s n i v eau i mmer s d at he t r e ël e ge l daa nbod af neemt , wat ee n
r e s t r i c t i ef ef f ec t h eef t .




















Ve r t r e k k en d v anu i t h et na t uu r l i j k i nk omen en e v en wi c ht s p unt e
0
k omt
e en aut onome t oe na me v an de AV gr af i s c h t ot u i t i n g i n een
v e r s c hu i v i n g naar r ec ht s v an de I S - c u r v e. Bi j ge l i j k b l i j ve nd p r i j s pe i l
z o u he t e v e n wi c h t h i e r mee v e r s c h ui v e n v an e
0
n aa r e
0
‟ . De
v e r s c hu i v i n g v a n de AV- c u r v e b r e n gt e c ht e r e en p r i j s s t i j gi n g me t z i c h
me e waa r doo r de r eë l e ge l dho e ve el he i d af neemt . Hi er doo r v e r s c hu i f t
d e L M- c u r v e n aa r l i nk s . He t n i eu we e v en wi c h t ga at gep aa r d met e en
t oen ame v a n Y, ma a r d e z e t oen ame i s mi nde r gr oo t d an he t ge v al z o u
z i j n mo c h t het a l ge meen p r i j s n i v ea u c on s t ant b l i j v e n.

De t o ename v an d e AV k an o ok he t ge v o l g z i j n v an ee n e x p an s i e ve
mo net ai r e p o l i t i ek d i e d e i n t r e s t v o et doe t da l en . Ook a l v e r s c hu i f t de
Lm- c u r v e n aa r r e c h t s e c h t e r de p r i j s s t i j gi n g l e i d t we e r t o t e en da l i n g
v a n de r eë l e ge l d hoe v ee l he i d, z od at he t e x pa ns i ef ef f ec t mi nd e r gr o ot
i s .






















8 . 2. He t I S- L M- mo de l i n de l an ge t e r mi j n

I n d e l a n ge t e r mi j n k e e r t de e c onomi e t e r u g naa r h et na t uu r l i j k
o ut p ut n i v ea u. Vr a a gi mpu l s en r e s s o r t e r en i n de l an ge t e r mi j n en k el
p r i j s ef f ec t en, i nd i e n z e n i e t gepa a r d gaan me t ee n t oen ame v a n h et
n at u u r l i j k nat i ona al i n k ome n.

I n d e v oo r gaa nde f i guu r r es ul t e er t he t l an ge t e r mi j ne v e n wi c h t t e r
h oo gt e v a n e 2. Hi e r z o r gen p r i j s s t i j gi n gen e r v oo r dat d e L M- c u r ve
v e r d er n aa r l i n k s v e r s c hu i f t t o t op ni eu w het l an ge t e r mi j n
o ut p ut n i v ea u Y* wo r d t be r e i k t .

I n d e f i guu r v oo r de v o o r ga ande f i gu u r c o r r e s p onde e r t het
l an get e r mi j ne v en wi c ht me t p unt e 0. Zol an g Y > Y* z u l l en l oo n - e n
p r i j s aa npa s s i n gen p l aa t s v i n den ? De z e p r i j s s t i j gi nge n ho l l en de
n omi na l e ge l d hoe v e el he i d v e r de r u i t . De r e ë l e gel dh oe v ee l h e i d daa l t ,
wa a r doo r de L M- c u r v e v e r de r naa r l i nk s v e r s c hu i f t t o t i n e2 .
Hoofdstuk 13 . Werkloosheid, inflatie en de Philips-
curve

1 . Wer k l oo s h e i d

Wer k l oo s h e i d v er wi j s t i n e s s en t i e na a r e en onder b enu t t i n g v an de
p r odu c t i ef a c t o r a r be i d. He t we r k l oo s h e i d s pe r c en t a ge i s de v e r houd i n g
v a n u i t k e r i n gs ger e c h t i gde v o l l ed i ge we r k l o z en t o t de ac t i e v e
b e v ol k i n g.
u = U = U , wa a r b i j u he t wer k l oo s he i ds p e r c en t a ge
A L + U U het aantal volledige werklozen
L : de we r k end e b e v ol k i n g
A : ac t i e v e b e v ol k i n g

Aant a l we r k l o z en en he t we r k l o os he i d s p e r c ent a ge z i j n s l ec ht
o n v ol l ed i ge en s oms mi s l e i d ende i nd i c at or en va n d e t ot al e i n ac t i v i t e i t
i n on s l and . Daar om k an men bet e r de we r k ge l e ge nhe i d s gr aad en
i na c t i v i t e i t s gr a ad ha nt e r en.

l = L / B
a l
( l i s d e we r k gel e gen he i d s gr a ad, L de we r k end e
b e v ol k i n g e n B
a l
de be v o l k i n g op ac t i e v e l eef t i j d )
n = U + O / B
a l
( n i s de i na c t i v i t e i t s gr aa d, U h et aa nt al v o l l ed i g
we r k l o z en , O d e b e v ol k i n g o p a c t i e v e l eef t i j d maar d i e t o c h n i et
p a r t i c i pee r t o p de a r b ei ds ma r k t )

Soms k an een r el a t i ef l a ge we r k l o os he i d s gr a ad ge paa r d ga an met een
l a ge we r k gel e gen he i d s gr a ad. De r ede n i s d at n i et - ac t i e v e pe r s one n
o p a c t i e v e l eef t i j d n i e t i n de we r k l oo s h e i d s s t at i s t i e k e n wo r d en
o p gen omen ( d i s c o u r a ge d wo r k e r s , v r oe g ge pen s i on ee r de n ) . De
of f i c i ë l e we r k l oos he i d s gr aad on de r s c ha t d us de ec ht e we r k l oo s h e i d .
Ook z i j n n i et a l t i j d a l l e we r k l o z e n we r k z o ek e nd = o v e r s c ha t t i n g
we r k l oo s h ei d.

Een l a ge k an s op we r k l oo s he i d ge paa r d me t e en l a n gdu r i ge
we r k l oo s h ei ds per i od e d u i dt ee r de r op ee n r i gi d e we r k i n g v an de
a r be i d s ma r k t . Een ho ge r e k an s op we r k l oo s he i d ge paa r d aa n e en
k o r t e d uu r v a n we r k l oo s h e i d k a n e e r de r een aa ndu i d i n g z i j n v an ee n
f l e x i b e l e ma r k t .

Wer k l oo s h e i d i s o n ge we ns t omdat :
- h et pe r s oo nl i j k en p s y c h i s c h l e ed meeb r en gt
- h et du i d t o p o n ge b r u i k t e p r od uc t i e c a pac i t e i t
- h et l e i dt t o t a l l e r h ande maa t s c hap pe l i j k e s pan n i nge n, z ek e r mi t s
o n ge l i j k e s p r e i d i n g o v e r de v e r s c h i l l e nde be v o l k i ngs c at e go r i e ën
- h et ge v o l ge n heef t v oo r het o v e r h ei ds bud get ( i n k oms t en k r i mpe n e n
u i t ga v en nemen t oe )

Een l an ge we r k ge l e gen he i d s gr a ad bemoe i l i j k t f i na nc i e r i n g v a n
p en s i oen en en an de r e c at e go r i eën v an s o c i a l e z ek e r h ei d. Omd at d e
b e v ol k i n g s t e ed s oud e r wo r d t v e r k l aa r t d i t h et s t r e v e n v an de
o v e r hede n om we r k gel e ge nhe i d s gr a ad i n Eu r op es e ec onomi e ën t e
v e r h o gen .

1 . 2. De na t uu r l i j k e we r k l oo s h e i d

Ni e t - c on j u nc t u r e l e we r k l oo s he i d i s een v e r z ame l t e r m v oo r a l l e r l ei
v o r men v an we r k l oo s h e i d d i e ni et a l s oo r z a ak he t t ek o r t s c h i et en v a n
d e a ggr e gat i e v e v r a a g h ebbe n.
Fr i c t i one l e we r k l o os he i d i s de t e r m d i e men geb r ui k t v o o r me ns en d i e
s t e ed s o p z oe k zi j n naa r " i e t s and e r s “ . Zo k en t me n o ok
s e i z oen s we r k l oos he i d , t e c hn i s c he we r k l oo s he i d , … . De z e v o r men v an
we r k l oo s h ei d v e r e i s e n ge en b i j zon de r e i n gr e ep v an de o v e r h ei d.

Ande r s i s het b i j de be l a n gr i j k s t e v o r m v an n i et - c o nj un c t u r e l e
we r k l oo s h ei d d e n at u u r l i j k e we r k l o os he i d. Da t i s d e we r k l oo s h ei d d i e
n at u u r l i j k bep aa l d wo r d t d oo r het nat uu r l i j k ou t put n i v eau en do or d e
p r odu c t i ef a c t o r en . Al l e r han de i ns t i t ut i e s d i e de we r k i n g v an de
go ede r enma r k t en de a r b ei ds ma r k t be ï n v l oed en oef en en een i n v l oe d
o p d e n at u u r l i j k e we r k l o os he i d s gr a ad ui t . De o v e r h ei d k an we l
d e ge l i j k d e ze i n s t i t u t i es aa npa s s e n of he r v o r men .

De a r be i d i s n i et homo ge en , we he bben t e ma k e n me t v e r s c h i l l ende
a r be i d s ma r k t e n. En a l s de v r a a g n aa r a r be i d ho ger i s dan he t aanb od
z u l l en de l on en n i e t da l en om t er u g e en e v en wi c h t t e be k omen . Lo on
wo r d t n i et be paal de do o r v r aa g en aa nbod maa r do o r c o l l e c t i e v e
l oo non de r ha nde l i n gen. Ook de go ede r e nma r k t vol do et v aa k n i e t aa n
d e k a r a k t e r i s t i ek e n v an z u i v e r e me ded i n gi n g. Di t i mpl i c e e r t da t
b ed r i j v en, ge c o nf r ont ee r d met l oo ns t i j gi n gen, z u l l en p r o be r e n d i e i n
h un p r i j z e n d oo r t e r e k ene n. Op d i e man i e r h o l l en z e e en nomi nal e
l oo ns t i j g i n g u i t .

W = P
e
f ( L , z ) ( 1 )
P = W ( 1 + m) ( 2 )
MP1

( 1 ) St e l t da t het nomi na l e l o on, r e s u l t e r en d u i t c o l l e c t i e v e of
i nd i v i du e l e l oono nde r h and el i n gen , b epa a l d wo r dt doo r he t
v e r wa c h t e p r i j s ni v e au ( P
e
) , de we r k gel e ge nhe i d s gr a ad ( L ) en een
r u i m gamma aa n and e r e v a r i a be l e n d i e o nde r mee r de i n s t i t ut i o ne l e
k enmer k e n v an de a r b ei ds ma r k t we e r s p i e ge l e n ( z ) .
Ve r k l a r i n g ?
- v e r wa c h t e p r i j s n i v ea u : wa nneer de we r k neme r s b i j vo o r be el d een
s t i j gi n g v an he t p r i j s n i v eau me t 1 0% v e r wac ht e n z u l l en de nomi nal e
l oo ne i s en e v enee ns met d i t p er c e nt a ge t oe nemen . De be d r i j v e n z u l l en
b e r e i d z i j n de nomi na l e l o nen aan de v e r wa c ht e p r i j s s t i j gi n g aa n t e
p as s en , v o o r h en i s n i e t h et nomi na a l l o on maa r h et r eë l e l oon de
r e l e v a nt e v a r i abe l e . De p r i j z en va n d e goede r en z u l l en s t i j ge n om de
h o ge r e l on en v oo r de be d r i j v e n t e
c omp ens e r en maa r de r eë l e l on en z u l l en i n mi n de r e ma t e s t i j gen 
l e v en wo r d t duu r d e r .
- we r k ge l e genhei d s gr a ad : de we r k ge l e gen he i d s gr a ad oef ent - c et e r i s
p a r i bu s - e en po s i t i e ve i n v l oe d u i t op he t o nde r h and el de nomi n aa l
l oo n. Ee n h o ge gr a ad v a n we r k gel e genh ei d v e r s t er k t de po s i t i e v an
d e we r k neme r s t . o. v . de we r k ge v e r s .
- Ar be i ds ma r k t i ns t i t ut i e s : a l l e we t t e l i j k e , f o r me l e en i nf o r me l e r e ge l s
e n c on v e nt i e s di e de we r k i n g va n de a r be i d s ma r k t r e ge l e n.

( 2 ) Dr u k t de p r i j s bep al i n g doo r be dr i j v e n u i t . Aan ge zi en de
o ut p ut ma r k t n i e t bea nt wo or d aan de k e nme r k en va n v o l maa k t e
me ded i n gi n g wo r d en i mme r s t a l va n goede r enma r k t e n gedomi n ee r d
d oo r een bep e r k t aan t a l p r od uc e nt en of do o r e en gr o ot aa nt a l
p r odu c en t en d i e e en homo geen pr o du c t aan bi eden . I n e l k v an de z e
ge v a l l en be s c hi k k en de p r o du c ent en o v e r e en z e k e r e ma r k t s ma c h t
e n k un nen z e d e p r i j s v as t s t e l l en.

1 . 3. Ve r and e r i n gen i n de na t uu r l i j k e we r k l oo s h ei d

Ve r s c h ui v i n gen i n de l oo nond e r ha nde l i n gs c u r v e en / of i n d e
p r i j s z et t i n gs c u r ve l e i de n t ot ee n a nde r n i v eau v an de na t uu r l i j k e
we r k ge l e gen he i d en , b i j ge l i j k b l i j v e nd e omv a n g v a n d e a c t i e v e
b e v ol k i n g, t o t a an an de r e we r k l oo s h ei ds gr aa d.
Al l e f ac t o r e n d i e een i n v l oed u i t oef en en op de pos i t i e v an de
l oo non de r ha nde l i n gs c u r v e en de p r i j s z et t i n gs c u r ve z u l l en oo k e en
i n v l oe d u i t oef ene n o p d e n at u u r l i j k e we r k l oo s h e i d s gr aad .

L oono nde r hand el i n gs c u r v e v e r s c h ui f t na a r b o v en b i j :
- Aut o nome t o ename v an de a r be i d s p r odu c t i v i t e i t
- St e r k e r e on de r ha nde l i n gs p os i t i e we r k neme r s ( v b. ho ge r e
we r k l oo s h ei ds u i t k e r i n gen, be t e r e ont s l a gr e ge l i n g, …)
Pr i j z e t t i n gs c u r v e v e r s c hu i f t naa r b o v en bi j :
- Aut o nome t o ename v an de a r be i d s p r odu c t i v i t e i t
- Aut o nome v e r mi n de r i n g v an de ma r k - up ( v b . a l s ge v o l g v a n
v e r h oo gd e c on c ur r e nt i e op de goe de r enma r k t )

1 . 4. Af wi j k i n gen v a n d e n at u u r l i j k e we r k l oo s h e i d

Na t uu r l i j k e we r k l o os he i d ged ef i n i e e r d al s he t
we r k l oo s h ei ds per c en t a ge waa r b i j de nomi na l e l o on af s p r a k en t us s e n
we r k ge v e r s en we r k n eme r s c on s i s t e nt z i j n me t h et p r i j s z et t i n gs ged r a g
v a n de be d r i j v e n en de nomi n al e l on en en p r i j z en d e r ha l v e n i et mee r
wi j z i ge n . De z e l a n ge t e r mi j n e v en wi c ht s t oe s t and h oud t i n da t h et
f e i t e l i j k e en het v e r wa c h t e p r i j s ni v e au aa n e l k a a r ge l i j k z i j n.

Vr aa gs c ho k k en ga an s t eed s gep aa r d me t v e r a nder i n gen i n h et
a l gemee n p r i j s n i v e a u. De z e v e r oo r z a k en ee n a f wi j k i n g t u s s en de
f e i t e l i j k e we r k l oo s h ei d e n d e nat u u r l i j k e we r k l oo s h ei ds gr aa d.

St e l v o o r d e e env o u d d at e r geen f r i c t i on e l e, s e i zo en s , . . we r k l oo s he i d
b es t aa t . Dan v al t de n at u u r l i j k e we r k l oo s h ei d e n d e n i e t -
c on j u nc t u r e l e wer k l oo s he i d s amen . I n het ge v a l va n e en po s i t i e v e
v r a a gs c ho k l e i dt de t o ename v an het a l gemee n p r i j s n i v eau
a an v an k e l i j k t ot e en da l i n g v an de v e r ho ud i n g P
e
/ P. I mme r s de
p r i j s v e r wac ht i n ge n wo r d en n i et onmi d de l l i j k b i j ges t e l d e n/ of
i n s t i t ut i one l e f ac t o r en z o r ge n e r v o o r d at de nomi na l e l on en op de
k o r t e t e r mi j n s t ab i e l z i j n. De l o on s o nde r h and el i ngs c u r v e s c hu i f t
d e r ha l v e naa r ben eden . De r e ël e l oo nda l i n g ma ak t het v oo r de
b ed r i j v en i n t e r e s s an t om he t out pu t v o l ume ( we r k ge l e gen he i d ) t e
v e r h o gen ( v e r s c h ui v i n g l a n gs de p r i j s z e t t i n gs c u r v e ) . De
we r k ge l e gen he i d s t i j gt h i e r d oo r bo v e n h et n i v eau v a n de na t uu r l i j k e
we r k ge l e gen he i d u i t ( L1 > L * ) . Samen ga and da al t de we r k l o os he i d
o nde r he t n i v ea u v a n d e n at u u r l i j k e we r k l o os he i d ( U1 < U* ) .










I n ge v a l v an ee n ne gat i e v e v r aa gs c ho k n eemt de we r k l oo s h ei d t oe t o t
b o v en de nat uu r l i j k e we r k l oo s h e i d s gr aad . Di t s u r p l u s aan
we r k l oo s h ei d wor d t o ok de c on j un c t u r e l e we r k l oos he i d ge noemd. De
d i v e r s e c ompon en t en v an de a ggr e gat i e v e v r aa g z i j n i n h un t o t a l i t e i t
o n v ol doe nde om d e p r odu c t i e op t e t i l l en t o t h e t ni v e au v an he t
n at u u r l i j k nat i ona al i n k ome n.

St e l dat Y = Y* en da t bi j v o o r bee l d t e n ge v o l ge v an on gun s t i ge
wi n s t v oo r u i t z i c ht e n d e i n v e s t e r i nge n v a n d e b ed r i j v e n t e r u gl op en.
Gr af i s c h : een ve r s c hu i v i n g na ar l i nk s v a n d e AV - c u r v e v a n AV
0
na a r
AV
1
. Hi e r d oo r daa l t h et p r i j s pe i l t o t P
1
, t e r wi j l d e p r odu c t i e v an Y*
n aa r Y1 t e r u gl oop t .








2 . I nf l a t i e
2 . 1. I nf l a t i e en i nf l at i emaa t s t a v en

I nf l a t i e wo r dt ged ef i n i e e r d a l s een aa nhou den de s t i j gi n g v a n h et
a l gemee n p r i j s pe i l . Me er c on c r ee t b et ek e nt he t h et gr oe i p e r c ent a ge
v a n he t a l gemeen p r i j s n i v eau i n d e t i j d. I nf l at i e i s o n ge we ns t , he t
ga at mee s t a l gep aa r d met ee n he r v e r d e l i n g v an i n k omens en
v e r mo gen s , d i e n i e t het ge v o l g i s v an ee n b e wu s t e b e l e i d s k eu z e v a n
d e o v e r he i d.

De c on s ump t i ep r i j s i nd e x wo r d t ge b r u i k t om d e i nf l a t i e t e met e n. He t
gr o e i pe r c e nt a ge v a n de z e i nde x ov e r een be paa l de pe r i o de geef t e en
a andu i di n g va n d e i nf l at i e i n de z e pe r i o de. De z e i nd e x i s
ma at s c happ e l i j k z e e r be l a n gr i j k al s ma at s t af v o o r d e k o s t e n v an
l e v en s o nde r houd. Vanda a r d at de l onen , huu r pr i j z e n e n e v e nt u ee l o ok
a nde r e v e r go ed i n g h i e r aan ge k op pe l d wo r de n. Di t i s he t p r i n c i pe v a n
i nd e x at i e . De i nd e x k an we l ee n v e r t ek end be el d ge v e n v a n d e e c h t e
s t i j gi n g v an de l e v e ns d uu r t e. Gez i n ne n z u l l en i mme r s duu r d e r
ge wo r de n goeder e n v e r v an g en da a r s ub s t i t ut en.

De bbp - def l a t o r be r e k e nt een me e r a l gemen e e v o l u t i e v an het
p r i j s pe i l . De z e me et de p r i j s e vo l ut i e v an he t gehee l v an de f i na l e
go ede r en en d i en s t en d i e i n Be l gi ë wo r de n gep r od uc ee r d . I n
t e ge ns t e l l i n g met de c on s ump t i ep r i j s i n de x wo r d t gee n r e k e ni n g
ge hou den met de i n ge v o e r d goed e r en .

Een t y p i s c h be z wa a r v oo r a l d e ze p r i j s i nde x en i s dat z e geen
r e k e ni n g hou den met e v en t ue l e k wa l i t e i t s v e r be t e r i n gen v a n d e
go ede r en en d i en s t en wa a r v oo r z e de p r i j s s t i j gi nge n met e n. I n de
ma t e dat e en p r i j s s t i j gi n g ge paa r d ga at met ee n k wa l i t e i t s t o ename
o v e r s c ha t d e p r i j s i nde x de we r k e l i j k e p r i j s s t i j gi n g.

2 . 2. Vr aa gi nf l at i e e n mo net ai r e v e r k l ar i n g v an i nf l a t i e

Vr aa gi nf l at i e v e r wi j s t naa r de a ggr e ga t i e v e v r aa g a l s v e r k l a r i n g v o o r
h et i nf l a t i e v e r s c h i j n s e l . Ve r t r e k k e nd v a nu i t he t na t uu r l i j k
o ut p ut n i v ea u l e i d t e en t o ename v a n de a ggr e ga t i e v e v r aa g i n de k o r t e
t e r mi j n t ot ee n pr i j s - en ou t pu t t oe name . I n de l a nge t e r mi j n wo r dt d e
h el e v r aa gt o ename e c ht e r o p ge v a n gen do o r e en p r i j s t o ename.
Me t e en ge ge v en nomi na l e ge l dho e v ee l he i d z a l el k e t oe name v an de
a ggr e gat i e v e v r aa g u i t e i nd e l i j k wo r den t e r u gge d r o n gen . De
p r i j s t o ename b et e k e nt name l i j k da t d e r e ë l e ge l dh oe v ee l h ei d af ne emt ,
wa a r doo r de r en t e t o ene emt .

Wanneer p r i j s s t i j gi n gen ee n c h r on i s c h k a r a k t e r v e r t on en en de
i nf l at i e z i c h op de l an ge t e r mi j n bl i j f t d oo r z et t en , mo et de z e du s
n ood z a k e l i j k ge v o ed wo r den do o r een t oename v an de
ge l dho e v ee l he i d .

De oo r z aa k v an i nf l at i e wo r d t ge z o c h t b i j de t e s t e r k e gr o ei v an de
ge l dho e v ee l he i d . De v e r a nt wo or de l i j k he i d v oo r p r i j s s t ab i l i t e i t l i gt
v o l ge ns de z e t heo r i e b i j de mone t a i r e o v e r h e i d.
2 . 3. Kos t en i nf l a t i e

De ged ac ht e gang d i e aa n d e b as i s l i gt v an k os t en i nf l a t i e i s d at
s pe c i f i e k e k os t en el emen t en v an h et p r od uc t i ep r oc e s v an on de r u i t
p r i j z en omh oo g d u wen. He t mo et gaa n om ee n b el an gr i j k e
k o s t e nc ompon ent d i e he t gehe l e b ed r i j f s l e v en aan t a s t . ( v b.
o l i e s c ho k ) . De pr o du c en t e n z i j n n i e t mee r be r e i d hun o l i e aan t e
b i e den t e gen de o o r s pr on k e l i j k e p r i j z en . De omv an g v an de
r e s u l t e r en de p r i j s s t i j gi n g ha n gt af v an de mono pol i ep os i t i e v a n d e
a anb i e de r en v an de p r i j s e l a s t i c i t e i t va n de v r aa g.

Ande r e v oo r b ee l d en v a n k o s t e n i nf l at i e z i j n ee n af ge d won gen
a l gemen e l o ons t i j gi n g d i e n i e t i n o v e r een s t emmi ng i s met de
ge mi dde l d e pr odu c t i v i t ei t s t o ename of ee n al geme ne v e r ho gi n g v a n d e
wi n s t ma r ge s . Ook e en dep r ec i a t i e ( da l i n g v an de wa a r de v a n d e ei ge n
mu nt ) k a n k o s t en i nf l a t i e v e r o o r za k e n. I mme r s , de p r i j z en i n
b i n nen l a nd s e mun t v an de i n ge v oe r de goed e r en s t i j ge n. Zonde r
b e ge l e i d end e maa t r e gel en z a l d i t u i t e i nde l i j k de bi nn en l an ds e i nf l a t i e
a an wa k k e r en .

I nf l a t i e a l s ge v o l g v an een aa nbod s c ho k












Een aan bod s c hok l e i d t s l e c h t s t ot ee n éénma l i ge s t i j gi n g v an he t
a l gemee n p r i j s pe i l , d at v e r v o l gen s v e r de r c o ns t an t b l i j f t . Om t ot e en
a anho ude nde s t i j gi n g v an he t al gemeen p r i j s pe i l t e l e i de n, moe t ee n
a anbo ds c h ok s ame n gaa n me t een a c c ommode r end e mo net ai r e
p ol i t i e k . Di t bet ek en t d at de mone t a i r e o v e r he i d d e n omi na l e
ge l dho e v ee l he i d a anpa s t a an de i nf l at o i r e t oe s t and .

3 . Ph i l i ps - c u r v e



Me e r p r ec i e s k an men s t e l l e n d at de we r k l oo s he i d k an da l en o nde r de
n at u u r l i j k e we r k l o os he i d ( u <u * ) , i n di en he t v e r wa c h t e p r i j s n i v e au
l a ge r i s d an he t f e i t e l i j k e p r i j s n i v e au. ( P
e
<P) ( en omge k ee r d ) . Wan ne r
P = P
e
v a l l en de nat uu r l i j k e we r k l oo s h e i d s gr aa d e n d e f e i t e l i j k e
we r k l oo s h ei ds gr a ad s amen we he bben da n :
P – P
e
= ¢ ( u * - u ) met ¢ > 0
Waar b i j : P : ac t uee l p r i j s n i ve au
P
e
: v e r wa c h t e p r i j s n i v ea u
u : a c t ue l e we r k l oo s h ei ds gr aa d
u * : n at u u r l i j k e we r k l o os he i d s gr a ad
of P = P
e
+ ¢ ( u* - u )
 h et f ei t e l i j k e p r i j s n i v eau k an s l e c ht s bo v en het v e r wa c ht e a l s d e
f e i t e l i j k e i nf l a t i egr a ad gr o t e r i s da n d e v e r wa c h t e ( µ
e
> µ) .
P – P
- 1
= P
e
– P
- 1
+ ¢ ( u * - u )
P
– 1
P
– 1
P
– 1
We k r i j gen dan :

µ = µ
e
+ ¸ ( u * - u )  Phi l i ps c ur ve voor i nf l at i e ve r wac ht i nge n
, me t µ: de gr oe i v o e t v an he t a l gemeen p r i j s pe i l
µ
e
: de v er wa c h t e gr oe i v oe t v an he t a l geme en p r i j s p ei l
¸ > 0

Wanneer de a c t ue l e i nf l at i e gr o t er i s dan de v e r wa c h t e l i gt het
we r k l oo s h ei ds per c en t a ge o nde r de na t uu r l i j k e we r k l oo s he i ds gr aad .
I nd i en d e v e r wa c h t e i nf l a t i e de f ei t e l i j k e i nf l at i e ov e r t r ef t , ge l d t h et
omge k ee r d e : d e we r k l o os he i d i s d an gr ot e r d an de na t uu r l i j k e
we r k l oo s h ei d. En k e l wann ee r de f e i t e l i j k e i nf l at i e c o r r e c t
ge an t i c i p ee r d wor d t i s u * = u .

He t v e r b and t u s s e n i nf l at i e en wer k l oo s he i d z oa l s h i e r bo v e n t ot u i t i n g
k omt k an oo k gr af i s c h wo r de n we e r ge ge v en. Di t v e r b and s t aa t b ek en d
a l s de Ph i l i p s - c u r v e . Er be s t aa t e en s t ab i e l e “ t r ad e - of f ” t u s s en
i nf l at i e en we r k l o os he i d : een v er mi nd e r i n g v an de we r k l oo s he i d ga at
ge paa r d me t een t oe name v an de i nf l a t i e en omgek ee r d.

Al s de i nf l a t i e ov e r een l an ge r e p e r i ode nu l i s k an men
v e r o nde r s t e l l en d at de ve r wa c ht e i nf l at i e ge l i j k i s a an nu l , j e k r i j gt
d an
µ = ¸ ( u * - u )

Di t i mp l i c ee r t een ne gat i ef ve r ban d t us s e n i nf l at i e en we r k l oo s he i d .
Er i s u i t ge gaan v a n ee n ge ge v en nat uu r l i j k e we r k l oo s h e i d s gr aa d.
Aan s l u i t e n b i j h et oo r s p r on k e l i j k d oo r Ph i l i p s ge vo nden v e r ba nd
t us s e n i nf l at i e en we r k l oo s he i d wo r d t het v e r ba nd a l s n i et - l i n ea i r
v o o r ges t e l d . De n at u u r l i j k e we r k l o os he i d c o r r es po ndee r t i n d e f i gu u r
me t h et s ni j pun t v a n de Ph i l i p s - c u r v e met de u - a s .








Er be s t a a t e en s t ab i e l e af r u i l “ t r a de - of f ” t us s e n i nf l at i e en
we r k l oo s h ei d : ee n v e r mi nd e r i n g v a n de we r k l oo s h ei d gaa t gepaa r d
me t e en t o ename v an de i nf l a t i e en omge k e e r d. I nf l at i e k an
b ed won gen wo r de n d oo r mee r wer k l oo s he i d t oe t e s t aan ; mi n de r
we r k l oo s h ei d k an be r ei k t wo r d en t en k o s t e v an me e r i nf l at i e .
De r e l a t i e t u s s en we r k l oo s he i d en i nf l at i e ge l d t en k e l op k o r t e
t e r mi j n, wan t o p l an ge t e r mi j n i s d e n at u u r l i j k e we r k l oo s h e i d ge l i j k
a an de f e i t e l i j k e .












De z e k i j k o p d e Ph i l i ps - c u r v e wor d t d e a c c e l a t i oni s t i s c he v i s i e
ge noemd. De ec o nomi s c h e s ub j ec t e n h un v e r wa c h t e i nf l a t i e ba s er e n
o p d e i nf l at i e v an v o r i g j a a r . De ze ee n v oud i ge h y p ot h es e i s e en
s pe c i aa l ge v a l va n a dap t i e v e i nf l a t i e v e r wa c ht i n gen , wa a r b i j d e
v e r wa c h t e i nf l a t i e ge ba s ee r d i s op de i n het v e r l ed en wa a r ge nomen
i nf l at i e . Men heef t dan
µ = µ
- 1

De vergelijking van de Philips- curve met inflatieverwachting
wordt dan

µ = µ
- 1
+ ¸ ( u * - u )

St e l dat o or s p r on k e l i j k µ = 0%, µ
e
= 0 %. Dan ge l dt u * = u ( z i e pu nt
e
0
) . St e l dat de o v e r he i d een e x p an s i ef v r aa gb e l e i d v oe r t , dan s t i j gt
d e i nf l at i e t ot 2%. De we r k l oo s he i d da a l t ond e r h et n i v eau v an de
n at u u r l i j k e we r k l o os he i d s gr a ad ( p unt e ‟ ) . Wannee r v e r v ol gen s de
i nf l at i e v e r wa c h t i n gen wo r de n b i j ge s t e l d aan d e f e i t e l i j k e i nf l at i e ,
s t i j gt d e we r k l oos he i d op n i eu w t ot op h et pun t v an de na t uu r l i j k e
we r k l oo s h ei ds gr a ad ( pun t e
1
) . I nd i e n h et e x pa ns i e v e v r aa gb e l e i d
wo r d t aan geho ude n z a l de i nf l a t i e i n d e v o l gende p e r i ode op ni eu w
t oen emen , me t ee n t i j de l i j k e da l i n g v an de we r k l oo s h ei d t ot ge v o l g
( p unt e ‟ ‟ ) . Na aan p a s s i n g v an de i nf l at i e v e r wa c h t i n gen be l a ndt de
e c o nomi e i n p unt e
e
. De u i t k oms t v a n d i t al l es i s d at om d e
we r k l oo s h ei d b en eden he t n i v eau v an de nat uu r l i j k e we r k l o os he i d t e
h oude n d e i nf l at i e s t ee ds v e r de r mo et op l op en .

Aµ = µ - µ
- 1
= ¸ ( u* - u )

Hi e r u i t b l i j k t no gma al s da t wa nnee r de i nf l at i e c on s t ant i s ( Aµ = 0 ) ,
d e we r k l oo s h ei d s ame n va l t met de na t uu r l i j k e we r k l oo s he i ds gr aad .

I n d e ma c r o - e c on omi s c he t heo r i e wo r d t v ee l mee r ge b r u i k gemaa k t
v a n de h y po t he s e v an r at i o ne l e i nf l at i e v er wa c ht i n gen . De
e c o n omi s c h e s ub j e c t en ba s e r e n z i c h n i e t op het v o o r bi j e v e r l oo p v a n
d e i nf l at i e gr aa d ma a r geb r u i k en a l l e be s c h i k ba r e i nf or mat i e .



maatschappelijke keuze is die tussen efficiëntie en gelijkheid. Efficiëntie nastreven betekent dat de overheid ervoor zorgt het maximum te halen uit de beschikbare middelen. Gelijkheid daarentegen heeft te maken met de verdeling van de voordelen van de gebruikte middelen. 1.3. Het maken van keuzes en opportuniteitskosten De eenvoudigste vaststelling is dat men dezelfde middelen en tijd geen 2 maal kan inzetten. Dit leidt tot een essentieel inzicht dat in dit boek nog vaak aan bod zal komen : „ de werkelijke kosten van een gemaakte keuze zijn niets anders dan de waarde van het beste alternatief dat men opgeeft door deze keuze te maken. Men noemt deze waarde de opportuniteitskost van de gemaakte keuze‟. Vb: afgestudeerde studente moet beslissen of ze een vaste baan gaat zoeken of nog een jaartje bij studeert. De kosten voor dat extra studiejaar zijn niet enkel de boeken maar ook het loon dat zij had kunnen verdienen als ze voor een voltijdse baan had gekozen. Al dat is wat ze opgeeft voor een jaar extra te studeren. Het gederfde loon behoort tot de opportuniteitskosten van het extra studi ejaar. Vb2: men denkt eraan een ecologisch waardevol bos te rooien en het hout te gebruiken in de woningbouw. Neem ook voor de eenvoud aan dat deze houtsoort geen alternatieve gebruikswaarde heeft in andere industrieën. Als men beslist het bos te rooien , dan zijn de opportuniteitskosten van het gebruikte hout de ecologische waarde van het bos: dit is wat men opgeeft door de beslissing de bomen om te hakken. 1.4. Economie : een definitie Er zijn talloze definities van de economie als wetenschap. Allen hebben ze gemeen dat schaarste de essentie vormt van het economisch keuzeprobleem. Eén van de meest eenvoudigste en operationele definities van economie is die van Tibor Scitovsky. Hij definieert economie als ‘…een wetenschap die tot voorwerp heeft het beheer van schaarse middelen.’Verder argumenteert hij dat dit beheer van de beschikbare middelen 3 typeproblemen omvat,namelijk een probleem van allocatie van middelen, een verdelingsprobleem en een stabilisatieprobleem : - Hoe moet de allocatie of toewijzing van de sc haarse middelen naar de diverse aanwendingen gebeuren? Dit is een probleem van allocatie van middelen - Hoe moeten de voordelen van de geproduceerde goederen en diensten worden verdeeld over de bevolking? Dat is het verdelingsprobleem - Een goed beheer van schaarse middelen vereist het nastreven van de volledige aanwending van de beschikbare middelen; dit noemt men het stabilisatieprobleem. 1.4.1. Wat? Hoeveel? In de economie wordt op een of andere manier beslist welke goederen en diensten aan te bieden en in welke h oeveelheden, rekening

houdende met de niet onuitputtelijke beschikbare middelen. Hoe bepaalt men in een maatschappij hoeveel woningen gebouwd moeten worden?W aarom zijn die meer comfortabeler dan vroeger? 1.4.2. Hoe? Gegeven hoeveelheden productie kunnen doorgaan s gerealiseerd worden met verschillende combinaties van schaarse productiefactoren zoals arbeid,materialen en kapitaal.Graan - en druivenoogsten worden in sommige landen binnengehaald met weinig gebruik van machines en veel handenarbeid en in andere landen gebeurt dit dan weer met hoogtechnologische machines. Zelfs bepaalde chirurgische ingrepen kunnen eerder kapitaalintensief uitgevoerd worden of eerder arbeidsintensief. 1.4.3. Waar? In de moderne economie is door de toegenomen globalisering de vraag waar te produceren nog belangrijker geworden dan voorheen. Elk bedrijf zal moeten beslissen waar zich te vestigen,rekening houdende met de locatie van de markt die het wil bedienen en de locatie van de inputmarkten. Maar de flexibiliteit en de aanpassingsmogelijkheden zijn drastisch toegenomen door recente technologische ontwikkelingen. Zo besteden veel technologiebedrijven via het internet softwareontwikkelingen uit aan lageloonlanden zoals India.W anneer heeft een bedrijf er voordeel bij activiteiten naar het lageloonlanden te verplaatsen? Waarom concentreren bepaalde sectoren zich zeer sterk in de ruimte? 1.4.4. Voor wie? Naar wie gaan de voordelen van de productie in een maatschappij?in ruil voor een loon bieden mensen arbeidsprestaties aan. Met dat loon kunnen ze zich dan goederen en diensten aanschaffen. W ie een hogere vergoeding krijgt zal zich uiteraard meer goederen kunnen aanschaffen. De betaling van de prijs door de consument laat de producenten dan weer toe om de ingezette productiefactoren te vergoeden(waaronder arbeid). Welke factoren bepalen de hoogte van iemands loon?Waarom verdient een laaggeschoolde minder dan een hooggeschoolde? 1.5. Micro- en macro-economie Tenslotte merken we op dat er dikwijls een verschil wordt gemaakt tussen micro en macro economie. Mic ro -economie heeft doorgaans te maken met het allocatie- en distributieprobleem. De micro -economie wijdt zich doorgaans aan de studie van het gedrag van de individuele economische agent(consumenten,bedrijven,..). Typische onderwerpen waarvoor de micro-economische politiek belangstelling heeft zijn transportbeleid,controle van huur- en energieprijzen,milieubeleid,… Het stabilisatieprobleem daarentegen(volledige tewerkstelling,prijsstabiliteit,..)maakt voorwerp uit van de macro economie. Daar komt de invloed van het gedrag op de globale economische grootheden(nationaal product,algemeen prijsniveau,..) aan bod. Het macro -economisch beleid is gericht op lage inflatie en werkloosheid,een aanvaardbare economische groei,… .

2. die worden op hun beurt verder afgewerkt door het gebruik van arbeid en kapitaal tot eindproducten.economie vereist.economisch probleem. Deze productiefactor wordt ook vaak aangeduid als “land” of “grond”. en dat hun economisch nut sterk afhangt van de precieze ligging. Allereerst worden arbeid en machines ingezet om grondstoffen te ontginnen en te verwerken tot intermediaire producten.of micro. Het spreekt vanzelf dat de natuurlijke rijkdom zeer ongelijk verdeeld is onder de verschill ende landen. 2.ertsen. Wordt meestal gemeten in aantal uur of dagen maar dit is erg rudimentair : hoe kan de bijdrage van 1u arbeid van een personeelsdirecteur vergeleken worden met 1u handenarbeid? De behoeften naar arbeid zijn groot maar het aanbod van arbeiders met geschikte kwalificaties is relatief klein. Ook de infrastructuur van een land wordt tot de nationale kapitaalvoorraad gerekend. Kapitaal : omvat alle reële kapitaalgoederen = het geheel v an de door mensen geproduceerde productiemiddelen.kapitaal en natuur. De productiefactoren Op macro-economisch vlak zijn de schaarse middelen in de economie arbeid. lucht. vanuit pedagogisch standpunt blijft het onderscheid echter nog erg relevant. grondstoffen .… een grote rol in de omvang van de beschikbare hoeveelheid arbeid. Factoren zoals scholingsgraad. Natuur : omvat alle natuurlijke rijkdommen zoals de bodem . Heterogeniteit is opnieuw een probleem voor ag gregatie.(Hoe bepalen bedrijven hoeveel arbeiders ze willen aanwerven?) Het is dan ook duidelijk dat een volledige analyse van zowat alle belangrijke maatschappelijke problemen zowel elementen van de micro. Zodra de economische goederen als zodanig vervaardigd zijn moeten ze no g aan de leden van de gemeenschap ter beschikking worden gesteld op de plaats en het tijdstip waarop deze .als van de macro. Bovendien zijn verouderde machines duidelijk minder reël kapitaal dan nieuwe en vertegenwoordigen een lagere productieve capaciteit.1.pensioengerechtigde leeftijd.economische inzichten spelen hierbij een belangrijke rol. Het productieproces 2. Het productieproces Het productieproces doorloopt verschillende stadia.jaarlijkse vakanties.Maatschappelijk -economische problemen kunnen niet zomaar ingedeeld worden in een macro . Het is hier ook zeer moeilijk om de omvang exact te meten. Concrete voorbeelden hiervan zijn de fabrieksgebouwen en het machinepark. … . de bereikbaarheid en de moeilijkheidsgraad van ontginning. 2. Zo is de problematiek van de werkloosheid een duidelijk macro – economisch probleem(hoe kunnen we meer mensen aan een job helpen?) maar ook micro. Arbeid : omvat alle mogeli jke arbeidsprestaties(zowel van fysische als van intellectuele aard). water.

* het verhogen van de hoeveelheid kapitaalgoederen = investeren *De uiteindelijk finaal geproduceerde output in een geaggregeerde economie bestaat uit consumptiegoederen en kapitaalgoederen. Ze worden enkel aangewend om weer aan andere economische goederen te produceren die hiervoor wel in aanmerking komen. Kenmerkend voor kapitaalgoederen is dat ze niet direct in aanmerking komen voor consumptie om op die wijze aan menselijke behoeften te voldoen. Onder consumptie wordt verstaan het aankopen van economische goederen door gezinnen met oog op verbruik of gebruik ervan. In tegenstelling tot de primaire productiefactoren arbeid en natuur is kapitaal een afgeleide productiefactor. Schema van het productieproces Arbeid Natuur Kapitaal Produc -tie (bedrij -ven) Invester -ingen Eco. Ze kan zowel betrekking hebben op de productie van een gegeven bedrijf als op de productie van een hele sector i n de . Elke fase waarbij de waarde van een product toeneemt behoort tot het productieproces. Vandaar dat ook het vervoer en de handel productieve activiteiten zijn. De productiefunctie = technische relatie tussen de hoeveelheid productiefactoren(inputs) en de output(hoeveelheid economische goederen) die daarmee geproduceerd wordt. goederen ConsumPtie v/d gezinne *Merk op dat de rol van kapitaalgoederen verschilt van die van arbeid en natuurlijke hulpbronnen.3. Op die manier dragen kapitaalgoederen indirect bij tot de uiteindelijke bevrediging van behoeften = omwegproductie. 2.de goederen willen.

L is de hoeveelheid ingezette arbeid.K) Waarbij X de output voorstelt. Analoog voor de productiefunctie van kleding. In het geval van arbeid betekent dit dat het marginaal product van arbeid.1.de toename in productie ten gevolge van een kleine verhoging van de ingezette hoeveelheid arbeid. Een geaggregeerde productiefunctie voor een bepaald product in een economie kan algemeen als volgt geschreven worden : (1) X = f(L.positief is.economie. . Tabel 1. ook afnemende fysische meeropbrengsten genoemd.N. de productiefunctie Productie van graan Hoeveelheid Hoeveelheid arbeid graan 1 5 2 9 3 12 4 14 5 15 Productie van kleding Hoeveelheid Hoeveelheid arbeid kleding 1 1 2 2 3 3 4 4 5 5 Hoeveelheid graan hoeveelheid kleding Hoeveelheid arbeid Hoeveelheid arbeid De productiefunctie voor graan weerspiegelt wat men noemt een afnemend marginaal product. Typisch wordt de realistische veronderstelling gemaakt dat een verhoging van elke productiefactor aanleiding geeft tot een verhoging van de output.N de hoeveelheid van de productiefactor na tuur. en K de hoeveelheid kapitaal.

3.kapitaal en natuurlijke rijkdommen. Mogelijkheid C……. Binnen deze mogelijkheden moet een land dan keuzes maken om zijn beheersproblemen op te lossen. Hoe bepalen we dan alle beschikbare productiemogelijkheden? De beschikbare 5 eenheden arbeid kunnen op verschillende manieren aangewend worden. . Voor meer realistische economieën zien de productiemogelijkheden er uiteraard veel complexer uit maar het principe blijft hetzelfde : in elk land zijn er met de gegeven hoeveelheid van beschikbare inputs arbeid. Mogelijkheid B stelt voor dat er 1 hoeveelheid arbeid wordt afgestaan aan de productie van kleding en 4 hoeveelheden bij de productie van graan. Om deze problematiek te illustreren is het nuttig te vertrekken van een eenvoudige voorstelling van de productiemogelijkheden van een land. Tabel 1.2. En bovendien houden we de veronderstelling aan dat de ingezette hoeveelheden kapitaal en natuur bij de productie van graan en kleding constant blijven.(zie vorige tabel). Stel als voorheen dat een land enkel graan en kleding produceert en neem aan dat de totale beschikbare hoeveelheid arbeid gelijk is aan 5.distributie en volledige aanwending van middelen. Alternatieve productiemogelijkheden van graan en kleding Productiemogelijkheid A B C D E F Hoeveelheid graan 15 14 12 9 5 0 Hoeveelheid kleding 0 1 2 3 4 5 Productiemogelijkheid A houdt in dat alle arbei d ingezet wordt bij de productie van graan en dat er dan geen arbeid meer beschikbaar is voor de productie van kleding. De productiemogelijkheden van een land : de curve van de productiemogelijkheden In het economisch systeem moet en dus 3 beheersproblemen worden opgelost namelijk allocatie. beperkte mogel ijkheden.

volledige aanwending van middelen. De schaarste aan middelen komt bijvoorbeeld duidelijk tot uiting: zo is bijvoorbeeld een productiecombinatie zoals punt z niet bereikbaar met de huidige hoeveelheden beschikbare productiefactoren. De curve is namelijk een verzameling van alle efficiënte productiemogelijkheden. Merk op dat de vorm van de curve samenhangt met de productiefuncties van graan en kleding. de allocatie van middelen. Het tweede beheersprobleem. komt tot . De afnemende meeropbrengsten in de productie van graan leiden ertoe dat de curve geen rechte is. Het eerste beheersprobleem. De overgang van het punt u naar een punt op d e curve maakt het mogelijk van beide goederen meer te produceren. Een gedeelte van de arbeid blijft ongebruikt. Deze curve illustreert ook duidelijk het keuzeprobleem : Welk punt van de curve zal in de economie gekozen worden? De curve is ook nog nuttig om 2 van de beheersproblemen van Scitovsky grafisch te interpreteren. Ook het begrip opportuniteitskost wordt duidelijk geïllustreerd: als men meer graan wil produceren zal men minder kleding kunnen produceren.Productiemogelijkheidcurve van graan en van kleding Hoeveelheid kleding Hoeveelheid graan De curve illustreert op overtuigende wijze een aantal begrippen die eerder werden geïntroduceerd. Zo is de productie in punt u bijvoorbeeld economisch gezien inefficiënt aangezien de beschikbare productiefactoren niet volledig worden benut. betekent grafisch dat een economie er naar moet streven een productiecombinatie op de curve te selecteren. Dat zijn de werkelijke kosten van de extra graanproductie.

Een nadelig gevolg is de vervreemding t. bijvoorbeeld de vroegere Sovjet -Unie. enz. Tenslotte kunnen ook wijzigingen in economische ordening zelf de productiemogelijkheden verhogen. Elk punt komt immers overeen met een andere allocatie of aanwending van productiefactoren.a. Zo neigt de keuze in de VS eerder naar consumptiegoederen t.o. Verklaringen hiervoor zijn onder andere: . Het gevolg hiervan is dat in vergelijking met het verleden de arbeidsproductiviteit is toegenomen. De economische ordening omvat het gehele institutione le kader waarbinnen een economie opereert. verlenging van schoolplicht. Smith) waar 18 verschillende deeloperaties worden onderscheiden. . Marx).uiting in de vraag hoeveel graan en kleding m .w. toenemende arbeidsverdeling en verbeteringen in de econ omische ordening zorgen ervoor dat de curve van productiemogelijkheden steeds verder van de oorsprong verschuift. In de moderne maatschappij vervult de mens maar een kleine deeltaak in het productieproces. .… 5. de productie(K.v. invoering verplichte sluitingsdagen.Het verschil tussen een economie in oorlogstijd en in vredestijd(meer nadruk op militaire goederen) . uitgedrukt als de productie per arbeidseenheid. Vb.….v.de keuze tussen consumptiegoederen en kapitaalgoederen.(vb. . Door een aangepaste keuze van de relevante economische goederen kan de curve van de productiemogelijkheden ten slotte ook gebruikt worden om verschillen te illustreren in de keuzen die landen hebben gemaakt. De a rbeider is vervreemd van het eindproduct waarin hij nauwelijks zijn persoonlijke bijdrage kan herkennen. De arbeidsproductiviteit en bijgevolg de productiemogelijkheden worden ook verhoogd door de vooruitgang in de technologische kennis.kans op aangepaste scholing en opleiding .o. . in welk punt er geproduceerd zal worden. Arbeidsverdeling = specialisatie in het productieproces. Vooruitgang in de technologische kennis geeft veelal aanleiding tot nieuwe en meer geperfectioneerde kapitaalgoederen. afschaffing beroepsprivileges. uitvinding stoommachine  drastische verhoging arbeidsproductiviteit en een ongekende toename in de productie industriële revolutie in Engeland). Een typisch voorbeeld van arbeidsverdeling is een productieproces in een speldenfabriek(A.routine verhoogt meestal de vakbekwaamheid . Het verruimen van de productiemogelijkheden van een land Determinanten als technische vooruitgang.

Om hiermee rekening te houden kan de productiefunctie algemeen geschreven worden als : (2) X = f( L. gebrekkige motivatie van werknemers en bedrijfsleiders. Het afnemend belang van centraal geleide economieë n heeft alles te maken met moeilijkheden van informatiedoorstroming. Vandaar dat deze organisatievorm soms aangewezen is voor weinig ontwikkelde economieën .en distributieprobleem op te lossen bestaan er twee uiteenlopende systemen nl. Centrale planning Men kan stellen dat in een centraal geleide economie alle relevante beslissingen aan een centraal orgaan worden toevertrouwd.reglementering en een gebrek aan concurrentie door de concentratie van de industriële productie van bepaalde producten in één of een handvol zeer grote en moeilijk beheersbare ondernemingen. Zo moeten de vereiste hoeveelheden intermediaire goederen juist worden afgeleid. De maximale productie is hier bijvoorbeeld 7. Het marktmechanisme versus centrale planning Om in een economie het allocatie. Centrale planning blijkt vo oral succesvol bij het stimuleren van de productie van kapitaalgoederen ten koste van de productie van consumptiegoederen.Arbeidsverdeling en specialisatie.N. het marktmechanisme en de centrale planning. Productiefuncties die vroeger onbereikbaar waren kunnen nu wel geproduceerd worden. De stippellijn op de curve van productiemogelijkheden van een land laat duidelijk merken dat de technische vooruitgang zich voora l heeft voorgedaan bij de productie van kleding. . De technische vooruitgang doet zich niet in alle sectoren met dezelfde intensiteit voor. Bij een centraal geleide economie is de interne consistentie van het vastgelegde plan cruciaal. Daartegenover staat dat de bureaucratische controle die met de centrale planning samengaat administratieve inefficiënties creëert en een tekort aan flexibiliteit vertoont. 6.aangezien de investeringen bij de economische groei een sleutelrol vervullen.K.5(toename van 50%) en de maximale hoeveelheid van graan is nu 18 eenheden slechts een toename van 20%. 6. Ook m ag de totale benodigde hoeveelheid van de productiefactoren de beschikbare middelen niet overtreffen.T) Waarbij T de stand van de technologie weergeeft. afwezigheid van kwaliteitsnormen en . Samenvattend worden deze 3 elementen als technische vooruitgang aangeduid. vooruitgang in technologische kennis en verbeteringen in de economische ordening verschuiven de curve van productiemogelijkheden verder weg van de oorsprong.1. Bij de uitvoering van het plan moeten voor de diverse individuele productie -eenheden productiequota bepaald en bereikt worden. dat ze vastlegt in een plan.

Zijn voorbeeld van een speldenfabriek waar hij 18 .2. . Hierbij staat de prijsvorming centraal.Prijzen geven signalen aan consumenten en pro ducenten die er hun beslissingen op baseren. Smith . Smith(1723-1790) Smith verdedigt het economisch libera lisme op alle niveaus: de vrije private onderneming als bron van welvaart in de binnenlandse economie. Volgens Smith dragen ondernemers die hun eigenbelang behartigen(= nastreven van een zo groot mogelijke winst)bij tot het vergroten van de maatschappelijke welvaart. Smith toonde zich ook een voorstaander van verregaande specialisatie. Niettegenstaande deze efficiëntie schiet het prijsmechanisme schromelijk tekort op 4 punten: . Ook daardoor kon economische welvaart verhoogd worden.en/of productiebeslissingen.6. Een zogenaamde onzichtbare hand speelt een coördinerende rol. waarbij niet in de eerste plaats een geografische locatie wordt bedoeld.markten blijken niet goed te functioneren wanneer de te sterke economische macht van bedrijven de signaalfunct ie van het prijsmechanisme aantast . A.De inkomensverdeling die gebaseerd is op de marktwaarde van de geleverde prestaties niet noodzakelijk sociaal aanvaardbaar wordt geacht.prijzen verschaffen informatie aangaande de relatieve schaarste en het relatieve nut van de verschillende goederen. Voorwaarde opdat dit individuele streven en de collectieve welvaart convergeren is dat overal vrije concurrentie heerst. De markt moet in deze optiek trouwens ruim opgevat worden. Het marktmechanisme De markt is een tweede mogelijk mechanisme om een economie te organiseren en de genoemde beheersproblemen op te lossen.(rijkswacht. . . Het prijsmechanisme vervult in de markteconomie een drievoudige rol: . De hoge mate van efficiëntie die een geïdealiseerde markteconomie bereikt wordt door vele economen onderschreven(A.de vaststelling dat productie in een moderne economie gepaard gaat met een heel gamma ongeprijsde en meestal ongewenste neveneffecten(externe effecten). Er komt geen enkel centraal orgaan tussenbeide bij het nemen van consumptie . De markt is een theoretische instelling waar vraag en aanbod wordt geconfronteerd en ruilvoorwaarden worden vastgelegd. de vrije handel tussen mogendheden als motor van de welvaart in de hele wereld.er bestaan goederen die door hun specifieke kenmerken niet aan de markt kunnen worden overgelaten. en het prijsmechanisme optimaal kan functioneren. Bij een ideale marktwerking worden beslissingen gebaseerd op foutieve informatie over de voorkeur van de consumenten gesanctioneerd met verlies.invisible hand).burgerlijke stand.Het prijsmechanisme bepaalt de inkomensvorming De markteconomie wordt gekenmerkt door een sterk gedecentraliseerde organisatie.…) .

Tegen het einde van Smith‟s leven braken verscheidene maatschappelijke veranderingen door.of prijsinterventie. hetzij omdat de goederen geen marktprijs hebben. waarvoor Smith gepleit had. hetzij omdat ze te sterk onderprijsd worden.…Het is ook niet verwonderlijk dat er diverse raak velden zijn met deze andere wetenschappen.1. Voor deze goederen wordt het marktmechanisme dus geheel of gedeeltelijk uitgeschakeld. Maar ook ondernemingen. Dat laatste geldt voor de zogenaamde verdienstegoederen waarvan de overheid de consumptie wil aanmoedigen. De economische wetenschap bestudeert het menselijke keuzegedrag vanuit de gezichtshoek van de spanning tussen schaarse middelen en veelvuldige behoeften. en dat ze dus hun gedrag aanpassen afhankelij k van de prikkels die ze . Tenslotte speelt in veel ontwikkelingslanden ook het hiërarchisch beginsel nog een belangrijke rol. In de publieke sector geldt het budgetmechanisme als ordeningssysteem. regio‟s en landen moeten zich specialiseren om zo de nationale en internationale welvaart op te voeren. De economie is bijgevolg een humane wetenschap. Wegens de vooraf genoemde tekorten wordt het marktmechanisme aangevuld met overheidscorrectie.3.bewerkingen wist te onderscheiden vormt een pleidooi voor arbeidsverdeling tussen personen. andere aspecten van het menselijk handelen vormen het studiedomein van andere wetenschappen zoals sociologie. 6. De moderne gemengde economie: markt werking met overheidsinterventie Uit voorgaande blijkt dat zowel het marktmechanisme als de planeconomie duidelijk hun tekorten hebben. de mercantilistische staat die de invoer ten onrechte belemmert en de uitvoer kunstmatig stimuleert. Methodologische aspecten van economische analys e Elke wetenschap probeert vanuit de eigen gezichtshoek bepaalde verschijnselen logisch te ordenen en onderlinge samenhang te ontdekken. Allocatie en distributie zullen dus opgelost worden door regels van traditie en hiërarchie. Maar ook b eroepsverenigingen en de grote conglomeraten ondergraven het stelsel van de vrije mededinging. Om het economisch keuzeprobleem aan te pakken steunt de economie op enkele hypothesen. Via politieke besluitvorming worden allerhande collectieve goederen verdeeld en gefinancierd. 6. psychologie. 6. Smith trekt ten strijde tegen elke hinderpaal vo or economische vrijheid : de interventionistische staat die met haar belastingstelsel de concurrentie vervalst en monopolies creërt of toestaat. De overheid kan ook in het marktmechanisme zelf tussenkomen door markt. Hypothesen *Een eerste basishypothese is dat mensen reageren op prikkels.

en nadelen van de verschillende alternatieven te vergelijken en het beste alternatief kiezen.ervaren.wordt gemaakt is de zogenaamde ceteris paribus assumptie. Ze is niet verwonderlijk omdat vele beslissingen die genomen moeten worden vaak geen “alles of niets” beslissingen zijn maar eerder beslissingen over relatief kleine veranderingen in een bestaand actieplan. onder gelijke omstandigheden. inkomensverandering enz. Dit eenvoudige principe heeft echter belangrijke gevolgen.maar zeker niet altijd. is dat men het geobserveerd gedrag van personen. Heel de methodologie van economische analyse is hierop gebaseerd.verandering van reglementen. Voorbeelden van prikkels zijn bijvoor beeld prijsstijgingen. Het belang van ”marginaal” denken Het adjectief”marginaal” verwijst telkens naar de invloed van een kleine verandering in een bepaalde variabele op een andere. *Een derde hypothese die dikwijls. Ook al kunnen de hypothe sen niet bewezen worden men kan wel nagaan of de voorspellingen stroken met de realiteit. .waarvan met weet dat ze bestaan maar waarvan men vermoedt dat hun effect op het onderzochte fenomeen beperkt is. Is dat niet het geval dan kan men gebruik maken van modellen van algemeen economisch evenwicht waarbij alle markten simultaan worden bestudeerd.materialen en machines die men in het bedrijfsleven vaststelt het gevolg is van de bekommernis van de producenten om hun producti e te realiseren tegen de laagst mogelijke kosten. *Een tweede hypothese die de economische analyse vooropstelt. 6. Men neemt aan dat het menselijk gedrag tot op zekere hoogte gestuurd kan worden door het geven van de juiste prikkels. maar ze heeft verregaande en soms verrassende gevolgen. Zo toont marginaal denken aan dat het zeer winstgevend kan zijn een product of dienst te verkopen tegen een prijs die veel lager ligt dan de gemiddelde kosten.2. W at telt is immers de afweging van de extra . Soms is men alleen geïnteresseerd in samenhang tussen enkele economische variabelen en wordt deze samenhang onderzocht met uitsluiting van eventuele andere invloeden. Dit lijkt overigens verantwoord zolang de effecten op de andere markten onbelangrijk zijn. Zo wordt bijvoorbeeld aangenomen dat de inzet van arbeiders. Deze benadering is niet verwonderlijk.bedrijven en organisaties kan verklaren en voorspellen door ervan u it te gaan dat dit gedrag het gevolg is van optimaliserend gedrag. Zo zijn bijvoorbeeld de marginale kosten de toename in de kosten wann eer een bedrijf een kleine productietoename doorvoert. = Als al het overige gelijk blijft. Het principe van marginaal denken geeft een uiterst simpele regel om activiteiten te evalueren: als de marginale kosten(nadelen) groter zijn dan de marginale opbrengsten(voordelen) kiest de rationele beslissingsnemer ervoor de aanpassing niet door te voeren. Analoog gaat men ervan uit dat individuele consumenten beslissingen nemen door de voor .

gegeven hun budgetbeperking.zolang de extra opbrengst van een gesprek de marginale kosten maar dekt. De dynamica onderzoekt het tijdspad en het aanpassingsproces bij de overgang van de ene economische situatie naar de andere.5. 6. precies omdat er dan weinig gebeld wordt en de infrastructuur ver beneden haar capaciteit wordt gebruikt. 6. Positieve en normatieve economische analyse Vb. Aldus kan op empirische wijze tot uiting komen dat op tijdstippen waarop de prijs steeg de vraag naar benzine verminderde en andersom. Via inductie wordt dan een negatieve relatie vastgelegd tussen vraag en prijs. telefoongebruik.opbrengsten van het product versus de extra kosten. men stelt vast dat de gemiddelde kosten tijdens de daluren hoger liggen dan de gemiddelde kosten tijdens de dag. Telkens als een verandering in de exogene variabelen wordt aangebracht wordt een nieuwe evenwichtstoestand afgeleid en vergeleken met de vorige toestand(comparatieve statica). 6. Statische versus dynamische analyse Statische analyse bestudeert economische verschijnselen(endogene variabelen) met als uitgangspunt dat de relevante verklarende factoren(exogene variabelen) onmiddellijk o p het fenomeen inwerken en zelf gedurende de analyse ongewijzigd blijven. De marginale kosten zijn ‟s nachts echter zeer laag. Moet de telefoonmaatschappij tijdens de daluren dan een prijs vragen die de hoge gemiddelde kosten dekt? Uiteraard niet.4.ze kan het best een tarief vragen dat ver beneden de gemiddelde kosten ligt. Men leert daardoor de implicaties van de maatregel in detail kennen.3. We nemen bijvoorbeeld de hypothese dat consumenten streven naar een maximale behoeftebevrediging. de gemiddelde kosten spelen hierbij geen rechtstreekse rol. Hieruit kan de vraag naar benzine afgeleid worden en kan men zien dat er een relatie be staat tussen de prijs en de gevraagde hoeveelheid. Bij de inductieve methode wordt uitgegaan van feitelijke observaties. Vb. Positieve analyse bestaat er dan in dat men alle gevolgen en implicaties voor de werkgel egenheid en de werking van de arbeidsmarkt beschrijft en grondig analyseert. Men kan dan nagaan of die conclusies realistisch zijn. Normatieve analyse stelt zich daarentegen de vraag of het verhogen van het minimumloon een maatregel is die we nselijk is vanuit maatschappelijk oogpunt. Deductieve en inductieve methode Bij deductie wordt uitgegaan van axioma‟s waaruit nieuwe besluiten worden afgeleid. . De reden is eenvoudig dat er „s nachts minder gebeld wordt. Het verhogen van het minimumloon.

Laboratoriumexperimenten kunnen in de economie moeilijk worden toegepast. speltheorie en experimentele economie Econometrie combineert elementen uit de economische theorie. Om strategisch gedrag van economische agenten te analyseren wordt gebruik gemaakt van de speltheorie.6.6. . de wiskunde en de statistiek en is erg geschikt om eco nomische theorieën empirisch te verifiëren. Econometrie. een relatief nieuw onderdeel van de toegepaste wiskunde die het mogelijk maakt de verwachte reacties van de opponenten op bepaalde strategische acties van een agent in zijn beslissingproces te incorporeren. Toch maakt een recent ontwikkelde stroming in de empirische economie gebruik van desk undig opgezette experimenten om de validiteit van bestaande economische theorieën te verifiëren.

Hoofdstuk 2 : Het marktmechanisme 2.…) van belang. Goederen waarvoor de gevraagde hoeveelheid daalt bij inkomensstijging zijn inferieure goederen.…) De marktvraag hangt af van een groot aantal factoren.w.maand.reclame.a) Waarbij xv de gevraagde hoeveelheid is px de prijs van het goed y : inkomen u : smaak of voorkeur pz. Het tweede doet zich voor op markten van producten met een hoge exclusiviteitswaarde. De invloed van het inkomen zal voo r vele goederen positief zijn: naarmate het inkomen stijgt wordt er meer gevraagd van een groot gamma goederen en diensten.. Het eerste kan te maken hebben met modeverschijnselen of zogenaamde netwerkeffecten..pw. pz .1.. Het is hier nuttig vooral te wijzen op de rol van de verwachtingen van de consument. u .. Naast de prijs en het inkomen spelen ook de smaak en de preferenties van de consument een rol maar kunnen ook prijzen van andere goederen belangrijk zijn. Een algemene formulering van een vraagfunctie. Belangrijk is dat het gaat om de gewenste hoeveelheid en niet de feitelijke. Tenslotte zijn op s ommige markten een aantal andere factoren(bijvoorbeeld het weer. Als zijn een prijsstijging verwachten zal deze ook stijgen. y ... Bij substituten heeft de prijs van het ene goed een positieve invloed op de vraag naar het andere goed. Men onderscheidt in dit geval complementen en substituten. Algemene formulering De marktvraag naar een bepaald goed of een bepaalde dienst refereert aan de totale hoeveelheid die alle consumenten samen bereid zijn te kopen afhankelijk van een aantal determinanten. Dat kan zowel een positieve als een negatieve invloed op de gevraagde hoeveelheid uitoefenen. Op sommige markten speelt ook het aantal consumenten een rol. De marktvraag 2.n. . In het geval van complementaire goederen zal een prijsverhoging van het ene go ed de gevraagde hoeveelheid van het andere goed doen afnemen.jaar. die het verband beschrijft tussen de gevraagd hoeveelheid van een bepaald product in een gegeven periode en de belangrijke determinanten is de volgende : Xv = xv (px . Merk ook op dat de marktvraag een stroombegrip is: het gaat om een hoeveelheid per tijdseenheid(week.: prijzen van andere goederen n : aantal consumenten a: andere factoren zoals verwachtingen over toekomstige prijzen Voor zowat alle goederen verwacht men dat als de prijs stijgt de vraag naar dat goed afneemt.

Tabel 2.2. De curve geeft ook de betalingsbereidheid van de consumenten weer.2. De consumenten menen te bekennen wat we voor een bepaalde hoeveelheid willen geven. In die zin geeft de curve informatie weer over de waarde die consumenten hechten aan bijkomende eenheden. Bij een toename van het ink omen zal de vraagcurve naar rechts verschuiven. Grafische voorstelling Economisten zijn vooral geïnteresseerd in het bestuderen van de prijsvorming op de markt. Als de preferenties van de consumenten wijzigen en ze geen CD‟s meer willen kopen verschuift de vraagcurve naar links. De volgende stap is dus na te gaan wat de invloed is van de veranderingen in de variabelen die hypothetisch constant werden verondersteld. Neemt de hoeveelheid toe en daalt de prijs dan daalt ook de betalingsbereidheid van de consument. De gevraagde hoeveelheid en hun prijs Prijs per CD 25 20 15 10 5 P Hoeveelheid gevraagde CD‟s 10 20 30 40 50 X Er worden dus meer CD‟s gevraagd naarmate de prijs daalt. P .1. De typische benadering bestaat erin in een eerste stap alle andere determinanten van de vraag hypothetisch constant te veronderstellen zodat de gevraagde hoe veelheid enkel nog afhangt van de eigen prijs.

1. niet de eigenlijke productie.Veranderingen in de prijs resulteren in een bewegin g langs de vraagcurve en wijzigingen in andere determinanten resulteren in een verschuiving van de vraagcurve. Hoewel het formeel aantonen van het positief verband een grondige studie van het producentengedrag vereist kan de intuïtie eenvoudig worden begrepen. w . t .… : de prijzen van de productiefactoren kapitaal. De figuur geeft aan dat een prijsstijging de vraag zal doen verminderen. Een hogere prijs wijst erop dat het goed relatief schaarser is geworden. Het marktaanbod 3. van de verwachte toekomstige prijzen enzovoort. van de technologie. a )  waarbij xa :de aangeboden hoeveelheid px : de prijs van het goed r. Algemene formulering Het marktaanbod van een goed refereert aan de totale hoeveelheid die alle producenten samen bereid zijn te produceren afhankelijk van een aantal economische determinanten. waaronder verwachte toekomstige prijzen Men verwacht voor zowat alle markten een positief verband tussen de aangeboden hoeveelheid en de prijs van het aangeboden product.van de prijzen van de bij de productie benodigde inputs.. Dit is echter hetgeen de producenten bereid zijn te produceren. De aangeboden hoeveelheid hangt af van de prijs van het product. p z . r. P P X X 3.arbeid. Op de volgende grafiek is de vraag naar benzine uitgetekend.w. n .w. … . Aangezien auto‟s en benzine complementen zijn is de invloed negatief en verschuift de vraagcurve naar rechts. : de prijzen van andere goederen t : een indicator voor de stand van de technologie n : het aantal producenten a : andere factoren.. Op de andere grafiek is de invloed van een toename van de prijs van auto‟s op de vraag naar benzine uitgetekend. Deze hogere prijs impliceert toenemende . p w . … .… pz. Een algemene specificatie van de aanbodfunctie kan als volgt worden geschreven : x a = x a ( p x .

Als bijvoorbeeld in dezelfde fabriek gezinswagen en sportwagens deels op dezelfde productielijnen worden gerealiseerd dan kan een toename van de prijs van gezinswagens het aanbod van sportwagens doen d alen. W e hebben dan te maken met substituten in de productie. Ten slotte spelen ook het aantal aanbieders en de verwachtingen een rol.2...bij een beperkt aanbod.. Een toename van de verwachte toekomstige prijs heeft een invloed omdat. Ze kan ook nog anders worden geïnterpreteerd. de winstmogelijkheden van de producenten.. Ook de stand van de technologie heeft een invloed op het aanbod.ceteris paribus. Grafische voorstelling van de aanbodcurve . Als men tegen een lagere productiekost kan produceren zal men geneigd zijn meer te produceren. Grafische voorstelling In de tabel wordt een hypothetisch verband gelegd tussen de aangeboden hoeveelheid van een goed en de prijs. Ze illustreert de minimale prijs die producenten willen ontvangen om bijkomende eenheden aan te bieden.bereid zijn extra eenheden aan te bieden tegen lagere prijzen. Merk op dat de aanbodcurve weergeeft dat bedrijven bij een erg lage prijs toch bereid zijn een beperkt aantal eenheden op de markt te brenge n.bedrijven het aanbod kunnen vers chuiven in de tijd.kapitaal. Bij een grote productie daarentegen vragen producenten hogere prijzen om een toename in het aanbod te realiseren.bij gegeven waarden van alle andere determinanten(technologie.winstmogelijkheden en zet de producenten aan om grotere hoeveelheden op de markt te brengen. bij gelijkblijvende prijzen op de markt. Denk maar aan complementen of substituten.) Prijs per CD 5 10 15 20 25 Aangeboden hoeveelheid CD‟s 0 15 30 45 60 De aanbodcurve illustreert het positief verband tussen prijs en aangeboden hoeveelheid. inputprijzen. Hogere lonen in de che mische bijverheid bijvoorbeeld verhogen. wanneer producten stockeerbaar zijn. Een groter aantal aanbieders verhoogt het aanbod van een gegeven product . hogere prijzen zetten producenten aan om meer op de markt te brengen. De prijzen van de inputfactoren(arbeid. 3. de productiekosten van scheikundige producten en verminderen dus. Ook de prijs van andere goederen kan het aanbod b eïnvloeden. Omgekeerd betekent dit dat ze.) hebben een negatieve invloed op de hoeveelheid die bedrijven op de markt wensen aan te bieden.

Alle overige determinanten van vraag en aanbod beschouwen we als constant. daarna bekijken we de invloed van eventuele wijzigingen in deze variabelen op het marktevenwicht.De getekende aanbodcurve houdt hypothetisch de waarde van alle andere determinanten van het aanbod constant. 4. Een toename in de lonen in die sector kan leiden tot een verschuiving van A1 naar A3(naar links). Prijs per Cd Gevraagde Aangeboden hoeveelheid hoeveelheid 10 20 30 40 50 Relatie gevraagde versus aangeboden hoeveelheid 60 45 30 15 A>V A>V A=V A<V A<V 25 20 15 10 5 .1. De introductie van een nieuwe kostenbesparende technologie zal de aanbodcurve van A1 naar A2 doen verschuiven(naar rechts). Het marktevenwicht 4. Het begrip marktevenwicht Er is sprake van evenwicht wanneer tegen de geldende prijs de hoeveelheid die de gebruikers willen kopen precies gelijk is aan de hoeveelheid die de bedrijven willen aanbieden. Het is dus weer belangrijk een beweging langs de aanbodcurve te onderscheiden van een verschuiving van de aanbodcurve. Een verandering van één van deze factoren zal een verschuiving van de aanbodcu rve veroorzaken. Men noemt deze situatie een evenwicht omdat er bij af wijkingen van deze toestand automatische krachten in werking treden die de marktuitkomsten opnieuw naar het evenwicht dringen.2. Een verschuiving langs de aanbodcurve doet zich enkel voor als de prijs van het product op de markt wijzigt. Grafische voorstelling de tabel confronteert de marktvraag naar CD‟s met het marktaanbod tegen alternatieve prijzen. 4.

Verschuivingen in het marktevenwicht De vraag en aanbod – curven van de vorige grafiek warden getekend in de veronderstelling van gegeven constante warden voor alle overige determinanten van vraag en aanbod. een proces dat in principe doorgaat tot het onevenwicht is weggewerkt. Noch de producenten noch de consumenten hebben er baat b ij wanneer ze van het evenwicht afwijken. Tegen die prijs zijn de producenten bereid 45(duizend stuks per week) aan te bieden. Op de meeste markten blijft dit onevenwicht niet lang bestaan maar zal er een proces op gang komen dat neerwaartse druk uitoefent op de prijs.spijtig voor hen worden er echter tegen die hoge prijs maar 20 gevraagd. Er treedt dus een aanbodoverschot op. Het onevenwicht daalt bij gevolg. De producenten zullen waarschijnlijk hun prijs verlagen tot het aanbodoverschot verdwenen is. Zij zijn bereid een hogere prijs te betalen.wat producenten ertoe aanzet meer aan te bieden. Op de beschreven manier worden marktuitkomsten automatisch naar een evenwichtspunt gedreven waar vraag en aanbod precies gelijk zijn. Bovendien zijn er automatische krachten die in werking treden. De vergelijking van het oorspronkelijke en het nieuwe marktevenwicht is typisch een voorbeeld voor wat met . en de prijs terug richting de evenwichtsprijs duwen. In een volgende stap wordt nu nagegaan hoe het marktevenwicht zich wijzigt wanneer één of meer van deze overige factoren veranderen.0 Stel dat de gemiddelde prijs van een CD 20euro zou bedragen. Deze prijsverlaging trekt dan weer nieuwe kopers aan. enkel de prijs van het goed varieert. 4. Een zelfde tendens treedt op bij een vraagoverschot.3. als om de één of andere reden de prijs afwijkt van de evenwichtsprijs. Een gedeelte van de kopers komt niet aan zen trekken. Zolang het aanbod de vraag overtreft zullen de producenten worden aangezet tot opeenvolgende prijsverlagingen.

Onderstaande grafieken : a) de vraagcurve verschuift naar rechts ten gevolge van een inkomenstoename of een toename in de prijs van een substituut b) geeft de invloed van een betere tech nologie of een daling van de inputprijs. resultaat is een prijsdaling en een toename van de verhandelde hoeveelheid c) een gelijktijdige verschuiving van de vraag en het aanbod in dezelfde richting komt hier aan bod. In dit geval neemt de hoeveelheid zeker to e maar de invloed op de evenwichtsprijs is onzeker en hangt af van de ligging van de curven en de grootte van de verschuivingen d) vraag verschuift naar links en aanbod naar rechts.comparatieve statica noemt. Nu is de invloed op de evenwichtshoeveelheid onzeker maar de prijs daalt zeker 4. Het algebraïsch equivalent van het snijpunt van de vraa gcurve en de aanbodcurve is dan eenvoudig de oplossing van een stelsel van twee vergelijkingen naar de twee onbekenden. Algebraïsche analyse van het marktevenwicht Als de vraag en aanbodcurven bekend zijn kan het marktevenwicht makkelijk langs de algebraïsche weg worden afgeleid.4. Men bekijkt de in itiële situatie en de finale uitkomst maar niet het aanpassingsproces zelf. Vb : xv = 60 – 2px  xv = xa  60-2px = -15+3px  75= 5px  15=px xa = -15 + 3px Dus px = 15 en x = 30 Stel dat door een toename in het inkomen de vraagfunctie er nu zo uit ziet xv=80-2px .namelijk de evenwichtsprijs en de evenwichtshoeveelheid.

Het nieuwe evenwicht is dan px = 19 . Bovendien is het soms essentieel rekening te houden met de dynamische aspecten van aanpassingen aan veranderde marktomstandigheden.aanbod schema uiteraard ook handig om wijzigingen op markten te voorspellen. Naast het verklaren van het verleden is gelijkaardige toepassing van het vraag. Hiermee moet dan uiteraard rekening worden gehouden. De reden is een combinatie van 2 factoren . xv=xa  80-2px = -15+3px  95=5px  19=px xa=-15+3px Grafisch komt dit overeen met een verschuiving van de vraagcurve naar rechts. En anderzijds werd zeer grote technologische vooruitgang geboekt en werden b etere productietechnieken uitgevonden. De prijs neemt toe en ook de verkochte hoeveelheid stijgt. 4. Wanneer ver schillende producten als nauwe substituten of complementen kunnen worden beschouwd dan kunnen wijzigingen op één markt ook gevolgen op andere markten hebben.5. Onmiddellijke effecten en effecten op lange termijn kunnen erg van elkaar verschillen. Het raamwerk maakt mogelijk te begrijpen waarom men op sommige markten vaststelt dat in een periode van meerdere decennia de reële prijzen zijn gedaald terwijl de consumptie zeer erg is gestegen. Het is in dergelijke gevallen nodig de effecten van verschillende markten op zowel korte als lange termijn te bekijken om zo een globaal beeld van de gevolgen van bepaalde fenomenen te . Combinatie van de veranderingen aan de vraag – en aanbodzijden van de markt leidt uiteindelijk tot dalende reële p rijzen en een grote toename van de verkochte hoeveelheden. Het gevolg is een zeer sterke verschuiving naar rechts van de aanbodcurve in de betreffende sectoren. enerzijds een toename van de vraag door bijvoorbeeld hogere inkomens. Het marktmechanisme in werking : toepassingen Hoe eenvoudig het raamwerk van vraag en aanbod ook i s. x =42. het is een rijk instrument dat het mogelijk maakt een heel gamma fenomenen te begrijpen die zich in de realiteit voordoen.

en dat vooral de prijs stijgt.en budgetgevoeligheid wordt afgeleid. Daarbij gaat men in een eerste stap voor een bepaalde markt gegevens verzamelen over de marktprijzen. Een derde methode bestaat erin gebruik te maken van directe experimenten.inkomens. en waar op die wijze informatie over prijs . 4.v.gaat men de reactie van consumenten op bepaalde veranderingen in prijzen . enz. Wanneer de aanbodcurve vlakker is(zeer prijselastisch) dan neemt de verhandelde hoeveelheid sterk toe en blijft de prijsstijging op de markt eerder beperkt. Stel dat producenten denken dat de vraag gaat toenemen en dus ook de prijzen op de markt. Een eerste methode bestaat erin vraag -en aanbodfuncties te bepalen d. statistische methoden. zie pag55) Het is ook nuttig de rol van “foutieve”verwachtingen te illustreren.crisis en het gevolg in de rundvleessector en varkensvleessector. W anneer de vraagtoename zich dan niet realiseert is het erg waarschijnlijk dat de prijzen instorten.6. Daarbij draagt men er via gespecialiseerde methoden zorg voor dat de verkregen informatie een goede weer gave vormt van de werkelijke reactie die men kan verwachten wanneer de veranderingen zich in de werkelijkheid voordoen.(vb.verkochte hoeveelheden. De prijselasticiteit van vraag en aanbod Economisten willen niet alleen in staat zijn de richting maar o ok de omvang van prijs en hoeveelheidveranderingen te voorspellen. Bij een tweede methode die vooral veel wordt toegepast om de vraagzijde te bestuderen. een steilere aanbodcurve.waarbij potentiële consumenten in een gecontroleerde winkelomgeving met variërende prijzen en budgetten worden geconfronteerd. BSE.impliceert daarentegen dat de toename van de hoeveelheid relatief klein is. … . . In een tweede fase worden dan statistische schattingstechnieken aangewend om op basis van deze gegevens de parameters van vraag . 5.begrijpen.m. Een minder prijsgevoelig aanbod.en aanbodfuncties te bepalen. Empirisch bepalen van vraag en aanbod Om te vermijden dat vraag -en aanbodcurven puur abstracte begrippen blijven zonder concrete inhoud is het nuttig even stil te staan bij de wijze waarop vraagcurven en aanbodcurven kunnen worden bepaald op basis van observeerbare informatie. trachten te achterhalen op basis van interviews en surveytechnieken. en dat ze als reactie daarop de productie verhogen.

Definitie De prijselasticiteit van de vraag is een indicator voor de gevoeligheid waarmee consumenten reageren op een prijsverandering. Als de prijselasticiteit in absolute waarde kleiner is dan 1  inelastische vraag Als de prijselasticiteit in absolute waarde groter is dan 1 elastische vraag 5.De precieze invloeden op prijzen en hoeveelheden hangt dus sterk af van de prijsgevoeligheid van vraag en aanbod.1.1. bij gelijkblijvende waarden van alle andere determinanten van de vraag(ceteris paribus).1. De prijselasticiteit is steeds negatief omdat de vraagcurve een negatieve helling impliceert dat een prijstoename een daling van de gevraa gde hoeveelheid tot gevolg heeft. Het begrip geeft weer met hoeveel procent de gevraagde hoeveelheid wijzigt wanneer de prijs toeneemt met één procent. Berekenen van de prijselasticiteit van de vraag Zie werkcollege 1 +blz 58 -64 in boek 5.3.1.1. Determinanten van de prijselasticiteit van de vraag = Δxv = Δp xv . Daarom wordt ook dikwijls de absolute waarde gehanteerd. 5. Prijselasticiteit van de vraag 5.het is immers de verhouding van twee procentuele veranderingen. Concreet definieert men de pri jselasticiteit van de vraag als volgt: Δxv Εpv= procentuele verandering in gevraagde hoeveelheid = p procentuele verandering in de prijs Δp xv p De prijselasticiteit is een onbenoemd getal. die typisch gemeten worden aan de hand van het begrip prijselasticiteit.2.

. Dit principe verwijst naar het zogenaamde inkomenseffect van een prijsverandering .Algemeen onderscheidt men 3 factoren. Bij een prijsstijging zullen mensen immers makkelijker overschakelen naar andere goederen naarmate meer zulke substituten beschikbaar zijn. Indien de verhoogde prijs blijft aanhouden zal na een verloop van tijd de consument overschakelen op een substituut. Zie grafische interpretatie + voorbeeld pag 67 -69 5. Mensen gaan.de beschikbaarheid van substituten: hoe talrijker het aantal voorhanden zijde substituten voor goed x en hoe beter deze goederen ter vervanging van x in aanmerking komen.vaak om psycho logische redenen niet onmiddellijk over op een beschikbaar alternatief wanneer een goed duurder wordt.zodat de reactie van de consument heviger is.2.Gaat het om noodzakelijke of luxegoederen?: hier geldt dat. 5.2. Determinanten van de prijselasticiteit van de vraag - xa = Δp flexibiliteit en mobiliteit van de productiefactoren : wanneer een prijs toeneemt. Als de prijsstijging aanhoudt ga je dit wel overwegen. in het begin ga je niet overwegen met het openbaar vervoer te gaan.hangt de reactie van de aangeboden hoeveelheid af van de mate waarin bedrijven gemakkelijk en snel bijkomende arbeid en andere inputs kunnen aantrekken. De prijselasticiteit van de vraag is groter op lange dan op korte termijn. Prijs benzine duurder.je gaat altijd met auto naar het werk. De prijselasticiteit van het aanbod 5. Definitie en berekening De prijselasticiteit van het aanbod van een goed x wordt gedefinieerd als een kleine procentuele toename in de prijs op de aangeboden hoeveelheid: Δxa εpa= procentuele verandering in aangeboden hoeveelheid = Δxa = p procentuele verandering in de prijs Δp xa p voor kleine prijsveranderingen kan de puntelasticiteit worden bepaalde als de limiet van de prijselasticiteit voor Δp 0.ceteris paribus.De beschouwde tijdshorizon:het tijdsperspectief dat men beschouwt bij de bepaling van de elasticiteit speelt ook een belangrijke rol.die leiden tot evenveel eenvoudige vuistregels.1.3.2. . des te groter de prijselasticiteit van de vraag naar x zal zijn.(vb. Naarmate het . de prijselasticiteit van de vraag naar een luxegoed groter is dan die van een noodz akelijk goed.

7. Op lange termijn kan de capaciteit door investeringen worden opgedreven en gelden deze beperkingen niet. εijv= Δxvi .producenten op korte termijn door de beschikbare productiecapaciteit beperkt worden bij het opvoeren van de productie. Indirecte prijsinterventies: indirecte belastingen en subsidies De overheid kan verschillende motieven hebben om indirecte belastingen op te leggen. Stel dat een accijns aan t euro wordt in gevoerd. Hier is de reden gelegen in het feit dat. Bovendien nemen we aan dat de accijns een onderdeel vormt van de prijs die de aanbieders aan de kopers aanrekenen. het zijn de aanbieders ieders die de belasting periodiek doorbetalen aan de staat .wanneer de prijs toeneemt. De overheid kan als vormgever en uitvoerder van het algemeen beleid van oordeel zijn dat om sociaal-economische redenen de prijsvorming gecorrigeerd dient te worden. Ofwel als accijns(constante betaling per eenheid) of als een ad valorem belasting(procentueel).- eenvoudiger is de nodige extra productiefactoren aan te trekken uit regio‟s of uit andere sectoren zal het aanbod meer elastisch reageren. ze is positief voor substituten en nul voor onafhankelijke goederen. Deze geeft weer met welk percentage van de vraag naar goed i wijzigt ten gevolge van een procentuele verandering in de prijs van goed j. Ze kan ze gebruiken als financiering van publieke voorzieningen of al s ontmoediging voor de consumptie van bepaalde goederen. Men is immers soms ook geïnteresseerd in de gevoeligheid van de gevraagde hoeveelheid met betrekking tot andere determinanten van de vraag.1. Wanneer men de invloed van de prijs van een bepaalde goed j op de vraag naar een ander goed i wil bepalen. Deze belastingen kunnen onder verschillende vormen voorkomen.zoals de prijzen van andere goederen of het inkomen. pj Δpj xvi Voor complementaire goederen is de kruiselasticiteit negatief. De markt en overheidsinterventies We hebben de werking van het marktmechanisme toegelicht. Of men wil weten hoe gevoelig het aanbod zal reageren op veranderingen in prijzen van de inputfactoren in het productieproces. .maakt men gebruik van het begrip kruiselasticiteit of kruislingse prijselasticiteit. Tijdshorizon: ook voor prijselasticiteit van het aanbod geldt dat de numerieke waarde voor zowat alle goederen groter is op lange termijn dan op korte termijn. Andere elasticiteiten van vraag en aanbod In principe kan men zowel voor vraag als aanbod nog andere elasticiteiten definiëren dan alleen prijselasticiteit. 6. 7.

de mate waarin de consumptie van het goed zal afnemen en de belastingopbrengsten voor de staat hangen allemaal cruciaal af van de prijselasticiteiten van vraag en aanbod. Deze kostenverlaging verschuift het aanbod van A0 naar A1. Tegen de gereglementeerde prijs is er een aanbodtekort..Deze grafieken tonen aan dat de invoering va directe belasting inderdaad leidt tot een vermindering van de consumptie(nl. De toename van de prijs is geen verrassing want de producent zal namelijk trachten de belasting door te rekenen aan de consument. van x0 tot x1). Ze zullen dus bij prijsgevoelige producten een keuze moeten maken tussen consumptie beperken en weinig inkomsten of de consumptie niet al te veel beperken en veel inkomsten. De mate van belastingafwenteling. Subsidies worden beschouwd als negatieve belastingen en zorgen da n ook tot precies omgekeerde resultaten. Dergelijke maatregelen worden wel eens getroffen in een poging om de inflatie in te dijken of bij een grote schaarste van specifieke noodzakelijke goederen.2.een neerwaartse verschuiving met het bedrag van de subsidie. Dit heeft tot gevolg dat voor de staat de belastingsinkomsten relatief beperkt zullen blijven. De belastingafwenteling zal kleiner zijn dan het bedrag t.of maxprijs op te leggen.allocatie via een systeem van coupons.en maximum prijzen De overheid is gemachtigd een min . In de mate dat het aanbodtekort niet wordt weggewerkt zal er in veel gevallen een parallelle markt ontstaan. . De nieuwe marktprijs li gt lager dan voordien.en dat de marktprijs toeneemt van p0 tot p1. In onderstaande grafiek bekijken we het opleggen van een maximumprijs. Het voorgaande leidt in bepaalde gevallen tot een interessant dilemma voor de overheid. De overheid legt niet alleen indirecte belastingen op maar geeft ook subsidies indien met het gebruik van een goed wil stimuleren. Stel dat de vraag zeer prijsgevoelig is dan zal in dat geval een prijsstijging beperkt blijven. Directe prijsreglementering: minimum . en de consumptie neemt ook toe(x1>x0) 7. Als de overheid geen maatregelen neemt dan zal het vraagsurplus aanleiding geven tot andere vormen van rantsoenering(lange wachtrijen.. Een nieuw evenwicht wordt bereikt in e1. De vermindering van de hoeveelh eid zal relatief belangrijk zijn. Dus zowel producent als consument ondervinden hinder van deze belastinginvoering. Zie hiervoor de tweede grafiek.). Als de overheid de consumptie wil verminderen van bijvoorbeeld tabakproducten zal zij een hoge accijns invoeren maar daardoor worden de inkomsten van de overheid wel zeer beperkt.

3.Merk op dat het opleggen van maximumprijzen enkel zinvol is wanneer de maximumprijs beneden de evenwichtsprijs ligt.p1. Deze hoeveelheid kan op de markt worden verkocht tegen een prijs p1: voor deze prijs bedraagt de gevraagde hoeveelheid inderdaad precies x0. Het opleggen van een minimumprijs komt veel in de landbouw voor maar ook op de arbeidsmarkt. bij aan de producenten. zal opkopen tegen die prijs. Op de eerste onderstaande grafiek garandeert de overheid aan de producenten de minimumprijs door aan te kondigen dat ze alle overtollige productie die tegen de vastgestelde prijs zal worden geleverd. opkoopt 7.namelijk de hoeveelheid x0. Merk op dat deze t weede methode vermijdt dat de overheid daadwerkelijk productie opkoopt. Hier wordt in eerste instantie de totale productie die tegen die prijs wordt voortgebracht. Stel dat de Belgische . Een andere manier om minimumprijzen in te voeren wo rdt weergegeven in de tweede onderstaande grafiek. Directe beïnvloeding van vraag of aanbod Het opleggen van rechtstreekse invoerbeperkingen voor een bepaald product om de eigen industrie te beschermen. De overheid betaalt dan het verschil tussen de gegarandeerde minimumprijs en de prijs waartegen het totale aanbod kan worden verkocht. op de markt gegooid.

Het tweede voorbeeld. 82-84 . Men kan enerzijds een beleid richtten op het massaal trachten te confisqueren van drugs. zie grafiek 1. + Appendix pag. Anderzijds kan men drugs bestrijden door via het onderwijs en de media aan anti. Besluit Het is belangrijk erop te wijzen dat de vraagcurve verder moet worden onderbouwd door een grondige analyse van het gedrag van individuele consumenten. Zie grafiek 2 8.vraag en het Belgisch aanbod naar graan wordt weergegeven door V en A. directe interventie. Omdat de Belgische graanmarkt niet aan de Belgische vraag kan voldoen wordt er vanuit andere landen graan ingevoerd.drugopvoeding te doen.

Vroegere economen hadden enkel oog voor het totale nut als determinant van de waarde.verkregen ten gevolge van een kleine toename in de consumptie van dit goed. Belangrijk daarentegen is het marginaal nut. bier en pizza‟s.Marshall werd uitgewerkt. die beschrijven wat een consument wenst. andere goederen hebben dan een zeer klein nut en een zeer grote marktwaarde(vb. Ook kon hij nagaan hoe een consument reageert op een verandering in de prijs van een bepaald goed of op een inkomenswijziging.men veronderstelt wel dat de hoeveelheid van alle andere goederen constant blijft. en de budgettaire mogelijkheden van het individu. Onder invloed van de marginalisten kwam het begrip marginaal nut in de consumptieanalyse centraal te staan . Hier ook hielden sommige eraan vast dat nut en marginaal nut kardinaal meetbaar waren. Het basisidee van afnemend marginaal nut vormt de grondslag van de theorie van het consumentengedrag die door A. Een pizza kost 6 euro en een glas bier 3 euro.edelstenen).maar haast geen marginaal nut. Aanvankelijk is het mogelijk dat voor bepaalde goederen het marginaal nut eerst nog stijgt. 1e wet van Gossen : Als men meer van een goed consumeert daalt het marginaal nut. Vb. Hij slaagde erin beslissingen van consumenten te rationaliseren vanuit de veronderstelling dat consumenten waarschijnlijk hun nut willen maximaliseren.Het totale nut van de consumptie van opeenvolgende hoeveelheden is gegeven in onderstaande tabel.lucht.het is het marginaal nut dat de waarde ervan bepaalt. Een individu heeft een budget van 60euro en moet dit verdelen over 2 goederen. dit laatste hangt onder meer af van de prijzen van diverse goederen en het beschikbare budget. Het onderscheid tussen het totaal en het marginaal nut loste ook de waardeparadox op : sommige goederen hebben een zeer groot totaal nut. gegeven een aantal beperkingen die ze moeten respecteren. Nut.water). De marginalisten to onden aan dat het totale nut meestal een onbelangrijk gegeven is in het consumentengedrag en de waardeleer. Hij formuleerde een theorie waarbij consumentenbeslissingen het resultaat zijn van de confrontatie van enerzijds preferenties. Onder marginaal nut verstaat men algemeen: de toename in het totaal nut.marginaal nu en consumptiebeslissingen Nut : de voldoening die gehaald wordt uit de consumptie van en bepaalde hoeveelheid van een willekeurig goed. Ze konden daardoor geen oplossing vinden voor de zogenaamde waardeparadox: men stelt namelijk vast dat sommige goederen een zeer groot nut hebben en toch nagenoeg geen marktwaarde(vb. Zo is bij een consumptie van 8 pizza‟s het marginaal nut bepaald op 20: de . Bovendien gingen de economen er ook van uit dat nut kardinaal meetbaar was zoals gewicht of lengte.Hoofdstuk 3 : Consumentengedrag en de afleiding van de vraag 1.

83 6. met het overeenkomstig marginaal nut per euro bij die hoeveelheid. Want. Dat kan nooit optimaal zijn: gegeven deze bundel bedraagt het marginaal nut per euro 10 voo r bier en 3.16 0.4 6. In de volgende tabel worden in de eerste kolom alle mogelijke combinaties bepaald en wordt het overeenkomstig totaal nut becijferd.33 Om de combinatie pizza‟s. Hoeve el-heid pizza‟ s Tota al nut pizz a‟s 0 100 180 250 290 320 Margina al Nut pizza‟s Margin aal nut pizza‟s per euro / 8.00 8.0 8.33 6. In het voorbeeld neem aan dat de consument de combinatie 8pizza‟s en 4 glazen bier consumeert.toename van het nut voor een toename van 6 tot 8 pizza ‟s bedraagt 40(290-250).67 5.00 8.33 voor pizza‟s.67 5.83 3. is de eenvoudigste proce dure eerst na te gaan welke combinaties de consument kan kopen.67 5.50 3.a antal glazen bier) 10.50 Hoeve totaal el nut -heid bier bier Margin aal nut bier 0 2 4 6 8 10 / 50 40 35 20 15 0 4 8 12 16 20 0 120 220 300 360 400 / 30 25 20 15 10 Margi -naal nut bier per euro / 10.stel dat een consument een bundel kiest waarvoor dit niet zo is.8 4.het marginaal nut van de laatste euro besteed aan elk van de goederen precies hetzelfde is.bier te bepalen die het totaal nut zo groot mogelijk maakt.33 5. Bovendien worden voor elke combinaties de hoeveelheden pizza‟s en bier hernoemen die ze bevatten.33 6.33 Marshall toonde aan dat het algemeen zo is dat bij optimale allocatie van het budget.20 Totaal nut van deze combinat ie Hoeveelh Marginaa Hoeveelh Marginaa eid l nut eid bier l nut bier pizza‟s pizza‟s per euro per euro 320 410 470 480 460 400 10 8 6 4 2 0 2.33 2.67) Hij toonde ook aan dat dit geen toeval is maar dat een optimale combinatie die het nut maximaliseert altijd de eigenschap zal hebben dat het marginaal nut per euro gelijk is voor alle goederen.33 / 0 4 8 12 16 20 / 10. redeneerde hij correct. We stellen vast dat het nut maximaal is wanneer de consument 4 pizza‟s combineert met 12 glazen bier.12 2. Combinati e( aantal pizza‟s. Dit betekent dat indien de consument .67 8.(hier : 6.00 3.dit is 20 extra per eenheid.gegeven de prijzen en zijn budget van 60euro.33 6. op basis van de informatie in voorgaande tabel.00 3.

Het punt a stelt een goederenbundel voor bestaand e uit 2 boeken en 6filmvoorstellingen per maand. In de veronderstelling van niet -verzadiging zal de consument alle mogelijke goederenbundels die in kwadrant I liggen boven de combinatie a verkie zen.ook wordt aangenomen dat hij in staat is zijn preferenties te uiten. en bundel b boven bundel c dan moet hij ook bundel a boven bundel c verkiezen. 2 goederen.economie uit van rationeel gedrag. We kunnen ook stellen dat een consument de optimale hoeveelheid van een goed consumeert wanneer de marginale baten(voordeel) van een extra euro voor dit goed precies gelijk zijn aan de marginale kosten(nadeel) van deze bijkomende consumptie. Met bundel a corresponderen . Zij gaat ervan uit dat nut enkel ordinaal meetbaar is. Ten tweede moeten de preferenties transitief zijn: als hij bundel a prefereert boven bundel b. Convexiteit: technische eigenschap die te maken heeft met de vorm van de curven en waaraan een duidelijke economische interpretatie kan worden gegeven. Hoewel dit niet strikt vereist is voor rationeel gedrag gaat men bovendien dikwijls enkele bijkomende technische veronderstellingen over de preferenties van de consument maken zoals niet -verzadiging en convexiteit. Hij wint 10 aan nut per euro die hij meer spendeert aan bier. deze was dat ze allemaal dachten dat nut kardinaal meet baar was.33 oplevert.minder aan pizza‟s spendeerde en meer aan bier zijn nut zou toenemen. De marginale kosten van meer consumptie van een bepaald goed zijn de marginale opportuniteitskosten. Niet-verzadiging : de consument heeft van alle goederen liever meer als minder.1. Ten eerste neemt men aan dat de consument goederenbundels kan vergelijken en ordenen(deze eigenschap noemt men volledigheid). Preferenties. Gelukkig steunt de moderne consumentenleer niet langer op kardinale nuttigheidsmaat. marginaal nut kan nooit negatief zijn. Preferenties en indifferentiecurven Om het consumentengedrag te analyseren gaat de micro . De hierboven vermelde theorieën hadden elk een tekortkoming. Bijgevolg kan hij zijn nut nog verhogen door minder aan pizza te besteden en meer aan bier. Anderzijds wordt a verkozen boven alle assortimenten die zich in kwadrant III bevinden. boeken en cinemabezoeken. Het willekeurige punt a verdeelt het diagram in 4 kwadranten. In elk punt van het eerste kwadrant beschikt het individu immers over meer boeken en/of meer cinemabezoeken dan in a. Het optimum wordt bereikt wanneer de consument zijn 60euro alloceert door 4pizza‟s te combineren met 12glazen bier. 2. Het voordeel van de bijkomende consumptie wordt in het voorbeeld weergegeven door het marginaal nut per euro. In het voorbeeld zijn de marginale kosten van meer pizza gelijk aan de marginale baten van het bier dat men opgeeft door meer pizza te consumeren. namelijk de waarde van wat men moet opgeven om meer van het goed te verkrijgen. Vb.indifferentiecurven en nutsfuncties 2.terwijl de marginale euro die hij besteedt aan pizza‟s slec hts 3.

dan daalt zijn totale nut. Dalend verloop : Als je de consument een deel van goed 2 ontneemt.o. 2. De kwadranten II en IV laten geen algemene uitspraken toe en vereisen nader onderzoek. Dat impliceert op zijn beurt onmiddellijk dat de indifferentiecurve dalend is. Economisch betekent dit niets anders dan de betalingsbereidheid van de consument voor extra eenheden van een willekeurig goed daalt naarmate hij er .meer boeken en/of meer voorstellingen dan met elk punt van kwadrant III (inclusief de stippellijnen). De curve u1 bijvoorbeeld verbindt alle bundels die de consument hetzelfde totaal nut geven als de bundel a.gedefinieerd als een verzameling van goederenbundels waartussen de consument indifferent is.dan kan men curven construeren die alle bundels bevatten waartussen de consument indifferent is. We veronderstellen bijvoorbeeld dat : .v. de oorsprong : dit betekent dat zij met de bolle zijde naar de oorsprong is gekeerd. Eigenschappen van de conventionele indifferentiecurve de indifferentiecurve heeft een dalend verloop de indifferentiecurve is convex t. Men noemt de curve een indifferentiecurve. de oorsprong indifferentiecurven geven een hoger nutsniveau weer naarm ate ze verder van de oorsprong liggen twee indifferentiecurven kunnen elkaar niet raken of snijden 1. convex t. Met elk nutsniveau komt een andere indifferentiecurve overeen. 2.de consument a verkiest boven d .2. Van elke bundel in deze kwadranten wordt aangenomen dat de consument kan zeggen dat hij bundel a verkiest of hij de andere bundel verkiest.o.v. of onverschillig is tussen a en de andere bundel. Opdat hij hetzelfde totale nut zou behouden moet men ter comp ensatie een bepaalde hoeveelheid van goed 1 bijgeven.de consument onverschillig is tussen a en b Als we deze oefening herhalen en de consument confronteren met de keuze tussen combinaties van een zeer groot aantal goederenbundels.de consument c verkiest boven a .

reeds meer van consumeert.(zie grafiek3) 2. Transitiviteit impliceert dan dat hij indifferent moet zijn tussen b en q. Deze leggen de relaties tussen enerzijds diverse .( zie grafiek 2) 4.a.7 .3.Δx2 Δx1 3. in punt a is de consument bereid 1. Dit wordt formeel gemeten door de substitutieverhouding van goed 2 door goed 1. hoger nutsniveau naarmate ze verder van de oorsprong verwijderd zijn: aangezien de consument a boven d verkiest en c boven a geldt dat alle punten op de indifferentiecurve u2 verkozen zullen worden boven de combinaties van u1 en alle bundels van u1 boven die van u0. Nutsfuncties Preferenties en indifferentiecurven kunnen meer algemeen en op formelere wijze worden beschreven door gebruik te maken van nutsfuncties. SV21= . Op de onderstaande grafiek bedraagt de substitutieverhouding 1. Om dit te begrijpen volstaat het de maximale betalingsbereidheid van de consument voor een bijkomende eenheid van goed1 uit te drukken in eenheden van goed2. twee indifferentiecurven kunnen elkaar niet snijden of raken: de consument moet indifferent zijn tussen a en b en tussen a en q.7 eenheden van goed 2 op te geven om 1 eenheid van goed 1 bij te krijgen.w. merk echter op dat q meer bevat van beide goederen dan b. M.zodat de veronderstelling van niet -verzadiging impliceert dat de consument q moet verkiezen boven b.

hoeveelheden van verschillende goe deren die geconsumeerd worden. Stel dat beide consumenten de bundel (4. Di t betekent concreet dat enkel de relatieve waarde van de nutsfuncties belang heeft. en hoe kleiner het relatief belang van het goed op de horizontale as. alcoholische dranken en frisdranken. hoe groter de betalingsbereidheid van de consument voor bijkomende eenheden van het goed op de verticale as.x2. De betalingsbereidheid van persoon a voor een kleine toename in de consumptie van alcohol is groter dan voor persoon b .…. Met andere woorden hoe vlakker de indifferentiecurve door een gegeven punt. Indifferentiecurven als weergave van preferenties : toepassingen In onderstaande grafiek zijn voor 2 verschillende individuen indifferentiecurven getekend die hun p referenties beschrijven m.. We leren dan uit deze figuur dat persoon a meer belang hecht aan alcoholische dranken dan persoon b.namelijk de bereidheid om eenheden van goed2 op te geven in ruil voor meer eenheden van goed1. Een ordinale interpretatie betekent dan alleen dat de consument bundel b prefereert boven a.Vb Stel dat de nutsfunctie die de preferenties beschrijft van een bepaalde consument een waarde aanneemt van 100en200 voor respectievelijk de bundels a en b.5) consumeren.dx2 Δx1 dx1 Δx10  Zie werkcollege 2 2.b.4.maar dat de absolute verschillen tussen de waarden van de nutsfunctie geen enkele betekenis hebben.xn ) Daarbij dient nogmaals benadrukt te worden dat het nutsniveau enkel ordinaal geïnterpreteerd kan worden. Indien men zich concentreert op zeer kleine veranderingen gebruikt men het begrip marginale substitutiegraad.t. MSG21= lim – Δx2 = . Niet dat de consument bundel b tweemaal liever heeft dan bundel a. . Marginale substitutiegraad : subjectieve betalingsbereidheid van de consument voor goed 1 uit te drukken in termen van goed 2.en anderzijds het totale nut u dat verkregen wordt door de consumptie van deze goederenkorf : u = u ( x1. In het vervolg van de analyse wordt steeds aangenomen dat de nutsfunctie(i) continu en differentieerbaar is en (ii) dat de daarbij horende indifferentiekrommen strikt convex zijn.

Uiteraard kan hij zijn inkomen ook over de twee goederen verdelen. Vb. Budgetrestrictie Bij het nemen van beslissingen dient de consument rekening te houden met een aantal beperkingen onder andere zijn budget. x2 x2 u1 u1 u0 x1 u0 x1 Meer voorbeelden zie pagina 101-103. In het tweede geval. Zowel het inkomen(y) als de prijzen van de goederen(p1. De vergelijking van deze budgetlijn is gegeven door p1x1 + p2x2 = y .wanneer een consument bijvoorbeeld steeds bereid is een kop koffie op te geven voor een kop th ee en omgekeerd. Hij spaart dus niet. In extreme gevallen kan hij ervoor kiezen zijn gehele inkomen te spenderen aan goed1 of aan goed2. neemt het nut pas toe wanneer meer van beide goederen samen kan worden geconsumeerd. De budgetrechte geeft dan alle mogelijke combinaties weer die de consument kan kopen bij de gegeven prijzen en zijn gegeven budget. Indien de consument zijn gehele inkomen spendeert aan de consumptie van goed 2 dan kan hij y/p2 eenheden van dit goed aankopen.p2) zijn gegeven.wanneer bijvoorbeeld iemand alleen koffie neemt met suiker.Speciale vormen van indifferentiecurven: In het eerste geval. Om de zaken niet nodeloos te compliceren gaan we ervan uit dat de consument zijn gehele inkomen wenst uit te geven. Analoog als hij zijn gehele inkomen uitgeeft aan goed1. 3. dan kan de consument zijn inkomen op verschillende wijzen over de twee goederen alloceren. Indien we ons eenvoudigheidshalve blijven beperken tot twee goederen. Ten slotte kan hij zijn budget ook gedeeltelijk uitgeven aan goed 1 en gedeeltelijk aan goed2. is de betalingsbereidheid onafhankelijk van de consumptie(de helling is constant). Deze voorbeelden illustreren duidelijk dat de vorm van de indifferentiecurven informatie bevat over de bereidheid van de consument om goederen te substitueren.

Als het beschikbare inkomen stijgt zal dit een verschuiving van de budgetlijn naar rechts als gevolg hebben. M.bepaald door de relatieve prijzen. een prijsbeleid van een bedrijf waarbij de eerste 10 eenheden van een goed x1 tegen de volle prijs moeten worden betaald. Om de helling van de budgetrestrictie te bepalen is het nuttig de vergelijking van de budgetrechte te herschrijven als : y – p1 x1 p2 p2 Hieruit volgt dat de helling gegeven is door : dx2 = . Het voorgaande impliceert dat men de absolute waarde van de helling van de budgetbeperking kan int erpreteren als de objectieve ruilverhouding op de markt. Er zijn echter situaties waar dit niet zo is. het automatisch gratis ter beschikking stellen van een verplichte minimale hoeveelheid E van een bepaald goed x1 door de overheid leidt tot de budgetbeperking zoals voorgesteld op onderstaande grafiek. Bij een prijsverandering zal de helling van de budgetlijn in absolute waarde stijgen. Vb. W ie alles uitgeeft aan andere goederen kan toch een hoeveelheid E consumeren.p1 dx1 p2 x2 = Het is duidelijk dat de richtingscoëfficiënt van de budgetlijn gelijk is aan –p1/p2.Merk op dat de helling van de budgetrechte een duidelijke en belangrijke economische betekenis heeft. Vb2.a.betaalt de geldende marktprijs.maar waarbij de consumenten alle bijkomende eenheden kunnen kopen tegen een verminderde p rijs geeft aanleiding tot een budgetbeperking zoals weergegeven op de tweede grafiek. De inkomensverandering heeft geen invloed op de relatieve prijzen en beïnvloedt de helling van de rechte niet. Merk op dat het lijnstuk geen deel uitm aakt van de budgetbeperking. De budgetbeperking is stapsgewijs lineair: de helling is kleiner in absolute waarde wanneer men meer dan 10 eenheden koopt omdat de relatieve prijs van het eerste goed is gedaald. W ie meer van x1 wenst. . Dit kan zowel het gevolg zijn van overheidsbeleid op bepaalde markten als van het voeren van een bewust prijsbeleid van ondernemingen. de helling van de budgetlijn wordt bepaald door de relatieve prijsverhouding van de twee goederen. We hebben steeds verondersteld dat de budgetbeperking lineair is.w.

Verdere substitutie van goed 2 door goed1 zou dan gepaard gaan met een vermindering van het totale nut. Maar ook hier kan et nut nog verhoogd worden door goed 2 verder door goed 1 te substitueren.1. .gegeven zijn preferenties. Aan de voorwaarde van totale besteding van het inkomen is dan voldaan. Grafische bepaling van het optimum Het principe van grafische analyse is eenvoudig: een consument die maximale voldoening nastreeft zal een bundel willen consumeren die gelegen is op een indifferentiecurve die zover mogelijk van de oorsprong is verwijderd. Hij zou dan bijvoorbeeld i n n terechtkomen.4.De optimale keuze van de consument 4.aangezien dit punt deel uitmaakt van de budgetlijn.zodat alleen de bundels op de budgetlijn in aanmerking komen. De consument kan zijn totale nut verhogen door minder van goed2 te consumeren en de middelen die daardoor vrijkomen aan goed 1 te besteden. De maximale voldoening bij het beschikbare budget wordt bereikt in punt e. Het punt m geeft echter niet de maximale voldoening. Stel dat de consument de bundel overeenkomstig met het punt m consumeert. In het optimum geldt dus dat de MSG gelijk is aan de relatieve prijzen : MSG21=p1/p2.de indifferentiekromme die door m gaat is niet degene die het verst van de oorsprong verwijderd ligt en die de consument kan bereiken. Het is nu duidelijk dat het evenwicht van de consument zich situeert in dat punt waar de budgetlijn raakt aan de indifferentiecurve die zo ver mogelijk van de oorsprong verwijderd is. Maar anderzijds is hij beperkt door zijn budget. Inderdaad.

Tenslotte leidt herschrijven dan voorgaande uitdrukking tot : ____=____ p1 p2 De consument maximaliseert dus zijn nut wanneer hij zijn budget zodanig alloceert dat voor beide goederen de verhouding van het marginaal nut ten opzichte van de prijs gelijk is. 4. 4.2. Er zijn nog verschillende varianten mogelijk om het optimum te karakteriseren : MSG21 = _______ De voorwaarde kan dus ook geschreven worden als : p1/p2 = ______ De interpretatie is analoog. Het is best mogelijk dat iemand het optimaal vindt niets van bepaalde goederen te consumeren.3.tegen de geldende marktprijzen. De consument maximaliseert zijn nut als hij zijn gegeven inkomen zodanig besteedt voor de aankopen van 2 goederen dat de verhouding van de marginale nuttigheden(su bjectieve ruilverhouding) gelijk is aan de verhouding van hun prijzen(objectieve ruilverhouding). Hoekoplossingen We hebben impliciet verondersteld dat het keuzeprobleem aanleiding geeft tot een oplossing waarbij de consument de twee goederen inderdaad consumeert. In dat geval is zijn optimale bundel grafisch gegeven door de hoekoplossing.dan kan hij zijn nut nog verhogen door goed2 verder te substitueren door goed 1.moet opgeven van 2 voor een bijkomende eenheid van 1. In dat geval spraken we van een inte rne oplossing waarbij in het optimum de MSG en de relatieve prijzen aan elkaar gelijk waren. Nog anders gezegd. . In de praktijk garandeert niets dat we in alle omstandigheden een interne oplossing zullen krijgen.In het optimum is dus de marginale baat van een extra eenheid van goed1 precies gelijk aan de marginale kosten van deze bijkomende eenheid. de consument is in evenwicht wanneer het marginaal nut per uitgegeven euro voor alle goederen uit zijn assortiment gelijk is. Is zijn bereidheid tot ruilen van goed2 voor goed1 groter dan wat hij objectief. Een numeriek voorbeeld Zie boek pagina 110. Indien het extra voordeel van een toename in consumpti e van goed 1 groter is dan de extra kosten kan men zijn totale voldoening doen toenemen door wat van goed 2 op te geven in ruil voor meer van goed 1.

Veranderingen in de preferentieschaal Als je beide grafieken bekijkt merk je op dat er een preferentiewijziging is gebeurt in het voordeel van goed2.noch de prijzen verander zijn wijzigt het consumptiepatroon. 5.rekening houdend met zijn preferenties en zijn inkomen en de gegeven marktprijzen.De beschouwde consument kiest ervoor geen vlees te eten. Een vermindering van het budget geeft analoog een evenwijdige verschuiving naar links.2.naar de oorsprong toe.zijn nut maximaliseert. Veranderingen van het consumentenevenwicht Hiervoor werd aangetoond hoe de consument. Andere goederen Vlees 5. Het gevolg van deze preferentiewijziging is dan ook dat de consument meer van het tweede goed consumeert. We zullen hier dus bekijken hoe de consument reageert bij een verandering van één van deze gegevens terwijl de andere gegevens dezelfde blijven( ceteris paribus ). . De curve die de optimale punten verbindt noemt men de inkomensconsumptiecurve (ICC).1. Met elk inkomensniveau komt een ander optimum overeen. 5. Veranderingen in het budget Grafisch leidt een toename van het inkomen tot een evenwijdige verschuiving van de budgetlijn naar rechts. Merk op dat hier de MSG niet gelijk is aan de relatieve prijzen. De optimale goederenbundel wijzigt natuurlijk wanne er er veranderingen optreden in de basisgegevens. Hoewel in dit gev al noch het inkomen.

curve van een noodzakelijk en een luxegoed Om op meer formele wijze de invloed van het inkomen op de vraag te meten gebruiken economen het begrip inkomenselasticiteit van de vraag. Noodzakelijke goederen kan men zo eenvoudig definiëren als goederen met een .vertrekkend van luik a. Een inkomenselasticiteit kleiner dan 1 betekent dat een toename van het inkomen met 1% een toename van de vraag impliceert van minder dan 1%.waarbij de prijzen constant worden verondersteld. W e kunnen de inkomenselasticiteit ook formuleren om de invloed van een inkomensverandering op de vraag van een individu ele consument na te gaan. Het voorgaande maakt het nu ook eenvoudig om het verband af te leiden tussen de gevraagde hoeveelheid van een goed en het inkomen. Wet van Engel : Het relatieve aandeel van noodzakelijke goederen neemt af wanneer het inkomen groter wordt . Ze wordt gedefinieerd als de verhouding tussen de relatieve verandering van de gevraagde hoeveelheid van een goed (x) en de relatieve verandering van het inkomen (y). Dit verband wordt samengevat door wat men noemt een Engel . De Engel.ICC : geeft de verzameling weer van alle optimale goederenbundels bij verschillende inkomens. Wanneer de vraag naar een goed proportioneel stijgt bij een inkomenstoename spreekt men van luxegoederen. de Engel .curve voor het eerste goed afgeleid. In bovenstaande grafiek wordt.waarbij de prijzen van de goederen ongewijzigd blijven.curve. εyv= d x / x = dx y d y/ y dy x De meeste goederen hebben een positieve inkomenselasticiteit : de vraag neemt toe bij hogere inkomens.

inkomenselasticiteit kleiner dan 1. dan zal de budgetlijn niet langer worden gegeven door jl. Goederen waarvoor geldt dat de vraag daalt wanneer het inkomen stijgt noemen we inferieure goederen . De prijs van goed1 daalt van p1 tot p1‟ en vervolgens tot p1‟‟.3. De mate waarin dit gebeurt hangt af van de kruiselingse prijselasticiteit van de vraag: is deze elasticiteit negatief.3. maar door jw.curve wordt weergegeven in volgende grafiek. ook al is die prijs ongewijzigd gebleven. Als traditionele voorbeelden golden margarine en cichorei.(vb.1. dan zal bij een prijsdaling van goed 1 de consumptie van goed 2 toenemen. Stel bijvoorbeeld dat de prijs van het eerste goed gehalveerd wordt. Als gevolg van de prijsdaling van het goed bereikt de consument niet langer zijn maximaal nut in e 0 maar wel in e1... witte producten. De invloed van prijsveranderingen en de individuele vraagcurve In onderstaande figuur wordt het effect van een prijsdaling x1 onderzocht. Onder de ceteris-paribus . Luxegoederen zijn dan goederen met een inkomenselasticiteit groter dan 1. Het is ook mogelijk dat de vraag naar een bepaald goed afneemt wanneer het inkomen stijgt.hypothese neemt de consumptie toe van x1 naar x1‟ en vervolgens naar x1‟‟. Door in paneel b op de verticale as de prijzen aan te geven en de overeenkomstige optimale hoevee lheden . De prijsverandering van het eerste goed heeft ook de consumptie van het tweede goed beïnvloedt. Veranderingen in de prijs 5.) Engel-curve voor inferieur goed 5. Als h et inkomen een zeker niveau bereikt worden deze goederen vervangen door boter en koffie. Dit is het geval met het goed waarvan de Engel. Door de prijsdaling consumeert de consument meer van dat goed dan voorheen.

3.van goed1 uit paneel a over te nemen op de horizontale as verkrijgt men onmiddellijk de individuele vraagcurve voor het eerste goed. Ook wijzigingen in preferenties en in de prijs van het 2e goed zullen verschuivingen in de vraagcurve veroorzaken. 5. Het substitutie-effect en het inkomenseffect .2. Door herhaling van de grafische analyse voor een hoger inkomen kan men eenvoudig nagaan dat de vraagcurve in dat geval naar rechts zal verschuiven zolang de inkomenselasticiteit positief is. We merken op dat de individuele vraagcurve werd afgeleid in de veronderstelling van een gegeven inkomen en voor een gegeven prijs van het 2e goed.

wat wel obser veerbaar is zijn de goederenbundels die consumenten aankopen waar je dan de preferenties van een consument uit kan afleiden. de effecten van overheidsmaatregelen enz.enerzijds is goed1 goedkoper geworden. . Het substitutie-effect van een prijsdaling veroorzaakt steeds een toename in het relatief goedkoper geworden goed. We zeggen dat zijn reële inkomen gestegen is en spreken van het inkomenseffect van de prijsdaling van het eerste goed . Men noemt dit het substitutie – effect van goed1.4. Bijgevolg kan hij na de prijsdaling zowel van goed1 als van goed2 meer kopen. observeerbaar gedrag en vraaganalyses Preferenties zijn niet steeds observeerbaar. Als hij dus dezelfde hoeveelheid van goed1 zou kopen zou zijn inkomen niet volledig worden beteed. Zo kan men ook gezinsbudgetten en gegevens over prijzen te weten komen. budgetwijzigingen. Dat zal uiteraard gevolgen hebben op zijn consumptiepatroon.prijzen. In de theorie vertrekt men van gegeven preferenties maar in de praktijk vertrekt men van gegevens over de geconsumeerde goederenbundels om hun vraag naar allerlei goederen te verklaren op basis van inkomens. Je kan die vaststelling beter begrijpen als je het dubbele effect onderkent dat voortvloeit uit een prijsdaling van goed 1 : .Eerder is gebleken dat een prijs verandering van een goed ook effect heeft op de vraag naar andere goederen waarvan de prijs onveranderd is gebleven. Afleiding van de marktvraag uit de individuele vraagcurven Grafische afleiding van de marktvraag . Zo kan men ook effecten voors pellen van prijsveranderingen. Al deze informatie kan via aangepaste technieken worden ver kregen.  Zie appendix 2 5. Preferenties. Consumentengedrag in actie : Toepassingen  Zie boek pagina 120-125 + werkcollege 2 ! 7. Het teke n van het inkomenseffect ligt niet vast het hangt ervan af of het betreffende goed een normaal of een inferieur goed is.Anderzijds is ten gevolge van de prijsdaling van goed1 de koopkracht van het inkomen van de consument verhoogd.… . Daardoor zal de consument het relatief duurder geworden goed2 vervangen door het goedkopere goed 1. 6.

Zo is er geen plaats ingeruimd voor sparen of ontsparen. De theorie kent ook wel enkele gebreken. Er werd in de theorie ook uitgegaan van “zekerheid”. Ook houden de nutsfuncties zich klassiek bezig met hoeveelheden die zijn geconsumeerd waar de consument dikwijls niet in is geïnteresseerd maar eerder in de “karakteristieken”.V a V a+b 8. . waarmee wel rekening kan gehouden worden. Kritische kanttekeningen V b De theorie van het consumentengedrag is aantrekkelijk omdat zij op basis van enkele eenvoudige hypothesen met betrekking tot het gedrag van de consument(voornamelijk met betrekking tot rationaliteit) in staat is sommige fundamentele economische wetten van een theoretische onderbouw te voorzien. Er werd verondersteld dat de consument alle relevante grootheden kent : hij kent dus alle relevante prijzen met zekerheid.

met machines en andere kapitaalgoederen. .Diversificatievoordelen : Bedrijven kunnen soms meerdere activiteiten integreren die door aparte aanbieders op de diverse markten moeten worden gedaan. grondstoffen enz. Bedrijven coördineren een groot aantal activiteit en en regelen intern alle interacties tussen de ingezette arbeid. je laat eerst bij iemand vaststellen dat die defect is daarna zoek je de geschikte apparatuur om het te herstellen.waarbij het bedrijf als organisatie permanent machines en personeel aanwerft om de productie op te voeren. geeft advies.Specialisatie en teamwork : Vooral grotere bedrijven maken het mogelijk de voordelen van teamwork te realiseren. materialen en grondstoffen. zoals arbeidskrachten van verschillende opleidingsniveaus en specialisaties. de kos ten van controle op de transactie enz. Men kan zich afvragen of alle vormen van productie noodzakelijk een bedrijfsorganisatie vereisen. opereren ze op grote schaal. verkoopt nieuwe wagens enz. energie enz. Om deze transformatie te realise ren combineren zij verschillende inputfactoren. Dit heeft voordelen en leidt in de meeste gevallen tot lagere kosten per eenheid. ze omvatten alle kosten en moeite die men zich moet getroosten om een partner te vinden om de transactie mee te realiseren. Voordelen van de organisatie van productie in bedrijven Bedrijven worden gedefinieerd als organisaties die inputs omzetten in outputs. waarin ieder . Maar precies omdat ze zich specialiseren. de moeite die gedaan wordt om een prijs overeen te komen.….Schaalvoordelen : Een bedrijf moet uiteraard ook kosten maken om de activiteiten te coördineren en uit te voeren. . Men spreekt dus van diversificatievoordelen : het is goedkoper het aanbod v an meerdere producten of diensten binnen één bedrijf te organiseren dan er aparte bedrijven voor op te zetten. Deze zijn niet noodzakelijk uitgedrukt in geld . Er zijn kostenvoordelen verbonden aan het integreren van deze verschillende diensten in één entiteit.H o o f d s t u k 4 : P r o d u c t i e e n k o s t e n va n b e d r i j ve n op korte en lange termijn 1. .2. machines. Je auto is defect. Men zou in principe alle nodige activiteiten die binnen een bedrijf gebeuren ook via de markt voor elk van de betrokken activiteiten kunnen laten uitvoeren. Bedrijven en de organisatie van de productie 1. Welke factoren dragen ertoe bij dat de productie via een organisatie in bedrijven efficiënter verloopt dan wanneer alle coördinatie en organisatie via de markt verloopt? . Dit is niet efficiënt. Een garage doet zowel onderhoud als reparaties van zowel personenwagens als vrachtwagens . dan zoek je iemand die het kan herstellen.Transactiekosten : de transactie via de markt geeft hogere transactiekosten dan die in bedrijven. je kan beter naar een garage gaat die alle mogelijke apparatuur in huis heeft net als gekwalificeerd personeel. Vb.

2. maar hoe kan hij g aranderen dat deze opdracht op de meest efficiente manier zal worden uitgevoerd . De reden is dat er imperfecte informatie is: iemand die hoger staat in de bedrijfshierarchie kan wel opdrachten geven aan zijn ondergeschikten om een bepaalde opdracht uit te voeren. Maar bij andere productiemethodes is dat meestal niet het geval: de “opdrachtgever” heeft geen exacte informatie over de inspanningen die geleverd dienen te worden en vaak ook niet de tijd om de werknemers continu te evalueren om na te gaan of deze de opdracht efficiënt uitvoeren. De opdrachtgever wil dat de opdracht wordt uitgevoerd om zijn doelstellingen te realiseren. Ook beperkingen opgelegd door de markt zelf. Om de juiste beslissingen te maken moeten ze dus over de juiste informatie beschikken. 1. en dus tegen de laagst mogelijk kosten? Mocht hij perfect kunnen inschatten welke inspanning het vergt om de opdracht uit te voeren. Wanneer de omvang en dus de kosten van een bepaalde activiteit moeilijk ingeschat kunnen worden en ook moeilijk te meten zijn en ook een directe controle op de inzet van de uitvoerder moeilijk of te duur is ontstaat er een principaal. maar waarbij toch synergie kan ontstaan tussen teamleden. Doelstellingen en beperkingen van bedrijven Doelstelling van bedrijven kunnen erg verschillen maar meestal komt het er altijd op neer een zo groot mogelijke economische winst te maken.maar kan niet garanderen dat de uitvoerder(agent) dit ook daadwerkelijk efficiënt doet. dan is het absoluut noodzakelijk dat het bedrijf technisch en economisch efficiënt opereert. Technische efficiëntie bete kent dat het bedrijf met de beschikbare middelen de maximale output realiseert. en te controleren. kan werken in bepaalde gevallen maar in een concrete bedrijfsomgeving geeft dit systeem g ebaseerd op bevelen wellicht geen gunstige resultaten. Terwijl economische efficiëntie betekent dat het bedrijf een gegeven productie realiseert tegen de laagst mogelijke kosten. deels problemen van technische aard. Als een bedrijf economische winst wil nastreven maar met beperkingen geconfronteerd wordt . Om deze maximale winst te bereiken moet het bedrijf rekening houden met een aantal beperkingen. dan was er geen probleem: hij kan gewoon nagaan of de opdracht binnen de gestelde tijd is uitgevoerd en op basis daarvan zijn ondergeschikten beoordelen. zoals in het leger. 1. De bedoeling daarvan is managers en . Vormen van bedrijfsorganisatie Het systeem van de hogere instantie die bevelen geeft aan de ondergeschikten.agent probleem. In een bedrijf waar veel bandwerk wordt uitgevoerd is het makkelijk de prestaties van de arbeiders te meten. In dergelijke gevallen moeten systemen gebaseerd op het geven van beve len en opdrachten worden aangevuld et motivatiesystemen. Doet het bedrijf dat niet kan hij onmogelijk de grootst mogelijke winst bereiken.personeelslid gespecialiseerd is in bepaalde activiteiten.3.

dan kan men de productiefunctie op lange termijn weergeven door : x= f(l. De eenheden waarin inputs en de productie gemeten worden liggen niet a priori vast.men voert aangepaste beloningssystemen in. kilogram of per stuk enz. of op basis van informatie voor een aantal verschillende bedrijven in eenzelfde sector.en keukenpersoneel. bakplaten. De inputs en de outputs moeten w el worden uitgedrukt voor eenzelfde tijdseenheid. partnerships en vennootschappen. Deze mogelijkheden vormen een beperking voor de producent om zijn doelstellingen te realiseren. gemalen vlees enz.(vb. Productie en kosten : enkele inleidende begrippen 2. het aantal bakplaten. Vele real istische productieprocessen realiseren meer dan 1 ouput en gebruiken meer dan 2 inputs. Daarbij wordt dikwijls van uitgegaan dat zowel de inputs als de outputs oneindig deelbaar zijn. de managers hebb en er dus alle voordeel bij om de doelstellingen van het bedrijf na te streven.werknemers aan te zetten de doelstellingen van het bedrijf na te streven. Laten we stellen dat bedrijven slechts 1 output realiseren en daarbij 2 outputs gebruiken(arbeid en kapitaal). de inzet van kapitaal door l en k. . samen met de omvang van de produc tie en de complexiteit van de markt. We merken op dat in de praktijk deze verschillende motivatiesystemen aanleiding geven.men maakt de agent mede. De productiefunctie is een technische relatie : ze beschrijft de technische mogelijkheden die de producen t nodig heeft om output te realiseren. Stellen we de output voor door x.eigenaar.zodat de productie een continue functie is van de ingezette inputs. zo verbindt je het lot van de managers met het succes van het bedrijf.k) waarbij f(. 2. productiefunctie van een hamburgertent hangt af van het verkoops.zo wil men de vergoedingen van managers of werknemers afhankelijk maken van prestaties in meetbare objectieven. aantal hoogovens enz. tot verschillende types bedrijven. De verzamelde . Arbeid wordt typisch gemeten door het aantal gepresteerde uren of het aantal personeelsleden. Dat kan ofwel gebeuren op basis van gegevens voor een specifiek bedrijf voor een aantal perioden. De productiefunctie De productiefunctie geeft aan wat voor een be paald productieproces de maximaal realiseerbare output is die per tijdseenheid kan worden voortgebracht voor verschillende hoeveelheden van de inputs. Kapitaal kan bijvoorbeeld uitgedrukt worden in aantal machine . De output kan uitgedrukt zijn in liter.men werkt met langetermijncontracten. Er zijn minimaal 3 motivatiesystemen: .uren. In de praktijk kan de productiefunctie worden bepaald door informatie te verzamelen over de gebruikte inputs en de gerealiseerde productie. waaronder de éénmanszaak.1. bijvoorbeeld de winst(“performance related pay”) .) Men maakt een onderscheid tussen productiefunct ies op lange en op korte termijn.) de productiefunctie is.

je mist de concerten in W erchter enz. De opportuniteitskosten omvatten de waarde die je hecht aan het doorbrengen van de maand juli als je niet op vakantie in het buitenland zou zijn: ze kunnen bijvoorbeeld bestaan uit het loon dat je zou ontvangen voor de gepresteerde arbeid. Vb2. Er zijn uitgaven die bedrijven doen. Ze geven de waarde van de gebruikte inputs weer in hun beste alternatieve aanwending. de waarde van het bijwonen van de concerten in Werchter enz.Douglas productiefunctie : x = f ( l. Vb 3.gegevens kunnen dan worden gebruikt om de relatie tussen inputs en productie te beschrijven of eventueel nauwkeurig te sc hatten met statistische technieken. vb. een nooit meer recupereerbare en onvermijdelijk verloren uitgave. De apparatuur is zondanig bedrijfsspecifiek dat ze geen enkele marktwaarde heeft.2. De gemaakte kosten voor deze apparatuur zijn dan wat men noemt “gezonken kosten”(= sunk costs). Een veelgebruikte productiefunctie is de Cobb. De prijs die het bedrijf voor deze bakstenen betaalt is een goede indicatie van de opportuniteitskosten: men had deze bakstene n gewoon tegen de geldende marktprijs kunnen verkopen aan een ander bedrijf zodat de prijs goed de waarde weergeeft van de gebruikte inputs in hun beste alternatieve aanwending. Door met vakantie te gaan in juli geef je bijvoorbeeld de mogelijkheid op om in juli vakantiewerk uit te oefenen.maar die men ni et als opportuniteitskosten kan beschouwen. De opportuniteitskosten van deze apparatuur zijn dan nul: de waarde in . Maar welke kosten zijn de kosten die relevant zijn bij het nemen van economisch verantwoorde beslissingen? En zijn er misschien kosten die niet direct als uitgave worden beschouwd maar die wel degelijk economische kosten betekenen? Voor economisten zijn de relevante kosten arbeid. bakstenen van een bouwbedrijf gebruikt in het productieproces.β parameters die het productieproces beschrijven. Productiekosten : relevante en irrelevante kosten Kosten spelen een belangrijke rol bij het nemen van economisch gefundeerde beslissingen in het bedrijfsleven. wanneer ze ook elders aan de slag zouden kunnen en tegen een gelijksoortig loon.k ) = Alα kβ Hierbij zijn A.α. Ook in het bedrijfsleven is het essentieel alle economische kosten. en niet alleen de boekhoudkundige kosten . Stel dat een bedrijf enkele jaren terug heeft geïnvesteerd in gesofisticeerde apparatuur die alleen nuttig is binnen het bedrijf. Weet dat de werkelijke kosten steeds hoger liggen dan de boekhoudkundige kosten. In andere gevallen zal de betaalde vergoeding voor de ingezette inputs geen goede benadering geven van de werkelijke opportuniteitskosten. in rekening te b rengen bij het nemen van beslissingen. In veel gevallen en met goed functionerende inputmarkten komen deze opportuniteitskosten gewoon overeen met de prijs van de input. Het is niet altijd zo dat de betaalde prijzen voor de inputs de opportuniteitskosten goed weergeven. kapitaal en materialen dan ook de opportuniteitskosten. zie handboek pagina 142-143-144 2.  Vb. De lonen van de bouwvakkers zullen een goede weergave vormen van de werkelijke opportuniteitskosten.

wat het bedrijf ook doet. hebben ze geen invloed op economische beslissingen naar de toekomst toe.uitgaven enz. Stel nu dat men correct al de opportuniteitskoste n heeft bepaald. De vaste kosten varieren niet met het productieniveau. de kosten van materiaal enz. want de grond heeft een alternatieve aanwending. Omgekeerd zijn er een aantal gevallen waarbij de bedrijfseconomische vergoeding van de productiefactoren niet de werkelijke opportuniteitskosten reflecteert. omdat de apparatuur nergens anders nuttig kan worden ingezet. kapitaal enz. En hoeven dan ook niet in aanmerking te worden genomen in het besliss ingsproces. De beslissing om in juli al dan niet de productie te ver hogen heeft bijvoorbeeld wel implicaties voor de personeelsuitgaven. . In dat geval moeten bij het nemen van beslissingen de in rekening gebrachte kosten de werkelijke opportuniteitskosten weergeven. Vb.dan kan men het onderscheid maken tussen kosten op korte en lange termijn. Deze kosten vertegenwoordigen de echte opportuniteitskosten die in rekening worden gebrach t bij het nemen van de relevante beslissing. Een bedrijf produceert conserven die in een speciale verpakking aan de winkels moeten worden geleverd. en niet de gemaakte uitgaven. Stel dat een landbouwer reeds jarenlang eigenaar is van zijn grond. Dit betekent niet dat de kosten die voor deze grond worden aangerekend nul zijn.) plus de kosten van de beschikbare apparatuur en andere kapitaal goederen die per definitie op korte termijn vast worden verondersteld. Omdat ze onde r geen enkele omstandigheid kunnen worden gerecupereerd. Gezonken kosten zijn dus geen opportuniteitskosten en moeten niet in rekening worden gebracht. Als men de productie verhoogt dan neen die kosten toe en omgekeerd. W at het bedrijf ook beslist met de productie aan te vangen de gemaakte uitgaven zijn verloren. Omdat beslissingen alleen rekening houden met echte opportuniteitskosten is het dan ook duidel ijk dat sunk costs geen enkele rol mogen spelen bij het nemen van verstandige beslissingen.  alle opportuniteitskosten die rechtstreeks samenhangen met de te nemen beslissing zijn de kosten die in aanmerking genomen moeten worden.beste alternatieve aanwending zijn nul. En de waarde van die grond in zijn alternatief gebruik zijn de opportuniteits kosten(vb. maar ook de kosten die gepaard gaan me t het opstarten van een bedrijf. waarde die de grond opbrengt als hij verpacht wordt). Ze kunnen niet worden gerecupereerd. De kosten op korte termijn bestaan uit de kosten van zowel de variabele inputs(arbeid. reeds gemaakte reclame . Algemeen geldt dat alle kosten die ten aanzien van bepaalde beslissingen als „sunk‟ kunnen worden aanzien(die dus onafhankelijk zijn van de uitkomst van de beslissing) geen enkele rol mogen spelen bij het nemen van die beslissing. en dat deze volledig is afbetaald. De variabele kosten daarentegen zijn de kosten van de variabele productiefactoren. ze zijn er onafhankelijk van. Niet alleen zeer specifieke bedrijfsinvesteringen kunnen als gezonken worden beschouwd. ze varieren met d e productie. Veel andere kosten zijn natuurlijk niet van het type „sunk cost‟.

productiefunctie: ze geven weer hoe de productie samenhangt met de ingezette inputs. Het gedrag van de producent op lange termijn: de optimale keuze van inputs in de productie Op lange termijn betekent dat de producent een periode beschouwt die lang genoeg is om alle inputs.1. verzekeringskosten gebouw Bedrijfsspecifieke stempels 3. De gegevens in d tabel beschrijven de langetermijn . Deze geeft weer voor verschillende combinaties van arbeidsuren en machine. Productie en de substitueerbaarheid van inputs 3. materialen. vergoeding tijdsinzet eigenaar.Vaste kosten Kosten afhankelijk van toekomstige beslissingen Kosten meubilair.uitgaven. 3. ook de omvang van de basisinfrastructuur en de ingezette machines optimaal te kunnen aanpassen. Bovendien is de analyse ook erg belangrijk wanneer een beginnende producent nadenkt over de nog te installeren productiecapaciteit. De langetermijn . Verschillende combinaties van inputs levere n vaak dezelfde output op. De hier beschreven problematiek is altijd relevant wanneer bedrijven nadenken op lange termijn. De langetermijn.de mate waarin inputs vervangbaar zijn(substitutiemogelijkheden) . Twee essentiele kenmerken van de productietechnologie : . Hij wil dan weten welke de optimale inzet is van arbeid. als hij een bepaalde output tegen de laagst mogelijke kosten wil realiseren.uren hoeveel meter staaldraad de producent kan realiseren.1. materiaal Reed gemaakte reclame.k) Die kan grafisch worden voorgesteld : .1. Stel dat ingenieurs van een producent van staaldraad door jarenlange wekelijkse observaties de informatie hebben verzameld die samengevat is in een tabel.productiefunctie en isoquanten Het soort informatie dat men nodig heeft om de productiefunctie te beschrijven kan worden geïllustreerd met een voorbeeld. Dus eenzelfde output kan op verschillende manieren gerealiseerd worden en het is aan de producent om de inzet van de verschillende inputs optimaal te kiezen.de mate waarin de productie toeneemt wanneer meer inputs worden ingezet(schaalopbrengsten) Als we dan vervolgens de productiekosten bekijken en we gaan na hoe een producent de hoeveelheden van verschillende inputs bepaalt om een gegeven output te realiseren tegen de laagste kosten leidt dit tot een rechtstreeks verband tussen de productiekosten en het outputniveau.productiefunctie kan worden weergegeven als : x= f (l. kapitaal enz. het aan te werven personeel enz. kosten verlichting Sunk costs Variabele kosten Productiearbeiders.

Wiskundig is de isoquant gegeven door de vergelijk : x 0 = f (l.Deze figuur omvat alle mogelijkheden die er technisch mogelijk zijn om verschillende productieniveaus te realiseren. Deze figuur geeft in zeer algemene termen ook aan dat er verschillende mogelijkhede n zijn om eenzelfde productie te leveren. De getekende productiefunctie impliceert dus dat het technisch mogelijk is tot op zekere hoogte de ene input te verv angen door de andere en daarbij dezelfde output te verkrijgen. Dat is niet verwonderlijk als men rekening houdt met het feit dat het hier een fenomeen op lange termijn betreft.k) . Een isoquant geeft alle mogelijke combinaties van arbeid en kapitaal die dezelfde output leveren.

w. MTSGkl = lim – Δk = . Vb. doordat de extra inzet van 1 productiefactor.2.z.1.2. (vb. hoe groter het overeenkomstig ouputniveau. Speciale vormen van isoquanten In het geval van vaste inputverhoudingen zijn de isoquanten rechte hoeken. voorafgegaan door een minteken. Economische relevantie van schaalopbrengsten . de oorsprong isoquanten kunnen elkaar niet raken of snijden De marginaal technische substitutiergraad is een maatstaf d ie de mate van substitueerbaarheid aangeeft tussen arbeid en kapitaal. Is de output toene emt met slecht 50% dan spreken we van afnemende schaalopbrengsten.o. 3. 3. In sommige productieprocessen is de substitueerbaarheid onafhankelijk van de gebruikte inputcombinatie : de MTSG is constant en de isoquanten worden gegeven door rechten. Het verschil tussen isoquanten en indifferentiecurven ligt erin dat bij is oquanten de getalwaaren wel degelijk een kardinale betekenis hebben. Als de output zou verdrievoudigen spreekt men van toenemende schaalopbrengsten. Dat minteken wordt ingevoerd om een positieve numerieke uitkomst te verkrijgen. met eenzelfde percentage). zonder aanpassing van de andere.1.3. Eigenschappen van isoquanten dalend verloop convex t.2.2. In extreme gevallen doet zich het tegenovergestelde voor van vaste inputverhoudingen.dk Δl0 Δl dl Deze formule geeft een maat voor de substitueerbaarheid van kapitaal door arbeid.Verschillende isoquanten samen vormen een isoquantenveld. wanneer als gevo lg de output verdubbelt spreekt en van constante schaalopbrengsten. 3.1. en wordt grafisch weergegeven door de richtingscoefficient van de raaklijn aan de isoquant. Er is dan een proportioneel verband tussen de ingezette inputs en de geleverde productie. veranderen. waarbij dezelfde productie wordt behouden. geen additionele output oplevert. een extra bus maakt het niet mogelijk meer mensen te vervoeren als men slechts over 1 chauffeur beschikt). 3.v.2. afnemende of constante schaalopbrengsten 3. Hoe verder de isoquant van de oorsprong ligt. een gegeven inputcombinatie waarbij de inzet van zowel kapitaal als arbeid verdubbeld wordt. Toenemende. Het concept schaalopbrengst en Dit concept geeft aan hoe de productie varieert wanneer alle ingezette inputs proportioneel (d.

Naast de productiviteitsverbeteringen speelt het reali seren van schaalopbrengsten een cruciale rol bij de aan de gang zijnde golf van overnames in het bedrijfsleven.3.ondeelbaarheden in de inzet van bepaalde kapitaalgoederen Bepaalde machines met een grote productiecapaciteit. Isokostenlijn De totale kosten kunnen geschreven worden als : TK = wl + rk .specialisatie van inputs bij hogere productievolumes Grotere outputniveaus stellen bedrijven in s taat gespecialiseerde arbeid en machines in te zetten voor het uitvoeren van bepaalde deeltaken in het productieproces. Vb.2. Bij lage productievolumes moet elk personeelslid een groot aantal verschillende taken beheersen. Toenemende schaalo pbrengsten betekenen immers dat meer produceren de gemiddelde kost per stuk zal doen dalen. die onder andere in de hand worden gewerkt door de verdere Europese uitbreiding en de liberalisering binnen een aantal sectoren.165 3. wanneer dat bedrijf alle inputs zou verdubbelen en dus alle kosten zou verdubbelen. deze hebben een lagere productiviteit. waarvoor hij niet noodzakelijk even com petent is.3.1. De belangrijkste redenen voor toenemende schaalopbrengsten zijn : . Het keuzeprobleem van de producent : productie tegen minimale kosten 3. Berekening van schaalopbrengsten  zie werkcolleger + boek pagina 164 . Het heeft geen zin een zeer effic iente machine met een capaciteit van 100000stuks per dag in te zetten wanneer de productie 5000 bedraagt. 3. . maar de output meer dan verdubbeld.Bij zeer grote volumes kan het bedrijf verplicht zijn minder kwalitatief hoogstaande inputs te gebruiken. Maar dat impliceert uiteraard dat e gemiddelde kosten per eenheid gedaald zijn. Bijgevolg zouden na die wijzigingen de kosten ver dubbeld zijn. kunnen maar worden ingezet vanaf een minimaal productieniveau. . Stel dat men werkt met toenemende schaalopbrengsten.3.Het begrip schaalopbrengsten is zeer interessant omdat het rechtstreeks verband houdt met de invloed van productietoenames op de gemiddelde productiekosten.toenemende productievolumes maken de organisatie en de controle van de productie en van de bedrijfsoperaties veel complexer en dus duurder. dan zou de productie meer dan verdubbelen. Het voorgaande geeft uiteraard zeer belangrijke informatie voor zowel bedrijfsleiders als voor de overheid. die de productiviteit sterk verhogen. De belangrijkste redenen voor afnemende schaalopbrengsten zijn : .

Met w de prijs van 1 eenheid arbeid, en r de gebruiksprijs van 1 eenheid kapitaal Deze vergelijking stelt dat de totale productiekosten gelijk zijn aan de som van de totale arbeidskosten en de kapitaalkosten. Men kan dus de isokostenlijn definieren voor kostenniveaus TK1, TK2 enz. Isokostenlijnen die verder van de oorsprong liggen vertegenwoordigen hogere totale kosten. De helling van de isokostenlijn wordt weergegeven door : -w/r 3.3.2. Kostenminimerend gedrag van de producent : optimale keuze van de inputs Het probleem kan zowel grafisch als wiskundig worden opgelost. Stel dat de ondernemer een outputniveau van x 0 wil voortbrengen. We weten dat er verschillende inputcombinaties mogelijk zijn die dit productieniveau kunnen leveren; al deze combinaties worden weergegeven door de isoquant die overeenkomt met het gegeven outputniveau. De producent zal nu de inputcombinatie kiezen die de kleinste totale kosten heeft. Grafisch betekent dit dat de inputcombinatie moet overeenstemmen met de isokostenlijn die zo dicht mogelijk tegen de oorsprong ligt. Het optimum heeft een duidelijke interpretatie. Zoals in elk punt van de isoquant geldt in punt e dat de MTSG van kapitaal door arbeid gelijk is aan de richtingscoefficient van de raaklijn in dat punt voorafgegaan door een minteken. MTSGkl = -w/r 3.4. De relatie tussen output en kosten op lange termijn Het expansiepad geeft alle optimale combinaties van de gebruikte inputs bij verschillende outputniveaus, waarbij de inputprijzen constant worden verondersteld.

3.5. Toepassingen van optimale inputkeuze in bedrijven 1) gevolgen van een loonsverhoging 2) Effect van een milieubelasting 4. Productie en kosten op korte termijn Op korte termijn kunnen niet alle inputs onmiddellijk worden aangepast. Bedrijven moeten op korte termijn werken m et hun bestaande infrastructuur en apparatuur, wat ook de wijzigingen in inputprijzen mogen zijn. Kapitaal is op korte termijn de enige vaste input. We nemen aan dat er ook slechts één variabele input is

namelijk arbeid. Onder de gemaakte assumpties is er op korte termijn geen echt probleem van kostenminimering meer : indien er maar één variabele input is, dan zullen we zien dat de gewenste productie automatisch ook de inzet van arbeid vastlegt die voor de productie noodzakelijk is. 4.1. De productiefunctie in de korte periode : totaal, gemiddeld en marginaal product De productiefunctie op korte termijn wordt herleid tot x = f(l,k) waarbij k de constante ingezette hoeveelheid kapitaal is. De korte termijn productiefunctie geeft dan onmiddellijk an hoeve el arbeid met het beschikbare kapitaal moet worden gecombineerd om een bepaalde productie te realiseren. Dit illustreert dat er inderdaad geen probleem van optimale inputkeuze meer bestaat : de bestaande kapitaalvoorraad kan maar op één manier efficiënt me t arbeid worden gecombineerd om een gegeven output te realiseren. Het typisch verloop van een korte termijn productie functie : wanneer weinig arbeid wordt ingezet in een gegeven fabriek , dan leidt een kleine verhoging van de arbeidsinput tot een versneld e toename van de productie : de ouput stijgt proportioneel sterker dan de arbeidsinput. In een tweede zone stijgt de output minder dan proportioneel wanneer men meer arbeid inzet. Tenslotte vanaf een bepaald moment neemt de output af wanneer de arbeid toen eemt. Wiskundig geeft men het marginaal product van arbeid, bij inzet van kapitaal k weer als : MPl = δf(l,k) Δl Om de vorm van de totale productcurve beter te begrijpen ,is het ook nuttig het gemiddeld product van een productiefactor te introduceren. Onder het gemiddeld product van de variabele productiefactor arbeid verstaat men de productie per ingezette eenheid arbeid GPl = f ( l, k) = x l l Voor de grafische interpretatie van MP en GP zie bladzijde 180 –181. Het geheel kan nogmaals als volgt worden samengevat - Het gemiddeld product heeft een inverse U -vorm: eerst stijgt de curve vervolgens daalt ze - Het marginaal product heeft ook een inverse U -vorm : eerst stijgt de cruve dan daalt ze en wordt nadien zelfs nog n egatief - In het maximum van de totale productiecurve is het marginaal product nul; in het buigpunt van de totale productiecurve bereikt het marginaal product een maximum - Zolang de gemiddelde productiecurve stijgt ligt de curve van het marginaal product erboven. Wanneer de gemiddelde productiecurve daalt, ligt de curve van het marginaal product eronder. Bijgevolg snijdt de curve van het marginaal product de gemiddelde productiecurve in het maximum van deze laatste.

4.2. Het kostenverloop in de korte period e 4.2.1. Totale, vaste en variabele kosten Onder vaste kosten(FK) verstaat men de uitgaven die niet afhangen van de omvang van de productie. De variabele kosten (VK) zijn de kosten van de variabele productiefactor arbeid; deze kosten variëren met het outputniveau. De totale kosten (TK) zijn gelijk aan de som van de vaste en de variabele kosten. TK = FK + VK Hoe evolueren deze kosten als de productie stijgt? Deze vraag geeft aanleiding tot kostencurves die het verband weergeven tussen de relevante kosten en de output : de TK- curve, de VK -curve en de FK –curve. De vaste kosten worden voorgesteld door een evenwijdige met de x as aangezien ze niet afhangen van het productievolume. De variabele kosten nemen toe als de productie stijgt, eerst vertraagd en dan gaan ze versneld toenemen. De totale kosten hebben hetzelfde verloop als de variabele.

De typische vorm van de variabele en totale kostencurves is natuurlijk geen toeval, maar hangt samen met de technische kenmerken van het productieproces. 4.2.2. Gemiddelde en marginale kosten De gemiddelde vaste kosten (GFK) worden gedefinieerd als de vaste kosten per eenheid product GFK = FK / x De gemiddelde variabele kosten (GVK) worden gedefinieerd als de variabele kosten per eenheid product GVK = VK / x De gemiddelde kosten zijn gelijk aan de totale kosten per eenheid product. Zij zijn ook gelijk aan de som van de gemiddelde vaste en gemiddelde variabele kosten : GK = TK / x = VK + FK = GVK + GFK X De marginale kosten worden gedefinieerd als de verand ering van de totale kosten ten gevolge van een zeer kleine verandering van de output : MK = lim TK = dTK = d(VK + FK) = dVK + 0 = dVK x0 x dx dx dx dx

Een ander voorbeeld zijn de olieraffinaderijen. Grafisch : .3.De afstand tussen de GVK – en de GK –curve wordt steeds kleiner omwille van de dalende GFK .de GFK volgen een monotoon dalend verloop.curve in het minimum van deze laatste curven( in c‟ voor de GVK en d‟ voor de GK).curven stijgen ligt de MK .curve erboven. . Een benaderende waarde van de MK. De totale productiecurve is dan lineair. ze kennen eerst een dalend verloop. Er zijn bovendien nog andere redenen waarom in de realiteit productieprocessen niet noodzakelijk aanleiding ge ven tot mooi continu U-vormige marginale en gemiddelde kostencurven. .De additionele kosten zijn de waarde waarmee de variabele kosten toenemen als de output achtereenvolgens toeneemt. Bijvoorbeeld in processen waarbij er weinig directe interactie is tussen arbeid en kapitaal stelt men bijvoorbeeld dikwijls vast dat de relatie tussen productie en arbeid voor een gegeven hoeveelheid kapitaal proportioneel is.en kostenrelaties : speciale gevallen Productieprocessen geven in de realiteit niet altijd mooie U -vormige marginale en gemiddelde kostencurven. De marginale kosten nemen dan . Productie. de GK dalen tot d‟ e n stijgen vervolgens.curve. Het minimum van de MK-curve komt overeen met een lager outputniveau dan het minimum van de GVK . De resulterende MK – en GVK curven zijn constant tot de capaciteit van de kapitaalvoorraad is bereikt. W anneer de GK. om nadien toe te nemen.curve correspondeert met een hoger outputniveau dan het minimum van de GVK .De GVK en de GK hebben een soort U -vorm. over een steeds groter aantal geproduceerde eenheden kunnen worden uitgesmeerd.Zolang de GVK en de GK. 4.curve dalen ligt de curve van de MK eronder. voor de constante productiefact or kapitaal.De marginale kosten dalen tot b‟ en stijgen v ervolgens. Dat komt omdat de vaste uitgaven. De MK –curve snijdt de GK – en de GVK. Het minimum van de GK. De GVK dalen tot c‟ om nadien te stijgen.

Samenhang tussen de korte . Naarmate de productie stijgt gaat men minder efficiënte installaties gebruiken wat hogere eenheidskosten geeft. 5. 5. . De schokken ontstaan dan door de overgang naar minder efficiënte installaties telkens wanneer de capaciteit van de goedkopere apparatuur is bereikt. wanneer de producent beperkt is door de beschikbare kapitaalinzet die overeenkomt met de huidige infrastructuur en machines. 5.in “schokken” toe met de productie. dan wanneer moet worden gewerkt met een onaangepaste infrastructuur. Relatie tussen kosten op korte en op lange termijn De totale kosten op korte termijn zijn steeds groter dan die op lange termijn. en de optimale kosten op lange termijn. De reden is dat bij lage productieniveaus de meest efficiënte distillatie kolommen worden ingezet die de laagste kosten impliceren. Bij een gegeven productieniveau kan de producent goedkoper produceren wanneer de kapitaalvoorraad optimaal aangepast is. Wanneer de gemiddelde kosten dalen bij grotere productieniveaus leidt de outputverhoging dus tot een “goedkopere” productie = er zijn schaalvoordelen / toenemende schaalopbrengsten. wanneer de producent ook de kapitaalinzet optimaal kan aanpassen.1. Economisch belang van de gemiddelde kosten op lange termijn Het verloop van deze curve bepaalt voor de onderneming of de productiekosten per eenheid product gaan toenemen of afnemen wanneer het bedrijf zijn productie verhoogt en alle inputs optimaal kiest.2.en de langetermijnkosten Wat is nu het verband tussen de kosten op korte termijn.

Er is vrije toegang en exit tot de markt en de informatie wordt algemeen verspreid. lossen we het volgende probleem op : MO(x) = MK(x) Deze regel voor optimaal gedrag geldt onder alle marktvormen. Enerzijds zijn er een groot aantal aanbieders en potentiële kopers. Toetreding tot de markt door andere bedrijven is moeilijk of onmogelijk oligopolie : gekenmerkt door een beperkt aantal aanbieders en veel vragers. Elk bedrijf heeft toch een klein beetje monopoliemacht door het uniek karakter van eigen product. monopolie : gekenmerkt door 1 aanbieder die de markt geheel domineert.1. We hebben dus bij functie : (x) = TO(x) – TK(x) Om het productieniveau te bepalen waarbij de winst maximaal is. Anderzijds gaat het hi er om heterogene gedifferentieerde producten. Bedrijven zullen bij het nemen van hun beslissingen rekening houden met de verwachte reacties van concurrenten. Zuivere mededinging 3. Bilateraal monopolie : gekenmerkt door 1 aan bieder en 1 vrager. Hij kan geen invloed uitoefenen op de prijs. Het product kan in principe homogeen zijn. De individuele producenten of consumenten kunnen de marktprijs niet beïnvloeden.Hoofdstuk 5 : Prijsvorming onder verschillende marktstructuren 1. Er bestaan beperkingen tot de toetreding van de markt. Hij stelt dat het winstmaximaliserend outputniveau zodanig is dat extra opbrengsten van een kleine toename van de productie en de verkopen precies gelijk is aan de extra kosten van die bijkomende output. die elk een homogeen product op de markt aanbieden. 3. W instmaximaliserend gedrag De economische winst stellen we voor door . - - - - 2. Criteria voor het onderscheiden van verschillende marktvormen zuivere mededinging : gekenmerkt door een groot aantal vragers en aanbieders. De winst is het verschil tussen de totale opbrengsten en de totale kosten. Monopsonie : gekenmerkt door vele aanbieders maar slechts 1 vrager. Monopolistische concurrentie : gekenmerkt door zowel monopolie als zuivere mededinging. maar meestal zijn de producten heterogeen en gedifferentieerd. Het winstmaximaliserend outputniveau van de representatieve onderneming op korte termijn Bij zuivere mededinging in een bedrijf een p rijsnemer. De technische implicatie hiervan is dat .

dan verhoogt het wereldaanbod dus met 500miljoen ton + 100 ton. Op een gegeven moment is de verhandelde hoeveelheid 500miljoen ton tegen een evenwichtsprijs van 100€/ton We beschouwen op luik a de vraag en aanbodcurve op de graanmarkt.de individuele vraagcurve zo goed als oneindig elastisch is. Op luik b beschouwen we de productie van een Belgische landbouwer die een productie heeft van 100 ton. P Luik b. Het gevolg is dan vanuit het standpunt van de individuele landbouwer dat de vraagcurve zo goed als horizontaal is. Luik a. Boven de marktprijs verkopen is niet mogelijk: het aangeboden product is immers homogeen en elke prijsgroter dan de marktprijs leidt tot een totaal verlies aan kopers. de vraagcurve is horizontaal. Maar deze marginale verschuiving van de aanbodcurve naar rechts heeft geen invloed op de prijs. Deze horizontale vraagcurve betekent letterlijk dat tegen de geldende marktprijs het bedrijf in princi pe zoveel kan verkopen als zijn ondernemingscapaciteit en kostenverloop het toelaten. Is het aantal ondernemingen zeer groot dan kan men gerust stellen dat de vraagcurve horizontaal en dus perfect elastisch is. P V A 100 100 . Als voorbeeld : wereldmarkt voor een bepaalde graansoort.

MO (x) = MK (x)  deze formule blijft onder deze marktsituatie ook gelden maar we kunnen de formule nog vereenvoudigen aangez ien de marktprijs een exogeen gegeven is dus is de marginale opbrengst precies gelijk aan de marktprijs. W instmaximalisatie : gelijkheid van de marginale opbrengst en de marginale kost.500 000 000 X 100 200 x Hoe moet de individuele ondernemer op korte termijn beslissen welke output hij op de markt moet brengen? Beslissingen op korte termijn willen zeggen dat sommige productiefactoren als vast moeten worden beschouwd omdat deze niet meer aangepast kunnen worden op korte termijn. Bijgevolg levert een kleine toename van de verkopen met één eenheid precies de prijs op als extra opbrengst. .. MO (x) = d TO(x) =d(px) = p dx dx Het bedrijf kan bijkomende eenheden verkopen zonder dat de prijs gereduceerd moet worden.

Grafische voorstelling van het optimale productieniveau P p MK pe GK GVK X De optimale winst is ook makkelijk aan te geven. dat geeft de oppervlakte van de rechthoek ogfx*. dat de marginale kostencurve dus stijgend is. De winst is het verschil tussen de opbrengsten en kosten en is grafisch gelijk aan de oppervlakte van de gearceerde . De totale kosten voor de productie van x* bedragen de gemiddelde productiekosten bij deze hoeveelheid vermenigvuldigt met x*. ze zijn grafisch gelijk aan de oppervlakte van de rechthoek odex*.p = MK (x) De tweede-orde voorwaarde vereist dat de 2 e afgeleide naar de winst x negatief moet zijn. De opbrengsten zijn gegeven door de prijs vermenigvuldigt met x*.

. Er bestaan nog 3 andere manieren om het maximal e outputniveau grafisch te bepalen ( zie boek pag 211 -213) 3. Zolang de prijs beneden de gemiddelde variabele kosten ligt. de aanbodcurve valt dan samen met de MK-curve dat zich boven de GVK-curve bevindt. is het wel verstandig te produceren op korte termijn.2. is het optimaal niet te produceren : de aanbodcurve valt samen met de verticale as. Zodra de prijs de gemiddelde variabele kosten overtreft. De aanbodfunctie van de onderneming op korte termijn De aanbodfunctie is niets anders dan de marginale kostencurve met één belangrijke kwalificatie.rechthoek.

aanbodcurve voor de hele markt door de aanbodcurven van de individuele producenten horizontaal te sommeren. 3. Mocht de prijs beneden p2 komen is het economisch beter verantwoord een tijdje met verlies te draaien dan de productie stop te zetten. dan krijgt men de kortetermijn . Komt de prijs daarentegen onder p 3 dan is de productie op korte termijn zelfs niet meer verantwoordt omdat het bedrijf zelfs de variabele kosten te dekken.Is de prijs p1 dan is het optimale outputniveau gelijk aan x1 etc. Het langetermijnevenwicht van de representatieve onderneming . Wat is tenslotte de relatie tussen de individuele aanbodcurven van bedrijven in een competitieve sector en de marktaanbodcurve ? Als de groei van de productie geen effect heeft op de inputprijzen. Daalt de prijs nog meer dan leidt d it tot verlies voor de onderneming want dan is de prijs lager dan de gemiddelde kosten. Wordt de prijs p2 dan is echter de winst nul omdat de prijs gelijk is aan de gemiddelde kosten.3.

