Süleyman Demirel Üniversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakültesi Dergisi Y.2009, C.14, S.2 s.447-461.

Suleyman Demirel University The Journal of Faculty of Economics and Administrative Sciences Y.2009, Vol.14, No.2 pp.447-461.

STRES N ÇALIŞANLAR ÜZER NDEK ETK LER : B R ARAŞTIRMA INFLUENCES OF STRESS ON THE EMPLOYEES: ONE RESEARCH
Tolga ERDOĞAN* Yrd.Doç.Dr.A. Sinan ÜNSAR** Doç.Dr.Necdet SÜT***
ÖZET Stresin insan üzerinde fiziksel ve duygusal etkileri vardır aynı zamanda negatif ve pozitif hislerde yaratır. ş stresi, iş yerinde son yirmi yıldır artan bir durumdur. Stres, özellikle işle ilişkili stres Dünya’da ve Türkiye’de büyümektedir. şletmeler globalizasyon nedeniyle çarpıcı bir biçimde değişmektedir. Aynı zamanda stres yaratıcı kaynaklar yüzünden işçilerin sağlık problemlerinin seviyeleri artmaktadır. Bu çalışmanın amacı işçiler açısından stres ve onun sonuçlarını araştırmaktır. ABSTRACT Stress has physical and emotional effects on human, in addition can create positive or negative feelings. Work stress has been on the increasing in workplace last twenty years. Stress, particularly work-related stress, has growing in World and Turkey. The business has changed dramatically due to globalisation. At the same time, workers are an increasing level of health problems due to stres resource. The purpose of the present study is to investigate stress and results for workers. Stres, Kişilik, ş, Personel, Davranış. Stress, Personality, Work, Staff, Behavior. G RŞ Stresi çağımızın modern hastalığı olarak nitelendirebiliriz. nsan hangi alanda görev yaparsa yapsın stres kavramıyla karşı karşıyadır. Fakat stres düzeyi işin içeriğine göre artabilmekte veya azalabilmektedir. ş dünyasında çalışanlar çeşitli iç ve dış etkenler yüzünden strese maruz kalmakta ve stresle yaşamını sürdürmektedirler. Uzun süre strese bağımlı
* ** ***

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü şletme A.B.D. Yüksek Lisans Öğrencisi Trakya Üniversitesi . .B.F. şletme Bölümü Trakya Üniversitesi Tıp Fakültesi Biyoistatistik A.B.D.

2008 Gümran Şenyiğit. yazmış olduğu kitabında.2 Stresin çok sayıda tanımı bulunmaktadır. insan vücudu geçici bir dengesizliği tolere edebilir.’da stres. “Çalışma Hayatında Stres”. bir uyarı olarak algılanan ve dolayısıyla yetersiz bir şekilde ele alınan olaylara gösterilen. Ankara. Yaşantıyı üzücü olaylardan soyutlayarak. STRES KAVRAMI Latince “estrica” sözcüğünden dilimize geçen “stres”. aşırı stresin işaretleri belirir ve arkasından bir tükenmişlik durumu ya da stresle ilgili diğer hastalıklar gelişebilir. kişinin başa çıkma kaynaklarından daha ağır ise.01. (2004 Temmuz) . stres ve stres ile ilgili kavramlar açıklanmış. Belki bu ağır yük bir yere kadar taşınabilir. Ankara. Çalışmamızda temel amaç ülkemizdeki işletmeler açısından bu kaynakları tespit etmektir. 1.1 Çalışma hayatına baktığımızda çalışanlar açısından durum farklı değildir.” lköğretim Öğrencilerinde Stres Yaratan Yönetici Davranışları ve Öğrencilerin Başa Çıkma Davranışları”.15 448 . hep mutlu. farklı bilim adamlarının stres tanımlarına yer vermiştir. neşeli. ‘bütünlüğünü koruma’ ve “ esas durumuna dönmek için çaba harcama” halini de ifade etmektedir.tr/~dos/ogdm/b_stres. Örneğin. kişi kendini aşırı gerilimden uzak tutabilir. Verimlilik Dergisi. bedensel ve ruhsal olarak bizi zorlayan tehditler karşısında yeni bir uyum sağlama çabasına girmemizdir. Stresin kaynaklarına ilişkin farklı yazarların farklı görüşleri söz konusudur. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimler Enstitüsü. Stres.ERDOĞAN – ÜNSAR – SÜT 2009 olarak yaşayanlarda çeşitli psikolojik ve bedensel rahatsızlıklar oluşabilmektedir. yy. 18. Hans Selye stresi. insanların sağlığı ve huzuru için bir tehlike işareti.104 Ali Hikmet Demir. nesne ve kişinin bu tür güçlerin etkisi ile biçiminin bozulmasına. yy. kişinin tutum ve davranışlarına yön veren bir durum olarak değerlendirilmektedir. MPM yayını. tüm çevresel. Stres. durumlara zemin hazırlamaktadır. şyerinde uzun süredir çalışan ve stresle başa çıkamayan kişiler stresin olumsuz sonuçlarıyla tanışmakta ve bu durum da verimlilik azalmasına.3 lhan Erdoğan. çalışanların işten soğumasına v.bilkent. olumlu olaylarla dolu düşünmek mümkün değildir. çarpıtılmasına karşı bir direnç anlamında kullanılmıştır. yaşamın ve insanın yapısında olan bir şeydir. bir dengesizlik durumu gelişir ve bedene fiziksel ve psikolojik taşıma kapasitesinin üstünde bir ağırlık yüklenir. Bu çalışmada önce literatür taraması yapılmış. Bireyin stresle başa çıkma yetenekleri. bireysel ve örgütsel etmenlerin belli oranlarda etkili olduğu.html#2 Erişim Tarihi: 18. Fakat bu durum uzun süre devam ederse.edu. Kişiye stres duyuran şeyler dış koşullardan kaynaklandığı gibi. s. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ayrıca stres.s. Stres.b. stresli olayın üstesinden gelebilecek düzeyde olduğu sürece. daha sonra Edirne’deki bir bitkisel yağ fabrikasında çalışan personel üzerinde yapılan araştırma ve onun sonuçları açıklanmıştır. belirgin olmayan fizyolojik ve psikolojik tepkileri ifade etmektedir. insanın olaylara bakış açısından da kaynaklanabilir. bireyin çeşitli çevresel 1 2 3 http://www. 2002. ve 19. Ancak olayın gerektirdikleri.

ş yaşamındaki stres.Basım. Fatma Şafak AĞMA. Her mesleğin kendine özgü stres kaynakları olabileceği unutulmamalıdır. Stres düzeyi işgörenin stres yaratan duruma olan tepkisine bağlıdır.2 Stresin Çalışanlar Üzerindeki Etkileri : Bir Araştırma stresörlere karşı gösterdiği genel bir tepki olarak. Remzi Kitabevi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. bir işgören yeni tasarlanmış iş sürecini tolere edebilir ve çok az yada hiç strese uğramayabilirken başka bir çalışan aynı durumdan çok kuvvetli bir stres 4 5 6 7 lhan Erdoğan. iş stresinin faktörleri. medeni durum. s. işin niteliği. Stres ve Başaçıkma Yolları. Bu zorlanmanın uzun sürmesi de sağlıkla ilgili ciddi sonuçların doğmasına zemin hazırlayabilir.270-272 Şenyiğit. 2007.104. kişinin görevini yerine getirirken gerek işin kendine özgü yapısından gerekse çalışanın kendi kişiliğinden kaynaklanan bir uyumsuzluk ve buna karşılık verdiği tepki olarak tanımlanabilir. Örneğin. ÇALIŞMA YAŞAMINDA STRES N KAYNAKLARI ş hayatından yansıyan stres ve bunların sonuçları doğrudan veya dolaylı olarak gerçekte dünya üzerindeki herkesi ilgilendirmektedir. s. cinsiyet. s stresiyle birlikte kişilerin is dışındaki yasam akısı içinde karşılaşmış oldukları stres verici olaylar gerilime sebep olabilir. ücret. iş hayatından yansıyan stresler o kadar geniş bir çerçeveyi kapsamaktadır ki. stanbul Üniversitesi şletme Fakültesi Yayını Yayın No:266. s. Batıda olduğu gibi ülkemizde de çalışanların hem sağlıkları hem de performansları açısından olumsuz etkilemektedir. Ayrıca yaş. Atılım Üniversitesi”. çalışma koşulları ve çalışma arkadaşları. dinamik is dünyası. Konuyla ilgili olarak yapılan araştırmalar sonucunda. 1995.5 Günümüzde. bu stresleri sağlığı tehdit etmeyecek düzeye indirmek esas olarak bireysel çabaları aşmaktadır. 1996. gelişme ve yükselme olanakları seklinde belirlenmiştir. S. şletme Yönetiminde Örgütsel Davranış. Stres olarak bilinen problemleri doğuran iş şartları. Avcıol Basım-Yayın.3-4 Acar Baltaş ve Zuhal Baltaş. Mason’da stresi kişiye özgü spesifik bir tepki olarak değerlendirmiş ve strese maruz kalan herkesin stresten olumsuz etkilenmeyeceğini belirtmiştir. stanbul. Ankara. stanbul. öğrenim durumu ve unvan gibi değişkenlerin iş stresi üzerinde etkileri de dikkate alınmıştır.73-74 449 . çalışanlar üzerinde baskı ve zorlanma yaratır. Ş STRES ş stresi. Sosyal Bilimler Enstitüsü.7 Bireysel farklılıklar strese olan tepkileri değiştirebilir. 14.14. is güvencesindeki belirsizlik ve piyasadaki ekonomik farklılaşmalar iş görenlerin devamlı olarak stres yaşamasına neden olmaktadır. “ ş Yaşamında Stresin Nedenleri ve Olumsuz Etkileri. Kişinin iş yerinde yaşadığı çeşitli olumsuz durumlar özel yaşamında karşılaştığı stres verici olaylardan da kaynaklanıyor olabilir .C. Lazarus ise bireyin karşılaştığı olumsuzluklar karşısındaki kayıpları olarak tanımlamışlardır. s. Her ne kadar hayatı güzelleştirmek ve sağlığı korumak için bireysel çabaların hiçbir zaman elden bırakılmaması gerekirse de.4 2.6 3.

Ohio. A tipi kişilik biçimini belirleyen üç ana özelliktir. abartılı bir zaman darlığı. p. Human Relations. hava trafik kontrolörleri. saldırganlık ve düşmanlık. işteki sorumlulukların değişmesi. iş alanının değiştirilmesi. Ankara.142 Salih Güney.369 Laurie J. düzenli çalışan. Organizational Behavior.11 Holmes ve Rahe’nin geliştirmiş olduğu sosyal düzenleme ölçeği’nde yer alan yaşam olaylarından. Eighth Edition. sabırlı. Davranış Bilimleri. rekabetçi ve zamana karşı yarışan kişilerdir.13 Stresin kaynakları belli oranlarda bireyin kişiliğine yüklense de çoğu kez. katı kurallardan arınmış esnek insanlardır. London. oldukça açık ve rahattırlar.ERDOĞAN – ÜNSAR – SÜT 2009 baskısı yaşayabilir. Management and Organizational Behaviour. New Jersey. 2000. 1990. 2. “Öğretmen Stresi ve Stresle Başaçıkma Yöntemleri”. International Edition. iş saatlerinde veya koşullarında değişme gibi olaylar insanlarda değişik puan düzeyinde stres yarattığı tespit edilmiştir. Örneğin. 1993. Kişisel Gelişimde Çağdaş Yönelimler Sempozyumu. işten atılma. B tipi kişilik özelliği gösteren insanlar. Rekabet içinde başarıya ulaşma çabası.235 Stephen P. çalışılan iş yerinin ikamet yerinden uzak olması. Kendilerini hiç bitmeyen bir mücadele içinde görürler. stres sürecinde iş görenin kişiliğinin önemli rol oynadığını göstermektedir. Baskı.8 Yapılan araştırmalar.446. Newstrom and Keith Davis. A tipi olarak sınıflandırılan kişilik yapısında olanlar ciddi stres altında kaldıklarında B tipi kişilik yapısına göre daha fazla kalp rahatsızlıklarına yakalandıkları görülmüştür. aşırı hırslı olmayan. sigorta acentaları. Sakin.653 450 . p. Pıtman Publishing. genel bakış açısına ve beklentisi gibi iç faktörlere bağlıdır. s. ekonomistler gösterilmiştir. Merril Publishing Company. hammadde sağlayıcılar ya da işletme dışındaki başka kurumlarla yaşanan kötü ilişkiler. üst yöneticilerle sorunlar. kolay sinirlenmeyen kişilerdir. 2002 p. hızla değişen teknolojik yapıya 8 9 10 11 12 13 John W. işleri ve iş ortamındaki diğer insanlarla uyumlu bir biçimde çalışmalarını sağlamaktır. kişinin iş hayatındaki kariyer hedefleriyle aile hayatının şartlarının uyumsuz olması. pilotlar. kadının işe başlaması veya ayrılması.12 Amerika’da yapılan bir araştırmada en çok stresli 250 meslek arasında itfaiyeciler. Organizational Behavior. Mullins.115 Nergüz Bozkurt.9 A tipi kişilik biçiminde olan kişiler yoğun dürtüleri olan. Ama önemli olan bu insanların kendilerine zarar vermeden. avukatlar. gerçekleştirilen işin gereği olarak müşteriler. Fourth Edition. Rahat. Schnake. Nobel Yayın Dağıtım. 1998. Farklılıkların nedeni. McGraw-Hill Com. ihtiraslı. her işgörenin tecrübesine. s. s. vardiyalı çalışmanın kişi üzerinde zamanla yaratabileceği olumsuz sonuçlar. oto satış elemanları. saldırgan. Stres. işe yeniden uyum sağlama.10 Çalışma ortamındaki insanlar A ve B tipi kişilik özelliklerini ortak olarak da taşıyabilirler. Mel E. 27-28 Nisan 2004 Ankara. cerrahlar. kişinin içinde yaşadığı çevreden de kaynaklanmaktadır. Robbins.

işçi ve müşterilerle ilişkiler -Kişi-çevre uygunluğu -Yetersiz çevresel veya tehlikeli koşullar -Yetersiz tanınma.San Francisco. işin yapısı ve kişinin kendisi olduğu görülmektedir. stanbul. 1992.2 Stresin Çalışanlar Üzerindeki Etkileri : Bir Araştırma yetişememe veya uyum sağlayamama korkusu stres yaratabilecek kaynaklar olarak değerlendirilebilir. In Sheldon Zedeck (ed). Sekil 1: Stresin Çeşitli Kaynakları ve Olası Sonuçları Stres Kaynakları Ara Değişkenler düşük kontrol -Bireysel Özellikler -Kişi-çevre uygunluğu -Rol çatışması ve belirsizliği -Stresli iş -Aşırı iş yükü -Aşırı talep. Bu kaynakların mevcudiyeti kişide bir çok duygusal (psikolojik) ve fizyolojik olumsuz sonuçlar doğurabilmektedir. Job Stress and Health”. dış çevre. “Work.Ş. Şekilde de görüldüğü gibi insanda stres yaratan gerek iş kaynaklı gerekse iş dışı oldukça farklı kaynaklar vardır. 14 Pınar Tınaz. yardımcı. Calif.39-40 451 . p.: Jossey-Bass. -Patron. ve terfi edememe -Adaletsizlik .C.35. Stres oluşturan kaynakların iş ortamı.ş-ev çatışması Stresörlere Tepkiler Duygusal Fizyolojik -Endişe. Families and Organizations.14 Şekil 1’de stres oluşturan çeşitli kaynaklar ve olası sonuçları gösterilmiştir. 2005.14. düşük ücret. kaygı (anksiyete) -Depresyon -Konsantrasyon kaybı -Tükenme . S. Work.. Beta Basım Yayım Dağıtım A. s.çine kapanma -Adrenalin artışı -Kortizol artışı -Kolesterol artışı -Tansiyon artışı Kazalar -Performans düşüklüğü -Uyuşturucu ve alkol problemleri -Duygusal rahatsızlıklar Yoksunluk Sağlık Sonuçları -Kardiyovasküler hastalık -Bulaşıcı hastalık -Somatik belirtiler Kaynak: Gail Ironson. Çalışma Yaşamından Örnek Olaylar.

Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Bu etkiler kapsamında uykusuzluk. üzerinde yorum yaparak yeniden stresli bir yapıya ulaşmaktadırlar. stresin etkilerinden fiziksel etkinlikle kurtulma. STRESLE BASA ÇIKMAK B REYSEL YÖNTEMLER ÇN GEL ST R LEN Aşağıdaki stratejilerden bazıları uygulanarak stresin olumsuz etkilerini sınırlamak.tr/dergiguz2005/makale1.ERDOĞAN – ÜNSAR – SÜT 2009 4. http://www. sigara kullanma ve alkol kullanmadan söz edilebilir 3.5. bas ağrısı. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi. 5. sindirim bozukluğu. s. yetersizlik duygusu. Yöneticilerinin sağlığını 15 16 SÖKMEN Alptekin. yemede artış. Önemli olan olumlu sahneleri tekrar yasamak veya yasamayı düşünmektir. “Örgütsel Stres Kaynaklarının Çalışanların ş Tatminleri Üzerindeki Etkisi ve Banka Çalışanları çin Yapılan Bir Araştırma”. Egzersiz ve Beden Hareketleri: Egzersiz. yorgunluk. nefes darlığı. iştahsızlık. Bu değişikliklerin farklı evreleri de.2006. davranışsal ve psikolojik belirtiler olarak gruplandırılmış olup aşağıda açıklanmıştır. zmir. bir rahatlama sağlamak için başvurulan. hastalanmasına ve verimliliğinin düşmesine yol açabilir. fiziksel. 2. Bu belirtiler.iibf. Güz 2005. Fiziksel Belirtiler: Zararlı etkenler organizmanın belirli sistemlerinde ve işlevlerinde değişikliklere yol açar. sürekli endişe. s. bedensel ve zihinsel yapıyı strese karsı güçlü hale getirmek mümkündür. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. zamanla strese bağlı olarak oluşan çeşitli belirtiler vermeye başlarlar. geçimsizlik. Olumlu Hayal Kurma: Bireyler geçmişte yasadıkları olumsuzlukları düşündüklerinde o anı adeta tekrar yasamakta. Konaklama şletmeleri Yöneticilerinin Stres Nedenlerinin Belirlenmesinde Cinsiyet Faktörü: Adana’da Ampirik Bir Araştırma. unutulan hazları yeniden yasamak ve rahatlamak için bir yoldur. konuşma güçlükleri.:15 1. Stresle basa çıkmak için geliştirilen bireysel stratejiler aşağıda sıralanmıştır:16 1.ibu. 2. Hayal kurma bazen gelecekte özlenen ve gerçekleştirilebilecek davranışları da içerebilir. sakinleştirici sonuç yaratan yöntemlerdendir. Bu belirtileri gerginlik. Psikolojik Belirtiler: Örgütlerde stresten kaynaklanan çeşitli psikolojik belirtilere rastlanmaktadır. Bu belirtileri tansiyon yükselmesi. Davranışsal Belirtiler: Stresin kişi davranışları üzerinde açık ve doğrudan etkileri bulunmaktadır. STRES N BEL RT LER Strese maruz kalan çalışanlar.03.2008 Sevgül Akgündüz.69-70 452 . çeşitli belirtilerin ve yakınmaların ortaya çıkmasında rol oynar.pdf Erişim Tarihi: 20. uyuma isteği. Buna karşılık geçmişte yaşanan olumlu zamanları hayal etmek. yersiz telaş ve düş kırıklığı olarak ifade etmek mümkündür Yukarıda ifade edilen belirtiler zamanla artarak çalışanın işten soğumasına.edu. alerji ve mide bulantısı olarak sıralayabilmek mümkündür.

letişim Kurma: Bireyin stres azaltıcı yöntem olarak güvendiği is arkadaşlarıyla yakın ilişki kurabilmesi.Ltd. gereğinde kendilerini dinlendirecekleri hobileri olmalıdır.133-134 Yücel Ertekin. gerekse işin esası ile ilgili (beceri farklılığı. Bireyin kendisini tanıması. 17 18 Jere E. Stres ve Yönetim. 1989. Stres çalışma hayatında verimliliği doğrudan etkileyen bir faktör olup. Gerilim Altındaki Yönetici. 5. stanbul. Şakalara.14.18 6. TODA Yayınları. Önemi ve Yöntemi Araştırmanın amacı.131 453 . hayata ve kendine gülmek. şi Zenginleştirmek: sten kaynaklanan stresi azaltmada yada ortadan kaldırmada başvurulan bir yöntemde işi zenginleştirerek düzenlemektir. Araştırmanın Amacı. Davranışsal Açıdan Kişinin Kendini Kontrol Etmesi: Kendi davranışının sonuçlarını bilinçli olarak yönlendiren kişinin kendisini kontrol edebilmesi mümkündür. işin önemi ve taşıdığı toplumsal değer. 1993. 4. Bireyin zihinsel ve vücut stresini arttırmayan hobiler seçerek. kendisine zevk veren. Kahkaha duygusal ve zihinsel ihtiyaçları karşılamakla kalmamakta. başarı ve yükselme için fırsatlar kullanma gibi). çalışma hayatında strese yol açan unsurları ve bu unsurların çalışanlarda yarattığı sonuçları tespit etmektir. ilgisini çeken davranışlar sergileyerek de bireysel stres ile basa çıkması mümkündür.17 7. 3. 5. s. Gülme: Gülmenin de büyük terapi değeri vardır. Yates. bağımsızlık ve geri bildirim gibi) etmenler motive edici etkiler yaratabilir. stresi belirlemek ve basa çıkmak için yararlı bir yöntemdir. s. yetki. Tatil: Tatile çıkma da stresi kontrol etmenin bir yoludur. vücudun sağlığını arttıran olumlu kimyasal değişiklikler de yaratmaktadır.2 Stresin Çalışanlar Üzerindeki Etkileri : Bir Araştırma düşünen ve iyi bir stres yönetimi ile is veriminin artacağını bilen bir çok isletme egzersizin değerini anlamış ve elemanları için jimnastik salonları açmıştır. Zaman zaman kısa ve uzun tatillere ihtiyaç duyulur. Gerek işin özellikleri (sorumluluk. Ankara.1. Dışa Dönüklük: nsanların kendi baslarına yapabilecekleri. Tabiî ki tatile çıkıldığında zamanımızı dinlendirici ve eğlendirici biçimde kullanmak gerekir. Hobiler. bireysel stresi başka bir bakış açısıyla görmeyi sağlamaktadır. tanınma. Rota Yayın Tanıtım Tic.C. ARAŞTIRMANIN METODOLOJ S 6. Yoğun bir işte çalışılıyorsa yılda üç haftalık bir tatil iyi gelebilir. ihtiyaç duyduğunda onlarla dertlerini paylaşabilmesi. 6. stres yaratan unsurların önceden tespit edilip gerekli önlemlerin alınması çalışma hayatı açısından önem taşımaktadır.Şti.. S. onlardan destek alabilmesi ve böylece stresle basa çıkabilmesi mümkündür.

Ölçüm sonuçları ilerleyen bölümlerde tablolar halinde verilmiş olup tarafımızca değerlendirilip yorumlanmıştır. Araştırmanın veri toplama süreci (anket uygulama) yaklaşık bir ay sürmüştür. Ölçek sorularının yanıtlanmasında beşli Likert ölçeği kullanılmıştır. Katılıyorum ve 5. Veriler anket aracılığı ile toplanmıştır. Evren ve Örneklem Araştırmanın evrenini Türkiye’de bitkisel yağ fabrikalarında görev yapan mavi ve Beyaz yakalı personel oluşturmaktadır. Kendini Yorumlama Biçiminden Kaynaklanan Stres Vericiler (KY). ki grup karşılaştırmalarında Mann Whitney U testi kullanıldı. Önce araştırmaya katılanların sosyo-demografik bilgilerinin frekansları ve yüzde frekansları elde edilmiştir. Katılmıyorum 3.ERDOĞAN – ÜNSAR – SÜT 2009 Araştırma Bitkisel Yağ sektöründe çalışan personelin stres düzeylerini belirlemeye yönelik yapılmıştır. a) sağlığı tehdit edici bir nitelik taşımıyor.edu. Birinci bölümde çalışanların sosyo-demografik bilgilerini belirleyen sorular bulunmaktadır. Ölçekte yeralan her ifade kişide stres yaratan unsurlardır. Bu unsurlar günlük hayatta stres verici olarak ifade edilebilir. Bu ölçek. Ayrıca yapılan bu çalışmada seçilen örneklemin söz konusu kısıtlar nedeniyle yeterli olduğu kabul edilmiştir. kinci bölümde ise 43 ifadeden oluşan bir ölçek yer almaktadır. Kararsızım 4. araştırma yapabilmek için yeterli zaman ve finansman kaynağı olmayışıdır.inonu.tr/~emgurbuz/stres. Daha sonra anketlere verilen yanıtlar tarafımızca değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Özellikle sosyal stres vericilerin çalışanlarda zamanla çeşitli hastalıklara yol açabileceği belirlenmiştir. Edirne ilindeki Olin yağ fabrikasında çalışanlar ise örneklemi teşkil etmektedir. Ankete katılanlara. Anketimizdeki 5’li likert ölçeğinde.2. Sosyal stres vericiler ve diğer stres vericiler strese yol açan unsurları ifade eder.. Stres vericileri Sosyal Stres Vericiler (SS). Bu ölçümler ise. 1. Bu araştırmanın yapılmasında anket ve birincil verilere dayalı anlık araştırma yöntemi kullanılmıştır. Çalışmamızın örneklemini Olin yağ fabrikası ile sınırlandırmamızın nedeni. Kesinlikle Katılmıyorum 2.05 istatistiksel anlamlılık sınırı olarak kabul edildi. cevaplayıcının bir araştırma ile ilgili yargılarını tespit etmek için kullanılmaktadır. c) hastalık geliştirme eğiliminde ve d) hastalık geliştirme eğilimi oldukça yüksek ifadeleriyle ortaya konulmuştur.html 454 . Kesinlikle Katılıyorum ifadeleri kullanılmıştır Anket sorularının değerlendirilmesinde SPSS paket programından faydalanılmıştır. 19 http://stu. 6. Anket iki bölümden oluşmaktadır. sosyo-demografik bir takım soruların yanı sıra. şle lgili Stres Vericiler ( S) ve Fizik Çevreden Yansıyan Stres Vericiler (FÇ) olarak 4 grup olarak sınıflandırdık. P<0. Bu çalışmada sosyal stres vericilerin ve diğer stres vericilerin çalışanlarda yarattığı sonuçlar 4 açıdan ölçülmüştür. Araştırma için 141 tane anket doldurtulmuş fakat çeşitli nedenlerle yalnızca 123 tanesi değerlendirmeye alınmıştır. Daha sonra verilere şu istatistikler yapılmıştır: Değişkenler arası ilişkileri saptamada Spearman korelasyon analizi kullanıldı. b) hastalık geliştirme ihtimali var. Acar Baltaş ve Zuhal Baltaş tarafından geliştirilen ve 43 ifadeden oluşan “stres kaynağı ölçeğini” doldurmaları istenmiştir19.

şef.C.1 oranında olduğu. Araştırmaya Katılanların Demografik Özellikleri Araştırmaya katılan çalışanların demografik özellikleri genel olarak aşağıda Tablo 1’de gösterilmiştir. bakımcı. Çalışmamızda kullandığımız ölçeğin sorularının cronbach alfa değeri %91.1 79 56 44 31.7 113 80. Güvenilirlik Analizi Araştırmada kullandığımız anketin güvenirlik analizi yapılmıştır. Tablo 1: Çalışanların Sosyo-Demografik Özellikleri Cinsiyet Kadın Erkek lköğretim Lise Yüksekokul Lisans Yüksek Lisans Mavi Yakalı(teknisyen) Beyaz Yakalı(müdür.4 9 6. Tabloya baktığımızda çalışanların büyük bir çoğunluğunu erkek personelin (%95) oluşturduğu. ustabaşı) %82.4 1 0. eşlerinin büyük çoğunluğunun (%56) çalışmadığı ev hanımı olduğu.1 44 31. en çok 1 ve 2 çocuğa sahip oldukları.4 oranında çıktığı ve bu değer bilimsel olarak kabul edilebilir düzeyde olduğu için ölçek uygulanmıştır. tekniker.2 Stresin Çalışanlar Üzerindeki Etkileri : Bir Araştırma 6. 7. %61. beyaz yakalı personelin ise (Müdür. öğrenim düzeyi olarak ilköğretim (%46.2 58 41. %80.14.şef) Evli Bekar Yok 1 2 3 0-1 2-5 6-10 11-20 21 yıldan fazla Çalışıyor Çalışmıyor Köy Belde/bucak lçe l Büyük Şehir Kullanıyor Kullanmıyor Toplam=141 n % 7 5 134 95 65 46.1) ve lise (%45.1 28 19.9 113 80.5 13 9.4) mezunlarının çoğunlukta olduğu. çoğunun 6-10 ile 11-20 yıl arası evli oldukları.1. ARAŞTIRMANIN BULGULARI 7.7 1 0. memur.7 8 5.4 2 1. ve yardımcıları.3 24 17 27 19.2 1 0.3 62 44 Öğrenim Düzeyi Unvan Medeni Durum Çocuk Sayısı Evli Olduğu Süre Eşin ş Durumu Yetişme Yeri Sigara Kullanımı 455 . S.9 13 9.7 6 4.7 87 61.1 28 19.3. teknisyen. sekreter ) %17.6’sının sigara kullandıkları tespit edilmiştir.2 1 0.1 64 45.2 34 24.9.7’sinin il merkezinde büyüdükleri ve %55.1 oranında evli oldukları.1 43 30. Mavi yakalı personelin (operatör.7 78 55.

9.59 – 3.29.2.92 .12.57 Yorumlama Biçiminde Kaynaklanan Stres Vericiler) (KY) 3. şin niteliği yüksek düzeyde tahsil gerektirmediği için bu doğal görülebilir.90 4.16.33. yaş artarken KY puanının azaldığı bulundu.24.10.06 3.41. Yani çalışanların yaşları arttıkça kendini yorumlama biçiminden kaynaklanan stres vericilerin etkilerinin azaldığı bulunmuştur.83 .11.85 – 3.3. Evli olan personelin eşlerinin yarıdan fazlasının çalışmadıkları ev hanımı oldukları görülmektedir.80 Stres Vericiler) (FÇ) 3.42 ve 43 nolu 3.43 – 3.3.21.17 . Tablo 2’de ankete katılan deneklerin özellikle stres verici olarak ifade ettiğimiz (SS.3.69 . Bunu işin yapısına ve zorluk derecesine bağlayabiliriz. Böylece çalışanların büyük çoğunluğunun kırsal kesim ve il merkezlerinde yetiştiği söylenebilir.26. Evli olanların genelde 1-2 çocuğa sahip oldukları yani az sayıda çocuk tercih ettikleri söylenebilir.27.33.4.32 – 3.3.14. KY.87 .40.5.13.3.19.14.09 2.88 – 3.98 .82 3.19 3.3.3.36 – 3.001).41 .15.42 3. Çalışanların çoğunun mavi yakalı yani teknisyen veya teknisyen yardımcısı oldukları belli bir kısmının ise müdür ve şef oldukları belirlenmiştir.30.ERDOĞAN – ÜNSAR – SÜT 2009 Tablo 1’i irdelediğimizde çalışanların çoğunu erkeklerin oluşturduğu görülmektedir. S ve FÇ) unsurlara verdikleri cevaplara ilişkin genel bir tablo cevapların ortalamaları şeklinde verilmiştir. KY arasında negatif yönde anlamlı bir ilişki saptandı (rs= 0.3.42 ve 43 nolu sorular (Fizik Çevreden Yansıyan 3.28.82 3.23.21 – 3.07 – 3. Öğrenim düzeyi açısından bakıldığında çalışanların çoğunun ilköğretim ve lise mezunu oldukları yani yüksek düzeyde tahsil görmedikleri anlaşılmaktadır.2. 456 .31.78 – 3. p=0.86 – 3.2.02 1.80 . Tablo 2: Stres Verici Unsurlara Verilen Cevapların Ortalamaları Soruların Numaraları _ X 3. Çalışanların yaşları artarken kendini yorumlama biçiminden kaynaklanan stres vericilerin azaldığı gözlemlenmiştir.17.89 – 3.97 – 3.7.35 ve 30 nolu sorular (Kendini 3.04 . Personelin büyük çoğunluğu çocukluk çağlarını il merkezleri ve köylerde geçirmişlerdir.92 – 3.275.22. Ayrıca çalışanların yarıdan fazlasının sigara kullandıkları belirlenmiştir.98 3. Çalışanların çoğu evli olup az bir kısmı ise bekardır.20.10 Yaşla.5.10 34.18.02 – 4.17.36 – 3.65 sorular ( şle lgili Stres Vericiler) ( S) 3.22 – 3.78 .89 – 3.55.47 4.37 ve 38 nolu 3.32.3.55 – 3.25.88 3.34 sorular (Sosyal Stres Vericiler) (SS) 3.36.8.6.

5 16.6 Ortalama±Std.5 58. Fakat düşük eğitimli çalışanların bu durumdan etkilenmedikleri bulunmuştur.3 ± 8.005 S C NS YET MEDEN DURUM EŞ N Ş DURUMU S GARA KULLANMA Kadın Erkek Evli Bekar Çalışıyor Çalışmıyor Kullanıyor Kullanmıyor 62.016). öğrenim düzeyi artarken KY puanının arttığı bulundu.C.14. p=0.2 ± 4.4 * 53.3 37.024). öğrenim düzeyi artarken FÇ puanının arttığı bulundu.005 Tablo 3’de yatay eksende SS kısaltması ile Sosyal Stres Vericiler . Yüksek eğitimli çalışanların.2 ± 4.8 ± 6. p= 0. fizik çevreden yansıyan stres vericilere daha duyarlı oldukları ve olumsuz bir şekilde etkilendikleri söylenebilir.Sapma . öğrenim düzeyi artarken S puanının arttığı bulundu.56 17.5 ± 11.20 36.207.37 * 35. Öğrenim düzeyi yüksek olanların işin yapısından kaynaklanan stres vericilerden.9 ± 11.4 59.2 * 55. yaş artarken S puanının azaldığı bulundu.9 ± 11. S. Böylece yüksek eğitimli kişilerin işin yapısından kaynaklanan stres vericilerden daha çok etkilendikleri bulunmuştur.7 ± 11. Öğrenim düzeyiyle FÇ arasında pozitif yönde anlamlı bir ilişki saptandı (rs= 0.6 ± 11.2 36.7 17.203.1 ± 4.7 ± 10. Öğrenim düzeyiyle KY arasında pozitif yönde anlamlı bir ilişki saptandı (rs= 0.1 60.5 58. Yani öğrenim düzeyi yüksek olanların kendini yorumlama biçiminden kaynaklanan stres vericilerden öğrenim düzeyi düşük olanlara göre daha çok etkilendikleri bulunmuştur.2 Stresin Çalışanlar Üzerindeki Etkileri : Bir Araştırma Yaşla S arasında negatif yönde anlamlı bir ilişki saptandı (rs= 0.7 18 ± 3.4 ± 9.5 ± 4.014).6 ± 5.9 ± 9.9 ± 6.1 ± 11.9 ± 4.5 59.5 ± 10. Tablo 3: Çalışanların bazı sosyo-demografik değişken ve stres vericiler arasındaki ilişki durumu C NS YET MEDEN DURUM EŞ N Ş DURUMU S GARA KULLANMA Kadın Erkek Evli Bekar Çalışıyor Çalışmıyor Kullanıyor Kullanmıyor SS 52.76 Ortalama±Std. öğrenim düzeyi düşük olanlara göre daha çok etkilendikleri bulunmuştur.3 KY 37.5 ± 6 36.023).99 17.1 57.4 61. * p<0.9 62. * p<0.9 17. S ile 457 .95 FÇ 18. p= 0.5 ± 6.6 ± 6.5 36.5 61.1 ± 7. p=0. Bir başka ifadeyle çalışanların yaşları arttıkça işin yapısından kaynaklanan stres vericilerin etkilerinin azaldığı söylenebilir.0191.1 ± 11.10 60.2 ± 10.74 17.1 37.4 60.5 ± 5.6 ± 12. KY ile Kendini Yorumlama Biçiminden Kaynaklanan Stres Vericiler. Öğrenim düzeyiyle S arasında pozitif yönde anlamlı bir ilişki saptandı (rs= 0.5 ± 4.8 ± 6.2 ± 6.7 63.190. Yaş artarken işin yapısından kaynaklanan stres vericilerin çalışanlar üzerindeki olumsuz etkisinin azaldığı gözlemlenmiştir.Sapma .1 ± 10.

29.17.25.33.4) FÇ n (%) 6 (4.32.7. 458 . Stres vericilerin cinsiyetler üzerinde aynı etkiye sahip olduğu söylenebilir.025) ve KY skoru (p=0.4) 95 (67. Tabloyu ve yapılan diğer istatistikleri irdelediğimizde: Cinsiyetler ve eşin işi durumu arasında SS.4) KY n (%) 0 (0.05 tüm karşılaştırmalar için).20.7) 7 (5.8.3) 40 (28.9.0) 3 (2.23.025) ve KY skoru (P=0.9) 47 (33.012) kullanmayanlardan anlamlı yüksek bulundu.6) S n (%) 0 (0.4-57.37. Personelin eşinin çalışıyor ya da çalışmıyor olması ile stres vericiler arasında anlamlı bir fark yoktur.13. S ve FÇ skorlarında anlamlı fark bulunamamıştır (p>0.16.4) 81 (57.6.18.41.6-67.33.15. 4.8-%28.3136.43 nolu ifadelere ve Fizik Çevreden Yansıyan Stres (FÇ) Vericileri kapsayan 34.1) 57 (40.22. S ve FÇ) stres vericiler açısından çalışanların hastalık geliştirme eğiliminde (%51.43 nolu ifadelere verdikleri yanıtların istatistiki değerlendirmesi sonucunda tüm 4 grup (SS. Evli olan çalışanların sosyal stres vericiler açısından bekarlara göre daha fazla stres yaşadıkları söylenebilir.0) 6 (4.5) Sağlığı tehdit edici bir nitelik taşımıyor Hastalık geliştirme ihtimali var Hastalık geliştirme eğiliminde Hastalık geliştirme eğilimi oldukça yüksek Sağlığı tehdit edici bir nitelik taşımıyor Hastalık geliştirme ihtimali var Hastalık geliştirme eğiliminde Hastalık geliştirme eğilimi oldukça yüksek Araştırmaya katılan personelin.17.3) 14 (9. Kendini Yorumlama Biçiminden Kaynaklanan Stres (KY) Vericileri kapsayan 2. Evlilerin SS skoru (p=0.3) ve hastalık geliştirme eğilimlerinin (%42.24.42. KY.11.5) oldukça yüksek olduğu oransal olarak görülmüştür.27.4-52.26.28.14. şle lgili Stres ( S) Vericileri kapsayan. Çalışanın erkek veya kadın olması ile stres vericiler arasında anlamlı bir fark yoktur. Yani sigara kullanan çalışanlar sosyal stres vericiler ve kendini yorumla biçiminde kaynaklanan stres vericiler açısından kullanmayanlara göre daha fazla stres yaşadıkları söylenebilir. Dolayısıyla adı geçen stres vericilere maruz kalan çalışanların kısa ve orta vadede çeşitli hastalıkları yakalanma olasılıklarının yüksek olduğu söylenebilir. Sigara kullananların SS skoru (p=0.12.38 nolu ifadelere.012) bekarlardan anlamlı yüksek bulundu.39 nolu ifadelere. .21.40.35.19. Sosyal Stres (SS) Vericileri kapsayan 1.30.4-40.5.3. Stres vericilerin kişinin eşinin çalışıp çalışması açısından aynı etkiye sahip olduğu söylenebilir.10.5.4-33. Tablo 4: Değişik Stres Vericilerin Çalışanlarda Çeşitli Sonuçları SS n (%) 1 (0.42.ERDOĞAN – ÜNSAR – SÜT 2009 şle lgili Stres Vericiler ve son olarak FÇ ile Fizik Çevreden Yansıyan Stres Vericiler belirtilmiştir.0) 73 (51. KY.3) 74 (52.8) 60 (42.

S ile şle lgili Stres Vericiler ve son olarak FÇ ile Fizik Çevreden Yansıyan Stres Vericiler belirtilmiştir. KY ile Kendini Yorumlama Biçiminden Kaynaklanan Stres Vericiler. öğrenim düzeyi yüksek olanların kendini yorumlama biçiminden kaynaklanan stres vericilerden öğrenim düzeyi düşük olanlara göre daha çok etkilendikleri. Ayrıca Çalışanın erkek veya kadın olması ile stres vericiler arasında anlamlı bir fark olmadığı stres vericilerin cinsiyetler üzerinde aynı etkiye sahip olduğu. yüksek eğitimli çalışanların. Yani masa başında iş yapanlar ile üretim hattında çalışanlar arasında stres yaşama açsından önemli bir farklılığın olmadığı belirlenmiştir. Yapılan çalışma sonucunda. fizik çevreden yansıyan stres vericilere daha duyarlı oldukları ve olumsuz bir şekilde etkilendikleri bulunmuştur.9±11.655 0. KY.4 ±10.8 ± 5.72 Beyaz Yakalılar (n=28) 56. S ve FÇ açısından bir fark yoktur.1±11. personelin eşinin çalışıyor ya da çalışmıyor olması ile stres 459 . Dolayısıyla çalışma hayatında stres vericilerin her iki grup üzerinde aynı etkiye sahip olduğu söylenebilir.05 olduğu için anlamlı bir fark yoktur.66 61.9 ±6.625 0.56 ±10. Özellikle işyerlerindeki stres çalışanın hem bedensel hem de ruhsal yönden hastalanmasına ve sonuç olarak da işteki veriminin düşmesine neden olabilmektedir. öğrenim düzeyi yüksek olanların işin yapısından kaynaklanan stres vericilerden. Yapılan bu istatistiki değerlendirme sonucunda araştırma yapılan iş yerinde mavi yakalı çalışanlar ile beyaz yakalı çalışanlar arasında SS. Çalışma ortamındaki birçok stres kaynağı personeli olumsuz yönde etkilemekte.14.4± 6. S ve FÇ arasında p>0.6 36.28 17.09 61. çalışanların yaşları arttıkça kendini yorumlama biçiminden kaynaklanan stres vericilerin etkilerinin azaldığı. KY. SONUÇ VE ÖNER LER nsanlar günün büyük bir bölümünü çalışma yerlerinde geçirmektedirler. S.37 36.905 0.05 olduğu için anlamlı bir fark yoktur.16 ± 4. KY.2 Stresin Çalışanlar Üzerindeki Etkileri : Bir Araştırma Tablo 5: Değişik Stres Vericilerin Mavi ve Beyaz Yakalı Çalışanlar Üzerindeki Etkileri Mavi Yakalılar (n=113) 57. öğrenim düzeyi düşük olanlara göre daha çok etkilendikleri. Beyaz yakalı çalışanlar ve SS. Stres vericiler her iki grubu aynı yönde etkilemektedir.01 P 0. Tabloyu ve yapılan diğer istatistikleri irdelediğimizde: Mavi yakalı çalışanlar ve SS. S ve FÇ arasında p>0.27 17. çalışanların yaşları arttıkça işin yapısından kaynaklanan stres vericilerin etkilerinin azaldığı. böylece gerek işyerinde gerekse evde birçok istenmeyen durumların oluşmasına zemin hazırlamaktadır.C.265 SS KY S FÇ Tablo 5’de dikey eksende SS kısaltması ile Sosyal Stres Vericiler . Bu araştırmada bitkisel yağ fabrikasında çalışanlar üzerinde stres konusuyla ilgili bir çalışma yapılmıştır.

AKGÜNDÜZ Sevgül. Evli olan çalışanların sosyal stres vericiler açısından bekarlara göre daha fazla stres yaşadıkları. 2. 8. sigara kullanan çalışanlar sosyal stres vericiler ve kendini yorumla biçiminde kaynaklanan stres vericiler açısından kullanmayanlara göre daha fazla stres yaşadıkları tespit edilmiştir. DEM R Ali Hikmet. 1995.tr/~emgurbuz/stres.html Ölçeği.Basım. “ lköğretim Öğrencilerinde Stres Yaratan Yönetici Davranışları ve Öğrencilerin Başa Çıkma Davranışları”.ERDOĞAN – ÜNSAR – SÜT 2009 vericiler arasında anlamlı bir fark olmadığı. stanbul. 14. KY. Remzi Kitabevi. Stres. 3. 27-28 Nisan 2004 Ankara. AĞMA Fatma Şafak. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Böylece gerek kendilerini gerekse çalışanlarını önceden alacakları tedbirler ve yapacakları uygulamalarla koruyabilirler. 7. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. 2002 ERDOĞAN lhan. zmir. stanbul. 4. Atılım Üniversitesi”. “Örgütsel Stres Kaynaklarının Çalışanların ş Tatminleri Üzerindeki Etkisi ve Banka Çalışanları çin Yapılan Bir Araştırma”. şletmede görev yapan yöneticiler çalışanlarında stres yaratan kaynakları iyi tanımalı ve farkında olmalıdırlar. 5. Öğrenci Gelişim ve Danışma Merkezi (ÖGDM). 1996 6. Kişisel Gelişimde Çağdaş Yönelimler Sempozyumu. Ankara. Stres ve Başaçıkma Yolları. şletme Yönetiminde Örgütsel Davranış. S ve FÇ açısından bir fark olmadığı. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Stres vericilerin her iki grubu aynı yönde etkilediği ve çalışma hayatında stres vericilerin her iki grup üzerinde benzer etkiye neden olduğu görülmüştür.inonu.edu. Ankara. “ ş Yaşamında Stresin Nedenleri ve Olumsuz Etkileri.bilkent. KAYNAKÇA 1. Stres Kaynağı http://stu.html#2 Erişim Tarihi: 18. Stres.01. “Öğretmen Stresi ve Stresle Başaçıkma Yöntemleri”. 2006 BALTAŞ Acar ve BALTAŞ Zuhal.tr/~dos/ogdm/b_stres. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimler Enstitüsü. Sonuç olarak stres düzeyi düşük olan bir organizasyon yapısı oluşturmak yöneticilerin ve çalışanların ortak bir işbirliği içinde çalışmalarına bağlıdır denilebilir. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Bilkent Üniversitesi. 460 . BALTAŞ Acar.2008 BOZKURT Nergüz. Avcıol Basım-Yayın. stanbul Üniversitesi şletme Fakültesi Yayını Yayın No:266. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. 2007.edu. Stresle Başa Çıkma http://www. Son olarak da araştırma yapılan iş yerinde mavi yakalı çalışanlar ile beyaz yakalı çalışanlar arasında SS.

461 . S.. Eighth Edition. (2004 Temmuz) 18.iibf. Pıtman Publishing. Beta Basım Yayım Dağıtım A. Davranış Bilimleri. 19. Nobel Yayın Dağıtım. 1993 13.2 Stresin Çalışanlar Üzerindeki Etkileri : Bir Araştırma 9. 2. Güz 2005. International Edition. TODA Yayınları. Verimlilik Dergisi.14.tr/dergiguz2005/makale1.San Francisco. stanbul.Ş.: JosseyBass. MPM yayını. London. Human Relations. Work. Families and Organizations. NEWSTROM John W. http://www.Ltd. 1993. ŞENY Ğ T Gümran. Merril Publishing Company. ERTEK N Yücel. stanbul. ROBB NS Stephen P. “Çalışma Hayatında Stres”. New Jersey. Gerilim Altındaki Yönetici. Ankara. “Job Stress and Health”.03. Organizational Behavior. IRONSON Gail.C. Ankara. 10. Fourth Edition. 1992 12. 11.2008 Erişim 17. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi. 15. Konaklama şletmeleri Yöneticilerinin Stres Nedenlerinin Belirlenmesinde Cinsiyet Faktörü: Adana’da Ampirik Bir Araştırma. 14. SÖKMEN Alptekin.. 16. Calif. Management and Organizational Behaviour. Baskı. SCHNAKE Mel E. Organizational Behavior. 1989. Çalışma Yaşamından Örnek Olaylar. In Sheldon Zedeck (ed). Rota Yayın Tanıtım Tic. 1990. Ohio. 1998. Ankara. 2000. GÜNEY Salih. 2002. MULL NS Laurie J.edu. Work. Tarihi: 20. McGraw-Hill Com.ibu. TINAZ Pınar.pdf. 2005. YATES Jere E. Stres ve Yönetim. and DAV S Keith..Şti.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful