You are on page 1of 9

Jeoloji Mhendislii s.

36,, 55-63,, WB Geological Engineering, n 36, 55-63, 1990

KARBONAT PLATFORMLARININ SINIFLAMASI VE FASIYES MODELLER


Classification and facis models of carbonates platforms
Eref ATABEY, MTA Genel Mdrl, Jeoloji Ettleri Dairesi, ANKARA

Z Karbonat platformlar; karbonat yokular, engelli karbonat elfleri, yaltlm platformlar ve batm platformlar olmak zere drt gruba ayrlabilmektedir. Bu yazda platform (genel terim), yoku,, engelli .elf, yaltlm ve. batm platform, terimleri jeomorfk, iki boyutlu oluuklar, tanmlamak iin. kullanlmtr. Karbonat yokular; li.omoklin.al veya 'ky tesindeki kenan dik. yoku tipinde olabilir ve saak, veya' set s su ooid/pellet kumu veya iskelet bank karmaklarn kapsayabilir. Homoklinal yokular deniz ynnde derin suya, yamata belirgin bir krklk: olmakszn ve derin su brelerini, iermeden geerler,. Ky uzanda, ddeen yokular,, ya dk, enerjili olup yaygn, s, dalga taban alt amur rtleriyle karakterize olurlar ya da yksek enerjili olup ky kumsal/kumulu, karmaklar ve. yaygn iskelet kumu rtlerine sahiptirler,.. Engelli karbonat .elfleri greli dz tavanldr ve derin suya getikleri yerde, .elf kenarnda, belirgin bir krklk grlr. Dolgulanmal veya, eklenmeli, dik evli ve anma kanall baypasl kenarl ve ammal kenarl tiplerde, olabilir,. Baz elfler- zerinde rezervuar ve kaynak katmanlarn dalmn denetleyen elf ii. havzalar bulunur., 'Yaltlm platformlar riftlemi kta kenarlar veya denizalt volkanlar zerinde yer alrlar. Deniz dzeyi ykseliminin hzl olduu durumlarda platformlar,, suya. batmaya balar ve bunlar ykselmi engeller, yksek kule ve yama resi.fl.eri, yaygn dalga taban alt karbonat ve. ince krntl rtleriyle karakterize olur. eitli platform, tipleri kelme, kme ve deniz dzeyi deiimlerine bal olarak deiim gsterir ve her biri farkl fasiyesler sunabilir. ABSTRACT Carbonate platforms can be classified into four groups as; carbonate ramp rimmed carbonate shelf isolated-platforms and, drowned carbonate platforms. In this, paper, the terms of ramp, rimmed, shelf; isolated platform and drowned, platform .are used to describe gcomorphic, two-dimensional features. Carbonate, ramps may be homoclinal or distally steepened,,, and may have fringing o:r barrier shoal-water complex, of ooid/pellet sands, or skeletal banks. Homoclinal ramps pass seaward into deeper-water, without major1 break in slope, and they lack deep-water breccias. Distally steepened ramps may be low energy, .and are. characterized by widespread, .shallow sub wave-base mud blankets, or high energy with coastal beach-dune, complexes and widespread skeletal sand blankets., .Rimmed carbonate shelves have relatively flat, tops and marked break in. slopes at. shallow-shelf edge, where they pass into deep water.. They may be accretionary or depositional, and. bypass types include gullied, .slop, escarpment, and high- relief erosional forms., Intraslielf basins, occur on. some shelves., controlling distribution, of reservoir and. source beds., Isolated platforms are on rcfted continental margins or on submarine volcanoes,. Platforms that have been, subjected to rapid .sea level rise may be incipiently drowned,, .and are characterized by raised rims, elevated patch on fine clastic blankets. The various types, of platforms change in ..response to vari.ati.ons. in sedimentation, subsidence or sea. level rise, and may form distinctive- evolutionary sequences.. GRt . Yazda, karbonat platformlarnn eitli tipleri ve farkl platformlarn, bulundurduu fasiyes kuaklarnn tantm amalanmtr. Karbonat platformu modelleri pek ok jeolojik. rnei az sayda tip halinde bir dzene sokacaklar iin kullanl olabilirler. Farkl modelleri aklamakta kullanlan teTimlerin ou jeologlarca eitli anlamlarda kullanlmaktadr. Bu. kullanmdaki karmaklk farkl fasiyes istiflerinin. anlalmasn zorlatrmaktadr. Ahr (1973) elflerle yokular arasndaki farkll ortaya koymu,, Ginsburg ve James (1974) engelli elf ve ak elflerin JEOLOJ MHENDSL - MAYIS 1990 zelliklerini zetlemitir., Wilson (1975) platform, kenarlarnn anlalabilir ilk. modelini, ortaya koymutur. Platform, yoku ve elf terimleri jeomorfk .iki boyutlu zellikleri tanmlamada kell a m l u r (Atabey. 1990). 'Bu terimler, bir kaya terimi ile birlikte kullanldnda asl. kaya ktlesi tanmlamasnda kullanlr (r... yoku keiieri). Wilson (1975) platformlar, yoku ve asl kytesi banklarn kaya ktlesi yerime, elfi ise iki boyutlu yzeyi tanmlamada kullanmtr... Read (1982) ise platform (genel, terim), yoku, engelli karbonat platformu, yaltlm ve batm platform terimlerini jeomorfik, iki boyutlu oluuklar tanmlamak iin kullanmtr. 55

ekil-l. Karbonat yokular: .Homoklinal yoku/Karbonat yokuu 'zerindeki s yoku; ve yamaalt ymlar,, B .Dk enerjili koullarda olumu ky tesindeki kenar dik yoku, (Read, 1985'den). Figure-1. Carbonate ramps: A.Shallow ramp -and downslope buildups on carbonate r'amp BJDistally steepened ramp^ formed under low-energy condititionss(after,Read,1935)

ekil-2. Karbonat Yokulan: A. Karbonat yoka zerindeki saak bank karma,, B. Karbonat yoko.su. zerindeki saak ood/pellet slklar. (Read, 1985'den) Figure-2.Carbarae ramps:A.F.ringing bank complex on carbonate ramp, B.Fringing ooid/pelet shoals on carbonate ramp, (afterjlead,1985).

KARBONAT PLTFORMLARININ SINIFLAMASI Karbonat platformlar; karbonat yokular engelli, karbonat .elfleri yaltlm ve batm karbonat platformlar olmak zere drt gruba ayrlr (Read, 1.982). Platform, terimi yoku ve elfleri kapsayacak ekilde. .Ahr (1973)'n tanmlad anlamda kullanlmtr. .

Karbonat Yokular s Genellikle bir dereceden. a.Z. eimli yamalardr (ekil1A,B)- S elf kenar, paralarn iermemesi srddi resiflerin olmay ve bunun yerine ky yaknnda yksek enerji kkenli

kire kumlar bulundurmas ynleriyle engelli karbonat elflerinden ayrlr. Profillerine gre homoklinal ve ky tesindeki kenar, dik yoku tiplerine ayrlr. a- Homoklinal Yokular Havzaya, doru km basma bir bir ka mette, ykselti fark veya. derecenin, keski kadar eime sahip olan yokulardr (ck-IA). b~ Ky tesi Kenan Dit Yokular Bu tip yokularn ky tesindeki kesiminde aniden artan yama eimi grlr (ekil-IB). Engelli karbonat elflerinden fark, deniz tarafnda kmlerce genilikte yksek enerjili slklarn bulunmas, yan srekli veya srekli resifal engellerin, grlmemesidir.

JEOLOJ MHENDtSIt - MAYIS 199C

56

ekil-4.Yksek enerjili, kabark dalga koullarnda olumu, l ky uzanda dikieen yoku, (Readt1985 den) Figure-4.Distall^ steepened, ramp formed under high-energy, swell dominated conditions,(after, Read, 198.5).

h- Baypasa Kenarlar S su. kelimnin deniz, dzeyi ykselimi ile uyumlu olduu yerlerde, hzl yma alanlarnda, grlr.. Baypas olay bir1 kenar dik evi (ekil-5B) veya anma kanall baypas yamac zerinde (eMl-6A) gerekleebilir. (Mcllreath ve James, 1979; Schlager ve Chermak, 1979). c~ Anmal Kenarlar Bu tip platformlar genellikle,, 4 lon'ye ulaan yksek dik evlere sahiptir (ekil-6B). Resif al karbonatlar, platformun nnde, bir engel oluturur ve: dik evin st kesiminin Mr ka yz metre yukarsnda yzeyler. Dik .evin mekanik bozunrna ile anmas sonucu, gerilemesiyle yama altnda, dik evin alt kesiminde, devresel lagner ve gelgit evresi katmanlar yzeyler (Read, 198.5). Bazen resif al engelin deniz dzeyine yakn deil de,, byme sresi boyunca 30 metreden dern su altnda, kalm olduu derin engelli, karbonat .elfleri grlr (Yurewicz, 1977) (ekil-7). Bu tip platformlarn az batm platformlardan fark, bunlarda deniz dzeyine- doru byme potansiyelinin, varolmasdr. Yaltlm Karbonat Platformlar (Bahama Tipi)

ckil-3 .Karbonat yokular:A.Karbonat yokuu, zerindeki set bank kama.B .Karbonat yokuu zerindeki set ooid/pellet. slklar. (Read, 1985'den) Figure-3.Carbonate ramps :JBarrier bank complex on carbonate ramp.'B .B airier ooid/pellet shoals on carbonate ramp. (after,Rcad,1985).

Engelli Karbonat elfleri Havzaya doru belirgin bir yama eimi gsteren. (Ginsburg ve James, 1974) (genellikle bir ka dereceden 60 dereceyi aan deerlere kadar)sa platformlardr (ekil-5,6), Bunlar elf kenar boyunca yan srekli, veya srekli bir engele sahiptirler. Engel, su dolam ve dalga etkisini snrlayarak ky tarafnda bir lagnn oluumuna neden olur, Engelli karbonat elfleri profillerine gre.; dolgulanmal veya eklenmeli, baypasl kenarlar ve anmak kenarl tiplere ayrlabilir, a- Dalgalanmak veya Eklenmeli Kenarlar Bunlarn., yksek kenar dik evleri bulunmaz ve hem da hem de yukarya doru yma gsterirler. (ekil-5A). JEOLOJ MHENDSL - MAYIS 1990

Yaltlm platformlar, kta elflerinin, ky tesinde rifemi kta veya. gei kabuunun zerinde yer alrlar (Dietz ve Holden,, 1973; Mullins ve Lyntsz, 1977; Mullins ve Neumann, 1979; Read, 1982; Read, 1985; Blendnger, 1985; Burchette;, 1988; Domnguez ve dig., 1988). Yaltlm karbonat platformlar yzlerce km. geniliinde genellikle..bir ka yz metre, bazen 4 km'ye ulaan derinlikte su ile evrilidirler (ekil-8). Bu platformlarn bazlar - zellikle derince bir lagn ve ykselmi resif al engele sahip olanlar- atol olarak adlanr, fakat okyanus kabuu zerindeki volkanik, ykselimler zerinde yer alam gerek atollerden, ayrlrlar.
57

ekil-5 .Kenarl elfler:: A.Eklenmeli engelli elf; elfin hem yukarya doru bymesine hem de ilerlemesine neden olarak greli deniz dzeyi ykselimin! aan kelimi yanstr. B.Baypas yamac olarak.' ilev gren dik evli engelli elf, (Read,l985'den). Figure-5. Rimmed shelves:: A.Accrctionary rimmed shelf. Reflects sedimentation exceeding relative .sea level rise.causing shelf to prograde a> well as. build upwardJB.Rimmed .shelf with s escarpment that functions, as bypass slope (after,Read,1985).

ekil-6-Kcnarl elfler:A.Anma kanall baypas yamacna sahip engelli elffB.Dik ev zerinde katmanl i platformun yzcyledigi anmal ken.arl engelli elf,.(R.ea.d,19851den),. Figure~6.Rinmed shelves:A.Rinmed shelf with gullied, bypass slope.B-RinMnod shelf with erosional margin that ..-%^o$es bedded platform-interior facis on escarpment, (after.RctJ, 1985).

Okyanus Atolleri Daire-elips biimli Mr knden ender olai'ak 130 km'ye ulaman apta. ykselmi resifal engelli ve derin laginldrler. Genellikle okyanus volkanlar zerinde geliirler ve 40 dereceye kadar eine sahiptirler. Bu eim okyanus, tabanna, doru. dzleirj Batm Karbonat ' Flatlormlan kmenin veya deniz dzeyi ykseliminin ymay at yerlerde karbonat yokular, en.gel.li karbonat .elfleri ve yaltlm platformlar az. veya tmyle batabilirler (Kendall ve Schlager, 1981; Schlager, 1981; Domnguez ve dig., 1988), (ekil-9). Karbonat platformlarnn batma, zellikleri., ikinci blmde (Karbonat Platformlarnn Evrimi) verilecektir,

KARBONAT PLATFORMLARININ FAStYES MODELLER Karbonat platformlar balca be esas fasiyes kua ierirler., Bunlar aada ksaca tanmlanmtr., I- Gegitdzlu Karma Yukarya, doru slaan 1- metre kalnlkta devresel istifler eklindedir., Yal kuaklardaki istifler balca,, kripto algal laminitler ieren g elgitalt/gelgi tara yuval kiretalan, tatl, su algal bataklk, dolgular,, silisli krntllar ve kmrlerden oluur., Kurak kuaklardaki istifler ise gelgitaras kriptoalgal laminitler, gelgitst evaporitler, rzgar/akarsu krntllar tarafndan zerlenen yuval ve yuvasz kireta, ierirler. JEOIXXitMHENDlSLtGt - MAXIS 190

ckil-T.Dcrin res if al engele sahip engelli elf. BE resifal engel geliimi srasnda greli derine batm olarak, kalr ve deniz, dzeyine kadar bymez (Read,1985'den). Figure-7.Rimmed shelf with deep reef al rim.Note that rim. stays relatively decly submerged throughout its growth, and does not grow to sea level, (after,Read,9S5).

ekil-8.Yaltlm platform blok diyagram.(Read,l 982^11)


Figure-8.Block diagram of isolated platfonn(after,Read,-1982)

2- Lagner Fasiyes Katmanl ve pelletli kireta,, kire amurtalar, rtl, yuval, iskeletli istifta/amurta, yerel kolonili metazoa biyostfomlar, az miktarda ince gelgitevresi kugz yaplar, krptoalgal karbonat iarakatnanlar ierir. 3- Banklar, Resifler ve OoiiPellet Slklarnn Slk Suyu Karma Bunlar' .s yoku iskelet banklar, kire kamu slklar, elf kenar iskelet resifleri, kire kumlan ierirler, Yama aa ynde derin elf ve havza kenarndaki y .ama ve yaman kcllere gei gsterirler. 4- Yoku ve Dern elf Fasiyesi Ak deniz biyotal, bol salam, fosilli, rtl, yurnnlu katmanl, iskeletli istifta ve vaketalanndan oluur., BE kcller yukanya doru tane boyu klmesi .gsteren frtna kkenli katmanlar ierir. Derinlik 10-40 metre arasnda deiir. 5- Yama ve Havza Fasiyesi Dik y amal platformlara komu, olan alanda,, yama ve. yaman dolgular, platform evresi kire amuru/terijen amurlardan oluan bol bre ve tiirbiditler ierir., Pek ok yokua komu olan yama ve havza kelleri, az miktarda slamp yaplar ieren ince katmanl platform evresi kire amuru/ terijen amurlardan oluur, Yama ve havza taban oksijensiz ve bentk organizmasz olduu durumlarda, keller laminal ve yuvasz, oksijenli olduu yerlerde ise keller yuval ve fosilli olabilir. KARBONAT YOKUU FASYESLEE Homoklinal yokular; gelgitdzl ve lagner fasiyes ile banklar, ooid/pellet kumu slklarnn slk suyu karma, yoku ve derin elfin .salam fosil yumrulu katmanlarma, frtna dolgular, killi kire vaketa/amurta, yamaalt ymlar,, yama ve havzann kire amurlar ve eyi arakatmanlarn (lrbidit ve breler seyrektir) ierirler (ekil-IA). Ky tesi kenar dik yokular ise s platform kumlar, derin su breleri ve resiflerin paralann iermezler. Bunun, yerine derin JEOLOJ MHENDtSLtfit - MAYIS 1990

yoku ve yama fasiyesi erinin kellerini ierirler. Slk suyu karmann deniz tarafnda killi, yumrulo..,, yuval. ak deniz biyotal, iskeletli vaketa/amurtalar bulunur. Bu keller az vaketas ierir. keller killi cylli, laminal, yuvasz,, intraformasyonal olabilir ( ekil - IB ).. Yo'kular zerindeki Slk Suyu Karmaklar

Homoklinal yokularla dk enerjili ky tesi kenar dik yokulardaki slk suyu. karmaklar; iskelet banklar, ooid/pellet kumu. slklarn kapsar:. Bunlar saak, set karmaklar olabilir. Yksek, enerjili,, ky tesi kenar dik yokular ise geni kumsal/kumul karmaklarna sahiptirler. a- Saak Barudi Yokular Bunlar, kyya doru araya lagner fasiyes girmeksizin gelgit/gelgitst karmaklarna gei gsteren iskelet, banklaryla karakterize olur (ekil-2A).. Gelgit/gelgitst. karmaklar; ripll, dzlemsel ve apraz katmanl iskelet/pellet kumlarndan olumu sublitoral kum yaygs ve iskelet karbonatl saak, banklar ierir., Bank tavannn eimi 20-30 dereceye kadar kabilir. Bank tavan yerel vaketa/amurta biyohermli iskelet istifta/taneta, iskelet tancta takkesine doru derecelenen vaketa/amurta karakterlidir., Saak banklar. 10 metreye ulaan derinlikte kanallar tarafndan kesilebilir. Bu kanallar bank kellerinden koparlm apraz katmanl kire kumu, karadan 'treme kum yayglar ierirler,. Banklar ayrca derin yoku ve yama fasiyesi kapsayabilir (Read, 1985). b~ Saak OoldiPelet Sl Karma eren Yokular Bunlar karbonat yokularnn, ky izgileri yaknnda,, baz. alanlarda grlr. Gelgit/gelgitst karma ve 2-3 metreye ulaan derinlikte,, 0,5-5 km geniliinde s gclgitalt kum dzl ierirler. Bunlar rpll ve megaripll ooid kumlar ile rtlebilir,. Slklarn der in yerlerinde iskelet, ooid, kuvars kumlar zerindeki sert /eminlerden andrlarak yeniden ilenmi intraklast kumlan bulunur. Resifler deniz taraf kenarnda yer alr. Ayrca 10 metreye ulan su derinliinde oluan iskeletli istifta/vaketa grlr (ekil-2B). 59

c- Set Bank Karmatklt Yokular Set banklarm gelgitdzl ve delta fasiyeslerinden, ar1 adaki la.gun.er karbonatlar veya dellan eylleri ayrr (Read, 1985) (ekil-3A). Set bank karmakl yokular gelgit/ gelgilst karma, lagner karbonatlar ile 2 m., veya daha az derinlikte, 2-20 krn geniliinde, ve 100 metre ile birka km. geniliinde 10 metre derinliinde kanallarla kesilen set bank karma ierir. Bank kenan yamalar 1-15 derece eime sahiptir,. Bank kelleri yuval ve yapz,, dz katmanl olabilir 1 Banklar ince iskeletli taneta takkesi olan iskeletli istif ta/ vaketalanndan olumutur. Aynca, derin yoku ve yama karbonatlar bulunabilir. d- Set OoidfPellet Sl Karma eren Yokular Set ooid/pellet sl, baz yokular zerinde grlr. Gclgt/gelgitst karma, lagner karbonatlar, kyya paralel .kumsal srta/kumul selleri, ve. oolitik gelgit deltal, 1 km'ye ulaan genilikte ve 10 metreye ulaan derinlikte gelgit kanallar tarafndan kesilen gelgitalt slklar karma ierirler (Read, 1985), Slklar ripll, megaripll, apraz katmanl ooid/pellet kumlarndan olumutur. Kk, yama resifleri, kanallarda ve. slk nndeki gelgit kanal deltalarnn arasnda ortaya kabilir., Yerel, olarak slk yaknnda onkolitik derin yoku iskelet istifta/vaketa fasiyesi bulunur (ekil-3B). e- Yaltlm S Yoku ve Yamaalt Ymlar eren Yokular Srekli izgisel setler oluturan ymlar, hem s yoku hem, de derin yoku ve havza yamac zerinde yaltlm haldedirler. (Read,, 1985), (ekil - 1A). Gelgit/gelgitst karma, lagner fasiyes ve s yoku banklar ile yerel yama resifleri ierirler. S yoku banklar yanalda birbirleriyle birleerek set bank karmaklar oluturabilir. S yoku ve yamaalt ymlar 1-1.0 km geniliinde yaltlm yamaalt tmsekleri olan derin yoku ve havza yamac fasiyesi de ierirler. Tmsekler vaketa/amurta biyostromlan olabilir ve bazlarnn iskelet kumlu kanatlar vardr. Derin kanat katmanlar genellikle eylli istif ta /vake talarndan olumu olup tmseklerden dklen karbonatlar, ieren havza fas iyesiyle giriktir. /- Ky Kumsaki'Kumulu Karma eren Yksek Enerjili Yokular Bu tr yokular genellikle- ky uzanda dikleen tiptedir. 250 metreye ulaan, kalnlkta ky kumsal/kumul, srt ve kumsal dolgular karma ierirler (ekil-4).. ekeller, kire kumlan ve olgun kuvars kumlar olup, kumullarda byk lek. rzgar apraz kainanlanmas, kumsal dolgularnda dalga yalama. lamina.li kumlar, denize doru derecelenen teknesel apraz katmanl kavkl kumlar, iskelet akllar, kk biyoherner bulunur (Read, 1985). Ayrca onlarca km genilikte apraz katmanl, dzlemsel laminal, yukarya, doru tane boylar klen frtna, dolgular ieren ve ripll iskelet veya kaya krnts kumlu i yoku rts yer alr., Temiz kire kumlar ve yerel yama resifleri deniz ynnde ince kire istif t alarna gei gsterir. Ayrca d yokuun amurlu kire kumlar, ile youn biyoturbasyonlu, iskeletli in.ee vaketasndan olumu yama fasiyesi bulunur.. ENGELL KARBONAT ELF FAStYESLERl a-Dolgulanmal veya Eklenmeli Kenarlar Bu. tip platformlarda, elf kenar ve y ama/y aman fasiyesleri br- snrdan, ok giriklik gsterir (ekil-5A). Devresel
60

gelgitdzl ve lagner vaketa/amurta fasiyesleriyle birlikte, yerel yama resifleri veya kelle doldurulmu elfler zerindeki yaygn banklar, elf kenarnn apraz katmanl iskelet veya oolitik kumlar,, yama resifleri, resif saakl banklar bulunur. elf kenan resif al karbonatlan, iskelet kumlar ve elften tremi ruditler, platform, evresi ve yaman kire kumlar,, breleri., az miktarda yan pelajik kire amuru katmanlar da yer alr. Ayrca bu elf tipinde,., alt yama/havza kenar kire trbiditleri, eyi yayg ve kanal biimli breler, derin su pelajik ve yar. pelajik. kire amurlar,, uzaka trbiditler ve ey ler vardr (Read,, 1985). b- Baypast Kenarlar Baypasl kenarlar; platform kenar boyunca havzaya doru engelin resifal karbonatlar ile kire kumu ve akllar, platform evresi dkntler, erit kumlu ve akll anma dolgular, ieren anma kanall baypas yamac kire amuru, alt yamacn derccelenmeli yaknca lrbiditleri, breleri, kire amuru, slamp yaplan ve havzann uzaka, trbiditleri ve. kire, amuru veya sevilerine sahiptirler (ekil-5B, 6A).. Baypasl kenarlara sahip engelli sclflerdek. dik ev 200 metre olabilir ve engelden yamaca kel aktarma ilevi grr. e- Anmal Kenarlar Bunlar,, engebesi 4 km'ye ulaan yksek, dik evlerle karakter/izedir (ekil-6B). Resifal karbonatlar platformun nnde engel oluturur ve dik evin st kesiminin birka yz metre- yukarsnda yzeyler. Dik. evin anmas, sonucu gerilemesiyle yama altnda katmanl, devresel lagner ve gelgitcvresi katmanlar yzeyler,. elf kenarnda engelin resifal karbonatlar ile kire kumlar/akllar, platform evresi dkntleri ve havzaya doru tane boylar klen platform evresi dkntleri, kire kumu ve amuru, bulunur (Read, 1985). Derin Engelli elf Fasiyes 1er I Pcrmiyen yal Capitan resif karmanda Hilemen ve Mazzullo (1977)!<nin incelemelerine gre derin engelli elfler; su st devresel evaporitcr, karbonat ve krntllar, pellet/ iskelet amurlar, bolukh karbonatlar' ve vadoz denizel pizolitleri ile deniz ynnde 10-20 derdece eimli d elf intraklastl kumlar bulundurur. Aynca derin engelin masif ve 20-35 derece eimli, 30-200 metre derinlikte olumu imentolu iskelet balamtalan ve krntl karbonatlar ile 300-600 metre derinlikte havza fasiyesine doru tane boylar klen yaman molozlar, kumlar, ve amurlar yer alr (ekil-7). Yokular ve Engelli elfler zerindeki elf ii Havza Fasiy esleri. Bu havzalar genellikle kara ynnde, ky silsiklastkleri bulundurur. Deniz ynnde ve dolgularma dorultusu boyunca iskelet veya ooid egemen, tatl eimli bir yokudan sonra s karbonatlan geer. Su derinlii birka on metredir. elf ii havza kelleri:; kuvars kumu,, kire silti ince katmanlar ieren eyi, intrafcnnasyonal konglomera, glokonit ve frtna kkenli yukarya doru, tane boylar byyen yada klen istifler sunan nsal ooidli .istifta karaklcrindedir (Eliuk, 1978; Markcllo ve Read 1981}., elfi havzalar yava kelme nedeniyle havza tabannn ykseliminin gecikmesi ve karbonat engelin hzla bymesine yol aan greli deniz, dzeyi ykselimi .srasnda geliirler. Kurak blgelerde regresif evreler srasnda evaporit fcelimi grlr (Wilson, 1975., s.326). JEOLOJtMHENDSLt -MYCS 1990

ekil-10.Ykselmi engel, ve dern, lagnde ve alt yamata, kule resifleri geliimi gsteren hzl deniz dzeyi ykselimi sonrasndaki engelli elf (Read,1985'den). Figure-10. Rimmed shelf after-rapid sea level rise showing development of raised rim and. of pinnacle reefs in deep lagoon, and down-slope,, (after,R.ea.d,,1985), rzgar kkenli adalardan oluur (Beach ve Ginsburg, 1980),. Rzgara ak olan. kuytu, yan kenarlarnda bank tesine, taman yaygn, pelloid kumlar bulunur1 ve kuytu yan kenarlarnn adalar bank tesine tamn nleyen enerji .setleridir.. Gelgit, egemen kenarlarda banka doru g eden geni ooid kumu loblan vardr.. Baz yaltlm platform, kenarlar derin okyanus akntlar tarafndan etkilenir ve yknrn kumlar sert zeminler ve litohermler ierirler (Mullins ve Neumann, 1979). Kta evresi yaltlm platformlarn kenarlar, engelli karbonat elf kenarlarna benzer ekilde dik .evlidir (ekil-8). Dik profilli yaltlm platformlar; resi fal karbonatlar, iskeletli ve ooltik kumlar, imentolanm adalar- ierir., Platform, katmanl, devresel, pellcili kumlar ve amurlar, evaporitlcr ve iskelet kumlaryla rtlebilir. Ken dik evinde ise resif gerisi., resif ve resifn kelleri yzeylenir. Silisiklastilder bulunmaz.. Bu tip platformlarda; dknt yamac, veya platform evresi kumlar,, slanp yaplar, planktonlar,, kaya krntlar, daha az miktarda s su ekelimi olan kumlar ve bol sert zemin ieren ykanm yama fasiyesi ile pelajik kire amuru ve erit biimli kumlar ve moloz fasiyesi vardr. Ayrca, alt yama ve havza kenarnda derecelenmeli yaknca trbiditler, karbonat H ooze"lar, moloz akmas ve slanp yaplar yer alr,. Litotem kuanda ise 70 metre kalnla ulaabilen teke tmsekler, sert zeminler,, havza ve i havzada, da ardalanan derecelenmeli uzaka trbiditler ve karbonat "oozeMlar vardr. Eklenmeli kenarlarn yama fasiyeslerin.de de havzaya doru kire kumlar yamaat litohernleri, slamplar ve ekim, akmalarna dereceli gei gsteren, platform evresi dknt egemendir (Read, 198,5). b- Okyanus O toller i Bunlar, taban karbonat, amuru ve kumu ile kapl, iinde yksek engebeli resif tmsekleri bulunan ve genellikle 50-90 metre derinlikteki lagner fasiyeslerle karakterizedir. Bu lagnler' engele doru, kk yama resifleri ve yaltlm iri mer61

ekil-9 .Batm platformlar: A. S i yoku karbonatlar.. zerine havza ve derin yoku fasyeslerinin ama yapt,, hzl deniz dzeyi ykselimi sonrasndaki yoku,,B..Ykselmi engel ve derin i kesim geliimi gsteren,dcniz dzeyi ykselimi sonrasndaki yaltlm platform, (Read,1985'den). Figurc-9.Drowned platform:A.Ramp after rapid sea level rise,, showing onlap of basinal and. deep ramp faci.es onto shallow ramp carbonates.BIsolated platform, after sea. level rise, showing development of raised rim and deep interior (after,, Read,, 19 85).

YALITILMI KARBONAT PLATFORMLARI (BAHAMA TP) VE OKYANUS ATOLLERNN FASYESLER a-Ka evresi Yaltlm Platformlar Bu tr platformlarda, resif engelli platform!arm i kesimleri 20' metreye ulaan derinlikte ise iskeletli kiretalan egemen olabilir,. Platformlar' dz tavanl ve s ise devresel iskclctsiz kumlar ve amurlar egemendir. Platform kenarlar ikincil olarak resifler1 ieren ooidli tanctandan oluan slklar ile JEOLOJMHENDtSLtl -MAYIS 1990

can kafalar, imento!anm resif molozu, adalar ve yahta]arndan oluan bir karmaa geer. Mercan, egemen resifal balamtalan engeli oluturur. Engelin yksele kesimleri, krmz algli balamtalandr (Read, 1985), Balamtalan oluk ve mahmuz yaplan, sunar ve yama aaya doru, giderek iskelet kumlan, mercanl-algli kumlar ve dank resifal bloklara, ve bunlarda 4 km derinlikte krmz killere gei gsterirler. BATMI KARBONAT PLATFORMLARI

FASYESLERt
Karbonat platformlarnn az yada, tmyle batmasyla fotosentez yapan organizmalarn falyeti sona erer ve karbonat retimi ve biriktirmesi gereklemez. Ak okyanuslarda k kua 100 metrenin altna, ince taneli karbonat ve krntllarn olduu yerlerde 30 metreye debilir Batmann ardndan platformlarn yzeyi sert zeminler, derin su yumrulu ve killi kireta pelajk karbonatlar veya platformlarn komu s alanlarndan tremi platform evresi dkntleri tarafndan rtlmeye balar. Dolgularma olmayan alanlarda denizalt uyumsuzluklar ve kimyasal ekellerden demir, manganez, fosforit, slfid kabuklar oluabilir (ekil-9,10). Az batma greli deniz dzeyi yksel iminin karbonat ym hzn at yerlerde olur (Schlager, 1981; Domngucz ve di., 1988). Platform yzeyi k kuann iinde kalabilir ve derin su bentonik topluluklar k kua iine doru ymlarn oluturabilirler. Az batm karbonat platformlarnn fasiyesleri; jnumrulu ve ince katmanl killi kiretalar ile bir miktar kire kumu katman ieren salam fosilli vakela/amurtalardr (ekil-10). Pek ok engelli karbonat elfi dz tavanldr. Bu elfler platformun ou kesimini rten ve yukarya doru slama gsteren istifler veya devresel gelgitevresi karbonatlardan olumaktadr. Devreselliklerin en stnde karst yzeyleri.., yerinde, breler ve topraklar bulunabilir. ada karbonat platformlarn ou buzul sonras hzl deniz ykselimi sonucu, az-batmay yanstr (ekil - 9B, 10). Bunlar, engelden uzaklatka-derin lagnlere, yksek kule resif ve yama resifarine, ykselmi en.gel.lere ve gelgitdzl fasiyeslerine sahip olurlar. Yukarya doru slaan istifler iyi gelimi karst oluuklar, toprak ve kalilerle belirlenen uyumsuzluk yzeyleri gsterir (Read, 1985),. Bu istifler, uzun. sreli yava kmeyi izleyen, byk lek (100 metrenin zerinde) buzul kkenli statik deniz dzeyi sabnmlarm (20000-100000 yllk sklkta) yanstr (Schlager, 1981). SONU VE TARTIMA Karbonat platform I an karbonat yokular, engelli karbonat elfleri, yaltlm ve batm platformlar olmak zere drt. grup altnda snflandrlr. Karbonat yokular homoklinal ve ky tesi kenar dik yoku tiplerine ayrlr; ve yokular slk suyu karmaklar ierirler. Engelli karbonat elfleri eklenmeli veya dolgulanmal, baypasl kenar ve anmah kenar tiplerinde olabilir. Platformlar gelgitdzl lagner fasiyes, banklar, resifler ve slk suyu karma, yoku ve derin elf, yama ve havza fasiyeslerini ierirler. Karbonat yokular zerindeki yenilenen transgresyon ve re gresy onlardan etkilenen yaltlm banklar s flloid alg tmsekleri gibi s su banklar ile yokular zerindeki yamaalt ymlar ooid slklarnn deniz tarafndaki resifleri ve oolitik setleriyle dolomitize amurlu karbonatlar ve yama aa kesimler dolomitize iskek- >tifta/ amurtalanyla petrol oluum ynnden hazne ki\. yokular 62

zerinde yzeyleyen evaporitler, gelgitevres karbonatlar, ince krntllar veya transgresif derin yoku, yama ve havza fasiyesleri rt kaya roln grrler., Yaltlm karbonat platformlarnda ise platform evresi molozlar ykselmi engeller, elf kenar karbonatlar, ve okyanus atolleri kaynak kaya,, batm karbonat platformlarnda da biyohermlcr, s elflerin deniz tarafndaki batm platformlar zerinde yer alan ymlar, mercanl amur tmsekleri ve resifleri ile batan saak resifi karmaklar da hazne kaya, derin su ince taneli kr.nlllar regresif havza dolgusu ve evaporitler rt kayas, grevini grrler. Dnyadaki petrol, rezervuarlar genellikle yukarda saylan oluuklar ierisinde bulunmaktadr. Dnyada, deiik yrelerde yaplan aratrmalarda karbonat platformlarnn eitli fasiyes tipleri ortaya konulmutur. lkemizde,, bu. alanda yaplm .aratrma yoktur veya. pek azdr. Bunlara, mek olarak; Karaisal kiretamn sedmentolojisi (Grr, 1979), Glekda (Adana) Miyosen karbonat istifinin sedmentolojisi. (enmez,, 1.982), Munzr Dalarnda Miyosen istifinin sedmentolojisi. (Karabykoeiu ve ren, 1986), Sarz-Tufanbcyli otokton Tryas istifinin tanmsal fasiyes zellikleri (Varol ve di.., 1987), Munzur Dalar 'um Miyosen (Akitaniyen) paleockolojisi ve paleocorafyas (ren, 1.990) verilebilir.. Karbonat platformlar zerinde zellikle Toros Karbonat. Platformunda ayrntl fasiyes almalar yaplmal,, fasiyes. modelleri kartlmal ve bu alanda yeterli bilgi birikimi salanmaldr.

KATKI BELRTME Aratrma srasnda deerli eletiri ve katklarndan dolay Do., Dr,. Baki VAROL'a (A.D.) ve Dr. Yavuz HAKYEMEZe (MTA.) tesettr ederim..

DENLEN BELGELER AHR,W,M., 1973 The carbonate ramp-an alternative to the shelf model: Gulf Coast Assoc. of GeoLSoc.Trans., 23,, 221-225. ATABEY,E-> 1990, Karbonat platforrnlarinin snflanmas, fasiyes modelleri ve evrin/Tors .Karbonat Platformu, A..FenBiL Enstits, Doktora Semineri,, 108s. BEACEtDX, and GNSBURG, R.N., 1.980, Facis succs sions of Pliocene-Pleistocene carbonates, nortwestcrn Great Bahama Bank: AAPGB11II., 64,, 1634-1642,. BLENDINGER.W., 1986 Isolated stationary carbonate platforms: the Middle Triassic (Ladinian) of tlu* Marmaloda area, Dolomites, Italy, Sedimentolo^y,,33,159183. BURCHETTEXP., 1988,Tectonic control on carbonate platform facis distribution and seguence developmenfcMiocene, Gulf of Suez, Sedimentary Geol., 59,179-204, DtETZ,R.S.,and HLDERIC,, 1.973. Geotectonic evolution and subsidence of Bahama, platform: Reply, CtoL Soc:Amer.Bull., 84, 3477-3482., JEOLOJ MHENDSL - MAUS 1990

DOMINGUEZXX..,andMULLMSJH,T.,HINE,A.C,l19:88,,, Cat Island platform Bahamas: An incipienlly drowned Holoccne carbonate shelf, Sedimentology,35,805819. ELtUK,L.S.,1978,The Abenaki Formation.Nova Scotia shelf, Canada. A depositional and diagenetic model for a Mesozoic carbonate platform, Bull.of Canad.Petr. Geol.,26,424-514. GlNSBURG,R.N.,and JAMES,KP.,1974 t Holoccne carbonate sediments of continental shelves,in. CA.Burk and C.L.Drake.eds./The geology of continental margins,Ncw York,Springer-Verlag, 137-155. G RR ,N., 1979 Karaisal kire ta inin (Miyosen) sedimentolojisi, Trkiye Jcol.Kur.BulL 2:2,227, 232. HlLEMEN.M.C^and MAZZULLO,J.S.eds, 1977,Uppcr Gnadalu! pian facis, P ermi.an reef complex, Guadahpc Mountains, New Mexico and west.Texas, Permian Basin Section, SEMP, Publ. 77-16,45-92. KARABIYIKOLU.M. ve REN.S.,1986, Mmzur Dalan, linyit ieren Alt Miyosen kellerinin sedimentolojisi ve biyostratigrafsi:MTA Raporu, Der.no: 8034. KENDALL,C.G.St.C.,and SCHLAGER.W.J981, Carbonates and. relative changes in sea level, Marine Geology, 44,181-212... MARKELLOJ.R., and READJ.R, 1981 Carbonate ramp-to deeper shale shelf transitions of an. Upper Cambrian infrashelf basin, Nolichucky Formation, soutwest Virginia Appalachians,,, Sedimentology, 28,573-597. McILREATHJ.A.,and JAMESJCP..J 979JFacies models. 12, Carbonate slopes,,, in R.G.Walker,ed.Facis models, Gcosc.C an.Repr.Ser., 1,133-145., MULLlNS,H.T.,and LYNTS,G.W.,1977,Origin of the northwestern. Bahama Platform-Review and reinterpretation,GSA Bull.,88,11447-1461.

MULLNS.HX.and NEUMANN,A.C.,1979, Deep carbonate bank margin, in geology of continental .slopes,,, structure and. sedimentation in the northern Bahamas, SEPM Special Publ.,27,165-192. REN,S.,199O>Munzur Dalan'nn kitaniyen paleoekolojisi ve paleocorafyas, TPJD Blt., 1,201-210. READJ.F., 1982,Carbonate platforms of passive (extansional) continental margins-types, characteristics and evolution, Tectonophysics, 81,195-217. READJ..F., 1985,Carbonate platform, facies models, Bull. .Amer. Assoc.Petr.GeoL, 69> 1 -21... SCHLAGER,W.,and CHERMAK,A^1979, Sediment facies of platform basin transtion^Tonque of the Ocean, Bahamas, SEPM ,Publ. ,27,193-208;., SCHLAGER.,W,,1981,Th.e paradox of drowned reefs and carbonate platforms, GSA.Bull.,92,197-211. ONMEZ.,1982, Pozant (Adana .gneydousundaki Gilekda Miyosen karbonat, istifinin sedimentolojisi, MTA. Berg,.,, 97/98,34-44. VAR.OL,B.,KAZANa,N.,OKANtY. 1987, Sanz-TufanbeyH otokton Triyas istifinin, tanmsal fasiyes zellikleri (GD Kayseri), Doa Tobt. Mh. ve evre Berg., 1,362-377, WtNSON*J.L.1975tCarbonatc facies in geologic history, New York, Spring er-Verlag,470 s,. YUREWCZ.D.A.,1977, Origin of massive facies of the lower and. Middle Capitan Limestone (Permian), Guadalupe .Mountains,, New Mexico and west Tex.a.s,, in Upper Guadalupian fac.ies,Permi.an reef complex., Guadalupe Mountains, New .Mexico' and west Texas, Ptemlan Basin, Section SEPM Publ. 77-16,45-92.

JEOLOJ MOHENDtSLt -MAYIS 1990

63