You are on page 1of 7

Turk J Vet Anim Sci 27 (2003) 489-495 TBTAK

Derleme

Glikobiyoloji Gncel Molekler Biyoloji


Sabire KARAALI
Ege niversitesi, Fen Fakltesi, Biyoloji Blm, Molekler Biyoloji Anabilim Dal, 35100 Bornova, zmir - TRKYE

Geli Tarihi: 27.03.2002

zet: Karbonhidrat kimyas, geen yzyln sonunda karbonhidrat biyokimyasna ve giderek karbonhidrat biyolojisine veya glikobiyolojiye dnmtr. Glikobiyoloji, yeni ve modern molekler biyoloji aratrma alandr ve ekerlerin yaplarn, biyosentezlerini ve biyolojik grevlerini aratrr. Monosakkaritlerin saylar, balarnn ( veya ) tipi, pozisyonlar, balanma noktalar ve ilevsel grup farkllklar mikroheterojeniteyi oluturur. Bylece ince kk yapsal farklarla ok sayda glikoformlar meydana gelir. Her bir glikoform farkl bir biyolojik ligant olarak farkl grev yapar. Glikobiyolojide aratrmalar molekler yaplarn, glikozilasyon mekanizmalarnn, biyolojik kontrol mekanizmalarnn aydnlatlmas, farkl hcre tiplerinin fenotipik zelliklerinin belirlenmesi ve ilikili enzimlerin klonlanmas zerine younlar. Glikobiyoloji temel aratrma, tp bilimi ve modern biyoteknolojide artan neme sahiptir. Anahtar Szckler: Glikobiyoloji, ksa tarihe, mikroheterojenite, yntemler, gelecekteki nemi

Glycobiology Current Molecular Biology


Abstract: Carbohydrate chemistry evolved into carbohydrate biochemistry and gradually into the biology of carbohydrates, or glycobiology, at the end of the last century. Glycobiology is the new research area of modern molecular biology, and it investigates the structure, biosynthesis and biological functions of glycans. The numbers, linkage types ( or ), positions, binding points and functional group differences of monosaccharides create microheterogeneity. Thus, numerous glycoforms with precise structural differences occur. Each glycoform as a distinct biological ligand has a different function. Studies in glycobiology have concentrated on determining molecular structures and glycosylation mechanisms, investigating biological control mechanisms and the phenotypic characteristics of different cell types and on the cloning of related enzymes. Glycobiology is of increasing importance in fundamental research, medical science and modern biotechnology. Key Words: Glycobiology, short history, microheterogeneity, methods, importance in the future

Giri Biyolojik olaylar molekller aras ilikilerle aklama abalarndan Molekler Biyoloji bilim dal gelimitir. Yeni bulular biyolojik olaylar hakkndaki bilgilerin yeniden gzden geirilmesini gerektirmitir. Hcre ve molekllerin yaplarnn organizasyonu ile ilevleri arasnda bir ilikinin bulunmas gerei gittike daha ak ekilde ortaya konmutur. Nitekim, nkleik asitler ve proteinlerin yaplar, biyosentezleri ve grevleriyle ilgili olarak bakterilerden insana kadar btn yaam ekilleri iin ortak olan mekanizmalar tanmlanmtr. Bilim adamlar karbonhidratlarn gerekletirdii molekler olaylar ise yakn zamanda anlamaya balamlardr. Bu nedenle, karbonhidratlarn molekl, hcre, doku ve organizma dzeyinde; 1-Biyolojik eitlilikten sorumlu olduklarnn, 2-Bilgi geiiyle haber iletiminin herhangi bir

basamanda i grdklerinin, 3-zel tanma olaylarn idare ettiklerinin ve 4-Biyolojik olaylarn deimesini saladklarnn, ksaca temel biyolojik grevlerinin kefedilmesi yeni gelimelerdir. Glikobiyoloji Nedir? Biyolojik eitlilik ve bilgi iletiminde proteinler ve nkleik asitlerin oynad rol uzun zamandr bilinmektedir. Karbonhidratlara ise uzun sre sadece enerji salayan, yksek molekl arlkl destek veya koruyucu yaplar oluturan ve besin depolayan, fakat hcrenin ikinci snf vatandalar (1) olarak baklmtr. yi saflatrlm proteinlerde bile bulunan az miktardaki eker rneklerinin de teknik snrlandrmalara dayandrlarak uzun sre, kalnt olduklar dnlmtr. Bilim adamlar proteinlerin ve nkleik asitlerin biyolojik 489

Glikobiyoloji Gncel Molekler Biyoloji

rollerine gsterdikleri ilginin aksine karbonhidratlarn biyolojik rollerine uzun sre ilgisiz kalmlardr. Bu nedenle molekler biyolojinin gelimesi srasnda eker zincirleriyle (glikanlarla) ilgili yaplan almalar, dier yaam molekllerinin (proteinler ve nkleik asitlerin) gerisinde kalmtr. Ancak ondokuzuncu yzyln ortasndan balayarak, yirminci yzyln balarnda Karbonhidrat Kimyas, Karbonhidrat Biyokimyas ve Karbonhidrat Biyolojisi yani Glikobiyoloji ok belirgin ilgi oda olmutur. 1960l yllar Karbonhidrat Biyolojisi aratrmalarnda bir dnm noktas olmu ve ekerlerin gerekten dier molekllere bal yapsal ksmlar olduu ortaya kmtr. Dier molekllere bal ekerlerin oluturduu hibrit molekller glikokonjugatlar olarak isimlendirilmitir (2-4). Glikokonjugatlar oluturan glikoproteinler, proteoglikanlar ve glikolipitlerde oligosakkarid yan zincirleri sras ile polipeptit ve lipitlere kovalent balarla balanrlar. Glikozilfosfatidil ieren glikokonjugatlar, zar palarnda ise hcre zarnn yapsnda bir yandan bir proteini bir yandan da bir lipidi balayarak molekler bir kpr gibi grev yaparlar. Glikobiyoloji, doada yaygn ekilde bulunan eker zincirlerinin yaplarn, biyosentezlerini ve biyolojik grevlerini alan yeni aratrma alannn addr. Bu, karbonhidrat kimyas ile glikan sentezi veya paralanmasndan sorumlu proteinlerin enzimolojisinden, ekerlerin grevlerine ve eitli tekniklerle eitli dzeylerde yaplan ynlendirme almalarna kadar geni bir alana yaylr. Bu alan; organik kimya, molekler hcre biyolojisi ve fizyolojisi, molekler genetik gibi disiplinlerin desteiyle giderek gelimektedir (5,6). Molekler biyolojide bilgi ak ynnn uzun zamandr DNA RNA Protein Hcre eklinde olduu bilinir. Yeni bilgilerle bu akn, ekerlerin rolleri de gz nne alnarak aadaki gibi deitirilmesi nerilmektedir (ekil 1) (6). Bilgilerimizin bu ekilde deimesi yakn zamanda ortaya kan bir gelimedir. Glikobiyolojinin Tarihesi Glikobiyolojinin tarihesinde kilometre ta olan aadaki almalar, eitli kaynaklardan (7-9) derlenerek sralanmtr. Ayr bir biyolojik bileik olarak ilk belirlenen glikoproteinler, musinlerdir (1835, Saussure). Ondokuzuncu yzyln ikinci yarsnda musinlerin bir ou

DNA

RNA

Proteinler

Enzimler Karbonhidratlar

Hcre

Glikokonjugatlar Lipitler

Organizma ekil 1. Hcreye bilgi ak yollar (Varki ve ark., 1999dan alnmtr).

saf olarak ayrlmtr. Eichwald 1865de, musinlerin bir proteinin btn zelliklerini ve belli artlar altnda bir ekerin zelliklerini tayan ksmlardan oluan bileikler olduunu bildirmitir. Musinlerin krlang gibi yuva yapan bir kuun tkrnde bulunduu ve yuva harc olarak rol oynad 1881de Hoppe-Seyler tarafndan bildirilmitir. Hammarsten (1885, 1888) daha ileri net bir aklamayla ekerlerin musin glikoproteinlerinin yapsal ksmlar olduunu gstermitir. 1889da ilk kondroitin slfat izolasyonu Mrner tarafndan yaplmtr. Glikobiyolojinin gelimesinde en nemli belirlemelerden biri sialik asidin saptanmas ve tanmlanmasdr. Bu, 1936da submaksillar musininden (Blix tarafndan) ve 1935-1939 yllarnda da sinir dokusu glikolipitlerinden (Klenk tarafndan) srasyla sialik asit ve nraminik asit adyla elde edilmitir. Glikoproteinleri anlamamza doru ilk nemli adm 1938de Neuberger tarafndan atlmtr ve ekerlerin musinlerin dndaki dier proteinlerde de bal bulunduu bildirilmitir. Protein glikozilasyonunun biyolojide neminin anlalmas ve glikokonjugatlardaki protein ve lipitlere bal eker yan zincirlerinin fizyolojik ve tbbi anlamlar, 1941 yllarnda belirmeye balamtr. 1942 ylnda Influenza virsnn eritrosit aglutinasyonuna neden olduu gsterilmitir (Hirst tarafndan). Bu, glikokonjugatlarn biyolojisine ilgiyi uyaran ilk gzlem olmutur. Burnet ve grubu da (1947) benzer ekilde etki yapan Vibrio choleraenn kltrnde reseptr bozan enzim (reseptr destroying enzyme, RDE) olarak isimlendirilen bir enzimin varln bildirmilerdir. Reseptr bozan enzim ile musinlerin aktivitesinin bozulmas srasnda daima N-asetilnraminik asit aa ktndan Gotschalk, daha sonra bu enzimi nraminidaz olarak isimlendirmitir (1949). 1954de N-asetilnraminik asidin izolasyonu baarlmtr (Klenk ve Faillard). Ayn yl, seici ekilde karbonhidrat balayan proteinlerin (Lektinlerin) tanm yaplmtr (Boyd ve Shapleing). Ellili yllarn sonunda

490

S. KARAALI

karbonhidrat zincirlerinin proteinlere kovalent balanmas aka ortaya konmutur (Muir, 1958). 1960larn balarnda O-bal (Lindahl ve Rodn) ve Nbal (Neuberger ve Marshall) karbonhidrat balar tanmlanmtr. Btn bu biriken bilgilerden sonra, birdenbire karbonhidratlarn her yerde bulunduu grlmeye balanmtr. Lewisa (Lea) ve Lewisb (Leb) kan grubu belirleyicileri, kan hcrelerinin karbonhidrat yaplarna dayandrlmtr (Kabat ve Morgan, 1968). Bu tarihe kadar yaplan net bululara karn, dnemin aratrclarnn ou dikkatlerini yeni gelimekte olan molekler biyolojiye ve nkleik asitlere doru evirdiklerinden, karbonhidrat biyolojisine yeterli ilgi gsterilmemitir. 1968de Ashwell ve Morell, dnm noktas anlamna gelen bir bulu yaparak karbonhidrat 64 biyolojisine ilgiyi canlandrmlardr. Aratrclar Cu iaretli seruloplazmin kullanarak eker zincirlerinde son uta bulunan sialik asidi enzimatik olarak uzaklatrmlar ve bu sialik asit tamayan formu laboratuvar tavanlarna enjekte ettiklerinde, bu maddenin kanda dolam mrnn ksaldn ve iaretli seruloplazmin molekllerinin ise karacierde biriktiini ortaya koymulardr. Aklamaya gre, sialik asidin altnda yer alan galaktozu tanyan karacier reseptrleri (asialoreseptrler) sialik asitsiz seruloplazmini kandan uzaklatrmlardr. Serum glikoproteinlerindeki eker zincirlerinin, moleklleri ve hcreleri kan dolamndan uzaklatrma zamann belirleyen sinyallerden sorumlu olduunun kefi, aratrclar arasnda byk yank uyandrmtr. Artk daha nce dnld gibi ekerlerin anlamsz ve kaba maddeler olmadklar ortaya kmtr. ekerlerin anlalmas g fakat ok ince bir seicilikle bilgi tayclar olarak i grdklerinin ayrt edilmesi, son yllarda aratrclarn dikkatlerini byk lde ekmektedir. 1960larn sonuna doru, normal hcrelerden farkl olarak, kanser hcrelerinin yzeyinde glikokonjugat eker zincirlerinin bulunduunu iaret eden yaynlar grlmeye balamtr. Protein glikozilasyonunu kanserle ilikilendiren en nemli gzlemlerden biri 1969da ilk defa Robbins ve grubu tarafndan yaplmtr. Radyoaktif iaretlenmi monosakkaritlerin varlnda kltr yaplan kanser hcrelerinde normal hcrelerde bulunanlara gre ok daha byk molekll eker zincirlerinin bulunduu iaret edilmitir. Farkl transformasyon yntemleri ve eitli hcre tiplerini kullanan Warren ve Glickin baarl almalarndan (1970,1971,1972) sonra bu fenomen Warren-Glick

Fenomeni olarak anlmaya balanmtr. Fenomen basite kanser durumunda hcre yzeyinde dallanm oligosakkaritlerin saysnn okluunu ve oligosakkarit zincirlerinin dallanmasndan sorumlu zel bir glikoziltransferaz enziminin (Nasetilglukozaminiltransferaz V) hiperaktivitesini ifade eder. Elde edilen bu bilgiler, glikoprotein biyosentezini dzenleyen anahtar enzimler olan glikoziltransferazlarla ilgili almalar uyarmtr. Bu enzimlerin, hcrelerin yzey eker profilinin kontrolnde kopya knn dzenlenmesi ve kanser durumu iin anlamlar yakn zamanda kefedilmee balanmtr. 1970lerin sonunda glikoziltransferaz enzimlerinin izolasyonuna balanmtr. lk izolasyon kolon kromatografi yntemiyle (Schwaezer ve Hill 1977; Hill 1978) gerekletirilmitir. 1981de Nunez ve Barkerin sentetik amalar iin ilk glikoziltransferaz uygulamasn yapmalar kimyaclar ve biyologlarn bu enzimleri pratik olarak kullanabilmelerinin yolunu amtr. Daha sonra 1986da grup -Shaper, Qasba ve Fukudatarafndan 1,4-galaktoziltransferaz cDNAlar klonlanmtr. Geen sre iinde, farkl trlerde bir ok glikoziltransferaz genleri ve cDNAlar elde edilmitir. Glikoziltransferaz genlerinin klonlanmas srp giden glikobiyoloji almalar iinde temel nemde bir gelimedir. Glikobiyolojide eitli zel alanlar iin anahtar rol oynayan birbirinden ayr nemli bulular yaplmaktadr. Bunlardan birisi, glikoproteinlerin dal ile ilgilidir. 1980lerin ortalarna kadar glikokonjugatlarn youn ekilde hcrelerin d yznde, hcre ii organellerin i yznde ve salg molekllerinde bulunduu kabul edilmiti. Bugn glikokonjugatlar, sadece hcre yzeyinde deil artk hcrenin sitoplazmas ve nukleusunda da gsterilmektedir (Hart ve grubu, 1984). Hcrenin bu blgelerindeki glikozilasyonun, sitoiskelet organizasyonunun devamll ve kopya knn dzenlenmesi gibi olaylarda rolleri vardr. Bir dier nemli bulu, N-bal oligosakkaritlerin zellikle hormonal sinyallerin geiini kontrol etmede oynadklar rollerde yaplmtr. 1985de Calvo ve Ryan, insan korionik gonadotropin hormonun N-glikozilasyonundaki deiikliin hormonun davrann etkilediini ve agonistten antagoniste deitirdiini bildirmilerdir. Son olarak glikojen molekl 1855de Bernard tarafndan glukozun depo ekli olarak tanmlanmt. Glikojenin kovalent bal proteinler ierdii, aslnda bir glikoprotein olduu yakn zamanda ortaya konmutur. Bu bilginin elde edilmesi iin 100 yl aan bir srenin gemesi gerekmitir. 491

Glikobiyoloji Gncel Molekler Biyoloji

1980'lerin sonunda bilimsel dile bu yeni terminoloji girii yaplmtr. Glikobiyoloji konusunda alanlar kendiliinden glikobiyolog olarak tannmaya balanmtr. ekerlerin Grevi ve Mikroeitliliin nemi Bir biyolojik sistemde ekerlerin biyosentezi ve yaplar ile grevleri arasnda ilikiler olmaldr. ekerlerin biyolojik rolleri ok deikendir. Bu rol, gelime, byme, farkllama olaylarnda, nemsiz olandan ok nemli olana kadar geni bir spektruma yaylr. ekerlerin en nemli grevleri molekller ve hcreler aras tanma olaylarnda grlr (3,10-16). Molekller aras tanma olaylarnn rnekleri, hcre ii trafikte lizozomal enzimlerin veya salg proteinlerinin ynlendirilmesinde bulunur. Hcreler aras tanma olaylarnn eitli rnekleri; embriyonik, otoimmunalloimmun ilikiler ve metastazlarda olduu gibi hcrehcre tanmasnda, hcre matriks-tanmasnda, virs, bakteri ve protozoa gibi zararllarn enfeksiyon ilikilerinde, hcreler aras trafikte, enfeksiyon blgelerine kan hcrelerinin gnde bilinmektedir. ekerlerin iyi bilinen bir dier grevi, tanmay engelleme veya maskeleme olarak tanmlanmaktadr. Tanma olaylarndan sorumlu eker reseptrleri bir dier ekerle kapatlarak tanma ilikilerinin kurulmas engellenir. Hcre yzeylerinde zel tabaka oluturma, koruyucu ve salamlatrc grevlerine ek olarak baz metabolitlerin belli yerlerde depolanmasnda da rol oynarlar. Hcre bymesini, kopya knn dzenlenmesini ve sitoiskelet organizasyonunu, ama-kapama ve ayarlama eklindeki ilevleri ile kontrol ederler. Hormonlar veya bilgi tayan dier molekllerin tannmas yoluyla sinyal iletimini gerekletirerek biyolojik olaylarn deiimini dzenlerler. Hcreler aras sosyal ilikilerde molekler hakemler gibi alrlar. Tm bu grevler az saydaki (glukoz, galaktoz, mannoz, fukoz, N-asetilglukozamin, Nasetilgalaktozamin, glukuronik asit, iduronik asit ve ksiloz gibi) monomerik birimlerle gerekletirilir (6,17). Doadaki biyolojik farkllk ve ekerlerin gerekletirdii zel biyolojik grevler monomerik birimlerin; 1-Sralanma zellikleri, 2-Modifikasyonlar ve 3-Glikozilasyon hzlaryla ortaya kan mikroeitlilik ile aklanmaktadr. Monomerik birimlerin sralanma zellikleri; saylar, dizileri, - veya - balar, balanma pozisyonlar ve dallanma zellikleriyle belirlenir. Monomerik birimlerin modifikasyonlar; hidroksil gruplarnn fosforilasyonu, sulfasyonu, metilasyonu, Oasetilasyonu ve ya asidi balanmasyla, amino gruplarnn 492

N-asetillenmesi ve N-sulfatlanmasyla ve karboksil gruplarnn da laktonize olmasyla ortaya kar. Glikozilasyon hz, Golgi sahasnda yer alan srayla meydana gelen yarmal reaksiyonlarn hzyla ilgilidir. Bir glikozilasyon yerinden-dierine, bir proteinden-dierine, bir hcreden - dierine deiir. Yeni almalarda mikroeitliliin grevsel anlamlar aklanmaya allmaktadr. Glikoproteinlerin gsterdii mikroeitlilii aklamak iin glikoform ve glikotip terimleri kullanlr (18). Glikoformlar, ayn dokudan elde edilmi, ayn glikoproteine ait farkl oligosakkarit yan zincirlerini tayan farkl molekllerdir. Her bir glikoform farkl fiziksel veya biyokimyasal zelliklere sahip olduklar iin grevsel olarak da farkldr. Bylece glikozilasyon profili deitirilerek mikroeitlilik yoluyla hcreler, ilikili genin ifadesini deitirerek, bir glikoproteinin grevini kontrol edebilmektedirler. Glikotip terimi ise zel bir hcre tipinin bir tek glikozilasyon kapasitesini iaret eder. Bu, ayn organizmada farkl dokular arasnda, erkek-dii arasnda ve trler arasnda glikozilasyondaki deiiklii yanstr. En iyi bilinen rnek; glikoprotein -glutamyltranspeptidase (-GT)n eker zincirlerinde, karacierden mi yoksa bbrekten mi elde edildiine bal olarak grlen farkllktr. Bbrek rneklerinde -glutamyltranspeptidase yapsnda- iki dall oligosakkaritler bulunurken, karacier dokusu rneklerinde dallanmam oligosakkaritler bulunur. Bylece farkl hcreler ayn proteinin glikozilasyonu iin farkl yeteneklere sahip olmaktadrlar (8). Ksaca mikroeitlilik, bir farklandrma mekanizmas gibi alr ve ekerlerin yapsnda oluan ince farklar biyolojik ligantlar olarak i grr (6,19). Glikobiyoloji almalarnda Yntemler Glikobiyoloji alannda almalar 1-Molekler yap belirlenmesi, 2-Glikozilasyon mekanizmasnn kontrol, 3-Miktar ve Fenotipik belirlemeler ve 4-Gen klonlanmas konularna odaklanmtr (5,6). Glikokonjugatlarn molekler yaplar ok hassas eitli kromatografik ve spektroskopik yntemlerle belirlenir (9, 20-24). ok pahal ve zel aletler gerekir. Glikokonjugatlarn saflatrlmalar srasnda eitli tipte kayplar olur. Biyolojik olarak aktif bileiklerin ounun iz miktarlarda bulunmalar, bu yntemlerle alrken karlalan en temel sorundur. nk belirli bir kalba gre sentezlenmediklerinden (25) miktarn artrmak iin polimeraz zincir reaksiyonuna benzer bir yntem yoktur.

S. KARAALI

Glikozilasyon mekanizmasn almak iin; enzimler (endoglikozidazlar ve ekzoglikozidazlar), lektinler, kimyasal modifikasyonlar veya kesmeler, metabolik radyoaktif iaretlemeler, glikozilasyon engelleyicileri, antikorlar, glikoziltransferazlarn molekler klonlanmas ve yaayan hcrelerde glikozilasyon enzimleri yoluyla genetik deitirmeler gibi yntemler kullanlr. Son yllarda kimyasal ve enzimatik yntemler kullanarak ekerlerin ynlendirilmi in vitro sentezi, glikozilasyon mekanizmasn aklamak iin nemli katklar salamtr. Ek olarak, kltr yaplan hcrelerde genetik hasarlandrlm mutant hcrelerle ve hcre matriks ilikilerinde tanma olaylar allmaktadr. Miktar ve fenotipik belirlemeler iin lektinlerin, ekerleri zel seicilikle tanyp-balanmas zelliinden faydalanlr. Lektinler, monomerik birimleri, glikoprotein izolasyonunu ve miktar tayinlerini, kltr hcrelerinin fenotiplerini, zel bir hcre tipinin farkl grevsel ve metabolik safhalarn ve farkl hcre populasyonunun fenotipik zelliklerini belirlemek iin kullanlmaktadr (6,26,27). Glikobiyoloji alannda gen klonlanmas almalar, glikozilasyondan sorumlu enzimlerin (glikoziltransferaz ve glikozidaz) genlerinin klonlanmasyla ilgilidir. Klonlama almalar hem mutant enzimler oluturarak glikozilasyon mekanizmasnn anlalmas ve hem de kimyasal sentez yoluyla yeni glikoprotein ilalarnn gelitirilmesini amalayan biyoteknoloji iin nemlidir. Glikobiyoloji almalarnda elektron mikroskobu (EM) birka noktada nemli katklar salamaktadr. Farkl lektinlerin karbonhidrat balama seiciliinden yararlanlarak, lektinlerle iaretleme ve enzim sindirimi ile izleme yntemleri (22,28-30) yaygn ekilde kullanlmaktadr. Baz lektinlerin seicilii zayfken, dier bazlar bir tek ekeri, onun ban da seecek kadar seici davranmaktadrlar. Bu hassas seiciliinden yararlanarak, lektinler EM almalarnda oligosakkaritlerde monasakkarit bileimi, sra analizi ve balanma zellii belirlemeleri iin kullanlmaktadr. Kolloidal altn uygulamalarnn (31) salad grntleme kolaylndan faydalanmak iin altn partiklleri balanm lektinlerin kullanm EM almalarnda yaygndr. Bugn hcrelerin bilinmezlerle dolu bir kara kutu gibi duran glikozilasyon makinesinin nasl altn anlamak, glikozilasyonda yapsal deimelerin biyolojik, fizyopatolojik sonularn incelemek iin lektinler ok deerli aralardr. Hcresel tanma olaylarnn incelenmesinde; hcre yzeylerinin

youn eker rts deiikliklerinin ve eker reseptrlerinin gsterilmesinde (32) lektin iaretlemeleri gvenilir bilgiler salar. Ayrca lektinler glikozilasyon mekanizmasnn gerekletii Endoplazmik Retikulum Golgi Plazmalemma yolundaki ilevsel blmeleri ve sorumlu enzimleri gstermek iin kullanlmaktadr. Temel Aratrma, Glikobiyoloji Tp ve Biyoteknolojide

Glikobiyoloji, temel aratrma ile tp ve teknoloji gibi uygulamal alanlarla ilikili olarak ok abuk gelien bilim dallarndan biridir. Biyoteknoloji, farmastik ve laboratuvar malzemeleri salayan irketler bu alana byk yatrmlar yapmaktadrlar. Son 20 ylda aratrmalar patlama eklinde artmtr. Bunun iki nedeni vardr. Birincisi; hcrelerin evreleriyle her trl ilikilerinin kurulmasnda hcre farkllamas, gelimesi, lm, fizyopatolojisi ve kanser durumunda ekerlerin grevlerinin gittike daha iyi belirlenmesidir. kincisi; glikobiyolojinin tptaki neminden kaynaklanmaktadr. lalarn yakn gelecekte rekombinant proteinlerden oluaca giderek daha iyi anlaldndan, glikoproteinlerdeki ekerlerin rollerini (salamlatrma, proteazlar ve antikorlarn tanmasndan koruma, biyolojik etki deiimi, ama-kapama-ayarlama, yar mrn belirlenmesi ve bilgi iletimi gibi) anlamak iin byk atlmlar yaplmaktadr. Glikobiyoloji alannda almalarn art gsterdii dnem, lektinlerin tannmasyla uyumludur. Yksek omurgallarda lektin-karbonhidrat ilikilerinin rnekleri hcrelerin tutunmasnda, reseptrlerin aktiflemesinde, hcre farkllamasnda, doku morfogenezisinde, sinirsel mimarinin dzenlenmesinde, molekler sinyallerin okunmasnda, sialik asidi uzaklatrlm (asialo-) glikoproteinlerin ve hcrelerin reseptrle idare edilen endositozisinde, yumurta-sperm balanmasnda, immn sistemde hcreler aras ilikilerde, hcresel proliferasyonun kontrolnde, ntrofillerin enfeksiyon yerlerine ynlendirilmesinde ve miyelin ekillenmesinde grlmektedir (6,26). Molekl ve hcrelerde glikozilasyon deimeleri embriyogeneziste hcre tutunmasnda, reseptr aktiflemesinde, hcre farkllamas ve doku morfogenezisinde grlmektedir. Kansere deimi hcrelerdeki belirlemelere ek olarak eitli hastalklarda da (aterosiklerozis, diabetis mellitus, romatoit artritis, kistik fibrozis, nrolojik ve psikiyatrik hastalklarla eitli enfeksiyon hastlklar) glikozilasyon deimeleri 493

Glikobiyoloji Gncel Molekler Biyoloji

bildirilmitir (6,33). Omurgaszlarda eitli doku glikokonjugatlarnda farkl gelime safhalarnda da u eker sialik asidin miktar ve tipleri ile deiimleri belirlenmektedir (23,34,35). Glikobiyoloji, modern biyoteknolojide de gittike artan neme sahiptir. nk biyolojik aktif doal molekllerin ou glikokonjugatlardr. ekerler bal olduklar molekllerin sentezi, paralanmas, kararll ve aktiflemesinde ok nemli etkilere sahiptir (5,20). Biyolojik olarak aktif molekllerin ilikilerini hassas bir seicilikle kurmalar iin, eker ligantlarnn reseptrlerinin belirlenmesi gerekmektedir. ekerreseptr ilikilerinin ayrntlarnn bilinmesi, biyoteknoloji ve tp gibi uygulamal alanlarda molekler dzeyde yaklamlarla retim, koruma, tan ve tedavi amal

yntemlerin gelitirilmesini salar. Bu nedenle Glikobiyoloji ve Karbonhidrat Kimyasnn Modern Biyoteknolojideki nemi gittike artmaktadr. Tpta tedavi edici dzenlemelerin (patojenlere ve toksinlere kar engelleyicilerin, kanser, iltihaplanma ve doku nakli uygulamalarnda immn sistemi basklayan ilalarn) yaplmas ve organizmada hedef hcrelere veya dokulara seici ekilde armadan balanan ilalarn sentezlerinin baarlmas hedeflenmektedir. Bugn glikobiyoloji, molekler dzeydeki bilimsel aratrmalarn en son, iyi belirlenmi ve hzla gelimekte olan daldr. Glikopatoloji, Glikoimmnoloji ve Glikoteknoloji alt blmleri geni bir yelpazeye yaylmaktadr. Birbiriyle ilikili bu alanlar GLKOBLMLER (GLYCOSCIENCES) ad altnda toplanmaktadr.

Kaynaklar
1. 2. Sharon, N., Lis, H.: Carbohydrates in cell recognition. Sci. Am., 1993; 268: 82-89. Reuter, G., Kelm, S., Schauer, R.: Chemistry and biology of cell surface glycoconjugates. Acta Histochemica, 1988; Suppl. Band 36: 51-79. Allen, H.J., Kisailus, E.C.: Glycoconjugates: Composition, Structure and Function. New York: Marcel Dekker Inc., 1992; pp 685. Lehninger, A.L., Nelson, D.L., Cox, M.M.: Principles of Biochemistry. New York: Worth Publishers, 1993; pp 1013. Fukuda, M., Hindsgaul, O.: Molecular Glycobiology. Oxford: IRL Press, 1994; pp 261. Varki, A., Cummings, R., Esko J., Freeze, H., Hart, G., Marth, J.: Essentials of Glycobiology. New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press, 1999; pp 653. Faillard, H.: The early history of sialic acids, in Proceedings of the Japanese-German Symposium on Sialic acids (Eds. Schauer R., Yamakawa T.), 1988; 6-18. Bill, R.M., Revers, L., Wilson, I.B.H.: Protein Glycosylation. Boston: Kluver Academic Publishers, 1998; pp 508. Rao, V.S.R., Qasba, P.K., Balaji, P.V., Chandrasekaran, R.: Confirmation of Carbohydrates. Australia: Harwood Academic Publishers, 1998; pp 359. Feizi, T.: Cell-cell adhesion and membrane glycosylation. Curr. Opin. Struc. Biol., 1991; 1: 766-770. Feizi, T.: Towards understanding roles of oligosaccharides as recognition structures. In Glyco- and Cell Biology. Biosynthesis, Transport and Function of Glycoconjugates (Eds. Wieland F. and ReutterW.) 44. Collogium-Mosbach 1993, Berlin: SpringerVerlag, 1994; 145-160. 13. 12. Baenziger, J.U.: The biologic significance of glycoprotein hormone oligosaccharides. In Glyco- and Cell Biology. Biosynthesis, Transport and Function of Glycoconjugates (Eds. Wieland, F. and Reutter, W.) 44. Collogium-Mosbach 1993, Berlin: SpringerVerlag, 1994; 161-167. Kelm, S., Schauer, R., Crocker, P.R.: The sialoadhesins -a family of sialic acid-dependent cellular recognition molecules within the immunoglobulin superfamily. Glycoconjugate J., 1996; 13: 913926. Kelm, S., Schauer, R.: Sialic acids in molecular and cellular interactions. Int. Rev. Cytol., 1997; 175: 137-240. Schauer, R., Kamerling, J.P.: Chemistry, Biochemistry and Biology of Sialic Acids. In Glycoproteins II (Eds: Montreuil J., Vliegenthart J.F.G., Schachter H.), Amsterdam: Elsevier, 1997; 243-402. Varki, A.: Biological roles of oligosaccharides. In Tools for Glycobiology. Novato: Glyco Inc., 2001; 7.18-7.32. Kobata, A.: Principles of glycobiology. In Tools for Glycobiology. Novato: Glyco Inc., 2001; 7.2-7.7. Rademacher, T.W., Parekh, R.B., Dwek, R.A.: Glycobiology. Ann. Rev. Biochem. 1988; 57: 785-838. Hart, G.W.: Glycosylation. Curr. Opin. Cell Biol., 1992; 4: 10171023. Fukuda, M., Kobata, A.: Glycobiology: A Practical Approach. Oxford: IRL Press, 1993; pp 401. Chaplin, M.F., Kennedy, J.F.: Carbohydrate Analysis: A Practical Approach. Oxford: IRL Press, 1994; pp 324. Karaal, S., Krmzgl, S., Deveci, R., Deveci, ., Onat, T., Grc, B.: Presence of sialic acid in prothoracic glands of Galleria mellonella (Lepidoptera). Tissue Cell, 1997; 29: 315-321.

3.

4. 5. 6.

14. 15.

16. 17. 18. 19. 20. 21. 22.

7.

8. 9.

10. 11.

494

S. KARAALI

23.

Karaal, S., Krmzgl, S., Deveci, R.: Sialic acids in developing testis of Galleria mellonella (Lepidoptera). Invertebr. Reprod. Dev., 1999; 35: 225-229. Towsen, R.R., Hotchkiss, J.R.: Techniques in Glycobiology. New York: Marcel Dekker Inc., 1997; pp 637. Pierce, M., Turley, E.A., Roth, S.: Cell surface glycosyltransferase activities. Int. Rev. Cytol., 1980; 65: 1-47. Gabius, H.J., Gabius, S.: Lectins and Glycobiology. Tokyo: Springer-Verlag, 1993; pp 521. Rhodes, J.M., Milton, J.D.: Lectin Methods and Protocols: Methods in Molecular Medicine. Totowa: Humana Press, 1998; pp 616. Karaal, S., Deveci, R., Deveci, .: Fine Structural Localization of Sialic Acid on the Cell Coat of Prothoracic Glands of Galleria mellonella (Lepidoptera). 17th Conference of European Comparative Endocrinology, 1994; Abst. no. 264. Karaal, S., Deveci, R., Deveci, .: Galleria mellonella (Lepidoptera)'nn Protorasik Bezlerinde Glikozaminoglikanlar, Tbitak Projesi, TBAG-1181, 1994; pp 38.

30.

24. 25. 26. 27.

Karaal, S., Deveci, R., Pehlivan, S., zcan, A.: Adhesion of hemocytes to desialylated prothoracic glands of Galleria mellonella (Lepidoptera) in larval stage. Invertebr. Reprod. Dev., 2000; 37: 167-170. Horisbarger, M.: Colloidal and its application in cell biology. Int. Rev. Cytol., 1992; 136: 227-287. Karaal, S., Deveci, R.: Protorasik Bezlerdeki Hemosit Reseptrnn Belirlenmesi, Tbitak Projesi, TBAG-AY/214, 2001; pp 16. Brockhausen, I., Kuhns, W.: Glycoproteins and Human Disease. Heidelberg: Springer-Verlag, 1997; pp 242. Karaal, S., Deveci, ., Deveci, R., Onat, T., Grc, B.: Spectrophotometrical determination of sialic acid in several tissues of isolated and crowded Locusta migratoria (Orthoptera). st. niv. Fen Fak. Biyol. Derg., 1995; 58: 47-57. Karaal, S., Deveci, R., Deveci, ., Onat, T., Grc, B.: Spectrophotometrical determination of sialic acid in the tissues of Galleria mellonella (Lepidoptera). st. niv. Fen Fak. Biyol. Derg., 1995; 58: 59-67.

31. 32.

33. 34.

28.

35.

29.

495