Cruciaal is nu dat die aanpassingen een invloed uitoefenen op de marktprijs van het betreffende goed. Het nieuwe optimum is gegeven door een kleinere hoeveelheid xl : het individueel bedrijf vermindert zijn productie. Hierdoor verschuift de GO -curve naar beneden en ook de TO-curve.a.w. omdat een aantal eenheden vanwege de prijsdaling niet langer . Wanneer dit dynamische proces volledig is doorgewerkt bereikt men het zogenaamde lange termijn evenwicht. Een tweede aanpassing situeert zich op het niveau van de markt. Dit is een situatie waarbij voldaan is aan 3 voorwaarden : op de markt is er een evenwicht tussen vraag en aanbod alle bedrijven in de industrie maximaliseren hun winst en dus is p = MK (x) de winst van het typische bedrijf in de industrie is nul Toetredingen tot de markt bij zuivere mededinging : Wanneer het aantal nieuwe bedrijven dat tot de markt toetreedt significant wordt verschuift het marktaanbod naar rechts en daalt de marktprijs. Zolang er winsten te rapen vallen in de industrie. de aanbodcurve verschuift naar rechts waardoor er een neerwaartse druk ontstaat op de marktprijs.In het winstmaximaliserend gedrag van bedrijven op lange termijn doen zich 2 soorten aanpassingen voor : het eerste situeert zich op het vlak van de individuele bedrijven.wanneer op korte termijn de bedrijven in de sector winst maken worden nieuwe bedrijven tot de sector aangetrokken. Toetreding van nieuwe bedrijven bijvoorbeeld zal het marktaanbod doen toenemen m. die zullen optimale aanpassingen in de schaal van de on derneming doorvoeren(in de kapitaalstock die op korte termijn vast werd verondersteld). worden nieuwe bedrijven aangetrokken en duurt de neerwaartse druk op de prijs voort.

In principe gaat dit proces door zolang e r economische winsten te rapen zijn in deze industrie. De economie gaat ervan uit dat alle productiefactoren vergoed moeten worden tegen hun werkelijke opportuniteitskosten. zodat de uiteindelijke uitkomst van het aanpassingsproces is dat de winst nul is. W inst in de economische betekenis kan dan ook beter geïnterpreteerd worden als de overwinst die men toch realiseert nadat alle productiefactoren zijn vergoed. nieuwe afzetmarkten aanboort enz. De prijs is gedaald tot op het niveau van de minimale gemiddelde kosten. Hierdoor daalt het verlies van het typische resterende bedrijf in de industrie. technologische innovaties exploiteert. In het licht van het voorgaande wordt economische winst vaak omschreven als innovatie winst : ze kan het gevolg zijn van een bijzonder alert optreden van de onderneming die nieuwe producten ontwerpt. zodat de resterende winst nul is. De aanbodcurve verschuift naar links en de marktprijs stijgt.rendabel zijn. is het essentieel eraan te herinneren wat precies bedoeld wordt met economische winst. Uiteindelijk tendeert de . Om te begrijpen waarom nieuwe bedrijven worden aangetrokken zolang er economische winsten te rapen vallen. Het is dus economisch verstandig tot de industrie toe te treden zolang er economische winsten overblijven : de productiefactoren renderen er beter dan in andere industrieën. Een omgekeerd proces wordt op gang gebracht wanneer i n de uitgangssituatie het typische bedrijf een verlies oploopt. Door de verliezen verlaten bedrijven de industrie. Alleen wanneer de TO > TK is er sprake van economis che winst.

copyright op een product.1. bezit ertsmijn. Monopolie Bij monopolie is er slechts één enkele onderneming die het gehele aanbod voor haar rekening neemt. eigenaar van een superieure technologie of betere organisatiemethodes). geheimhouden van nieuwe technologieën enz. 4. Het is dus niet verstandig meerdere bedrijven toe te laten tot de markt omdat dan het goed/dienst duurder zal worden aangeboden aan de consumenten. 4. invoering van een patent. 4. We nemen aan dat de vraagzijde vertegenwoordigt wordt door vele vragers.) Toetredingsbelemmeringen die het gevolg zijn van de kostenstructuur voor het betreffende goed of dienst. Het verloop van de totale. Omdat er echter maar 1 aanbieder is valt de marktvraag samen met de vraag zoals zij zich aandient voor de monopolist. Oorzaken van monopolie - - - Het bestaan van kostenvoordelen voor een bepaald bedrijf (vb. Beperkingen op de toetreding tot de ind ustrie (vb.representatieve onderneming naar de lange termijn evenwichtssituatie waarbij het verlies volledig is weggewerkt en de winst nul is. wettelijke beperkingen. gemiddelde en marginale opbrengst voor een monopolist .2. Natuurlijke monopolies zijn industrieën waarin de kostenstructuur zodanig is dat één bedrijf het product goedkoper kan aanbieden voor de hele markt dan dat meerdere bedrijven dit zouden kunnen. De markthoeveelheid is ook gelijk aan de hoeveelheid geproduceerd door de monopolist.

Als de monopolist meer eenheden wil verkopen zal hij zijn prijs moeten laten dalen. Hij kan dan beter minder verkopen maar tegen een hogere prijs. De additionele opbrengst per verkochte eenheid is eerst positief wordt dan nul om vervolgens negatief te worden. grotere hoeveelheden kunnen slechts tegen lagere prijzen verkocht worden.f. tabel pagina 227).hij verkoopt dan misschien wel meer eenheden maar tegen een lagere prijs waardoor zijn totale opbrengst daalt. De totale opbrengsten kunnen geschreven worden als : TO (x) = p(x) * x De marginale en de gemiddelde opbrengsten worden berekend als volgt : GO (x) = TO (x) = p(x)*x x x . ( c.Als de monopolist zijn winst wil maximaliseren moet hij ervoor zorgen dat de marginale opbrengst van de laatste eenheid precies gelijk is aan de marginale productiekosten van die eenheid : MO (x) = MK (x) waarbij de hoeveelheid x ook de markthoeveelheid reflecteert x = X. De monopolist kan onder gelijkblijvende omstandigheden slechts meer verkopen als hij zijn prijs doet dalen. Die eenvoudige vaststelling heeft 2 belangrijke gevolgen : de prijs is geen exogeen gegeven. en de totale opbrengst van een monopolist vertoont geen lineair stijgend verband met de verkochte kwantiteiten.

De marginale opbrengsten van een toename in de verkopen zijn positief zolang de vraag prijselastisch is.MO (x) = dTO(x) dx De waarde van de marginale opbrengst is niet constant maar wordt mede bepaald door de prijselasticiteit van de marktvraag. Het gedrag van de monopolist De monopolist is een “price -maker” in die zin dat zijn beslissing een bepaalde hoeveelheid te produceren ook onmiddellijk de prijs vastlegt. Het evenwicht van de monopolist . 4.3.

De Lerner. in de zin dat het bedrijf een prijs zal vragen die minder sterk afwijkt van de marginale productiekosten. 5. hoe beperkter de monopoliemacht. Oligopolie .index van de marktvraag : hoe groter de prijselasticiteit.

= industrietak met verscheidene ondernemingen en waar bovendien beperkingen op de toetreding tot de markt bestaan. Bedrijven weten van elkaars bestaan af en moeten dus bij het uitstippelen van hun beleid rekening houden met de mogelijke reacties van hun concurrenten. Het ondernemingsgedrag krijgt dan het karakter van een strategisch spel waarbij acties en reacties voortdurend t.o.v. elkaar afgewogen worde n. De moderne analyse van oligopolie is gebaseerd op speltheorie, een wiskundige theorie specifiek ontwikkeld voor de analyse van strategisch gedrag.

5.1. Klassieke oligopoliemodellen 5.1.1. Oligopolie met één dominant bedrijf

Deze situatie ontstaat soms doordat het dominante bedrijf een kostenvoordeel heeft in vergelijking met de andere bedrijven en als dusdanig als dominant door de rest van de sector wordt erkend. Het

kan bijvoorbeeld zijn dat het dominante bedrijf vroeger een monopoliepositie had die stilaan wordt doorbroken. Het is dan mogelijk dat het dominante bedrijf de prijs op de markt bepaald en dat de andere bedrijven deze prijs als een exogeen gegeven beschouwen.

Oligopolie met één dominant bedrijf

Op het linkerluik wordt de marktvraagcurve V voorgesteld samen met het aanbod Acf van alle competitieve ondernemingen samen (= competitive fringe); dit is het totaal aanbod op de markt geleverd door alle bedrijven met uitzondering van het dominante bedrijf. Op het rechterluik bekijken we het beslissingsproces vanuit het standpunt van het dominant bedrijf. De vraagcurve vanuit het standpunt van het dominant bedrijf,Vdom, wordt gevonden door na te gaan, bij verschillende prijzen, welk het verschil is tussen de hoeveelheid die wordt gevraagd en de hoeveelheid die door de competitieve bedrijfjes samen wordt aangeboden. (vb. prijs = 100, dan wordt de gevraagde hoeveelheid volledig door de competitieve bedrijven geleverd en is Vdom = 0. Bij lagere prijzen neemt de vraag voor de dominante firma toe)

Het dominante bedrijf houdt rekening met het gedrag van de andere bedrijven in die zin dat het de residuele vraag, Vdom, die bij een gegeven prijs niet door de andere bedrijven wordt geproduceerd als haar relevante vraagcurve beschouwt. Afgezien da arvan gedraagt het bedrijf zich echter als zuivere monopolist.

5.1.2. Prijsrigiditeiten op oligopolistische markten : de geknikte vraagcurve

oligopolistische markten gekenmerkt door strategisch gedrag en onzekerheid over het gedrag van de concurrenten ku nnen aanleiding geven tot zeer bittere concurrentie. Toch stelt men dikwijls vast dat de markten eerder stabiel zijn. Ze worden in sommige gevallen gekenmerkt door langdurige prijsrigiditeiten. De theorie van de geknikte vraagcurve biedt een mogelijke verk laring aan voor deze rigiditeiten.

Uitgangspunt voor de theorie is dat de concurrenten van een oligopolist wel diens prijsverlagingen zullen volgen, doch zijn prijsverhogingen niet. De vraagcurve voor een oligopolist is veel elastischer voor prijsverhogingen dan voor prijsverlagingen. Doordat de vraagcurve zeer elastisch wordt bij prijsverlagingen, vertoont deze vraagcurve een knik ter hoogte van de actuele prijs.

en in de mogelijkheid van toekomstige . Dus. dus bij de actuele prijs p*. Men kan aantonen dat het outputniveau m en het prijsniveau p* optimaal blijven zolang de marginale kostencurve tussen MK 1 en MK2 ligt of met één van beide samenvalt. Als gevolg van de knik in de vraagcurve is de MO –curve discontinu.  geeft WEL een mogelijke verklaring van de prijsstabiliteit (hier met name waarom het prijsniveau p* langdurig behouden blijft) Recenter werd aangetoond dat een andere verklaring voor de verrassende stabiliteit die men soms op oligopolistische markten aantreft. De theorie van de geknikte vraagcurve levert geen bevredigende analyse van de oligopoliesituatie : 1) ze levert geen verklaring voor de wijze waarop de huidige initiële evenwichtsprijs en –hoeveelheid tot stand komt 2) de theorie geldt enkel als bedrijven inderdaad het soort asymetrische reacties hebben op prijswijzigingen van concurrenten waarop de theorie is gesteund. ligt in de onzekerheid over het gedrag van de marktparticipanten enerzijds .De vraagcurve voor de oligopolist wordt weergegeven door de GO – curve. bij kostenfluctuaties binnen een bepaald interval heeft de oligopolist geen reden zijn prijs te veranderen. die geknikt is ter hoogte van n.

Er zijn dus uite indelijk 4 mogelijke uitkomsten. Strategisch gedrag en speltheorie Stel 2 bedrijven met eenzelfde product die beiden op hetzelfde moment hun prijzen moeten vastleggen.12 20. BEDRIJF 2 Lage prijs Hoge prijs B E D R IJ F 1 Lage prijs 12.20 16.2. elke uitkomst geeft aanleiding tot andere winsten voor de bedrijven. 5. Elk bedrijf heeft 2 mogelijke strategieën : een hoge prijs of een lage prijs stellen. niet wetende wat de ander als prijs zal stellen.16 .represaillemaatregelen door andere bedrijven in het geval van afwijkend gedrag anderzijds.4 Hoge prijs 4.

Er zijn 2 belangrijke redenen waarom in het cijfervoorbeeld het hoogstwaarschijnlijk is dat beide bedrijven voor de lage prijs gaan opt eren. want anders heeft het kartel weinig monopoliemacht en is er weinig mogelijkheid de prijs te laten stijgen boven competitieve niveaus 5. conditioneel op de beslissingen van alle andere deelnemers. 1) de uitkomst 12. 2) Het vragen van een lage prijs is voor beide bedr ijven een dominante strategie. na de komma de winst van bedrijf2.3. Dit is niet altijd zo zeker aangezien 1 van de 2 bedrijven bedrog kan plegen en een lagere prijs kan vastleggen. Er zijn verschillende redenen waarom kartels niet standhouden 1) men moet tot een overeenkomst komen over de prijs.Voor de komma is de winst van bedrijf1.12 is een nash -evenwicht. Speltheorie en het gedrag van bedrijven op oligopolistische markten . 2) marktvraag mag niet te prijselastisch zijn . winstverdeling enz. Ze kunnen een kartel vormen en beslissen om beide een hoge prijs vast te stellen en zo naar maximale winst te streven. We stellen dus vast alhoewel het voor beide beter is de hoge prijs te vragen. Dit is een toestand zodat elke speler in een strategisch spel de best mogelijke uitkomst realiseert. de meest waarschijnlijke uitkomst erin bestaat dat ze beide de lage prijs zullen vragen = Prisonner‟s dilemma Het prisonner‟s dilemma is een ernstig probleem waarin bedrijven op oligopolistische markten in kunnen verzeilen. Hoogstwaarschijnlijk zullen beide bedrijven k iezen voor de lage prijs omdat ze niet weten wat hun concurrent zal doen. Dat is een strategie die optimaal is onafhankelijk van wat de opponent doet. zo is hij zeker van de grootste winst.

Cournot ontwikkelde de idee van een evenwicht voor oligopolistische markten.evenwicht : elk bedrijf doet voor zichzelf het best mogelijke. Wel weet e lk bedrijf dat de marktprijs afhangt van het totale aanbod van alle bedrijven samen.  Numeriek voorbeeld zie boek pagina 242 -243 5. Elk bedrijf moet beslissen hoeveel output ze op de markt willen brengen.5.3.2. en dus geen enkele reden hebben hun output te wijzigen. Collusie en kartelvorming Mocht elk bedrijf zijn opponent volledig kunnen vertrouwen. namelijk een toestand waarbij alle bedrijven hun winst maximeren.3. In dat geval geldt er slechts 1 marktprijs en zal de beslissingsvariabele die bedrijven hantere n om elkaar te beconcurreren de hoeveelheid zijn die ze op de markt brengen. De benadering van Cournot : Nash. ze moeten deze beslissing simultaan maken zonder de beslissingen van de concurrenten te kennen. gegeven het gedrag van de a ndere bedrijven.1.evenwicht met homogene producten Het oorspronkelijk Cournot –model veronderstelde een oligopolie op een markt voor een homogeen product. gegeven wat de concurrenten doen. Een dergelijk evenwicht is een Nash. dan zouden de beide bedrijven er beter aan toe zijn indien ze zouden .

3. 5. Het wacht gewoon de beslissing van de leider af en neemt vervolgens de vanuit haar standpunt optimale beslissing. Ook het leider -volger model kan .evenwicht uit wanneer bedrijven concurreren door het vragen van verschillende prijzen voor gedifferentieerde producten.3. Het probleem van de eerste is iets complexer.volger model Het leider-volger model vertrekt van de veronderstelling dat 1 bedrijf zijn beslissing omtrent de vaststelling van de prijs sneller bekend maakt dan het andere. rekening houdend met het feit dat het tweede bedrijf vanuit zijn standpunt optimaal zal reageren.model. Een kartel levert betere winsten op dan een Nash – evenwicht.3. 5. Hij moet zijn winstmaximerende output bepalen.  de winst van de leider is groter onder het Cournot . Prijsconcurrentie met heterogene producten : het Bertrand model De Franse econoom Bertrand werk te het Nash. De bedrijven zouden zich dan kunnen opstellen als één kartel en zich gedragen als een monopolistisch bedrijf. Het leider. Het treedt op als leider en het andere bedrijf volgt. Maar wegens de onzekerheid over het gedrag van de opponent is het Cournot -Nashevenwicht een realistischere uitkomst op oligopolistische markten dan kartelvorming.samenwerken.4. Het probleem van het tweede bedrijf is eenvoudig.

6. Zij kan binnen haar marktsegment haar prijs beïnvloeden en toch haar trouwe klanten behouden. . De vraag is dus niet perfect elastisch maar wel elastischer als bij monopolie. Er zijn geen onoverkomelijke niet recupereerbare kosten en er is vrije toe – en uittreding tot de markt.makkelijk veralgemeend worden naar prijsconcurrentie. Een belangrijk verschil met zuivere mededinging is dat ook op lange termijn de prijs boven de marginale kosten ligt zodat de onderneming niet produceert tegen de laagst mogelijke gemiddelde kosten. Dit is een belangrijk onderscheid met zuivere mededinging. conditioneel op de prijsbeslissingen van de concurrenten. De prijs mag dan wel niet te hoog gesteld worden.evenwicht een toestand waarbij alle bedrijven de winstmaximerende prijs vragen. In het geval bedrijven concurreren via de prijzen. Twee belangrijke theorieën kunnen we intuïtief veronderstellen : 1) de onderneming zal het klein beetje monopoliemacht dat ze heeft uitbuiten om een prijs te vragen die hoger ligt dan de marginale productiekosten 2) als bedrijven op korte termijn winst maken zal er toetreding zijn van nieuwe bedrijven die de winst op lange termijn zullen uithollen tot de economische winst nul bedraagt. is het Betrand-Nash. Het aantal ondernemingen is wel zeer groot maar de producten zijn heterogeen. Monopolistische concurrentie Dit is in werkelijkheid een veel voorkomende mark tvorm. De hete rogeniteit van het product betekent dat strikt genomen de onderneming geen prijsnemer is.

gelijksoortig. De optimale prijs p* is af te lezen op de vraagcurve. De vraagcurve is wegens het bestaan van nauwe substituten vrij elastisch. product. . Aangezien productdifferentiatie enige monopoliemacht oplevert wordt het winstmaximerend outputniveau x* net zoals bij de monopolist bepaald door MO = MK. De implicaties op korte termijn zijn duidelijk : het bedrijf buit zijn beperkte monopoliemacht uit en verkoopt tegen een prijs die de marginale productiekosten overtreft.Korte termijn evenwicht De vraagcurve naar een product van een individueel bedrijf heeft een negatieve helling : een prijsverhoging zet consumenten aan uit te kijken naar een ander.

Het gevolg van vraagdaling is dat de korte termijn economische winsten van bestaande bedrijven afnemen. Er kunnen zowel capaciteitsaanpassingen gebeuren als veranderingen in de kapitaalvoorraad. Lange termijn evenwicht bij monopolistische concurrentie .Op lange termijn voltrekken zich verschillende aanpassingsmechanismen. Het lange termijn evenwicht wordt be reikt als elk individueel bedrijf zijn winst maximeert maar de optimale winst afgenomen is tot nul. Indien er op korte termijn winst is gemaakt zullen nieuwe be drijven tot de markt toetreden die ervoor zorgen dat de vraag naar het product van het individueel bedrijf afneemt.

… waardoor alle brouwerije n niet hun volle capaciteit benutten want dan zou het bier niet verkocht raken.off op markten met monopolistische concurrentie. In die zin is monopolistische concurrentie dus niet efficiënt.Toetreding van nieuwe bedrijven zorgt ervoor dat de vraagcurve naar links verschuift tot ze aan de GK.a. Het bedrijf heeft nog steeds enige monopoliemacht. er bestaan verschillende soorten. (vb. Aangezien de optimale prijs precies gelijk is aan de GK bij hoeveelheid x0 is de winst nul. maar competitie met bedrijven die nauwe substituten aanbieden. Een prijs die niet de marginale kosten reflecteert is inefficiënt. Dus ofwel worden sommige brouwerijen gesloten waardoor andere hun volle capaciteit kunnen benutten om aan de vraag te .w. zouden de kosten per eenheid nog kunnen dalen. bier. in het lange termijn evenwicht nog niet . De economische interpretatie ligt voor de hand : indien het bedrijf meer dan x0 zou produceren. de optimale productie en prijs bedragen respectievelijk x 0 en p0.curve snijdt.µ Ook op lange termijn ligt de prijs boven de marginale productiekosten. smaken. Elk bedrijf zet MO=MK. De nadelen van productie tegen hogere dan minimale kosten moeten worden afgewogen tegen de voordelen van een grotere variëteit aan aangeboden producten. drijft de winst naar nul. Maar dit moet bekeken worden samen met een tweede opmerkelijk kenmerk namelijk dat bij de optimale productie x 0 de GK hoger zijn dan het minimum van de GK. Er blijven m. Dit laatste illustreert een belangrijke trade .geëxploiteerde schaalvoordelen over.

Concurrentie als dynamisch proces . Toch moet men in alle gevallen heel nauwkeurig alle relevante marktomstandigheden bekijken alvorens conclusies over de marktuitkomsten te trekken.en winstverloop kunnen sterk variëren naar gelang van de markt.voldoen en zo tegen lagere gemiddelde kosten produceren. Prijs. Marktvormen en marktuitkomsten Criteria die gebruikt worden om verschillende marktvormen te onderscheiden geven slechts een leidraad voor het analyseren en voorspellen van marktuitkomsten op co ncrete markten. toch uitkomsten gelden die deze van zuivere mededinging sterk benaderen. 7. ofwel laat je alles zoals het is. Voorspellen van marktuitkomsten in de praktijk Naarmate de marktstructuur verschilt ook het marktgedrag van de aanbieders.) 7.2. 7.1. z o verdwijnen er brouwerijen waardoor er minder variëteit in het aanbod komt. Zo stelt men bijvoorbeeld vast dat op sommige markten waar slechts één bedrijf of enkele bedrijven werkzaam zijn ( men denkt aan monopolistische uitkomsten).

waardoor de gemiddelde en ook haar eigen rentabiliteit zal stijgen. des te geringer de informatie over het gedrag van de andere aanbieders en de evolutie van de markt. 1) concentratie in de mate dat ze de structurele samenhang van de bedrijven van een sector weergeeft 2) contesteerbaarheid van de bedrijfstak. of ze kan porberen haar relatieve positie ten opzichte van haar concurrenten te verbeteren. Als ze in dezelfde richting werken versterken ze elkaar.In een dynamische context dragen 4 krachten bij tot wijzigingen in de intensiteit van de concurrentie. Ze kan proberen de toetreding . Ze kunnen echter ook elkaar afzwakken of neutraliseren. Ze kan door fusie of door overname de concentratie vergroten. Als een onderneming haar lange termijn rentabiliteitspositie wil verbeteren. deze bepaalt de mate waarin nieuwe aanbieders in de markt kunnen binnendringen 3) samenwerkingsbeleid van de ondernemingen in een bedrijfstak beïnvloeden eveneens de concurrentie 4) de onzekerheid speelt ook een rol. Daartoe moeten respectievelijk concurrentieverminderende en positieverbeterende strategieën worden aangewend. In de praktijk spelen deze 4 krachten tegelijkertijd.  concurrentieverminderende strategieën. dan staan daar in hoofdzaak twee wegen open. Een wijziging in 1 of meer van de vier concurrentiekrachten brengt een verandering in de inte nsiteit van de concurrentie teweeg en beïnvloedt tevens de gemiddelde rentabiliteitspositie van de sector. Ze kan pogen de intensiteit van de concurrentie binnen haar bedrijfstak te verminderen. des te sterker de concurrentie. Door in te spelen op de krachten die de concurrentie bepalen kan een onderneming trachten de concurrentie in haar sector te drukken.

Andere mogelijkheden zijn : zich r ichten op één bepaald marktsegment. diversificatie en internationalisering.  positieverbeterende strategieën. De onderneming kan trachten de producent te worden met de laagste gemiddelde kosten van haar sector. Ze kan ook samenwerken met andere ondernemingen uit de sector. verticale integratie. reacties van de concurrentie niet zullen uitblijven. Ze kan tenslotte ook pogen de onzekerheid binnen de bedrijfstak te r educeren. Ook door productdifferentiatie kan een onderneming haar positie verbeteren. Het spreekt vanzelf dat wanneer een onderneming poogt haar positie te verbeteren. Zo ontstaat een proces van strategische interacties.van nieuwe aanbieders te bemoeilijken. .

Hoofdstuk 6 : Marktimperfecties en de rol van de overheid 1. Een prijsverhoging heeft een daling van de welvaart als gevolg. Economische welvaart en de marktuitkomsten Om de welvaart van de consumenten te meten bij een geg even marktprijs en een gegeven hoeveelheid stellen economen voor het verschil te bepalen tussen enerzijds de totale betalingsbereidheid voor de beschouwde hoeveelheid. Het producentensurplus op een markt wordt gegeven door het verschil tussen enerzijds de totale ontvangsten van de producenten. Het surplus is uitgedrukt in euro‟s. Een prijsverhoging leidt tot een toename in het PS : producenten zijn er beter aan toe als de prijs stijgt. ze betalen de gevraagde prijs). en anderzijds de werkelijke uitgaven die consumenten voor deze hoeveelheid moeten doen b ij de gegeven prijs.1. Bij een prijsverlaging neemt het CS toe. In het marktevenwicht is de . De welvaartseffecten van veranderingen in prijzen voor de producenten kunnen dan ook beoordeeld worden door de veranderingen in het PS na te gaan. Het is grafisch gelijk aan de oppervlakte beneden de vraagcurve en boven de geldende prijs. Marktwerking is efficiënt in die zin dat ze de som van de welvaart van producenten en consumenten maximeert. Aangezien consumenten voor een aantal eenheden va n het goed bereid zijn meer te betalen dan de geldende prijs p 0 (maar dat uiteraard niet doen. kan men stellen dat zij inderdaad genieten van een „surplus‟ : hun betalingsbereidheid is groter dan de prijs die ze moeten betal en. Dit verschil noemt men het consumentensurplus. De welvaart van de producenten wordt via een gelijkaardige wijze afgeleid uit de aanbodcurve. en anderzijds de minimale ontvangsten die nodig zijn om producenten aan te zetten de gegeven hoeveelheid aan te bieden. Grafisch betekent dit de oppervlakte boven de aanbodcurve en beneden de gegeven prijs. want het CS neemt af. W elvaartsimplicaties van de werking van de vrije markt 1.

Markwerking impliceert dat enkel die eenheden worden geproduceerd waarvoor de betalingsbereidheid (vraagcurve) van de consumenten minimaal de opportuniteitskosten dekken die bedrijven moeten maken om deze productie aan te bieden. tot z‟on Pareto. Elke afwijking van de evenwichtshoeveelheid leidt bij de evenwichtsprijs tot een daling van de totale welvaart.efficiënte allocatie is een toestand in de economie zodanig dat men de individuele welvaart van één economische agent niet meer kan verhogen zonder de welvaart van een andere agent te reduceren.som van CS en PS maximaal. 1. Stel gegeven 2 goederen a en b en slechts 2 consumenten in de maatschappij hebben interesse voor deze goederen.efficiënte allocatie. op alle marktvormen in een ecnonomie. Onder geïdealiseerde omstandigheden leidt de werking van het marktmechanisme. dan wordt er niet geproduceerd. Getekend zijn de indifferentiecurven voor beide consumenten. Marktwerking en Pareto. . Deze vormen immers de minimale prijzen die producenten ertoe aanzetten aan te bieden (aanbodcurve).efficiëntie Een Pareto. Vb. Hoe verder de indifferentiecurve van de oorsprong verwijdert is hoe hoger het nut. De indifferentiecurven van consument a hebben 0a als oorsprong de andere heeft als oorsprong 0b.2. Betalingsbereidheid lager dan opportuniteitskosten van de te produceren eenheden.

Ook kan de overheid maximumprijzen vastleggen.De oorspronkelijke verdeling van de 2 consumenten wordt weergegeven door goederenverdeling de welvaart van de nu mogelijk door allocatie de een zen dat de ander zijn nut ziet afnemen?  zie voorbeeld boek pagina 261-262 goederen over de 2 punt z.v. Monopolies worden soms wettelijk in stand gehouden doordat de vrije toegang legaal verhinderd wordt. Monopolie In een monopolie zullen de prijzen en hoeveelheden die tot stand komen niet leiden tot een maximale surplus voor de consumenten en de producenten. Monopolie leidt tot de gedragsregel MO = MK en resulteert ook in een gegeven prijs en afzet. Oorzaken van marktfaling en de rol van de overheid 2. Monopolistis ch gedrag is dan ook onwenselijk vanuit economisch oogpunt : er wordt te weinig van het goed geproduceerd en de consumenten betalen een te hoge prijs. afschaffen beperkende beroepsprivilèges). 2. Is het welvaart te verhogen zonder 2. (vb. Vergelijking van beide uitkomsten toont aan dat de prijs bij monopolie hoger ligt dan bij zuivere mededinging en de afzet lager.1. Intuïtief zullen monopolistische bedrijven hun marktmacht uitbuiten en prijzen vragen die hoger liggen dan onder zuivere mededinging. De welvaartsimplicaties van monopolie W e vergelijken de marktuitkomsten onder monopolie met die onder zuivere mededinging. Belangrijk is dat deze 2 consumenten vastlegt. Zuivere mededinging leidt tot de gedragsregel p = MK.1.1. Omdat monopolies maatschappelijk ongewenst zijn tracht de overheid de monopoliemacht aan te tasten. Deze uitkomst vertegenwoordigt het allocatief optimum voor de economie. Bij monopolie is er ook een verlies aan totaal surplus t. zuivere mededinging.o. De overheid kan ook juridische maatregelen treffen om de concurrentie te bevorderen. We geven de marktvraag weer. deze . Hieruit resulteert een prijs en een afzet.

kunnen niet worden uitgesloten van consumptie. de gemiddelde kosten nog zouden dalen bij grotere hoeveelheden spreekt men van een natuurlijk monopolie.2. 2) mensen kunnen niet uitgesloten worden van de consumptie van het goed. Eigenschappen van publieke goederen 1) bijkomende kosten om de voordelen van het goed aan meer mensen ter beschikking te stellen zijn gelijk aan nul. het bestellen van grotere hoeveelheden brieven via vastgelegde routes leidt tot lagere kosten per afgeleverde brief) Grafisch voorbeeld zie boek pagina 268-269 2. Een algemene uiting daarvan is het oprichten van sterke consumentenverenigingen. Zuiver collectieve goederen : landsverdediging. Als productie door één bedrijf lagere gemiddelde kosten geeft dan dezelfde productie door meerdere bedrijven is het maatschappelijk wenselijk de productie binnen één bedrijf te houden.rivaliteit in consumptie : de consumptie van het goed door een individu reduceert het nut niet dat een andere individu ondervindt bij de consumptie van datzelfde goed. bescherming tegen overstroming enz.1. Mensen die dus weigeren voor consumptie van het goed te betalen. Het criterium „betalen‟ is niet langer bepalend om . Ook zonder expliciete overheidstussenkomst kan een economie maatregelen nemen om monopoliemacht tegen te gaan.publieke goederen 2. straatverlichting. 2. Zuivere en quasi. omdat elke opsplitsing van de vraag op de markt aanleiding zou geven tot hogere gemiddelde kosten. zodra het aangeboden wordt.mogen dan wel niet beneden de marginale productiekosten liggen.1. = niet . De productie van een goed gaat technisch gepaard met zeer omvangrijke schaalvoordelen. = countervailing power. Natuurlijke monopolies Monopolievorming is niet altijd ongewenst.2. zelfs indien één bedrijf de volledige markt bedien. Als dergelijke schaalvoordelen optreden over een zodanig ruim interval dat. De gedachte is dat de vragers afspraken en samenwerking tot stand kunnen brengen om aan de monopoliemacht van de aanbieder het hoofd te bieden. (vb. Eigenschap 1) vormt een fundamenteel verschil met een markt of privaat goed : het glas bier dat persoon a consumeert kan niet meer worden gebruikt om de dorst van persoo n b te lessen. vuurtorens. In deze figuur wordt een maximumprijs vastgelegd die ervoor zorgt dat de monopolist tegen marginale productiekosten verkoopt net zoals onder zuivere mededinging. Dit betekent dat de gemiddelde productiekosten dalen naargelang de productie toeneemt.2. Ook eigenschap 2) is essentieel. Het is dan niet zinvol concurrentie te introduceren.

) een bedrijf bijvoorbeeld dat de lucht vervuilt veroorzaakt hierdoor maatschappelijke schade/kosten aan de gemeenschap.3. immers. Het vrijbuitersprobleem Mensen kunnen niet van consumptie van een publiek goed worden uitgesloten. tolgelden enz.2. Algemeen is er dus ene gradatie in beide kenmerken m ogelijk waarbij zuiver private en zuiver publieke goederen als extremen moeten worden beschouwd. minder vervuilend produceren is kosten verhogend. Ook zijn de kosten om de voordelen van deze goederen ter beschikking te stellen aan extra consumenten niet helemaal nul. zwembaden enz. Weigeren mensen te betalen kunnen ze toch mee genieten van de voordelen. water – luchtvervuiling.publieke goederen toe te wijzen.1. Oplossingen : systemen bedenken die mensen aa nzetten toch hun werkelijke preferenties te releveren ofwel de financiering van het aanbod van publieke goederen te voorzien op basis van algemene belastingsinkomsten. geluidshinder enz. Dit leidt tot wat men noemt het vrijbuitersprobleem. die bevinden zich in de zogenaamde grijze zone. Als dat bedrijf via de marktwerking niet wordt aangezet de vervuiling te beperken. en hun betalingsbereidheid kan niet worden afgeleid uit de prijs die ze betalen voor het goed. (vb. tunnels. Uiteraard hebben sommige goederen één van beide kenmerken.  mensen zullen hun ware preferenties niet kenbaar maken met de bedoeling minder te moeten betalen voor het goed. Enkele typische voorbeelden zijn : wegen. die gebaseerd is op de private marginale kosten (de kosten die het . We nemen aan de vraagcurve V van de vraag naar een bepaald product dat tot op een zekere hoogte milieuhinder veroorzaakt. 2. In dit geval spreekt men van quasi-collectieve goederen. De productiekosten worden gereflecteerd in de aanbodcurve. Het marktmechanisme heeft grote moeite met publieke goederen.3. heeft het geen enkele motivatie om dit te doen. Externe effecten 2. Men kan in pri ncipe mensen wel uitsluiten door het vragen van een toegangsprijs.2. 2. Negatieve externe effecten Negatieve externe effecten ontstaan telken s wanneer de productie of consumptie van een bepaald goed aanleiding geeft tot schadelijke neveneffecten die de gemeenschap worden opgelegd zonder dat deze effecten worden verrekend in de marktprijzen.

Positieve effecten en verdienstegoederen Verdienstegoederen : goederen waarvan de consumptie positieve neveneffecten heeft voor de werking van de hele gemeenschap.milieubelastingen opleggen per geproduceerde eenheid van het vervuilend product. Aangenomen dat cultuur door private en niet gesubsidieerde ondernemingen wordt aangeboden wordt de aanbodcurve gegeven door Ap en de vraagcurve door Vp. onderwijs. We beschouwen de vraag en het aanbod van cultuur. Oplossingen overheid : . De overheid kan de extra opbrengst gebruiken voor milieupreventie.bedrijf draagt).2. een breed cultureel aanbod niet alleen rechtstreeks nuttig is voor diegenen die ervan genieten.Subsidiëring milieuverbeterende technologieën Indien de waardering van de gemeenschap voor de verbetering van het milieu meer dan opweegt tegen de daling van het producenten – en consumentensurplus is het duurder maken van deze producten een maatregel die vanuit maatschappelijk standpunt efficiënt en wense lijk is. Er is dus als het ware een “bijkomende” verdienste verbonden aan cultuur. Gezinnen en bedrijven hebben de neiging enkel rekening te houden met de private baten en kosten van cultuur.3. Deze omvat niet enkel de . Deze uitkomst is niet wenselijk omdat er in het evenwicht belangrijke externe kosten zijn die niet in rekening zijn gebracht. maar dit is niet noodzakelijk. Het bekomen evenwicht is maatschappelijk niet wenselijk omdat het totaal sociaal nut van cultuur niet tot uiting komt. maar dat bovendien een extra dimensie verbonden is aan cultuur. voor het genereren van dit positief effect worden zij niet vergoed.) . (vb. het snijpunt van de vraag en de private aanbodcurve. Zonder overheidstussenkomst zal de marktwerking aanleiding geven tot het evenwicht e.Productiebeperkingen . zo drijft ze de productiekosten op en dwingt zo de bedrijven de kosten van de milieuhinder in aanmerking te nemen bij hun aanbodbeslissingen. 2. Zonder overheidstussenkomst zou er een vervuilend product worden geproduceerd. eventueel vanuit een paternalistisch oogpunt. De maatschappelijke marginale kosten zijn gelijk aan de afstand tussen de twee aanbodcurven. cultuur) Mensen die hun woning of tuin goed onderhouden geven de buurt een aangenamere aanblik. Maar de overheid kan argumenteren dat. aanbodcurve verschuift naar boven. . We nemen om dit te illustreren het voorbeeld van culturele activiteiten. Overheidsopbrengsten moeten aangewend worden waar ze het hoogste maatschappelijke rendement opleveren. bijvoorbeeld omdat een goede culturele vorming een geestelijk rijkere en meer tolerante maatschappij oplevert.Opleggen milieunormen (verplichting tot waterzuivering enz. Indien men de extra maatschappelijke kosten in rekening zou brengen heeft die een verschuiving van de aanbodcurve tot gevolg en een stijging van de prijs.

observeerbare kwaliteit : de markt voor „lemons‟ Het komt veel voor dat verkopers over meer inf ormatie beschikken dan de kopers. verplichte keuring bij doorverkoop . De totale betaalde subsidies zijn dan weergegeven door de rechthoek p1psesa. 2. Een praktisch nieuwe auto die op de tweedehands markt verk ocht wordt zal tegen een extreem lage prijs verkocht worden omdat de eventuele kopers de kans op een „lemon‟ in aanmerking nemen in hun betalingsbereidheid. Wanneer de verschillende participanten (vragers en aanbieders) op een markt niet over dezelfde informatie beschikken.4. 2. De overheid kan ook de prijs laten dalen en het overige subsidië ren.2.4. Denk maar aan de tweedehands markt voor auto‟s. werknemers zijn beter op de hoogte van hun ijver en capaciteiten op het werk dan hun bazen. Oplossingen . Hoe vaak komt het niet voor dat de kilometerteller wordt teruggedraaid of de auto volledig herspoten zodat de onvolmaaktheden minder zichtbaar zijn? Het probleem is dat ieman d die geen technische specialist is tweedehands auto‟s van goede kwaliteit niet kan onderscheiden van de andere zogenaamde „lemons‟. managers zijn beter op de hoogte van het reilen en zeilen in een onderneming dan de aandeelhouders enz.4. Averechtse selectie en moral hazard .1.private waardering van de gebruikte goederen maar ook die “extra dimensie”. sterk gestandaardiseerde producten aanbieden 2. levert de marktwerking gebaseerd op vrije interactie van vraag en aanbod potentiële problemen op die inefficiënties impliceren. Zonder overheidstussenkomst zouden er veel van die zogenaamde „lemons‟ verkocht worden of zouden er in extreme gevallen enk el nog markten voor „lemons‟ bestaan. Dat is economisch niet efficiënt : ondanks het bestaan van voldoende betalingsbereidheid voor dergelijke auto‟s bestaat er geen goed functionerende markt voor.invoeren autokeuring.vanuit de private sector : kwaliteitslabel. Imperfecte informatie Verkopers hebben meestal veel meer informatie over de kwaliteit van een product dan de mogelijke kopers. Niet. Dit geeft dus aanleiding tot de maatschappelijke vraagcurve Vs rechts van Vp.

Arbeiders werken voor een fabriek en bepalen zo de welvaart van de werkgevers. werklozen krijgen een uitkering die betaald worden door de . Dit fenomeen ontstaat wanneer de verzekeringsnemer de kans dat de verzekerde gebeurtenis zich voordoet zelf kan beïnvloeden en de verzekeringsmaatschappij onvoldoende controle op het gedrag van de klant kan uitoefenen.Het probleem van „lemons‟ is in feite een voorbeeld van een meer algemeen probleem dat averechtse selectie noemt. maar eens hij er toch is veroorzaakt deze misschien nog hogere kosten omdat deze gedekt zijn door de verzekering) 2.relaties bestaan telkens wanneer de welvaart van een persoon (principaal) afhangt van de acties van een andere persoon (de agent) naar wie bepaalde taken worden gedelegeerd. Een ander probleem dat men ook dikwijls associeert met verzekeringsmaatschappijen is wat men noemt „moral hazard‟. Verdelingsaspecten 2. (vb.3. Vb. Geneesheren nemen medische beslissingen en bepalen daardoor de welvaart van hun patiënten.agent. Probleem : agent wil ook aandacht besteden aan eigen doelstellingen en de principaal kan de acties van de agent niet perfect controleren. ziekteverzekering lees blz 280) Averechtse selectie betekent dus letterlijk dat een privaat bedrijf de verkeerde types klanten zou aantrekken en daardoor uiteindelijk de markt zou falen. 2.5. Dit fenomeen ontstaat telkens wanneer goederen van zeer uiteenlopende kwaliteit worden verkocht tegen eenzelfde prijs omdat kopers of verkopers onvoldoende informatie hebben om de werkelijke kwaliteit vast te stellen op moment van verkoop. (vb. Inkomensverdeling horizontale herverdeling van het inkomen : vb sociale zekerheid. Deze twee factoren leiden tot problemen en tot marktinefficiënties. geneesheren dienen de belangen van de patiënt maar halen uiteraard ook hun inkomen uit deze activiteiten.  er worden inefficiënt hoge uitgaven gemaakt : er worden kosten gemaakt voor diensten waarvoor de betalingsbereidheid van de verzekerde veel lager ligt dan de productiekosten.agent. Principaal.relaties Principaal.4. Bijvoorbeeld managers voeren het beleid maar bepalen daardoor de welvaart van de aandeelhouders. maar die toch worden uitgevoerd omdat ze gedekt zijn door de verzekering. Het gevolg van deze relaties is echter dat een aantal diensten wo rden geleverd waarvoor de betalingsbereidheid van de consument aanmerkelijk lager ligt dan de werkelijke productiekosten. en uiteraard kunnen patiënten onmogelijk exact controleren in welke mate de beslissingen van de geneesheer enkel ingegeven zijn door de zorg voor de patiënt.5. De belangen van de patiënt en het verwerven van een inkomen zijn niet altijd per fect verenigbare doelstellingen. Op een efficiënte markt wordt enkel geproduceerd als de betalingsbereidheid de productiekosten dekt.1. iemand gaat geen extra moeite doen om in het ziekenhuis te belanden.

de groei zal steeds met ups and downs gebeuren. Voor de gepensioneerden is er een pensioen dat gefinancierd wordt door de actieve beroepsbevolking. registratierechten. Deze politieke besluitvorming geeft aanleiding tot enkele erg fundamentele problemen. Het is best mogelijk dat de prijzen die een markt oplevert niet toelaten dat bepaalde minder bedeelde groepen de desbetreffende goederen of diensten niet kunnen benutten. Prijzen en ongelijkheid Ook wat betreft de prijzen van goederen en diensten kunnen zich verdelingsproblemen voordoen. naarmate het inkomen hoger ligt zal ook de gemiddelde belastingsvoet toenemen. zij heeft als het ware een stabilisatieopdracht. Het hele stelsel functioneert als een verzekering tegen „kwade dagen‟.2. 3.6.bijdragen van diegenen die wel werken. Cyclisch stemgedrag . Politieke besluitvorming Het bijsturen van de markt gebeurt via politieke besluitvorming. De markt kan efficiënt zijn ma ar inefficiëntie houdt geen rekening met verdelingsaspecten. wel wordt het inkomen uit vermogen belast vb. De inkomensverdeling die tot stand komt na de correctie van de sociale zekerheid en het belastingstelsel noemt men de secundaire verdeling. Het kan ook zijn dat een gemeenschap een kleiner totaal surplus dat beter verdeeld is . (on)roerende voorheffing. Een mark teconomie zal zich zelden langs een gelijkmatig pad ontwikkelen. gezinsvermogen : totale waarde van alle activa verminderd met de passiva (= leningen) Een echte jaarlijkse vermogensbelasting bestaat nog niet in België. Tegenover de inkomensverdeling staat de vermogenverdeling. 2.Verticale herverdeling van het inkomen : vb inkomensbelasting. 2. successierechten enz. prefereert boven een groter maar zeer ongelijk verdeeld surplus.1. hierover wordt minder gesproken desondanks de vermogen meer ongelijk verdeeld zijn dan de inkomens. voor de zieken een bijdrage die gefinancierd wordt door de gezonde mensen etc. .5. Stabilisatie Aan de overheid wordt de rol toebedeeld bij te sturen. 3.

De preferenties : partij a : x > y >z partij b : y > z > x partij c : z > x > y Houden we een stemming tussen project x en y dan haalt project x het omdat a en c x prefereren boven y. z en y en tenslotte z en x. Kiezers passen hun stemgedrag aan naargelang de procedure. dus de middenpositie. (= logrolling of vote-trading). Het probleem is nu dat onderzoek heeft aangetoond dat onder bepaalde voorwaarden ook stemming niet tot een evenwichtsoplossing leidt. Het volstaat bijv oorbeeld partij c te overtuigen zijn mening te herzien.Beslissingen op basis van stemgedrag van vertegenwoordigers lijken een democratische oplossing. Ze moeten beslissen één van de drie projecten x. Gaat de stemming tussen x en z dan haalt z het. 3.3. 3. het zal halen. Y zal als winnaar uit de bus komen.y of z uit te voeren. y haalt het van z maar z haalt het van x. hetgeen a prefereert is net hetgeen c als laatste zou willen. Dit voorbeeld illustreert de stemparadox of het probleem van cyclisch stemgedrag : x haalt het van y. Partij b is de partij in het midden en de collectieve overeenkomst van de stemprocedure is de meest geprefereerde oplossing van partij b. indien c nu project y eerder zou willen steunen dan x.partij c : z > y > x Stemt men tussen x en y haalt y het. gaat het tussen x en z haalt x het. maar toch is het indicatief dat vele politieke partijen een programma aanbi eden dat hengelt naar de stem van de mediaankiezer. Ten slotte y versus z dan haalt y het. stemt men tussen y en z haalt y het. Collectieve besluitvorming en democratie : het onmogelijkheidstheorama van Arrow . Partij b kan partij c bijvoorbeeld voorstellen dat. Laat je de kiezers direct tussen 3 alternatieven kiezen of eerst tussen x en y. De mediaankiezer Indien de stemparadox optreedt moet er toch naar een oplossing gezocht worden. 3 politieke partijen a. De preferenties van a en c staan diametraal tegenover elkaar. b dan bij een latere stemming over een ander belangrijk punt de voorkeur van c zal steunen.2. Dit voorbeeld illustreert niet enkel dat stemgedrag niet altijd tot een evenwichtsoplossing leidt maar dat de resultaten van verkiezingen ook sterk afhangen van hoe ze georganiseerd worden.b en c. Dit theorama is wel slechts geldig onder erg restrictieve voorwaarden. Laten we stellen dat c toegeeft : . Vb. Het theorama van de mediaankiezer toont aan dat in het beschreven geval de mediaankiezer.

. uitkomst van de toepassing van het mechanisme mag niet afhangen van de aanwezigheid van eventuele irrelevante aleternatieven. Voorwaarden : geen dictatuur.Geen enkele politieke beslissingsregel bestaat die aan alle voorwaarden voldoet en tot een evenwichtsuitkomst leidt .

Vandaar het concept toegevoegde waarde. dan blijft het product nog s teeds gelijk aan 40euro. Productie. Dit is het geval voor de voortgebrachte goederen die in de beschouwde pe riode in een volgend productiestadium zijn opgegaan. Productie van schoenen Producti efase Voorbre ngst Intermed iar gebruik Toegevo egde waarde Factorvergoedi ngen Huidenh andel 10 0 Leerlooi erij 15 10 Schoenfa briek 35 15 Schoenw inkel 40 35 Totaal A = 100 M = 60 W = 40 F = 40 10( = 100) 10 5 20 5 5 20 5 W = de waarde van de productie die je krijgt door de toegevoegde waarde van elke productiefase te som meren. Het meerekenen van de verbruikte intermediare goederen zou ten onrechte een toename van de produtie impliceren. Een belangrijke indicatie van de definitie van finale goederen is dat het grootste deel van de geproduceerde goederen niet mag worden meegerekend bij de bepaling van de waarde van de macro economische productie. Productie.inkomens en bestedingen – de macro. Kemerkend aan de productie is dat ze verschillende productiefasen kent. leerlooierij enz. Een finaal goed is een goed dat in een bepaalde periode werd voortgebracht en dat niet gedurende dezelfde periode in een volgende productiefase us opgegaan.economische benadering 1. We stellen vast dat de totaal toegevoegde waarde gelijk is aan het totaal van de voortbrengt A. waarbij in elke fase waarde aan het goed wordt toegevoegd. Productie verwijst dus naar het creëren van nut. Dit inkomen is niets anders dan de vergoeding van de productiefactoren. toegevoegde waarde en factorvergoedingen Productie is erop gericht economische goederen en diensten voort te brengen die uiteindelijk in aanmerking komen om aan menselijke behoeften te voldoen. indien de 4 bedrijven zouden samensmelten tot 1. verminderd met het totaal van het intermediare gebruik. Het voorbeeld illustreert dit.Hoofdstuk 7. Toegevoegde waarde : verschil tussen de waarde van de voortgebrachte goederen en het intermediair verbruik. Deze vormt tevens het inkomen gecreërd binnen de huidenhandel. In dit voorbeeld voldoet enkel de schoen in de winkel aan deze definitie. Vb. Dit inkomen wordt aangeduid als . Men kan ook de waarde van de productie bepalen door enkel de finale goederen te beschouwen. Als men dus de vebruikte intermediare goederen wel bij de productie telt zou men dubbeltellen.

factorvergoedingen. W is ook gelijk aan het totaal van de factorvergoedingen dus W = A-M = F

De waarde van de productie is gelijk aan : - de waarde van de finale goederen (verkoopprijs in winkel) - som van de toegevoegde waarden - som van de factorvergoedingen De totale toegevoegde waarde sommeert tot de waarde van de finale goederen. Bovendien telkens wanneer toegevoegde waarde wordt gecreërd worden factorvergoedingen uitgekeerd. 2. Voorraden In de praktijk leggen bedrijven voorraden aan, het is dus nodig de waarde van de productie uit te splitsen in de eigenlijke verkopen van de bedrijven enerzijds en de wijzigingen in de voorraden anderzijds. Voor de eenvoud beschouwen we enkel de eindvoorraden, dit zijn de voorraden op het eind van een productiefase. Indien we de totale verkopen voorstellen door A 1 en de veranderingen in eindvoorraad door Ve dan kunnen we schrijven : W = A – M = A1 + Ve – M = F We stellen opnieuw dat de waarde van de productie (40) gelijk is aan : - waarde van de finale goederen : waarde van schoenen in winkel en waarde aangelegde voorraden - som van de toegevoegde waarden - som factorvergoedingen Producti Huidenh Leerlooi Schoenfa Schoenw Totaal efase andel erij briek inkel Voorbre 10 12 32 37 A = 91 ngst 7 12 32 37 A1= Verkoop 3 0 0 0 88 Eindvoor 0 7 12 32 Ve = 3 raad M = Intermed 51 iar gebruik Toegevo 10( = 10- 5 20 5 W = egde 0) 40 waarde Factor10 5 20 5 F = 40 vergoedi ngen De opsomming is net dezelfde als de vorige enkel de invulling van het concept finaal goed is enigzins anders. Niet alleen de schoenen in de winkel(37) voldoen aan de definitie van een finaal goed ook de nietverkochte voorraad huiden van de huidenhandel (3) geldt als finaal goed tijdens de bestudeerde periode.

 We moeten veranderingen in voorraden als onderdeel van de finale goederen beshcouwen. 3. Soorten factorvergoedingen Elke toegevoegde waarde geef t aanleiding tot een vergoeding voor de productiefactoren. Er zijn eigenlijk 3 soorten factorvergoedingen : de vergoeding van de productiefactor arbeid, vergoeding van de productiefactor natuur, vergoeding van de productiefactor kapitaal. De beloning van deze productiefactoren wordt doorgaans bedongen of contractueel vastgelegd. Nu is het mogelijk dat de toegevoegde waarde oin het bedrijf groter is dan som van de eigenlijke factorvergoedingen. Het resterende bedrag noemt men dan de ondernemerswinst. Factorvergoedingen kunnen dus uitgesplitst worden in eigenlijke factorvergoedingen(F1) en ondernemerswinst(п). Bovendien vormt de vergoeding van de productiefactoren uiteindelijk het inkomen van de gezinnen. Macro- economisch : inkomen is de totale vergoedingen die alle eigenaars van de productiefactoren samen hebben ontvangen. We krijgen dan : W = A-M = A1 + Ve – M = F = F1 + п = Y De waarde van de productie en de waarde van het inkomen zijn gelijk. Elke toegevoegde waarde genereert immers inkomen voor de eigenaars van de productiefactoren. 4. Bruto versus netto product De duurzame kapitaalgoederen, die bij het realiseren van de finale goederen en diensten of toegevoegde waarden worden aangewend zijn onderhevig aan slijtage. Van jaar tot jaar vermindert bijgev olg de waarde van de voorraad kapitaalgoederen tot deze uiteindelijk helemaal versleten zou raken. Een gedeelte van de duurzame kapitaalgoederen gaat jaarlijks op in de economische goederen die ermee geproduceerd worden. Om de productiecapaciteit van de bestaande kapitaalvoorraad in stand te houden, zijn vervangingsinvesteringen nodig. Dit zijn de vervangingsinvesteringen waarvan de omvang gelijk staat met de afschrijvingen of de depreciatie van de bedrijven. Wanneer men van het bruto product ( = W) de depreciatie aftrekt ( -D) verkrijgt men het netto product. Analoog kan men het onderscheid maken tussen het bruto en het netto inkomen, en tussen de bruto en de netto factorvergoedingen. We krijgen dan : W - D = F1 + п – D = Y – D De netto toegevoegde waarde is in zekere zin de betere indicator voor de welvaart van een land omdat ze de productie weergeeft van een land zonder de kapitaalvoorraad aan te tasten. 4. Fundamentele gelijkheid tussen product, inkomen en best edingen In elke economie wordt geproduceerd, hierdoor wordt een inkomen verdiend en dit inkomen wordt vervolgens besteed.

Voorraadsinvesteringen : aangroei van de voorraden goederen in de verschillende productiefasen. Vervangingsinvesteringen : investeringen nodig om de productieve capaciteit van de kapitaalvoorraad op peil te houden Uitbreidingsinvesteringen : toevoegingen van reële productiemiddelen aan de bestaande hoeveelheid kapitaalgoederen Door de aangroei van de voorraden als investeringen te rek enen in de nationale boekhouding wordt de gelijkheid tussen product en bestedingen gegarandeerd. Elk finaal goed dat bijdraagt tot het product wordt immers ofwel geleverd aan gezinnen ofwel bedrijven tijdens dezelfde periode, ofwel draagt het bij tot een a angroei van de voorraden. In beide gevallen vormt het een onderdeel van de bestedingen. De nettoinvesteringen zijn gelijk aan de uitbreidingsinvesteringen + voorraadsinvesteringen. Als daarbij ook de vervangingsinvesteringen worden opgeteld verkrijgt men d e brutoinvesteringen.  zie figuur pagina 293 6. Macro- economische identiteiten voor een gesloten economie zonder overheid Een identiteit is een gelijkheid die per definitie geldt. Dit duiden we aan met het ≡ teken. Zo zijn de vergelijkingen eerder uit gelegd definitievergelijkingen. De genoemde grootheden zijn per definitie aan elkaar gelijk. Aangezien inkomens worden gevormd voor de totale waarde van de productie hebben we : W ≡ Y Vanuit het oogpunt van de bestedingen gaat de totale toegevoegde waarde(W ) ofwel naar consumptie(C) ofwel naar investeringen(I). Zo is ook de samenstelling van het product volgende de economische bestemming bepaald. Dit geeft de identiteit W ≡ C + Iep Het subscript ep wijst naar ex post = gerealiseerde investeringen. Deze omvatten zowel de door de bedrijven gewenste investeringen als eventueel een ongewenste groei van de voorraden. De gezinnen zullen een deel van hun inkomen consumeren, het andere deel zullen ze sparen Y ≡ C + S S ≡ Y – C  C + Iep= C + S  S = Iep Het sparen van de gezinnen maakt ruimte voor de investeringen van de bedrijven; Indien de besparingen de investeringen overtreffen, dan worden noodzakelijkerwijze bij de bedrijven onverkochte voorraden gevormd. Deze worden ook per definitie tot de gerealiseerde investeringen gerekend. 7. Eenvoudige economische kringloop Gezinnen stellen productiefactoren ter beschikking aan de bedrijven. Daar worden deze productiefactoren gecombineerd om economische

netto nationaal inkomen. behoren niet tot het eigen nationaal inkomen. geheel van de vergoedingen die de Belgische productiefqctoren in diezelfde periode hebben ontvangen Om van het BBP naar het NNI over te gaan zijn enkele bewerkingen nodig. De gezinnen gaan dit inkomen aanwenden om goederen aan te kopen. De bedrijven vergoeden de productiefactoren waardoor inkomens ontstaan voor de gezinnen. De financiële instellingen en de financiële markten spelen hierbij een intermediare ro l. rente op buitenlands kapitaal etc. Dit zijn onze factoruitgaven a an het producten . In elk land zijn buitenlandse productiefactoren rekening aan het werk (vb. Productiefactoren Inkomen bedrij ven gezin nen Consumptie Producten Investeringen sparen Financi ële markten en instellin gen 8. Allereerst moet rekening gehouden worden met de grensoverschrijdende factorvergoedingen. Deze spaargelden worden door de bedrijven aangewend om de investeringen te financieren. binnenlandse bestedingen en besteding van het binnenlands product Enkele begrippen : BBP : brute binnenlands product. Bruto binnenlands product. Al deze bewegingen betreffen de reële kringloop anagezien het hier gaat om reële objecten : productiefactoren en producten.goederen en diensten voort te brengen. Het overschot van het inkomen op de consumptie vormt het sparen. totale toegevoegde waarde die in België werd gerealiseerd NNI : netto nationaal inkomen. verloopt in tegengestelde richting. Grensarbeiders. Een gedeelte van de productie heeft eveneens betreking op de aangroei van de voorraden bij de bedrijven. buitenlands kapitaal). en wordt de geldkringloop genoemd. Hij wordt voorgesteld door de volle pijlen De kringloop aangeduid door de onderbro ken lijnen. De totale productie wordt aan de gezinnen (consumptiegoederen) of aan de bedrijven (kapitaalgoederen) geleverd. De lonen van die grensarbeiders. wat als consumptie wordt aangeduid.

C -Zc staat dus voor de . Op deze wijze verkrijgt men het NNI Fo – D Fu BBP BBP NNI De relatie tussen product en bestedingen vereist in de praktijk eveneens enkele aanvullingen. de belastingen verminderd met de uitkeringen. behoren niet tot de overheidsbestedingen. Tegenover de afschrijvingen staan immers geen uitgekeerde inkomsten aan productiefactoren. Belgische productiefactoren betrokken bij het creëren van toegevoegde waarde in het buitenland (Fo) Verder wordt ook nog gecorrigeerd voor de afschrijvingen. Y Yd + T  C + S + T  S + T  Iep + G Deze vergelijking moet nog worden vervolledigd rekening houdend met het buitenland. We gebruiken hiervoor de term nettobelastingen (T). Een groot deel van onze goederen en diensten wordt immers aangekocht door het buitenland = uitvoer X. Het grootste deel van de Gc omvat de bezoldiging van het overheidspersoneel. pensioenen.. Rekening houdend met de overheid worden de macro economische identiteiten dan als volgt aangepast : W ≡ Y ( binnenlands product ≡ nationaal inkomen) En W≡ C + Iep+ G ( binnenlandse product ≡ besteding van het binnenlands product) De aanwending van het NI (Y) moet eveneens worden aangepast om rekening te houden met de belastingen die gezinnen moet en afgeven aan de overheid. De overheidsinvesteringen (Gi) zijn de uitgaven voor bijvoordeel infrastructuurwerken . zodat BP en N I gelijk zijn aan elkaar.. Naast C en I van de gezinnen en bedrijven bestaat er ook nog de consumptie v an de overheid (Gc) deze omvat de lopende aankopen van goederen en diensten door de overheid. Gc + Gi = G (= overheidsbestedingen) De overheidstransfers zoals werkloosheidsuitkering. De gelijkheid tussen het BP en de besteding van het binnenlands product wordt dan als volgt : W  ( C – Zc) + (I – Zi) + (G – Zg) + X Zc staat voor de invoer van consumptiegoederen .buitenland (Fu). Wat dan overblijft is het beschikbaar inkomen (Yd). De factorontvangsten uit het buitenland zijn gelijk aan de factoruitgaven aan het buitenland.. Zi staat voor de invoer van kapitaalgoederen en Zg staat voor de goederen die de overheid in het buitenland heeft aangekocht.

M. visserij. landbouw.verdeling van het BP(vb.oorsprong van het BP (vb. consumptie van gezinnen. De nationale rekeningen van België De nationale rekeningen omvatten onder meer samenvattende gegevens over : . .w.besteding van het BP(vb. invoer. Indien bijvoorbeeld door de private sector meer gespaard wordt dan geïnvesteerd ( S – I)>0.a. dan zullen deze extra middelen dienen ter financiering van het overheidstekort ( G – T)>0 en / of van het buitenland (X -Z) > 0.) . gezinnen.. beloning van werknemer.economische relatie tussen de private sector. 9. overheid). die alleen gebaseerd is op definities. De totale invoer is dan : X  Zc + Zi + Zg Zo heeft men : W  C + Iep + G + X – Z ( binnenlands product  besteding van het binnenlands product) Of W  C + Iep + G + NX (NX staat voor netto uitvoer) De 3 eerste componenten in bovenstaande identiteit vormen samen de totale binnenlandse vraag / bestedingen.. komt overeen met de netto – invoer van het buitenland. nettobelasting op invoer. de overheid en het buitenland.en dienstenbalans) de bestemming van het Indien men nu ook rekening houdt met nationaal inkomen (Y) : Y  C + T + S Dan krijgt men de volgende vergelijking S + T + Z  Iep + G + X Of nog = ( S – Iep)  ( G-T) + (X-Z) Deze laatste identiteit.uitvoer..) . Binnenlands product  binnenlandse bestedingen + netto -uitvoer indien BP = binnenlandse bestedingen dan is NX = 0 (evenwicht op de goederen – en dienstenbalans) indien BP > binnenlandse bestedingen dan is NX>0 (overschot op de goederen.en dienstenbalans) indien BP < binnenlandse bestedingen dan is NX < 0 (tekort op de goederen. zowel naar binnenland s geproduceerde als naar ingevoerde goederen. illustreert de macro.…) Nationale rekeningen vormen zowat de economische boekhouding van een land. Het betreft hier de totale vraag van de binnenlandse huishoudgezinnen(bedrijven.consumptie van in het binnenland geproduceerde goederen en de rest wordt op analoge wijze beredeneerd..

klussen in huis en tuin enzovoort. Dit kan worden weergegeven als : bbp = waarbij xi de hoeveelheid van een finaal goed i pi de marktprijs van een finaal goed i n het aantal finale goederen en dienste n Bij het omzetten van dit concept in een concreet cijfer aantal waarderingsproblemen voor. Dit stelt meteen de problematiek van betere concepten van welvaart en welzijn. Men kan de invloed van prijsveranderingen uitschakelen door bij de vergelijking van het bbp van twee verschillende jaren één en dezelfde prijsstructuur toe te passen. Sommige finale goederen en diensten worden bij overeenkomst niet in het bbp gerekend. 11. Technisch gesproken is er dus geen waarderingsprobleem. Zo krijgt men inzicht in de veranderingen van de reële productie. Voor collectieve en publieke diensten (onderwijs. die gedurende een bepaald jaar in een land worden voortgebracht. = binnenlands product tegen constante . Voor de dienste n die inwonende eigenaars van hun woning genieten. Uitschakeling van de prijsinvloed Bij het beschrijven en beoordelen van economische evolutie van een land wordt dikwijls gebruik gemaakt van tijdreeksen van het binnenlands product of het nationaal inkomen. Ze vloeien onder het feit dat niet alle goederen en diensten verhandeld is dan geen prijs voorhanden waarmee men het aan tal eenheden kan vermenigvuldigen om de waarde ervan te doen zich een meer voort uit worden. en er geproduceerde berekenen. Dit is bijvoorbeeld het geval met de diensten die ter beschikking worden gesteld door de overheid. Er moet dus bij zulke goederen een waarde worden toegekend. zoals de arbeid van een thuiswerkende moeder. Dit is het geval met de hele huishoudelijke productie. Tenslotte is het belangrijk te weten dat in de berekening van het bbp de productie van “ongewenste” goederen zoals afval en milieuvervuiling buiten beschouwing wordt gelaten.10. maar deze voorbeelden brengen het soms arbitraire karakter van het concept binnenlands product tot uiting. Waarderingsprobleem Het BBP geeft de totale waarde weer van alle finale goederen en diensten. defensie etc) wordt de kostprijs van deze(wedden overheidspersoneel) als kostprijs gehanteerd. Men is geïnteresseerd in de reële veranderingen waardoor men de prijsinvloed zal moeten uitschakelen. wordt bijvoorbeeld een geschatte huurprijs gerekend.

zodat het bbp per capita(hoofd) of het nationaal inkomen per capita wordt verkregen. Vergelijking tussen landen Vaak wil men de graad van economische ontwikkeling van een land uitdrukken in een kengetal. De formules van Laspeyres en Paasche kunnen beide vergeleken worden met de berekeningswijze die men toepast indien men de prijsinvloed niet uitschakelt. Verschillen in . 2) Hoeveelheidsindex van Paasche Deze gebruikt de prijzen in het jaar t als basis voor de evaluatie van de verandering in de productie. 12. 1) Hoeveelheidsindex van Laspeyres Houdt de prijzen hypothetisch constant op hun waargenomen waarden in een gegeven basisjaar. In tegenstelling tot het binnenlands product tegen werkelijke prijzen = nominale bbp. en gebruikt deze prijzen om de verandering van de hoeveelheden tussen het basisjaar en een will ekeurig jaar te waarderen. In dat geval heeft men een index van de nominale verandering van het binnenlands product. De impliciete prijsindex van het bbp Men kan ook de invloed van de hoeveelheidswijzigingen elimin eren om de juiste omvang van de prijswijzigingen in de tijd te identificeren. 13.prijzen. Dit doet men aan de hand van prijsindices. Er doen zich echter vaak grote problemen voor bij zulke internationale vergelijkingen. Hij meet het algemeen prijsniveau in een bepaalde periode t relati ef ten aanzien van het algemeen prijsniveau in de basisperiode 0. waarvan de impliciete index van het bbp een belangrijk voorbeeld is. niettemin bedraagt de jaarlijkse reële productie nu meer dan het drievoud in het jaar 1960. 1) Prijsindex van Paasche 2) Prijsindex van Laspeyres De reële toename van het bbp ligt steeds lager dan de nominale. Bij internationale vergelijkingen deelt men gewoonlijk het binnenlands product of het nationaal inkomen door d e totale bevolking.

inhoud en berekeningsmethode. Een voor de hand liggende oplossing voor het gebruik van verschillende munteenheden bestaat erin alle cijfers om te rekenen in een gemeenschappelijke valuta.curve geeft weer welk percentage van het nationaal inkomen een gegeven percentage van de bevolking bezit. De Gini. Hoe lager de waarde van de coëfficiënt hoe meer gelijk de inkomensverdeling. Met het cumulatieve percentage van de bevolking op de horizontale as. verschillen met het gebruik van valuta‟s. en het cumulatieve percentage van het inkomen op de verticale as.curve en de daaruit afgeleide Gini coëfficiënt.… . De Lorenz. Naarmate de curve dichter aansluit bij de 1 e bissectrice is de verdeling meer gelijk.coëfficiënt drukt deze mate van (on)gelijkheid in een cijfer uit. Zo is de kostprijs van een doorsnee korf aan consumptiegoederen in ontwikkelingslanden doorgaans veel lager dan in geïndustrialiseerde landen. De verhouding is een onbenoemd getal en steeds begrepen tussen 0 en 1. Een mogelijke indicator voor de verdeling van het nationaal inkomen over de bevolking is de Lorenz. . Indien we de wisselkoers corrigeren voor dit verschil in koopkracht spreken we van een wisselkoers tegen koopkrachtpariteit. De wisselkoersverhouding zelf kan dergelijke internationale vergelijking en echter erg vertekenen.

Evoluties op korte termijn vormen het studieobject voor de conjunctuuranalyse. reëel in volume) als indicator gebruikt om groeiprestaties tussen landen onderling of tussen verschillende perioden te vergelijken. Indien Yc. Landen met een hoog bbp worden niet noodzakelijk gekenmerkt door een hoog groeipercentage en vice versa. . In de economische groeitheorie beschouwen we de gemiddelde toename van het bp of nationaal inkomen over een langere termijn.w. De lange golfbeweging 2. Vandaar dat dikwijls ook het groeipercentage van het bbp of nationaal inkomen per capita wordt gehanteerd. heeft opnieuw de aandacht gericht op de zogenaamde theorie van de lange golven. het bbp per capita voorstelt terwijl B de totale bevolking van een land aanduidt dan geldt per defini tie : Yc = Y B Het is belangrijk steeds goed het onderscheid voor ogen te houden tussen het niveau van het bbp of nationaal inkomen en de groeivoet hiervan. zelfs over de eeuwen heen.1. Herleidt tot de essentie gaat het om een golfbeweging met een lengte van 50 à 60 jaar. Schets en datering De groeivertraging die de westerse economieën sinds het midden van de jaren zeventig kenmerkt.Yt-1 of op beknopte wijze g = Y Yt-1 Y Indien de jaarlijkse groeivoet van Y constant is dan geldt verder : Yt = Y0 (1+g)t waarbij Y0 binnenlands product in volume in het basisjaar De term “economische groei” wordt courant gebruikt om de gr oeivoet van het bbp of nationaal inkomen in constante prijzen op korte termijn weer te geven. 2. Het gaat om ve rsnellingen en vertragingen in de trendmatige groei over de decennia. De neergaande fase vertoont een chronische malaise hoewel het reële welvaartspeil in absolute termen niet noodzakelijk hoeft te dalen.Hoofdstuk 8. Definitie en maatstaven Gewoonlijk wordt de procentuele toename van het bbp of nationaal inkomen tegen constante prijzen (m. Economische groei en ontwikkeling 1. De opgaande fase wordt gekenmerkt door een gunstig algemeen beeld van de economie. Indien we deze groeivoet voorstellen door t dan geldt : Yt = Yt-1 ( 1+g) waarbij Y gelijk is aan het BP of nationaal inkomen tegen constante prijzen Dus : g = Yt . Dergelijke ontwikkeling van het nationaal inkomen op korte termijn vormt echter niet het onderwerp van de groeitheorie.a. die uitdrukkelijk de lange termijn beschou wt. Economische groei is belangrijk voor de ontwikke ling van welvaart van de bevolking.

. verandering in de beschikbare hoeveelheid kapitaal (dK) en in een verbeterde technologie(dT). Voorbeeld zie boek pagina 320 tabel 8. Groeiboekhouding beschrijft economische groei en brengt de bijdrage van de verschillende groeicomponente n in kaart. stoommachine).T) met L arbeid. Verklarende factoren wetenschappelijke uitvindingen : de succesvolle toepassing van een nieuw productieproces of product levert aantrekkelijke winsten op en wordt weldra door velen nagevolgd. Om deze producten te produceren is er kapitaal nodig dat van andere sectoren komt.De datering van de lange golven is uitermate moeilijk. Nemen we nu de totale differentiaal van deze u itdrukking dan kan de verandering in de productie geschreven worden als dY= Y dl + Y dk + Y dT T T T Deze relatie geeft weer dat een toename in de productie over de tijd (dY)toegeschreven kan worden aan een combinatie van vera ndering in de arbeidsinzet (dL). innovaties zijn in veel sectoren geconcentreerd(vb. maar biedt geen verklarende theorie. De statistische gegevens van vorige eeuwen zijn dan ook slechts fragmentarisch en betreffen meer de prijzen dan kwantiteiten 2.K. MPl =  Y  K MPk =  Y  L Het uitsplitsen van de productietoename naar de determinerende factoren( veranderingen in arbeid. wijzigingen in de kapitaalvoorraad en technische vooruitgang) noemt men groeiboekhoudig. - 3. Allereerst gaat het om fundamentele en complexe verschuivingen in het economische leven. k kapitaal en T de stand van de technologie. De kapitaalvorming verloopt dan cumultatief tot er saturatie optreedt.2. Groeiboekhouding We gaan uit van de algemene formulering van de geaggregeerde productiefuntie voor de hele economie : Y = Y(L. Daarenboven is het probleem van statistische gegevens vrijwel onoverkomelijk.3. Op deze wijze wordt er als het ware een golf opgestart tot er verzad iging optreedt en de neergaande fase zich aanmeldt.

dan geldt : S = sY en dus I = sY Tenslotte wordt de depreciatievoet van de kapitaalvoorraad constant en gelijk aan  verondersteld.klassieke groeitheorie De neo. geschreven kunnen worden als: K = sY - K Samenvattend stellen we dus vast dat de productie via de productiefunctie afhangt van de inzet van kapitaal en dat de kapitaalvoorraad aangepast wordt door investeringen die echter op hun beurt.4. Alle voorgaande assumpties samen impliceren dat de verandering in de kapitaalvoorraad. Deze laatste gelijkheid beteken t dat net genoeg geïnvesteerd wordt om de depreciatie van de bestaande kapitaalvoorraad te compenseren. de nettoinvesteringen. De aandacht van de neo . De hypothese van een gesloten economie zo nder overheid impliceert dat het sparen gelijk is aan de investeringen. gegeven de gelijkheid van sparen en investeringen. De neo. S=I Als we eenvoudigheidshalve aannemen dat in elke periode een constante fractie s van de productie (het inkomen) wordt gespaard. Cruciaal is daarbij het proces van kapitaalacummulatie en de „steady . „steady-state : als we de veronderstelling van constante arbeid en technologie aanhouden.state‟kapitaalvoorraad op lange termijn in de economie. Dit impliceert dat K = 0 of sY = K. maar constant blijft.klassieke groeitheorie bestudeert de determinanten van het lange termijn outputniveau en van de economische groei op lange termijn. impliceert de steady -state dat de kapitaalvoorraad niet verder aangroeit.klassieke benadering gaat nu uit naar de langetermijnuitkomsten van dit interdependent systeem.  I = K (toename in het inkomen zal de investeringen beïnvloeden) steady-state – kapitaalvoorraad en lange-termijn outputniveau . afhangen van het inkomen. We nemen aan dat : productiefunctie gekenmerkt door constante schaalopbrengsten productie gaat gepaard met dalend marginaal product van de productiefactoren gesloten economie zonder overheid waarbij arbeid en technologie een constant gegeven zijn.

Een even belangrijke vaststelling is echter dat de hogere spaarquote en de daarmee samengaande hogere investeringen wel het outputniveau beïnvloeden maar geen invloed hebben op de lange termijn groeivoet van de productie. er zijn uitbreidingsinvesteringen..De vorm van de productiefunctie reflecteert het afnemend marginaal product van kapitaal. Een meer ontwikkelde stand van de technologie leidt tot een hogere output voor elke kapitaalinzet. Stel dat meer arbeid wordt ingezet. hierdoor verschuiven opnieuw zowel de productiefuncti e als de curve van investeringen opwaarts. De depreciatie wordt voorgesteld als een rechte door de oorspron g. De steady-state is het snijpunt van de depreciatie .curve op de figuur geeft de bruto investeringen als functie van de kapitaalvoorraad. De I . Recht s overtreft de depreciatie de brutoinvesteringen zodat de kapitaalvoorraad afneemt in de tijd.curve en de curve die de brutoinvesteringen curve. een hogere spaarquote komt grafisch overeen met een opwaartse verschuiving van de investeringscurve en leidt tot meer productie bij een hogere kapitaalvoorraad.Aangezien de groei van de kapitaalvoorraad in de steady-state nul is. met opnieuw een hoger langetermijn outputniveau als resultaat. Dit model toont aan dat de spaarquote en de daaruit voortvloeiende investeringen belangrijke determinanten zijn van het lange . zal bij gelijkblijvende arbeid en technologie ook de productiegroei gelijk zijn aan nul. en dus met een gegeven spaarquote tot meer sparen en hogere brutoinvesteringen. Een andere bevinding heeft te maken met de rol van de technologie. Y* Yc* Y* / Y* Yc*/Yc* Hogere Permanent Tijdelijk Permanent Tijdelijk spaarquote hoger hoger hoger hoger Technologi Permanent Tijdelijk Permanent Tijdelijk sche hoger hoger hoger hoger .termijn kapitaalvoorraad K*1 en een groter productieniveau Y*1 tot gevolg. Dit komt grafisch tot uiting in een opwaartse verschuiving van de productiefunctie en de investeringscurve met een hogere lange.termijn outputniveau in de econom ie. Links van dit punt zijn de afschrijvingen kleiner dan de brutoinvesteringen zodat de kapitaalvoorraad groeit. Ten slotte kan worden gewezen op de rol van de veranderingen in de arbeidsinzet. De productiefuncties tussen landen zullen verschillen bij ongelijke stand van de technologie.

Uit het bovenstaande model blijk dat de neo -klassieke theorie eerder pessimistisch is wat betreft de mogelijkheid om de economische groei constant te verhogen. Technologische vooruitgans is in deze visie exogeen bepaald. Het is duidelijk dat het neo -klassieke model een erg beperkte rol voor de overheid ziet om de langetermijn . maar naarmate het nieuwe outputniveau bereikt wordt neemt de groei weer af. Dit is niet realistisch. maar niet het groeipercentage van het bbp per capita. De economische groei zou dan permanent kunnen worden opgetild. De spaarquote zou op een bepaald moment zelfs 1 worden wat geen consumptie impliceert. Indien de stand van de technologie continu verbetert is een aangehouden hogere groei (die niet naar nul tendeert) mogelijk. Dat laatste is uiteraard de meest relevante variabele wanneer het de welvaart van de bevolking betreft. Overigens zou dit wel de groeivoet van het bbp ten goede komen. vandaar dat men ook spreekt van de exogene groei. Het effect op de economische groei ( Y* / Y*) is echter tijdelijk. ligt hier ook een rol voor de overheid. Een permanente economische groei is realiseerbaar als men de spaarquote van een land voortdurend verhoogd. Een continue toename van de arbeidsinput is evenmin denkbaar. namelijk beperkt tot de overgang van het oorspronkelijke naar het niewe(hogere) lange -termijn outputniveau. technologische verbetering en een hogere arbeidsinput zullen leiden tot een permanent hoger lange -termijn outputniveau Y*. maar steeds minder van de geproduceerde goederen zouden geconsumeerd worden. Omdat technologische vooruitgang ten dele beïnvloed wordt door het beschikbaar menselijk kapitaal. Een economisch beleid gebaseerd op investeringsstimuli heeft wel een tijdelijk effect op de groeivoet en op het niveau van de productie maar het heeft geen invloed op de groeivoet op lange termijn. Op termijn tendeert de economische groei dus steeds naar nul. Nieuwe groeitheorie De nieuwe groeitheorie argumenteert dat de stand van de technologie niet exogeen gegeven is.groeivoet in de economie te verhogen.verbetering Hogere arbeidsinpu t Permanent hoger Tijdelijk hoger Ongewijzig d geen Een hogere spaarquote. maar dat de technologische ontwikkelingen endogeen zijn : ze komen niet alleen toevallig tot stand maar ook als gevolg van bepaalde economische stimuli. Een toename van het lange -termijn steady-state outputniveau gaat in de overgangsfase gepaard met een hoger groeipercentage. 5. De nieuwe groeitheorie vecht ook de veronderstelling aan dat investeringen in alle omstandigheden onderhevig zijn aan afnemende . Alleen de stand van de technologie is in principe niet aan de bovengenoemde beperkingen onderworpen.

1. De fasentheorie van Rostow Rostow heeft het ontwikkelingsproces gestandaardiseerd in vijf opeenvolgende fasen. 6. dan zullen investeringen in een bepaalde sector van de economie oversijpelingseffecten naar andere sectoren genereren : de betere technologie kan worden gekopieerd en toegepast in andere sectoren. Dit kan aanleiding geven tot toenemende schaalopbrengsten i. De overheid dient allereerst de basisvoorwaarden tot groei te creëren : politieke stabiliteit. Betekenis Naast het kwantitatieve aspect van een toename van de productie – en dus ook van het pakket goederen waarover men kan besch ikkenbeoogt men eveneens kwalitatieve aspecten. Ten slotte is duidelijk dat de bevindingen van de neoklassieke groeitheorie moeten worden genuanceerd wanneer rekening wordt gehouden met de internationale handel. van investeringen in kennis en in kennisintensieve sectoren. de uitschakeling van ondervoeding. Economische ontwikkeling 6. slechte voeding en bittere armoede. Zo wordt geargumenteerd dat positieve externe effecten kunnen worden geassocieerd met de leerprocessen die gepaard gaan met het ontwikkelen van betere technologieën. anderzijds zet handel aan tot specialisatie in bepaalde sectoren waarin landen een comparatief voordeel hebben. Indien deze sectoren echter weinig kennisintensief zijn en gekenmerkt door tragere groei d an kan handel in principe leiden tot een vertraagde groei.meeropbrengsten. terwijl de globale kosten van nieuwe uitvindingen worden gespreid over meer bedrijven. Rekening houdend met de voorgaande elementen ziet de nieuwe groeitheorie wel een actieve rol voor een overheidsbeleid om de economische groei te stimuleren.2. zodat voor de economie in haar geheel geen afnemende meeropbrengsten gelden. Zo wordt geargumenteerd dat de schaal van de economie zelf kan leiden tot grotere groei : de kennisoverdrachten zullen immers omvangrijker zijn in grote economieën. Voorbeelden daarvan zijn de verdeling van de natuurlijke rijkdommen en de inkomens. politieke participatie. Voldoende belangrijke oversijpelingseffecten naar andere sectoren kunnen de afnemende meeropbrengsten in een gegeven sector meer dan compenseren. Indien bijvoorbeeld nieuwe technische kennis tot uiting komt in nieuwe of betere methodes en producten. elk met eigen karakteristieken.p. constante. 6.v. Naast het belang van sparen en investeren heeft ze ook de rol benadrukt van onderzoeksstimulering. alfabetisering enz. Enerzijds leidt handel tot in en uitvoer van nieuwe technologieën en vergroot de potentiële markt van technologische verbeteringen. . reductie van kindersterfte. bescherming van de eigendomsrechten enz. Het gevolg is dat het argument van afnemende meeropbrengsten moet worden genuanceerd. Bovendien wordt de potentiële rol onderkend van internationale handel in de economische groei.

prenewtoniaanse houding tegenover wetenschap en technologie 2) basisvoorwaarden voor de “take -off” worden aangebracht : mogelijkheid en vooral de wenselijkheid van ontwikkeling worden ruimer erkend.. gekenmerkt . Big Push Lange tijd heeft men gedacht dat ontwikkelingslanden hulp moesten krijgen van het buitenland om de kloof met rijke landen te verkleinen. Self reliance In de ontwikkelingslanden heerst een groeiend scepticisme tegenover de westerse industrialisering als normatief ontwikkelingsmodel en operationeel ontwikkelingsproces. politieke macht bij grondbezitters. er is een grootscheepse doorbraak van technologie en commercialisering 4) Maturiteit 5) Fase met massaconsumptie 6. hiërarchische sociale structuren. aan de andere kant een ontwrichte traditionele sector. toegangswegen.… 3) Take..3. In de recente jaren heeft ook de officiële ontwikkelingshulp een grote ommezwaai gemaakt. administratie. bankwezen. 6. Ontwikkelingslanden 6. Men richt zich niet maar naar geselecteerde onderdelen van de economie maar naar het gros van de maatschappij : de rurale sector. havens . Een dergelijke ontwikkelingsstrategie is wellicht te ambitieus om operationeel te zijn. weinig urbanisatie. Ook hier wordt een osmose met de naburige regionen verwacht.1. sparen en investeren bedragen meer dan 10% van het ni. transport. Eén van de strategieën is om hoogtechnologische bedrijven te installeren. . De groeipoolstrategie beklemtoont de geografische concentratie van de industrialisering in één beperkt gebied. Een fundamenteel bezwaar tegen deze werkwijze blijkt te zijn dat een d ualistische economie en maatschappij gaat verschijnen : aan de ene kant een geavanceerde economische sector met een maatschappelijke elite.3. Er is vooruitgang in onderwijs.1) de traditionele maatschappij : dominantie van de landbouw.off : groei wordt een endogeen proces. Van daaruit zullen dan geleidelijk aan door allerlei aanzuigeffecten ook de andere traditionele sectoren in het ontwikkelingsproces meegetro kken worden. Een gehele infrastructuur is dus nodig en dit alles moet gecoördineerd worden door een bekwame administratie met de uitbouw van de nodige publieke voorzieningen.2. De strategie van exportgeleide groei mik op de uitbouw van een exportsector.3.

Nieuwe facetten zijn dan : opvang van de basisbehoeften. gemeenschapsvorming. alfabetisering. persoonlijke hygiëne.door bedrijvigheid in de landbouw en wat artisanale productie. .… .

Het gaat dan over de relatieve prijsverandering. Een bijkomend mechanisme hiervan is dat de consumptie van de gezinnen kan worden aangetast. maar voor ons worden de buitenlandse producten goedkoper dus zal de import stijgen. Men kan dan ook verwachten dat de consumptie van de gezinnen hierdoor ongunstig wordt beïnvloed. verhouding tussen binnen .Hoofdstuk 9. Een algemene prijsstijging heeft dus een negatief reëel vermogenseffect.economie gaat het niet over de vraag en het aanbod van individuele goederen.en buitenlands prijsniveau). De macro -economie is geïnteresseerd in de totale vraag naar de finale goederen en diensten die worden geproduceerd (C+I+G+NX) en het totale aanbod. daalt dus de totale vraag als het prijspeil stijgt. Ook productinnovaties verhogen de aantrekkelijkheid van onze producten in het buitenland. Als de prijs toeneemt wordt ook de waarde van de reële activa die de gezinnen bezitter kleiner. gemeten tegen constante prijzen. Het is precies de relatieve prijsstijging van een specifiek goed die leidt tot een vermindering van de vraag naar dat betreffend goed. Ook zal het moeilijker worden te exporten aangezien onze prijzen duurder zijn geworden zal er minder export zijn. Oo k gunstige winstvooruitzichten zullen de producenten ertoe aanzetten meer te investeren ook al is de intrestvoet niet gedaald. De vraag voor een bepaald goed wordt immers afgeleid in de veronderstelling dat de prijzen van alle andere goederen niet wijzigen. Het consumptiekrediet wordt immers duurder. Deze hogere intrestvoeten zullen ertoe leiden dat de producenten minder gaan investeren. Verklaring negatief verband : Een hoger algemeen prijsniveau gaat in de regel gepaard met een hogere intrestvoet. zodat de . W = Y = C + I + G + NX  als een van de 4 determinanten daalt. Aangenomen wordt dat er een negatief verband bestaat : hoog algemeen prijsniveau gaat gepaard met een geringe aggregatieve vraag en andersom. De aggregatieve vraagcurve geeft weer hoe de totale macro economische vraag naar goederen en diensten. In de macro. wijzigt te n gevolge van een verandering in het algemeen prijsniveau.economisch evenwicht 1. De aggregatieve vraag In een micro-economische markt komt het evenwicht tot stand door de vergelijking van de vraag en het aanbod van een welbepaald goed. reële vermogen. Er zijn tal van factoren die een invloed uitoefenen op de curve (intrestvoet. Macro. De aggregatieve vraagcurve is dan ook niet zomaar een optelling van micro-economische vraagcurven.

netto-uitvoer zelfs bij een on gewijzigd prijsniveau toeneemt . Het betreft dus weer een relatieve prijsverandering.1. Belangrijk is ook dat de overheid met daartoe geschikte instrumenten van de macro-economische politiek een invloed kan uitoefenen op de omvang van de aggregatieve vraag. Een andere reden waarom het aggregatieve aanbod geen loutere optelsom van micro-economische aanbodcurven vormt is het veelvuldig voorkomen van monopolistische concurrentie op de outputmarkten. Aangezien het aanbod van de producenten niet alleen afhangt van de prijs die ze ontvangen voor hun goederen maar ook van de prijs van zijn productiefactoren weerspiegelt de AA-curve eveneens de werking van de inputmarkt (markt van de productiefactoren). enzovoort. Omdat het algemene prijsniveau geen invloed heeft op deze factoren.… én van de kwaliteit van deze productiefactoren. 2. De LT AA –curve is dus verticaal . Men kan slechts van een individuele aanbodcurve gewagen. De AA –curve is niet zomaar de optelsom van alle individuele aanbodcurven van alle individuele firma‟s. Het aggregatieve aanbod De aggregatieve aanbodcurve weerspiegelt het verband tussen het macro. Of anders uitgedrukt : het verband tussen het algemeen prijsniveau en de geaggregeerde productie die wordt aangeboden door alle bedrijven samen. Lange termijn In de lange termijn is het aggregatieve aanbod in eerste instantie afhankelijk van de economisch beschikbare hoeveelheid arbeid.economisch aanbod (reëel bbp) in de economie en het algemeen prijsniveau. De AA –curve toont het macroeconomisch aanbodniveau dat zowel op volmaakt concurrerende als op monopolistische markten wordt verhandeld.economische aanbodcurven kan het macro economisch aanbod dus niet worden afgeleid. Door eenvoudige aggregatie van micro. wanneer de producent geen invloed heeft op de prijs en enkel zijn aanbod kan bepalen. De aanbodcurve van een individuele producent is immers afgeleid in de veronderstelling dat de prijzen van de productiefactoren niet veranderen. 2. is de aggregatieve aanbodcurve op lange termijn dan ook onafhankelijk van het algemene prijsniveau. kapitaal.

Wanneer wijzigt het natuurlijk outputniveau? -wijzigingen in de natuurlijk werkloosheid -wijzigingen in de omvang van de kapitaalgoederenvoorraad -natuurlijke hulpbronnen (productiefactor natuur) -belang van technologische veranderingen -belang van de economische ordening 2. Korte termijn De determinanten van de korte -termijn aggregatieve aanbodcurve zijn dezelfde als die welke het aggregatieve aanbod in de lange termijn bepalen.curve verschuift wanneer het natuurlijk outputniveau wijzigt. In het geval van een algemene prijsstijging worden tijdelijk meer goederen en diensten aangeboden. Andere bedrijven passen hun prijzen wel snel aan. . Wanneer de aggregatieve vraag vermindert zal het algemeen prijsniveau niet dermate sterk dalen om de hele (ex ante) vraagvermindering op te vangen. Wijzigingen in deze factoren zullen dus niet alleen de AAlt maar ook de AAkt curve doen verschuiven. Waarom leidt een prijsstijging tot een toename van het aanbod?  nominale loonrigiditeit : nominale lone n passen zich slechts traag aan aan wijzigingen in het prijsniveau. er kan dus meer geproduceerd worden.  sommige producenten kunnen een algemene prijswijziging niet onderscheiden van een relatieve prijswijziging  wijzigingen in het verwachte prijsniveau hebben ook een invloed op de AA kt –curve.Wel is mogelijk dat de LT AA . Macro economische leidt dit tot een positief verband tussen het aggregatieve aanbod en het algemeen prijsniveau. Een vermindering van de vraag zal dan niet onmiddellijk leiden tot een prijsdaling.2. de zogenaamde menukosten. prijsaanpassingen gaan met allerlei administratieve kosten gepaard. Hetzelfde bij een daling van het algemeen prijsniveau. Dit is met name het geval op de reeds eerder vermelde markten waar monopolistische concurrentie heerst. Immers. Op deze markten worden de prijzen niet te allen tijde door confrontatie van de marktvraag en marktaanbod bepaald. Een daling van het algemeen prijsniveau veroorzaakt een tijdelijke vermindering van het aggregatieve aanbod in de economie. Dus bij een prijsstijging wordt arbeid eventjes goedkoper tot de lonen aangepast worden. Indien deze menukosten hoog zijn worden prijsaanpassingen zo lang mogelijk uitgesteld. de lone n kunnen niet mee dalen en er zal dus minder geproduceerd worden  nominale prijsrigiditeit : sommige prijzen in de economie passen zich slechts traag aan aan wijzigingen in de economische omstandigheden (vb. schommelingen in de vraag naar het betreffende goed).

Looncontracten vervallen immers na verloop van tijd. Hiertoe gebruiken we volgende uitdrukkingen 1) Y* = f(X) 2) Ya = f(X) +  ( p – 1) pe 3) Ya = Y* +  ( p – 1) pe 1) stelt dat het aggregatieve aanbod in de lange termijn afhankelijk is van de eerder genoemde fundamentele determinanten 2) geeft weer dat het aggregatieve aanbod in de korte termijn. als gevolg van een verwachte prijsstijging impliceert dat de producenten minder dan voorheen zullen aanbieden. en de verhouding P/P e De interpretatie is als volgt : het kortetermijnaanbod overtreft het natuurlijk outputniveau indien het feitelijk outputniveau hoger is dan het verwachte (P>Pe. ten slotte. Omdat het feitelijk prijsniveau het verwachte prijsniveau overtreft. Wanneer het feitelijk prijsniveau stijgt. waarbij er een positief verband optreedt tussen het aanbod en de prijsverhouding 3) legt het verband uit tussen het aanbod in de korte termijn en in de lange termijn . Indien het verwachte prijsniveau hoger is dan het dan het feitelijke treedt het omgekeerde op : het aanbod ligt dan beneden het natuurlijk outputniveau (P<P e.en langetermijn aggregatief aanbod samen. In de lange termijn geldt dus : P = Pe dit verband wordt in onderstaande grafiek geïllu streerd 2.).Deze curve is getekend voor een gegeven nominaal loonniveau. Bij . Dit is het effect op korte termijn dat tot uitdrukking komt in een bewegi ng langs de AA ktcurve. neemt het aanbod toe. We kunnen nu het verband leggen tussen het aggregatiev e aanbod in de korte en in de lange termijn. Indien. naast afhankelijk te zijn van dezelfde fundamentele variabelen.3. Een toename van het nominaal loon. het feitelijke prijsniveau niet afwijkt van het verwachten. ook beinvloed wordt door de verhouding tussen het feitelijk e en het verwachte prijsniveau.). kan hier geen sprake zijn van evenwicht op de lange termijn. vallen korte . Van korte naar lange termijn In de korte termijn is het verwachte prijsniveau gegeven.

3. zullen op termijn voldoende doorslaggevend zijn om een prijsaanpassing tegen te houden. 3.curve verschuift hierdoor van Avo naar AV1. en het evenwicht is e1. De AV . Dit wordt hieronder geïllustreerd waarbij P = Pe = Po.nieuwe loononderhandelingen zal dit de aanl eiding vormen om het nominale loon aan het gestegen prijsniveau aan te passen. Uitgaande van dit langetermijn evenwicht kunnen we nu de betekenis van de vraag en aanbodschokken in de economie toelichten. Macro. De AA kt curve verschuift naar links. Tegelijk treedt er ook een prijsdaling op. dit proces gaat door tot er gelijkheid heerst tussen P en Pe en opnieuw het lange termijn aanbodvolume wordt voortgebracht. Menukosten bijvoorbeeld. De economie wordt nu gekenmerkt door onderbesteding : de omv ang van de bestedingen zijn ontoereikend om het natuurlijk outputniveau te realiseren. . wanneer de vraagwijzigingen blijken aan te houden. Een negatieve vraagschok leidt dus in de eerste instantie tot een daling van het binnenlands product onder het niveau van de natuurlijke output.economisch evenwicht wanneer P = Pe en Yv = Ya =Y*. Een soortgelijke redenering kan worden uitgewerkt voor de andere hypothesen die aan de grondslag liggen van een kortetermijn aggregatieve aanbodcurve.economisch evenwicht : vraag.en aanbodschokken Een economie is in lange -termijn macro. Vraagschokken Stel dat de aggregatieve vraag vermindert.1.

waardoor de AA kt –curve naar rechts verschuift. resulteren in een tijdelijke outputexpansie en een permanent hoger algemeen prijsniveau. Het nieuwe (korte termijn) evenwicht komt tot stand in het punt e‟. verdrievoudiging van de olieprijs door een kartel van olie exporterende landen). Het nominale loon zal dalen.2. Indien alle producenten tegelijkertijd worden geconfronteerd met dezelfde kostenverhoging leidt dit tot een opwaartse verschuiving van AA kt0 naar AA‟kt zoals weergegeven in onderstaande grafiek.of energiemarkten. Het macro . In het geval van een negatieve aanbodschok verhogen immers de productiekosten voor ondernemingen. net zoals prijswijzigingen op de grondstoffen. Het valt dus ook te verwachten dat de prijsverwachtingen neerwaarts worden aangepast. Immers. Dergelijke schok komt in eerste instantie tot uiting door een verschuiving van de kortetermijn AA -curve. Aanbodschokken Aanbodschokken worden veroorzaakt door wijzigingen in de aggregatieve vraag. in e1 is het algemeen prijsniveau gelijk aan P 1 terwijl het verwachte prijsniveau P0 is : Pe = P 0 > P 1.Het evenwicht in e1 vertegenwoordigt het evenwicht op lange termijn. Deze zullen proberen de hogere kosten door te rekenen in de prijs die ze rekenen voor hun productie. uitgaande van het langetermijnevenwicht. bij een lager evenwichtsinkomen en een hoger algemeen prijspeil. (vb. . Op analoge wijze zal een positie ve vraagschok.economisch evenwicht verschuift daarbij van e1 naar e2 .  een negatieve vraagschok leidt tot een tijdelijke reductie van het outputvolume en een permanent lager algemeen prijsniveau. Zo kan een toename van de loonkosten die niet in verhouding staat tot de gestegen productiviteit de totale kosten in het productieproces veranderen. 3. maar hebben te m aken met wijzigingen die de productiekosten van ondernemers beïnvloeden.. Het nieuwe langetermijnevenwicht correspondeert opnieuw met het natuurlijk outputniveau.

Uiteindelijk resulteert dit in een permanente daling van het algemeen prijspeil en een permanente toename van het natuurlijk outputniveau. Op korte termijn zullen de lagere productiekosten aanleiding geven tot lagere outputprijzen. Het nieuwe lange termijn evenwicht correspondeert nu me t Y1*. Op termijn zullen de prijsverwachtingen zich aanpassen. de prijsverwachtingen opnieuw corresponderen met het evenwichtspeil : Pe = P1. wat aanleiding kan geven tot een matiging van de looneisen van werknemers. Merk op dat in het nieuwe lange termijn evenwicht. In e‟ verschilt het algemeen prijsniveau P‟ immers van het verwachte prijsniveau P 0. waarbij Y1* < Y‟. het nominale loon zal stijgen en de AA kt curve verschuift verder naar links tot AA kt1. Concluderend kunnen we stellen dat een negatieve aanbodschok leidt tot een permanente dalng van het p otentieel inkomen en een permanente stijging van het algemeen prijspeil. Op lange termijn worden de prijsverwachtingen bijgesteld. waarbij AAkt naar rechts v erschuift. Hierdoor verschuift AA kt verder naar rechts. .Deze initiële verschuiving van de kortetermijn AA -curve weerspiegelt echter enkel het directe effect van een aanbodschok. Het macro economisch evenwicht verschuift daarbij van e‟ naar e1. De werking van een positieve aanbodschok verloop zeer analoog. Met andere woorden Pe = Po < P‟ .

bedrijven en de overheid. Belastingen zijn gedwongen uitgaven van de gezinnen en bedrijven aan de overheid en kunnen op verschillende manier en ingedeeld worden. Ze kunnen verder verdeeld worden in de overheidsconsumptie (Gc) en de overhei dsinvesteringen (Gi). Beïnvloeding van de aggregatieve vraag : budgettaire politiek 1. Evenwichtsvoorwaarden De economie telt 3 huishoudingen : gezinnen. terwijl indirecte belastingen (Ti) geïnd worden naar aanleiding van een transactie of besteding (BTW . acijnsbelasting). terwijl transferuitgaven vanwege de overheid het beschikbaar inkomen verhogen. dat verder naar eigen inzicht kan aangewend worden. De financiële markten fungeren als het kanaal dat de financiële overschotten van de huishoudingen met een surplus verzamelt en doorgeeft naar de huishoudingen met een financieringstekort. De directe belastingen (Td) worden geheven op een inkomen of op een vermogen. 2. zoals uitkeringen van pensioenen. Zij kunnen samen met de directe belasting beschouwd worden. De bijdrage voor de sociale zekerheid vormen ook een belangrijke bron van overheidsontvangsten... legeruitrusting.economische betekenis van de overheid Er wordt een onderscheid gemaakt tussen overheidsbestedin gen en transferuitgaven. dit wil zeggen de directe belastingen verminderd met de transfers. Die verhogen het beschikbare inkomen van de gezinnen. Indirecte belastingen werken prijsverhogend en verminderen de koopkracht van het beschikbaar inkomen.). Ook de intrestbetalingen op de overheidsschuld vormt een bes tanddeel van de overheidtransfers. Overheidsbestedingen (G) hebben betrekking op de aankoop door de overheid van goederen en diensten en vormen dus een onderdeel van de aggregatieve vraag. Macro. De transferuitgaven daarentegen (Tr) hebben betrekking op inkomensoverdrachten van de overheid aan burgers. Directe belastingen verminderen immers het beschikbaar inkomen. studiebeurzen etc. Het omgekeerde geldt voor een subsidie van de overheid aan bedrijven. Door de directe belastingen en transferuitgaven ontstaat er een onderscheid tussen het nationaal inkomen (Y) en het beschikbaar inkomen (Yd). voorbeelden van overheidsinvesteringen zijn infrastructuurwerken en uitrustingsgoederen voor de overheid (scholen. Overheidsconsumptie bevat bijvoorbeeld de aankoop van bureelbenodigdheden maar ook de lonen van het overheidspersoneel. kindergeld. Heel het nationaal inkomen wordt uitgekeerd aan .Hoofdstuk 11. Formeel uitgedrukt geeft dit : Yd = Y – Td + T r of Yd = Y – T waarbij T staat voor de nettobelastingen.

de gezinnen inclusief de ondernemingswinst. Een deel van dat inkomen wordt geconsumeerd de rest wordt gespaard en via de financiële markten zodanig gekanaliseerd dat d aarmee de investeringen (I) van de bedrijven gefinancierd kan worden. De introductie van de overheid brengt mee dat de gezinnen een deel van hun inkomen als nettobelastingen (T) moeten afstaan aan de overheid. Zo kan de overheid goederen en diensten aankop en bij de bedrijven. Het verschil tussen de belastingen en de uitgaven van de overheid bepaalt het saldo van het overheidsbudget. Als de overheid een tekort heeft wordt een deel van de spaargelden van de gezinnen reeds gekanaliseerd naar de overheid via d e overheidsleningen. De overheid verkoopt hiertoe staatsobligaties aan de gezinnen. Als de overheid met een overschot zit kan dit aangewend worden om vroegere overheidsleningen terug te betalen. De algemene evenwichtsvoorwaarde stelt : Y = C + Iea + G Het nationaal inkomen kan op zijn beurt op 3 manieren worden aangewend : als gezinsconsumptie, gezinssparen of nettobelastingsbijdrage Y = C + S + T  S + T = Iea + G  economische kringloop zie boek pagina 388. 3. Het evenwichtsinkomen We stellen T = T*. Om het evenwichtsinkomen dan af te leiden vertrekken we van de algemene evenwichtsvoorwaarde : Y = C + Iea + G             

4. Discretionair budgettair beleid

Om het natuurlijk inkomensniveau te bereiken kan de overheid een expansief budgettair beleid voeren. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren door een verhoging van de overheidsbestedingen (G). Als deze toenemen zet deze extra impuls van de overheidsbestedingen en multiplicatorwerking in gang die een meervoudige toename van het inkomen genereert. Het gevolg is dat het niveau van het natuurlijk inkomen in principe bereikt kan worden. De overheid kan dus op actieve (discretionaire) manier tussenkomen om het evenwichtsniveau van het nationaal inkomen te beïnvloeden. Voortgaande op de budgettaire mul tiplicatoren kan de overheid volgende maatregelen treffen :         om een expansief budgettair beleid te voeren verhoging overheidsbestedingen verlaging van de belastingen verhoging van de transfers combinatie van bovenstaande maatregelen om een contractief budgettair beleid te voeren verlaging overheidbestedingen verhoging van de belastingen vermindering van de transfers combinatie van bovenstaande maatregelen

Multiplicator van de evenwichtige begroting of het Haavelmo - effect. Het is mogelijk om de economie te stimuleren zonder het budgettair saldo van de overheid te beïnvloeden. Een toename van de overheidsbestedingen gepaard met een toename van de nettobelastingen met hetzelfde bedrag veroorzaakt een expansief effect. Een dergelijke combinatie van maatregel en wijzigt het budgettair saldo niet, en stimuleert dus toch de economie. Bewijs :

Het Haavelmo- effect heeft vooral een theoretisch belang en is onderworpen aan strenge hypothesen. Opdat de Balanced Budget Multiplier precies gelijk zou zijn aan 1 i s immers vereist dat alle belastingen en transfers forfaitair zijn, onafhankelijk van het inkomen. Verder dient de MCQ dezelfde te zijn voor de belastingbetalers en voor degenen die genieten van de transfers en de overheidsbestedingen. Tenslotte gaat het h ier om een gesloten economie. 5. Automatische stabilisatoren In de meeste landen worden belastingbijdrage echter afhankelijk gesteld van het inkomen, als indicator van de economische

draagkracht van de persoon in kwestie. Ook sommige transfers zijn afhankelijk van het niveau van het nationaal inkomen. Zo nemen de werkloosheidsuitkeringen van de overheid aan de gezinnen in de regel af, wanneer het nationaal inkomen toeneemt. Analyse van het meer realistische geval van een lineaire nettobelastingfunctie van de vorm : T = T0 + Y Deze belastingfucntie heeft een autonome component en een component die afhankelijk is van het inkomen; het gaat dus om een vorm van inkomstenbelasting. De netto marginale aanslagvoet wordt aangeduid door de parameter . Als deze bijvoorbeel ¼ bedraagt wordt bij elke toename van het nationaal inkomen 25% afgehouden door de overheid onder de vorm van nettobelastingen. Het nieuw evenwicht wordt berekend, aangezien de nettobelastingbijdrage nu zelf een functie is van het inkomen zal deze er nu enigszins anders uitzien. Y = Yv Y = C + Iea+ G Y = C0 + cYd + I* + G* Y = C0 + c( Y - T0 - Y) + I* + G* Y = C0 + cY - cT0 - cY + I* + G* Y – cY +cY = C0 - cT0 + I* + G* Y (1 - c + c) = C0 - cT0 + I* + G* Ye = C0 + I* + G* - cT0 = C0 + I* + G* - cT0 van Y 1 - c + c s + c  gereduceerde vorm

Uit de gereduceerde vorm blijkt dat de nettobelastingen het evenwichtsinkomen op twee manieren beïnvloeden. Het autonome deel vermindert de autonome component van de geaggregeerde vraag, wat blijkt uit de teller. Daarenboven vermindert de marginale aanslagvoet van de nettobelasting de waarde van de multiplicatoren, wat tot uiting komt in de noemer. De introductie van een inkomensafhankelijke nettobelasting vermindert de absolute waarde van de multiplicatoren. De reden ligt voor de hand : van elke opeenvolgende inkomenstoename moet een deel worden afgestaan aan de overheid. Hierdoor is de toename van de aggregatieve vraag in elke rond van het multiplicatorproces kleiner dan in het geval van een autonome nettobelasting die niet afhangt van het inkomen. Een expansieve budgettaire maatregel zal nog wel een inkomensstijging veroorzaken maar in mindere mate dan bij afwezigheid van een inkomensbelasting. De richting van de multiplicatorwerking blijft dezelfde maar de sterkte van het effect op het inkomen wordt afgezwakt. Dit geldt ook voor de contractieve maatregelen. Expansieve zowel als contractieve maatregelen worden getemperd bij hun uitwerking. Deze vaststelling geldt teve ns voor de investeringsmultiplicator : schommelingen in de hoogte van de gewenste investeringen zullen in geval van inkomensafhankelijke

6. Alles gebeurt automatisch zonder overheidstussenkomen. De invloed is minder groot van ij lineaire nettoinkomstenbelasting. . Automatische stabilisatoren reduceren dus de gevoeligheid van de economie voor schokken zonder dat daarvoor een actieve ingreep vereist is.of afname van het evenwichtsinkomen bereiken. Bij een opgaande conjunctuur nemen de belastingontvangst en automatisch toe en nemen de overheidsuitkeringen aan de gezinnen automatisch af. De progressieve nettobelastingen reduceren de sterkte van de multiplicatoren zodat de automatische stabilisatorwerking toeneemt. Uit dit alles blijk dat schommelingen van het nationaal inkomen het geringst zijn bij progressieve nettobelastingen en het grootst bij autonome nettobelastingen. Ook hier komt tot uiting dat het expansief effect het sterkst is bij een autonome belasting en het minst sterk bij een progressieve inkomensbelasting. Budgettaire politiek en overheidstekort Door het actief wijzigen van de overheidsbestedingen.nettobelastingen minder aanleiding geven tot grote variaties in het niveau van het nationaal inkomen dan bij autonome n ettobelastingen.lineaire nettobelastingfunctie waarvan de helling systematisch toeneemt voor hogere inkomensschalen. Een progressieve inkomensbelasting geeft aanleiding tot een niet. Deze toename van de nettobelastingen tempert de toename van het nationaal inkomen. de belastingen en de transfers kan de overheid de aggregatieve vraag beïnvloeden en hierdoor een toe .  Inkomensbelastingen en transfers oefenen dus een automatische stabilisatorwerking uit io de hoogte van het nationaal inkomen. We stellen vast dat een afname van de investeringen het grootste effect uitoefent op het nationaal inkomen bij een autonome nettobelasting. Progressieve inkomensbelasting : het inkomen van de belastingplichtige wordt opgedeeld in schijven en de marginale aanslagvoet neemt toe naarmate de inkomensschijf waartoe het inkomen behoort hoger is. Hetzelfde fenomeen doet zich voor bij een stijging van de investeringen. Ten slotte is de automatische stabilisatorwerking het grootst bij een progressieve nettoinkomstenbelasting.

Een toename van het overheidstekort hoeft niet meteen als problematisch aanschouwd te worden. Alles hangt af van de omvang van het tekort en van de omvang van de overheidsschuld.Een dergelijke budgetta ire politiek is weliswaar niet zonder gevolgen voor het overheidssaldo. De toename van de economische activiteit. G 1 – c + c DEF = (1 – c ) ( 1. Bij ongewijzigde nettobelastingvoeten zal een toename van de overheidsbestedingen een overheidstekort veroorzaken.T Als nettoresultaat voor het overheidstekort van een toename van de overheidsbestedingen krijgen we dus DEF =G  1-c +c =G ( 1 G  ) 1-c +c = 1 – c + c  . Hoge overheidstekorten leiden doorgaans tot hoge rentevoeten en beïnvloeden de investeringen en de consumptie van de gezinnen negatief. Een expansief budgettair beleid leidt dus tot een overheidstekort. In de regel kan de overheid dit tekort financieren door beroep te doen op het sparen van de gezinnen. .c +c het NI gelijk aan de uitkomst van deze uitdrukking) omdat : T = T0 + Y Geldt bij gegeven marginale aanslagvoet en een gegeven autonome compoent van de belastingen (T 0) dat : T = Y en dus hier in de beschouwde toepassing T = Y=  G 1-c +c Indien we het overheidstekort (DEF) definiëren als het verschil tussen de overheidsbestedingen en de nettobelastingen. dus DEF = G – T Dan volgt hieruit : DEF =G . en de daarmee gepaard gaande toename van de belastingsopbrengsten zullen immers niet volstaan om de toegenomen uitgaven te dekken. Op analoge wijze gaat een restricitef bu dgettair beleid inkrimpen of het overschot verhogen.) 1 – c + c Het rechterlid van de uitdrukking is steeds positief als de marginale aanslagvoet van de belastingen kleiner is dan 100%. Aan deze voorwaarde is in de realiteit voldaan.  Ye= 1 G ( een toename van de overheidsbestedingen leidt tot een toename van 1.

Een ander relevant element bij de beoordeling van de overheidsschuld is de aanwending van de door de overheid geleende bedragen. . zodra een haalbare belastingvoet overschreden.de hoogte van het nationaal inkomen anderzijds.Y  geeft aan dat de omvang van het overheid stekort door 2 elementen wordt bepaald namelijk: .w. door meer geld in omloop te brengen. In de mate dat hiermee infrastructuurwerken. 7.Hoe groter de overheidsschuld hoe minder middelen voor de overheidsuitgaven. terwijl overschotten gebruikt worden om de uitstaande overheidsschuld af te lossen. de overheid dan in de verleiding komt om tekorten monetair te financieren d. leiden immers eveneens tot hogere tekorten (bij recessie) en lagere tekorten (bij . Overheidstekorten doen de overheidsschuld toenemen.z. Het schuldratio is de verhouding tussen de overheidsschuld en het bruto binnenlands product. onderwijs of onderzoek en de ontwikkeling gefinancieerd wo rden verhogen ze de productiecapaciteit van de economie en dus ook het natuurlijk nationaal inkomen. Dit kan echter een foute assumptie zijn. W ijzigingen in het nationaal inkomen. Wel doet zich de vraag voor naar de wenselijkheid van deze herverdelingsmechanismen. Dit maakt de intrestbetalingen en de aflossing gemakkelijker. De overheidsschuld De overheidsschuld verwijst naar het totale bedrag van de uitstaande overheidsleningen. De intrestvergoedingen op de overheidsschuld geven dus eerder aanleiding tot een herverdeling tussen de eigen burgers dan tot een afvloei van middelen naar het buitenland. de autonome belastingen (T 0) en de belastingvoet  enerzijds .overheidsbestedingen (G). Een toename(afname) van het overheidstekort wordt dikwijls geïnterpreteerd als een gevolg van wijzigingen in G. Slecht vanaf een hoge schuldratio wordt de overheidsschuld problematisch omdat. 8. Een hoge schuldratio in combinatie met een geringe economische groei en een hoge reële rentevoet leidt ertoe dat intrestbetalingen de schuldratio steeds verder opvoeren. bijvoorbeeld ten gevolge van conjunctuurschommelingen.T 0 of (discretionaire budgettaire politiek). Dat is het zogenaamde sneeuwbaleffect van de overheidsschuld. Bij de beoordeling van de schuldratio moet men er rekening mee houden dat het grootste deel van de overheidsschuld in handen is van binnenlandse residenten. Het overheidstekort en de strekking van de budgettaire politiek DEF = G – T0 .

zonder dat daarbij sprake is van een actief budgettair beleid.hoogconjunctuur). van het overheidssaldo als maatstaf van de strekking van de budgettaire politiek gebrui ken economen daarom soms het budgettaire saldo overeenkomstig het natuurlijk inkomen (Y*). .lijn. met de bedoeling om het overheidstekort te verminderen. DEF* = G – (T0 + Y*) Aangezien steeds het natuurlijk nationaal inkomen wordt gebruikt hebben conjunctuurschommelingen geen invloed op het resultaat. Wanneer men voor 2 verschillende jaren het budgettaire tekort overeenkomstig het natuurlijk inkomen (DEF*) in plaats van het feitelijk overheidstekort(DEF) berekent. de budgettaire politiek is wel degelijk meer restrictief gericht. dan is er geen verkeerde interpretatie mogelijk : DEF1* is geringer dan DEF0*.w. Indien men echter het budgettaire tekort steeds meet voor hetzelfde punt op de y-as (namelijk Y*).a. Op basis van deze vaststellingen zou men tot het verkeerde besluit komen dat de strekking van de budgettaire politiek niet gewijzigd is. Stel dat de overheidsbestedingen bewust worden verlaagd. Het nieuwe niveau van de overheidsbestedingen wordt dus weergegeven door de G1 . m. Indien het nationale inkomen dan eveneens afneemt leiden de lagere nettobelastingontvangsten ertoe dat het feitelijk budgettaire tekort nauwelijks wijzigt. W ijzigingen in DEF* kunnen immers enkel het gevolg zijn van bewuste veranderingen in de overheidsbestedingen. Om een juiste interpretatie te hebben. of van een verandering in het belastingstelsel of in de uitkeringsmodaliteiten. wordt de interpretatie heel wat duidelijker.

(spaarrekeningen en termijndeposito‟s) 2. De ECB is verantwoordelijk voor de totale uitgifte van bankbiljetten en aangezien zij geen direct invloed uitoefen t op de verdeling ervan over de bezitters.v. Het aanbod van giraal geld wordt door de commerciële banken tot stand gebracht. 2. Voor de Eurozone is dit meer bepaald : . het aanbod van chartaal geld. Het aanbod van basisgeld gebeurt door de ECB. Het aanbod van geld kan dan worden opgedeeld in het aanbod van basisgeld en het aanbod van zichtdeposito‟s.totaal bedrag van de zichtdeposito‟s van het publiek bij banken in de Eurozone Quasi. Historisch betekende dit dat ze de terugbetaling van haar bankbiljetten in goud diende te garanderen.geld : financiële activa die men niet voor betaling kan aanwenden maar die vrij eenvoudig en tegen ge ringe kosten in betaalmiddelen kunnen worden omgezet. analyseren we het aanbod van basisgeld i. Beïnvloeding van de aggregatieve vraag : de monetaire poltiek 1.totaal bedrag van de munten in handen van het pu bliek . Basisgeld : alle bankbiljetten die de ECB heeft uitgegeven en de deposito‟s bij de commerciële banken De meeste bankbiljetten zijn in handen van het publiek.1. De balans van de centrale bank vertoont een aantal typische activa en passiva posten : Actief Internationale reserves Overheidsschuld Kredietverlening aan banken Passief Bankbiljetten Deposito‟s van banken . Het aanbod van basisgeld Alle bankbiljetten die door de centrale bank zijn uitgegeven vinden we terug op de passiefzijde van haar balan s.p. De geldhoeveelheid Chartaal geld : munten en biljetten in handen van het publiek Giraal geld : zichtdeposito‟s bij de banken (= onmiddellijk opvraagbare tegoeden) Totale geldhoeveelheid : totaal bedrag van deze betaalmiddelen. deze laatste maken geen deel uit van de geldhoeveelheid. Het geldaanbod Stel een enge geldhoeveelheid (M1).totaal bedrag van de bankbiljetten in handen van het publiek . Maar ook de commerciële banken houden bankbiljetten aan.Hoofstuk 12.

euro vreemde deviezen aankoopt wordt de tegenpartij betaald met basisgeld. Commerciële banken kunnen onder bepaalde voorwaarden leningen bij haar opnemen. Onder internationale reserves vinden we de vreemde valuta die de bank aanhoudt. wanneer de commerciële banken krediet opnemen bij de centrale bank zal dit eveneens een toename van de hoeveelheid basisgeld met zich meebrengen . In de regel is het aan de centrale bank niet toegestaan een tekort van de overheid te dekken door basisgeld uit te geven (monetaire financiering van de overheidsschuld). W el kunnen ze op de secundaire markt overheidsschuldtitels aankopen of verkopen om zo de hoeveelheid basisgeld te laten uitbreiden of inkrimpen. de balanspost overheidsschuld verwijst naar de door de centrale bank op de obligatiemarkt aangekochte schuldbewijzen van de overhei d. De totale hoeveelheid uitstaande kredieten die de centrale bank aan de commerciële banken heeft toegekend vinden we terug onder de post kredietverlening aan banken. aankoop van overheidsobligaties door de centrale bank Centrale bank Overheidsschuld +100 +100 Basisgeld c. een aankoop door de centrale bank van overheidsobligaties op de secundaire markt heeft eenzelfde effect op de hoeveelheid basisgeld  c. Indien de centrale bank voor een tegenwaarde van 100 mlj.De passiefzijde geeft een aanduiding van de totale omvang van het basisgeld. a. aankoop van vreemde valuta door de centrale bank Centrale bank Internationale reserves +100 +100 Basisgeld b. Dit zijn de zogenaamde bronnen van het basisgeld. Zo verwerft de centrale bank internationale reserves en neemt terzelfder tijd de hoeveel heid basisgeld toe. De centrale bank fungeert verder ook als lender of the last resort. De actie van de centrale bank hieronder beschreven heeft als effect dat de hoeveelheid basisgeld in de economie wijzigt. Op de actiefzijde vinden we de balansposten die als tegenhanger van de uitgegeven hoeveelheid basisgeld fungeren. kredietverlening aan de commerciële banken door de centrale bank Centrale bank Kredietverlening aan banken +100 +100 Basisgeld  a.  b.

Zichtdeposito‟s ontstaan of nemen toe wanneer mensen bankbiljetten aan de commerciële banken ter beschikking stellen en de waarde ervan op hun rekening laten zetten.Op analoge wijze daalt de hoeveelheid basisgeld wanneer de centrale bank vreemde deviezen of overheidsobligaties verkoopt. Overzicht Bank A Bankreserves +100 Kredietverlening +10 +90 Zichtdeposito’s  Depostiohouder stort 100euro op zijn zichtrekening. 3. In geval van een inlage van 100 euro en uitgaande van de verplichte reservecoëfficiënt van 10% zal de bank 10euro reserves aanhouden en voor het bedrag van de niet benodigde reserves kredieten aan gezinnen en bedrijven kunnen verstrekken. De kredietnemers zullen hun deposito aanwenden om betalingen te verrichten. = geldsubstitutie : chartaal geld wordt omgezet in giraal geld. of wanneer de commerciële banken hun kredieten aan de centrale bank terugbetalen. Deponering van bankbiljetten Bank A Bankreserves +100 b. a.2. Na aanwending van het krediet Bank A Bankreserves Zichtdeposito‟s +90 Zichtdeposito’s -90 -90 d. Kredietverlening Bank A +100 Zichtdeposito’s Kredietverlening +90 c. Het aanbod van giraal geld De omvang van de girale geldhoeveelheid wordt gevonden door alle bedragen op de zichtrekeningen die door het publiek bij de financiële instellingen worden aangehouden op te tellen. bijvoorbeeld door over te schrijven op rekening van een begunstigde die een .

is echter veel groter dan van een individuele bank. Gezamenlijke balans van het bankwezen Bank A+ Bank B+ Bank C+….1 +81 Zichtdeposito’s . Na aanwending van het krediet verstrekt door bank A Bank A Bankreserves +100 Kredietverlening +10 +90 Zichtdeposito’s c. Na volledige aanwending van het krediet noteert bank A de balansposten zoals weergegeven in c.0 +9. Deponering van bankbiljetten Bank A Bankreserves +100 +100 Zichtdeposito’s b. Bank B krijgt zo een vordering op bank A en zal hiervoor bankreserves van bank A opvragen. aanwending van de kredieten opnieuw uit van de oorspronkelijke en de daaruit resulterende Van deze 100euro bankreserves is na 90euro bij bank B beland. a.0 + 90 +8. Bankreserves +1000 Bij bank A Bij bank A Bij bank B Bij bank B Bij bank C Bij bank C +100 +100 +10. alle individuele banken samen . Na aanwending van het krediet verstrekt door bank B Bank A Bankreserves +90 Kredietverlening +9 +81 Zichtdeposito’s e. Om dit aan te tonen gaan we inlage van 100euo bij bank A kredietverlening van 90euro. Opvraging van de bankreserves door bank B Bank B Bankreserves +90 +90 Zichtdeposito’s d.rekening heeft bij een andere bank (bank B). De kredietverstrekking en de daarmee gepaard gaande girale geldcreatie van het banksysteem.

. na hun aanwending. Mocht dit wel het geval zijn dan ontstaat elders in het banksysteem een even grote n eerwaartse keten en is het netto. ten laste van bank B.9  Bank B wordt thans geconfronteerd met een al eerder besproken situatie : een teveel aan reserves.w. Dit gebeurt in de regel door creatie van basisgeld. . We nemen niet langer aan dat leningen die door een bepaalde worden toegekend. Deze keten blijft zo verdergaan. Het moet dus werkelijk gaan over bijkomende bankreserves die aan het banksysteem worden toegekend.effect nihil.dat de oorspronkelijke inlage van 100euro binnen het bankwezen blijft en daar de bankreserves met 100euro laat toenemen . er is geen chartale geldopname. Een geldaanbodmodel In onderstaande figuur komt tot uiting dat het totale geldaanbod. de som van chartaal geld en de bankreserves.dat het bankwezen op basis van deze inlage deposito‟s ter waarde van 1000 euro aanbiedt. Het proces van kredietverlening en depositocreatie herhaalt zich dus. kunnen immers ook gewoon bankbiljetten opvragen. wat 10% van haar deposito‟s vertegenwoordigt.Kredietverlening Bij bank A Bij bank B Bij bank C … +900 +90 +81 +72. hebben geïncasseerd.er werd aangenomen dat banken geen overreserves aanhouden en dus steeds aan maximale kredietverstrekking doen. De mate waarin banken verstrekken hangt echter af van de winstgevendheid van kredietverlening en het daaraan verbonden risico. Het bovenstaande maakt een algemeen principe duidelijk : het commerciële banksysteem speelt een belangrijke rol in de girale geldverstrekking. 3. Toch moet het voorbeeld op een aantal punten worden afgezwakt : .a. waarvan 100euro het resultaat zijn van een geldsubstitutie en 900euro het resultaat van kredietverlening. De begunstigden van een overschrijving. een veelvoud is van de geldbasis. De overige oorspronkelijke reserves van bank B ter waarde van 81euro worden overgedragen aan de bank(en) die overschrijvingen van hun klanten. Na afloop behoudt de bank B 9euro bankreserves.De oorspronkelijke inlage van 100euro mag niet elders aan het banksysteem zijn onttrokken. Uit de gezamenlijke balans blijkt : . M. . de som van het chartaal en giraal geld. autom atisch opnieuw in de vorm van reserves in het banksysteem terechtkomen.Ook werd aangenomen dat de begunstigden van overschrijvingen hiervoor steeds hun zichtdeposito bij hun bank laten crediteren. Nog steeds uitgaande van een reservecoëfficiënt van 10% komen bij bank B niet benodigde reserves ter waarde van 81euro voor kredietverlening in aanmerking.3.

Deze vergelijking geeft ook weer via welke grote kanalen de monetaire overheid kan pogen het geldaanbod te beïnvloeden. naast overwegingen van veiligheid. immers 0 <  < 1. De geldbasismultiplicator µ is groter dan 1. W e vetrekken van volgende definities : Mb = Mbp + M bb (aanwending geldbasis) Ms = Mbp + D (definitie geldaanbod) Het gedrag van het publiek en de banken wordt verder weergegeven door de volgende gedragsparameters :  = Mbp / D  = M b b / D waarbij  : reservecoëfficiënt van de banken  : chartale geldvoorkeurcoëfficiënt van het publiek De chartale geldvoorkeurcoëfficiënt geeft de verhouding chartaal geld tegenover giraal geld dat het publiek wenst aan te houden. Een toename van  vermindert de grootte van de geldbasismultiplicator. Ook kunnen banken verplicht worden een minimale reservecoëfficiënt aan te houden.Begrip Basisgeld Chartaal geld Bankreserves Giraal geld Totale geldhoeveelheid Symbool M M M D M Formeel kunnen we de samenhang tussen de geldbasis en het geldaanbod als volgt verduidelijken. Ofwel zal ze pogen de geldbasis zelf te manipuleren. . Indien het publiek bijvoorbeeld ¼ van de geldhoeveelheid in de vorm van munten en biljetten wenst aan te houden is  gelijk aan 1/3 (namelijk ¼ / ¾) De reservecoëfficiënt van de banken () drukt het percentage reserves uit dat de banken tegenover de uitstaande zichtdeposito‟s aanhouden. Een toename van  doet eveneens µ dalen. ofwel zal de monetaire overheid maatregelen treffen waardoor de creatie van de deposito‟s bij de banken beïnvloed wordt. Deze grootheid wordt bepaald door de winstgevendheid van de kredietverlening. In dat geval zal µ toenemen of afnemen. Aldus geldt : Ms =  + 1 Mb of Ms = µ Mb  + hieruit blijkt dat het geldaanbod een veelvoud is van de hoeveelheid basisgeld. De geldbasismultiplicator is het getal waarmee men de hoeveelheid basisgeld moet vermenigvuldigen om de totale geldhoeveelheid te verkrijgen.

Het inkomen en de geldvraag Het volume van de transacties in een economie bepaalt dus in belangrijke mate de benodigde hoeveelheid geld. Een bepaalde geldhoeveelheid wordt namelijk verschillende malen aangewend om transacties te verrichten. Hoge intrestvoeten zullen immers de transactiekosten meer dan compenseren. Anderzijds is het zo dat de geldhoeveelheid nodig is om een bepaald volume transacties te kunnen verrichten. De vraag naar geld Met de vraag naar geld bedoelen we de hoeveelheid geld die het publiek wenst te bezitten = liquiditeitsvoorkeur. Indien de intrest op obligaties laag is zal er een grote vraag naar geld zijn. Daartegenover staat dat de aankoop en de verkoop van zulke vermogenstitels met transactiekosten gepaard gaan.i) Waarbij : Md : de gevraagde geldhoeveelheid (reëel) Y : nationaal inkomen (reëel) i : intrestvoet De gevraagde hoeveelheid geld is uitgedrukt in reële termen (tegen constante prijzen). Md = Md (Y. De rentevoet en de geldvraag Als men geld vergelijkt met financiële activa zoals obligaties. W e nemen aan dat wanneer het algemeen prijsniveau bijvoorbeeld met 10% toeneemt (terwijl het reële inkomensniveau en de intrestvoet ongewijzigd blijven) er 10% meer geld zal worden aangehouden . Tevens kan de nominale waarde van deze financiële activa sterk schommelen. aandelen. Ze bieden immer een intrest. Men kan redelijkerwijze stellen dat hoe hoger d e intrestvoet hoe minder geld zal worden aangehouden.en de reële geldvraag dus ongewijzigd blijft. dividend of ande re vorm van rendement. met een hoge intrestvoet correspondeert een grote voorkeur voor obligaties en derhalve een geringe vraag naar geld. Immers . de kans op een . Vb. Het negatieve verband tussen de hoogte van de intrestvoet en de (reële) vraag naar geld komt tot uiting in het minteken onder d e intrestvariabele.1. 3. beleggingsfondsen enzovoort. Deze vormen veelal een aantrekkelijk alternatief voor het aanhouden van geld.2. beduidend kleiner is dan de omvang van deze transacties. Het volume van transacties in een economie is een vee lvoud van het nationaal inkomen. Het nationaal inkomen registreert dus enkel de toegevoegde waarden. Het publiek zal het bezit van geld (perfecte liquiditeit) afwegen tegenover het bezit van andere (financiële) activa. 3.3. Er zijn namelijk veel intermediaire leveringen die niet of slechts voor een beperkt gedeelte een weerslag vinden in het nationaal inkomen.

Het aanbod van obligaties op de obligatiemarkt neemt toe waardoor de prijs daalt. Grafisc h komt dit tot uiting in een verschuiving van de md. Het reële geldaanbod is onafhankelijk van de intrestvoet. Hierbij is aangenomen dat het algemeen prijsniveau onveranderd blijft. 4. Vb2. Vandaar het verticale verband. Dit komt tot uiting in een verschuiving van de M d-curve naar rechts. Op die manier neemt het rendement van de obligaties toe.i) ( vergelijking van de geldv raag) Md = Ms / P ( evenwicht op de geldmarkt.  een toename van het nominale geldaanbod leidt ceteris paribus tot een daling van de rentevoet. Naast de reële geldvraag wordt op de figuur het reële geldaanbod uitgetekend. Op analoge wijze leidt een daling van het nominale geldaanbod cetris paribus tot een stijging van de intrestvoet. Een soortgelijke redenering kan gebruikt worden . moeten obligaties ui de portefeuille verkocht worden. Nieuwe obligaties kunnen dus slechts worden uitgegeven tegen een hogere intrestvoet. Omdat het geldaanbod ongewijzigd is gebleven. Een toename van het nationaal inkomen gaat gepaard met een hogere geldvraag. Geldmarktevenwicht Onderstaande vergelijkingen vatten het geldmarktevenwicht formeel samen : Ms = Ms* ( geldhoeveelheid kan door de monetaire overheid worden gecontroleerd) Md = Md (Y.curve naar rechts.latere intreststijging wordt dan groot. Het dient nogmaals beklemtoond dat de monetaire overheid enkel het nominale geldaanbod controleert. Met een lager nationaal inkomen correspondeert een geld vraagcurve dichter bij de oorsprong. Met een hoger nationaal inkomen stemt een hogere geldvraag overeen.  een toename van het nationale inkomen leidt ceteris paribus tot een rentestijging. Grafisch komt dit tot uiting in een verschuiving naar recht van de Ms / P –lijn. gelijkheid tussen vraag en aanbod naar geld) De oplossing van dit stelsel levert de evenwichtsvoorwaarde op voor i. terwijl uiteindelijk het reële geldaanbod (samen met de reële geldvraag) de hoogte van de intrestvoet bepaalt.

om aan te tonen dat. Ook kan de vraag naar duurzame consumptiegoederen hiervoor positief worden beïnvloed. Een en ander betekent dat de vraag naar goederen en diensten toeneemt. 6. Hierdoor stijgt ook de vraag naar geld en neemt de oorspronkelijke daling van de rentevoet enigszins af. De monetaire politiek Er werd aangenomen dat de monetaire overheid het geldaanbod manipuleert. Gezamenlijk evenwicht op de geld . waarbij zowel de monetaire overheid de commerciële banken als het publiek een invloed uitoefenen. Maar ook de hoeveelheid reserves die de commerciële banken aanhouden. De rentevoet die hier telkens bedoeld wordt is de langetermijnrente.Openmarktpolitiek : de aankoop of verkoop van waardepapieren door de ECB. Het valt te verwachten dat daarbij –na verloop van tijd.ceteris paribus. en dus ook het nationale inkomen. 5. .  een autonome toename(afname) in de geldvraag leidt ceteris paribus tot een stijging (daling) van de rentevoet. Dit spreekt vanzelf wat betreft de voorkeur voor chartaal versus giraal geld van het publiek. De instrumenten waarover de ECB beschikt : . leidt dit tot een daling(stijging) van de intrestvoet.de intrestvoet daalt wanneer het nationale inkomen afneemt. Door deze rentevoet te wijzigen maakt de ECB het voor de banken meer of minder aantrekkelijk om kredieten op te nemen. Een en ander impliceert dat de centrale bank de geldhoeveelheid niet volledig onder controle geeft. Niettemin beschikt de centrale bank in de regel over voldoende instrumenten om de geldhoeveelheid te beheersen en ontwikkelingen in de geldhoeveelheid de ze ongewenste achten tegen te gaan. bijvoorbeeld.basis.herfinancieringsrente : rentevoet waartegen de ECB bereid is aan de banken kredieten te verstrekken. zullen meer investeringsprojecten voor uitvoering in aanmerking komen. In beide gevallen gaat het inmers over een stijging (daling) van het reële geldaanbod. Noteer dat in geval van een variabel prijsniveau een daling(stijging) van het algemene prijsniveau met gegeven nominaal geldaanbod. Kan wijzigen ten gevolge van ontwikkelingen die de centrale bank niet beheerst. Bij een rentedaling. .indirecte effecten zullen optreden. Telkens wanneer ze waarde papieren aankoopt brengt ze basisgeld in omloop.en goederenmarkt Wanneer de geldhoeveelheid toeneemt(afneemt). wanneer ze die dan weer verkoopt onttrekt ze basisgeld uit omloop. In feite is het geldaanbod het resultaat van e en complex mechanisme. hetzelfde effect heeft als een stijging(daling) van het nominale geldaanbod met gegeven algemeen prijsniveau.

We kunnen het model nu vervolledigen door onderstaande vergelijkingen die het evenwicht op de goederenmarkt weergeven. aangevuld met de vergelijkingen die de goederenmarkt weergeven. Dit verband wordt grafisch aangeduid als de LM. Indien dus zowel i als Y toenemen kan de geldvraag gelijk blijven Afleiding LM . Een toename van i leidt tot een geringere geldvraag. Ms* = Md (Y.curve. Stel dat ten gevolge van verhoogde winstverwachtingen de investeringen toenemen.i) Deze uitdrukking geeft het verband tussen het nationale inkomen en de intrestvoet waar voor de geldvraag gelijk is aan het gegeven geldaanbdo en de geldmarkt dus in evenwicht is.We kunnen een analoge redenering volgen. Het IS-LM model omvat de bovenstaande vergelijkingen van het geldmarktevenwicht. De resulterende toename van het nationale inkomen zal aanleiding g even tot een grotere geldvraag en bij gelijkblijvend geldaanbod leiden tot een rentestijging.…. De intrestvoet vormt daarbij een belangrijke tussenschakel.…)  de evenwichtsvoorwaarde op de go ederenmarkt : Y = C + Iea + G Het IS-LM model heeft als bedoeling de wisselwerking tussen de geldmarkt en de goederenmarkt te illustreren. vertrekkend vanuit een autonome toename van de aggregatieve vraag. Ook hier zullen indirecte effecten optreden.curve Indien het geldaanbod toeneemt verschuift de gehele LM . Er wordt nog steeds uitgegaan van een constant algemeen prijsniveau in de veronderstelling dat de aggregatieve vraag het outputniveau in de economie bepaalt. zoals bijvoorbeeld de investeringen. Het verband is positief want een toename van Y leidt tot een hogere geldvraag. De rentestijging zal immers de oorspronkelijke toename van de investeringen afzwakken. De rol van de intrestvoet op de goederenmarkt komt tot uiting door de invloed die de intrestwijzigingen uitoefenen op bepaalde componenten van de AV .) 0 < dC = c < 1  consumptie afhankelijk van het inkomen dYd Iea = I (i.curve naar rechts. . Y = Yv  output bepaalt door aggregatieve vraag Yv = C + Iea + G  AV = som van C + I + G C = C (Yd.

De IS. De investeringsmultiplicator zal der dus toe leiden dat de uiteindelijke toename van het nationaal inkomen een veelvoud vormt van de uiteindelijke stijging van de investeringen ( Y = I / 1. Het geeft het verband weer tussen het nationaal inkomen en de intrestvoet waarvoor de goederenmarkt in evenwicht is.…) + I (i. Het verband tussen Y en i in deze vergelijking is negatief. Het IS-LM model combineert de gegevens van de goederenmarkt en de geldmarkt en bepaalt de hoogte van het nationaal inkomen en de intrestvoet waarbij beide markten gezamenlijk in evenwicht verkeren.c). en dus ook een hoger beschikbaar inkomen (Y.T) komt een toegenomen consumptie overeen.…) +G Deze uitdrukking vormt de formele uitdrukking van de IS . Met een hoger nationaal inkomen. .curve In de bovenste grafiek wordt het evenwicht op de goederenmarkt bepaald voor 2 verschillende niveaus van de intrestvoet.curve. In het onderste luik wordt voor elke intrestvoet de samengaande waarde van Y uitgezet waarvoor de goederenmarkt in evenwicht verkeert. een daling van de intrestvoet leidt tot een toegenomen investeringsvraag en dus meer output(Y). Immers. Afleiding van de IS . Y = C(Y-T.curve is getekend voor een gegeven waarde g en T en voor gegeven waarden van de autonome consumptie en de autonome investeringen.

curve verschuift tot LM1. Bij een expansieve monetaire politiek verschuift de LM . Omgekeerd zullen impulsen in de reële sfeer. De instrumenten ressorterend onder de budgettaire politiek werken meer rechtstreeks in op de AV en het productiep eil.Bij een expansieve budgettaire politiek verschuift de IS. De werking van de monetaire politiek is veeleer onrechtstreeks via de intrest als intermediaire schakel op de investeringen. Een contractieve politiek wordt verwezenlijkt door tegengestelde maatregelen : de IS en de LM –curve verschuiven naar links.curve naar rechts verschuiven tot IS 1. Stel dat het nieuwe evenwicht wordt bereikt in a. De inkomens . De impulsen in de monetaire sfeer zullen via de intrestvoeten invloed uitoefenen in de reële sfeer (outputmarkt). De IS . nodig zijn die de LM .en LMcurven verschuiven dan bijvoorbeeld tot in c.  Toename van het evenwichtsinkomen met behoud van hetzelfde rentepeil kan enkel bereikt worden door een combinatie van expansieve budgettaire en monetaire maatregelen. bijvoorbeeld een toename van de bestedingen van de overheid. via de vraag naar geld een invloed .curve naar reechts ten gevolge van bijvoorbeeld een toename van de overheidsbestedingen of een vermindering van de nettobelastingen. Voor de overheid is het dus aangewezen een expansieve politiek te voeren. G is immers zelf een component van de AV terwijl T via het beschikbaar inkomen de private consumptie beïnvloedt.  wordt alleen gebruik gemaakt van budgettaire instrumenten. met een hoger evenwichtsinkomen en een daling van de rentevoet tot i‟ 1.curve naar rechts ten gevolge van een toename van het geldaanb od. Dit kan zowel door een toename van de overheidsbestedingen als door een vermindering van de nettobelastingen. Stel dat de overheid het inkomens.en productietoename zijn wordt gehaald maar de intrestvoet stijgt naar i 1.en productieniveau wil verhogen tot Y1.  Wordt alleen de monetaire politiek gebruikt dan zal een toename van het geldaanbod. Dan komt een evenwicht tot stand in ûnt b. dan zal de IS.

curve geeft alle combinaties van de intrestvoet en het nationaal inkomen waarvoor de geldmarkt in evenwicht is. We kunnen nu voor elk prijsniveau het overeenkomstig reële inkomensniveau waarvo or beide markten in evenwicht zijn uitzetten. Het aldus verkregen negatieve verban tussen Y en P is de AV . Met een gegeven nominaal geldaanbod impliceert een hoger prijsniveau een daling van de reële geldhoeveelheid. Er is m. bij een gegeven geldaanbod. De omgekeerde gedachtegang leidt tot een daling van G G Y Md (bij gegeven Ms*) i 7. Hoe hoger het algemeen prijsniveau hoe verder de LM . De verklaring voor dit negatief verband tussen Y en P ligt bij de invloed van het algemeen prijsniveau op het evenwicht in de geldmarkt. M.a. Ms i Iea Y En omgekeerd voor een afname van de geldhoeveelheid. opwaartse druk op de rentevoet ontstaat. De aggregatieve vraagcurve De LM. We bekijken vervolgens het transmissiemechanisme van een budgettaire maatregel. waardoor een toename van de investeringen leidt tot een veelvuldige toename van het nationaal inkomen. en bijgevolg de productie.uitoefenen in de monetaire sfeer.curve correspondeert. Telkens levert dit een ander snijpunt met de IS -curve op en dus een andere (Y. Hiermee stemt dan een geringe (grote) investeringsvraag overeen en bijgevolg ook een kleiner (groter) evenwichtsniveau van het reëel nationaal inkomen. een wederzijdse beïnvloeding. We beschouwen eerst een monetaire impuls. Afleiding AV.curve. waardoor. En andersom bij een afname van de geldhoeveelheid.i) – combinatie.a. Dit heeft echter implicaties op de geldmarkt : de vraag naar geld neemt toe. waarvoor de reële vraag naar geld gelijk is aan het reële aanbod. Lagere rentevoeten stimuleren de investeringen op de goederenmarkt. De laatste schakel verwijst naar de investeringsmultiplicator.curve naar links verschuift. De hypothese dat het algemeen prijsniveau constant is strookt uiteraard niet met de werkelijkheid. Grafisch betekent dit dat met elk prijsniveau een andere LM .w. Een toename van de geldhoeveelheid leidt op korte termijn tot neerwaartse druk op de rentevoet. Een verdubbeling van het prijsniveau komt overeen met een halvering van de reële geldhoeveelheid.curve . De vraag naar goederen en dienste n neemt toe en de productie stijgt.w. Voor een gegeven nominaal geldaanbod correspondeert met een hoog (laag) algemeen prijsniveau een hoge (lage) intrestvoet waarvoor de geldmarkt in evenwicht verkeert. bijvoorbeeld een toename van de overheidsbestedingen. Indien het algemeen prijsniveau constant is zijn reëel en nominaal geldaanbod aan elkaar gelijk.

en goederenmarkt : korte en lange termijn 8. zoals een autonome toename in de ex-ante investeringen of de overheidsbestedingen.De AV. Dit impliceert dat het effect van de oorspronkelijke vraagimpuls wordt afgezwakt. leiden tot een verschuiving van de IS. Met elk prijsniveau correspondeert dan een hoger niveau van het evenwichtsinkomen. Evenwicht op de geld. W ijzigingen in reële grootheden. Ook dit impliceert een verschuiving van de AV.curve en dus ook van de AV. nettobelastingen en all e andere grootheden die relevant zijn voor de bepaling van de aggregatieve vraag. Het IS-LM model in de korte termijn Outputwijzigingen als gevolg van veranderingen in de aggregatieve vraag gaan steeds gepaard met wijzigingen in het algemeen prijsniveau in dezelfde zin.1.curve is getekend voor een gegeven niveau van het nominale geldaanbod en voor gegeven waarden van de reêle overheidsbestedingen. 8.curve naar rechts. zoals de autonome consumptie en de autonome investeringen enzovoort.curve naar rechts.curven naar rechts verschuift. Met een gegeven nominaal geldaanbod betekent een toename van het algmeen . Een toename van het nominale geldaanbod impliceert anderzi jds dat elk van de LM.

Vertrekkend vanuit het natuurlijk inkomen en evenwichtspunt e 0 komt een autonome toename van de AV grafisch tot uiting in een verschuiving naar rechts van de IS . Het nieuwe evenwicht gaat gepaard met een toename van Y.prijsniveau immers dat het reële geldaanbod afneemt. zodat het expansief effect minder groot is.curve naar links. Ook al verschuift de Lm. De toename van de AV kan ook het gevolg zijn van een expansieve monetaire politiek die de intrestvoet doet dalen.curve. De verschuiving van de AV. wat een restrictief effect heeft.curve naar rechts echter de prijsstijging leidt weer tot een daling van de reële geldhoeveelheid.curve brengt echter een prijsstijging met zich mee waardoor de reële geldhoeveelheid afneemt. Hierdoor verschuift de LM. maar deze toename is minder groot dan het geval zou zijn mocht het algemeen prijsniveau constant blijven. Bij gelijkblijvend prijspeil zou het evenwicht hiermee verschuiven van e 0 naar e0‟. .

2.model in de lange termijn In de lange termijn keert de economie terug naar het natuurlijk outputniveau. De re ële geldhoeveelheid daalt. Vraagimpulsen ressorteren in de lange termijn enkel prijseffecten. Het IS. . Hier zorgen prijsstijgingen ervoor dat de LM . In de figuur voor de voorgaande figuur correspondeert het langetermijnevenwicht met punt e0. Zolang Y > Y* zullen loon .curve verder naar links verschuift tot opnieuw het lange termijn outputniveau Y* wordt bereikt.curve verder naar links verschuift tot in e2. indien ze niet gepaard gaan met een toename van het natuurlijk nationaal inkomen. waardoor de LM.en prijsaanpassingen plaatsvinden? Deze prijsstijgingen hollen de nominale geldhoeveelheid verder uit.8. In de voorgaande figuur resulteert het langetermijnevenwicht ter hoogte van e2.LM.

De officiële werkloosheidsgraad onderschat dus de echte werkloosheid. L de werkende bevolking en B al de bevolking op actieve leeftijd) n = U + O / Bal ( n is de inactiviteitsgraad. vroeg gepensioneerden). Werkloosheid Werkloosheid verwijst in essentie naar een onderbenutting van de productiefactor arbeid. l = L / Bal ( l is de werkgelegenheidsgraad. O de bevolking op actieve leeftijd maar die toch niet participeert op de arbeidsmarkt) Soms kan een relatief lage werkloosheidsgraad gepaard gaan met een lage werkgelegenheidsgraad. Een hogere kans op werkloosheid gepaard aan een korte duur van werkloosheid kan eerder een aanduiding zijn van een flexibele markt.het gevolgen heeft voor het overheidsbudget (inkomsten krimpen en uitgaven nemen toe) Een lange werkgelegenheidsgraad bemoeilijkt financiering van pensioenen en andere categorieën van sociale zekerheid. Een lage kans op werkloosheid gepaard met een langdurige werkloosheidsperiode duidt eerder op een rigide werking van de arbeidsmarkt. Werkloosheid.Hoofdstuk 13 .het leidt tot allerhande maatschappelijke spanningen.het persoonlijk en psychisch leed meebrengt . Ook zijn niet altijd alle werklozen werkzoekend = overschatting werkloosheid. Omdat de bevolking steeds ouder wordt verklaart dit het streven van de . Het werkloosheidspercentage is de verhouding van uitkeringsgerechtigde volledige werklozen tot de actieve bevolking. inflatie en de Philipscurve 1. zeker mits ongelijke spreiding over de verschillende bevolki ngscategorieën . Daarom kan men beter de werkgelegenheidsgraad en inactiviteitsgraad hanteren. waarbij u het werkloosheidspercentage A L+U U het aantal volledige werklozen L : de werkende bevolking A : actieve bevolking Aantal werklozen en het werkloosheidspercentage zijn slecht onvolledige en soms misleidende indicatoren van de totale inactiviteit in ons land.het duidt op ongebruikte productiecapaciteit . u = U = U . Werkloosheid is ongewenst omdat : . U h et aantal volledig werklozen. De reden is dat niet -actieve personen op actieve leeftijd niet in de werkloosheidsstatistieken worden opgenomen (discouraged workers.

De arbeid is niet homogeen.een positieve invloed uit op het onderh andelde nominaal loon.verwachte prijsniveau : wanneer de werknemers bijvoorbeeld een stijging van het prijsniveau met 10% verwachten zullen de nomi nale looneisen eveneens met dit percentage toenemen.o.… . Frictionele werkloosheid is de term die men gebruikt voor mensen die steeds op zoek zijn naar "iets anders “.overheden om werkgelegenheidsgraad in Europese economieën te verhogen.ceteris paribus. Verklaring ? . Allerhande instituties die de werking van de goederenmarkt en de arbeidsmarkt beïnvloeden oefenen een invloed op de natuurlijke werkloosheidsgraad uit. de werkgelegenheidsgraad (L) en een ruim gamma aan andere variabelen die onder meer de institutionele kenmerken van de arbeidsmarkt weerspiegelen (z). De bedrijven zullen bereid zijn de nominale lonen aan de verwachte prijsstijging aan te passen. De prijzen van de goederen z ullen stijgen om de hogere lonen voor de bedrijven te compenseren maar de reële lonen zullen in mindere mate stijgen  leven wordt duurder.werkgelegenheidsgraad : de werkgelegenheidsgraad oefent . we hebben te maken met verschillende arbeidsmarkten.z) P = W (1+ m) MP1 (1) (2) (1) Stelt dat het nominale loon. Ook de goederenmarkt voldoet vaak niet aan de karakteristieken van zuivere mededinging. .2.v.conjuncturele werkloosheid de natuurlijke werkloosheid. Loon wordt niet bepaalde door vraag en aanbod maar door collectieve loononderhandelingen. Deze vormen van werkloosheid vereisen geen bijzondere ingreep van de overheid.conjuncturele werkloosheid is een verzamelterm voor allerlei vormen van werkloosheid die niet als oorzaak het tekor tschieten van de aggregatieve vraag hebben. Dit impliceert dat bedrijven. Op die manier hollen ze een nominale loonstijging uit. zullen proberen die in hun prijzen door te rekenen. Dat is de werkloosheid die natuurlijk bepaald wordt door het natuurlijk outputniveau en door de productiefactoren. En als de vraag naar arbeid hoger is dan het aanbod zullen de lonen niet dalen om terug een evenwicht te bekomen. voor hen is niet het nominaal loon maar het reële loon de relevante variabele. bepaald wordt door het verwachte prijsniveau (P e). 1. resulterend uit collectieve of individuele loononderhandelingen. . De natuurlijke werkloosheid Niet. W = Pef (L. technische werkloosheid. Een hoge graad van werkgelegenheid versterkt de positie van de werknemers t. de werkgevers. Zo kent men ook seizoenswerkloosheid. geconfronteerd met loonstijgingen. Anders is het bij de belangrijkste vorm van niet . De overheid kan wel degelijk deze instituties aanpassen of hervormen.

hogere werkloosheidsuitkeringen. Loononderhandelingscurve verschuift naar boven bij : .up (vb.. Afwijkingen van de natuurlijke werkloosheid Natuurlijke werkloosheid gedefinieerd als het werkloosheidspercentage waarbij de nominale loonafspraken tussen werkgevers en werknemers consistent zijn met het prijszettingsgedrag van de bedrijven en de nominale lonen en prij zen derhalve niet meer wijzigen. (2) Drukt de prijsbepaling door bedrijven uit. Alle factoren die een invloed uitoefenen op de positie van de loononderhandelingscurve en de prijszettingscurve zullen ook een invloed uitoefenen op de natuurlijke werkloosheidsgraad. 1.Autonome toename van de arbeidsproductiviteit . als gevolg van verhoogde concurrentie op de goederenmarkt) 1.3. bij gelijkblijvende omvang van de actieve bevolking. tot aan andere werkloosheidsgraad. Immers de prijsverwachtingen worden niet onmiddellijk bijgesteld en/ of institutionele factoren zorgen ervoor dat de nominale l onen op de korte termijn stabiel zijn. De loonsonderhandelingscurve schuift derhalve naar beneden.Arbeidsmarktinstituties : alle wettelijke. formele en informele regels en conventies die de werking van de arbeidsmarkt regelen. Vraagschokken gaan steeds gepaard met veranderingen in het algemeen prijsniveau. Stel voor de eenvoud dat er geen frictionele. Aangezien de outputmarkt niet beantwoord aan de kenmerken van volmaakte mededinging worden immers tal van goederenmarkten gedomineerd door een beperkt aantal producenten of door een groot aantal producenten die een homogeen product aanbieden. Dan valt de natuurlijke werkloosheid en de niet conjuncturele werkloosheid samen. Deze veroorzaken een a fwijking tussen de feitelijke werkloosheid en de natuurlijke werkloosheidsgraad. Veranderingen in de natuurlijke werkloosheid Verschuivingen in de loononderhandelingscurve en /of in de prijszettingscurve leiden tot een ander niveau van de natuurlijke werkgelegenheid en . betere ontslagregeling. seizoens.…) Prijzettingscurve verschuift naar boven bij : . In het geval van een positieve vraagschok leidt de toename van het algemeen prijsniveau aanvankelijk tot een daling van de verhouding P e/ P.Autonome toename van de arbeidsproductiviteit . De reële loondaling maakt het voor de bedrijven interessant om het outputvolume (werkgelegenheid) te . Deze lange termijn evenwichtstoestand houdt in dat het feitelijke en het verwachte prijsniveau aan elkaar gelijk zijn. In elk van deze gevallen beschikken de producenten over een zekere marktsmacht en kunnen ze de prijs vaststellen.Sterkere onderhandelingspositie werknemers (vb.4.Autonome vermindering van de mark ...werkloosheid bestaat.

Gezinnen zullen immers duurder geworden goederen vervangen daar substituten. die niet het gevolg is van een bewuste beleidskeuze van de overheid. het gaat meestal gepaard met een herverdeling van inkomens en vermogens. Grafisch : een verschuiving naar links van de AV -curve van AV0 naar AV1. Samengaand daalt de werkloosheid onder het niveau van de natuurlijke werkloosheid (U1 < U*). 2. Dit is het principe van indexatie. . Het groeipercentage van deze index over een bepaalde periode geeft een aanduiding van de inflatie in deze periode. Meer concreet betekent het het gr oeipercentage van het algemeen prijsniveau in de tijd. De consumptieprijs index wordt gebruikt om de inflatie te meten. De diverse componenten van de aggregatieve vraag zijn in hun totaliteit onvoldoende om de productie op te tillen tot he t niveau van het natuurlijk nationaal inkomen. terwijl de productie van Y* naar Y1 terugloopt. Inflatie 2. De werkgelegenheid stijgt hierdoor boven het niveau van de natuurlijke werkgelegenheid uit (L1 > L*).verhogen (verschuiving langs de prijszettingscurve). Inflatie en inflatiemaatstaven Inflatie wordt gedefinieerd als een aanhoudende stijging van het algemeen prijspeil. In geval van een negatieve vraagschok neemt de wer kloosheid toe tot boven de natuurlijke werkloosheidsgraad. De index kan wel een vertekend beeld geven van de echte stijging van de levensduurte. Hierdoor daalt het prijspeil tot P1. Inflatie is ongewenst. huurprijzen en eventueel ook andere vergoeding hieraan gekoppeld worden. Dit surplus aan werkloosheid wordt ook de conjuncturele werkloosheid genoemd.1. Vandaar dat de lonen. Deze index is maatschappelijk zeer belangrijk als maatstaf voor de kosten van levensonderhoud. Stel dat Y = Y* en dat bijvoorbeeld ten gevolge van ongunstige winstvooruitzichten de investeringen van de bedrijven teruglopen.

Kosteninflatie De gedachtegang die aan de basis ligt van kosteninflatie is dat specifieke kostenelementen van het productieproces van onderuit prijzen omhoog duwen. Zonder . Een typisch bezwaar voor al deze prijsindexen is dat ze geen rekening houden met eventuele kwaliteitsverbeteringen van de goederen en diensten waarvoor ze de prijsstijgingen meten. Het moet gaan om een belangrijke kostencomponent die het gehele bedrijfsleven aantast. 2. (vb. Deze meet de prijsevolutie van het geheel van de finale goederen en diensten die in België worden geproduceerd. Ook een depreciatie(daling van de waarde van de eigen munt) kan kosteninflatie veroorzaken. moet deze dus noodzakelijk gevoed worden door een toename van de geldhoeveelheid. Met een gegeven nominale geldhoeveelheid zal elke toename van de aggregatieve vraag uiteindelijk worden teruggedrongen. In de mate dat een prijsstijging gepaard gaat met een kwaliteitstoename overschat de prijsindex de werkelijke prijsstijging.2. De prijstoename betekent namelijk dat de reële geldhoeveelheid afneemt. waardoor de rente toeneemt. Wanneer prijsstijgingen een chronisch karakter vertonen en de inflatie zich op de lange termijn blijft doorzetten. Imm ers. De verantwoordelijkheid voor prijsst abiliteit ligt volgens deze theorie bij de monetaire overheid.3. 2.en outputtoename. de prijzen in binnenlandse munt van de ingevoerde goederen stijgen. Andere voorbeelden van kosteninflatie zijn een afgedwongen algemene loonstijging die niet in overeenstemming is met de gemiddelde productiviteitstoename of een algemene verhoging van de winstmarges. In de lange termijn wordt de hele vraagtoename echter opgevangen door een prijstoename. Vraaginflatie en monetaire verklaring van inflatie Vraaginflatie verwijst naar de aggregatieve vraag als verklaring voor het inflatieverschijnsel.De bbp. olieschok). De producenten zijn niet meer bereid hun olie aan te bieden tegen de oorspronkelijke prijzen. De oorzaak van inflatie wordt gezocht bij de te sterke groei van de geldhoeveelheid. Vert rekkend vanuit het natuurlijk outputniveau leidt een toename van de aggregatieve vraag in de korte termijn tot een prijs. De omvang van de resulterende prijsstijging hangt af van de monopoliepositie van de aanbieder en van de prijselasticiteit van de vraag.deflator berekent een meer algemene evolutie van het prijspeil. In tegenstelling met de consumptieprijs index word t geen rekening gehouden met de ingevoerd goederen.

(P e<P) (en omgekeerd). Philips. moet een aanbodschok samengaan met een accommoderende monetaire politiek. dat vervolgens verder constant blijft. Dit betekent dat de monetaire overheid de nominale geldhoeveelheid aanpast aan de inflatoire toestand. .curve Meer precies kan men stellen dat de werkloosheid kan dalen onder de natuurlijke werkloosheid (u<u*). indien het verwachte prijsniveau lager is dan het feitelijke prijsniveau.begeleidende maatregelen zal dit uiteindelijk de binnenlandse inflatie aanwakkeren.u)  het feitelijke prijsniveau kan slechts boven het verwachte als de feitelijke inflatiegraad groter is dan de verwac hte (e > ). P – P-1 = Pe – P-1+  ( u* .u ) P –1 P –1 P –1 We krijgen dan :  = e +  (u*. Om tot een aanhoudende stijging van het algemeen prijspeil te leiden. met : de groeivoet van het algemeen prijspeil e : de verwachte groeivoet van het algemeen prijspeil  > 0 Wanneer de actuele inflatie groter is dan de verwachte ligt het werkloosheidspercentage onder de natuurlijke werkloosheidsgraad.u)  Philips curve voor inflatieverwachtingen . 3.u) met  > 0 W aarbij : P : actueel prijsniveau Pe : verwachte prijsniveau u : actuele werkloosheidsgraad u* : natuurlijke werkloosheidsgraad e of P = P +  (u* . Inflatie als gevolg van een aanbodschok Een aanbodschok leidt slechts t ot een éénmalige stijging van het algemeen prijspeil. W anner P = Pe vallen de natuurlijke werkloosheidsgraad en de feitelijke werkloosheidsgraad samen we hebben dan : P – Pe =  (u* .

Aansluiten bij het oorspronkelijk door Philips gevonden verband tussen inflatie en werkloosheid wordt het verband als niet . Deze eenvoudige hypothese is een speciaal geval van adaptieve inflatieverwachtingen.off” tussen inflatie en werkloosheid : een vermindering van de werkloosheid gaat gepaard met een toename van de inflatie en omgekeerd.off” tussen inflatie en werkloosheid : een vermindering van de werkloosheid gaat gepaard met een toename van de inflatie en omgekeerd. De relatie tussen werkloosheid en inflatie geldt enkel op korte termijn. Enkel wanneer de feitelijke inflatie correct geanticipeerd wordt is u* = u. Er is uitgegaan van een gegeven natuurlijke werkloosheidsgraad.u ) Dit impliceert een negatief verband tussen inflatie en werkloosheid.Indien de verwachte inflatie de feitelijke inflatie overtreft. D it verband staat bekend als de Philips. De natuurlijke werkloosheid correspondeert in de figuur met het snijpunt van de Philips . Inflatie kan bedwongen worden door meer werkloosheid toe te staan. Als de inflatie over een langere periode nul is kan men veronderstellen dat de verwachte inflatie gelijk is aan nul. Deze kijk op de Philips-curve wordt de accelationistische visie genoemd. minder werkloosheid kan bereikt worden ten koste van meer inflatie. Er bestaat een stabiele afruil “trade . je krijgt dan  =  (u* .curve met de u-as . geldt het omgekeerde : de werkloosheid is dan groter dan de natuurlijke werkloosheid. want op lange termijn is de natuurlijke werkloosheid gelijk aan de feitelijke.lineair voorgesteld. Er bestaat een stabiele “trade .curve. Het verband tussen inflatie en werkloosheid zoals hierboven tot uiting komt kan ook grafisch worden weergegeven. waarbij de . De economische subjecten hun verwachte inflatie baseren op de inflatie van vorig jaar.

economische theorie wordt veel meer gebruik gemaakt van de hypothese van rationele inflatieverwachtingen.u ) Hieruit blijkt nogmaals dat wanneer de inflatie constant is (  = 0).  =  --1 =  (u* . . In de macro. Dan geldt u* = u (zie punt e0).verwachte inflatie gebaseerd is op de in het verleden waargenomen inflatie.u ) Stel dat oorspronkelijk  = 0%. dan stijgt de inflatie tot 2%. Na aanpassing van de inflatieverwachtingen belandt de economie in punt ee. Men heeft dan  = -1 De vergelijking van de Philips. e = 0%. stijgt de werkloosheid opnieuw tot op het punt van de natuurlijke werkloosheidsgraad (punt e 1). De werkloosheid daalt onder het niveau van de natuurlijke werkloosheidsgraad (punt e‟).curve met inflatieverwachting wordt dan  = -1 +  ( u*. Wanneer vervolgens de inflatieverwachtingen worden bijgesteld aan de feitelijke inflatie. met een tijdelijke daling van de werkloosheid tot gevolg (punt e‟‟). De uitkomst van dit alles is dat om de werkloosheid beneden het niveau van de natuurlijke werkloosheid te houden de inflatie steeds verder moet oplopen. de werkloosheid samenvalt met de natuurlijke werkloosheidsgraad. Stel dat de overheid een expansi ef vraagbeleid voert. De economische subjecten baseren zich niet op het voorbije verloop van de inflatiegraad maar gebruiken alle beschikbare informatie. Indien het expansieve vraagbeleid wordt aangehouden zal de inflatie in de volgende periode opnieuw toenemen.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful