Osnove elektrotehnike Modul 5

77

1. NAIZMJENIČNA STRUJA

Naizmjenična struja je svaka struja koja u toku vremena mijenja svoj intenzitet ( jačinu ) i
smjer . Naizmjenične struje se dijele na periodične i neperiodične struje.Nas posebno interesuju
periodične struje koje se dijele na proste ( sinusne ) i složene ( nesinusne ) struje.
Prostom naizmjeničnom ili sinusnom strujom se naziva ona struja čije se promjene, po
intenzitetu i smjeru, periodično ponavljaju u jednakim vremenskim intervalima.Njen vremenski
dijagram dat je na slici 1.










Slika 1: Vremenski dijagram naizmjenične sinusne struje

Naizmjenična struja nastaje kao posljedica oscilatornog kretanja električnih naboja duž
provodnika.Pri tome se količina elektriciteta koja protiče kroz poprečni presjek provodnika mijenja u
toku vremena.Zbog toga se mora uzeti u obzir veličina struje u svakom trenutku.Trenutna vrijednost
struje se označava malim slovom ″ i ″ .
Dakle, kod naizmjenične sinusoidalne struje nema ″ ″″ ″ strujanja ″ ″″ ″ elektrona, jer oni ne struje od
jednog pola izvora do drugog ( kao kod istosmjerne struje ), nego oni osciluju oko svog središnjeg
položaja.
Naizmjenična struja se, u elektroenergetici, dobija pomoću obrtnih mašina koje se nazivaju
generatori .U svim obrtnim generatorima električna energija se proizvodi na principu pojave
induciranja napona u navoju koji se okreće .U njima se mehanička energija pretvara u električnu.
U opštem slučaju provodnik se u magnetnom polju kreće pod nekim uglom u odnosu na njegove
silnice.Pri tome se brzina kretanja provodnika rastavlja na vodoravnu i okomitu komponentu ( slika 2 ).








Slika 2: Brzina kretanja provodnika u magnetnom polju

Pod djelovanjem vodoravne komponente
v
v , provodnik klizi duž magnetnih silnica i ne
presijeca ih.Zato se u provodniku inducira napon uzrokovan okomitom komponentom brzine kretanja,
koja uzrokuje da provodnik presijeca magnetni fluks.
Posmatrajmo sada provodnik koji se okreće u homogenom magnetnom polju dat na
slici 3.







Slika 3: Okretanje provodnika u homogenom magnetnom polju

Inducirani napon je, u opštem slučaju, određen formulom:

α ⋅ ⋅ ⋅ = sin v l B u
i

Osnove elektrotehnike Modul 5
78

Inducirani napon u provodniku, koji se obrće konstantnom brzinom u homogenom
magnetnom polju, mijenja se po veličini i smjeru proporcionalno sinusu ugla zakretanja, pa se može
grafički predstaviti u obliku sinusoide .
Za vrijeme jednog punog obrtaja, ugao α se ravnomjerno mijenja od 0° do 360°.Pri tome nastaju
i promjene induciranog napona u provodniku.
U položaju 1 imamo: α = 0° odnosno 0 sin = α
U položaju 2 imamo: α = 90° odnosno 1 sin = α
U položaju 3 imamo: α = 180° odnosno 0 sin = α
U položaju 4 imamo: α = 270° odnosno 1 sin − = α
Dakle, u položajima 2 i 4 imamo maksimalnu vrijednost induciranog napona
m
U s tim što je:
Položaj 2:
m i
U v l B u = ⋅ ⋅ =
Položaj 4:
m i
U v l B u − = ⋅ ⋅ =
U svim drugim tačkama, između ovih karakterističnih, inducirani napon se mijenja po sinusnom
zakonu ( slika 4 ).









Slika 4: Induciranje napona i struje u provodniku koji se okreće u homogenom magnetnom polju

U provodniku koji se okreće stalnom brzinom u homogenom magnetnom polju, inducira se
napon čija se promjena veličine i smjera ponavlja istim redom poslije svakog punog okreta.Tako
dobiveni napon naziva se naizmjenični napon .Ako zatvorimo krajeve provodnika u kolu će poteći
struja čija se veličina i smjer periodično mijenjaju.Takva struja se naziva naizmjenična struja.

2. KARAKTERISTIKE NAIZMJENIČNIH VELIČINA

2.1 PERIOD

Period je dio vremena koje je potrebno da se izvrši jedna potpuna promjena naizmjenične
veličine po jačini i smjeru .Period se označava sa ″ ″″ ″ T ″ ″″ ″ , a mjeri se u sekundama ( s ) .
Naizmjenična veličina za vrijeme jednog perioda dva puta promijeni svoj smjer.Dakle, promjena
naizmjenične veličine u jednom smjeru traje polovinu perioda, a za vrijeme druge polovine perioda
smjer je suprotan ( slika 1 ) .
Promjena induciranog napona zavisi od brzine kojom se navojak obrće u magnetnom
polju.Uzmimo, na primjer, da je brzina obrtanja navojka 50 puta u jednoj sekundi.To znači da se u toku
jedne sekunde desi 50 promjena intenziteta i smjera naizmjenične veličine, odnosno, u jednoj sekundi se
pojavi 50 perioda.S obzirom na to da 50 perioda traje jednu sekundu, vrijeme trajanja jednog perioda
dobijemo kao:
s 02 , 0
50
1
T = =

Vremena trajanja svakog perioda su međusobno jednaka ukoliko je brzina obrtanja navojka
konstantna ( nepromjenjiva ) .

2.2 MAKSIMALNA VRIJEDNOST ( AMPLITUDA )

To je najveća vrijednost koju postiže naizmjenična velečina .U toku jednog perioda,
naizmjenična veličina dva puta postiže maksimalnu vrijednost: jedanput u pozitivnom, a jedanput u
negativnom smjeru.Maksimalne vrijednosti se označavaju velikim slovom i indeksom ″m″(maksimum ).
Maksimalna vrijednost struje se označava sa I
m
, a maksimalna vrijednost napona sa U
m
.
Osnove elektrotehnike Modul 5
79

Maksimalna vrijednost induciranog napona se računa po formuli:

v l B U
m
⋅ ⋅ =

2.3 FREKVENCIJA ( UČESTANOST )

Frekvencija je broj perioda u jednoj sekundi .Frekvencija se označava sa ″ ″″ ″ f ″ ″″ ″.Jedinica za
mjerenje frekvencije je ″ ″″ ″ Herc ″ ″″ ″ ( oznaka Hz ) .
Između frekvencije i perioda vlada slijedeći odnos:

f
1
T = ili
T
1
f =

Iz ovoga možemo izvesti jedinicu za frekvenciju kao:
s
1
Hz =

Veće jedinice od Herca su: kiloherc ( kHz ), megaherc ( MHz ), gigaherc ( GHz ).
Frekvencija napona u elektrotehnici jake struje je standardna u cijeloj Evropi i iznosi 50 Hz, a u
Americi iznosi 60 Hz.U radio – vezi se primjenjuju naizmjenične struje više frekvencije – reda
megaherca i više, dok je frekvencija struja u radarskim uređajima reda gigaherca.

2.4 POČETNA FAZA

Početna faza je fazni ugao koji odgovara početnom trenutku vremena .
Do sada smo kao početak mjerenja vremena ( t = 0 ) uzimali trenutak kada je trenutna vrijednost
induciranog napona u navojku jednaka nuli ( položaj 1, slika 4 ).To, međutim, nije pravilo, već
predstavlja poseban slučaj.
Pretpostavimo da je početak promatranja naizmjenične veličine negdje između položaja 1 i
položaja 2, na slici 4.Za takav položaj provodnika početna faza je pomjerena za ugao θ u odnosu na
koordinatni početak, a inducirani napon ″ u ″ ima određenu pozitivnu vrijednost ( slika 5a ).








a) b)

Slika 5: Početna faza naizmjenične veličine: a) pozitivna ; b) negativna

Sa slike uočavamo da je grafik naizmjenične veličine pomjeren ulijevo u odnosu na koordinatni
početak za određeni ugao θ ( teta ).Dakle, početna faza je pozitivna kada je grafik posmatrane veličine
pomjeren ulijevo u odnosu na koordinatni početak .
Pretpostavimo sada da je početak promatranja naizmjenične veličine negdje između položaja 1 i
položaja 4, na slici 4.Na slici 5b. uočavamo da je grafik posmatrane veličine pomjeren udesno u odnosu
na koordinatni početak, a početna faza je negativna.Dakle, početna faza je negativna kada je grafik
posmatrane veličine pomjeren udesno u odnosu na koordinatni početak .
Iz svega navedenog možemo zaključiti da za početno vrijeme ( t = 0 ), posmatrana naizmjenična
veličina može imati bilo koju od svojih trenutnih vrijednosti u toku jednog perioda.

2.5 KRUŽNA FREKVENCIJA

Osim u ″ ° ″ električni ugao se može predstaviti i tzv. lučnom mjerom ili radijanima .Radi
lakšeg razumijevanja mjerenja ugla radijanima posmatrajmo kružnicu na slici 6.Poluprečnik ovakve
kružnice jednak je jedinici ( r = 1 ) i ona se naziva jedinična kružnica .S obzirom da je poluprečnik
jednak jedinici, obim kružnice ( 2rπ ) predstavlja puni luk .
Osnove elektrotehnike Modul 5
80

Dakle, obim ovakve kružnice iznosi:
π = π ⋅ ⋅ = π 2 1 2 r 2 radijana , odnosno
π = ° 2 360 rad iz čega slijedi:
1 radijan = 57° 17′ 44,8″
Jedan radijan odgovara uglu čiji je kružni luk jednak poluprečniku kružnice .

Slika 6: Jedinična kružnica

Pretpostavimo da se jedinični poluprečnik obrće oko tačke ″ 0 ″ i da je brzina obrtanja
konstantna.Za jedan puni obrtaj, koji odgovara geometrijskom uglu 360° = 2π radijana, potrebno je
vrijeme T koje odgovara vremenu od jednog perioda.Pri istim uslovima poluprečnik će opisati luk koji
odgovara uglu α za proporcionalno kraće vrijeme t .Proporcionalnost opisanog luka i vremena
potrebnog da se on opiše, matematički se može izraziti kao:
2π : T = α : t ili
t T
2 α
=
π

Količnik
t
α
se naziva ugaona brzina, a ona se u elektrotehnici naziva kružna frekvencija, odnosno:
t T
2 α
=
π
= ω
(
¸
(

¸

s
rad

Pošto je
f
1
T = imamo: f 2π = ω

Pošto smo se upoznali sa osnovnim karakteristikama naizmjeničnih veličina, sada možemo
napisati osnovne matematičke jednačine za trenutne vrijednosti induciranog napona, odnosno struje:

ft 2 sin U t sin U u
m m
π ⋅ = ω ⋅ =

ft 2 sin I t sin I i
m m
π ⋅ = ω ⋅ =

3. SREDNJA I EFEKTIVNA VRIJEDNOST NAIZMJENIČNE STRUJE

3.1 SREDNJA VRIJEDNOST

Pošto je kod sinusoidalne struje površina pozitivnog poluperioda jednaka površini negativnog
poluperioda, srednja matematička vrijednost struje, za ma koji broj cijelih perioda, jednaka je nuli .
Međutim, za električne potrošače čiji je rad ovisan od smijera struje potrebno je prethodno
izvršiti ispravljanje naizmjenične u istosmjernu struju.S obzirom da se ispravljanjem naizmjenične struje
uspostavlja samo jedan smjer, srednja vrijednost struje I
S
se određuje za interval između dvije nulte
vrijednosti.Na slici 7. je predstavljena pozitivna poluperioda naizmjenične struje.








Slika 7: Srednja vrijednost naizmjenične sinusoidalne struje za polovinu perioda

Površina omeđena krivuljom struje i vremenskom osom, u intervalu T/2 , predstavlja
odgovarajuću količinu elektriciteta Q .
Osnove elektrotehnike Modul 5
81

Ovu površinu možemo transformisati u ekvivalentnu površinu pravougaonika čija je osnovica
T/2 , a visina 0,637 I
m
.Ova visina predstavlja srednju vrijednost sinusoidalne struje ( koja fizikalno ne
postoji ) , a njena vrijednost u odnosu na maksimalnu vrijednost iznosi:

m m sr
I 637 , 0 I
2
I ⋅ = ⋅
π
=

Srednja, matematička, vrijednost naizmjenične struje je brojno jednaka istosmjernoj struji,
konstantne jačine, pri kojoj bi za vrijeme polovine perioda ( T/2 ) kroz kolo protekla ista količina
elektriciteta ( Q ) kao i pri posmatranoj naizmjeničnoj struji .
Analogno je srednja vrijednost naizmjeničnog napona:

m m sr
U 637 , 0 U
2
U ⋅ = ⋅
π
=

3.2 EFEKTIVNA VRIJEDNOST

Efektivno djelovanje naizmjenične struje izražava se poređenjem sa efektivnim djelovanjem
istosmjerne struje, odgovarajuće jačine.Dakle, efektivna vrijednost naizmjenične struje brojno je
jednaka istosmjernoj struji konstantne jačine koja u strujnom kolu razvija istu količinu toplote kao i
posmatrana naizmjenična struja .
Radi određivanja brojčane zavisnosti efektivne vrijednosti naizmjenične struje, potrebno je
izračunati količine toplote koje razvijaju istosmjerna i naizmjenična struja.Količina toplote koju razvija
istosmjerna struja I na otporniku R za vrijeme T određuje se prema Džulovom zakonu kao:

T R I _ Q
2
⋅ ⋅ =

Da bismo odredili količinu toplote koju razvija naizmjenična struja posmatrajmo dijagram na
slici 8.













Slika 8: Dijagram trenutnih vrijednosti kvadrata naizmjenične struje

Sa slike je vidljivo da grafik kvadrata naizmjenične struje ima stalno pozitivnu vrijednost, a
pošto je snaga funkcija kvadrata struje, znači da snaga ima stalan smjer.
Toplota proizvedena naizmjeničnom strujom na otporniku R za vrijeme T jednaka je površini
ograničenoj vremenskom osom t ( u intervalu T ) i krivom koja predstavlja kvadrat naizmjenične struje.
Ova površina jednaka je površini pravougaonika čija je osnovica T, a visina
2
I
2
m
.
Dakle, količina toplote koju razvija naizmjenična struja na otporniku R za vrijeme T jednaka
je:
Q~ = T R
2
I
2
m
⋅ ⋅
Ako izjednačimo izraze za količinu toplote istosmjerne i naizmjenične struje dobijamo:

T R
2
I
T R I
2
m 2
⋅ ⋅ = ⋅ ⋅
Osnove elektrotehnike Modul 5
82


Nakon dijeljenja dobijenog izraza sa RT, slijedi:

2
I
I
2
m 2
=
odnosno

m
m
ef
I 707 , 0
2
I
I ⋅ = =


Dakle, efektivna vrijednost naizmjenične struje je za 2 puta manja od njene maksimalne
vrijednosti .
Analogno je efektivna vrijednost naizmjeničnog napona:

m
m
ef
U 707 , 0
2
U
U ⋅ = =

U praksi se uvijek koriste efektivne vrijednosti naizmjenične struje i napona.U svim slučajevima
kada se navode vrijednosti struje i napona, podrazumijeva se da se radi o efektivnim
vrijednostima.Najveći broj mjernih instrumenata se baždari u efektivnim vrijednostima struje i napona .

4. FAZNI ODNOSI

Pri proučavanju fizičkih procesa u kolima naizmjenične struje možemo uočiti da naizmjenične
veličine jednake frekvencije prolaze u isto ili različito vrijeme kroz svoje karakteristične vrijednosti
( nulte i maksimalne ) .

4.1 FAZNA JEDNAKOST

Za dvije ili više naizmjeničnih veličina koje se mijenjaju po istom sinusnom zakonu, sa istom
frekvencijom i koje istovremeno prolaze kroz svoje nulte i maksimalne vrijednosti, poklapajući se po
smjeru, kažemo da imaju jednake faze, odnosno kažemo da se nalaze u fazi .








Slika 9: Dijagram dviju struja jednakih faza

Dakle, dvije naizmjenične struje ( slika 9 ), koje se nalaze u fazi, imat će početne fazne uglove,
kao i uglove koji određuju trenutni položaj u svakom trenutku, jednake vrijednosti .Matematički izrazi
za trenutne vrijednosti ovih struja su:
1 m 1 1 m 1 1
sin I ) t sin( I i α ⋅ = θ + ω ⋅ =



2 m 2 2 m 2 2
sin I ) t sin( I i α ⋅ = θ + ω ⋅ =
gdje su:
1
θ i
2
θ - početni fazni uglovi
α
1
= (ωt + θ
1
) i α
2
= (ωt + θ
2
) – fazni uglovi ( u radijanima )

Razlika početnih faznih uglova naziva se fazni pomak ( ϕ ϕϕ ϕ ) , odnosno:

1 2
θ − θ = ϕ

Uslov fazne jednakosti je ϕ ϕϕ ϕ = 0 odnosno θ θθ θ
1
= θ θθ θ
2
.

4.2 FAZNA RAZLIKA

Za dvije ili više naizmjeničnih veličina koje se mijenjaju po istom sinusnom zakonu, sa istom
frekvencijom, poklapajući se po smjeru,ali koje ne prolaze istovremeno kroz svoje nulte i maksimalne
vrijednosti, kažemo da između njih postoji fazna razlika, odnosno kažemo da su fazno pomjerene .
Osnove elektrotehnike Modul 5
83

Dakle, veličine koje su fazno pomjerene, a imaju jednaku frekvenciju, zadržavaju isti međusobni
položaj u toku cijelog procesa promjena .











Slika 10: Dijagram dvaju napona različitih faza

Dva naizmjenična napona ( slika 10 ), koji se ne nalaze u fazi, imat će početne fazne uglove, kao
i uglove koji određuju trenutni položaj u svakom trenutku, različite .Matematički izrazi za trenutne
vrijednosti ovih napona su:
) t sin( U u
1 m 1 1
θ + ω ⋅ =

) t sin( U u
2 m 2 2
θ + ω ⋅ =
gdje su:
1
θ i
2
θ - početni fazni uglovi
Sa slike je vidljivo da je 0
1
= θ i
2
2
π
= θ pa je fazni pomak:
2
0
2
1 2
π
= −
π
= θ − θ = ϕ
Dakle, kao zaključak se može konstatovati da napon u
1
fazno zaostaje za naponom u
2
za ugao
2
π
odnosno, može se takođe reći da napon u
2
fazno prednjači naponu u
1
za ugao
2
π
.
Na osnovu ovoga možemo izvesti i slijedeću definiciju faznog pomaka:
Vremenski interval koji prođe od trenutka u kojem je jedna veličina imala karakterističnu
vrijednost, do trenutka u kojem druga veličina postigne istu takvu vrijednost naziva se fazni pomak .
Za veličinu čije karakteristične vrijednosti nastupaju ranije od odgovatajućih vrijednosti druge
veličine, kaže se da fazno prednjači, a za drugu veličinu da fazno zaostaje .
Fazni pomak postoji ne samo između istovrsnih veličina već i između različitih veličina, na
primjer, između napona i struje ili struje i napona samoindukcije itd.

5. PREDSTAVLJANJE NAIZMJENIČNIH VELIČINA

5.1 PREDSTAVLJANJE U KOMPLEKSNOM OBLIKU

Američki naučnik Čarls Štajnmec ( Charles Steinmetz ) je uveo u teoriju naizmjeničnih struja
računsku metodu koja se zove simbolička metoda .Suština simboličke metode je u tome što se električne
harmonijske veličine izražavaju kompleksnim brojevima, što omogućava rješavanje električnih kola
primjenom algebarskih operacija.

a) Imaginarni brojevi

U algebri, pored realnih, postoje i imaginarni brojevi.Imaginarni brojevi su kvadratni korijeni
iz negativnih brojeva.Uzmimo za primjer ± 4 − .Ovaj broj možemo transformisati kao:
1 2 ) 1 ( 4 4 − ⋅ ± = − ⋅ ± = − ±
Vrijednost 1 − naziva se imaginarna jedinica.U elektrotehnici se obilježava slovom ″ ″″ ″ j ″ ″″ ″ .
Dakle, možemo pisati:
1 j − = odnosno 1 j
2
− =
Iz gore navedene transformacije dobili smo realan broj ± 2 pomnožen sa 1 − , pa opšti izraz za
imaginarni broj glasi: ± jb
Imaginarni brojevi imaju vrijednosti između - j∞ i + j∞ .
Osnove elektrotehnike Modul 5
84

b) Kompleksni brojevi

Kompleksni broj se dobije kada se saberu ili oduzmu realni i imaginarni broj . Kompleksan
broj označavamo sa p , pa opšti izraz za kompleksan broj u algebarskom obliku glasi:
jb a p + =
gdje je: p - kompleksan broj
a – realni dio kompleksnog broja
b – imaginarni dio kompleksnog broja
j – imaginarna jedinica

c) Grafičko predstavljanje kompleksnih brojeva

Kompleksne brojeve predstavljamo grafički u pravouglom koordinatnom sistemu koji čini ravan
koju nazivamo kompleksna ili Gausova ravan .Gausovu ravan čine dvije međusobno okomite ose.
Na horizontalnoj osi ( apscisi ) nalaze se realni brojevi, a na vertikalnoj ( ordinati ) imaginarni brojevi
( slika 11 ) .












Slika 11: Gausova ( kompleksna ) ravan

Svakoj tački u kompleksnoj ravni pripada odgovarajući kompleksan broj.Realni brojevi se nalaze
na apscisnoj osi ( realna osa ), a imaginarni na ordinatnoj osi ( imaginarna osa ).Dakle, svakom
kompleksnom broju a ± jb možemo pridružiti tačku u kompleksnoj ravni.









Slika 12: Predstavljanje kompleksnog broja pomoću vektora

Kompleksan broj se može simbolički predstaviti u obliku vektora p ( slika 12 ).Početak
vektora je tačka 0 , a kraj tačka C.Time je kompleksan broj dobio vektorsko značenje.Dužina vektora se
označava sa | p | i naziva se modul vektora .Primjenjujući Pitagorinu teoremu, modul vektore se može
brojčano izraziti kao:
| p |
2
= a
2
+ b
2
odnosno | p | =
2 2
b a +

Pravac vektora, odnosno njegov položaj u kompleksnoj ravni određen je uglom koji vektor
zaklapa sa pozitivnim smjerom apscisne ose i naziva se argument .On se određuje primjenom
trigonometrijske funkcije kao:
a
b
tg = α odnosno
a
b
arctg = α
Osnove elektrotehnike Modul 5
85

Modul vektora | p | obilježavat ćemo velikim slovom P .Primjenom trigonometrijskih funkcija
možemo odrediti komponente vektora ako su poznati njegov modul i argument:
P
a
C 0
A 0
cos = = α odnosno α ⋅ = cos P a
P
b
C 0
AC
sin = = α odnosno α ⋅ = sin P b
Uvrštavanjem dobijenih izraza dobijamo novi oblik izraza za vektor p :

) sin j (cos P sin jP cos P jb a p α + α ⋅ = α ⋅ + α ⋅ = + =

Dva kompleksna broja čije su realne i imaginarne vrijednosti jednake, a razlikuju se samo po
predznaku ispred imaginarne vrijednosti nazivaju se konjugovano – kompleksni brojevi .
Oni se označavaju kao:
jb a p + = odnosno p
*
= a − jb
Proizvod konjugovano – kompleksnih brojeva daje realan broj tj.
p p ⋅
*
= (a + jb) ⋅ (a − jb) = a
2
+ b
2


5.2 PREDSTAVLJANJE U EKSPONENCIJALNOM OBLIKU

Koristeći uzajamnu vezu trigonometrijske i eksponencijalne funkcije ( Ojlerov obrazac ), izraz
(cosα + jsinα ) možemo predstaviti funkcijom
α j
e pa dobijamo kompleksan broj u eksponencijalnom
obliku kao:
α
⋅ =
j
e P p

gdje je: e – baza prirodnog logaritma ( e = 2,7218... )
P – modul vektora p
α - ugao pod kojim je vektor zakrenut u odnosu na pozitivni smjer apscisne ose

Dakle, funkcija
α j
e može se predstaviti u trigonometrijskom obliku kao:

α + α =
α
sin j cos e
j


Iz svega dosad navedenog proizilazi zaključak da kompleksan broj možemo izraziti u :
- algebarskom obliku jb a p + =
- trigonometrijskom obliku ) sin j (cos P p α + α ⋅ =
- eksponencijalnom obliku
α
⋅ =
j
e P p

5.3 PREDSTAVLJANJE SINUSOIDALNIH ELEKTRIČNIH VELIČINA

Pošto se kompleksni brojevi mogu prikazati vektorom, to znači da se i naizmjenične sinusoidalne
veličine mogu prikazivati kompleksnim brojevima jer su i one vektori.









a) b)

Slika 13: Grafičko predstavljanje u kompleksnoj ravni: a) struje ; b) napona
Osnove elektrotehnike Modul 5
86

Na slici 31a. predstavljena je naizmjenična sinusoidalna struja u kompleksnoj ravni, a na
slici 13b. predstavljen je naizmjenični sinusoidalni napon u kompleksnoj ravni.
Prema slici 13a. izraz za struju u kompleksnom obliku će biti:

) t sin( jI ) t cos( I e I
m m
) t ( j
m
θ + ω ⋅ + θ + ω ⋅ = ⋅
θ + ω


Prema slici 13b. izraz za napon u kompleksnom obliku će biti:

) sin j (cos U e U U
j
θ + θ ⋅ = ⋅ =
θ


6. PRIMJERI PRORAČUNA NAIZMJENIČNIH VELIČINA

Primjer 1: Ugao od 3,14 rad pretvoriti u električne stepene, minute i sekunde .

Rješenje: 1 rad = 57° 17′ 44,8″ = 57 +
60
17
+
3600
8 , 44
= 57 + 0,2833333 + 0,0124444 = 57,295777°

Dakle, imamo: 3,14 rad = 3,14 ⋅ 57,2957777 = 179,90873°

179,90873° = 179° ; 0,90873 ⋅ 60 = 54,5238′ ; 0,5238 ⋅ 60 = 31,43″

Na kraju imamo: 3,14 rad = 179° 54′ 31,43″

Primjer 2: Ugao od 37,245° pretvoriti u radijane .

Rješenje: 1 rad = 57,295777°
37,245° =
295777 , 57
245 , 37
= 0,65 tj. 37,245° = 0,65 rad

Primjer 3: Ugao od 61° 23′ 36″ pretvoriti u radijane .

Rješenje: 61° 23′ 36″ = 61 +
60
23
+
3600
36
= 61 + 0,3833333 + 0,01 = 61,393333°
61,393333° =
295777 , 57
393333 , 61
= 1,07 tj. 61° 23′ 36″ = 1,07 rad

Primjer 4: Ugao od 12352″ pretvoriti u minute, stepene i radijane .

Rješenje: 12352″ =
60
12352
= 205,86666 tj. 12352″ = 205,86666′
12352″ =
3600
12352
= 3,4311111 tj. 12352″ = 3,4311111°
12352″ =
295777 , 57
4311111 , 3
= 0,06 tj. 12352″ = 0,06 rad
Na kraju imamo: 0,4311111° = 0,4311111 ⋅ 60 = 25,866666′
0,866666′ = 0,866666 ⋅ 60 = 52″

Dakle, naš ugao je: 12352″ = 3° 25′ 52″

Primjer 5: Ugao od 34,12° pretvoriti u minute, sekunde i radijane .

Rješenje: 34,12° = 34,12 ⋅ 60 = 2047,2 tj. 34,12° = 2047,2′

34,12° = 34,12 ⋅ 3600 = 122.832 tj. 34,12° = 122.832″
34,12° =
295777 , 57
12 , 34
= 0,6 tj. 34,12° = 0,6 rad
Osnove elektrotehnike Modul 5
87

Primjer 6: Koliko je vrijeme trajanja jedne periode naizmjenične struje čija je frekvencija f = 25 Hz ?

Rješenje: ⇒ = =
25
1
f
1
T s 04 , 0 T =

Primjer 7: Kolika je frekvencija naizmjenične veličine ako je njen period T = 0,1 s ?

Rješenje: ⇒ = = ⇒ =
1 , 0
1
T
1
f
f
1
T Hz 10 f =

Primjer 8: Koliki je period i kružna učestanost napona čija je frekvencija f = 40 Hz ?

Rješenje: ⇒ = =
40
1
f
1
T s 025 , 0 T =
⇒ ⋅ ⋅ = π = ω 40 14 , 3 2 f 2
s
rad
2 , 251 = ω

Primjer 9: Ako je kružna učestanost
s
rad
314 = ω koliki je period i frekvencija naizmjenične veličine ?

Rješenje: ⇒

=
π
ω
= ⇒ π = ω
14 , 3 2
314
2
f f 2 Hz 50 f =


=
ω
π
= ⇒
π
= ω
314
14 , 3 2 2
T
T
2
s 02 , 0 T =

Primjer 10: Za koji ugao α će se pomjeriti rotor generatora, za vrijeme t = 10
-2
s ako se obrće stalnom
ugaonom brzinom
s
rad
314 = ω ?

Rješenje: ⇒ ⋅ = = ⋅ = ⋅ ω = α

295777 , 57 14 , 3 rad 14 , 3 10 314 t
2

o
180 rad 14 , 3 = = α

Primjer 11: Ako se rotor generatora obrne za ugao
o
90 = α , za vrijeme t = 1 ms , kolika je frekvencija
napona koji se indukuje u njemu ?

Rješenje: ⇒ = = α
295777 , 57
90
90
o
rad 57 , 1 = α

⇒ ⋅ =
⋅ ⋅
=
⋅ π
α
= ⇒ ⋅ π = ⋅ ω = α

3
3
10
28 , 6
57 , 1
10 14 , 3 2
57 , 1
t 2
f t f 2 t kHz 25 , 0 Hz 10 25 , 0 f
3
= ⋅ =

Primjer 12: Kompleksna veličina ima modul 6 a argument
2
π
radijana .Predočiti ovu veličinu u
algebarskom, trigonometrijskom i eksponencijalnom obliku .

Rješenje: ⇒ ⋅ =
π
⋅ = α ⋅ = 0 6
2
cos 6 cos P a a = 0
⇒ ⋅ =
π
⋅ = α ⋅ = 1 6
2
sin 6 sin P b b = 6
⇒ + = + = 6 j 0 jb a p 6 j p =
⇒ α + α ⋅ = ) sin j (cos P p )
2
sin j
2
(cos 6 p
π
+
π
⋅ =
⇒ ⋅ =
α j
e P p
o
90 j
2
j
e 6 e 6 p ⋅ = ⋅ =
π

Osnove elektrotehnike Modul 5
88

Primjer 13: Vrijednost napona data je u eksponencijalnom obliku kao
6
j
e 220 U
π
⋅ = .Napisati izraz za
trenutnu vrijednost napona u trigonometrijskom i algebarskom obliku .

Rješenje: ⇒ α + α ⋅ = ⋅ =
α
) sin j (cos U e U U
j
) 30 sin j 30 (cos 220 U
o o
+ ⋅ =
⇒ + ⋅ = + ⋅ =
π
+
π
⋅ = ) 5 , 0 j 866 , 0 ( 220 )
2
1
j
2
3
( 220 )
6
sin j
6
(cos 220 U 110 j 5 , 190 U + =

Primjer 14: Naizmjenična struja data je u algebarskom obliku j 5 5 I + = . Napisati izraz za vrijednost
struje u trigonometrijskom i eksponencijalnom obliku .

Rješenje: ⇒ = = = α 1 arctg
5
5
arctg
a
b
arctg
o
45 = α
⇒ ⋅ = + = + = + = 2 25 25 25 5 5 b a I
2 2 2 2
2 5 I ⋅ =

⇒ α + α ⋅ = ) sin j (cos I I )
4
sin j
4
(cos 2 5 ) 45 sin j 45 (cos 2 5 I
π
+
π
⋅ = + ⋅ =
o o


⇒ ⋅ =
α j
e I I
4
j
45 j
e 2 5 e 2 5 I
π
⋅ = ⋅ =
o


Primjer 15: Maksimalna vrijednost naizmjenične struje je 28,2 A . Koliku vrijednost će pokazati
ampermetar za naizmjeničnu struju ?

Rješenje: Ampermetar pokazuje efektivnu vrijednost struje, pa je:
⇒ ⋅ = ⋅ = = 2 , 28 707 , 0 I 707 , 0
2
I
I
m
m
ef
A 20 I
ef
=

Primjer 16: Izračunati srednju i efektivnu vrijednost naizmjeničnog napona čija je maksimalna
vrijednost U
m
= 311 V .

Rješenje: ⇒ ⋅ = ⋅ = ⋅
π
= 311 637 , 0 U 637 , 0 U
2
U
m m sr
V 198 U
sr
=
⇒ ⋅ = ⋅ = = 311 707 , 0 U 707 , 0
2
U
U
m
m
ef
V 220 U
ef
=

Primjer 17: Odrediti trenutak t u kojem će sinusoidalni napon maksimalne vrijednosti U
m
= 311 V i
kružne frekvencije
s
rad
314 = ω imati vrijednost jednaku efektivnoj .

Rješenje: t 314 sin 311 t sin U u
m
⋅ = ω ⋅ = ; ⇒ ⋅ = ⋅ = = 311 707 , 0 U 707 , 0
2
U
U
m
m
ef
V 220 U
ef
=
Izjednačavanjem ovih jednačina dobijamo:
4
45 707 , 0 arcsin t 314 707 , 0
311
220
t 314 sin 220 t 314 sin 311
π
= = = ⇒ = = ⇒ = ⋅
o
odnosno,
⇒ =

π
=
π
=
1256
14 , 3
4 314 314
4
t ms 5 , 2 s 10 25 t
4
= ⋅ =



Primjer 18: Matematički izraz za trenutnu vrijednost struje je i = I
m
⋅ sin 314t .Odrediti trenutak t u
kojem je trenutna vrijednost struje jednaka njenoj srednjoj vrijednosti .

Rješenje: t 314 sin I i
m
⋅ = ;
m m sr
I 637 , 0 I
2
I ⋅ = ⋅
π
=
Osnove elektrotehnike Modul 5
89

Izjednačavanjem ovih jednačina dobijamo:
6908 , 0 637 , 0 arcsin t 314 637 , 0 t 314 sin I 637 , 0 t 314 sin I
m m
= = ⇒ = ⇒ ⋅ = ⋅ odnosno,
⇒ =
314
6908 , 0
t ms 2 , 2 s 10 22 t
4
= ⋅ =



Primjer 19: Matematički izraz za trenutnu vrijednost struje je i = I
m
⋅ sin 628t . Izračunati maksimalnu,
srednju i efektivnu vrijednost struje ako je njena trenutna vrijednost i = 1,41 A u
trenutku t = 125 ⋅ 10
-5
s .

Rješenje: ⇒ =
⋅ ⋅
= = ⇒ ⋅ =

785 , 0 sin
41 , 1
) 10 125 628 sin(
41 , 1
t 628 sin
i
I t 628 sin I i
5
m m
A 2 I
m
=
⇒ ⋅ = ⋅ = ⋅
π
= 2 637 , 0 I 637 , 0 I
2
I
m m sr
A 274 , 1 I
sr
=
⇒ ⋅ = ⋅ = = 2 707 , 0 I 707 , 0
2
I
I
m
m
ef
A 414 , 1 I
ef
=

Primjer 20: Data su naponi trenutnih vrijednosti u
1
= 311 ⋅ sin (314t +
4
π
), u
2
= 155,5 ⋅ sin (314t −
6
π
).
Odrediti: a) srednje i efektivne vrijednosti tih napona
b) frekvencije i periode tih napona
c) fazni pomak između tih napona

Rješenje: a) ⇒ ⋅ = ⋅ = 311 637 , 0 U 637 , 0 U
m 1 sr 1
V 198 U
sr 1
=

⇒ ⋅ = ⋅ = 5 , 155 637 , 0 U 637 , 0 U
m 2 sr 2
V 99 U
sr 2
=

⇒ ⋅ = ⋅ = 311 707 , 0 U 707 , 0 U
m 1 ef 1
V 220 U
ef 1
=

⇒ ⋅ = ⋅ = 5 , 155 707 , 0 U 707 , 0 U
m 2 ef 2
V 110 U
ef 2
=
b) Pošto je ugaona brzina ista za oba napona, znači da su i njihove frekvencije i periodi isti:


=
π
ω
= ⇒ π = ω
14 , 3 2
314
2
f f 2 Hz 50 f f
2 1
= =
⇒ = =
50
1
f
1
T s 02 , 0 T T
2 1
= =
c) ⇒
π + π
=
π
+
π
=
(
¸
(

¸

|
¹
|

\
| π
− −
π
= θ − θ = ϕ
12
2 3
6 4 6 4
2 1

o
75 radijana
12
5
=
π
= ϕ

7. OTPOR U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE

Otpornost u kolu naizmjenične struje se naziva aktivna otpornost .Ona je u kolima
naizmjenične struja veća nego u kolima istosmjerne struje zbog povećanih gubitaka koji nastaju usljed
površinskog efekta, histerezisa i sl.U kolu naizmjenične struje sa čisto aktivnim otporom, napon i
jačina struje mijenjaju se po istom zakonu i istovremeno prolaze kroz svoje karakteristične tačke.
Dakle, napon i struja se u kolima sa ćisto aktivnom otpornosti nalaze u fazi (slika 14 ).








Slika 14: Dijagram struje i napona za kolo sa aktivnim otporom
Osnove elektrotehnike Modul 5
90

Ako kroz otpor R teče sinusna struja i = I
m
⋅ sinωt , onda na otporu vlada napon:
t sin U t sin I R i R u
m m R
ω ⋅ = ω ⋅ ⋅ = ⋅ =
Vidimo da za maksimalne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon, odnosno:

m m
I R U ⋅ = tj.
R
U
I
m
m
=

Takođe, možemo pokazati da i za efektivne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon:

⇒ ⋅ =

= =
R
1
2
U
R 2
U
2
I
I
m m m
ef

R
U
I
ef
ef
=

Aktivna otpornost u kolu naizmjenične struje se naziva i rezistansa, a otpor rezistor .
Recipročna vrijednost otpora se naziva aktivna provodnost ili konduktansa:
R
1
G = pa možemo pisati:
m m
U G I ⋅ = odnosno
ef ef
U G I ⋅ =

8. INDUKTIVITET U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE

Induktivitet ( zavojnica, svitak ) ima sposobnost da pri proticanju naizmjenične struje vrši
koncentraciju magnetne energije u prostoru oko zavojnice i unutar zavojnice.Zbog toga zavojnica, pored
omskog otpora, pruža naizmjeničnoj struji dodatni otpor.Dijagram struje i napona na induktivitetu, kroz
koji protiče naizmjenična struja dat je na slici 15.









Slika 15: Dijagram struje i napona za kolo sa induktivitetom

Ako kroz induktivitet L teče sinusna struja i = I
m
⋅ sinωt , tada se napon na induktivitetu dobija
složenim matematičkim postupkom:
t cos U t cos I L
t
i
L u
m m L
ω ⋅ = ω ⋅ ⋅ ⋅ ω =


⋅ =
Vidimo da za maksimalne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon, odnosno:
m m
I L U ⋅ ⋅ ω = tj.
L
U
I
m
m
ω
=
Veličina ωL ima karakter otpornosti i izražava protivljenje ( reakciju ) zavojnice promjeni
jačine struje u njoj, pa se zbog toga naziva reaktivna induktivna otpornost ili induktivna reaktansa :

fL 2 L X
L
π = ω =

Dakle, za maksimalne i efektivne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon u obliku:
L
m
m
X
U
I = odnosno
L
ef
ef
X
U
I =
Recipročna vrijednost induktivnog otpora naziva se reaktivna induktivna provodnost ili induktivna
susceptansa :
L
L
X
1
B =
Osnove elektrotehnike Modul 5
91

Sada možemo pisati:
m L m
U B I ⋅ = odnosno
ef L ef
U B I ⋅ =

Sa slike 15. je vidljivo da u kolima naizmjenične struje, sa čisto induktivnom otpornošću,
napon na induktivitetu fazno prednjači struji za 90° °° °, odnosno, struja kroz induktivitet fazno kasni za
naponom za 90° °° ° .

NAPOMENA: Otpor idealne zavojnice u kolu istosmjerne struje je nula ( f = 0 ⇒ ⇒⇒ ⇒ ω ωω ωL = X
L
= 0 ),
pa se idealna zavojnica u kolu istosmjerne struje ponaša kao kratak spoj .

9. KAPACITET U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE

Ako na kondenzator priključimo naizmjenični napon, s obzirom da se vrijednost tog napona
stalno mijenja po zakonu sinusa, možemo zaključiti da će se u kolu naizmjenične struje sa
kondenzatorom vršiti trajan proces periodičnog ″ punjenja ″ i ″ pražnjenja ″ kondenzatora.U kolu sa
kondenzatorom teče naizmjenična struja, ali to ne znači da struja prolazi kroz dielektrik kondenzatora
već da je ona posljedica trajne periodične izmjene određene količine elektriciteta između izvora
električne struje i kondenzatora.S obzirom da se polaritet ploča kondenzatora mijenja proporcionalno
frekvenciji, to se i smjer električnog polja mijenja isto toliko puta, pa nastaje oscilatorno pomjeranje
naelektrisanih čestica koje na taj način čine tzv. struju dielektričnog pomjeraja .
Dakle, u kolu naizmjenične struje sa kondenzatorom, pored provodne ( konduktivne ) struje u
provodnicima kola, postoji i struja dielektričnog pomjeraja u dielektriku kondenzatora .
Dijagram struje i napona na kondenzatoru, u kolu naizmjenične struje, dat je na slici 16.









Slika 16: Dijagram struje i napona za kolo sa kondenzatorom

Ako se na kapacitet C priključi sinusni napon u
C
= U
m
⋅ sinωt , tada se struja kroz kapacitet
dobija složenim matematičkim postupkom:
t cos I t cos CU
t
u
C
t
q
i
m m
C
C
ω ⋅ = ω ⋅ ω =


⋅ =


=
Vidimo da za maksimalne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon, odnosno:
m m
U C I ⋅ ⋅ ω = tj.
C
I
U
m
m
ω
=
Veličina
C
1
ω
ima karakter otpornosti i naziva se reaktivna kapacitivna otpornost ili
kapacitivna reaktansa :
fC 2
1
C
1
X
C
π
=
ω
=
Dakle, za maksimalne i efektivne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon u obliku:

C
m
m
X
I
U = odnosno
C
ef
ef
X
I
U =
Recipročna vrijednost kapacitivnog otpora naziva se reaktivna kapacitivna provodnost ili
kapacitivna susceptansa :
C
X
1
B
C
C
ω = =
Osnove elektrotehnike Modul 5
92

Sada možemo pisati:
m C m
U B I ⋅ = odnosno
ef C ef
U B I ⋅ =

Sa slike 16. je vidljivo da u kolima naizmjenične struje, sa čisto kapacitivnom otpornošću,
struja na kapacitetu fazno prednjači naponu za 90° °° °, odnosno, napon na kapacitetu fazno kasni za
strujom za 90° °° ° .
NAPOMENA: Otpor idealnog kondenzatora u kolu istosmjerne struje je ∞ ∞∞ ∞ ( f = 0 ⇒ ⇒⇒ ⇒
C
1
ω ωω ω
=X
C
= ∞ ∞∞ ∞) ,
pa se idealni kondenzator u kolu istosmjerne struje ponaša kao prekid kola .

10. OTPOR I INDUKTIVITET U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE

10.1 SERIJSKI RL SPOJ








a) b) c)

Slika 17: Serijski RL spoj: a) šema spoja ; b) trougao napona ; c) trougao otpornosti

Realna zavojnica se, pored induktivnosti, karakteriše nekom aktivnom otpornošću i može se
predstaviti u obliku kola sa redno spojenom aktivnom i induktivnom otpornošću ( slika 17a ) .Priključeni
napon se raspodjeljuje na pad napona na aktivnom otporu U
R
i pad napona na induktivitetu U
L
.Pad
napona U
R
je u fazi sa strujom koja protiče kroz kolo, a pad napona U
L
fazno prednjači struji kroz kolo
za 90°. Poznajući takve naponske odnose dobijamo dijagram napona ( trougao napona ) kao na slici 17b.
Napon U , na priključcima, se određuje primjenom Pitagorine teoreme za trougao kao:
2
L
2
R
2
U U U + = odnosno
2
L
2
R
U U U + =
Na temelju Omovog zakona možemo pisati:
R I U
R
⋅ = i
L L
X I U ⋅ =
Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za napone dobijamo:
2 2 2
L
2 2 2
L
2
) L ( R I ) X R ( I ) X I ( ) R I ( U ω + ⋅ = + ⋅ = ⋅ + ⋅ =
Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost struje u kolu:
2 2
) L ( R
U
I
ω +
=
Izraz u nazivniku predstavlja ukupni otpor kola i naziva se impedansa kola :

2
L
2 2 2
X R ) L ( R Z + = ω + =

Dakle, vidimo da za serijsko RL kolo vrijedi Omov zakon u obliku:
Z
U
I =
Pošto su otpornosti u kolu proporcionalne naponima, trougao napona možemo transformisati u
trougao otpornosti ( slika 17c ).Vrijednosti otpora na zavise od vremena pa stranice trougla otpora nisu
vektori, nego duži, koje u pogodnom mjerilu predstavljaju električni otpor u omima.Pri poznatim
vrijednostima Z i R primjenom trigonometrijske funkcije cosϕ za trougao dobijamo:


ω +
= = ϕ
2 2
) L ( R
R
Z
R
cos
2 2
) L ( R
R
arccos
ω +
= ϕ
Osnove elektrotehnike Modul 5
93

Ako su nam poznate vrijednosti induktivnog i omskog otpora, primjenom trigonometrijske
funkcije tgϕ dobijamo:
⇒ = ϕ
R
X
tg
L

R
L
arctg
ω
= ϕ

Dakle, struja u rednom RL kolu fazno zaostaje za priključenim naponom za ugao ϕ ϕϕ ϕ koji je
veći od nule, ali manji od 90° °° ° ,a koji zavisi od odnosa aktivne i induktivne otpornosti tj.

0° °° ° < << < ϕ ϕϕ ϕ < << < 90° °° °

10.2 PARALELNI RL SPOJ







a) b) c)

Slika 18: Paralelni RL spoj: a) šema spoja ; b) trougao struja ; c) trougao provodnosti

Posmatrajmo šemu na slici 18a.U grani sa aktivnom otpornošću protiče aktivna struja I
R
koja je
u fazi sa priključenim naponom.U grani sa induktivnom otpornošću protiće reaktivna struja I
L
koja
fazno zaostaje za priključenim naponom za 90° .Ukupna struja je jednaka dijagonali pravougaonika
konstruisanog na aktivnoj i reaktivnoj struji ( trougao struja, slika 18b ).
Ukupna struja I se određuje primjeno Pitagorine teoreme za trougao kao:

2
L
2
R
2
I I I + = odnosno
2
L
2
R
I I I + =

Na temelju Omovog zakona možemo pisati:
U G I
R
⋅ = i U B I
L L
⋅ =
Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za struje dobijamo:
2
L
2 2
L
2 2 2
L
2
B G U ) B G ( U ) U B ( ) U G ( I + ⋅ = + ⋅ = ⋅ + ⋅ =
Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost napona u kolu:
2
L
2
B G
I
U
+
=
Izraz u nazivniku predstavlja ukupnu provodnost kola i naziva se admitansa kola :
2
L
2
B G Y + =
Dakle, vidimo da za paralelno RL kolo vrijedi Omov zakon u obliku:
Y
I
U =
Pošto su provodnosti u kolu proporcionalne strujama, trougao struja možemo transformisati u
trougao provodnosti ( slika 18c ).Vrijednosti provodnosti na zavise od vremena pa stranice trougla
provodnosti nisu vektori, nego duži, koje u pogodnom mjerilu predstavljaju električnu provodnost u
simensima.Pri poznatim vrijednostima Y , G i B
L
primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao
dobijamo:

Y
G
arccos = ϕ ;
Y
B
arcsin
L
= ϕ ;
G
B
arctg
L
= ϕ

Dakle, struja u paralelnom RL kolu fazno zaostaje za priključenim naponom za ugao ϕ ϕϕ ϕ koji
je veći od nule, ali manji od 90° °° ° ,a koji zavisi od odnosa aktivne i induktivne provodnosti tj.

0° °° ° < << < ϕ ϕϕ ϕ < << < 90° °° °
Osnove elektrotehnike Modul 5
94

11. OTPOR I KAPACITET U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE

11.1 SERIJSKI RC SPOJ







a) b) c)

Slika 19: Serijski RC spoj: a) šema spoja ; b) trougao napona ; c) trougao otpornosti

Realni kondenzator se, pored kapacitivnosti, karakteriše nekom aktivnom otpornošću i može se
predstaviti u obliku kola sa spojenom aktivnom i kapacitivnom otpornošću ( slika 19a ) .Priključeni
napon se raspodjeljuje na pad napona na aktivnom otporu U
R
i pad napona na kapacitetu U
C
.Pad napona
U
R
je u fazi sa strujom koja protiče kroz kolo, a pad napona U
C
fazno zaostaje za strujom u kolu za 90°.
Poznajući takve naponske odnose dobijamo dijagram napona ( trougao napona ) kao na slici 19b.
Napon U , na priključcima, se određuje primjenom Pitagorine teoreme za trougao kao:

2
C
2
R
2
U U U + = odnosno
2
C
2
R
U U U + =

Na temelju Omovog zakona možemo pisati:

R I U
R
⋅ = i
C C
X I U ⋅ =

Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za napone dobijamo:

2
C
2 2
C
2 2 2
C
2
X R I ) X R ( I ) X I ( ) R I ( U + ⋅ = + ⋅ = ⋅ + ⋅ =

Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost struje u kolu:

2
C
2
X R
U
I
+
=

Izraz u nazivniku predstavlja ukupni otpor ili impedansu kola:

2
C
2
X R Z + =

Dakle, vidimo da za serijsko RC kolo vrijedi Omov zakon u obliku:

Z
U
I =

Pošto su otpornosti u kolu proporcionalne naponima, trougao napona možemo transformisati u
trougao otpornosti ( slika 19c ).Vrijednosti otpora na zavise od vremena pa stranice trougla otpora nisu
vektori, nego duži, koje u pogodnom mjerilu predstavljaju električni otpor u omima.Pri poznatim
vrijednostima R , X
C
i Z primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao dobijamo:

Z
R
arccos = ϕ ;
Z
X
arcsin
C
= ϕ ;
R
X
arctg
C
= ϕ

Dakle, struja u rednom RC kolu fazno prednjači priključenom naponu za ugao ϕ ϕϕ ϕ koji je
veći od nule, ali manji od -90° °° ° ,a koji zavisi od odnosa aktivne i kapacitivne otpornosti tj.

0° °° ° < << < ϕ ϕϕ ϕ < << < -90° °° °
Osnove elektrotehnike Modul 5
95

11.2 PARALELNI RC SPOJ








a) b) c)

Slika 20: Paralelni RC spoj: a) šema spoja ; b) trougao struja ; c) trougao provodnosti

Posmatrajmo šemu na slici 20a.U grani sa aktivnom otpornošću protiče aktivna struja I
R
koja je
u fazi sa priključenim naponom.U grani sa kapacitivnom otpornošću protiče reaktivna struja I
C
koja
fazno prednjači priključenom naponu za 90° .Ukupna struja je jednaka dijagonali pravougaonika
konstruisanog na aktivnoj i reaktivnoj struji ( trougao struja, slika 20b ).
Ukupna struja I se određuje primjeno Pitagorine teoreme za trougao kao:
2
C
2
R
2
I I I + = odnosno
2
C
2
R
I I I + =
Na temelju Omovog zakona možemo pisati:
U G I
R
⋅ = i U B I
C C
⋅ =
Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za struje dobijamo:
2
C
2 2
C
2 2 2
C
2
B G U ) B G ( U ) U B ( ) U G ( I + ⋅ = + ⋅ = ⋅ + ⋅ =
Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost napona u kolu:
2
C
2
B G
I
U
+
=
Izraz u nazivniku predstavlja ukupnu provodnost ili admitansu kola:
2
C
2
B G Y + =


Dakle, vidimo da za paralelno RC kolo vrijedi Omov zakon u obliku:
Y
I
U =
Pošto su provodnosti u kolu proporcionalne strujama, trougao struja možemo transformisati u
trougao provodnosti ( slika 20c ).Vrijednosti provodnosti na zavise od vremena pa stranice trougla
provodnosti nisu vektori, nego duži, koje u pogodnom mjerilu predstavljaju električnu provodnost u
simensima.Pri poznatim vrijednostima Y , G i B
C
primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao
dobijamo:

Y
G
arccos = ϕ ;
Y
B
arcsin
C
= ϕ ;
G
B
arctg
C
= ϕ

Dakle, struja u paralelnom RC kolu fazno prednjači priključenom naponu za ugao ϕ ϕϕ ϕ koji je
veći od nule, ali manji od -90° °° ° ,a koji zavisi od odnosa aktivne i kapacitivne provodnosti tj.

0° °° ° < << < ϕ ϕϕ ϕ < << < -90° °° °

12. OTPOR, INDUKTIVITET I KAPACITET U KOLU SINUSNE STRUJE

12.1 SERIJSKI RLC SPOJ






Slika 21: Šema serijskog RLC kola
Osnove elektrotehnike Modul 5
96

Za serijski RLC spoj, ( slika 21 ), je karakteristično da se priključeni napon raspodjeljuje na pad
napona na aktivnom otporu U
R
, pad napona na induktivitetu U
L
i pad napona na kapacitetu U
C
.Pad
napona U
R
je u fazi sa strujom koja protiče kroz kolo, pad napona U
L
fazno prednjači struji kroz kolo za
90°, dok pad napona U
C
fazno kasni za strujom kroz kolo za 90°. Poznajući takve naponske odnose
dobijamo dijagrame napona i otpornosti ( trouglovi napona i otpornosti) kao na slici 22.






a) b) c)

Slika22: Trouglovi napona i otpornosti: a) X
L
>X
C
; b) X
L
< X
C
; c) X
L
= X
C


U zavisnosti od odnosa reaktivnih otpora X
L
i X
C
postoje tri karakteristična slučaja:

1. Ako je X
L
> X
C
,tada je U
L
> U
C
( slika 22a ) pa kažemo da je spoj induktivnog karaktera, a napon
U prednjači struji za ugao ϕ > 0 .
2. Ako je X
L
< X
C
,tada je U
L
< U
C
( slika 22b ) pa kažemo da je spoj kapacitivnog karaktera, a napon
U kasni iza struje za ugao ϕ < 0 .
3. Ako je X
L
= X
C
,tada je U
L
= U
C
( slika 22c ) pa kažemo da je spoj u naponskoj rezonanci, jer su
napon U i struja I u fazi ( ϕ = 0 ) .

Pretpostavimo da je induktivna otpornost veća od kapacitivne.Napon U se određuje primjenom
Pitagorine teoreme za trougao kao:
2
C L
2
R
2
) U U ( U U − + = odnosno
2
C L
2
R
) U U ( U U − + =
Na temelju Omovog zakona možemo pisati:
R I U
R
⋅ = ;
L L
X I U ⋅ = ;
C C
X I U ⋅ =
Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za napone dobijamo:

[ ]
2
C L
2 2
C L
2 2 2
C L
2
) X X ( R I ) X X ( R I ) X I X I ( ) R I ( U − + ⋅ = − + ⋅ = ⋅ − ⋅ + ⋅ =
Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost struje u kolu:

2
C L
2
) X X ( R
U
I
− +
=

Izraz u nazivniku predstavlja ukupni otpor ili impedansu kola:

2
C L
2
) X X ( R Z − + =
Dakle, vidimo da za serijsko RL kolo vrijedi Omov zakon u obliku:
Z
U
I =
Pri poznatim vrijednostima Z , R , X
L
i X
C
primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao
dobijamo:

Z
R
arccos = ϕ ;
Z
X X
arcsin
C L

= ϕ ;
R
X X
arctg
C L

= ϕ

Kod serijskog RLC kola pri X
L
= X
C
u kolu nastupa serijska ili naponska rezonanca
.Fizikalna suština naponske rezonance je potpuna razmjena reaktivne energije između magnetnog polja
namotaja zavojnice i električnog polja dielektrika kondenzatora, pri čemu nastaje osciliranje energije
koje podržava izvor.Prema tome, kada bi aktivni otpor kola bio jednak nuli ( R = 0 ) , dovoljno bi bilo
pobuditi LC kolo i u njemu bi primljena energija trajno oscilirala vlastitom frekvencijom ( ω ωω ω
sop
) bez
prisustva izvora .
Osnove elektrotehnike Modul 5
97

Vlastitu frekvenciju oscilatornog kola pri režimu naponske rezonance određujemo kao:


ω
= ω ⇒ =
C
1
L X X
C L

LC
1
sop
= ω

Frekvencija izvora pri kojoj nastupa naponska rezonanca naziva se rezonantna frekvencija :

LC
1
rez
= ω ;
LC 2
1
f
rez
π
= ; LC 2 T π =

Dakle, rezonantna frekvencija izvora jednaka je frekvenciji slobodnih oscilacija oscilatornog
kola. Impedansa serijskog oscilatornog kola pri rezonanci je minimalna i jednaka je aktivnoj otpornosti,
a amplituda električnih oscilacija pri rezonanci dostiže maksimum.

12.2 PARALELNI RLC SPOJ








Slika 23: Šema paralelnog RLC kola

Za paralelni RLC spoj, ( slika 23 ), je karakteristično da se ukupna struja I raspodjeljuje, prema
Prvom Kirhofovom zakonu, na struje I
R
, I
L
i I
C
.Struja I
R
je u fazi sa naponom U, struja I
L
fazno kasni
za naponom U za 90°, dok struja I
C
fazno prednjači naponu U za 90°. Poznajući takve strujne odnose
dobijamo dijagrame struja i provodnosti ( trouglovi struja i provodnosti ) kao na slici 24.






a) b) c)

Slika24: Trouglovi struja i provodnosti: a) B
L
>B
C
; b) B
L
< B
C
; c) B
L
= B
C


U zavisnosti od odnosa reaktivnih provodnosti B
L
i B
C
postoje tri karakteristična slučaja:

1. Ako je B
L
> B
C
, tada je I
L
> I
C
( slika 24a ) pa kažemo da je spoj induktivnog karaktera, a napon
U prednjači struji za ugao ϕ > 0 .
2. Ako je B
L
< B
C
,tada je I
L
< I
C
( slika 24b ) pa kažemo da je spoj kapacitivnog karaktera, a napon
U kasni iza struje za ugao ϕ < 0 .
3. Ako je B
L
= B
C
,tada je I
L
= I
C
( slika 24c ) pa kažemo da je spoj u strujnoj rezonanci, jer su
napon U i struja I u fazi ( ϕ = 0 ) .

Pretpostavimo da je induktivna provodnost veća od kapacitivne.Struja I se određuje primjenom
Pitagorine teoreme za trougao kao:
2
C L
2
R
2
) I I ( I I − + = odnosno
2
C L
2
R
) I I ( I I − + =

Na temelju Omovog zakona možemo pisati:
U G I
R
⋅ = ; U B I
L L
⋅ = ; U B I
C C
⋅ =
Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za struje dobijamo:

[ ]
2
C L
2 2
C L
2 2 2
C L
2
) B B ( G U ) B B ( G U ) U B U B ( ) U G ( I − + ⋅ = − + ⋅ = ⋅ − ⋅ + ⋅ =
Osnove elektrotehnike Modul 5
98

Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost napona u kolu:
2
C L
2
) B B ( G
I
U
− +
=
Izraz u nazivniku predstavlja ukupnu provodnost ili admitansu kola:
2
C L
2
) B B ( G Y − + =


Dakle, vidimo da za paralelno RC kolo vrijedi Omov zakon u obliku:
Y
I
U =
Pri poznatim vrijednostima Y , G , B
L
i B
C
primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao
dobijamo:

Y
G
arccos = ϕ ;
Y
B B
arcsin
C L

= ϕ ;
G
B B
arctg
C L

= ϕ

Kod paralelnog RLC kola pri B
L
= B
C
u kolu nastupa paralelna ili strujna rezonanca
.Fizikalna suština strujne rezonance je potpuna razmjena reaktivne energije između magnetnog polja
namotaja zavojnice i električnog polja dielektrika kondenzatora, pri čemu se energija izvora troši samo
na pokrivanje aktivnih gubitaka.
Vlastitu frekvenciju oscilatornog kola pri režimu strujne rezonance određujemo kao:

⇒ ω =
ω
⇒ = C
L
1
B B
C L

LC
1
sop
= ω

Frekvencija izvora pri kojoj nastupa strujna rezonanca naziva se rezonantna frekvencija :

LC
1
rez
= ω ;
LC 2
1
f
rez
π
= ; LC 2 T π =

Dakle, rezonantna frekvencija izvora jednaka je frekvenciji slobodnih oscilacija oscilatornog
kola. Provodnost paralelnog oscilatornog kola pri rezonanci je minimalna i jednaka je aktivnoj
provodnosti, a reaktivne struje grana su jednake i fazno pomjerene za 180° .

13. PRIMJERI PRORAČUNA RLC KOLA

Primjer 1: Na krajeve električnog uređaja, aktivnog otpora R = 10 Ω , priključen je naizmjenični
napon trenutne vrijednosti u = 311 ⋅ sin 314t . Izračunati maksimalnu i efektivnu
vrijednost struje , te napisati izraz za trenutnu vrijednost struje .

Rješenje: ⇒ = =
10
311
R
U
I
m
m
A 1 , 31 I
m
=
⇒ ⋅ = ⋅ = = 1 , 31 707 , 0 I 707 , 0
2
I
I
m
m
ef
A 22 I
ef
=
⇒ ω ⋅ = t sin I i
m
t 314 sin 1 , 31 i ⋅ =

Primjer 2: Zavojnica bez prisustva feromagnetne jezgre ima induktivitet L = 0,016 H . Izračunati
induktivni otpor zavojnice ako kroz nju protiče naizmjenična struja frekvencije f = 50 Hz .

Rješenje: ⇒ ⋅ ⋅ ⋅ = π = ω = 016 , 0 50 14 , 3 2 fL 2 L X
L
Ω = 024 , 5 X
L


Primjer 3: Na krajeve zavojnice,induktiviteta L i zanemarivo malog omskog otpora,priključen je sinusni
napon efektivne vrijednosti 200V , frekvencije 50Hz .Pri ovom naponu kroz kolo teče struja
efektivne vrijednosti 4A .Izračunati koeficijent induktivnosti zavojnice .

Rješenje: ⇒
⋅ ⋅
⋅ =
π
⋅ = ⇒ = π =
50 14 , 3 2
1
4
200
f 2
1
I
U
L
I
U
fL 2 X
L
H 16 , 0 L =
Osnove elektrotehnike Modul 5
99

Primjer 4: U kolo naizmjenične struje je uključen kondenzator kapaciteta C = 199µF.Koliki kapacitivni
otpor X
C
pruža kondenzator struji frekvencije 100 Hz ?

Rješenje: ⇒
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
=
π
=
ω
=
−6
C
10 199 100 14 , 3 2
1
fC 2
1
C
1
X Ω = 8 X
C


Primjer 5: U kolo naizmjenične struje je uključen kondenzator kapaciteta C = 199µFAko je frekvencija
priključenog napona 100 Hz i efektivna vrijednost U
ef
= 80 V , kolika je vrijednost struje ?

Rješenje: ⇒ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = π ⋅ =
π
= =
−6
ef
ef
C
ef
ef
10 199 100 14 , 3 2 80 fC 2 U
fC 2
1
U
X
U
I A 10 I
ef
=

Primjer 6: Zavojnica omskog otpora 0,8Ω priključena je na naizmjenični napon efektivne vrijednosti
60V i frekvencije 50 Hz.Pri ovom naponu, kroz zavojnicu protiče struja efektivne vrijednosti
10A .Koliki je induktivitet zavojnice i fazna razlika između napona i struje ?

Rješenje: ⇒ = =
10
60
I
U
Z Ω = 6 Z
f 2
R Z
L R Z fL 2 R Z X X R Z
2 2
2 2 2 2 2
L
2
L
2 2
π

= ⇒ − = π ⇒ − = ⇒ + =
⇒ = =

=
⋅ ⋅

=
314
946 , 5
314
36 , 35
314
64 , 0 36
50 14 , 3 2
8 , 0 6
L
2 2
mH 9 , 18 H 0189 , 0 L = =

⇒ = = = ϕ 1333 , 0 arccos
6
8 , 0
arccos
Z
R
arccos
o
03 , 82 = ϕ

Primjer 7: Zavojnica induktiviteta L = 10 H i radnog otpora R = 1000Ω ima ulogu prigušnice u kolu
naizmjenične struje.Izračunati impedansu zavojnice i faznu razliku između struje i napona
ako je frekvencija priključenog napona 50 Hz .

Rješenje: ⇒ ⋅ + = ⋅ ⋅ ⋅ + = ω + =
6 6 2 2 2 2
10 86 , 9 10 ) 10 50 14 , 3 2 ( 1000 ) L ( R Z Ω = 4 , 3295 Z

⇒ =
⋅ ⋅ ⋅
=
ω
= = ϕ 14 , 3 arctg
1000
10 50 14 , 3 2
arctg
R
L
arctg
R
X
arctg
L
ϕ = 72° 21′

Primjer 8: U kolon aizmjenične struje su paralelno priključeni aktivni otpor R i zavojnica induktiviteta
L.Ukupna impedansa kola je Z = 5Ω . Izračunati admitansu kola , te aktivnu i
reaktivnu provodnost , ako je fazni ugao između struje i napona ϕ = 45° .

Rješenje: ⇒ = =
5
1
Z
1
Y S 2 , 0 Y =
⇒ = ⇒ = ⇒ = ϕ ⇒ = ϕ 1
G
B
G
B
45 tg
G
B
tg
G
B
arctg
L L L L o
G B
L
=
⇒ = = = ⇒ = + = + =
2
2 , 0
2
Y
2
Y
G G 2 G G B G Y
2
2 2 2 2
L
2 2
S 14 , 0 G = ; S 14 , 0 B
L
=

Primjer 9: U kolo naizmjenične struje su paralelno priključeni aktivni otpor R i zavojnica induktiviteta
L. Ukupna admitansa kola iznosi 3 j 3 Y + = . Izračunati fazni ugao između struje i
napona , te predstaviti admitansu u eksponencijalnom obliku .

Rješenje: ⇒ = = ϕ
3
3
arctg
G
B
arctg
L

6
30
π
= = ϕ
o

Osnove elektrotehnike Modul 5
100

⇒ = + = + = + = 12 3 9 ) 3 ( 3 B G Y
2 2 2
L
2
S 46 , 3 Y =

⇒ ⋅ =
ϕ j
e Y Y
6
j
e 46 , 3 Y
π
⋅ =

Primjer 10: U kolo naizmjenične struje serijski su uključeni kondenzator C = 199 µF i otpor R = 8Ω.
Kolika je impedansa kola i fazni ugao između struje i napona , ako je f = 100 Hz .

Rješenje: ⇒
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
=
π
=
ω
=
−6
C
10 199 100 14 , 3 2
1
fC 2
1
C
1
X Ω = 8 X
C


⇒ = + = + = 128 8 8 X R Z
2 2 2
C
2
Ω = 3 , 11 Z

⇒ = = = ϕ 1 arctg
8
8
arctg
R
X
arctg
C

4
45
π
= = ϕ
o


Primjer 11: U kolo naizmjenične struje serijski su uključeni kondenzator C = 199 µF i otpor R = 6Ω.
Ako je frekvencija priključenog napona 100 Hz i efektivna vrijednost U
ef
= 80 V, kolika
je vrijednost struje u kolu ?

Rješenje: ⇒
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
=
ω
=
−6
C
10 199 100 14 , 3 2
1
C
1
X Ω = 8 X
C


⇒ + = + = + = 64 36 8 6 X R Z
2 2 2
C
2
Ω = 10 Z

⇒ = =
10
80
Z
U
I
ef
ef
A 8 I
ef
=

Primjer 12: U kolo naizmjenične struje su paralelno priključeni aktivni otpor R kondenzator C.Ukupna
impedans kola je Z = 2Ω .Izračunati admitansu kola , te aktivnu i reaktivnu provodnost,
ako je fazni ugao između struje i napona ϕ = 60° .

Rješenje: ⇒ = =
2
1
Z
1
Y S 5 , 0 Y =


= ⇒ = ⇒ = ⇒ = ϕ
2
1 5 , 0
G
5 , 0
G
2
1
5 , 0
G
60 cos
Y
G
cos
o
S 25 , 0 G =


= ⇒ = ⇒ = ⇒ = ϕ
2
3 5 , 0
B
5 , 0
B
2
3
5 , 0
B
60 sin
Y
B
sin
C
C C C o
S 43 , 0 B
C
=

Primjer 13: U kolo naizmjenične struje su paralelno priključeni aktivni otpor R i kondenzator C.
Ukupna admitansa kola iznosi 3 j 1 Y + = .Izračunati fazni ugao između struje i napona ,
te predstaviti admitansu u eksponencijalnom obliku .

Rješenje: ⇒ + = + = + = 3 1 ) 3 ( 1 B G Y
2 2 2
C
2
S 2 Y =

⇒ = = ϕ
2
1
arccos
Y
G
arccos
3
60
π
= = ϕ
o


⇒ ⋅ =
ϕ j
e Y Y
o
60 j
e 2 Y ⋅ =

Primjer 14: Zavojnica aktivnog otpora R = 20 Ω i induktivnosti L = 0,2 H vezana je serijski sa
kondenzatorom kapaciteta C = 40µF.Izračunati struju u kolu i padove napona na zavojnici
i kondenzatoru, ako je napon na stezaljkama kola U = 220 V , a frekvencija 50 Hz .
Osnove elektrotehnike Modul 5
101

Rješenje: ⇒ ⋅ ⋅ ⋅ = ω = 2 , 0 50 14 , 3 2 L X
L
Ω = 8 , 62 X
L



⋅ ⋅ ⋅ ⋅
=
ω
=
−6
C
10 40 50 14 , 3 2
1
C
1
X Ω = 6 , 79 X
C


⇒ − + = − + = − + =
2 2 2 2
C L
2
) 8 , 16 ( 400 ) 6 , 79 8 , 62 ( 20 ) X X ( R Z Ω = 12 , 26 Z
⇒ = =
12 , 26
220
Z
U
I A 4 , 8 I =

⇒ ⋅ = ⋅ = 8 , 62 4 , 8 X I U
L L
V 5 , 527 U
L
=

⇒ ⋅ = ⋅ = 6 , 79 4 , 8 X I U
C C
V 6 , 668 U
C
=

Primjer 15: Otpornik otpornosti 20Ω ,zavojnica induktivnosti 0,5 H i kondenzator kapaciteta 40 µF su
spojeni u seriju i priključeni na naizmjenični napon 220V , frekvencije 50 Hz .Izračunati :
- induktivni, kapacitivni i ukupni otpor kola
- efektivnu vrijednost struje u kolu
- fazni pomak između struje i napona na stezaljkama

Rješenje: ⇒ ⋅ ⋅ ⋅ = π = ω = 5 , 0 50 14 , 3 2 fL 2 L X
L
Ω =157 X
L



⋅ ⋅ ⋅ ⋅
=
π
=
ω
=
−6
C
10 40 50 14 , 3 2
1
fC 2
1
C
1
X Ω = 6 , 79 X
C


⇒ + = − + = − + = 76 , 5990 400 ) 6 , 79 157 ( 20 ) X X ( R Z
2 2 2
C L
2
Ω = 9 , 79 Z

⇒ = =
9 , 79
220
Z
U
I A 75 , 2 I =

⇒ =

= ϕ
20
4 , 77
arctg
R
X X
arctg
C L

o
5 , 75 = ϕ

Primjer 16: Serijski spoj R = 30 Ω ,L = 0,1 H i C = 0,2 mF priključen je na napon efektivne vrijednosti
220 V i frekvencije 50 Hz .Izračunati struju i sve padove napona u kolu .

Rješenje: ⇒ ⋅ ⋅ ⋅ = ω = 1 , 0 50 14 , 3 2 L X
L
Ω = 4 , 31 X
L



⋅ ⋅ ⋅ ⋅
=
ω
=
−3
C
10 2 , 0 50 14 , 3 2
1
C
1
X Ω = 9 , 15 X
C


⇒ − + = − + =
2 2 2
C L
2
) 9 , 15 4 , 31 ( 30 ) X X ( R Z Ω = 77 , 33 Z

⇒ = =
77 , 33
220
Z
U
I A 5 , 6 I =

⇒ ⋅ = ⋅ = 30 5 , 6 R I U
R
V 195 U
R
=

⇒ ⋅ = ⋅ = 4 , 31 5 , 6 X I U
L L
V 1 , 204 U
L
=

⇒ ⋅ = ⋅ = 9 , 15 5 , 6 X I U
C C
V 35 , 103 U
C
=

Primjer 17: Paralelni spoj R = 30 Ω,L = 0,1 H i C = 0,2mF priključen je na napon efektivne vrijednosti
220 V i frekvencije50 Hz.Izračunati admitansu i sve struje u kolu .Odrediti karakter spoja.

Osnove elektrotehnike Modul 5
102

Rješenje: ⇒ = =
30
1
R
1
G S 033 , 0 G =


⋅ ⋅ ⋅
= =
1 , 0 50 14 , 3 2
1
X
1
B
L
L
S 032 , 0 B
L
=

⇒ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = ω = =
−3
C
C
10 2 , 0 50 14 , 3 2 C
X
1
B S 0628 , 0 B
C
=

⇒ − + = − + =
2 2 2
C L
2
) 0628 , 0 032 , 0 ( 033 , 0 ) B B ( G Y S 0454 , 0 Y =

⇒ ⋅ = ⋅ = 033 , 0 220 G U I
R
A 33 , 7 I
R
=

⇒ ⋅ = ⋅ = 032 , 0 220 B U I
L L
A 04 , 7 I
L
=

⇒ ⋅ = ⋅ = 0628 , 0 220 B U I
C C
A 82 , 13 I
C
=

⇒ ⋅ = ⋅ = 0454 , 0 220 Y U I A 99 , 9 I =

Pošto je B
L
< B
C
paralelni spoj je kapacitivnog karaktera .

Primjer 18: Zavojnica induktiviteta L =1,13H uključena je u kolo naizmjenične struje frekvencije50 Hz.
Izračunati vrijednost kapaciteta kojeg je potrebno uključiti paralelno induktivitetu pa da u
kolu nastupi naponska rezonanca .

Rješenje: Naponska ( serijska ) rezonanca nastupa pri:



=
⋅ ⋅ ⋅
=
ω
= ⇒ = ω ⇒
ω
= ω
13 , 1 314
1
13 , 1 ) 50 14 , 3 2 (
1
L
1
C 1 LC
C
1
L
2 2 2
2
F 9 , 8 C µ =

Primjer 19: Induktivitet L = 0,1 H i kapacitet C = 10 µF su uključeni u kolo naizmjenične struje .
Kolika je rezonantna frekvencija ako u kolu nastupi naponska rezonancija ?

Rješenje: ⇒
⋅ ⋅
=
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
=
π
=


3
6
10 1 28 , 6
1
10 10 1 , 0 14 , 3 2
1
LC 2
1
f kHz 16 , 0 Hz 2 , 159 f ≈ =

Primjer 20: Induktivitet L = 2,5 H i kapacitet C = 10 µF su uključeni u kolo naizmjenične struje .
Koliki je period oscilacija ovakvog kola, ako u njemu nastupi strujna rezonanca ?

Rješenje: Strujna ( paralelna ) rezonanca nastupa pri:

⇒ ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = π = ⇒
π
= =
− − 3 6
10 5 28 , 6 10 10 5 , 2 14 , 3 2 LC 2 T
LC 2
1
T
1
f ms 4 , 31 T =

14. SNAGA U KOLIMA NAIZMJENIČNE STRUJE

14.1 KOLO SA AKTIVNOM OTPORNOŠĆU

Polazeći od zakonitosti da je snaga jednaka proizvodu napona i struje, izraz za trenutnu snagu u
ovakvom kolu glasi:
t sin I t sin U p
m m
ω ⋅ ω = odnosno t sin I U p
2
m m
ω ⋅ ⋅ =

Primjenjujući trigonometrijsku formulu
2
t 2 cos 1
t sin
2
ω −
= ω dobijamo:
Osnove elektrotehnike Modul 5
103

t 2 cos
2
I U
2
I U
p
m m m m
ω ⋅



=

Pošto je srednja vrijednost izraza 0 t 2 cos
2
I U
m m
= ω ⋅

srednja snaga u ovakvom kolu je:

2
I U
P
m m
sr

=

Ukoliko izvršimo transformaciju prethodnog izraza dobijamo:

2 2
I U
P
m m


= odnosno I U I U P
ef ef
⋅ = ⋅ =

Aktivna ( radna ) snaga na otporniku je:

G U R I I U P
2 2
⋅ = ⋅ = ⋅ = [ ] W

Dakle, srednja snaga u kolu naizmjenične struje koje sadrži samo aktivni otpor jednaka je
proizvodu efektivne vrijednosti priključenog napona i efektrivne vrijednosti struje u kolu.Instrumenti
za mjerenje snage ( vatmetri ) prilagođeni su za mjerenje srednje snage.

14.2 KOLO SA INDUKTIVITETOM

Polazeći od zakonitosti da je snaga jednaka proizvodu napona i struje, izraz za trenutnu snagu u
ovakvom kolu glasi:
t cos t sin I U t sin I )
2
t sin( U p
m m m m
ω ⋅ ω ⋅ ⋅ = ω ⋅
π
+ ω =

Primjenjujući trigonometrijsku formulu
2
t 2 sin
t cos t sin
ω
= ω ⋅ ω dobijamo:

t 2 sin
2
I U
p
m m
ω ⋅

=

Reaktivna ( jalova ) snaga na induktivitetu je:

L
2
L L
2
B U X I Q ⋅ = ⋅ = [ ] VAr

14.3 KOLO SA KAPACITETOM

Polazeći od zakonitosti da je snaga jednaka proizvodu napona i struje, izraz za trenutnu snagu u
ovakvom kolu glasi:
t cos t sin I U )
2
t sin( I t sin U p
m m m m
ω ⋅ ω ⋅ ⋅ =
π
+ ω ⋅ ω =

Primjenjujući trigonometrijsku formulu
2
t 2 sin
t cos t sin
ω
= ω ⋅ ω dobijamo:

t 2 sin
2
I U
p
m m
ω ⋅

=

Reaktivna ( jalova ) snaga na kapacitetu je:

C
2
C C
2
B U X I Q ⋅ = ⋅ =
Osnove elektrotehnike Modul 5
104

14.4 KOLO SA AKTIVNIM OTPOROM I INDUKTIVITETOM

a) SERIJSKO RL KOLO






Slika 25: Trougao snaga serijskog RL kola

Iz trougla snaga ( slika 25 ) je vidljivo da u ovakvom kolu postoje tri vrste snaga:

- Radna ( aktivna ) snaga ϕ ⋅ ⋅ = ⋅ = ⋅ = cos I U R I U I P
2
R


- Reaktivna ( jalova ) snaga ϕ ⋅ ⋅ = ⋅ = sin I U X I Q
L
2


- Prividna snaga
2 2
Q P I U S + = ⋅ = [ ] VA

Iz trougla snaga se , takođe , može dobiti:

ϕ ⋅ = cos S P odnosno ϕ ⋅ = sin S Q

Odnos:

ϕ
=
UI
cos UI
S
P

S
P
cos = ϕ

naziva se faktor snage .Poželjno je da faktor snage bude što veći .

b) PARALELNO RL KOLO







Slika 26: Trougao snaga paralelnog RL kola

Iz trougla snaga ( slika 26 ) je vidljivo da u ovakvom kolu postoje tri vrste snaga:

- Radna ( aktivna ) snaga G U P
2
⋅ =

- Reaktivna ( jalova ) snaga
L
2
B U Q ⋅ =

- Prividna snaga
2 2 2
Q P Y U S + = ⋅ =

14.5 KOLO SA AKTIVNIM OTPOROM , INDUKTIVITETOM I KAPACITETOM

a) SERIJSKO RLC KOLO







a) b) c)

Slika 27: Trougao snaga serijskog RLC kola: a) X
L
> X
C
; b) X
L
< X
C
; c) X
L
= X
C

Osnove elektrotehnike Modul 5
105

Iz trougla snaga ( slika 27 ) je vidljivo da u ovakvom kolu postoje tri vrste snaga:

- Radna ( aktivna ) snaga ϕ ⋅ ⋅ = ⋅ = ⋅ = cos I U R I U I P
2
R


- Reaktivna ( jalova ) snaga ϕ ⋅ ⋅ = − = − ⋅ = − ⋅ = sin I U Q Q ) X X ( I ) U U ( I Q
C L C L
2
C L


- Prividna snaga
2 2
Q P I U S + = ⋅ =

b) PARALELNO RLC KOLO








a) b) c)

Slika 28: Trougao snaga paralelnog RLC kola: a) B
l
> B
C
; b) B
L
< B
C
; c) B
L
= B
C

Iz trougla snaga ( slika 28 ) je vidljivo da u ovakvom kolu postoje tri vrste snaga:

- Radna ( aktivna ) snaga G U P
2
⋅ =

- Reaktivna ( jalova ) snaga ) B B ( U Q
C L
2
− ⋅ =

- Prividna snaga
2 2 2
Q P Y U S + = ⋅ =

15. PRIMJERI PRORAČUNA SNAGE U RLC KOLIMA

Primjer 1: Električna peć ima otpor grijača R = 55Ω , a priključena je na naizmjenični napon čiji je
izraz t 314 sin 311 u ⋅ = .Odrediti efktivnu snagu peći .

Rješenje: ⇒ =

= =
|
¹
|

\
|
= = ⋅ =
110
96721
55 2
311
R 2
U
R
2
U
R
U
I U P
2 2
m
2
m
2
W 880 P =

Primjer 2: Zavojnica induktiviteta L = 0,165H je priključena na napon )
2
t 314 sin( 311 u
π
+ ⋅ = .
Odrediti reaktivnu snagu zavojnice .

Rješenje: ⇒ =
⋅ ⋅
= =
|
¹
|

\
|
= =
62 , 103
96721
165 . 0 314 2
311
X 2
U
X
2
U
X
U
Q
2
L
2
m
L
2
m
L
2
VAr 4 , 933 Q =

Primjer 3: Na naizmjenični napon t 314 sin 311 u ⋅ = priključen je kondenzator kapaciteta C = 10µF .
Odrediti reaktivnu snagu kondenzatora .

Rješenje: ⇒
⋅ ⋅ ⋅
=
ω
= = =

2
311 10 10 314
2
CU
X 2
U
X
U
Q
2 6 2
m
C
2
m
C
2
VAr 152 Q =

Primjer 4: Serijski spoj R = 30Ω i L = 0,1H je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 100V
i frekvencije 50 Hz . Odrediti sve snage u kolu .
Osnove elektrotehnike Modul 5
106

Rješenje: ⇒ ⋅ ⋅ ⋅ + = ω + =
2 2 2 2
) 1 , 0 50 14 , 3 2 ( 30 ) L ( R Z Ω = 43 , 43 Z

⇒ = =
43 , 43
100
Z
U
I A 3 , 2 I = ; ⇒ ⋅ = ⋅ = 30 3 , 2 R I P
2 2
W 7 , 158 P =

⇒ ⋅ ⋅ = ω ⋅ = ) 1 , 0 314 ( 3 , 2 ) L ( I Q
2 2
VAr 1 , 166 Q = ; ⇒ ⋅ = ⋅ = 3 , 2 100 I U S VA 230 S =

Primjer 5: Serijski spoj R = 30Ω i C = 0,2mF je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 220V
i frekvencije 50 Hz . Odrediti sve snage u kolu .

Rješenje: ⇒ + =
|
|
¹
|

\
|
⋅ ⋅
+ = |
¹
|

\
|
ω
+ =

55 , 253 900
10 2 , 0 314
1
30
C
1
R Z
2
3
2
2
2
Ω = 95 , 33 Z
⇒ = =
95 , 33
220
Z
U
I A 48 , 6 I = ; ⇒ ⋅ = ⋅ = 30 48 , 6 R I P
2 2
W 7 , 1259 P =

⋅ ⋅
⋅ =
ω
⋅ =
−3
2 2
10 2 , 0 314
1
48 , 6
C
1
I Q VAr 4 , 667 Q = ; ⇒ ⋅ = ⋅ = 48 , 6 220 I U S VA 6 , 1425 S =

Primjer 6: Paralelni spoj R = 30Ω i L = 0,1H je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 220V
i frekvencije 50 Hz . Odrediti sve snage u kolu .

Rješenje: ⇒ = =
30
1
R
1
G S 0333 , 0 G = ; ⇒

=
ω
=
1 , 0 314
1
L
1
B
L
S 032 , 0 B
L
=

⇒ + = + =
2 2 2
L
2
032 , 0 0333 , 0 B G Y S 0462 , 0 Y =


⇒ ⋅ = ⋅ = 0333 , 0 220 G U P
2 2
W 33 , 1613 P = ; ⇒ ⋅ = ⋅ = 032 , 0 220 B U Q
2
L
2
VAr 8 , 1548 Q =

⇒ ⋅ = ⋅ = ⋅ = 0462 , 0 220 Y U I U S
2 2
VA 08 , 2236 S =

Primjer 7: Paralelni spoj R =30Ω i C =0,2mF je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 220V
i frekvencije 50 Hz . Odrediti sve snage u kolu .

Rješenje: ⇒ = =
30
1
R
1
G S 0333 , 0 G = ; ⇒ ⋅ ⋅ = ω =
−3
C
10 2 , 0 314 C B S 0628 , 0 B
C
=
⇒ + = + =
2 2 2
C
2
0628 , 0 0333 , 0 B G Y S 0711 , 0 Y =

⇒ ⋅ = ⋅ = 0333 , 0 220 G U P
2 2
W 33 , 1613 P = ; ⇒ ⋅ = ⋅ = 0628 , 0 220 B U Q
2
C
2
VAr 5 , 3039 Q =

⇒ ⋅ = ⋅ = ⋅ = 0711 , 0 220 Y U I U S
2 2
VA 24 , 3441 S =

Primjer 8: Radio prijemnik je priključen na napon 220V i uzima struju 0,35A pri cosϕ = 0,92 .Kolika
je snaga prijemnika ?

Rješenje: ⇒ ⋅ ⋅ = ϕ ⋅ ⋅ = 92 , 0 35 , 0 220 cos I U P W 84 , 70 P =

Primjer 9: Na naizmjenični napon 220V je priključena zavojnica otpora R i induktiviteta L u seriju sa
kondenzatorom C.Na zavojnici je izmjeren napon U
z
= 660V,a na kondenzatoru U
c
= 500V.
Ako je struja u kolu 11A odrediti otpor R ,induktivitet L ,kapacitet C ,cosϕ i snagu P pri
frekvenciji napona od 50 Hz .

Rješenje: ⇒ = =
11
660
I
U
X
L
L
Ω = 60 X
L
; ⇒
⋅ ⋅
=
ω
=
50 14 , 3 2
60 X
L
L
H 191 , 0 L =
Osnove elektrotehnike Modul 5
107

⇒ = =
11
500
I
U
X
C
C
Ω = 45 , 45 X
C
; ⇒

=
ω
=
45 , 45 314
1
X
1
C
C
F 70 C µ =

⇒ = =
11
220
I
U
Z Ω = 20 Z ; ⇒ − − = − − =
2 2 2
C L
2
) 45 , 45 60 ( 20 ) X X ( Z R Ω = 72 , 13 R

⇒ = = ϕ
20
72 , 13
Z
R
cos 686 , 0 cos = ϕ

⇒ ⋅ ⋅ = ϕ ⋅ ⋅ = 686 , 0 11 220 cos I U P W 1660 P =

Primjer 10: Zavojnica i kondenzator u serijskoj vezi su priključeni na naizmjenični napon 120V,50 Hz .
Aktivna snaga u kolu je 200W , a struja 2,39A. Odrediti R ,L i C , ako je induktivni otpor
dva puta veći kapacitivnog .

Rješenje: ⇒ = =
39 , 2
120
I
U
Z Ω = 2 , 50 Z ; ⇒

= = ϕ
39 , 2 120
200
UI
P
cos 697 , 0 cos = ϕ
⇒ ⋅ = ϕ ⋅ = ⇒ = ϕ 697 , 0 2 , 50 cos Z R
Z
R
cos Ω = 35 R
⇒ − = − =
2
X
X X X X
L
L C L

2
X
X
L
=

⇒ − ⋅ = − ⋅ = ⇒ − = ⇒ + =
2 2 2 2
L
2 2 2 2 2
35 2 , 50 2 R Z 2 X R Z X X R Z Ω = 72 X
L


⇒ = =
2
72
2
X
X
L
C
Ω = 36 X
C



⋅ ⋅
=
ω
=
50 14 , 3 2
72 X
L
L
H 229 , 0 L = ; ⇒

=
ω
=
36 314
1
X
1
C
C
F 4 , 88 C µ =

Primjer 11: Generator naizmjenične struje ima nominalnu snagu 750kVA ,a nominalni napon 6,3 kV .
Odrediti nominalnu struju generatora i aktivnu snagu pri cosϕ = 0,8 .

Rješenje: ⇒


= = ⇒ ⋅ =
3
3
10 3 , 6
10 750
U
S
I I U S A 119 I =

⇒ ⋅ ⋅ = ϕ ⋅ ⋅ = 8 , 0 119 6300 cos I U P kW 60 P =

Primjer 12: Serijski spoj R = 30Ω , L = 0,1H i C = 0,2mF je priključen na sinusni napon efektivne
vrijednosti 220V i frekvencije 50 Hz . Odrediti sve snage u kolu .

Rješenje: ⇒ ⋅ = ω = 1 , 0 314 L X
L
Ω = 4 , 31 X
L
; ⇒
⋅ ⋅
=
ω
=
−3
C
10 2 , 0 314
1
C
1
X Ω = 9 , 15 X
C


⇒ − + = − + =
2 2 2
C L
2
) 9 , 15 4 , 31 ( 30 ) X X ( R Z Ω = 77 , 33 Z

⇒ = =
77 , 33
220
Z
U
I A 5 , 6 I = ; ⇒ ⋅ = ⋅ = 30 5 , 6 R I P
2 2
W 5 , 1267 P =
⇒ − ⋅ = − ⋅ = ) 9 , 15 4 , 31 ( 5 , 6 ) X X ( I Q
2
C L
2
VAr 86 , 654 Q =

⇒ ⋅ = ⋅ = 5 , 6 220 I U S VA 1430 S =

Primjer 13: Paralelni spoj R = 30Ω ,L = 0,1H i C = 0,2mF je priključen na sinusni napon efektivne
vrijednosti 220V i frekvencije 50 Hz . Odrediti sve snage u kolu .
Osnove elektrotehnike Modul 5
108

Rješenje: ⇒ = =
30
1
R
1
G S 0333 , 0 G = ; ⇒ ⋅ ⋅ = ω =
−3
C
10 2 , 0 314 C B S 0628 , 0 B
C
=


=
ω
=
1 , 0 314
1
L
1
B
L
S 032 , 0 B
L
=
⇒ − + = − + =
2 2 2
C L
2
) 0628 , 0 032 , 0 ( 0333 , 0 ) B B ( G Y S 0454 , 0 Y =

⇒ ⋅ = ⋅ = 0333 , 0 220 G U P
2 2
W 33 , 1613 P =

⇒ − ⋅ = − ⋅ = ) 0628 , 0 032 , 0 ( 220 ) B B ( U Q
2
C L
2
VAr 72 , 1490 Q =


⇒ ⋅ = ⋅ = ⋅ = 0454 , 0 220 Y U I U S
2 2
VA 36 , 2197 S =

Primjer 14: U kolo naizmjenične struje je priključen jednofazni motor.Mjerenjem su očitane slijedeće
vrijednosti: U = 220V , I = 3,2 A i P = 563,2 W .Odrediti faktor snage motora .

Rješenje: ⇒

= = ϕ
2 , 3 220
2 , 563
UI
P
cos 8 , 0 cos = ϕ

16. METODE RJEŠAVANJA KOLA NAIZMJENIČNE STRUJE

16.1 KIRHOFOVI ZAKONI

Primjer 1: Odrediti sve struje i sve napone u kolu sa slike ako je: U = 220V, R = 3 Ω i X
L
= 2 Ω .







Rješenje: ⇒
+
+
=
+ ⋅
+ +
= +
+
= +
+
=
6 j 9
2 j 6
) 2 j 3 ( 3
2 j 3 3
3
1
2 j 3
1
R
1
jX R
1
Z
1
L
AB

2 j 6
6 j 9
ZAB
+
+
=

+
=
+
+ − +
=



+
+
=
40
18 j 66
2 6
12 18 j 36 j 54
2 j 6
2 j 6
2 j 6
6 j 9
Z
2 2
AB Ω + = ) 45 , 0 j 65 , 1 ( ZAB
⇒ + + = + = 45 , 0 j 65 , 1 3 Z Z Z AB 1 Ω + = ) 45 , 0 j 65 , 4 ( Z


=
+
− ⋅
=
+
= =
825 , 21
99 j 1023
45 , 0 65 , 4
) 45 , 0 j 65 , 4 ( 220
45 , 0 j 65 , 4
220
Z
U
I
2 2
1 A ) 53 , 4 j 87 , 46 ( I1 − =
⇒ − ⋅ = ⋅ = ) 53 , 4 j 87 , 46 ( 3 I Z U 1 1 1 V ) 59 , 13 j 61 , 140 ( U1 − =

⇒ + − = − = 59 , 13 j 61 , 140 220 U U U 1 AB V ) 59 , 13 j 39 , 79 ( UAB + =

+
= =
3
59 , 13 j 39 , 79
Z
U
I
3
AB
3 A ) 53 , 4 j 46 , 26 ( I3 + =
⇒ − − − = − = 53 , 4 j 46 , 26 53 , 4 j 87 , 46 I I I 3 1 2 A ) 06 , 9 j 41 , 20 ( I2 − =

Primjer 2: Odrediti sve struje i sve napone u kolu sa slike ako je:U = 220V, R = 3 Ω i X
L
= X
C
= 2 Ω .







Osnove elektrotehnike Modul 5
109

Rješenje: ⇒
+
=
− ⋅ +
− + +
=

+
+
=

+
+
=
4 9
6
) 2 j 3 ( ) 2 j 3 (
2 j 3 2 j 3
2 j 3
1
2 j 3
1
jX R
1
jX R
1
Z
1
C L AB

6
4 9
ZAB
+
=

⇒ =
+
=
6
13
6
4 9
ZAB Ω = 16 , 2 ZAB

⇒ + = + = 16 , 2 3 Z Z Z AB 1 Ω = 16 , 5 Z

⇒ = =
16 , 5
220
Z
U
I1 A 63 , 42 I1 =

⇒ ⋅ = ⋅ = 63 , 42 3 I Z U 1 1 1 V 9 , 127 U1 =

⇒ − = − = 9 , 127 220 U U U 1 AB V 1 , 92 UAB =


+
+
=
+ ⋅ −
+ ⋅
=

= =
2 2
3
AB
3
2 3
2 , 184 j 3 , 276
) 2 j 3 ( ) 2 j 3 (
) 2 j 3 ( 1 , 92
2 j 3
1 , 92
Z
U
I A ) 17 , 14 j 25 , 21 ( I3 + =

⇒ − − = − = 17 , 14 j 25 , 21 63 , 42 I I I 3 1 2 A ) 17 , 14 j 38 , 21 ( I 2 − =

Primjer 3: Odrediti sve struje i sve napone u kolu sa slike ako je:U = 220V, X
L
= 3 Ω i R = X
C
= 2 Ω .







Rješenje: ⇒
+
+
=
− ⋅ +
+ + −
=

+
+
=

+
+
=
2 j 10
j 4
) 2 j 2 ( ) 3 j 2 (
3 j 2 2 j 2
2 j 2
1
3 j 2
1
jX R
1
jX R
1
Z
1
C L AB

j 4
2 j 10
ZAB
+
+
=



=
+
+ − +
=
− ⋅ +
− ⋅ +
=
17
2 j 42
1 4
2 10 j 8 j 40
) j 4 ( ) j 4 (
) j 4 ( ) 2 j 10 (
Z
1 2
AB Ω − = ) 11 , 0 j 47 , 2 ( ZAB

⇒ − + − + = + = 11 , 0 j 47 , 2 2 j 3 j 2 Z Z Z AB 1 Ω − = ) 89 , 0 j 47 , 4 ( Z


+
=
+
+ ⋅
=

= =
773 , 20
8 , 195 j 4 , 983
89 , 0 47 , 4
) 89 , 0 j 47 , 4 ( 220
89 , 0 j 47 , 4
220
Z
U
I
2 2
1 A ) 42 , 9 j 34 , 47 ( I1 + =

42 , 9 84 , 18 j 34 , 47 j 68 , 94 ) 42 , 9 j 34 , 47 ( ) j 2 ( I Z U 1 1 1 − + + = + ⋅ + = ⋅ =

V ) 18 , 66 j 26 , 85 ( U1 + =

⇒ − − = − = 18 , 66 j 26 , 85 220 U U U 1 AB V ) 18 , 66 j 74 , 134 ( UAB − =

2 2
3
AB
3
2 2
12 , 137 j 84 , 401
) 2 j 2 ( ) 2 j 2 (
) 2 j 2 ( ) 18 , 66 j 74 , 134 (
2 j 2
18 , 66 j 74 , 134
Z
U
I
+
+
=
+ ⋅ −
+ ⋅ −
=


= =

A ) 14 , 17 j 23 , 50 ( I3 + =

⇒ − − + = − = 14 , 17 j 23 , 50 42 , 9 j 34 , 47 I I I 3 1 2 A ) 72 , 7 j 89 , 2 ( I 2 − − =
Osnove elektrotehnike Modul 5
110

Primjer 4: Električno kolo sa slike ima parametre:R
1
= 7,7Ω , X
L1
= 2Ω ,R
2
= 4Ω , X
C2
= 2Ω ,R
3
= 6Ω ,
X
L3
= 3Ω , U = 100V , f = 50 Hz .Izračunati sve struje i sve fazne pomake .








Rješenje: ⇒
+
=
+ + −
− + +
=
+
+

=
+
+

=
30
j 10
6 12 j 12 j 24
2 j 4 3 j 6
3 j 6
1
2 j 4
1
jX R
1
jX R
1
Z
1
L 3 C 2
AB
j 10
30
ZAB
+
=



=
− ⋅ +
− ⋅
=
101
j 30 300
) j 10 ( ) j 10 (
) j 10 ( 30
ZAB Ω − = ) 29 , 0 j 97 , 2 ( ZAB

⇒ − + + = + = 29 , 0 j 97 , 2 5 j 8 Z Z Z AB 1 Ω + = ) 71 , 4 j 97 , 10 ( Z


+
− ⋅
=
+
= =
2 2
1
71 , 4 97 , 10
) 71 , 4 j 97 , 10 ( 100
71 , 4 j 97 , 10
100
Z
U
I A ) 3 , 3 j 7 , 7 ( I1 − =

⇒ + − + = − ⋅ + = ⋅ = 5 , 16 4 , 26 j 5 , 38 j 6 , 61 ) 3 , 3 j 7 , 7 ( ) 5 j 8 ( I Z U 1 1 1 V ) 1 , 12 j 1 , 78 ( U1 + =

⇒ − − = − = 1 , 12 j 1 , 78 100 U U U 1 AB V ) 1 , 12 j 9 , 21 ( UAB − =


+
+ ⋅ −
=


= =
4 16
) 2 j 4 ( ) 1 , 12 j 9 , 21 (
2 j 4
1 , 12 j 9 , 21
Z
U
I
2
AB
2 A ) 23 , 0 j 59 , 5 ( I2 − =

+
− ⋅ −
=
+

= =
9 36
) 3 j 6 ( ) 1 , 12 j 9 , 21 (
3 j 6
1 , 12 j 9 , 21
Z
U
I
3
AB
3 A ) 07 , 3 j 11 , 2 ( I3 − =


= ϕ
7 , 7
3 , 3
arctg
1

o
2 , 23
1
− = ϕ ; ⇒ + =
2 2
1
3 , 3 7 , 7 I A 38 , 8 I
1
= ;
o
2 , 23 j
1 e 38 , 8 I

⋅ =


= ϕ
59 , 5
23 , 0
arctg
2

o
35 , 2
2
− = ϕ ; ⇒ + =
2 2
2
23 , 0 59 , 5 I A 59 , 5 I
2
= ;
o
35 , 2 j
2 e 59 , 5 I

⋅ =


= ϕ
11 , 2
07 , 3
arctg
3
o
5 , 55
3
− = ϕ ; ⇒ + =
2 2
3
07 , 3 11 , 2 I A 72 , 3 I
3
= ;
o
5 , 55 j
3 e 72 , 3 I

⋅ =

16.2 METODA KONTURNIH STRUJA

Primjer 1: Odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je: R = 3 Ω , X
L
= 12 Ω i U = 220 V .








Rješenje: Postupak za određivanje vrijednosti struja u kolu prema ovom metodu je slijedeći:

1. Izaberemo konture ( kontura I i kontura II na slici )
2. Proizvoljno izaberemo smjerove struja u kolu ( struje I , I
1
i I
2
na slici )
3. Postavljamo jednačine prema metodu konturnih struja
Osnove elektrotehnike Modul 5
111

Z
11
⋅ ⋅⋅ ⋅ I
I
+ Z
12
⋅ ⋅⋅ ⋅ I
II
= U
11
( 1 )
Z
21
⋅ ⋅⋅ ⋅ I
I
+ Z
22
⋅ ⋅⋅ ⋅ I
II
= U
22
( 2 )

gdje je: Z
11
, Z
22
– ukupne impedanse u konturi I ,odnosno konturi II ( uvijek su pozitvne )
Z
12
= Z
21
– ukupne impedanse između konture I i konture II
Predznak ispred ovih vrijednosti je pozitivan ″ +″ ukoliko se smjerovi
kontura kroz posmatrane impedanse međusobno podudaraju , a
negativan″−″ ukoliko su smjerovi kontura kroz te impedanse međusobno
suprotni .
U
11
, U
22
– zbir svih napona izvora u konturi I , odnosno konturi II

Dakle, uvrštavanjem ovih vrijednosti, u našem primjeru, dobijamo slijedeći sistem jednačina:
R ⋅ I
I
+ R ⋅ I
II
= U ( 3 )
R ⋅ I
I
+ ( R + jX
L
) ⋅ I
II
= 0 ( 4 )
Uvrštavanjem odgovarajućih brojčanih vrijednosti dobijamo:
3 ⋅ I
I
− 3 ⋅ I
II
= 220 ( 5 )
− 3 ⋅ I
I
+ (3+j12) ⋅ I
II
= 0 ( 6 )
Ako jednačine ( 5 ) i ( 6 ) saberemo, dobijamo:
220 I 12 j
II
= ⋅ ( 7 )
Rješavanjem jednačine ( 7 ) , dobijamo:
12 j
220
I
II
=
Vrijednost struje I
II
u kompleksnom obliku dobijamo na slijedeći način:
⇒ ⋅ − = =
12
220
j
12 j
220
I
II
A ) 33 , 18 j ( I
II
− =
Uvrštavanjem vrijednosti za I
II
u jednačinu ( 5 ) , dobijamo:


=
− ⋅ +
=
⋅ +
=
3
55 j 220
3
) 33 , 18 j ( 3 220
3
I 3 220
I
II
I
A ) 33 , 18 j 33 , 73 ( I
I
− =
Vrijednosti struja u granama dobijamo na slijedeći način:

I = I
I
= (73,33-j18,33) A ; I
2
= I
II
= (-j18,33)A

⇒ + − = − = 33 , 18 j 33 , 18 j 33 , 73 I I I
II I 1
A 33 , 73 I
1
=

Primjer 2: Odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je:R = X
C
= 3 Ω , X
L
= 2 Ω i U = 220 V .








Rješenje: Nakon što odredimo konture i smjerove struja u granama određujemo impedanse:

⇒ − =
C 11
jX R Z Ω − = ) 3 j 3 ( Z
11

⇒ + =
L 22
jX R Z Ω + = ) 2 j 3 ( Z
22

⇒ = = R Z Z
21 12
Ω = = 3 Z Z
21 12


Nakon toga postavljamo sistem jednačina:
Z
11
⋅ I
I
− Z
12
⋅ I
II
= U ( 1 )
− Z
12
⋅ I
I
+ Z
22
⋅ I
II
= 0 ( 2 )
Uvrštavanjem vrijednosti dobijamo novi sistem jednačina:
220 I 3 I ) 3 j 3 (
II I
= ⋅ − ⋅ − ( 3 )
0 I ) 2 j 3 ( I 3
II I
= ⋅ + + ⋅ − ( 4 )
Osnove elektrotehnike Modul 5
112

Iz jednačine ( 4 ) izračunamo struju I
I
:
⇒ ⋅
+
=
II I
I
3
2 j 3
I
II I
I ) 66 , 0 j 1 ( I ⋅ + =
Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu ( 3 ) , dobijamo:
220 I ) j 2 ( 220 I 3 I ) 66 , 0 j 1 ( ) 3 j 3 (
II II II
= ⋅ − ⇒ = ⋅ − ⋅ + ⋅ −

+
+
=
+
+


=
2 2
II
1 2
220 j 440
j 2
j 2
j 2
220
I A ) 44 j 88 ( I
II
+ =

⇒ − + + = + ⋅ + = 33 , 29 66 , 58 j 44 j 88 ) 44 j 88 ( ) 66 , 0 j 1 ( I
I
A ) 66 , 102 j 67 , 58 ( I
I
+ =

Vrijednosti struja u granama dobijamo na slijedeći način:

I
1
= I
I
= (58,66+j102,66) A ; I
3
= I
II
= (88+j44) A

⇒ − − + = − = 44 j 88 66 , 102 j 66 , 58 I I I
II I 2
A ) 66 , 58 j 34 , 29 ( I
2
+ − =

Primjer 3: Odrediti sve struje u kolu sa slike ako je: R = 1 Ω , X
L
= X
C
= 2 Ω , U = 220 V .









Rješenje: Nakon što odredimo konture i smjerove struja u granama određujemo impedanse:

⇒ + + = R jX R Z
L 11
Ω + = ) 2 j 2 ( Z
11

⇒ + − = R jX R Z
C 22
Ω − = ) 2 j 2 ( Z
22

⇒ = = R Z Z
21 12
Ω = = 1 Z Z
21 12


Nakon toga postavljamo sistem jednačina:
Z
11
⋅ I
I
+ Z
12
⋅ I
II
= U ( 1 )
Z
12
⋅ I
I
+ Z
22
⋅ I
II
= 0 ( 2 )
Uvrštavanjem vrijednosti dobijamo novi sistem jednačina:
220 I 1 I ) 2 j 2 (
II I
= ⋅ + ⋅ + ( 3 )
0 I ) 2 j 2 ( I 1
II I
= ⋅ − + ⋅ ( 4 )

Iz jednačine ( 4 ) izračunamo struju I
I
:
II I
I ) 2 j 2 ( I ⋅ + − =

Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu ( 3 ) , dobijamo:

220 I 7 220 I I ) 2 j 2 ( ) 2 j 2 (
II II II
= ⋅ − ⇒ = + ⋅ + − ⋅ +
⇒ − =
7
220
I
II
A 43 , 31 I
II
− =

=⇒ − ⋅ + − = ) 43 , 31 ( ) 2 j 2 ( I
I
A ) 86 , 62 j 86 , 62 ( I
I
− =

Vrijednosti struja u granama dobijamo na slijedeći način:

A ) 86 , 62 j 86 , 62 ( I I
I 1
− = = ; A 43 , 31 I I
II 3
= − =

⇒ − − = + = 43 , 31 86 , 62 j 86 , 62 I I I
II I 2
A ) 86 , 62 j 43 , 31 ( I
2
− =
Osnove elektrotehnike Modul 5
113

16.3 METODA POTENCIJALA ČVOROVA

Primjer 1: Metodom potencijala čvorova odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je:R = 3 Ω ,
X
L
= 12 Ω i U = 220 V .









Rješenje: Računanje traženih vrijednosti prema ovoj metodi sastoji se u slijedećem:

1. Postavljamo jednačine prema metodu potencijala čvorova

Y
A
⋅ ⋅⋅ ⋅ V
A
− −− − Y
AB
⋅ ⋅⋅ ⋅ V
B
= I
A
( 1 )
− −− − Y
BA
⋅ ⋅⋅ ⋅ V
A
+ Y
B
⋅ ⋅⋅ ⋅ V
B
= I
B
( 2 )

gdje je: Y
A
,Y
B
– ukupna provodnost čvorova A odnosno B i jednaka je zbiru svih
provodnosti vezanih za pojedini čvor ( uvijek je pozitivna )
Y
AB
= Y
BA
– ukupna provodnost između čvorova A i B i jednaka je zbiru svih
provodnosti vezanih između čvorova A i B
I
A
, I
B
– zbir svih struja koje ulaze u čvor A odnosno čvor B

Kod ovog metoda je bitno da je potreban broj jednačina uvijek za jedan manji od broja
čvorova.To je zbog toga što uvijek jedan čvor proglašavamo za ″ ″″ ″referentni ″ ″″ ″ ili ″ ″″ ″nulti ″ ″″ ″
čvor.Potencijal tog čvora jednak je nuli.
Obično će u našim primjerima taj čvor biti čvor B pa ćemo imati V
B
= 0 odnosno, naš sistem
jednačina će sada imati samo jednu jednačinu oblika:

Y
A
⋅ ⋅⋅ ⋅ V
A
= I
A
( 3 )

Dakle, uvrštavanjem ovih vrijednosti, u našem primjeru, dobijamo:
R
U
V
jX
1
R
1
R
1
A
L
= ⋅
|
|
¹
|

\
|
+ + ( 4 )
Uvrštavanjem brojčanih vrijednosti dobijamo:
3
220
V
12 j
1
3
2
V
12 j
1
3
1
3
1
A A
= ⋅
|
|
¹
|

\
|
+ = ⋅
|
|
¹
|

\
|
+ + ( 5 )
Rješavanjem jednačine ( 5 ) dobijamo:
33 , 73 V
12 j 3
3 12 j 2
A
= ⋅

+ ⋅
odnosno,
24 j 3
36 j 33 , 73
V 33 , 73 V
36 j
24 j 3
A A
+

= ⇒ = ⋅
+


+
=
+
− ⋅
=
+
=
585
64 , 7919 j 12 , 63357
24 3
) 24 j 3 ( 88 , 2639 j
24 j 3
88 , 2639 j
V
2 2
A
V ) 5 , 13 j 3 , 108 ( V
A
+ =

Struje u granama dobijamo na slijedeći način:


− −
=

=
3
5 , 13 j 3 , 108 220
R
U U
I
AB
A ) 5 , 4 j 23 , 37 ( I − =


+
= =
3
5 , 13 j 3 , 108
R
U
I
AB
1
A ) 5 , 4 j 1 , 36 ( I
1
+ =


+
⋅ − =
+
= =
12
5 , 13 j 3 , 108
j
12 j
5 , 13 j 3 , 108
jX
U
I
L
AB
2
A ) 025 , 9 j 125 , 1 ( I
2
− =
Osnove elektrotehnike Modul 5
114

Primjer 2: Metodom potencijala čvorova odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je :
R =X
C
=3 Ω , X
L
= 2 Ω i U = 220 V .








Rješenje: Prvo određujemo referentni čvor,a to će u našem slučaju biti čvor B pa ćemo imati :V
B
= 0 .
Nakon toga postavljamo jednačinu potencijala čvorova:

C
A
L C
jX
U
V
jX
1
R
1
jX
1

= ⋅
|
|
¹
|

\
|
+ +

( 1 )
Uvrštavanjem brojčanih vrijednosti dobijamo:

3 j
220
V
2 j
1
3
1
3 j
1
A

= ⋅
|
|
¹
|

\
|
+ +

( 2 )
Rješavanjem jednačine ( 2 ) dobijamo:

33 , 73 j V
2 j 3 3 j
3 3 j 2 j 3 j 2 j 3
A
= ⋅
⋅ ⋅ −
⋅ − ⋅ − ⋅
odnosno,
3 j 6
18 33 , 73 j
V 33 , 73 j V
18
9 j 6 6 j
A A


= ⇒ = ⋅
− +


+ −
=
+
+ ⋅
=
45
64 , 7919 j 82 , 3959
3 6
) 3 j 6 ( 94 , 1319 j
V
2 2
A
V ) 176 j 88 ( V
A
+ − =
Struje u granama dobijamo na slijedeći način:


⋅ =

− +
=


=
3
176 j 308
j
3 j
176 j 88 220
jX
U U
I
C
AB
1
A ) 66 , 102 j 66 , 58 ( I
1
+ =

+ −
= =
3
176 j 88
R
U
I
AB
2
A ) 66 , 58 j 33 , 29 ( I
2
+ − =

+ −
⋅ − =
+ −
= =
2
176 j 88
j
2 j
176 j 88
jX
U
I
L
AB
3
A ) 44 j 88 ( I
3
+ =

Primjer 3: Metodom potencijala čvorova odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je :
R = 1 Ω , X
L
= X
C
= 2 Ω , U = 220 V .








Rješenje: Prvo određujemo referentni čvor,a to će u našem slučaju biti čvor B pa ćemo imati :V
B
= 0 .
Nakon toga postavljamo jednačinu potencijala čvorova:

L
A
C L
jX R
U
V
jX R
1
R
1
jX R
1
+
= ⋅
|
|
¹
|

\
|

+ +
+
( 1 )
Uvrštavanjem brojčanih vrijednosti dobijamo:

2 j 1
220
V
2 j 1
1
1
1
2 j 1
1
A
+
= ⋅
|
|
¹
|

\
|

+ +
+
( 2 )
Rješavanjem jednačine ( 2 ) dobijamo:
5
) 2 j 1 ( 220
V
) 2 j 1 ( ) 2 j 1 (
2 j 1 ) 2 j 1 ( ) 2 j 1 ( 2 j 1
A
− ⋅
= ⋅
− ⋅ +
+ + − ⋅ + + −
odnosno,
Osnove elektrotehnike Modul 5
115

7
440 j 220
V
5
440 j 220
V
5
2 j 1 4 2 j 2 j 1 2 j 1
A A

= ⇒

= ⋅
+ + + − + + −

V ) 86 , 62 j 43 , 31 ( V
A
− =
Struje u granama dobijamo na slijedeći način:


− ⋅ +
=
+
+ −
=
+

=
5
) 2 j 1 ( ) 86 , 62 j 57 , 188 (
2 j 1
86 , 62 j 43 , 31 220
jX R
U U
I
L
AB
1
A ) 86 , 62 j 86 , 62 ( I
1
− =


= =
1
86 , 62 j 43 , 31
R
U
I
AB
2
A ) 86 , 62 j 43 , 31 ( I
2
− =

+ ⋅ −
=


=

=
5
) 2 j 1 ( ) 86 , 62 j 43 , 31 (
2 j 1
86 , 62 j 43 , 31
jX R
U
I
C
AB
3
A 43 , 31 I
3
=










PITANJA ZA ZAVRŠNI TEST MODULA 5

1. Šta je naizmjenična struja i kako se dijele naizmjenične struje ?
2. Pomoću čega se dobija naizmjenična struja i na kojem principu ?
3. Nacrtati vremenski dijagram naizmjenične struje .
4. Šta je period, kako se označava i u kojim jedinicama se mjeri ?
5. Šta je amplituda ? Kako se računa maksimalna vrijednost induciranog napona ?
6. Šta je frekvencija, kako se označava i u kojim jedinicama se mjeri ?
7. Kolika je frekvencija napona u Evropi, a kolika u Americi ?
8. Šta je početna faza ? Nacrtati dijagram .
9. Šta je kružna frekvencija ? Napisati formulu za računanje kružne frekvencije .
10. Napisati formulu za trenutnu vrijednost induciranog napona i struje .
11. Kako se računa srednja vrijednost naizmjenične struje i napona ?
12. Kako se računa efektivna vrijednost naizmjenične struje i napona ?
13. Kada su dvije naizmjenične veličine u fazi ? Nacrtati dijagram . Šta je fazni pomak ?
14. Napisati izraz za naizmjeničnu struju u kompleksnom i eksponencijalnom obliku .
15. Nacrtati dijagram napona i struje u kolu sa čisto aktivnom otpornošću.Koliki je fazni pomak ?
16. Šta je rezistansa, a šta konduktansa ?
17. Nacrtati dijagram napona i struje u kolu sa čisto induktivnom otpornošću.Koliki je fazni pomak ?
18. Šta je induktivna reaktansa, a šta induktivna susceptansa ? Kako se one računaju ?
19. Nacrtati dijagram napona i struje u kolu sa čisto kapacitivnom otpornošću.Koliki je fazni pomak?
20. Šta je kapacitivna reaktansa, a šta kapacitivna susceptansa ? Kako se one računaju ?
21. Kako se računa impedansa i fazni ugao u serijskom RL kolu ?
22. Kako se računa admitansa i fazni ugao u paralelnom RL kolu ?
23. Kako se računa impedansa i fazni ugao u serijskom RC kolu ?
24. Kako se računa admitansa i fazni ugao u paralelnom RC kolu ?
25. Kako se računa impedansa i fazni ugao u serijskom RLC kolu ?
26. Kako se računa admitansa i fazni ugao u paralelnom RLC kolu ?
27. Kada nastupa naponska, a kada strujana rezonanca ?
28. Kako se računa kružna učestanost, frekvencija i period pri rezonanci ?
29. Kako se računa aktivna, reaktivna i prividna snaga u serijskom RLC kolu ?
30. Kako se računa aktivna, reaktivna i prividna snaga u paralelnom RLC kolu ?

Osnove elektrotehnike

Modul 5

Inducirani napon u provodniku, koji se obrće konstantnom brzinom u homogenom magnetnom polju, mijenja se po veličini i smjeru proporcionalno sinusu ugla zakretanja, pa se može grafički predstaviti u obliku sinusoide . Za vrijeme jednog punog obrtaja, ugao α se ravnomjerno mijenja od 0° do 360°.Pri tome nastaju i promjene induciranog napona u provodniku. U položaju 1 imamo: α = 0° odnosno sin α = 0 U položaju 2 imamo: α = 90° odnosno sin α = 1 U položaju 3 imamo: α = 180° odnosno sin α = 0 U položaju 4 imamo: α = 270° odnosno sin α = −1 Dakle, u položajima 2 i 4 imamo maksimalnu vrijednost induciranog napona U m s tim što je: Položaj 2: u i = B ⋅ l ⋅ v = U m Položaj 4: u i = B ⋅ l ⋅ v = − U m U svim drugim tačkama, izme u ovih karakterističnih, inducirani napon se mijenja po sinusnom zakonu ( slika 4 ).

Slika 4: Induciranje napona i struje u provodniku koji se okreće u homogenom magnetnom polju

U provodniku koji se okreće stalnom brzinom u homogenom magnetnom polju, inducira se napon čija se promjena veličine i smjera ponavlja istim redom poslije svakog punog okreta.Tako dobiveni napon naziva se naizmjenični napon .Ako zatvorimo krajeve provodnika u kolu će poteći struja čija se veličina i smjer periodično mijenjaju.Takva struja se naziva naizmjenična struja.

2. KARAKTERISTIKE NAIZMJENIČNIH VELIČINA
2.1 PERIOD Period je dio vremena koje je potrebno da se izvrši jedna potpuna promjena naizmjenične veličine po jačini i smjeru .Period se označava sa ″ T ″ , a mjeri se u sekundama ( s ) . Naizmjenična veličina za vrijeme jednog perioda dva puta promijeni svoj smjer.Dakle, promjena naizmjenične veličine u jednom smjeru traje polovinu perioda, a za vrijeme druge polovine perioda smjer je suprotan ( slika 1 ) . Promjena induciranog napona zavisi od brzine kojom se navojak obrće u magnetnom polju.Uzmimo, na primjer, da je brzina obrtanja navojka 50 puta u jednoj sekundi.To znači da se u toku jedne sekunde desi 50 promjena intenziteta i smjera naizmjenične veličine, odnosno, u jednoj sekundi se pojavi 50 perioda.S obzirom na to da 50 perioda traje jednu sekundu, vrijeme trajanja jednog perioda dobijemo kao: 1 T= = 0,02s 50 Vremena trajanja svakog perioda su me usobno jednaka ukoliko je brzina obrtanja navojka konstantna ( nepromjenjiva ) . 2.2 MAKSIMALNA VRIJEDNOST ( AMPLITUDA ) To je najveća vrijednost koju postiže naizmjenična velečina .U toku jednog perioda, naizmjenična veličina dva puta postiže maksimalnu vrijednost: jedanput u pozitivnom, a jedanput u negativnom smjeru.Maksimalne vrijednosti se označavaju velikim slovom i indeksom ″m″(maksimum ). Maksimalna vrijednost struje se označava sa Im , a maksimalna vrijednost napona sa Um .
78

Osnove elektrotehnike
Maksimalna vrijednost induciranog napona se računa po formuli: Um = B ⋅ l ⋅ v

Modul 5

2.3 FREKVENCIJA ( UČESTANOST ) Frekvencija je broj perioda u jednoj sekundi .Frekvencija se označava sa ″ f ″.Jedinica za mjerenje frekvencije je ″ Herc ″ ( oznaka Hz ) . Izme u frekvencije i perioda vlada slijedeći odnos:

T=

1 f

ili

f=

1 T Hz = 1 s

Iz ovoga možemo izvesti jedinicu za frekvenciju kao:

Veće jedinice od Herca su: kiloherc ( kHz ), megaherc ( MHz ), gigaherc ( GHz ). Frekvencija napona u elektrotehnici jake struje je standardna u cijeloj Evropi i iznosi 50 Hz, a u Americi iznosi 60 Hz.U radio – vezi se primjenjuju naizmjenične struje više frekvencije – reda megaherca i više, dok je frekvencija struja u radarskim ure ajima reda gigaherca.

2.4 POČETNA FAZA Početna faza je fazni ugao koji odgovara početnom trenutku vremena . Do sada smo kao početak mjerenja vremena ( t = 0 ) uzimali trenutak kada je trenutna vrijednost induciranog napona u navojku jednaka nuli ( položaj 1, slika 4 ).To, me utim, nije pravilo, već predstavlja poseban slučaj. Pretpostavimo da je početak promatranja naizmjenične veličine negdje izme u položaja 1 i položaja 2, na slici 4.Za takav položaj provodnika početna faza je pomjerena za ugao θ u odnosu na koordinatni početak, a inducirani napon ″ u ″ ima odre enu pozitivnu vrijednost ( slika 5a ).

a)

b)

Slika 5: Početna faza naizmjenične veličine: a) pozitivna ; b) negativna Sa slike uočavamo da je grafik naizmjenične veličine pomjeren ulijevo u odnosu na koordinatni početak za odre eni ugao θ ( teta ).Dakle, početna faza je pozitivna kada je grafik posmatrane veličine pomjeren ulijevo u odnosu na koordinatni početak . Pretpostavimo sada da je početak promatranja naizmjenične veličine negdje izme u položaja 1 i položaja 4, na slici 4.Na slici 5b. uočavamo da je grafik posmatrane veličine pomjeren udesno u odnosu na koordinatni početak, a početna faza je negativna.Dakle, početna faza je negativna kada je grafik posmatrane veličine pomjeren udesno u odnosu na koordinatni početak . Iz svega navedenog možemo zaključiti da za početno vrijeme ( t = 0 ), posmatrana naizmjenična veličina može imati bilo koju od svojih trenutnih vrijednosti u toku jednog perioda.

2.5 KRUŽNA FREKVENCIJA
Osim u ″ ° ″ električni ugao se može predstaviti i tzv. lučnom mjerom ili radijanima .Radi lakšeg razumijevanja mjerenja ugla radijanima posmatrajmo kružnicu na slici 6.Poluprečnik ovakve kružnice jednak je jedinici ( r = 1 ) i ona se naziva jedinična kružnica .S obzirom da je poluprečnik jednak jedinici, obim kružnice ( 2rπ ) predstavlja puni luk .
79

odnosno: t 2π α  rad  ω= =  s  T t   1 ω = 2πf Pošto je T = imamo: f Pošto smo se upoznali sa osnovnim karakteristikama naizmjeničnih veličina. za električne potrošače čiji je rad ovisan od smijera struje potrebno je prethodno izvršiti ispravljanje naizmjenične u istosmjernu struju. odnosno 360° = 2π rad iz čega slijedi: 1 radijan = 57° 17′ 44. jednaka je nuli . a ona se u elektrotehnici naziva kružna frekvencija. srednja matematička vrijednost struje. je predstavljena pozitivna poluperioda naizmjenične struje. srednja vrijednost struje IS se odre uje za interval izme u dvije nulte vrijednosti. Slika 7: Srednja vrijednost naizmjenične sinusoidalne struje za polovinu perioda Površina ome ena krivuljom struje i vremenskom osom. predstavlja odgovarajuću količinu elektriciteta Q .Osnove elektrotehnike Dakle. koji odgovara geometrijskom uglu 360° = 2π radijana.Za jedan puni obrtaj.S obzirom da se ispravljanjem naizmjenične struje uspostavlja samo jedan smjer. potrebno je vrijeme T koje odgovara vremenu od jednog perioda.Proporcionalnost opisanog luka i vremena potrebnog da se on opiše. za ma koji broj cijelih perioda.1 SREDNJA VRIJEDNOST Pošto je kod sinusoidalne struje površina pozitivnog poluperioda jednaka površini negativnog poluperioda.Na slici 7. u intervalu T/2 .Pri istim uslovima poluprečnik će opisati luk koji odgovara uglu α za proporcionalno kraće vrijeme t . Modul 5 Slika 6: Jedinična kružnica Pretpostavimo da se jedinični poluprečnik obrće oko tačke ″ 0 ″ i da je brzina obrtanja konstantna. Me utim. sada možemo napisati osnovne matematičke jednačine za trenutne vrijednosti induciranog napona. matematički se može izraziti kao: 2π α 2π : T = α : t ili = T t α Količnik se naziva ugaona brzina. SREDNJA I EFEKTIVNA VRIJEDNOST NAIZMJENIČNE STRUJE 3. odnosno struje: u = U m ⋅ sin ωt = U m ⋅ sin 2πft i = I m ⋅ sin ωt = I m ⋅ sin 2πft 3. 80 . obim ovakve kružnice iznosi: 2rπ = 2 ⋅ 1 ⋅ π = 2π radijana .8″ Jedan radijan odgovara uglu čiji je kružni luk jednak poluprečniku kružnice .

a visina 0.637 Im . matematička. odgovarajuće jačine. količina toplote koju razvija naizmjenična struja na otporniku R za vrijeme T jednaka je: I2 Q~ = m ⋅ R ⋅T 2 Ako izjednačimo izraze za količinu toplote istosmjerne i naizmjenične struje dobijamo: I2 I ⋅R ⋅T = m ⋅R ⋅T 2 2 81 .Ova visina predstavlja srednju vrijednost sinusoidalne struje ( koja fizikalno ne postoji ) .Količina toplote koju razvija istosmjerna struja I na otporniku R za vrijeme T odre uje se prema Džulovom zakonu kao: Q _ = I2 ⋅ R ⋅ T Da bismo odredili količinu toplote koju razvija naizmjenična struja posmatrajmo dijagram na slici 8. Slika 8: Dijagram trenutnih vrijednosti kvadrata naizmjenične struje Sa slike je vidljivo da grafik kvadrata naizmjenične struje ima stalno pozitivnu vrijednost. a njena vrijednost u odnosu na maksimalnu vrijednost iznosi: I sr = 2 ⋅ I m = 0. a visina m . efektivna vrijednost naizmjenične struje brojno je jednaka istosmjernoj struji konstantne jačine koja u strujnom kolu razvija istu količinu toplote kao i posmatrana naizmjenična struja . a pošto je snaga funkcija kvadrata struje. potrebno je izračunati količine toplote koje razvijaju istosmjerna i naizmjenična struja.Osnove elektrotehnike Modul 5 Ovu površinu možemo transformisati u ekvivalentnu površinu pravougaonika čija je osnovica T/2 .Dakle. Analogno je srednja vrijednost naizmjeničnog napona: U sr = 3. konstantne jačine. Toplota proizvedena naizmjeničnom strujom na otporniku R za vrijeme T jednaka je površini ograničenoj vremenskom osom t ( u intervalu T ) i krivom koja predstavlja kvadrat naizmjenične struje. znači da snaga ima stalan smjer.637 ⋅ I m π Srednja. 2 Dakle. vrijednost naizmjenične struje je brojno jednaka istosmjernoj struji.2 EFEKTIVNA VRIJEDNOST 2 ⋅ U m = 0. I2 Ova površina jednaka je površini pravougaonika čija je osnovica T.637 ⋅ U m π Efektivno djelovanje naizmjenične struje izražava se pore enjem sa efektivnim djelovanjem istosmjerne struje. Radi odre ivanja brojčane zavisnosti efektivne vrijednosti naizmjenične struje. pri kojoj bi za vrijeme polovine perioda ( T/2 ) kroz kolo protekla ista količina elektriciteta ( Q ) kao i pri posmatranoj naizmjeničnoj struji .

slijedi: Modul 5 I2 = I2 m 2 odnosno I ef = Im 2 = 0.707 ⋅ U m U praksi se uvijek koriste efektivne vrijednosti naizmjenične struje i napona. 82 . FAZNI ODNOSI Pri proučavanju fizičkih procesa u kolima naizmjenične struje možemo uočiti da naizmjenične veličine jednake frekvencije prolaze u isto ili različito vrijeme kroz svoje karakteristične vrijednosti ( nulte i maksimalne ) . podrazumijeva se da se radi o efektivnim vrijednostima.Osnove elektrotehnike Nakon dijeljenja dobijenog izraza sa RT.707 ⋅ I m Dakle. Slika 9: Dijagram dviju struja jednakih faza Dakle. koje se nalaze u fazi. 4.U svim slučajevima kada se navode vrijednosti struje i napona. kao i uglove koji odre uju trenutni položaj u svakom trenutku. imat će početne fazne uglove.Matematički izrazi za trenutne vrijednosti ovih struja su: i 1 = I1m ⋅ sin(ωt + θ1 ) = I1m ⋅ sin α 1 i 2 = I 2 m ⋅ sin(ωt + θ 2 ) = I 2 m ⋅ sin α 2 gdje su: θ1 i θ 2 . odnosno kažemo da su fazno pomjerene . 4. kažemo da imaju jednake faze. kažemo da izme u njih postoji fazna razlika. efektivna vrijednost naizmjenične struje je za 2 puta manja od njene maksimalne vrijednosti . odnosno: ϕ = θ 2 − θ1 Uslov fazne jednakosti je ϕ = 0 odnosno θ1 = θ2 .2 FAZNA RAZLIKA Za dvije ili više naizmjeničnih veličina koje se mijenjaju po istom sinusnom zakonu. sa istom frekvencijom.početni fazni uglovi α1 = (ωt + θ1) i α2 = (ωt + θ2) – fazni uglovi ( u radijanima ) Razlika početnih faznih uglova naziva se fazni pomak ( ϕ ) .ali koje ne prolaze istovremeno kroz svoje nulte i maksimalne vrijednosti. dvije naizmjenične struje ( slika 9 ). 4. poklapajući se po smjeru. poklapajući se po smjeru. odnosno kažemo da se nalaze u fazi . jednake vrijednosti . sa istom frekvencijom i koje istovremeno prolaze kroz svoje nulte i maksimalne vrijednosti.Najveći broj mjernih instrumenata se baždari u efektivnim vrijednostima struje i napona .1 FAZNA JEDNAKOST Za dvije ili više naizmjeničnih veličina koje se mijenjaju po istom sinusnom zakonu. Analogno je efektivna vrijednost naizmjeničnog napona: U ef = Um 2 = 0.

Suština simboličke metode je u tome što se električne harmonijske veličine izražavaju kompleksnim brojevima. Sa slike je vidljivo da je θ1 = 0 i θ 2 = 5. imat će početne fazne uglove. a za drugu veličinu da fazno zaostaje . možemo pisati: j = −1 odnosno j 2 = −1 Iz gore navedene transformacije dobili smo realan broj ± 2 pomnožen sa imaginarni broj glasi: ± jb Imaginarni brojevi imaju vrijednosti izme u . koji se ne nalaze u fazi. izme u napona i struje ili struje i napona samoindukcije itd. a) Imaginarni brojevi U algebri. postoje i imaginarni brojevi.U elektrotehnici se obilježava slovom ″ j ″ . Fazni pomak postoji ne samo izme u istovrsnih veličina već i izme u različitih veličina.Matematički izrazi za trenutne vrijednosti ovih napona su: u 1 = U 1m ⋅ sin(ωt + θ1 ) u 2 = U 2 m ⋅ sin(ωt + θ 2 ) gdje su: θ1 i θ 2 . do trenutka u kojem druga veličina postigne istu takvu vrijednost naziva se fazni pomak . na primjer. PREDSTAVLJANJE NAIZMJENIČNIH VELIČINA 5. zadržavaju isti me usobni položaj u toku cijelog procesa promjena . Za veličinu čije karakteristične vrijednosti nastupaju ranije od odgovatajućih vrijednosti druge veličine. a imaju jednaku frekvenciju. veličine koje su fazno pomjerene. 2 2 Na osnovu ovoga možemo izvesti i slijedeću definiciju faznog pomaka: Vremenski interval koji pro e od trenutka u kojem je jedna veličina imala karakterističnu vrijednost.1 PREDSTAVLJANJE U KOMPLEKSNOM OBLIKU Američki naučnik Čarls Štajnmec ( Charles Steinmetz ) je uveo u teoriju naizmjeničnih struja računsku metodu koja se zove simbolička metoda . kao i uglove koji odre uju trenutni položaj u svakom trenutku. može se tako e reći da napon u2 fazno prednjači naponu u1 za ugao .Uzmimo za primjer ± − 4 .početni fazni uglovi π π π pa je fazni pomak: ϕ = θ 2 − θ1 = − 0 = 2 2 2 Dakle. što omogućava rješavanje električnih kola primjenom algebarskih operacija. pored realnih.j∞ i + j∞ . kaže se da fazno prednjači. Dakle. 83 − 1 . kao zaključak se može konstatovati da napon u1 fazno zaostaje za naponom u2 za ugao π π odnosno.Imaginarni brojevi su kvadratni korijeni iz negativnih brojeva.Osnove elektrotehnike Modul 5 Dakle. različite .Ovaj broj možemo transformisati kao: ± − 4 = ± 4 ⋅ (−1) = ±2 ⋅ − 1 Vrijednost − 1 naziva se imaginarna jedinica. Slika 10: Dijagram dvaju napona različitih faza Dva naizmjenična napona ( slika 10 ). pa opšti izraz za .

Slika 12: Predstavljanje kompleksnog broja pomoću vektora Kompleksan broj se može simbolički predstaviti u obliku vektora p ( slika 12 ).Realni brojevi se nalaze na apscisnoj osi ( realna osa ).Početak vektora je tačka 0 . modul vektore se može brojčano izraziti kao: | p |2 = a2 + b2 odnosno |p| = a 2 + b2 Pravac vektora.Gausovu ravan čine dvije me usobno okomite ose. Kompleksan broj označavamo sa p .On se odre uje primjenom trigonometrijske funkcije kao: b b tgα = odnosno α = arctg a a 84 . a na vertikalnoj ( ordinati ) imaginarni brojevi ( slika 11 ) . a kraj tačka C.Dakle.Time je kompleksan broj dobio vektorsko značenje.Dužina vektora se označava sa | p | i naziva se modul vektora .kompleksan broj a – realni dio kompleksnog broja b – imaginarni dio kompleksnog broja j – imaginarna jedinica c) Grafičko predstavljanje kompleksnih brojeva Kompleksne brojeve predstavljamo grafički u pravouglom koordinatnom sistemu koji čini ravan koju nazivamo kompleksna ili Gausova ravan .Primjenjujući Pitagorinu teoremu. Slika 11: Gausova ( kompleksna ) ravan Svakoj tački u kompleksnoj ravni pripada odgovarajući kompleksan broj.Osnove elektrotehnike b) Kompleksni brojevi Modul 5 Kompleksni broj se dobije kada se saberu ili oduzmu realni i imaginarni broj . a imaginarni na ordinatnoj osi ( imaginarna osa ). Na horizontalnoj osi ( apscisi ) nalaze se realni brojevi. pa opšti izraz za kompleksan broj u algebarskom obliku glasi: p = a + jb gdje je: p . svakom kompleksnom broju a ± jb možemo pridružiti tačku u kompleksnoj ravni. odnosno njegov položaj u kompleksnoj ravni odre en je uglom koji vektor zaklapa sa pozitivnim smjerom apscisne ose i naziva se argument .

a razlikuju se samo po predznaku ispred imaginarne vrijednosti nazivaju se konjugovano – kompleksni brojevi ... a) b) Slika 13: Grafičko predstavljanje u kompleksnoj ravni: a) struje . funkcija e jα može se predstaviti u trigonometrijskom obliku kao: e jα = cos α + j sin α Iz svega dosad navedenog proizilazi zaključak da kompleksan broj možemo izraziti u : algebarskom obliku p = a + jb - trigonometrijskom obliku eksponencijalnom obliku p = P ⋅ (cos α + j sin α) p = P ⋅ e jα 5.Primjenom trigonometrijskih funkcija možemo odrediti komponente vektora ako su poznati njegov modul i argument: 0A a cos α = = odnosno a = P ⋅ cos α 0C P AC b sin α = = odnosno b = P ⋅ sin α 0C P Uvrštavanjem dobijenih izraza dobijamo novi oblik izraza za vektor p : p = a + jb = P ⋅ cos α + jP ⋅ sin α = P ⋅ (cos α + j sin α) Dva kompleksna broja čije su realne i imaginarne vrijednosti jednake. p ⋅ p * = (a + jb) ⋅ (a − jb) = a2 + b2 5. b) napona 85 . Oni se označavaju kao: p = a + jb odnosno p * = a − jb Proizvod konjugovano – kompleksnih brojeva daje realan broj tj.7218.ugao pod kojim je vektor zakrenut u odnosu na pozitivni smjer apscisne ose Dakle. izraz (cosα + jsinα ) možemo predstaviti funkcijom e jα pa dobijamo kompleksan broj u eksponencijalnom obliku kao: p = P ⋅ e jα gdje je: e – baza prirodnog logaritma ( e = 2.Osnove elektrotehnike Modul 5 Modul vektora | p | obilježavat ćemo velikim slovom P . to znači da se i naizmjenične sinusoidalne veličine mogu prikazivati kompleksnim brojevima jer su i one vektori. ) P – modul vektora p α .2 PREDSTAVLJANJE U EKSPONENCIJALNOM OBLIKU Koristeći uzajamnu vezu trigonometrijske i eksponencijalne funkcije ( Ojlerov obrazac ).3 PREDSTAVLJANJE SINUSOIDALNIH ELEKTRIČNIH VELIČINA Pošto se kompleksni brojevi mogu prikazati vektorom.

01 = 61. 0.866666′ = 0.8″ = 57 + 17 44.6 rad .5238′ .12° = 0. Rješenje: 1 rad = 57° 17′ 44.2957777 = 179. Rješenje: 61° 23′ 36″ = 61 + 23 36 + = 61 + 0.14 ⋅ 57.90873 ⋅ 60 = 54.295777 Na kraju imamo: 0.12° = 122. sekunde i radijane .43″ Na kraju imamo: 3.12 34. minute i sekunde .295777 tj.90873° 179.4311111 ⋅ 60 = 25. 12352″ = 205.295777 tj.65 57. Rješenje: 34.2′ 34. 37. stepene i radijane . Prema slici 13a.866666′ 0.14 rad = 3.12 ⋅ 3600 = 122.866666 ⋅ 60 = 52″ Dakle.43″ Primjer 2: Ugao od 37.07 rad 57.3833333 + 0.6 57.90873° = 179° . 61° 23′ 36″ = 1. 86 34.295777° 60 3600 Dakle. Rješenje: 12352″ = 12352 = 205.295777° 37.245° = = 0.393333 61.2833333 + 0.393333° = = 1. tj.12° = 2047.4311111° 3600 3. a na slici 13b. 0. 12352″ = 0.245° pretvoriti u radijane .86666 tj. predstavljena je naizmjenična sinusoidalna struja u kompleksnoj ravni.4311111 tj. Rješenje: 1 rad = 57.8 + = 57 + 0.245 37. naš ugao je: 12352″ = 3° 25′ 52″ Primjer 5: Ugao od 34.12° = 34.393333° 60 3600 61. PRIMJERI PRORAČUNA NAIZMJENIČNIH VELIČINA Primjer 1: Ugao od 3.245° = 0.4311111 12352″ = = 0.0124444 = 57.Osnove elektrotehnike Modul 5 Na slici 31a.12 ⋅ 60 = 2047.07 tj.06 tj. izraz za napon u kompleksnom obliku će biti: U = U ⋅ e jθ = U ⋅ (cos θ + j sin θ) 6. tj.4311111° = 0.12° pretvoriti u minute.06 rad 57.832 34. izraz za struju u kompleksnom obliku će biti: I m ⋅ e j( ωt + θ) = I m ⋅ cos(ωt + θ) + jI m ⋅ sin(ωt + θ) Prema slici 13b.65 rad Primjer 3: Ugao od 61° 23′ 36″ pretvoriti u radijane . imamo: 3.832″ 34.295777 Primjer 4: Ugao od 12352″ pretvoriti u minute.86666′ 60 12352 12352″ = = 3.5238 ⋅ 60 = 31. predstavljen je naizmjenični sinusoidalni napon u kompleksnoj ravni.12° = 34. 12352″ = 3.14 rad = 179° 54′ 31.12° = = 0.14 rad pretvoriti u električne stepene.2 34.

za vrijeme t = 1 ms .57 = = ⋅ 10 3 ⇒ −3 2π ⋅ t 2 ⋅ 3.02s Primjer 10: Za koji ugao α će se pomjeriti rotor generatora.57 1.14rad = 180 o Primjer 11: Ako se rotor generatora obrne za ugao α = 90 o .14rad = 3.14 ⋅ 10 6.025s ω = 2πf = 2 ⋅ 3.14 ω= ⇒T= = ⇒ T ω 314 rad koliki je period i frekvencija naizmjenične veličine ? s f = 50Hz T = 0.04s Primjer 7: Kolika je frekvencija naizmjenične veličine ako je njen period T = 0.295777 α = 1. kolika je frekvencija napona koji se indukuje u njemu ? Rješenje: α = 90 o = 90 ⇒ 57.1 s ? Rješenje: T = 1 1 1 ⇒f = = ⇒ f T 0.2 rad s Primjer 9: Ako je kružna učestanost ω = 314 Rješenje: ω = 2πf ⇒ f = ω 314 = ⇒ 2π 2 ⋅ 3.Predočiti ovu veličinu u 2 algebarskom.25kHz Primjer 12: Kompleksna veličina ima modul 6 a argument π radijana .25 ⋅ 10 3 Hz = 0. Rješenje: a = P ⋅ cos α = 6 ⋅ cos π =6⋅0⇒ a = 0 2 π b = P ⋅ sin α = 6 ⋅ sin = 6 ⋅ 1 ⇒ b = 6 2 p = a + jb = 0 + j6 ⇒ p = j6 p = P ⋅ (cos α + j sin α) ⇒ p = 6 ⋅ (cos π 2 π π + j sin ) 2 2 p =P⋅e jα ⇒ p = 6⋅e j = 6 ⋅ e j90 o 87 .57rad α = ω ⋅ t = 2πf ⋅ t ⇒ f = α 1.14 2π 2π 2 ⋅ 3. za vrijeme t = 10-2 s ako se obrće stalnom rad ugaonom brzinom ω = 314 ? s Rješenje: α = ω ⋅ t = 314 ⋅ 10 −2 = 3.295777 ⇒ α = 3.1 f = 10Hz Primjer 8: Koliki je period i kružna učestanost napona čija je frekvencija f = 40 Hz ? Rješenje: T = 1 1 = ⇒ f 40 T = 0. trigonometrijskom i eksponencijalnom obliku .Osnove elektrotehnike Modul 5 Primjer 6: Koliko je vrijeme trajanja jedne periode naizmjenične struje čija je frekvencija f = 25 Hz ? Rješenje: T = 1 1 = ⇒ f 25 T = 0.14 ⋅ 57.28 f = 0.14 ⋅ 40 ⇒ ω = 251.

Napisati izraz za vrijednost struje u trigonometrijskom i eksponencijalnom obliku .707 ⋅ 311 ⇒ U ef = 220V Izjednačavanjem ovih jednačina dobijamo: 220 π 311 ⋅ sin 314t = 220 ⇒ sin 314t = = 0.707 ⋅ I m = 0.Odrediti trenutak t u kojem je trenutna vrijednost struje jednaka njenoj srednjoj vrijednosti .707 ⋅ 28. pa je: I I ef = 20A I ef = m = 0. Primjer 18: Matematički izraz za trenutnu vrijednost struje je i = Im ⋅ sin 314t .707 = 45 o = 311 4 π π 3. Rješenje: U = U ⋅ e jα = U ⋅ (cos α + j sin α) ⇒ U = 220 ⋅ (cos 30 o + j sin 30 o ) U = 190.707 ⋅ U m = 0.2 ⇒ 2 Primjer 16: Izračunati srednju i efektivnu vrijednost naizmjeničnog napona čija je maksimalna vrijednost Um = 311 V . Rješenje: U sr = U ef 2 U sr = 198V ⋅ U m = 0. U ef = Um 2 = 0.Osnove elektrotehnike j Modul 5 π Primjer 13: Vrijednost napona data je u eksponencijalnom obliku kao U = 220 ⋅ e 6 .637 ⋅ U m = 0. Koliku vrijednost će pokazati ampermetar za naizmjeničnu struju ? Rješenje: Ampermetar pokazuje efektivnu vrijednost struje. Rješenje: α = arctg b 5 = arctg = arctg1 ⇒ a 5 α = 45 o I =5⋅ 2 I = a 2 + b 2 = 5 2 + 5 2 = 25 + 25 = 25 ⋅ 2 ⇒ I = I ⋅ (cos α + j sin α) ⇒ jα I = 5 2 ⋅ (cos 45 o + j sin 45 o ) = 5 2 ⋅ (cos j45o j π π + j sin ) 4 4 I =I⋅e ⇒ I = 5 2 ⋅e = 5 2 ⋅e π 4 Primjer 15: Maksimalna vrijednost naizmjenične struje je 28.5 + j110 U = 220 ⋅ (cos π π 3 1 + j sin ) = 220 ⋅ ( + j ) = 220 ⋅ (0.14 t = 25 ⋅ 10 −4 s = 2. Rješenje: i = I m ⋅ sin 314 t .5ms t= 4 = = ⇒ 314 314 ⋅ 4 1256 odnosno.5) ⇒ 6 6 2 2 Primjer 14: Naizmjenična struja data je u algebarskom obliku I = 5 + 5 j .707 ⋅ 311 ⇒ 2 Primjer 17: Odrediti trenutak t u kojem će sinusoidalni napon maksimalne vrijednosti Um = 311 V i rad kružne frekvencije ω = 314 imati vrijednost jednaku efektivnoj .2 A .707 ⋅ U m = 0.866 + j0. I sr = 2 ⋅ I m = 0. s Rješenje: u = U m ⋅ sin ωt = 311 ⋅ sin 314 t .637 ⋅ 311 ⇒ π U U ef = 220V = m = 0.Napisati izraz za trenutnu vrijednost napona u trigonometrijskom i algebarskom obliku .707 ⇒ 314t = arcsin 0.637 ⋅ I m π 88 .

U kolu naizmjenične struje sa čisto aktivnim otporom.637 = 0.637 ⋅ 155.6908 t = 22 ⋅ 10 −4 s = 2.707 ⋅ 311 ⇒ U 1sr = 198V U 2sr = 99V U 1ef = 220V U 2ef = 0. znači da su i njihove frekvencije i periodi isti: ω 314 f 1 = f 2 = 50Hz = ω = 2πf ⇒ f = ⇒ 2π 2 ⋅ 3.02s T= = ⇒ f 50 5π  π  π  π π 3π + 2π ϕ= radijana = 75 o c) ϕ = θ1 − θ 2 =  −  −  = + = ⇒ 12 12  4  6  4 6 7.Osnove elektrotehnike Modul 5 Izjednačavanjem ovih jednačina dobijamo: I m ⋅ sin 314 t = 0.707 ⋅ U 1m = 0.637 ⋅ 2 ⇒ π I I ef = 1.707 ⋅ 2 ⇒ 2 π π ).274A ⋅ I m = 0.637 ⋅ I m ⇒ sin 314 t = 0.414A = m = 0. OTPOR U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE Otpornost u kolu naizmjenične struje se naziva aktivna otpornost .785 I m = 2A I sr = I ef 2 I sr = 1. histerezisa i sl. Izračunati maksimalnu.2ms t= ⇒ 314 Primjer 19: Matematički izraz za trenutnu vrijednost struje je i = Im ⋅ sin 628t .Ona je u kolima naizmjenične struja veća nego u kolima istosmjerne struje zbog povećanih gubitaka koji nastaju usljed površinskog efekta.5 ⋅ sin (314t − ). u2 = 155.5 ⇒ U 1ef = 0. napon i struja se u kolima sa ćisto aktivnom otpornosti nalaze u fazi (slika 14 ).637 ⋅ I m = 0. napon i jačina struje mijenjaju se po istom zakonu i istovremeno prolaze kroz svoje karakteristične tačke.14 1 1 T1 = T2 = 0.637 ⋅ U 1m = 0. 4 6 Primjer 20: Data su naponi trenutnih vrijednosti u1 = 311 ⋅ sin (314t + Odrediti: a) srednje i efektivne vrijednosti tih napona b) frekvencije i periode tih napona c) fazni pomak izme u tih napona Rješenje: a) U 1sr = 0.707 ⋅ 155.637 ⋅ 311 ⇒ U 2sr = 0. Dakle.6908 odnosno.41 A u trenutku t = 125 ⋅ 10-5 s .5 ⇒ U 2ef = 110V b) Pošto je ugaona brzina ista za oba napona.707 ⋅ I m = 0. 0.637 ⋅ U 2 m = 0. Slika 14: Dijagram struje i napona za kolo sa aktivnim otporom 89 .41 1.637 ⇒ 314 t = arcsin 0.707 ⋅ U 2 m = 0. srednju i efektivnu vrijednost struje ako je njena trenutna vrijednost i = 1. Rješenje: i = I m ⋅ sin 628t ⇒ I m = i 1.41 = = ⇒ −5 sin 628t sin(628 ⋅ 125 ⋅ 10 ) sin 0.

Modul 5 Im = Um R Tako e.Dijagram struje i napona na induktivitetu. možemo pokazati da i za efektivne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon: I ef = Im 2 = Um 2 ⋅R = Um 1 ⇒ 2 R ⋅ I ef = U ef R Aktivna otpornost u kolu naizmjenične struje se naziva i rezistansa. pruža naizmjeničnoj struji dodatni otpor. svitak ) ima sposobnost da pri proticanju naizmjenične struje vrši koncentraciju magnetne energije u prostoru oko zavojnice i unutar zavojnice.Osnove elektrotehnike Ako kroz otpor R teče sinusna struja i = Im ⋅ sinωt . za maksimalne i efektivne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon u obliku: U U Im = m odnosno I ef = ef XL XL Recipročna vrijednost induktivnog otpora naziva se reaktivna induktivna provodnost ili induktivna susceptansa : 1 BL = XL 90 . pa se zbog toga naziva reaktivna induktivna otpornost ili induktivna reaktansa : X L = ωL = 2πfL Dakle. onda na otporu vlada napon: u R = R ⋅ i = R ⋅ I m ⋅ sin ωt = U m ⋅ sin ωt Vidimo da za maksimalne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon.Zbog toga zavojnica. odnosno: Um = R ⋅ Im tj. a otpor rezistor . pored omskog otpora. INDUKTIVITET U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE Induktivitet ( zavojnica. Recipročna vrijednost otpora se naziva aktivna provodnost ili konduktansa: 1 G= pa možemo pisati: R I m = G ⋅ U m odnosno I ef = G ⋅ U ef 8. odnosno: U U m = ω ⋅ L ⋅ I m tj. I m = m ωL Veličina ωL ima karakter otpornosti i izražava protivljenje ( reakciju ) zavojnice promjeni jačine struje u njoj. tada se napon na induktivitetu dobija složenim matematičkim postupkom: ∆i uL = L ⋅ = ω ⋅ L ⋅ I m ⋅ cos ωt = U m ⋅ cos ωt ∆t Vidimo da za maksimalne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon. kroz koji protiče naizmjenična struja dat je na slici 15. Slika 15: Dijagram struje i napona za kolo sa induktivitetom Ako kroz induktivitet L teče sinusna struja i = Im ⋅ sinωt .

pa nastaje oscilatorno pomjeranje naelektrisanih čestica koje na taj način čine tzv.Osnove elektrotehnike Sada možemo pisati: I m = BL ⋅ U m odnosno I ef = B L ⋅ U ef Modul 5 Sa slike 15. struja kroz induktivitet fazno kasni za naponom za 90° . napon na induktivitetu fazno prednjači struji za 90°. Slika 16: Dijagram struje i napona za kolo sa kondenzatorom Ako se na kapacitet C priključi sinusni napon uC = Um ⋅ sinωt .U kolu sa kondenzatorom teče naizmjenična struja. Dijagram struje i napona na kondenzatoru. za maksimalne i efektivne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon u obliku: I Im odnosno U ef = ef XC XC Recipročna vrijednost kapacitivnog otpora naziva se reaktivna kapacitivna susceptansa : 1 BC = = ωC XC Um = 91 kapacitivna provodnost ili . možemo zaključiti da će se u kolu naizmjenične struje sa kondenzatorom vršiti trajan proces periodičnog ″ punjenja ″ i ″ pražnjenja ″ kondenzatora.S obzirom da se polaritet ploča kondenzatora mijenja proporcionalno frekvenciji. ali to ne znači da struja prolazi kroz dielektrik kondenzatora već da je ona posljedica trajne periodične izmjene odre ene količine elektriciteta izme u izvora električne struje i kondenzatora. postoji i struja dielektričnog pomjeraja u dielektriku kondenzatora . Dakle. KAPACITET U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE Ako na kondenzator priključimo naizmjenični napon. sa čisto induktivnom otpornošću. s obzirom da se vrijednost tog napona stalno mijenja po zakonu sinusa. odnosno. pa se idealna zavojnica u kolu istosmjerne struje ponaša kao kratak spoj . struju dielektričnog pomjeraja . tada se struja kroz kapacitet dobija složenim matematičkim postupkom: ∆u C ∆q iC = =C⋅ = ωCU m ⋅ cos ωt = I m ⋅ cos ωt ∆t ∆t Vidimo da za maksimalne vrijednosti struje i napona vrijedi Omov zakon. 9. U m = m ωC 1 Veličina ima karakter otpornosti i naziva se reaktivna kapacitivna otpornost ili ωC kapacitivna reaktansa : 1 1 XC = = ωC 2πfC Dakle. je vidljivo da u kolima naizmjenične struje. dat je na slici 16. pored provodne ( konduktivne ) struje u provodnicima kola. u kolu naizmjenične struje. to se i smjer električnog polja mijenja isto toliko puta. NAPOMENA: Otpor idealne zavojnice u kolu istosmjerne struje je nula ( f = 0 ⇒ ωL = XL = 0 ). u kolu naizmjenične struje sa kondenzatorom. odnosno: I I m = ω ⋅ C ⋅ U m tj.

OTPOR I INDUKTIVITET U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE 10. nego duži. odnosno. c) trougao otpornosti Realna zavojnica se. 10. b) trougao napona .Pad napona UR je u fazi sa strujom koja protiče kroz kolo.Pri poznatim vrijednostima Z i R primjenom trigonometrijske funkcije cosϕ za trougao dobijamo: cos ϕ = R R = ⇒ Z R 2 + (ωL) 2 92 ϕ = arccos R R 2 + ( ωL ) 2 . je vidljivo da u kolima naizmjenične struje. sa čisto kapacitivnom otpornošću. pored induktivnosti. ωC pa se idealni kondenzator u kolu istosmjerne struje ponaša kao prekid kola . vidimo da za serijsko RL kolo vrijedi Omov zakon u obliku: U I= Z Pošto su otpornosti u kolu proporcionalne naponima. karakteriše nekom aktivnom otpornošću i može se predstaviti u obliku kola sa redno spojenom aktivnom i induktivnom otpornošću ( slika 17a ) . trougao napona možemo transformisati u trougao otpornosti ( slika 17c ). 1 NAPOMENA: Otpor idealnog kondenzatora u kolu istosmjerne struje je ∞ ( f = 0 ⇒ =XC = ∞) . koje u pogodnom mjerilu predstavljaju električni otpor u omima.1 SERIJSKI RL SPOJ a) b) c) Slika 17: Serijski RL spoj: a) šema spoja .Vrijednosti otpora na zavise od vremena pa stranice trougla otpora nisu vektori. struja na kapacitetu fazno prednjači naponu za 90°.Osnove elektrotehnike Sada možemo pisati: I m = BC ⋅ U m odnosno I ef = B C ⋅ U ef Modul 5 Sa slike 16. Napon U .Priključeni napon se raspodjeljuje na pad napona na aktivnom otporu UR i pad napona na induktivitetu UL . se odre uje primjenom Pitagorine teoreme za trougao kao: U 2 = U 2 + U 2 odnosno U = U 2 + U 2 R L R L Na temelju Omovog zakona možemo pisati: UR = I ⋅ R i UL = I ⋅ XL Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za napone dobijamo: U = (I ⋅ R ) 2 + (I ⋅ X L ) 2 = I 2 ⋅ (R 2 + X 2 ) = I ⋅ R 2 + (ωL) 2 L Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost struje u kolu: U I= 2 R + (ωL) 2 Izraz u nazivniku predstavlja ukupni otpor kola i naziva se impedansa kola : Z = R 2 + (ωL) 2 = R 2 + X 2 L Dakle. na priključcima. Poznajući takve naponske odnose dobijamo dijagram napona ( trougao napona ) kao na slici 17b. a pad napona UL fazno prednjači struji kroz kolo za 90°. napon na kapacitetu fazno kasni za strujom za 90° .

0° < ϕ < 90° 93 . G i BL primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao dobijamo: B B G ϕ = arccos . ϕ = arcsin L .U grani sa induktivnom otpornošću protiće reaktivna struja IL koja fazno zaostaje za priključenim naponom za 90° . 0° < ϕ < 90° 10. primjenom trigonometrijske funkcije tgϕ dobijamo: X ωL ϕ = arctg tgϕ = L ⇒ R R Dakle. ϕ = arctg L Y Y G Dakle. ali manji od 90° . struja u rednom RL kolu fazno zaostaje za priključenim naponom za ugao ϕ koji je veći od nule. nego duži. vidimo da za paralelno RL kolo vrijedi Omov zakon u obliku: I U= Y Pošto su provodnosti u kolu proporcionalne strujama. koje u pogodnom mjerilu predstavljaju električnu provodnost u simensima.U grani sa aktivnom otpornošću protiče aktivna struja IR koja je u fazi sa priključenim naponom.Vrijednosti provodnosti na zavise od vremena pa stranice trougla provodnosti nisu vektori. slika 18b ). struja u paralelnom RL kolu fazno zaostaje za priključenim naponom za ugao ϕ koji je veći od nule. Ukupna struja I se odre uje primjeno Pitagorine teoreme za trougao kao: I2 = I2 + I2 R L odnosno I = I2 + I2 R L Na temelju Omovog zakona možemo pisati: I R = G ⋅ U i I L = BL ⋅ U Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za struje dobijamo: I = (G ⋅ U ) 2 + ( B L ⋅ U ) 2 = U 2 ⋅ (G 2 + B 2 ) = U ⋅ G 2 + B 2 L L Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost napona u kolu: I U= G 2 + B2 L Izraz u nazivniku predstavlja ukupnu provodnost kola i naziva se admitansa kola : Y = G 2 + B2 L Dakle.2 PARALELNI RL SPOJ a) b) c) Slika 18: Paralelni RL spoj: a) šema spoja . b) trougao struja . ali manji od 90° . c) trougao provodnosti Posmatrajmo šemu na slici 18a. trougao struja možemo transformisati u trougao provodnosti ( slika 18c ).a koji zavisi od odnosa aktivne i induktivne otpornosti tj.Pri poznatim vrijednostima Y .a koji zavisi od odnosa aktivne i induktivne provodnosti tj.Osnove elektrotehnike Modul 5 Ako su nam poznate vrijednosti induktivnog i omskog otpora.Ukupna struja je jednaka dijagonali pravougaonika konstruisanog na aktivnoj i reaktivnoj struji ( trougao struja.

se odre uje primjenom Pitagorine teoreme za trougao kao: 2 U2 = U2 + UC R odnosno 2 U = U2 + UC R Na temelju Omovog zakona možemo pisati: UR = I ⋅ R i UC = I ⋅ XC Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za napone dobijamo: 2 2 U = (I ⋅ R ) 2 + (I ⋅ X C ) 2 = I 2 ⋅ (R 2 + X C ) = I ⋅ R 2 + X C Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost struje u kolu: I= U 2 R + XC 2 Izraz u nazivniku predstavlja ukupni otpor ili impedansu kola: 2 Z = R 2 + XC Dakle.Vrijednosti otpora na zavise od vremena pa stranice trougla otpora nisu vektori. karakteriše nekom aktivnom otpornošću i može se predstaviti u obliku kola sa spojenom aktivnom i kapacitivnom otpornošću ( slika 19a ) . b) trougao napona . XC i Z primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao dobijamo: ϕ = arccos R Z . 0° < ϕ < -90° 94 .Pad napona UR je u fazi sa strujom koja protiče kroz kolo.1 SERIJSKI RC SPOJ a) b) c) Slika 19: Serijski RC spoj: a) šema spoja . ϕ = arctg XC R Dakle.Priključeni napon se raspodjeljuje na pad napona na aktivnom otporu UR i pad napona na kapacitetu UC . trougao napona možemo transformisati u trougao otpornosti ( slika 19c ).Pri poznatim vrijednostima R . vidimo da za serijsko RC kolo vrijedi Omov zakon u obliku: I= U Z Pošto su otpornosti u kolu proporcionalne naponima. c) trougao otpornosti Realni kondenzator se. OTPOR I KAPACITET U KOLU NAIZMJENIČNE STRUJE 11. struja u rednom RC kolu fazno prednjači priključenom naponu za ugao ϕ koji je veći od nule.a koji zavisi od odnosa aktivne i kapacitivne otpornosti tj. ϕ = arcsin XC Z . Poznajući takve naponske odnose dobijamo dijagram napona ( trougao napona ) kao na slici 19b. nego duži. pored kapacitivnosti. ali manji od -90° . Napon U . a pad napona UC fazno zaostaje za strujom u kolu za 90°. koje u pogodnom mjerilu predstavljaju električni otpor u omima.Osnove elektrotehnike Modul 5 11. na priključcima.

U grani sa kapacitivnom otpornošću protiče reaktivna struja IC koja fazno prednjači priključenom naponu za 90° . Ukupna struja I se odre uje primjeno Pitagorine teoreme za trougao kao: 2 I2 = I2 + IC R odnosno 2 I = I2 + IC R Na temelju Omovog zakona možemo pisati: I R = G ⋅ U i I C = BC ⋅ U Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za struje dobijamo: 2 2 I = ( G ⋅ U ) 2 + ( B C ⋅ U ) 2 = U 2 ⋅ (G 2 + B C ) = U ⋅ G 2 + B C Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost napona u kolu: I U= 2 G 2 + BC Izraz u nazivniku predstavlja ukupnu provodnost ili admitansu kola: 2 Y = G 2 + BC Dakle. ϕ = arctg C ϕ = arccos Y G Y Dakle. ali manji od -90° . vidimo da za paralelno RC kolo vrijedi Omov zakon u obliku: I U= Y Pošto su provodnosti u kolu proporcionalne strujama. b) trougao struja . c) trougao provodnosti Posmatrajmo šemu na slici 20a. struja u paralelnom RC kolu fazno prednjači priključenom naponu za ugao ϕ koji je veći od nule.U grani sa aktivnom otpornošću protiče aktivna struja IR koja je u fazi sa priključenim naponom.Ukupna struja je jednaka dijagonali pravougaonika konstruisanog na aktivnoj i reaktivnoj struji ( trougao struja. trougao struja možemo transformisati u trougao provodnosti ( slika 20c ).Vrijednosti provodnosti na zavise od vremena pa stranice trougla provodnosti nisu vektori. OTPOR. G i BC primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao dobijamo: B B G .a koji zavisi od odnosa aktivne i kapacitivne provodnosti tj. nego duži. INDUKTIVITET I KAPACITET U KOLU SINUSNE STRUJE 12.1 SERIJSKI RLC SPOJ Slika 21: Šema serijskog RLC kola 95 . ϕ = arcsin C .2 PARALELNI RC SPOJ Modul 5 a) b) c) Slika 20: Paralelni RC spoj: a) šema spoja .Osnove elektrotehnike 11. 0° < ϕ < -90° 12. koje u pogodnom mjerilu predstavljaju električnu provodnost u simensima.Pri poznatim vrijednostima Y . slika 20b ).

XL i XC primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao dobijamo: X − XC X − XC R ϕ = arccos . 96 . 3. Ako je XL < XC . a napon U kasni iza struje za ugao ϕ < 0 . ( slika 21 ). dovoljno bi bilo pobuditi LC kolo i u njemu bi primljena energija trajno oscilirala vlastitom frekvencijom ( ωsop ) bez prisustva izvora . UL = I ⋅ XL .Prema tome.Napon U se odre uje primjenom Pitagorine teoreme za trougao kao: U 2 = U 2 + (U L − U C ) 2 R odnosno U = U 2 + (U L − U C ) 2 R Na temelju Omovog zakona možemo pisati: UR = I ⋅ R . ϕ = arcsin L . Ako je XL = XC . UC = I⋅XC Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za napone dobijamo: U = (I ⋅ R ) 2 + (I ⋅ X L − I ⋅ X C ) 2 = I 2 ⋅ R 2 + (X L − X C ) 2 = I ⋅ R 2 + (X L − X C ) 2 Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost struje u kolu: I= U R 2 + (X L − X C ) 2 [ ] Izraz u nazivniku predstavlja ukupni otpor ili impedansu kola: Z = R 2 + (X L − X C ) 2 Dakle. Poznajući takve naponske odnose dobijamo dijagrame napona i otpornosti ( trouglovi napona i otpornosti) kao na slici 22. c) XL = XC U zavisnosti od odnosa reaktivnih otpora XL i XC postoje tri karakteristična slučaja: 1. a) b) c) Slika22: Trouglovi napona i otpornosti: a) XL >XC . pad napona UL fazno prednjači struji kroz kolo za 90°.Pad napona UR je u fazi sa strujom koja protiče kroz kolo.tada je UL < UC ( slika 22b ) pa kažemo da je spoj kapacitivnog karaktera. ϕ = arctg L Z Z R Kod serijskog RLC kola pri XL = XC u kolu nastupa serijska ili naponska rezonanca . dok pad napona UC fazno kasni za strujom kroz kolo za 90°.Osnove elektrotehnike Modul 5 Za serijski RLC spoj. Ako je XL > XC . 2. R .tada je UL > UC ( slika 22a ) pa kažemo da je spoj induktivnog karaktera. jer su napon U i struja I u fazi ( ϕ = 0 ) . vidimo da za serijsko RL kolo vrijedi Omov zakon u obliku: U I= Z Pri poznatim vrijednostima Z .tada je UL = UC ( slika 22c ) pa kažemo da je spoj u naponskoj rezonanci. je karakteristično da se priključeni napon raspodjeljuje na pad napona na aktivnom otporu UR .Fizikalna suština naponske rezonance je potpuna razmjena reaktivne energije izme u magnetnog polja namotaja zavojnice i električnog polja dielektrika kondenzatora. Pretpostavimo da je induktivna otpornost veća od kapacitivne. pri čemu nastaje osciliranje energije koje podržava izvor. kada bi aktivni otpor kola bio jednak nuli ( R = 0 ) . b) XL < XC . a napon U prednjači struji za ugao ϕ > 0 . pad napona na induktivitetu UL i pad napona na kapacitetu UC.

2.2 PARALELNI RLC SPOJ Slika 23: Šema paralelnog RLC kola Za paralelni RLC spoj. 3. T = 2π LC Dakle.Struja I se odre uje primjenom Pitagorine teoreme za trougao kao: I 2 = I 2 + (I L − I C ) 2 R odnosno I = I 2 + (I L − I C ) 2 R Na temelju Omovog zakona možemo pisati: I R = G ⋅ U . jer su napon U i struja I u fazi ( ϕ = 0 ) . Ako je BL = BC . c) BL = BC U zavisnosti od odnosa reaktivnih provodnosti BL i BC postoje tri karakteristična slučaja: 1. a amplituda električnih oscilacija pri rezonanci dostiže maksimum. dok struja IC fazno prednjači naponu U za 90°. I C = BC ⋅ U Uvrštavanjem ovih vrijednosti u jednačinu za struje dobijamo: I = (G ⋅ U ) 2 + ( B L ⋅ U − B C ⋅ U ) 2 = U 2 ⋅ G 2 + ( B L − B C ) 2 = U ⋅ G 2 + ( B L − B C ) 2 97 [ ] .Osnove elektrotehnike Modul 5 Vlastitu frekvenciju oscilatornog kola pri režimu naponske rezonance odre ujemo kao: X L = X C ⇒ ωL = 1 ⇒ ωC ω sop = 1 LC Frekvencija izvora pri kojoj nastupa naponska rezonanca naziva se rezonantna frekvencija : ω rez = 1 LC . rezonantna frekvencija izvora jednaka je frekvenciji slobodnih oscilacija oscilatornog kola. b) BL < BC . je karakteristično da se ukupna struja I raspodjeljuje. tada je IL > IC ( slika 24a ) pa kažemo da je spoj induktivnog karaktera. f rez = 1 2π LC . Poznajući takve strujne odnose dobijamo dijagrame struja i provodnosti ( trouglovi struja i provodnosti ) kao na slici 24. IL i IC. struja IL fazno kasni za naponom U za 90°. na struje IR .Struja IR je u fazi sa naponom U. a napon U prednjači struji za ugao ϕ > 0 . ( slika 23 ). Pretpostavimo da je induktivna provodnost veća od kapacitivne. Impedansa serijskog oscilatornog kola pri rezonanci je minimalna i jednaka je aktivnoj otpornosti. Ako je BL < BC .tada je IL < IC ( slika 24b ) pa kažemo da je spoj kapacitivnog karaktera. a napon U kasni iza struje za ugao ϕ < 0 . prema Prvom Kirhofovom zakonu. Ako je BL > BC . 12. a) b) c) Slika24: Trouglovi struja i provodnosti: a) BL >BC .tada je IL = IC ( slika 24c ) pa kažemo da je spoj u strujnoj rezonanci. I L = BL ⋅ U .

Izračunati induktivni otpor zavojnice ako kroz nju protiče naizmjenična struja frekvencije f = 50 Hz . aktivnog otpora R = 10 Ω .Izračunati koeficijent induktivnosti zavojnice . Rješenje: X L = 2πfL = U U 1 200 1 ⇒L= ⋅ = ⋅ ⇒ I I 2πf 4 2 ⋅ 3. ϕ = arctg L ϕ = arccos Y G Y Kod paralelnog RLC kola pri BL = BC u kolu nastupa paralelna ili strujna rezonanca .14 ⋅ 50 98 L = 0. priključen je naizmjenični napon trenutne vrijednosti u = 311 ⋅ sin 314t . Provodnost paralelnog oscilatornog kola pri rezonanci je minimalna i jednaka je aktivnoj provodnosti. T = 2π LC Dakle. Vlastitu frekvenciju oscilatornog kola pri režimu strujne rezonance odre ujemo kao: BL = BC ⇒ 1 = ωC ⇒ ωL ω sop = 1 LC Frekvencija izvora pri kojoj nastupa strujna rezonanca naziva se rezonantna frekvencija : ω rez = 1 LC .707 ⋅ I m = 0.induktiviteta L i zanemarivo malog omskog otpora. BL i BC primjenom trigonometrijskih funkcija za trougao dobijamo: B − BC B − BC G . G .1A = ⇒ R 10 I I ef = m = 0.16H . 13. rezonantna frekvencija izvora jednaka je frekvenciji slobodnih oscilacija oscilatornog kola. pri čemu se energija izvora troši samo na pokrivanje aktivnih gubitaka.707 ⋅ 31. f rez = 1 2π LC .Fizikalna suština strujne rezonance je potpuna razmjena reaktivne energije izme u magnetnog polja namotaja zavojnice i električnog polja dielektrika kondenzatora.14 ⋅ 50 ⋅ 0.016 ⇒ X L = 5. vidimo da za paralelno RC kolo vrijedi Omov zakon u obliku: I U= Y Pri poznatim vrijednostima Y .Pri ovom naponu kroz kolo teče struja efektivne vrijednosti 4A .024Ω Primjer 3: Na krajeve zavojnice. a reaktivne struje grana su jednake i fazno pomjerene za 180° . Rješenje: X L = ωL = 2πfL = 2 ⋅ 3.Osnove elektrotehnike Iz ove jednačine dobijamo izraz za efektivnu vrijednost napona u kolu: I U= G 2 + (B L − B C ) 2 Izraz u nazivniku predstavlja ukupnu provodnost ili admitansu kola: Y = G 2 + (B L − B C ) 2 Modul 5 Dakle. frekvencije 50Hz .1⋅ sin 314t i = I m ⋅ sin ωt ⇒ I ef = 22A Primjer 2: Zavojnica bez prisustva feromagnetne jezgre ima induktivitet L = 0.016 H .priključen je sinusni napon efektivne vrijednosti 200V .1 ⇒ 2 i = 31. te napisati izraz za trenutnu vrijednost struje . Izračunati maksimalnu i efektivnu vrijednost struje . Rješenje: I m = U m 311 I m = 31. PRIMJERI PRORAČUNA RLC KOLA Primjer 1: Na krajeve električnog ure aja. ϕ = arcsin L .

Koliki kapacitivni otpor XC pruža kondenzator struji frekvencije 100 Hz ? Rješenje: X C = 1 1 1 = = ⇒ ωC 2πfC 2 ⋅ 3.0189H = 18. B L = 0.1333 ⇒ Z 6 ϕ = 82. Ukupna admitansa kola iznosi Y = 3 + j 3 .14 ⋅ 50 314 314 314 L = 0.9mH ϕ = arccos R 0.Koliki je induktivitet zavojnice i fazna razlika izme u napona i struje ? Rješenje: Z = 2 U 60 = ⇒ I 10 2 Z = 6Ω Z =R + X2 L ⇒ X2 L = Z − R ⇒ 2πfL = Z − R ⇒ L = 2 2 2 2 Z2 − R 2 2πf 6 2 − 0.86 ⋅10 6 ⇒ Z = 3295.14 ⋅100 ⋅199 ⋅10−6 ⇒ 1 XC 2πfC I ef = 10A Primjer 6: Zavojnica omskog otpora 0.4Ω ϕ = arctg XL ωL 2 ⋅ 3. te predstaviti admitansu u eksponencijalnom obliku .14S 2 2 2 Primjer 9: U kolo naizmjenične struje su paralelno priključeni aktivni otpor R i zavojnica induktiviteta L.Ukupna impedansa kola je Z = 5Ω .14 ⋅ 50 ⋅ 10 = arctg = arctg = arctg3. ako je fazni ugao izme u struje i napona ϕ = 45° . kroz zavojnicu protiče struja efektivne vrijednosti 10A . Rješenje: Y = 1 1 Y = 0.14 ⇒ R R 1000 ϕ = 72° 21′ Primjer 8: U kolon aizmjenične struje su paralelno priključeni aktivni otpor R i zavojnica induktiviteta L.14S Y2 Y 0. Izračunati admitansu kola . Rješenje: ϕ = arctg BL 3 = arctg ⇒ G 3 ϕ = 30 o = 99 π 6 . Izračunati fazni ugao izme u struje i napona . kolika je vrijednost struje ? Rješenje: Ief = U ef U = ef = U ef ⋅ 2πfC = 80 ⋅ 2 ⋅ 3.64 35.14 ⋅100 ⋅199 ⋅10 − 6 X C = 8Ω Primjer 5: U kolo naizmjenične struje je uključen kondenzator kapaciteta C = 199µFAko je frekvencija priključenog napona 100 Hz i efektivna vrijednost Uef = 80 V .946 L= = = = ⇒ 2 ⋅ 3. te aktivnu i reaktivnu provodnost .03o Primjer 7: Zavojnica induktiviteta L = 10 H i radnog otpora R = 1000Ω ima ulogu prigušnice u kolu naizmjenične struje.36 5.Osnove elektrotehnike Modul 5 Primjer 4: U kolo naizmjenične struje je uključen kondenzator kapaciteta C = 199µF.Izračunati impedansu zavojnice i faznu razliku izme u struje i napona ako je frekvencija priključenog napona 50 Hz .8Ω priključena je na naizmjenični napon efektivne vrijednosti 60V i frekvencije 50 Hz.8 2 36 − 0. Rješenje: Z = R 2 + (ωL) 2 = 1000 2 + (2 ⋅ 3.8 = arccos = arccos 0.2 = = ⇒ G = 0.2S = ⇒ Z 5 B B B B ϕ = arctg L ⇒ tgϕ = L ⇒ tg 45 o = L ⇒ L = 1 ⇒ G G G G Y 2 = G 2 + B 2 = G 2 + G 2 = 2G 2 ⇒ G = L BL = G .Pri ovom naponu.14 ⋅ 50 ⋅10) 2 = 10 6 + 9.

Rješenje: X C = 1 1 1 = = ⇒ ωC 2πfC 2 ⋅ 3.5 2 G = 0.2 H vezana je serijski sa kondenzatorom kapaciteta C = 40µF.5 ⋅1 cos ϕ = ⇒ cos 60 o = ⇒ = ⇒G= ⇒ Y 0.5 2 0.46 ⋅ e j π 6 Primjer 10: U kolo naizmjenične struje serijski su uključeni kondenzator C = 199 µF i otpor R = 8Ω. Ukupna admitansa kola iznosi Y = 1 + j 3 .3Ω ϕ = arctg XC 8 = arctg = arctg1 ⇒ R 8 ϕ = 45 o = π 4 Primjer 11: U kolo naizmjenične struje serijski su uključeni kondenzator C = 199 µF i otpor R = 6Ω. ako je f = 100 Hz .Izračunati fazni ugao izme u struje i napona .43S Primjer 13: U kolo naizmjenične struje su paralelno priključeni aktivni otpor R i kondenzator C.Izračunati struju u kolu i padove napona na zavojnici i kondenzatoru.Osnove elektrotehnike Y = G 2 + B 2 = 3 2 + ( 3 ) 2 = 9 + 3 = 12 ⇒ L Y = Y⋅e jϕ Modul 5 Y = 3. te aktivnu i reaktivnu provodnost. ako je fazni ugao izme u struje i napona ϕ = 60° .5 2 B C = 0. te predstaviti admitansu u eksponencijalnom obliku . 100 . a frekvencija 50 Hz .Ukupna impedans kola je Z = 2Ω . Ako je frekvencija priključenog napona 100 Hz i efektivna vrijednost Uef = 80 V.46S ⇒ Y = 3.14 ⋅100 ⋅199 ⋅10 −6 X C = 8Ω 2 Z = R 2 + X C = 8 2 + 8 2 = 128 ⇒ Z = 11.14 ⋅100 ⋅199 ⋅10 −6 X C = 8Ω Z = 10Ω 2 Z = R 2 + X C = 6 2 + 8 2 = 36 + 64 ⇒ I ef = U ef 80 = ⇒ Z 10 I ef = 8A Primjer 12: U kolo naizmjenične struje su paralelno priključeni aktivni otpor R kondenzator C.5 ⋅ 3 ⇒ sin 60 o = C ⇒ = ⇒ BC = ⇒ Y 0.5 2 0. 2 Rješenje: Y = G 2 + B C = 12 + ( 3 ) 2 = 1 + 3 ⇒ Y = 2S ϕ = arccos G 1 = arccos ⇒ Y 2 Y = 2 ⋅ e j60 o ϕ = 60 o = π 3 Y = Y ⋅ e jϕ ⇒ Primjer 14: Zavojnica aktivnog otpora R = 20 Ω i induktivnosti L = 0. kolika je vrijednost struje u kolu ? Rješenje: X C = 1 1 = ⇒ ωC 2 ⋅ 3.25S sin ϕ = BC B 3 BC 0. Kolika je impedansa kola i fazni ugao izme u struje i napona . ako je napon na stezaljkama kola U = 220 V .Izračunati admitansu kola .5S = ⇒ Z 2 G G 1 G 0. Rješenje: Y = 1 1 Y = 0.

L = 0.8) 2 ⇒ I= U 220 = ⇒ Z 26.4 − 15.5 ⋅ 31.77 I = 6.6) 2 = 400 + 5990.2 mF priključen je na napon efektivne vrijednosti 220 V i frekvencije 50 Hz .Izračunati admitansu i sve struje u kolu .1V U C = 103.4 ⇒ U C = I ⋅ X C = 6.14 ⋅ 50 ⋅ 40 ⋅10 −6 Z = R 2 + (X L − X C ) 2 = 20 2 + (62.5 o Primjer 16: Serijski spoj R = 30 Ω .35V Primjer 17: Paralelni spoj R = 30 Ω.14 ⋅ 50 ⋅ 40 ⋅10 −6 Z = R 2 + (X L − X C ) 2 = 202 + (157 − 79.5 ⇒ X L = 157Ω X C = 79.5 ⋅ 30 ⇒ U L = I ⋅ X L = 6.14 ⋅ 50 ⋅ 0.14 ⋅ 50 ⋅ 0.5A U R = I ⋅ R = 6. frekvencije 50 Hz .efektivnu vrijednost struje u kolu .9 ⇒ U R = 195V U L = 204.76 ⇒ I= U 220 = ⇒ Z 79.1 H i C = 0.2mF priključen je na napon efektivne vrijednosti 220 V i frekvencije50 Hz.1 ⇒ X L = 31.12 I = 8.Osnove elektrotehnike Rješenje: X L = ωL = 2 ⋅ 3.2 ⇒ X L = 62.8 − 79.Izračunati : .9) 2 ⇒ I= U 220 = ⇒ Z 33.Odrediti karakter spoja.5V U C = 668. Rješenje: X L = ωL = 2 ⋅ 3.14 ⋅ 50 ⋅ 0.fazni pomak izme u struje i napona na stezaljkama Rješenje: X L = ωL = 2πfL = 2 ⋅ 3.5 H i kondenzator kapaciteta 40 µF su spojeni u seriju i priključeni na naizmjenični napon 220V .Izračunati struju i sve padove napona u kolu . kapacitivni i ukupni otpor kola .77Ω XC = 1 1 = ⇒ ωC 2 ⋅ 3.4 ⋅ 62.75A ϕ = arctg XL − XC 77.6 ⇒ U L = 527.6V Primjer 15: Otpornik otpornosti 20Ω .8Ω X C = 79.12Ω U L = I ⋅ X L = 8.8 ⇒ U C = I ⋅ X C = 8.induktivni.4 = arctg ⇒ R 20 ϕ = 75.5 ⋅15.9Ω XC = 1 1 1 = = ⇒ ωC 2πfC 2 ⋅ 3.zavojnica induktivnosti 0.6Ω Modul 5 XC = 1 1 = ⇒ ωC 2 ⋅ 3.6Ω Z = 79.1 H i C = 0.4A Z = 26.14 ⋅ 50 ⋅ 0.2 ⋅10 −3 Z = R 2 + (X L − X C ) 2 = 302 + (31.4Ω X C = 15.L = 0. 101 .6) 2 = 400 + (−16.9Ω Z = 33.4 ⋅ 79.9 I = 2.

1 BL = 0.032 ⇒ I C = U ⋅ B C = 220 ⋅ 0.33A I L = 7.28 ⋅ 5 ⋅10 −3 ⇒ T 2π LC T = 31.0332 + (0.0454S 1 = ωC = 2 ⋅ 3.033 ⇒ I L = U ⋅ B L = 220 ⋅ 0.0628S Y = 0.0628 ⇒ I = U ⋅ Y = 220 ⋅ 0.Osnove elektrotehnike Rješenje: G = Modul 5 G = 0.5 ⋅10 ⋅10 −6 = 6.5 H i kapacitet C = 10 µF su uključeni u kolo naizmjenične struje .14 ⋅ 50) 2 ⋅1.28 ⋅1 ⋅10 −3 ⇒ f = 159.14 ⋅ 2.033S 1 1 = ⇒ R 30 BL = BC = 1 1 = ⇒ X L 2 ⋅ 3.4ms 14.82A I = 9. SNAGA U KOLIMA NAIZMJENIČNE STRUJE 14.14 ⋅ 0. Primjer 18: Zavojnica induktiviteta L =1.1 KOLO SA AKTIVNOM OTPORNOŠĆU Polazeći od zakonitosti da je snaga jednaka proizvodu napona i struje.1 ⋅10 ⋅10 −6 = 1 6.032S B C = 0. izraz za trenutnu snagu u ovakvom kolu glasi: p = U m sin ωt ⋅ I m sin ωt odnosno p = U m ⋅ I m ⋅ sin 2 ωt Primjenjujući trigonometrijsku formulu sin 2 ωt = 102 1 − cos 2ωt 2 dobijamo: . Kolika je rezonantna frekvencija ako u kolu nastupi naponska rezonancija ? Rješenje: f = 1 2π LC = 1 2 ⋅ 3.04A I C = 13. Rješenje: Naponska ( serijska ) rezonanca nastupa pri: ωL = 1 1 1 1 ⇒ ω 2 LC = 1 ⇒ C = 2 = = ⇒ ωC ω L (2 ⋅ 3.9µF Primjer 19: Induktivitet L = 0.2 ⋅10 −3 ⇒ XC Y = G 2 + (BL − BC ) 2 = 0.2Hz ≈ 0.13 C = 8.16kHz Primjer 20: Induktivitet L = 2.13H uključena je u kolo naizmjenične struje frekvencije50 Hz.0628)2 ⇒ I R = U ⋅ G = 220 ⋅ 0. Koliki je period oscilacija ovakvog kola. Izračunati vrijednost kapaciteta kojeg je potrebno uključiti paralelno induktivitetu pa da u kolu nastupi naponska rezonanca .13 314 2 ⋅1.14 ⋅ 50 ⋅ 0.032 − 0.1 H i kapacitet C = 10 µF su uključeni u kolo naizmjenične struje .99A Pošto je BL < BC paralelni spoj je kapacitivnog karaktera .14 ⋅ 50 ⋅ 0. ako u njemu nastupi strujna rezonanca ? Rješenje: Strujna ( paralelna ) rezonanca nastupa pri: f= 1 1 = ⇒ T = 2π LC = 2 ⋅ 3.0454 ⇒ I R = 7.

izraz za trenutnu snagu u ovakvom kolu glasi: π p = U m sin(ωt + ) ⋅ Im sin ωt = U m ⋅ I m ⋅ sin ωt ⋅ cos ωt 2 Primjenjujući trigonometrijsku formulu sin ωt ⋅ cos ωt = p= Um ⋅ Im ⋅ sin 2ωt 2 sin 2ωt dobijamo: 2 Reaktivna ( jalova ) snaga na induktivitetu je: Q = I2 ⋅ X L = U 2 ⋅ BL L 14.3 KOLO SA KAPACITETOM [VAr] Polazeći od zakonitosti da je snaga jednaka proizvodu napona i struje. 14. izraz za trenutnu snagu u ovakvom kolu glasi: π p = U m sin ωt ⋅ I m sin(ωt + ) = U m ⋅ I m ⋅ sin ωt ⋅ cos ωt 2 Primjenjujući trigonometrijsku formulu sin ωt ⋅ cos ωt = p= Um ⋅ Im ⋅ sin 2ωt 2 sin 2ωt dobijamo: 2 Reaktivna ( jalova ) snaga na kapacitetu je: 2 Q = I 2 ⋅ X C = U C ⋅ BC 103 . srednja snaga u kolu naizmjenične struje koje sadrži samo aktivni otpor jednaka je proizvodu efektivne vrijednosti priključenog napona i efektrivne vrijednosti struje u kolu.2 KOLO SA INDUKTIVITETOM Polazeći od zakonitosti da je snaga jednaka proizvodu napona i struje.Instrumenti za mjerenje snage ( vatmetri ) prilago eni su za mjerenje srednje snage.Osnove elektrotehnike Modul 5 p= Pošto je srednja vrijednost izraza U m ⋅ Im U m ⋅ Im − ⋅ cos 2ωt 2 2 U m ⋅ Im ⋅ cos 2ωt = 0 srednja snaga u ovakvom kolu je: 2 Psr = Um ⋅ Im 2 Ukoliko izvršimo transformaciju prethodnog izraza dobijamo: P= Um ⋅ Im 2⋅ 2 odnosno P = U ef ⋅ I ef = U ⋅ I Aktivna ( radna ) snaga na otporniku je: P = U ⋅I = I2 ⋅R = U2 ⋅G [W ] Dakle.

INDUKTIVITETOM I KAPACITETOM a) SERIJSKO RLC KOLO a) b) 104 c) Slika 27: Trougao snaga serijskog RLC kola: a) XL > XC . b) PARALELNO RL KOLO Slika 26: Trougao snaga paralelnog RL kola Iz trougla snaga ( slika 26 ) je vidljivo da u ovakvom kolu postoje tri vrste snaga: .Osnove elektrotehnike 14.Radna ( aktivna ) snaga . c) XL = XC .Prividna snaga P = U2 ⋅G Q = U 2 ⋅ BL S = U2 ⋅ Y = P2 + Q2 14.Prividna snaga P = I ⋅ U R = I 2 ⋅ R = U ⋅ I ⋅ cos ϕ Q = I 2 ⋅ X L = U ⋅ I ⋅ sin ϕ S = U ⋅I = P2 + Q2 [VA] Iz trougla snaga se .Poželjno je da faktor snage bude što veći .4 KOLO SA AKTIVNIM OTPOROM I INDUKTIVITETOM a) SERIJSKO RL KOLO Modul 5 Slika 25: Trougao snaga serijskog RL kola Iz trougla snaga ( slika 25 ) je vidljivo da u ovakvom kolu postoje tri vrste snaga: .Reaktivna ( jalova ) snaga . može dobiti: P = S ⋅ cos ϕ odnosno Q = S ⋅ sin ϕ Odnos: P P UI cos ϕ = ⇒ cos ϕ = S S UI naziva se faktor snage . tako e .Radna ( aktivna ) snaga .Reaktivna ( jalova ) snaga .5 KOLO SA AKTIVNIM OTPOROM . b) XL < XC .

Reaktivna ( jalova ) snaga .Prividna snaga Modul 5 P = I ⋅ U R = I 2 ⋅ R = U ⋅ I ⋅ cos ϕ Q = I ⋅ ( U L − U C ) = I 2 ⋅ (X L − X C ) = Q L − Q C = U ⋅ I ⋅ sin ϕ S = U ⋅I = P2 + Q2 b) PARALELNO RLC KOLO a) b) c) Slika 28: Trougao snaga paralelnog RLC kola: a) Bl > BC . PRIMJERI PRORAČUNA SNAGE U RLC KOLIMA Primjer 1: Električna peć ima otpor grijača R = 55Ω . 2 Odrediti reaktivnu snagu zavojnice .Odrediti efktivnu snagu peći . a priključena je na naizmjenični napon čiji je izraz u = 311 ⋅ sin 314 t . 105 .62 XL 2 Q = 933.1H je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 100V i frekvencije 50 Hz .Prividna snaga P = U2 ⋅G Q = U 2 ⋅ (B L − B C ) S = U2 ⋅ Y = P2 + Q2 15. Odrediti sve snage u kolu .165 103.Osnove elektrotehnike Iz trougla snaga ( slika 27 ) je vidljivo da u ovakvom kolu postoje tri vrste snaga: .Radna ( aktivna ) snaga . Odrediti reaktivnu snagu kondenzatora .  Um    2 2 U 3112 96721  2  = Um = Rješenje: Q = = = ⇒ XL 2X L 2 ⋅ 314 ⋅ 0.  Um    2 2 2 U  2  = U m = 311 = 96721 ⇒ Rješenje: P = U ⋅ I = = R R 2R 2 ⋅ 55 110 Primjer 2: Zavojnica induktiviteta 2 P = 880 W L = 0. b) BL < BC . Rješenje: Q = U2 U2 ωCU 2 314 ⋅10 ⋅10−6 ⋅ 3112 m = m = = ⇒ X C 2X C 2 2 Q = 152VAr Primjer 4: Serijski spoj R = 30Ω i L = 0.165H je priključena na napon π u = 311 ⋅ sin(314t + ) .4VAr Primjer 3: Na naizmjenični napon u = 311 ⋅ sin 314 t priključen je kondenzator kapaciteta C = 10µF .Radna ( aktivna ) snaga .Reaktivna ( jalova ) snaga . c) BL = BC Iz trougla snaga ( slika 28 ) je vidljivo da u ovakvom kolu postoje tri vrste snaga: .

2mF je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 220V i frekvencije 50 Hz .Osnove elektrotehnike Rješenje: Z = R 2 + (ωL) 2 = 302 + (2 ⋅ 3.a na kondenzatoru Uc = 500V.33W .032S Y = G 2 + B2 = 0.84W Primjer 9: Na naizmjenični napon 220V je priključena zavojnica otpora R i induktiviteta L u seriju sa kondenzatorom C.48 2 ⋅ ⇒ Q = 667.92 .48A .03332 + 0.14 ⋅ 50 L = 0. Odrediti sve snage u kolu .06282 ⇒ Y = 0.0322 ⇒ Y = 0. P = I 2 ⋅ R = 6.95 1 1 Q = I2 ⋅ = 6.3 ⇒ S = 230VA Primjer 5: Serijski spoj R = 30Ω i C = 0.191H .03332 + 0. BC = ωC = 314 ⋅ 0.0333S R 30 .kapacitet C . Q = U 2 ⋅ BL = 2202 ⋅ 0.35A pri cosϕ = 0.1) ⇒ S = U ⋅ I = 100 ⋅ 2.24VA Primjer 8: Radio prijemnik je priključen na napon 220V i uzima struju 0. L= 106 XL 60 = ⇒ ω 2 ⋅ 3.7 W I= = ⇒ I = 6.032 ⇒ Q = 1548. Ako je struja u kolu 11A odrediti otpor R . Rješenje: G = 1 1 = ⇒ G = 0.43 I = 2.0711 ⇒ S = 3441.6VA ωC 314 ⋅ 0.48 2 ⋅ 30 ⇒ Z 33.1H je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 220V i frekvencije 50 Hz .Na zavojnici je izmjeren napon Uz = 660V.  1  1  2  Rješenje: Z = R +   = 30 +   314 ⋅ 0. Rješenje: X L = U L 660 = ⇒ I 11 X L = 60Ω . Odrediti sve snage u kolu .3 2 ⋅ 30 ⇒ Q = 166.0711S P = U 2 ⋅ G = 220 2 ⋅ 0.7 W Q = I 2 ⋅ (ωL) = 2.1) 2 ⇒ Z = 43.0628 ⇒ Q = 3039. Odrediti sve snage u kolu . Q = U 2 ⋅ BC = 2202 ⋅ 0.55 ⇒ Z = 33.33W .0462 ⇒ S = 2236. Rješenje: G = 1 1 = ⇒ G = 0.0628S 2 Y = G 2 + BC = 0.3A .1 BL = 0.8VAr S = U ⋅ I = U 2 ⋅ Y = 220 2 ⋅ 0.0333 ⇒ P = 1613.14 ⋅ 50 ⋅ 0.2 ⋅ 10−3 ⇒ B C = 0. BL = 1 1 = ⇒ ωL 314 ⋅ 0.0333S R 30 .5VAr S = U ⋅ I = U 2 ⋅ Y = 220 2 ⋅ 0.48 ⇒ S = 1425.2mF je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 220V i frekvencije 50 Hz .43Ω I= U 100 = ⇒ Z 43.32 ⋅ (314 ⋅ 0.92 ⇒ P = 70.0462S L P = U 2 ⋅ G = 220 2 ⋅ 0.1VAr .induktivitet L .cosϕ i snagu P pri frekvenciji napona od 50 Hz .4VAr .2 ⋅10 −3 2 2 2 Primjer 6: Paralelni spoj R = 30Ω i L = 0.35 ⋅ 0.95Ω   ωC    U 220 P = 1259.Kolika je snaga prijemnika ? Rješenje: P = U ⋅ I ⋅ cos ϕ = 220 ⋅ 0. Modul 5 P = I 2 ⋅ R = 2. P = 158. S = U ⋅ I = 220 ⋅ 6.0333 ⇒ P = 1613.08VA Primjer 7: Paralelni spoj R =30Ω i C =0.2 ⋅ 10−3  = 900 + 253.

L = 0.697 Z2 = R 2 + X 2 ⇒ X = Z2 − R 2 ⇒ X L = 2 ⋅ Z2 − R 2 = 2 ⋅ 50.72 = ⇒ Z 20 cos ϕ = 0.45Ω .39 R cos ϕ = ⇒ R = Z ⋅ cos ϕ = 50.52 ⋅ (31. Odrediti sve snage u kolu . Rješenje: Z = U 120 P 200 = ⇒ Z = 50. L = 0.1H i C = 0.229H . Odrediti sve snage u kolu .50 Hz .686 ⇒ P = 1660 W Primjer 10: Zavojnica i kondenzator u serijskoj vezi su priključeni na naizmjenični napon 120V.4µF Primjer 11: Generator naizmjenične struje ima nominalnu snagu 750kVA . ako je induktivni otpor dva puta veći kapacitivnog .686 cos ϕ = P = U ⋅ I ⋅ cos ϕ = 220 ⋅11⋅ 0. Rješenje: S = U ⋅ I ⇒ I = S 750 ⋅10 3 = ⇒ U 6. XC = 1 1 = ⇒ ωC 314 ⋅ 0.2mF je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 220V i frekvencije 50 Hz .a nominalni napon 6.4Ω . Odrediti R .8 .2 ⋅ 0. cos ϕ = = ⇒ I 2.5A .45)2 ⇒ R = 13.3 ⋅10 3 I = 119A P = 60kW P = U ⋅ I ⋅ cos ϕ = 6300 ⋅119 ⋅ 0. a struja 2. XC = Z= U C 500 = ⇒ I 11 C= 1 1 = ⇒ ωX C 314 ⋅ 45.5 ⇒ S = 1430VA Primjer 13: Paralelni spoj R = 30Ω .8 ⇒ Primjer 12: Serijski spoj R = 30Ω .77 I = 6.Osnove elektrotehnike Modul 5 X C = 45.72Ω I 11 R 13.1H i C = 0. Rješenje: X L = ωL = 314 ⋅ 0.2Ω .2mF je priključen na sinusni napon efektivne vrijednosti 220V i frekvencije 50 Hz .1 ⇒ X L = 31.4 − 15.697 ⇒ R = 35Ω Z X X X = XL − XC = XL − L ⇒ X = L 2 2 cos ϕ = 0.9) 2 ⇒ Z = 33.4 − 15.9Ω Z = R 2 + (X L − X C ) 2 = 302 + (31. Aktivna snaga u kolu je 200W . X L = 72Ω XL 72 = ⇒ ω 2 ⋅ 3.86VAr S = U ⋅ I = 220 ⋅ 6. R = Z2 − (X L − X C ) 2 = 202 − (60 − 45.39 UI 120 ⋅ 2. 107 .45 C = 70µF U 220 = ⇒ Z = 20Ω .5W Q = I2 ⋅ (X L − X C ) = 6.L i C .22 − 352 ⇒ XC = L= X L 72 = ⇒ X C = 36Ω 2 2 L = 0.14 ⋅ 50 C= 1 1 = ⇒ ωX C 314 ⋅ 36 C = 88.39A.5 2 ⋅ 30 ⇒ P = 1267.9) ⇒ Q = 654.2 ⋅10 −3 X C = 15.77Ω I= U 220 = ⇒ Z 33. P = I 2 ⋅ R = 6.3 kV . Odrediti nominalnu struju generatora i aktivnu snagu pri cosϕ = 0.

41 − j9.06)A I 2 = I1 − I3 = 46.59)V U AB = (79.39 + j13.65 − j0.Mjerenjem su očitane slijedeće vrijednosti: U = 220V . METODE RJEŠAVANJA KOLA NAIZMJENIČNE STRUJE 16.36VA Primjer 14: U kolo naizmjenične struje je priključen jednofazni motor.46 + j4. R = 3 Ω i XL = 2 Ω .2 ⋅ 10−3 ⇒ B C = 0.0628S R 30 1 1 BL = = ⇒ BL = 0.45 ⇒ Z = (4.53 ⇒ Primjer 2: Odrediti sve struje i sve napone u kolu sa slike ako je:U = 220V.53)A 3 Z3 I 2 = (20.452 Z 4. Rješenje: cos ϕ = P 563. BC = ωC = 314 ⋅ 0.59 = ⇒ I3 = (26. R = 3 Ω i XL = XC = 2 Ω .65 + j0.0628) 2 ⇒ Y = 0. 108 .0628) ⇒ Q = 1490.53)A U1 = Z1 ⋅ I1 = 3 ⋅ (46.87 − j4.65 + j0.0333 ⇒ P = 1613.2 A i P = 563.33W Q = U 2 ⋅ (BL − BC ) = 2202 ⋅ (0.1 Y = G 2 + (BL − BC ) 2 = 0.53 − 26.Osnove elektrotehnike Rješenje: G = Modul 5 1 1 = ⇒ G = 0.032 − 0.45 U1 = (140.0454 ⇒ S = 2197.03332 + (0.87 − j4.652 + 0.2 = ⇒ UI 220 ⋅ 3.53) ⇒ U AB = U − U1 = 220 − 140.65 + j0.45) 1023 − j99 = = = ⇒ 21. I = 3.2 W . Rješenje: 1 1 1 1 1 3 + 3 + j2 6 + j2 9 + j6 = + = + = = ⇒ ZAB = 6 + j2 ZAB R + jX L R 3 + j2 3 3 ⋅ (3 + j2) 9 + j6 9 + j6 6 − j2 54 + j36 − j18 + 12 66 + j18 ZAB = ⋅ = = ⇒ ZAB = (1.1 KIRHOFOVI ZAKONI Primjer 1: Odrediti sve struje i sve napone u kolu sa slike ako je: U = 220V.032 − 0.65 + j0.0333S .72VAr S = U ⋅ I = U 2 ⋅ Y = 220 2 ⋅ 0.46 − j4.45)Ω I1 = U 220 220 ⋅ (4.87 − j4.Odrediti faktor snage motora .59 ⇒ I3 = U AB 79.39 + j13.45)Ω 6 + j2 6 − j2 40 62 + 22 Z = Z1 + ZAB = 3 + 1.8 16.61 + j13.032S ωL 314 ⋅ 0.2 cos ϕ = 0.0454S P = U 2 ⋅ G = 220 2 ⋅ 0.59)V I1 = (46.825 4.61 − j13.

47 2 + 0.16 I 1 = 42.18 (134.8 = = = ⇒ 20.89) 983.42) = 94.16 ⇒ Z = 5.17 ⇒ I 2 = (21.42)A U 1 = Z1 ⋅ I 1 = (2 + j) ⋅ (47.89 − j7.4 + j195.18)V 134.47 − j0.63A U 1 = 127.Osnove elektrotehnike Rješenje: 1 Z AB = Modul 5 3 + j2 + 3 − j2 1 1 1 1 6 9+4 + = + = = ⇒ Z AB = R + jX L R − jX C 3 + j2 3 − j2 (3 + j2) ⋅ (3 − j2) 9 + 4 6 Z AB = 9 + 4 13 = ⇒ 6 6 Z AB = 2.23 + j17.14)A I 2 = I1 − I3 = 47.18) ⋅ (2 + j2) 401.14 ⇒ 109 I 2 = (−2.38 − j14.26 + j66.17)A Primjer 3: Odrediti sve struje i sve napone u kolu sa slike ako je:U = 220V.84 − 9.26 − j66.17)A U 1 = Z1 ⋅ I 1 = 3 ⋅ 42.42 U 1 = (85.773 4.16Ω I1 = U Z = 220 ⇒ 5.9 ⇒ I3 = U AB Z3 = 92.12 = = 2 − j2 (2 − j2) ⋅ (2 + j2) 22 + 22 I 3 = (50.25 + j14.18)V U AB = U − U 1 = 220 − 85.34 + j9.63 ⇒ U AB = U − U1 = 220 − 127.34 + j9.72)A .42 − 50.74 − j66.23 − j17.47 − j0.34 + j9.47 − j0.9V U AB = 92.89 I 1 = (47.47 − j0.16Ω Z = Z1 + Z AB = 3 + 2.892 Z 4.47 + j0.11 ⇒ Z = (4.68 + j47.89)Ω I1 = U 220 220 ⋅ (4.11)Ω Z = Z1 + ZAB = 2 + j3 − j2 + 2.63 − 21.1 = = ⇒ 3 − j2 (3 − j2) ⋅ (3 + j2) 32 + 2 2 I 2 = I1 − I3 = 42.1 ⋅ (3 + j2) 276.3 + j184.74 − j66.74 − j66. Rješenje: 1 Z AB = 2 − j2 + 2 + j3 4+ j 10 + j2 1 1 1 1 + = + = = ⇒ ZAB = 4+ j R + jX L R − jX C 2 + j3 2 − j2 (2 + j3) ⋅ (2 − j2) 10 + j2 ZAB = (10 + j2) ⋅ (4 − j) 40 + j8 − j10 + 2 42 − j2 = = ⇒ (4 + j) ⋅ (4 − j) 17 42 + 11 ZAB = (2. XL = 3 Ω i R = XC = 2 Ω .1V I 3 = (21.84 + j137.34 + j18.25 − j14.18 ⇒ I3 = U AB Z3 = U AB = (134.2 92.

97 + j4.3) = 61.9 − j12. I 2 = 5. I 2 = 5. Postavljamo jednačine prema metodu konturnih struja 110 . XC2 = 2Ω .1 + j12. I1 = 7.59 ⋅ e − j2. I3 = 2. I3 = 3.3 ϕ1 = arctg ⇒ ϕ1 = −23.1 − j12. XL3 = 3Ω .71 10.1 (21.5 − j26.7 − j3.7Ω .97 − j4. XL1 = 2Ω .9 − j12.11 16.38 ⋅ e − j23.5 ⇒ U AB = U − U1 = 100 − 78.23 ϕ2 = arctg ⇒ ϕ 2 = −2.7 o − 0.712 U 1 = Z1 ⋅ I 1 = (8 + j5) ⋅ (7.71)Ω I 1 = (7. f = 50 Hz .1 (21.9 − j12. 2 7 . XL = 12 Ω i U = 220 V .1) ⋅ (4 + j2) = ⇒ 4 − j2 16 + 4 I 2 = (5.35 5.5 2.Osnove elektrotehnike Modul 5 Primjer 4: Električno kolo sa slike ima parametre:R1 = 7.07 2 ⇒ I3 = 3.59A .112 + 3.97 − j0.1)V 21.Izračunati sve struje i sve fazne pomake . I1 i I2 na slici ) 3.32 ⇒ I1 = 8.59 o − 3.29 ⇒ I1 = U Z = 100 ⋅ (10.R3 = 6Ω .23)A 21.592 + 0.5o . Rješenje: 1 1 1 1 1 6 + j3 + 4 − j2 10 + j 30 = + = + = = ⇒ ZAB = 30 10 + j ZAB R 2 − jX C R 3 + jX L 4 − j2 6 + j3 24 − j12 + j12 + 6 ZAB = 30 ⋅ (10 − j) 300 − 30 j = ⇒ (10 + j) ⋅ (10 − j) 101 ZAB = (2. U = 100V .72 ⋅ e − j55.71) 100 = ⇒ 10.35 o .97 + j4.3)A U 1 = (78.07)A 6 + j3 36 + 9 Z3 o − 3.97 − j0.1) ⋅ (6 − j3) = ⇒ I3 = (2.232 ⇒ I 2 = 5.6 + j38.59 − j0.97 2 + 4.1 ⇒ I2 = I3 = U AB Z2 U AB = = U AB = (21.07 ϕ3 = arctg ⇒ ϕ3 = −55.29)Ω Z = (10.2o .1)V Z = Z1 + ZAB = 8 + j5 + 2.R2 = 4Ω .72A .2 METODA KONTURNIH STRUJA Primjer 1: Odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je: R = 3 Ω .9 − j12.38A .7 − j3. I1 = 8. Izaberemo konture ( kontura I i kontura II na slici ) 2.11 − j3. Proizvoljno izaberemo smjerove struja u kolu ( struje I . Rješenje: Postupak za odre ivanje vrijednosti struja u kolu prema ovom metodu je slijedeći: 1.7 2 + 3.4 + 16.9 − j12.

odnosno konturi II Dakle. XL = 2 Ω i U = 220 V .odnosno konturi II ( uvijek su pozitvne ) Z12 = Z21 – ukupne impedanse izme u konture I i konture II Predznak ispred ovih vrijednosti je pozitivan ″ +″ ukoliko se smjerovi kontura kroz posmatrane impedanse me usobno podudaraju . u našem primjeru.33 ⇒ I1 = 73. a negativan″−″ ukoliko su smjerovi kontura kroz te impedanse me usobno suprotni .33 − j18.33 + j18.Osnove elektrotehnike Z11 ⋅ II + Z12 ⋅ III = U11 Z21 ⋅ II + Z22 ⋅ III = U22 (1) (2) Modul 5 gdje je: Z11 .33)A I1 = I I − I II = 73.33-j18. dobijamo: (7) j12 ⋅ I II = 220 220 Rješavanjem jednačine ( 7 ) . dobijamo slijedeći sistem jednačina: R ⋅ II + R ⋅ III = U (3) R ⋅ II + ( R + jXL ) ⋅ III = 0 (4) Uvrštavanjem odgovarajućih brojčanih vrijednosti dobijamo: 3 ⋅ II − 3 ⋅ III = 220 (5) (6) − 3 ⋅ II + (3+j12) ⋅ III = 0 Ako jednačine ( 5 ) i ( 6 ) saberemo. I2 = III = (-j18. Z22 – ukupne impedanse u konturi I .33)A 3 3 3 Vrijednosti struja u granama dobijamo na slijedeći način: I = II = (73. U11 .33)A j12 12 Uvrštavanjem vrijednosti za III u jednačinu ( 5 ) .33A Primjer 2: Odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je:R = XC = 3 Ω .33 − j18. uvrštavanjem ovih vrijednosti.33) 220 − j55 II = = = ⇒ I I = (73.33) A . dobijamo: I II = j12 Vrijednost struje III u kompleksnom obliku dobijamo na slijedeći način: 220 220 I II = = − j⋅ ⇒ I II = (− j18. dobijamo: 220 + 3 ⋅ I II 220 + 3 ⋅ (− j18. U22 – zbir svih napona izvora u konturi I . Rješenje: Nakon što odredimo konture i smjerove struja u granama odre ujemo impedanse: Z11 = R − jX C ⇒ Z22 = R + jX L ⇒ Z12 = Z21 = R ⇒ Z11 = (3 − j3)Ω Z22 = (3 + j2)Ω Z12 = Z21 = 3Ω (1) (2) (3) (4) Nakon toga postavljamo sistem jednačina: Z11 ⋅ II − Z12 ⋅ III = U − Z12 ⋅ II + Z22 ⋅ III = 0 Uvrštavanjem vrijednosti dobijamo novi sistem jednačina: (3 − j3) ⋅ I I − 3 ⋅ III = 220 − 3 ⋅ I I + (3 + j2) ⋅ I II = 0 111 .

dobijamo: (3 − j3) ⋅ (1 + j0.33 ⇒ Vrijednosti struja u granama dobijamo na slijedeći način: I1 = II = (58.66)A Primjer 3: Odrediti sve struje u kolu sa slike ako je: R = 1 Ω . dobijamo: (2 + j2) ⋅ (−2 + j2) ⋅ I II + I II = 220 ⇒ −7 ⋅ I II = 220 220 ⇒ I II = −31.66 − 88 − j44 ⇒ I 2 = (−29.43 ⇒ I 2 = (31. Rješenje: Nakon što odredimo konture i smjerove struja u granama odre ujemo impedanse: Z11 = R + jX L + R ⇒ Z 22 = R − jX C + R ⇒ Z12 = Z21 = R ⇒ Z11 = (2 + j2)Ω Z22 = (2 − j2)Ω Z12 = Z 21 = 1Ω (1) (2) (3) (4) Nakon toga postavljamo sistem jednačina: Z11 ⋅ II + Z12 ⋅ III = U Z12 ⋅ II + Z22 ⋅ III = 0 Uvrštavanjem vrijednosti dobijamo novi sistem jednačina: (2 + j2) ⋅ I I + 1 ⋅ I II = 220 1 ⋅ I I + (2 − j2) ⋅ I II = 0 Iz jednačine ( 4 ) izračunamo struju II : I I = (−2 + j2) ⋅ I II Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu ( 3 ) .86 − j62.66 + j102.43A I 2 = I I + I II = 62.34 + j58. I3 = −I II = 31.43 − j62.86)A . I3 = III = (88+j44) A Modul 5 I I = (58.43) =⇒ I I = (62.66 − 29.43A I II = − 7 I I = (−2 + j2) ⋅ (−31.86 − 31.66+j102. XL = XC = 2 Ω .66) ⋅ (88 + j44) = 88 + j44 + j58. U = 220 V .66) ⋅ I II 3 Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu ( 3 ) .66)A I 2 = I I − I II = 58.86 − j62.86)A Vrijednosti struja u granama dobijamo na slijedeći način: I1 = I I = (62.Osnove elektrotehnike Iz jednačine ( 4 ) izračunamo struju II : 3 + j2 II = ⋅ I II ⇒ I I = (1 + j0.66) A .67 + j102.86)A 112 .86 − j62.66) ⋅ I II − 3 ⋅ I II = 220 ⇒ (2 − j) ⋅ I II = 220 220 2 + j 440 + j220 I II = ⋅ = ⇒ I II = (88 + j44)A 2− j 2+ j 22 + 12 I I = (1 + j0.

64 VA = = = ⇒ VA = (108. Obično će u našim primjerima taj čvor biti čvor B pa ćemo imati VB = 0 odnosno. dobijamo: 1 1 1  U  + + (4)  R R jX  ⋅ VA = R  L  Uvrštavanjem brojčanih vrijednosti dobijamo: 1 1 1  2 1  220  + + (5)  3 3 j12  ⋅ VA =  3 + j12  ⋅ VA = 3        Rješavanjem jednačine ( 5 ) dobijamo: 2 ⋅ j12 + 3 3 + j24 73.5 = = − j⋅ ⇒ I 2 = (1.125 − j9.5)V 3 + j24 585 32 + 242 Struje u granama dobijamo na slijedeći način: I= I1 = U − U AB 220 − 108.5 108. u našem primjeru.23 − j4.5 = ⇒ I = (37.025)A jX L j12 12 113 I2 = .Osnove elektrotehnike 16.3 METODA POTENCIJALA ČVOROVA Modul 5 Primjer 1: Metodom potencijala čvorova odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je:R = 3 Ω . ⋅ VA = 73. XL = 12 Ω i U = 220 V .1 + j4.3 + j13.3 + j13. Rješenje: Računanje traženih vrijednosti prema ovoj metodi sastoji se u slijedećem: 1.Potencijal tog čvora jednak je nuli.To je zbog toga što uvijek jedan čvor proglašavamo za ″referentni ″ ili ″nulti ″ čvor.33 ⇒ VA = 3 ⋅ j12 j36 3 + j24 j2639.33 odnosno. naš sistem jednačina će sada imati samo jednu jednačinu oblika: YA ⋅ VA = IA (3) Dakle.YB – ukupna provodnost čvorova A odnosno B i jednaka je zbiru svih provodnosti vezanih za pojedini čvor ( uvijek je pozitivna ) YAB = YBA – ukupna provodnost izme u čvorova A i B i jednaka je zbiru svih provodnosti vezanih izme u čvorova A i B IA .88 ⋅ (3 − j24) 63357.3 − j13.3 + j13.5)A R 3 U AB 108.3 + j13.5 = ⇒ I 1 = (36. uvrštavanjem ovih vrijednosti.12 + j7919.5)A R 3 U AB 108. IB – zbir svih struja koje ulaze u čvor A odnosno čvor B Kod ovog metoda je bitno da je potreban broj jednačina uvijek za jedan manji od broja čvorova.33 ⋅ j36 ⋅ VA = 73.88 j2639. Postavljamo jednačine prema metodu potencijala čvorova YA ⋅ VA − YAB ⋅ VB = IA − YBA ⋅ VA + YB ⋅ VB = IB (1) (2) gdje je: YA.

66 + j102. Rješenje: Prvo odre ujemo referentni čvor. Nakon toga postavljamo jednačinu potencijala čvorova:   1 1 1 U  (1)  R + jX + R + R − jX  ⋅ VA = R + jX  L C L  Uvrštavanjem brojčanih vrijednosti dobijamo:  1 1 1  220  (2)  1 + j2 + 1 + 1 − j2  ⋅ VA = 1 + j2    Rješavanjem jednačine ( 2 ) dobijamo: 1 − j2 + (1 + j2) ⋅ (1 − j2) + 1 + j2 220 ⋅ (1 − j2) ⋅ VA = odnosno.33 ⇒ VA = − j3 ⋅ 3 ⋅ j2 18 6 − j3 j1319.64 VA = = ⇒ VA = (−88 + j176)V 45 6 2 + 32 Struje u granama dobijamo na slijedeći način: U − U AB 220 + 88 − j176 308 − j176 I 1 = (58. U = 220 V .66)A ⇒ I 2 = AB = R 3 U − 88 + j176 − 88 + j176 I 3 = AB = = − j⋅ ⇒ I 3 = (88 + j44)A jX L j2 2 Primjer 3: Metodom potencijala čvorova odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je : R = 1 Ω . Rješenje: Prvo odre ujemo referentni čvor. ⋅ VA = j73.a to će u našem slučaju biti čvor B pa ćemo imati :VB = 0 . Nakon toga postavljamo jednačinu potencijala čvorova:  1 1 1  U   ⋅ VA = (1) + +  − jX  R jX L  − jX C C  Uvrštavanjem brojčanih vrijednosti dobijamo:  1 1 1 220  (2)  − j3 + 3 + j2  ⋅ VA = − j3    Rješavanjem jednačine ( 2 ) dobijamo: j6 + 6 − j9 j73.33 odnosno.a to će u našem slučaju biti čvor B pa ćemo imati :VB = 0 .66)A I1 = = = j⋅ ⇒ − jX C − j3 3 U − 88 + j176 I 2 = (−29.82 + j7919.Osnove elektrotehnike Modul 5 Primjer 2: Metodom potencijala čvorova odrediti vrijednosti svih struja u kolu sa slike ako je : R =XC=3 Ω . (1 + j2) ⋅ (1 − j2) 5 114 .33 ⋅18 3 ⋅ j2 − j3 ⋅ j2 − j3 ⋅ 3 ⋅ VA = j73.94 ⋅ (6 + j3) − 3959. XL = XC = 2 Ω .33 + j58. XL = 2 Ω i U = 220 V .

Kako se računa aktivna. Kako se računa admitansa i fazni ugao u paralelnom RL kolu ? 23. Šta je naizmjenična struja i kako se dijele naizmjenične struje ? 2. Nacrtati dijagram napona i struje u kolu sa čisto kapacitivnom otpornošću. a kada strujana rezonanca ? 28.86) ⋅ (1 + j2) I3 = = = ⇒ I 3 = 31.86 (188. Kako se računa admitansa i fazni ugao u paralelnom RLC kolu ? 27.Koliki je fazni pomak ? 18. Šta je kapacitivna reaktansa. Kolika je frekvencija napona u Evropi.86)A I 2 = AB = ⇒ R 1 U AB 31.43A R − jX C 1 − j2 5 PITANJA ZA ZAVRŠNI TEST MODULA 5 1.86 (31. a šta kapacitivna susceptansa ? Kako se one računaju ? 21. Šta je početna faza ? Nacrtati dijagram . 9. a šta induktivna susceptansa ? Kako se one računaju ? 19.43 − j62.86 − j62. Napisati formulu za trenutnu vrijednost induciranog napona i struje . Nacrtati dijagram napona i struje u kolu sa čisto induktivnom otpornošću. Napisati izraz za naizmjeničnu struju u kompleksnom i eksponencijalnom obliku .86 I 2 = (31.86) ⋅ (1 − j2) = = ⇒ I 1 = (62.57 + j62. Šta je frekvencija.43 − j62. Šta je period. 11.43 + j62. 4. Šta je amplituda ? Kako se računa maksimalna vrijednost induciranog napona ? 6. Pomoću čega se dobija naizmjenična struja i na kojem principu ? 3.43 − j62.Koliki je fazni pomak? 20. Šta je rezistansa. reaktivna i prividna snaga u serijskom RLC kolu ? 30. reaktivna i prividna snaga u paralelnom RLC kolu ? 115 .Osnove elektrotehnike 1 − j2 + 1 + j2 − j2 + 4 + 1 + j2 220 − j440 220 − j440 ⋅ VA = ⇒ VA = 5 5 7 VA = (31. Kako se računa impedansa i fazni ugao u serijskom RLC kolu ? 26.43 − j62. a šta konduktansa ? 17.86)A R + jX L 1 + j2 5 U 31. 10. Kada nastupa naponska. Nacrtati dijagram napona i struje u kolu sa čisto aktivnom otpornošću. Šta je induktivna reaktansa. Nacrtati vremenski dijagram naizmjenične struje . kako se označava i u kojim jedinicama se mjeri ? 5. Kako se računa impedansa i fazni ugao u serijskom RC kolu ? 24. frekvencija i period pri rezonanci ? 29. 15. Šta je fazni pomak ? 14. Kako se računa kružna učestanost.43 − j62.Koliki je fazni pomak ? 16. Kako se računa efektivna vrijednost naizmjenične struje i napona ? 13. Kako se računa admitansa i fazni ugao u paralelnom RC kolu ? 25. Kako se računa aktivna. Kada su dvije naizmjenične veličine u fazi ? Nacrtati dijagram . Kako se računa srednja vrijednost naizmjenične struje i napona ? 12. Kako se računa impedansa i fazni ugao u serijskom RL kolu ? 22.86)V Struje u granama dobijamo na slijedeći način: Modul 5 I1 = U − U AB 220 − 31. kako se označava i u kojim jedinicama se mjeri ? 7. a kolika u Americi ? 8. Šta je kružna frekvencija ? Napisati formulu za računanje kružne frekvencije .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful