You are on page 1of 200

Nazm Hikmet _ Btn Eserleri 6 Memleketimden nsan Manzaralar UYARI: www.kitapsevenler.

com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 sayl kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran ve benzeri yardmc aralara, uyumlu olacak ekilde, "TXT", "DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grme engelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "engelli-engelsiz elele" dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibir ekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tm yasal sorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Ben de bir grme engelli olarak kitap okumay seviyorum. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyorum. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyorum. Bilgi paylamakla oalr. Yaar MUTLU LGL KANUN: 5846 sayl kanun'un "Altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar ama gdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." Bu e-kitap grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu kitaplar, size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek, ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. www.kitapsevenler.com

www.yasarmutlu.com yasarmutlu@yasarmutlu.com yasarmutlu@kitapsevenler.com kitapsevenler@gmail.com

Tarayann Notu Bu e-kitap "Grme Engelli" dostlar iin taranm ve ilk defa www.kitapsevenler.com da yaynlanmtr. Bu sitenin sahibi grme engelli dost Yaar Mutlu'nun gayret ve azmini grnce iki gzmden utanp yardm edebileceimi dndm. Bir katre k olabildiysem ne mutlu. Herkesi bu mutlulua davet ediyorum. Bu dostlara yardmc olun. Polaris { kutupyldz kitapl } 140 TRK SANATILARI DZS NZIM HKMET TM ESERLER VI iirler 6 NSAN MANZARALARI Hazrlayan Asm Bezirci CEM YAYINEV Dizgi : Metin Dizimevi Bask : Yelken Matbaas stanbul, 1978 nsan Manzaralar'n 1941 ylnda Bursa hapisanesinde yazmaya baladm. Daha nce Mehur Adamlar Ansiklopedisi zerinde alyordum. Ansiklopedimin kahramanlar generaller, sultanlar, sekin bilginler, sanat adamlar ya da gzellik kralieleri, katiller ve milyarderler deil; iiler, kyller, zanaatkrlar, nleri fabrikalarn, iliklerin, kylerin ve ii mahallelerinin dna tamam olan kimselerdi. Alman faizmi Sovyetler Birlii'ne saldrd bu srada. Yal bir gardiyandan haberi rendiimde yreimin nasl titrediini anmsyorum. Kendi kendime, 'Bir yirminci yzyl tarihi yazmak gerekli' dedim. Hitler'in saldrsyla balamak, sonra gerilere. ngiliz-Boer savana gitmek, sonra yeniden ileriye dnmek ve hapisaneden ktktan sonra da bu tarihi, yaammn sonuna kadar srdrmek istiyordum. Faizmin yenileceinden ve hapisaneden kacamdan kukum yoktu. Mehur Adamlar Ansiklopedisi, nsan Man-zaralarna bir blm olarak girdi. Ansiklopedisinin zl dili, destann da slbunu belirledi. Bunun dnda, o gnlerde Kralie Elizabeth dnemi ngiliz airlerini okuyordum ve ksa bir sre nce de Gogol'n l Canlar'n okuyup bitirmitim. Bu kitaplar da belirli lde etkilemi olmaldr almam. Yazdm 60.000 dizeden elde 15.000 dize var bugn. Onlar da bu kitapta yaymlanyorlar ite. Dier kitaplardan baz blmler kurtuldu sadece: Moskova Senfonisi, Gabriel Peri gibi. Dierleri, polisin eline dmesinler diye, Trkiye'den kamdan nce yaklmlard. Hapisaneden ktktan sonra destanm zerinde alamadm. imdi de almyorum, nk baka trl yazmak gerektii kansna var5 dm onu. nsan Manzaralarnda, iirin birka szle ok ey syleyebilme olanaklarndan yararlandm. Kimi zaman iire ok yaklatm. Kimi zamansa plak bir nesir olarak kald yazdklarm. Tiyatro ve sinemann olanaklarndan yararlandm destanm yazarken. Fakat demin de belirttiim gibi, imdi yazsam baka trl

yazardm onu. Beni yanl anlamayn, nsan Manzaralar'n imdi yazabileceimden baka trl yazm olduum iin yeriniyor deilim. nsan Manzaralarmda Ulusal Kurtulu Sava Destan balkl bir blm vardr. Daha o srada, ben hapisteyken, darda biliniyordu bu destan. Hapisten ktktan sonra, bir yaync, bu blm yaymlamak istedi. Kabul ettim, bir szleme imzaladk ve olduka ykl bir avans aldm. Fakat szlemede yayn tarihi belirtilmemiti. Sonradan, yaymcnn, ulusal-kurtulu sava blmn yaymlamam engellemek iin hkmetin buyruuyla benimle bir szlemeyi imzaladn rendim. Avans geriye verecek durumda deildim, i uzad ve kitap yaymlanmad. nsan Manzaralar'nn nc kitab, 1961 ylnda talya'da talyanca ve Trke metinler karlkl olarak yaymland. Gelecek yl her kitabn Fransa'da yaymlanmas gerekiyor. te byle sayn okurlarm. Son olarak bir ey daha syleyeceim: nsan Manzaralarnda -kimi zaman be dizede, kimi zaman btn bu kitap boyuncaanlatlan insanlarn hi deilse yars, yaamlarna kiisel olarak tank olduum kimseler; dier yars benim imgelemimin kahramanlardr. Her kitapta, kimileri tm dnyaca tannan, kimilerini ise komularndan baka kimsenin tanmad insanlarn yaam yklerini bulacaksnz. Bir araya toplanan bu yaam ykleri, temel izgileriyle 1908-1941 yllar Trkiye tarihinin tablolarn oluturmaktadr. Bu tablolara birbiri arkasna bakmak skc olmayacak m sizin iin, bilmek isterdim.. Moskova, NZIM HKMET 1961 - Kasm (ev. Ataol Behramolu) 6

Hatice, Prye Pryende. Doum yeri neresi, ka yanda, sormadm, dnmedim, bilmiyorum. Dnyann en iyi kadn, dnyann en gzel kadn, Benim karm. Bu bahiste realite umrumda deil... 939'da stanbul'da tevkifanede balanp biten bu kitap ona ithaf edilmitir. 7

BRNC

KTAP

I Haydarpaa garnda 1941 baharnda saat on be. Merdivenlerin stnde gne yorgunluk ve tel. Bir adam merdivenlerde duruyor bir eyler dnerek. Zayf. Korkak. Burnu sivri ve uzun yanaklarnn st opur. Merdivenlerdeki adam Galip Usta tuhaf eyler dnmekle mehurdur: Kat helvas yesem her gn diye dnd 5 yanda. Mektebe gitsem diye dnd 10 yanda. Babamn bak dkknndan akam ezanndan nce ksam diye dnd

11 yanda. Sar iskarpinlerim olsa kzlar bana baksalar diye dnd 15 yanda. Babam neden kapatt dkknn? Ve fabrika benzemiyor babamn dkknna diye dnd 16 yanda 11 Gndeliim artar m? diye dnd 20 yanda. Babam ellisinde ld ben de byle tez mi leceim? diye dnd 21 yandayken. siz kalrsam diye dnd 22 yanda, siz kalrsam diye dnd 23 yanda. siz kalrsam diye dnd 24 yanda. Ve zaman zaman isiz kalarak siz kalrsam diye dnd 50 yana kadar 51 yanda htiyarladm dedi, babamdan bir yl fazla yaadm. imdi 52 yandadr. sizdir. imdi merdivenlerde durup kaptrm kafasn dncelerin en tuhafna: Ka yanda leceim? lrken zerimde yorganm olacak m? diye dnyor. Burnu sivri ve uzun. Yanaklarnn st opur. Denizde balk kokusuyla demelerde tahtakurularyla gelir Haydarpaa garnda bahar. Sepetler ve heybeler merdivenlerden inip merdivenleri kp merdivenlerde duruyorlar. Polisin yannda bir ocuk tahminen be yanda iniyor merdivenleri. Nfusta kayd yok 12 fakat ismi Kemal. Merdivenleri bir heybe kyordu bir hal-heybe. Merdivenlerden inen Kemal yapayalnzd kundurasz ve gmleksiz ortasnda kinatn. Alndan baka bir ey hatrlamyor bir de hayl meyl karanlk bir yerde bir kadn. Merdivenleri kan heybenin krmz, mavi, siyaht naklar. Hal-heybeler ata, katra, yaylya binerlerdi eskiden, imdi imendifere biniyorlar. Merdivenleri bir kadn iniyor. arafl iman Adviye Hanm. An-asl Kafkasyal. 1311'de kzamk 1318'de gelin oldu. amar ykad. Yemek piirdi. ocuk dourdu. Ve biliyor ki ld zaman bir al koyacaklar tabutuna seltin camilerinden. Bir damad imamdr. Merdivenlerin stnde gne br ba yeil soan ve bir insan: Ahmet Onba. Balkan Harbinde gitti. Seferberlikte gitti. 13 Yunan Harbinde gitti. Ha dayan hemerim sonuna vardk sz mehurdur. Merdivenlerden bir kz kyordu. orapta alr. Tophane caddesi, Galata. Atifet on yandadr. Galip Usta bakt tifet'e, Evlenseydim eer torunum olurdu bu kadar diye dnd. alrd, bana bakar diye dnd. Sonra birdenbire aklna evkiye geldi. Emin'in kz.

Mavi mavi gzleri vard. Geen sene daha det grmeden ahbaz'n arsasnda bozmulard. Sepetler ve heybeler merdivenlerden inip merdivenleri kp merdivenlerde duruyorl Ahmet Onba yine askerdi yetiti hal-heybeye. pt elini. Hal-heybe ve mavi mintan, palto, siyah alvar ve keten lastik iskarpinler, ftr apka, sakal, ve lhur al kuak onbann omzunu okayarak: Hayflanma birka kalem bor iin dedi, hane halkn sktrmayz. 14 Yalnz biraz faiz biner. Haydarpaa koyunda martlar inip kalkyor denizde lelerin stnde. mrenilir ey deil martlarn hayat. Garn saati be geiyor. Silolarn orda buday yklyorlar talyan bandral bir ilebe. Ayrld onbadan hal-heybe gara girdi. Merdivenlerde gne yorgunluk ve tel ve bir altn bal kelebek ls var . Kocaman insan ayaklarna aldrmadan bembeyaz, upuzun tan stnde tayor karncalar kelebein lsn. Adviye Hanm sokuldu polis efendiye. Bir eyler konuuldu. Okad ocuk Kemal'i. Ve hep beraber karakola gittiler. Ve her ne kadar bir daha grlmeyecekse de hayl meyl karanlk bir yerlerde hatrlanan kadn ocuk Kemal. yapayalnz deil artk ortasnda kinatn. Bir para bulak ykayp biraz su tayacak 15 ve Adviye Hanmn dizi dibinde yaayacak. Merdivenleri mahkmlar kyordu. akalap glerek. erkek bir kadn ve drt jandarma. Erkekler kelepeli kadn kelepesiz jandarmalar sngl. Merdivenlerin stnde bir kays gl bir cgara paketi bir gazete kad. Mahkmlar duraklad. Jandarma Hasan tokalat Ahmet Onbayla. Jandarma Haydar ald yerden bo paketi soktu cebine. Ve mahkm kadn boynuna atlan tifet'i pt iki yanandan. Eilip bakt kelepeli Halil kays glnn yanndaki gazete kadna: Tek stunluk bir nefer. niformas belli deil, Tra uzun. Beyaz sarglar var banda. Sarglarda kan. Sonra tayyareler kanatl kpek balklar gibi pike bombardman diye yazyor. Sonra bir limon:

kk, beyaz daireler izili datm. 16

zerinde. smini okuyamad, mrekkebi gaz lekesi

bayan ktlar merdivenleri koarak sivri klhlaryla mantar iskarpinleriyle banliy yolcular. Kelepeli Sleyman bayanlar grd. Gen bir kadn geirdi yreinden. Kays gln nianlayp tkrd. Kelepeli Fuat seslendi Galip Ustaya: Usta, yine tuhaf eyler dnyorsun. Dnyorum evlt. gemi olsun. Eyvallah usta. Dnmek deitirmez hayat. Fuat tersanede tesviyeci. 19 yanda girdi hapise arkada perdeleri indirip bir kitap okuduklar iin. Ve yatyor iki yldr. imdi ierilere gnderiyorlar Galip usta bu sefer dehetli bir eyler dnerek bakyor kelepesine Fuat'n. Bugne dek farkna varmadan biriken eyler ynla st ste hep beraber tkacn atan bir eme suyu gibi bulank berrak 17 akyordu kafasnn iini doldurarak: Ne kadar ok fabrika var stanbul'da, Trkiye'de ne kadar ok, dnyada ne kadar ok, saylamayacak kadar. Dn akam tornac Ayya Kadir'in lsn buldular niversite kapsnda baylm kz talebelerden biri . Ne kadar ok kay, kasnak ne kadar ok volan ne kadar ok motor dnyor, ha babam dnyor, ha babam dnyor, dnyor, ne kadar ok adam, ne kadar ok adam siz kalrsam, isiz kalrsam diye dnyor. Mrettip ahap Usta kr oldu dileniyor matbaalarda. Dokuma tezghlar, fireze tezghlar, torna tezghlan, ahmerdanlar, merdaneler, pulanyalar, pulanyalar, pulanyalar, Galip. Usta pulanyacyd . Kim bilir dnyada ne kadar ne kadar ok isiz var. Ama askere almlardr. Asker olunca isiz adam artk isiz saylmaz m? Yine derinlere daldn ustam. Galip Usta dokundu Fuat'n kelepesine: Allah sonumuzu... rkt kendi sesinden ... hayreyleye evlt, dedi. nce, siyah byklaryla Fuat glmsedi: Hayrdr mutlak sonumuz. Ustann ipil gzleri slak titriyor uzun burnu. 18 Ve etrafa belli etmeden koydu Fuat'n cebine elli be kuruundan yirmi kuruunu Garn saati on bei sekiz geiyor. 15:45'de kalkar bu tiren. nc mevki bekleme salonunda oturup dolap uyuyorlar yzkoyun. Kalkacak herhangi tirenle ilgileri yok.

Baskc mer sakal avularnda betonun zerinde plak ayaklar oturuyor iki bklm sabahtan bert. Ve yine sabahtan beri mer'in nnde aa, yukar, ileri, geri volta vuruyor Recep. nce uzun kollar kalkp iniyor grnmez baklar atp tutar gibi elleri. Ali masann zerinde yatyor yzkoyun srt yarlm gmleinin kumral ba bileklerinde. nc mevki bekleme salonunda oturup dolap yzkoyun uyuyorlar. Kalkacak herhangi tirenle yok alkalar. Aysel: ya belli deil. Belki on , belki yirmi. Esmer. Kuru. Necla: on be yanda var yok. Burnu kpkrmz yz deirmi. 19 Ve insan artacak kadar byk yeil empermeablin altnda memeleri. Vedat: 18 yanda. Top ense, alt oklu beyaz kravat ve sivilceler. Vedat konuuyor: Hibir yere benzemez Bursa hamamlar, Hele Ferahfeza Bahe iinde bir otel. Mteriler temiz. Vizite papel. Biri patrona kalyor. Geen sene bir Ermeni kz gtrdm. Kurnazdr Ermeni milleti bizim Trklere benzemez. Dnyal dzeltti. Drahomas tamam. Malum ya gvur deti. imdi nianldr. Aysel sordu: Sana ne vereceiz? Ben beer kat alrm patrondan hesabnza, komisyon. Mevsimidir, kzlar bir tutarsanz, gnde on be kere belki daha ok. Bir hesapla ne eder? Has mallar grsn Bursa'nn gz. Kadkyldr diye yazd gazeteler stanbul kzlarnn en gzelleri. Sabahtan beri ilk defa doruldu olduu yerde baskc mer. Seslendi Recep'e: Bir cgara ver. Hzla nnden geti Recep 20 ve dnerken frlatt cgaray. Babas mftyd baskc mer'in. Evin iinde kuka tesbihler, klaptan seccadeler, el yazma mzehhep mushaflar hattat Osman'n; fakat bir tek han hamam tapusu bir tek konsilit, bir tek Hicaz demiryolu tahvili yoktu. Mft Efendi bembeyaz, iman bir adam mer hastalkl bir ocuktu. Arab renemedi, Faris renemedi. Ahmediye kitabnda cennet kaplarna bakp

tpksyd bunlar Dolmabahe kapsnn balad naklar izmeye. Mft vefat etti Merutiyetten evvel. Merutiyette kadnlar daldlar seccadeleri ve tesbihleri gtrerek. O hengmede mer yirmi yandayd demek. Hattat Osman'n mushaflarn Parizyana'da yedi. Gnll asker oldu Balkan Harbinde. Seferberlikte esir dt, dnd ve balad Kalpaklar banda baskcla. Ahmediye'nin Firdevs kaplarndaki naklar patiskalar zerinde almaya baladlar. Tahta kalp tahta kak tahta dkkn ve akamlar arap dolu krmz testi ve esaretten kalma biraz gulamperesti bahtiyar yayordu mft zade mer Efendi. Ta ki talya'dan hazr kat modeller gelene kadar. Zira kat modeller kepenklerini baskc dkknlarnn kapad birer birer bir daha almamak zere. 21 Recep yine hzla geip dnerken frlatt kibriti mer'e. Ali masann stnde yatyor yzkoyun srt yarlm gmleinin. Aysel su dkmeye gitti. Necla dedi ki Vedat'a: Kardeim gtrmeyelim bu sska kz. Belsoukluu var. zmit'de ald geen sene. Her taraf akyor btn. Hem inanma yalan Kadkyl deildir. Denizde balk kokusu demelerde tahtakurularyla gelir Haydarpaa garnda bahar. nc mevki bekleme salonunda tahta kanapelere deil kapya yakn duvarn dibine betona melmiler, mavi dmeler mintanlarnda dizleri paralanm sar ayak poturlarnn, krmz sakall iki Bulgarya muhaciri, fkesiz kederiyle konuuyor biri: Yvmilbeter, beterden beter. Sonra yeter. Parann tuncu. nsann pii. Hepsi mi ama iyisi de var. Darda Peronlarn orda kalkt 15:45 katar. 22 Bu tiren yatakl vagonuna ramen tirenlerin en klstrdr, alt kuruluk cgara gibi bir ey. Galip Usta selametleyip mahkmlar girdi nc mevki bekleme salonuna. Oturdu baskc mer'in az tesine. Ali masann zerinde yatyor yzkoyun. Recep anszn durdu nnde l kaloriferin, ibreyi souktan scaa, scaktan soua evirdi, sonra bir tekme att borulara, sonra bard avaz avaz: Kesmeli yeryznde tekmil ftlar. Tez gel bre Hitler Amca nerdesin? Kaakyd Recep ve sabahtan beri gelmeyen Moiz eroin getirecekti. Galip Usta ne dost ne dmand Hitler'e. Fakat Recep'e kzd. Bakt Bulgaryal muhacirlere. Yine ayn fkesiz kederiyle konuuyordu krmz sakalllardan biri: ...gider brahim Peygambere der ki herif kargalar grdm, gbreden kalkp dallara konup ezanlar okuyorlar. Bir adam grdm oturmu derenin bana; yol vermiyor aksn iiyor tekmil suyunu.

Geyikler grdm kap gitmezler, koarlar peinden avcnn vur, diye ille bizi... brahim Peygamber der ki herife: O kargalar ki grdn imamlar, hocalardr. 23 Gbredir meknlar, okurlar ezanlar... Dvellerdir dereyi ien adam; halkn kann ier, doymazlar, ier ier, brakmazlar ki aksn dere bildii gibi. Grdn geyikler gnahlarmzdr; koarlar avclara. Avclar para. Ali masann zerinde yatyor yzkoyun srt yarlm gmleinin kumral ba bileklerinde. Recep bard: Buras sabah kahvesi mi, otel odas m be? Delikanl uyan. Ali kmldamad. Sana diyoruz. Ali kmldamad. Ali cevap vermedi Recep'e. Tuttu delikanly Recep evirdi arka st. Ali'nin ba dt. Ali oktan lmt. 24

II Kzltoprak istasyonuna yakn bahesinde bir ahap kkn ok byk bir fstk aac vardr. Yana yatmtr biraz. Bu fstn altnda bir kadn yeldirmesi sar amar asyordu. Geti lklarla 15:45 katar Beton villalar. Bunlar devam eder ta Pendik'e kadar. Henz fidan halinde aalan ve zm ktkleri henz yeermede. Geti lklarla 15:45 katar. Beton villalar. Kk yklm baktip paann. Krk odal bir almetti. Ta Pendik'e kadar Beton villalar. Beton villalar. Byle ikindi vakti Gztepe istasyonunda t olmaz. Ve ekser zaman oturur hep ayn srada tek bana bir harem aas. ok uzun boylu. ok zayf. Son kalanlardan. En ihtiyar. Beton villalar. 25 Geti lklarla 15:45 katar. Dehetli bir ciddiyetle dolayor amlkta parlak siyah seten nlkl kzlar. Memeleriyle marur. Ellerinde kitaplar. Geti lklarla 15:45 katar. Beton villalar. Beton villalar. St gibiydi deniz. Gnete kaybetmi rengini. Asfalt yolun zerinde plaja gidiyorlar. Kocaman sar iekler gibi kmldanyor geni apkalarn hasrlan. Beton villalar. Geti lklarla 15:45 katar.

Adalar grnd kardan. Denizin dibiyle ilgisiz. Gemiler gibi. Suyun yzndeler. Ta Pendik'e kadar. Beton villalar. imento fabrikas Kartal'n toz iinde kederli ve kaln. Ve sahilde maskelenmi petrol tanklar. Geti lklarla 15:45 katar. Pendik. Katar durdu. Kelepesiyle Fuat vurdu Halil'in dizine; gsterdi peronda gezen taharri Ufack gzleri ufack burnu ok byk kulaklar var. karm kamburunu. 26

memurunu.

Elbisesi lcivert iskarpinleri sar ve simsiyah ftr tsz. Elleri her halde cvk cvk yumuaktr. Arka bir ey ve orda ceket kabark biraz yukar. Kalkt Pendik'den 15:45 katar. Lokomotif. Makinist Alaeddin zd mavi tulumunun gsn bir dme daha. Ban dar karp bakt arkaya. Furgon ve be tane binek vagonu yatakl, yemekli dahil ve alt tane marandiz birbiri peinde sallanarak geliyorlar. Ne zaman byle arkaya baksa Alaeddin bilhassa rampalarda bir halata balayp vagonlar kendi omzunda ekiyormu gibi olur. Ve inilerde korkun arln arkadan itilmenin kreklerinin ortasnda duyar. Vagonlar geliyorlar sallanarak. Eskiehir-Haydarpaa, Haydarpaa-Eskiehir; 28'den beri, yolcular iner biner, makinalar deiir, Alaeddin yerinde, Alaeddin deimez. Vagonlar geliyorlar sallanarak. 27 Bavulu keten klfl bir yolcu gibi byle postaya deil binmek Semplon'a Sirkeci'den Vagonli'de yatmak. Ve hele geceleri oturup karsnda kk krmz abajurlarn rak imek vagon-restoran'da. Vagonlar geliyorlar sallanarak. Usta!.. Alaeddin dnd kmrc smail'e Ne var smail? Usta ne olacak bu harbin sonu? yi olacak. Nasl yani? Yemekli vagonda rak ieceiz. Biz mi? Biz.

cebinde

Kmr kim atacak? Kim srecek makinay? Onu da biz. Alay brak usta, Kim kazanacak? Biz. smail hibir ey anlamadysa da stelemedi. ok siyah ve ok kaln kaslaryla oynad biraz sonra: Ustam, dedi, bir sualim daha var. u grdn raylar dolanr m btn dnya yzn? Dolanr. Demek ki harp olmasa, ama yalnz harp deil, hudutlarda sorgu sual sorulmasa, raylarn zerine saldk m makinay dnyann bir ucundan br ucuna varr. Deniz dedi mi durur. Gemilere binersin. 28 Tayyare daha iyi. smail gld. Krkt n dilerinden biri. Ben tayyareye binemem usta, anamn vasiyeti var. Tayyareye binme, diye mi? Hayr karncay bile incitme, diye. Alaeddin kocaman elini vurdu plak uzun ensesine smail'in: Sen ne hafz olusun! Zarar yok ulan, yine de bineriz tayyareye, adam ldrmek iin deil gkyznde pfr pfr safa srmek iin... imdi sen hele atei bir sngle. Vagonlar geliyorlar sallanarak. 510 numaral nc mevki vagon. Jandarmalarla mahkmlar birinci blmede. avu daha bir kerre olsun glmedi. Mavzerler yatrldysa da raflara kelepeler zlmedi. Ayr ayr dnyalarda iki taraf. Kitap okuyor mahkm Halil. evirirken dizinde duran kitabn yapraklarn ok rahat bir ustalkla kullanyor bileklerinden demirli parmaklarn. Kitap ve kelepelerle on senedir bu beinci yolculuudur. Gzlerinin altnda izgiler akaklarnda beyaz. Halil belki ihtiyarlad biraz. Fakat kitap, kelepe ve yrek eskimedi. Ve imdi 29 yrek her zamankinden umutlu Halil okurken kitabn Kelepem, diye geldi aklna, (. . .) Seni pulluk yapacaz kelepenin demiri. Ve yle gzel sylenmi buldu ki bu fikri yine zld birdenbire ll ve lsz iir yazmak hnerini bilmediine. Gebze istasyonunda durup kalkt tiren. Geiyor yksekte demir kprnn zerinden Sada toprak apansz alalyor belki yz belki yz elli kula: ve orda dipte aada Eski Hisar ky ve kalesi ve ince uzun yolda giden iki atl, zeytin aalar ve hatt bombo deniz kutudan yeni km oyuncaklara benziyor yle kk yle renkli, ve uzak ve derinde olmalarndan ve ok abuk arkada kalmalarndan dolay bu bahar aydnlnda tertemiz. Mahkm Fuat grd ve bir daha unutmayacak derinde iki atlsyla uzaklara byk ehrine doru giden yolu. Ve gznde ilk defa kaybettiinden stanbul'u balad birdenbire kendi evinden anlatmaya: Dedem, dedi, benim dedem

bir acayip adamm. Bahriyede kolaas. Evde bir tek fotoraf var. Belli ki sivri uzun fesin altnda 30 usturayla kaznm koca kafas. Mrteci mthi. Dn ki Merutiyet olunca Sultan Hamid'e yeminliyim, diye nikh tazelemi. Zaten yl sonra tekat ve Kulaksz'da bakkal. Sonra 338'de lyor stanbul'un kurtuluunda, Birinciterin ay. lsn mutfakta bulmular, yapayalnz, dibinde tel dolabn, ocuklar sokakta mar okuyormu. Mahkm Sleyman takld Fuat'a: tima menein senin bir hayli kark, mrteci militarizm ve kk esnaflk. Fuat aldrmadan devam etti: Hl gzmn nndedir babam. Uzun sar parmakl bir adam. Tavan maazas ustalarndand, (havuzlarn marangozhanesi). Dknd eski hattatlara. Sabahlar bayram yerinden duyulurdu sel verirken sesi. Kst, ezan okumad Arapa yasak olduktan sonra. 35 yanda ld veremden. Sleyman sordu: Annen? Beni dourup lm. Ben marangozhanede bydm edevat sandnda babamn. Bu bir yeil sandkt. Atelyede aletleri karp iinde uyuturdu beni. 31 510 numaral nc mevki vagon. Koridor. Koridorda niversiteli dolayor. 510 numaral nc mevki vagon. kinci blme. Kutu sardalyas, limon, beyaz peynir, ekmek, ieler, kadn, erkek iiyorlar. Memleket Opereti turneye gidiyor. Sekiz artist ve mehur bestekr Mehmet Ali. 510 numaral nc mevki vagon. Birinci blme. Glyor bembeyaz dileriyle kelepeli Fuat. nk kelepeli Sleyman niversiteliye ierlemektedir: kapnn camndan bakan ve her halde Melahat'a . Kelepesiz Melahat ince kansz bileklerinin hrriyetiyle marur ve ellerini kullanabilmek imknyla keyifli elma yemektedir. niversiteli hl bakyor. Ykseltti Sleyman sesini. Jandarma Haydar hak verdi Sleyman'a, indirdi caml kapnn perdesini. Ve mahkmlarn kyl jandarmalarla ahbapl bylece balam oldu. Kelepeli Halil (belki farknda her eyin belki hibir eyin farknda deil) kaldrd miyop gzlerini dizindeki kitaptan sordu birdenbire Jandarma Haydar'a: Sizin ky ka haneliktir? Elli hane kadar. 32 Kann kz bir iftten fazla? ki hanenin. Kann kz tek? Tek kzl 15 hane kar. Hi kzsz? Be alt hane. Geri kalan demek? Bir ift kz.

Sende? Bende kz ift. Sleyman sordu: Topraksz olan? avu cevap verdi: Bulunmaz m, bulunur. Fuat kart sze. Muhabbet uzad. Ve insan dostluunda yle bir an oldu ki (pheden ve emirden stn) kyl jandarmalar gelince gz gze kaln seslerle akalap keyifli bir i yaplr gibi hep beraber zld kelepeler. Koridor. niversiteli dolayor. Koridora bir yolcu frlad beinci blmeden. Bu, ksa boylu, gbekli bir pantolondu. Terli bir tel iinde at btn pencereleri. Ve sonuncu pencereden uzanp darya kerre derin nefes ald. Sonra topuklar stnde dnd geriye apanszn. Aln dar ve uzun yanaklar iman ve geni. Kafas kocaman bir armut gibi oturmu omuzlarna. akr a gzleri grd niversiteliyi: Sayn baym, diye seslendi, boulacaktm az kalsn, Bizim kompartman aylarla dolu. 33 Pislik ter koku. Pencere atrmyorlar. Yaklat niversiteliye: niversiteli misiniz? Belli. Kasketinizdeki bozkurttan. Birok uygunsuz ocuklar mamafi byle kasket giyiyorlarm. Duyduk. Diyorlar. Grmedim. Bizim o tarakta bezimiz yoktur. Mamafi tecrbe etmedik dersem yalan. ngilizler stanbul'a geldikleri zaman donsuz sko olanlar... Sonra zavall Acemlerin ad km. Mamafi insan her zevki tatmal. Yaamak zevk almak demektir. Mamafi papelin olacak karde. Ak mek, hayat mayat; her iin ba papelt. Gel de bunu ierdeki aylara anlat. Herifler pencere atrmyor. Bakn size bir baba nasihati: her eyden azizdir insann shhati. Shhatna iyi bakacaksn. Sabahlar mutlak taze yumurta iilecek. Benim evde spa var. Her sabah yumurta ierler mamafi. Benim evde bir usl vardr, ben iten dnnce gizlice tahkik ederim analarndan ocuklar yaramazlk m ettiler uslu mu oturdular? Ve ona gre ku bir eyler getirir pencereye; 34

elma m olur, portakal m olur, ukulata m? Ku getirmiyor tabi ben getiriyorum. Fakat benim en kk spam akvermi bu ii bir akam. Ertesi gn anasna: Ku, babaya benziyor, demi, tpk babam. Mamafi benim kanaatim u: ocuklarnn zeksn lmeli adam. Ben boyuna lerim. Mehur hikyedir: Remil retmek istemi padiahlardan biri ehzadesine. niversiteli glmsedi: O hikyeyi biliyorum, dedi. Ve sonra sordu laf olsun diye: Memur musunuz? Eh, mamafi memur da saylrz. stanbul (...) Bakmevi kaleminde muhasebeciyim. Nuri ztrk. Dahiliz bareme. Vaktiyle Salacak'da gie memurluumuz da var. Esnaflk tccarlk da ettik. Her ey kurukahvecilikten baka. Bir onda kald hevesim. ofrlk de yaptm. Araba kendimindi. Parlak devri taksilerin. Hi unutmam bir yaz gn ikindiye doru bir mteri braktm iftehavuzlar'a, dnyorum. lerde bir kadn gidiyor. Siyah mantolu. 35 Bacaklar iliti gzme srahi gibi. Yanna gelince durdurdum arabay. Baktm yzne: aile kadn, kibar, Sonra ok byk, simsiyah gzleri var. eytan drtt beni kapy atm, Buyrun, dedim. Girdi ieriye. Srdm arabay. Nereye gidiyoruz? Ne o sylyor, ne de ben soruyorum. Dikiz aynasnda gzlerini gryorum gzleri yle siyah yle koskocaman hep yle. Caddebostan'dan yukar saptk. Erenky, erenky, krlk. Durdurdum arabay. Bir nar alt yle Etrafta in cin top oynuyor. ndirdim kadn arabadan. Ses karmad. Yatrdm topran stne. Yine ses yok. Mamafi ben onu pyorum. O, put gibi. Neyse lf uzatmayalm, iimizi grp kalktk. Tekrar atladk arabaya. Dnyoruz. Nereye dneceiz? Ne o sylyor yine, ne de ben soruyorum. Yine dikiz aynasnda gzlerini gryorum, gzleri hep yle bildiin gibi kara yle iri iri hep yle. Kzltoprak'a geldik. arda lambalar yanm. 36 Durdum nnde manavn. Atm kapy. Kadn indi, yrd, sapt, kayboldu. imdi sen ne dersin bu ie baym? Mamafi nasl anlataym yani anlattrttraym Arnavut'un dedii gibi; yani on , on drt yl geti aradan, kmaz aklmdan bu paa kars. nk bir paa karsyd mutlak. Eh, o zaman bizde gbek yok byklar ipek gibi yumurta sars. Kesip almz Paris mahallesini Kadky'n. Hayat srdk baym hayat. Gel de ierdeki aylara btn bunlar anlat. Herifler pencere atrmyor. Pencere atrmayanlar beinci blmedeler. Hal-heybenin sahibi solda

en bata kede oturuyor: kurnaz kocaman yrtc bir ku gibi... Ve ftr apkas kafasnda, srtnda paltosu ve siyah alvar rahat kvrmlarla yaylm ve karm keten lastik iskarpinlerini ve peykenin zerinde ellerine yakn ve canl elleri kadar beyaz yn orapl ayaklar. Ve konuulanlar tyl kulaklaryla deil ayaklaryla dinliyor Konuuluyordu perilerden. 37 Karda Sar Seyfettin (Adapazar'nda bir erkez ky muhtar) ok uzun boynunda grtlan oynatarak anlatyordu: Besmelesiz karma elbiseni. Her iin ba besmele. Elbiseni periler alr dn yaparlar. Seyfettin'e hak verdi arabac Selim: (Eskiehirli, elli yalarnda, kel.) Beygirler iin de yledir. Gece beygiri besmelesiz balarsan ahra periler biner srtna hayvann kotururlar afak skene kadar. Ve de ince ince rerler san. Ka kerre bama geldi: girerim ahra sabahleyin olduu yerde bal hayvan kpk iinde fakat srlsklam ve sa gelin sa gibi rg rg. rglerin almaz ou, kesmekten baka yolu yok. Periler byle atlara binip geceleri nereye giderler ay nda? nsann derdi insana yeter. Besmeleyi unuttuk diye Rabbim bir de perileri bamza bel eder. Nasl eyler acaba? nsana benzerler mi? Huylar insana benziyor: hrsz keyfine dkn muzur... Kapnn yanndaki Tatar yzl adam (Bursa kylklerinden ve Merinos Fabrikasnda bekidir) cevap verdi Selim'e: Ben uradm. 38 Gzmze gzktler. Alt hafta gece gndz. Saz yznden oldu bu i. Sazlarn padiah dokuz telli curadr. Nerde usta bir curac var diye alsam haberi k kyamet yedi beygirin terkisine atar getirirdim kye. Ve lkin bir trl renemem curay. Naml bir curac vardr. ingen. Ali Usta diye anlr. Dedi ki bana: bileine naletleme inmeden belleyemezsin bu saz. iyi ya dedim bileime naletleme nasl inecek? Kadir gecesi, dedi Al, kadir gecesi curay alp helaya gireceksin. Ve orda ters oturup balayacaksn almaya. Tuttum szn Ali'in. Zaten yaknd kadir gecesi. Helaya girdim. Ters oturdum. Dokundum tellere.

gnlk yol olsa

Teller ses vermiyor. Bktm mandallar, Nafile. Ama nasl kmyor ses, ses denen ey yeryznden yok olmu gibi. Attm kiraz kabuundan tezaneyi parmaklarmla asldm tellere. Teller ne kopar ne ses verir. Lastik gibi uzayp ksalr sade. Yeti be Ali bu ne i, deli olacam, 39 derken grndler. Kimi mercimek tanesinden kk kimi minare boyunda. Elbiseleri bizim elbiselere benzer ama klahlar var: al yeil, uzun, sivri, Hepsi svari. ekmiler kllar stme saldryorlar. Dar frlamm. Alt hafta gece gndz gitmediler. Dedem paralayp yakm curam. Evin alt gznde beni vurmu zincire. Hocalara okundum. Faydasz. armlar Ali Ustay sonunda. ingen Ali vermi elime kendi curasn. Ben balamm almaya. aldka almm aldka almm. Derken dp baylmm. Bir de kendime geldim ki ne svari ne kl gitmiler. Ve lkin o gn bu gndr benden usta curac yoktur tekmil Bursa vilyetinde... Sustu. Arabac Selim ters ters bakyor ona. Ve hal-heybenin sahibi iki beyaz kuzuyu okar gibi okuyor yn oraplarn. nce bir ses geldi kardan: dayak yemi kk bir hayvan sesi gibi bir ey: Benim de karnmdaki su her hal onlarn ii. Konuan ufack bir adamd, (yahut da byle ufack olmu), 40 yznn derisi yapk akaklarna, ince, sar bir deri. Ve bu kemikleri frlam insan yznn prl prld gzleri. ok kerre lm insan yznde akaklarn frlamasyla balar. Ve lm Sakarya kylklerinden akir'in yznde balamt. Benim de karnmdaki su her hal onlarn ii. Sirozu vard akir'in. Ben yine bildiimi derim. Doktor bey on kova su kard karnmdan, gnde iiverdi yine. iflah bulmam mmkn yok. Periler girmi karnmn ierisine. Bilirim leceiz. Beni taburcu etme doktor bey, dedim, ka cephede devlet iin yara aldk. Yayl karyolada lsek ne olur ki. Dinlemedi doktor. Her hal yayl karyolaya bakasn yatracaklar, umut kesmediklerini. Bende alnm yara var, dert var ve lkin benden umut yok. Belediye verdi tiren parasn dnyoruz gerisin geri. Ne kt kaderimiz varm btn insanlarn iinde bizi bulmu 'mna koduumun kaderi. Hereke istasyonunda durdu tiren. Makinist Alaeddin indi lokomotiften bakt arka tekerleklerin orda bir eylere. Makina gen ve sabrszd canlyd yrei ve sinirleri varm gibi ve biimliydi bir yar hayvan kadar... Hereke istasyonu irin, ufak bir yerdir. Esas Hereke 41 bir saat yukardadr

grlmez. stasyonda kiraz satyorlard. nce deneklere krmz kpeler gibi kirazlar takmlar, (zaten artk yol boyu zeytinlik ve kirazlktr). stasyonun karsnda kuma fabrikas denizden yana. Tirenden baknca iini greceim gibi gelir insana. Pencereden uzanp kiraz ald mahkm Sleyman. Ve niversiteli emeden su iip dnd zaman tiren balamt yrmeye. Sleyman grd onu. Tireni karacak pis zampara diye sevindi. Fakat niversiteli srayp bindi. Bazan denizi kaybederek ksa bir an iin sonra tekrar boylu boyunca bulup Yarmca'ya doru gidiyor tiren. 510 numaral vagonda beinci blmedekiler konuuyorlar muharebeden. Hal-heybenin sahibi kara sakalnn stne kvrlan burnunu bu burun bir bak sap gibi zaman zaman tutup ekerek ucundan dinliyordu. Eskiehirli arabac Selim: Nafiledir Alaman'n encam, diyordu, nasl olsa bir yerde devrilip kalacak. Eli bakl, vuran kran adamn sonu ya kpek lmdr, ya pezevenklik yahut da mahalle bekilii. tiraz etti Sar Seyfettin (erkez kynn muhtar): Bilemem Alamanlar ama vurucu olan pezevenk olmaz. Arabac Selim haykrd deta: Beter olur. Zindankapl Hseyin Aa nmidar bir adamd beyaa. 42 Bizim Eskiehir'i ba hakkna evirmi tekmil. Ve hem de altnla oynard. Ne oldu sonu? Bir altm paralk herif sarho erif datnca kerhanede onun azn burnunu kahretti. Memlekette duramad. Sonra duyduk ki hendekte bulmular lsn. Oltayla balk avlayp geinir olmu. Bir balk tutaym, yiyeyim derken kaklp kalm hendekte. Konutu hal-heybenin sahibi. Sesi yumuak ve kabarkt atlm pamuk gibi: Alaman kazanacak. Ben byk yerden iittim. Hitler denilen gvur mslmanm dediler gizli din tarm. Tevekkeli bunca dvel birlik oldu yenemediler. Arabac Selim arm bir eyler sylemek istedi. Sar Seyfettin frsat dp karlam gibi kendine yaplan bir hakareti zaferle bakt Selim'in yzne: Vurucu olan pezevenk olmaz. dedi. Hal-heybenin sahibi devam etti konumasna: Bir paa var, eski paalardan. Seferberlikte bir o yenmi ngiliz gvurunu. imdi tekavt Ticaret yapyor ve de gazeteci. Ya birlik olunmal Alaman'la demi ya da yol vermeli, gesin. Koskoca paa bu 43 ve de gazeteci. Seferberlikte bir o yenmi ngiliz gvurunu. Bana bakkaliye veren Hac Nuri Bey tanr onu. Hac Nuri Bey dedi bana: Alaman indi Balkan'a ne Yunan' brakt, ne ngiliz'i. Ve lkin ok kr mslmanz herif sayyor bizi. Biz Alman'la birlik edip atlabildik miydi ngilizlerin zerine, bir gnde giriverdik demektir am erif ehrine. Kartall Kzm yahut Yayalar kyl Kzm Aa

yahut stanbullu Kzm Efendi (45 yalarnda ve kurda benzeyen bir adam) akir'e: Bir cgara yak, dedi. Sakaryal akir (karnndan on kova su kan) tuz ve ttn bastrr gibi alm bir yaraya iiyor cgaray. Ne korkuntur hasreti yayl bir karyolada lmenin. Bunu Sakaryal akir bilir. Kartall Kzm ban dayad tahtasna blmenin. Ksld sar kurt gzleri. Vagonla birtikte sarslarak ba sallanyor iki yana Gzetliyor akir'i, Memetik diye dnyor, Mehmetik, Memet. Ve teker teker kesilmeden tekrarlyor fkrdayan tekerlekler (gitgide daha abuk, gitgide daha sert): Memetik, Memet, Memetik, Memet. Ve seferberlik yllar, Memed'in yz, simsiyah allara lime lime taklarak 44 karanlktan zorla ekilip karlarak bir uzun SEVKYATTA gzkyor Kzm'a. Gnn rahatlk duygusu neden bu kadar kolay? Gemi felketi hatrlamak neden bu kadar g? Pozant'da gardfrendi Kartall Kzm sene yz otuz ... Gece gndz cephelere sevkiyat gider. Nerede balayp, nerede biter? Ocanda am aac yakan tirenler. Hat boylar yanm odun kokusu. Askerde hat boyunun taps. Memetik, Memet Memetik, Memet Drt cephe iinde koptu kyamet. Vagonlarn krk kiilikse de yaps seksen Memet, yz Memet ykl hepisi. Kilitlenmi vagonlarn kaps. Tirenler gidiyor Memetik dolusu. Memetik, Memet Memetik, Memet Kitli vagonlarda yoktur, merhamet... O devir Pozant son istasyondu. Gardfren Kartal Kzm soyundu. meldi gne kar, bitlenedursun. Da ta Memet dolu, da ta sevkiyat. Gidenler a susuz, dnenler sakat. lm Allann emri, alk olmasa fakat. A insan kurt olup saldramazsa alk itten beter eder insan elbet. Memetik, Memet Memetik, Memet Blk emininde yoktur merhamet... Pozant bir dere ii, gne yakyor. , Gardfren Kartall Kzm bakyor: bir deri bir kemik Memet dm byklar. Memed'in ayanda yarm arklar. Memet yzkoyun yatm sayklar. Memet beygir fksndan arpa ayklar. Arpay gtrp derede ykar. 45 Gnete kurutup yiyecek Memet. Da ta Memet dolu, da ta sevkiyat. lm Allahn emri, alk olmasa fakat. Memetik, Memet Memetik, Memet Arpay en fazla bir avu verir beygir fksnda yoktur merhamet. Makasn solunda kr demiryolu. Kr demiryoluna ekilmi vagon. Vagonda oturmu alt Alaman. Yzleri krmz, klar iman. Makarna yiyorlar masa banda. Belki de o kadar iman deiller ve lkin Kartall yle gryor. Memetik, Memet

Memetik, Memet Alaman olmakta var m keramet? Alaman'n vagonuna kpei bal. Ty boz, kula kesik, sars yal. Doydu, makarnay kpeine verdi Alaman. Makarna yer Alaman'n kpei bile. Belki de makarna yemez her zaman. Ve lkin Kartall yle gryor. Memetik, Memet. Memetik, Memet. Kr demiryolunda Memet yryor. Yryor Memetik kpee doru. Drt el zerinde emekleyerek, kh gidip, kh duraklayarak, ban, talayacaklarm gibi, saklayarak. Memetik, Memet. Memetik, Memet. Kapt itin nnden makarnay, kayor. Kayor Memet arkasna bakmadan. A insan kurt olup saldramazsa alk itten beter eder insan elbet. Alklyor Memed'i alt Alaman. Alaman'n houna gitti marifet. Memetik, Memet. Memetik, Memet. 46 Keklik ki dadan daa seker, keklik yara yiyince olduu yere ker. Yld keklik takati olsa da gayr uamaz... Sevkiyat merkeziydi Selimiye Klas, tebdil havadan dnen Memet'le dolu, yklas. Etinde kapand yara, bitti tebdil havas ve lkin yld Memet yreinde almtr yaras. Seferberliin sonu artk yz otuz drt senesi. Hey gidi yklas Selimiye Klas... Klann avlusunda kaynyor topran yz tekmil bit ile. Dolarken atr atr eziyorsun, Memed'in emilmi kannda geziyorsun. Bu kan biti doyurmu. Bu kan siyah ve de ldr. Selimiye Klasnda Memed'in eti deriyle, klla deil bit ile rtldr. Avluda knyeler okunurdu cephelere sevk iin. Memet kanarak nne bakar cevap vermez ve lkin. nk Memet kaybetmi umudu ve de tutmu inad. Etini ala, bite yedirip gnde yz Memed'in ls kar. Baavu knye oku sabaha kadar; bar avaz avaz, Memed'in bu kapdan dirisi kmaz. Ama devlet Memet'ten kuvvetlidir. Bir sabah vakti avluda Memet yine kum gibiydi. Belki on bin, 47 belki daha ok. Bir canl derya ki tekmil Memet. Kanan ve de susan. nsan stne insan. Bir taze baavu km masaya (uzun boylu kara bykl ve de tertemiz kabala var), knye okuyor cevap almadan. Bir saat, iki saat. Memet inatysa da avu da inat. ki saat, saat. Cevap veren yok. avu dayanamad svd masann zerinden ana avrat. Memed'i, umutlu ise, bir tek de olsa dada svmek tehlikelidir, on bin umutsuz Memed'i klada svmek daha tehlikeli. Uzand masann ayana Memed'in eli, avu gkyznden kapakland yere. Memet eildi, kalkt ne et, ne kemik, ne de temiz kabala brakt. Muhafz taburuna verildi haber. Muhafz Memetler geldiler. Onlar sngl, bitsiz ve semizdi. Sanki kurt girdi srye. Bir uultu, bir kyamet. Memet kaar, kovalar Memet. Koparlp alnd bir iki bin koyun. Doru Haydarpaa, kilitli vagon. Vagonlarn 40 kiilikse de yaps 80 Memet, 100 Memet ykl hepisi. Kilitlenmi vagonlarn kaps. Tirenler gidiyor Memetik dolusu. Memetik, Memet. Memetik, Memet. Ben bir Memet ldrdm galiba, bir ikindi zaman, Selimiye Klasnda, 48 ta merdivende. Elinde ekmek vard Memed'in.

Memet nerde bulmu ekmei? Kim bilir... Memet sar byklyd, siyaht ekmek. Ben krmz kuam zerek (drt kula l l ynl kark ipek) Sen, dedim, kes ver bir dilim, ben bir kula kesip vereyim. Ck, dedi. ki kula? Ck, dedi. kula? Memet ipek kuamn tekmilini istedi. Byklar sar. Ben ekmee bakyorum. Onun gznde kuamn ltlar. Bir tekme attm kasklarna. Tekerleniverdi srt st Memet. Ve am tahtasndan yonga kar gibi bir kemik paras frlad kafasndan. Ekmek benim elimde ve lkin merdivenin tanda kan canl ve de krmz akar uzanr benim ipek kuaa benzer. Memetik, Memet Memetik, Memet Alk knca yoluna Memet'ten Memed'e yok mu merhamet?.. Vagonla birlikte sarslarak Kartall Kzm'n ba sallanyor iki yana. Alp kslyor sar kurt gzleri. Karda Sakaryal akir yaklayor uzaklayor 49 yaklayor. Ve Kartall Kzm gemi gnlerin gzken ekilleri arasndan duyuyor vagonda konuulan szleri; kh burda, kh yllarn arkasnda yayor. Konuan hal-heybenin sahibidir: Zaten Alaman'a kar konulmaz. Neyimizle kar koyacaz ki? ngiliz'in verdii drt rk silh. Bir de bakacaksn ki bir sabah herif tepemize dizmi tayyareleri. Ku deil ki bu, ifteyle vurasn, sansar deil ki tuzak kurasn... Kartall Kzm gryor boylu boyunca karsnda Memed'i: yalnayak. Omuzunda ifte var fiekliinde martin kurunu. Elinde nacak... Sene 335. Kuvay Milliyede etedir Memet Gkyzn alm arkasna zmit dalarnda bekliyor nbet, Ne umutlu, ne umutsuz ikisinden de ayr bir ey. Ve el gzlerinde lesiye bir inat. Silkinip doruldu Kartall Kzm, kt koridora, Tatar yzl adam onun peinden: Ate var m? Buyur. Ak kalan kapdan hal-heybe sahibinin sesi geliyor: Alaman'n kuvvetini edemem tarif... Kfretti Tatar yzl adam: Her hal parat bu domuz herif. 50 Tiren polisine haber etsek mi? Gld Kartall Kzm: (Aznda dilerinin yars yoktu, fakat glerken yle ocuktu ki irkin deildi az). Paratden beter, dedi, paratden beter. Kasabann birinde tccara benzer yahut da zengin pazarc filn... Bu yl harbi bitirir bu yl ngiliz'i yener Alaman. Nuri ztrk (Bakmevi kaleminde muhasebeci); omuz vurdu niversiteliye: Duyuyor musun? Bizim aylar konuuyor politikadan. Mamafi ben ngiltere'den yanaym ama bazan da phe geliyor adama. Sizin fikriniz? Harbi kazanacak olan daha harbe girmedi. Anlamadm. Yok, anladm mamafi. yle ya!

Yani biz. Mamafi doru dedin birader. Mamafi Kafkasya'y isteriz. niversiteli dinlemiyordu. Gz mahkmlarn orda, birinci blmede. erden sesler geliyor: mahkm Sleyman kahkahalarla glmede. Kartall Kzm'n keyifli bir kla aydnland gzleri. Koridordan tane tane iitiliyor Sleyman'n szleri: Sen ok yaa Halil. Bizim iktisatlar da air olmal biraz. 51 Ne demi Engels: (airler istikbali sezerler) gibi bir ey. Demek ki iki msra yine birdenbire geldi aklna. yi ki gelmi. Alay etmiyorum. Biraz airane ama, ok gzel sylemisin: (lmn son meydan harbidir bu; zafer akn ve hayatndr...) Yarmca istasyonunda durdu tiren. Yarmca kirazn bol yeri. Burda usuz bucakszd yemi baheleri. Dallan basm vine ve kiraz. Yeil ve krmz ki gne, doum ve bereket renkleridir, sevinli bir inklp arks gibiydiler Yarmca bahelerinde. Mahkm Halil kapatt kitabn. Hohlayp sildi camn gzlklerinin, bakt bahelere ve u szleri syledi: Sen de yle misin Sleyman, bilmiyorum. Mesel vapurla inerken Boaz'dan Kandilli'ye dnverince karda birdenbire grmek stanbul'u, veyahut Kalam koyunun yldzlar ve su sesleriyle dolu prl prl gecesi, yahut da Topkap dnda krlarn gzalabildiine gndz, hatt tramvayda rastlanan tatl bir kadn yz, hatt Sivas'da hapisanede tenekede byttm sar sardunya, hasl herhangi bir gzellii tabiatn ksa karma ben yeni batan bir kerre daha anlarm deimesi lzm geldiini 52 ve deieceini mutlak bugnk insan hayatnn... Yarmca'dan kalkt tiren. 510 numaral nc mevki vagon. nc blme. Basri ener. Camgbei renginde iri srmeli gzler, buruuk, zeytuni bir deri. Az kk, burnu kocaman. 313'de dodu Florina ehrinde. Dedesi hanedan sahibi, babas orman memuruydu. Ve hem de hafz. Basri rtiyeye kadar okudu. Fakat mektepten aklnda bir tek mar kald yalnz: Tac hrriyetle dodun bir gne eklinde sen. Florina istasyonunda padiah karlayp ipince sesleriyle sylediler bu mar ve hl Sultan Reat renkli bir oyuncak gibidir hatrasnda Basri'nin. Donanm bir istasyonda grr onu: sevimli bir ihtiyardr, arpk bodur bacaklarndan den setre pantolonu krmz fesi

ve pamuk sakal vardr... Basriler muhacir oldu Balkan harbinde. Edremit'e gld. Babas ld. Anas boynundan altnlar bozdurup uzun kirpikli develer ald Basri'ye. Hikyei Kesik Bada yazar: Melikedir develer, cennet kapsnn bekisidir. Ve ifadr sanclara yn ve mbarektir bu yn zerinde yatan hamamc olmaz. Basri zeytin tad develerle 19 yana kadar. Dalarda rastlad ekiyalara 53 ekmek ve katk verdi. Hanlarda kumar oynad. Satt uzun kirpikli develeri sonra ve kapand ay Kemeralt kerhanelerinde zmir'in. 332'de Basri'yi askere aldlar. anakkale, Soanldere. Basri bir gece yars girdi sipere. Bombardman. Gkte yldzdan ok mermi yanyor. Kapand yzkoyun yere. Yumdu gzlerini. At gzlerini ki skyor, afak ve siperde kendinden baka canl adam yok. Basri almamt henz paralanm llere. Ve korku gibi kurnaz korku gibi cesur kat cepheden korkunun yardmyla. Mavzeri boynunda asl, yrd Basri. Korku gibi uzun ve emin bir yol. Tekirda, Silivri, demirci dkknlarnn krkleri altnda yatp, sonra kirac arabalar, sonra bir yats namaz stanbul. Yangn yeri, Fatih. Att bir mahzene mavzeriyle palaskasn. Ve ertesi gn, gneli bir aramba gn, on bir mecidiye verip sivil elbise ald Yenicami'den. Korku ahmaktr. Durup dinlenmeden dolat Basri. Gpegndz bir yerde durup oturursa kaldracaklar sanyordu ensesinden tutup. Gece oldu. Yine Fatih yangn yeri. Yangn yerinde, mahzende bir yanar mum katlar ve mhrler 54 ve be adam grd Basri. Korku pheden kuvvetlidir. Anlatlar. Ve alt ay kapc odasnda mehur bir hann tebdili hava raporu ve izin kad satt Basri ve 25 kurua krmz harp madalyalar. Korku zekidir, Basri'ye Basri adna ihra kad yazdracak kadar zeki. stanbul ehri elveda. Ve merhaba ey Akhisar'n Stler Ky. Stler Kynde elbette bir Hasan vard, Hasan'n da elbet anas olur. Ve cephedeki Hasan'dan mall gazi Basri avu selm getirdii zaman (ttnlerin de apa zaman ise), Hasan'n kara kal fakat bir gz kr dul anas Basri avuu elbette evinde konuk eder. Ve ne kadar da yorgun olsa dul kadnlar ararlar gbeklerinin zerinde erkekli gecelerin yorgunluunu. Ve bir gz kr olmak aratmamaya yetmez bunu. Basri, kara kal, tek gzl dul yrine alp ttn tarlalarna ve korkuya alamadan yaad Stler Kynde mtarekeye kadar. Ve mjdeyi ald gn dnmeden yaartacam diye bir dul kadnn biri ak, biri kr gzlerini gtrp pazarda satt kendi korkusunu ve onun kansyla kzlerini. A benim kara kal dul yrim, a kahrolas ttn tarlalar ve Stler Ky elveda... zmir. zmir'in eski hatralar. 55 Yunan zmir'e girmi eteler dada arpyordu Basri Kemeralt'nda bitirdii zaman paralar. Hoa kal gvur zmir'i, elveda. Basri Kanlboaz'da erkez Ethem'e iltihak etti. Gece kyler basld. narlara adamlar asld. Beibiryerdelere merak eden Basri doldurdu yalnz bu eitle kemeri. Ve bir karanlk gece yamur yaarken elveda erkez Ethem Bey elveda. Uluda, Bursa. Bursa dman elindeyse de kr getirmez deildir esrar tekkesi ve kumar kahvesi amak. Ezildike bazlar insanlarn

daha ok esrar ier daha mitsiz kumar oynar. Basri kahveyi at. Evlendi. Bir olu dodu. Boand. Ve Bursa kurtulduu gn Basri bedava esrar satt yirmi drt saat erefe. Ve olunu barna basp alad sevincinden. imdi olu 19 yandadr, zmir'de okuyor. Sanatlar okulunda Basri'nin Bursa'da iki evi var. Edremit'de zeytinlik. Kahve iliyorsa da hl kapanacak. nk Basri'nin yine saata indi uykusu, acayip bir korku yine Basri'nin arkadadr: olundan korkusu. Burnunu ekti Basri ener. 56 Bakt pencereden darya. Birdenbire skt cann hzla devrilerek geen direkler. nk sevmiyordu artk ardarda hzla geen eyleri. Vagonda karsnda Basri'nin ufack bir kambur oturuyoru. Fakat bu ufack adam cesaretle tayordu kamburunu. ok ince bileklerin ucunda ok byk ve kemikliydi elleri. Belliydi sivri dizlerinin yeri lcivert pantolonunda. Her nedense onda yal bir kz hali var: mahzun sevimli narin. Ve Fedakr Evlt romannn yazd gibi hasta, ihtiyar babasna bakmak iin evlenmemi olan. Ve kocaman ar kapaklarn altnda uslu ocuk gzleri vard. Bu gzler ktlk dnemezler. Fakat bu kaln dudakl az korkun bir kfr saklayabilir iinde. Bir kfr ki ses olup edilememi edilemiyor. Adapazarlyd Kambur Kerim. Seferberlikte len babas marangozdu. Seferberlik denince aklna Kerim'in: ok beyaz bir yastkta kara sakall bir l yz, Fahri Bey iftliinde patates toplayp kaz gtmek, mektep kitaplar, ve bir de salar altn gibi sar fakat aln izgiler iinde anas gelir. 57 335'de Kerim Eskiehir'e gitti, mektebe, teyzelerine ve daysna. Days imendiferde makinistti. Dman elindeydi Eskiehir. Kerm 14 yandayd. Kamburu yoktu, dmdzd fidan gibi ve dnyaya merakl bir ocuktu. Days srmeye gittii gnler imendiferi Kerim'e ekmek vermediinden teyzeleri (ok uzun sal iki ihtiyar kadn), Hintli askerlerle dost oldu Kerim. Bunlar alacak ey Trke bilmeyen ve siyah sakallar, siyah gzleri parlak avularnn st esmer, ii ak ve tel rglerin zerinden Kerim'e biskviti kutularla atan amcalard. Kocaman bir ambarlar vard. Kerim iinde oynard. Ambarda nohut uvallar, bakla, kuru zm. alacak ey katrlarn yemesi iin ve sonra cephane sandklaryla silhlar. Bir gn dedi ki makinist days Kerim'e: Ambardan silh alp bana getir gvura kar koyan zeybeklere gndereceim. Ve ambardan silh ald Kerim: bir, bir tane daha, be on. Aldatt Hindistanl dostlarn Zeybekleri daha ok sevdiinden. Zaten ok srmedi parlak kara sakall amcalar gitti. Kerim geirdi onlar istasyona kadar. Ertesi gn Lefke kprsn atp Zeybekler gelince Eskiehir'e days Kerim'i elinden tutup 58 verdi onlara. Ve ite o gnden sonra

bu gne kadar kahraman bir trkdr mr Kerim'in. Eskiehir'den alp onu Kocaeli grubu paasna gtrdler. atk kal, yz glmez bir paayd bu. abucak rendi Kedim ata binmeyi, srtma olmay (zaten bilgisi vard bunda), kayalardan gen bir kei gibi inmeyi, gizlenmeyi ormanda. Ve btn bu marifetleriyle Kerim ka kerre lme bir kurun atm yaklaarak ve gemi olsun dedikleri zaman aarak, dman iinden geip getirdi haber gtrd haber. Onu naml bir Kaptan gibi sayd eteler. bir oyun arkada gibi sevdi eteleri o. Ve bir fidan gibi dz, bir fidan gibi cesur, bir fidan gibi vaad eden bir ocuun sevinle oynad bu mthi oyun srd 1337'ye kadar... Kocaeli orman grgen ve meeliktir, yksek kaln. Gkyz gzkmez. Sakin bir geceydi. Hafif yamur yamt biraz nce. Fakat slanmam ki yerde yapraklar karanlkta hrtlarla yryordu beygiri Kerim'in. Solda Herde tepenin eteinde ate yanyordu: Tekneciler diye anlan gvur etelerinin olmal. Dallardan damlalar dyordu Kerim'in yzne. 59 Beygirin ba gittike daha ok karanla giriyor, psiz Recep'in yanndan dnyordu Kerim. Katlar gtrm katlar getiriyor. Birdenbire durdu beygir, heykel gibi; Teknecilerin ateini grm olacak sonra birdenbire drtnala kalkt. ard Kedim. Dizginleri brakt. Sarld beygirin boynuna. Deli gibi gidiyordu hayvan. ocua ardarda arpyordu aalar. Meeleri ve grgenleriyle orman karanlk bir rzgr gibi geiyor iki yandan. Kimbilir ka saat byle gidildi. Orman bitti birdenbire. Ay domu olacak ki ortalk aydnlkt Ve Kerim ayn hzla geldii zaman Armaa'nn altnda Badeirmenler'e beygir anszn kapakland yere tekerlendi Kerim. Doruldu. Ve aklna ilk gelen ey saatna bakmak oldu. Krlmt cam. Bindi beygire tekrar. Hayvan topallyordu biraz. Uslu uslu yola koyuldular. Sol kula kanyordu Kerim'in. Kirezce'ye geldiler (Sapanca'yla Arifiye aras); Kerim durdu. Biraz zor nefes alyordu. Geyve'ye girdi ertesi akam. Beli o kadar aryordu ki inemedi beygirden indirdiler. Kerim'i bir yaylya bindirdiler. Adapazar. 60 Sonra belki on gn, belki on be, kanlar, mekkre arabalar, sonra gitgide daralan nefesi; Yahhan Konya Sile nahiyesi (burda mall gaziler iin takma kol ve bacak yaplyordu): ve nihayet Hatehan Kynden kk Hasan Usta. Hl ryalarnda grr Kerim incecik bir yoldan eekle gelip zerine doru egilen bu iekbozuu insan yzn. Usta ovdu Kerim'i bayltncaya kadar. Sonra zifte koydu bu krlm dal gibi ocuk gvdesini. Yirmi gn geti aradan. Ve sonra bir ikindi vakti ziftin iinden Kerim'i kambur kardlar... Kerim'ln stikll madalyas olabilirdi,

yok, Kerim'in kamburu olmayabilirdi, var. Ve imdi 1941 senesinde vagonun penceresinden girerken bahar Kerim Belki bir ay gemeden hapisane defterinde kayd olacak. nk senelerdir Kerim telgraf memurudur. 180 lira ihtilas etti alt ay nce. Umutsuz bir gece hasta, len bir dosta verilmi de olsa hapiste yatacaktr devlet parasn ihtilas eden... Derlnce'ye yaklayor tiren. 61

dnyor:

Basri ener bakyor Kerim'e. Ve kocaman burnunun altnda krpk byklaryla glmseyerek: Kambur felek, diye dnyor, kambur felek, kimbilir ne muzur eymi ki Allah onu bu bale koymu. Kambur Kerim bakyor Basri ener'e: Ne gler yzl adam, diye dnyor, ne gler yzl adam. Belki de ok ceza vermezdi bana byle bir hkimin nne ksam. Ald blmenin kaps. Girdi Nuri ztrk, (Bakmevi kaleminde muhasebeci). Durdu. Seslendi darya: Burda bo yer var. Pencere de kapal deil. Baym buyrun. Mamafi arkadalar da temiz insanlar. niversiteli cevap verdi koridordan: Siz oturun. Ben birazdan gelirim. Nuri ztrk Kambur Kerim'e bakt. Anlad Kambur Kerim: ekilip yerini brakt sol yann pencerenin. Kerim almt senelerdir insanlarla bir acayip maceraya girmeye: hibir ey istemeyip onlardan her isteneni vermeye. Ve ihtilas ettii gnden beri dehetle byyor aznn iinde 62

bir kfr; bir kfr ki ses olup edilememi edilemiyor. Koridor. Mahkm Sleyman kt koridora mahkm Melahat'la beraber. Esmerdi Melahat. Boynu uzundu ve bir ku boynu gibi nazlyd. Dudaklar krmz ve boyasz. Fakat ayaklar ok bykt ve elleri erkek ellerine benziyor. niversiteli yol at glmseyerek her halde Melahat'a Melahat geti. Sleyman gen adamla konutu karanlk ve hain: Bayan birine mi benzettiniz?* Hayr. Fakat ey... Size bir ey soracaktm. Arkadalarnzdan biri Halil Bey, muharrir Halil Bey deil mi? Evet o, ne olacak? Halil'i tanr msnz? Yazlarndan ve resimlerinden. Konuabilsem kendisiyle... Dnd Sleyman: Polis mi? ok kurnaz zampara m? Sonra tehisini koydu (gizli kavgalarn adam ve erkek insiyakyla): Ne polis ne zampara. hretliye heveskr. 63 Belki de sempatizan. Konuuruz.

Buyrun birazdan. Fakat ieriye geldiiniz zaman, bunu unutmayn gayet mhimdir, selmnaleykm dedikten sonra avuun yanna hemen kmeli ve derhal balayarak avutan cgara ikram etmelisiniz. Kyl jandarmann zulm kylyedir. ehirliden phe eder. Fakat yalnz kyly kurnaz sanr. Melahat dnd. niversiteliden ayrld Sleyman. Kartall Kzm'la baktlar. Durdu tiren. Derince. Gen bir subay indi ikinciden. Bir gebe kadn bindi ncye. Kampana. Ddk. Hareket. 510 numaral nc mevki vagon. Koridor. Bir adam birinci pencereden topra seyrediyor: durmadan gelip durmadan giden topra Toprakla beraber ve ayn hzla unlardr aklndan geenler: Ne tez gidiyor toprak. Bizim kyn ormanndaki kavak telgraf direi olur mu ki? Tramvay direkleri demirdi stanbul'da Dnyay dolasa adam 64 stanbul ayar ehir bulur mu ki? 25 stedi 30 verdik karnn aklna gelir mi ki? pek gmlek giyer. Dilini yediim. Gideydik bir sefer daha. Atlya bak, atlya. Gzel beygir maallah. Bir gnlk yolu be saatta alr m ki? At tirene eriemez. Tirenle otomobil yarsalar otomobil geri kalr m ki? Doktor bey yine de iletti otomobili; doktor olduundan izin verilmi. Gelse doktor bey bizim kye Tahsin Hocann akln eler mi ki? Ne tez gidiyor toprak. Bizim kyn pnarndaki kavak telgraf direi olur mu ki? Doktor beyin anas byk hanm kkn bahesinde dolar bu saatlar. Diktiim kabaklan kra alar m ki? Senden honudum, dedi bana doktor bey, dnnce gel yine ie alrm. Acaba alr m ki? Gn ola, yarn ola. nsan yarnn bilebilir mi ki? Epeyce kalabalkm davar. Epeyce de kei var. te bak canavar gibi. Amma da salyor ha! Hot ulan hot... Dnd bir ta arand. Toparland, gld. Gen akaklar krt glerken ve esmer azna k vurmu gibi parlad seyrek, bembeyaz diler. 65 Bu insan frengilidir. Alp kapand yara metelik byklnde, ar vermeden, sinsi ve kansz. Bu insan frengilidir. Fakat farknda deil. Bakyor glmseyerek masmavi gkte rahat ve tembel uan kua. Bir doktorun bahesinde rgatlk etmek retemez ankrl Durmu'a stanbul'da frengi aldn 30 kurua... Hl koan kpekler gerilerde kaldlar. Bir dnemeci geiyor tiren. Arkadaki vagonlar grnyor birer birer bal birbirine ve ok uzak. aryor birdenbire insan bu ok uzak ve ok arkadaki eylere bal olutan. 510 numaral nc mevki vagon. Koridor. Masmavi gkteki ankrl Durmu'un arkasnda sahanlkta oturuyordu.

melmi. Dayam kapya srtn kyde cami duvarnn dibinde olduu, gibi. Dalgn. Dinleniyor. Yalvaran bir glmsemeyle dm byklar. Beyaz izgiler vard esmer, incecik ensesinde. O, belki bir insan ldrecektir. Bilmiyor. Mektubun iinde yazmadlar. Fakat hududu erbaas u ve dnm bu olan tarlasna zabt varakasnda tesbit edilecei gibi ayn kyden Ahmet olu Bekir tecavz etmitir. htimal iindedir Bekir'i baltayla ldrmesi. 66 Fakat imdilik ihtimal iinde olmayan ey: anlayabilmesidir Bekir'i neden Bekir'i niin ldrdn... Bileti geldi. ankrl Durmu aldrmad, fakat tella toparlanp kalkt sahanlkta oturan. Glmsemesi daha ok yalvaran bir hal ald. Gvensiz ve sklgan, ilmhaber uzatr gibi nfus memuruna uzatt niformal biletiye biletini. Bileti ar hareketlerle vekarl yapt iten emin bileti zmbalad. Ve teker teker konutu giderken: Burda oturulmaz hemeri. Yasak. Git ara bak. Her halde ierde bo yer olacak. Koridorda Tatar yzl adam (cura merakls ve Merinos fabrikas bekilerinden) bir hikye anlatyordu (Kartall Kzm'a) anakkale'ye dair: Maysn altnc gecesi yaralandm, sekiz yerimden. Yarann ikisi hl kapanmad, teper vakit vakit. ngiliz'le kar karyayz, gayetle yakn, bizim el bombas onun siperine gider gelir onunki bizim sipere. Hcuma kalktk. adm atmadan ykldm yere. 67 Kasklarmn stn bimi ngiliz'in makinals. Geti bir zaman. Bam kaldrp baktm: gkte yldzlar. Bizimkiler ekilmi geri. Boyuna ate eder ngiliz'in siperi. Kurunlar vzr vzr geer kafamn zerinden. Baladm srnp gerilemeye. Topra ellerimle iterim, alnm gvurdan taraf. Bir yandan srnrm bizim sipere doru, Hey Allahm, derim bir yandan, arkamdan yara aldrma bana. O saat baka ey gelmez insann aklna. Boyuna srtnr bana ehitler, dorusu ben onlara dokunurum. Kimisi srtst yatar ak az kan iinde, kimi yzkoyun, kimi diz km elinde mavzer ylece donup kalm. Hay Allahm, derim kendi kendime, ldreceksen beni byle ldreydin elimde silh diz km, yzm gvura kar.. Neyse gayr sabah oldu. iyice ald ortalk. Biz de siperin yanna vardk. Bir mavzer uzattlar Yaptm sngsne. Beni ekip aldlar ieri, Sonradan hesapladm saatta gemiim 25 metrelik yeri. Kaldm siperde bir zaman. 68 ki bklm. Yaralar balad szlamaya. leye doru beni bir arkadan Geldik frka nahiyesine.

srtna yklediler.

adrlar. Kazklar akl iinde adrlarn, samanla doldurulmu kazklarn aras. Samanlarn zerinde boy boy yaral yatar. Alayan m dersin kfreden mi dinine imanna, Makasla kestiler benim elbiseyi. Kaldm anadan doma rlplak. Bir kaput attlar zerime. Sarg bezi yok. Yaralar ak. Ama Allahtan kan akmaz, karp toprakla kurumu. Geti bir zaman. Dalmm. Koltuklarmdan tutulunca uyanverdim. adrdan dar karldk. Vakit akam Gn kavumu kavuacak. Darm serin, ierim scak. Dizilmi mekkre arabalar sra sra. Shhiyeler atar yarallar arabalara. st ste, bo buday uval atar gibi. Altta kalann can ksn. Bir tek arabada on, on be yaral. Baran m dersin belki o dakka len mi? Neyse yola koyulduk. Arburnu'nun yollar talk. Arabalar sarslr. Bast karanlk. Ben srtst yatarm. Altmda bir insan gvdesi kmldanr, gsmde bir ift bacak 69 ama bir tekinin yars yok. Bayr aa ineriz. Gkyz tekmil yldz. Bir de inceden inceye rzgr. Yrr birbiri peinden arabalar. Kum skelesi'ne vardk sabaha kar. Bir adr orda. adrn iinden seslenir biri (dar kmadan): Nerelisin? Filn yerli. Babann ad. Falan. Senin adn? Filn. At aa arabac. Arabac kaldrp atar yere. Sra bana geldi. Dayanlr gibi deil acya. Svdm ana avrat arabacya. Alm herif, (Sv kardeim, der, kalayla bildiin gibi. Kumlarn zerine uzatldk. Deniz fr fr gidip gelir. Gayr iyice d ortalk. Kumlarn zerinde belki bin yaral var belki ziyade. Bekledik ikindi vaktine kadar. Bir vapur geldi: iki bacal, deniz renginde. Kfrede bara ara yklediler bizi vapura yine yle bo uval ykler gibi. Vapurun ii maher. Vck vck kan, islim, ya, 70 ter. Beni ambara indirdiler. Yola koyulmuuz. Yedi gn yedi gece. Kurtland yaralarm. Kaputu aarm: kara kara balar beyaz beyaz kurtlar. Bakarm eilip, hayvancklar akll, kaarlar beni grnce, tekrardan girerler yaralarn iine. Yedi gn yedi gece. ldrmeyince ldrmez Allah, Trkn salamdr naturas, dayanr. Sirkeci'ye varmz sekizinci sabah. Kaptan demiri atm. Ve lkin Bu yanda bo yer yok, diye istememiler bizi. Akam ezan ekmi demiri kaptan. Gelmiiz Haydarpaa nlerine. Tbbiye Mektebi hastaneydi o zaman. Onlar, Olur, demiler. Bir tayfann srtnda gverteye ktm. Biraz topald ama tayfa demir gibi Laz ua. Bismillah deyip baktm drt tarafa: stanbul yanar prl prl. Ah canm stanbul. Neyse hastaneye girdik. Duvarlar bembeyaz. Elektrikler donanma gibi. Malta talar tertemiz gcr gcr. Tekerlekli araba hazr, Beni stne yatrdlar. Rahat. Allah devlete zeval vermesin. Devlete dua ettim o saat... 71 Sustu Tatar yzl adam. Aln dehetli krkt. Kk sivri enesinde beyaz, seyrek tra uzam. Bir acayip glmsedi kurt gzleriyle Kartall Kazm. niversiteli (hikyeyi dinlemiti uzaktan) akn bir keder duydu. sonra fkeli bir merhamet. Sonra dnd: Ne yazk,

ne abuk affediyorlar... Ve devam etti dncesine: Bir eit balk bir eit aa bir eit maden gibi memleketimizde bir eit insan yayor ki mrnn anlatlmaya deer ve bir trl unutulmayan hatras: muharebeler. Ve devam etti dncesine: Ben bir siperde lm bekleyecek kadar cesur muyum? Bekleyenlerin ve lenlerin ou cesur muydu? Ve bugn bekleyenler ve lenler topyekn cesur mudur? Bu iin ok zaman cesaretle ilgisi var m? Yoksa siperdekiler mezbahaya bir oban tekiltyla giden sr ve davar m? Yalnz bedenleriyle deil uurlaryla da yakalanm... Yoksa yanl m dnyorum? yle siperler olabilir ki (mesel benim iin) sevinle lebilirim orda. Samimiyim bu anda fakat gelirse o gn 72 ve lmeden nce birka saat yaral yaarsam esef duymayacak mym? niversiteli dnemedi daha fazla. Bileti kavga ediyordu Tatar yzl adamla. niversiteli sebebini anlayamad. oktan nadim olmua benziyordu tatar yzl adam. Ve niformal bileti vekarlyd fkesinde bile. Nuri ztrk (Bakmevi kaleminde muhasebeci olan) yetimiti mahali vak'aya. btn seslerin stnde baryordu: Baylar durunuz. Bay bileti devlet memuru saylr. Mamafi hakaret devlete yaplmtr. Derhal zabt varakas tutalm. Biletiye bir eyler syledi Kartall Kzm. Haydi yle olsun Kzm Aabey, dedi bileti. niversiteli girip Nuri ztrk'n koluna tekrar soktu nc blmeye onu. Kavga abucak bastrld ama, hi kimse anlatamaz nasl olup da devlete hakaret ettiini Tatar yzl adama. 510 numaral nc mevki vagon. Kadnlar blmesi. Yedi yolcuydular. En ihtiyarlar oturuyordu pencerenin solunda. Siyah yeldirmesinin iinde kaln kemikleri kalmt yalnz. ok uzun boylu beyaz ve kaszd. Yanaklarnn eti yoktu. Az geni ve buruuktu kapalyd sk skya 73 hibir zaman almam gibi. Dnyordu rahmetli erif Aann kars. dnyordu Ratip ile Yakup'u. Ar ve karanlk kmldanan bir dnceydi bu yldzsz, scak bir gecede slak sazlklar hrdatp... z oluydu Ratip. veydi Yakup. Biri toprakta hapiste biri. Yakup ldrd Ratip'i. Dnyordu rahmetli erif Aann kars dnyordu ahende Hanm, len oluna acmyor, mrnde hibir eye acmad zaten, yalnz bir kerre bir uzun mahmuzlu horozun lmnden baka. Ve bu dnyada hi kimseyi sevmedi. Scak bir rahatlkla almad bir gece olsun beyaz kansz eti aka. nsansz batan bir gemi gibi korkun yalnzln tayarak her gn biraz daha indi dibe. Dmand Ratip'e. Dmand Yakup'a. Ratip'e dmand:

Omuzlar dar ve dk elleri kadn ellerine benzediinden, kamlayamadndan srtmalar, insanlar seviyor diye, ve ikayetsiz raz olduundan erif Aa zadelii Yakup'la blmeye. Dmand Yakup'a: Mavzeri, kams, izmeleri, ve byklaryla benzediinden babasna; onu teki dourmu diye, ve deirmen ona kaldndan... Korkakt Ratip. Cesurdu Yakup. Yakup ldrd Ratip'i 74 kahvede altnda narn, tek kurunla alnnn ortasndan... Ratip'in lsn ikindiyin getirdiler. Boylu boyunca sedire yatrdlar. Sol kolu dt sedirden salland iki yana, baba miras altn yze gne vurdu. Kadn, kasz yzyle bembeyaz kaln kemikleriyle dimdik olunun banda durdu: Yakup'u asarlar m? diye sordu. Kendi elleriyle itmiti Ratip'i Yakup'un kzl sal kars zerine. Yakup ya kahreder gider, ya ldrr Ratip'i, Yakup'u asarlar Ratip'i ldrd gibi... Tarla, mandra, deirmen erif Aa zadelik her iki ihtimalde kalr bllmeden. Fakat Yakup'u asmadlar. Yatt yedi sene. Kasmda kacak. Yedi sene rahmetli erif Aann kars, yedi sene ahende Hanm renkli ipeklerle ok ince bir oya iler gibi urat hapiste ldrtmek iin Yakup'u. Yakup kerre vuruldu, zehirlendi bir kerre. Bir tek lm hazrlamak iin sabrl, kurnaz, umutlu, inat yedi sene bu. Ve nihayet kavgaya neden baladn unuttu. O kadar ki bir kerresinde ld Yakup dedikleri zaman oyasnn t dt parmaklarndan ve mrnde ilk defa melip alad bara bara. Sevincinden, dediler. 75 Halbuki deil, bu dnyada Yakup'un lmnden baka ba kalmadndan. Kasmda Yakup kacak. Kavga devam ediyor. ok kr ki ancak ller bir daha ldrlmez. Dnyordu, rahmetli erif Aann kars, dnyordu yeni bir oya rnei hazrlar gibi lm. Enli enesinin altnda cebbar ve ketumdu beyaz bartsnn dm. ahende Hanm altm yanda olmalyd. Elleri knalyd. Bir kiraz sepeti sarslyordu rafta pencereye yakn. Dikmiti sepete yuvarlak gzlerini Derince'den binen gebe kadn. Sepet ahende Hanmnd. Gebe kadnn solunda oturan Bayan Emine fsldad cesur ve biraz da emrederek: Bir iki tutam kiraz verin hanm nine, tazecik a eriyor... Kzard ufack kulaklarnn memelerine kadar eski apkasnn altnda gebe kadn. Fakat ahende Hanm kmldamad. Kocakar her hal sar, diye dnd Bayan Emine ve tekrarlad ricasn yksek sesle, daha cesur ve daha ok emrederek... Fakat ahende Hanm aldrmad. Gebe kadn titriyordu utancndan. Bayan Emine kocakarnn sarlndan artk emin bard ahende Hanm drtp: Hanm nine... hu... ahende Hanm kaln kemikleriyle yeldirmesinin iinden syrlr gibi ar ar kalkt yerinden, indirdi sepeti knal elleriyle rafn zerinden 76 ve ak pencereden dar dkt yerletirip kirazlar. Sonra bo sepeti eski yerine

ve tekrar kaln kemikleriyle siyah yeldirmesinin iine girip oturdu. Eski apkas sarslarak alyordu gebe kadn. Bayan Emine ipek bartsn arkaya atp: (bartsyle kendini yakn saymt ahende'ye). Kzm, Perihan, dedi, ko st yanmzda jandarmalar olacak, hapis gtryorlar. Kiraz aldlar demin. Versinler biraz. Bulsunlar kalmamsa kendilerinde. Selm var, de annemin. Perihan on drt yandayd. Salar kesik. oraplar ksa. Esmer bacaklar ince, uzun. Ve iskarpinleri rugan. Perihan frlad zplayaraktan kt dar. Bayan Emine vd kzn gebe kadna: Aklldr benim kz. Gelecek yl ortay bitirecek. Bir Franszca okur ap kaldyd Albayn kars. Ksmet olursa kadn doktoru yapacaz. Babas raz gelmiyor ben istiyorum. Ev ilerini de bilir: yemek nak. Ykar bulam sekiz yandan beri. Benden de d kopar. Geende dayaktan ldryordum. Babas zor ald elimden. Syledim ya Albayn karsna: kz evld hem okutmal hem de bask altnda tutmal... 77 Aydn kylklerindendi Bayan Emine. Babas mehur efelerden birinin kzanyd. Yunan Aydn'a geldii zaman gvura kar efeler birletilerse de vazgemediler frsat drp birbirini vurmaktan: (kumanda, naml efelik ve pay meselesinden ganimeti) ve bundan dolay vurdular babasn Emine'nin gz nnde evin avlusunda bir sabah vakti... Sekiz yanda yetim kald Bayan Emine. imdi otuz yandadr. Kaln bacakl, kocaman sarkk memeli, gbekli bir kadn. Fakat bu hantal, harap gvdenin zerinde ipek gibi ince bir yz vard: onuncu asr Acem naklarnda grdmz, Dede'nin nsfiyesinde nameleen, bize divan iirinin anlatt bir yz... Perihan geldi. nce uzun avular kiraz dolu. Bayan Emine kiraz verdi gebe kadna. Gebe kadn gen bir hayvann mukaddes oburluuyla yerken kirazlar konutu Perihan'la Bayan Emine: Deyiverdin mi jandarmalara babann kim olduunu? Demedim. Sordular. Jandarmalar m? Hayr, gzlkl bay, kitap okuyan, her hal hapis olacak. Hapis mi? Ne dedi babann, kim olduunu bilince. Hi... Ha... Nerelisiniz diye sordu. Aydnlyz, diyeydin. Dedim. Kylerinden mi? inden mi? dedi. Kylerinden diyeydin. Demedim anne... Ulan niye demedin? Kyl kz olmak arna m gidiyor? 78 Domuzun kz... Bayan Emine glyordu. Sonra gzel yz asld birdenbire ve Perihan'a inat gidiyormu gibi duyurmak isteyerek blmedekilere konutu gebe kadnla: Biz Aydnlyz bayan hemire. Kylyz. Gedikli jandarma baavuudur Perihan'n babas. Zaten benim de teyze olum olur. Hsn avu. Mallarmz ele gitmesin diye evleniverdik. Onun gz bakasndaym anas zorlad. Hsn avula on be yl, bayan hemire, kalmad gezmediimiz yer. Karadeniz'de iinde Lazlarn, arkta Krtlerin arasnda. Krtlere kuyruklu derler yalan. Kuyruklar yok.

Yalnz ok si, ok fakir insanlar. Zenginleri de var ama az. beyleri... On be yl dnyay dolatk saylr grdk her eyleri. Sinemas, tiyatoras, baloya bile gittim, byle bartmle, Diyarbakr'da. Sonra yzba kanlaryla poker de oynadm Giresun'da btn k. Kazandm ok kr. Tayyare piyangosu bile kt bir kerre bana ortaktk, biner lira bltk. Bu dnyadan aldm hevesimi artk. 79 Tekavtl yakn Hsn avuun. Perihan yat mektebine gidecek Biz avula kye dneceiz. avu, Ben toprakla uraamam gayr, diyor. Dkkn aacak. Asn. Ben urarm toprakla. Ufack bir kadnd kapnn yannda oturan. Cce deil (cceler bellidir) ve bundan dolay ayordu insan onun bu kadar ufack oluuna. Kederliydi kocaman lcivert gzleri ve illi kr kr kck elleri vard. Apansz sordu Bayan Emine'ye: Demek asker sizin beyiniz? Elbette asker gedikli jandarma baavuu. Benim de iki olum askerde nefer, topu neferi, Gelibolu'da... ey.. Harbe girecek miyiz, diye soracaktm. Benimkiler, Gireceiz anne! diyor. Gen, cahil ocuklar, anlamazlar ki: Zaten harbetmek de istiyorlar galiba. Sizin bey bilir dorusunu. Bir ey demitir size... Bana Hsn avuun dedii, Hsn avu harbe gideceiz der... Titredi illi elleri ufack kadnn: Demek yalan sylememi benimkiler, hay Allah... Bayan Emine ufack kadnn szn kesti: Yoo, Hsn avu gireceiz der ama ben girmeyeceiz derim. 80 Albay da gireceiz dermi, kars girmeyeceiz diyor. Harbe girip de ne olacak?.. Harbetmeden de ite pekl yayor insan... lknce biraz rkek sonra katiyetle itiraz etti Perihan: Peki ama anne, vatan? Vatan inerse dman? Bayan retmen dedi ki: Her karn vatann kanmzla sularz. Trk lr, ba emez, dedi bayan retmen. Sonra unuttun mu Cumhuriyet Bayramnda ne dedi radyo? Yalan m? Ufack kadn kederle bakt Perihan'a: Kzm, dedi, daha kksn, . by gelin ol. erkek evlt dour. muharebe naslm o zaman sorarm sana. Perihan cevap vermek isterken kart sze hava mavi atlas gibi bir ses: imdi kadnlar da asker oluyor. Harp yalnz erkekler iin deil. Sonra az ocuk mu ld tayyarelerden? adiye'ydi sze karan. Eski bir stanbul arksnda reyhandei itb bir sevdazede vardr. Fesi bir para uzun, fesi bir para siyah. Ve kalbinin ekvas ah... Ve altn gzlkl, altn bykl. Hayali-bikararnda geip bir susuz badiyeyi 81 bekler zumumu intizarla Adalar sahilinde serian adiye'yi. Ve der ki: nerde o mis kokulu leylaklar? der ki: sararp solmak zre yapraklar, der ki: bana mesken olunca topraklar, beni ad et adiye ban iin... Ne tuhaf ey imdi sipsivri apkasyla 510 numaral nc mevkideki adiye konumasna ramen ocuklar ldren uaklardan bir hayli hznle hatrlatyordu insana Adalar sahilinde bekleyen adiye'yi. yle edal ve nazenin.

Ve yznde glgesi varm gibiydi ajurlu bir emsiyenin Bu emsiye sola yatmtr biraz mahmuru safa kalpten tarafa... zmit'e yaklayordu tiren, Sada bostan dolaplar: gzleri bal beygirler dnyorlar: canszmlar da bir yerlerinde bir yay varm da oradan kurulmular gibi. Sonra deniz. Karda zerinde denizin Glck'le Deirmendere arasnda Yavuz gemisi. Biimli belki yeni boyanm, temiz. Fakat byle uzaktan onu ilk greni artacak kadar heybetsiz. Sanki direklerinden tutulup kolayca oturtulmu gibi suyun zerine. Hibir yeri benzemiyor hatt bacalar kahvelerdeki tabasma renkli resimlerine. 82 Solda kat fabrikas. ok yksekte bir uak. Yalnayak bir ocuk kouyor yolda. Bir deniz gediklisi. arafl bir kadn. Yeil bayrakl adam. Semaforlar su deposu makaslar, bir yerlere bir eyleri gtrmeyi bekleyen yk vagonlar. Resm iaretleriyle zmit istasyonu balyor. Tiren yavalyor. Kartall Kzm Tatar yzl adamla kt koridora. Tiren durdu. Kartall Kzm Tatar yzl adamla indi vagondan. Az ilerisinde istasyonun tam karda, kpr grnyordu. stnde adamlar; eilmiler istasyonda duran tirene bakyorlar yukardan. Bekliyorlar tirenin kalkp altlarndan dete bacaklarnn arasndan gemesini. Kartall Kzm kprnn orda bir aac gsterdi Tatar yzl adama: u kprnn dibindeki aa yok mu? Ard ayaklar stne kalkm hayvana benzeyen aa? u, soldaki, koskocaman. Bak. Dallar kpry aan. O dallara astlar lsn Al Kemal'in. stanbul'dan kaldrld herif gpegndz berberden, Beyolun'da tra olurken. 338'de... 83 Kim bu Ali Kemal? Gazete muharriri. ngiliz'den para alr. Adamyd Halife'nin. Gzlkl iman. Kan damlard kaleminden, fakat murdar fakat pis bir kan. Gn olur daha derin daha geni yara aar kalemin dmanl mavzerin dmanlndan. zmit bizde miydi o zaman? Yeni girmitik. ngilizler stanbul'dayd daha. Ali Kemal'i alp getirdiler ngiliz'in mavi gznden. Burda Geliyor diye bir ayia kt alt yedi saat nce. skeleye yld millet. Belki zmit halknn drtte kadnlara varncaya kadar. Ben Ulucaminin ordan bakyorum. gzmde drbn. Grnd kardan motor nihayet, bata ka geliyor. Kotum aaya. Ben iskeleye inmeden karmlar Ali Kemal'i motordan. urda tepede Saray meydannda hkmet kona var kolordu dairesi, oraya gtrdler. Konan n meydan sokaklar adam almyor. Kaynyor karnca gibi zmit halk. Fakat fkeli 84

fakat merhametsiz. ou da glyor, bayram yeri gibi zmit ehri. Hava da scak. gk de bulutsuz. Ali Kemal 20 dakka kald kalmad konakta dar kardlar. Att bir adm. Etrafn subaylarla polisler alm. Kire gibi yz. Sarn. Birden ahali balad barmaya: Kahrol Artin Kemal... Durdu. Arkasna bakt konan kapsndan tarafa, belki de geri dnp ieri girmek iin. Fakat yzne kar kapy ar ar kapadlar. Yrd sallanarak on adm kadar. Ahali boyuna baryor. Bir ta geldi arkadan bana arpt. Bir ta daha bu sefer yzne. Krld gzlkleri, byklarna doru kann aktn grdm. Birisi, Vurun, diye haykrd. Ta odun rk sebze yayor. Muhafzlar brakt Ali Kemal'i. Ahali kara bulut gibi ulland zerine alaa ettiler. Orda yerde yaptlar ne yaptlarsa. Sonra ald bir para ortalk. Baktm ki yatyor yzkoyun. Ayanda bir donu kalm ksa bir don plak eti pelte gibi tombul, beyaz. Bana hl nefes alyor gibi geldi. 85 Bir ip baladlar sol ayana Hi unutmam sol ayanda kundura, orap filn yoktu fakat sa bacanda orap ba kalm. Baladlar ly bacandan srmeye. Yoku aa, ba talara arpp gidiyor. Millet peinde. Bir aralk ipi koptu. Baland yenisi bret alnacak hal. Halk kzdrmaya gelmez. Bir sabreder iki sabreder; her ne ise... Bylece dolat zmit ehrini Ali Kemal. Sonra dedim ya astlar u kprnn stndeki dallara lsn. Sonra ly indirdiler fakat gmlei mi, donu mu ne i amarndan bir ey teki dalda bir iki ay sallanp durdu. Sonra satld mzayedeyle saati filn, ok sonra... Ben birini bilirim tek orabn hatra diye be liraya alan. Tatar yzl adam sordu: Saat altn myd? Altn. yi etmemiler, saat da alan orab da alan iyi etmemi. Uurdur derler, inanma. Aslan insann eyas uursuzdur. yi etmemiler. Zaten zmitlilerin ii de doru deil. Herifin suu vardysa devlet verir cezasn hkmet asar. Herifi paralamak 86 devlete kar koymak demek.

Ben anakkale'de yara alp Haydarpaa Hastanesi'nde yatarken... Gld Kartall Kzm: yi ama, dedi, sen demin hakaret ettin devlete. Ben mi? Sen. Yalan. Ben devlete kar gelmem. Memuruna kar geldin. Ben biletiyle ekitim. imendifer devletin, bileti de devlet memuru. Bu sefer Tatar yzl adam gld: yleyse ben de memur muyum, Merinos Fabrikasnda bekiyim madem? Elbette memursun... Ha. Deilim. Ne ben, ne bileti. Biletiyle bekiden memur mu olur! Ben polisi bile memur saymam. Komiser baka. O memurdur... Bu bahis daha uzayacakt. Hareket kampanas ald fakat Kotular vagonlarna Tatar yzl adamla Kartall Kzm. Tiren kalkt... zmit'in iinden geiyor tiren; arnn ortasndan. Kaybetti ciddiyetini tramvaylat. evirip balarn bakmyor ona ehirliler, evler ve maazalar. Uyandramad ryalarndan btn grltsne ramen fayton beygirlerini. 87 Ve t ki zmit ehri arkada kalp bu mays ikindisinin iinde girince toprana tenha krlarn buldu eski ciddiyetini buldu hasret kavuturanln tiren. 510 numaral nc mevki vagonda aln pencerenin camna dayal kaybolmu bir dnya geiyordu bir insan yreinden. Eski Yunanistanlyd Kiryos Trastellis. Korent Kanal zerinde karsnda Patras ehrinin Mesolongi limanndand. Fidiyas, Omirus, Aristotalis umrunda deildi. Denizi, sca, kalabal seven bir insand. Ve hayran olunacak ey bu dnyada stakozlarla sekiz ayakl ahtapotlard Mihail Trastellis iin. Balk gemilerinin ba alt ranzalarndan Mesolongi limannda tek katl ev. ve arkadalardan ibaretti yreinde Yunanistan. Yunanistan ne oldu? Kiryos Dimitriyos Mihail Trastellis, imdi 1941 senesinde Mays aynda denizi, Yunanistan' ve evi iine koyup mukavva bir bavulla nereye gidiyoruz? Bu dnyada nasl bir bana kalverdin, darmadan oluverdin? Arkadalar ldrldler. Korent'de sularn dibindedir balk gemileri sanki cam bir sandkta insan cesetleri gibi yatyorlar. Bu sene Hitler'in subaylar yiyecek stakozlar. Baban Atina'da Sakz'da anan kzkardein skenderiye'de, ve sen 510 numaral nc mevki vagondasn. zmit ovasn geiyor tiren. Krlarda byle baharda 88 byle ikindi zeri gkyznn aydnl bir sevda arks gibi yumuarken, aalarn glgeleri rahat ve serin toprakta balarken uzamaya, daha gen daha ehvetli daha yeil yaarken kular, boynuzlu hayvanlar ve bcekleriyle otlar, tembel ve bahtiyar sazan balklar gibi kmldanrken su birikintileri bir saadetli hayflantr insan yreinde

bugnk dnyada bulunmann kederi. Bakyor pencereden Mihail Trastellis; fakat bu toprak hibir ey sylemiyor ona. Dilini bilmediinden deil. Byle ikindiyin, byle baharda Ne Rumcadr, ne Trke toprakadr topran konutuu dil. Fakat kederliydi Mihail, kederliydi, topra dinleyip insanlar ve dnyay dnmeyecek kadar. Halbuki bu vagonda, bu ikindi zeri insanlarla bugnk dnyadand kederi. zmit ovasn geiyor tiren. 510 numaral nc mevki vagon. Birinci blme. Konuuyor jandarmalarla mahkmlar. Mahkm Melahat sordu jandarma Haydar'a: ocuklar sever misin? Sevilmez mi. Allahtan byk ne var, demiler ocuk var, demi. yle ya ocuk Allah korkusunu bilebilir mi? Bilemez. Kim kimden korkmazsa, o ondan byktr. Senin ocuun var m abla? 89 Var. Annemin yannda braktm. yana yeni bast. Gelecek yl getireceim. Mahpushaneye mi? Evet Olur. ocuk iin hepsi bir. Bir ocuk iin, bir de kediler iin, ha mapushane ha cenneti l... Babas nerde? O da hapis. Ne i yapard? Ttnde alr. Ben de ttnde alrm. Deppoylarda m? Evet. Bilirim deppoylar. Bir brahim vard bizim kyde, Samsun'a gidip ttne girdi. ylda ince hastalktan lverdi. Sen kocann olduu yere mi gidiyorsun? Hayr. O baka cezaevinde. Allah acsn abla. Ne denir? zlme iyi olur. Mahkm Halil jandarma Hasan'la konuuyordu. Jandarma Hasan sordu: Hkmet vesikaya balar m dersin ekmei? Her halde balar. Dnd jandarma Hasan sonra konutu burnunu ekip: Hem de balamal. Neden? Ekmee itaat lzm. Millet unuttu ekmee itaat etmeyi. Bir dilim kendi yer, bir dilim kpee atar ehirliler. Ekmek vcuda hekimdir. 90 Yalnz kyde vergiler inse biraz. Sonra kara sr da ucuzlasa. Bak bende tarla dilediin kadar ama burnunu pecek kedim yok. Hykleri anlatyordu Melahat'a jandarma Haydar: Bizim kye bir saat alevi ky vardr. alkan adamlardr ama horoza taparlar. Hykler ite onlarn kynde. Kazyorsun

dev suretinde talar kyor iinden, toprak anaklar, altn geyikler. Hkmet karyor bu ie imdi. Bulduunu Ankara'ya mzehaneye kaldryor. Hi mzehaneye gittin mi abla? Melahat gld: Gitmedim. Ben gittim, stanbul'da bir kere. Asker mzeye mi? Hayr tekine. Grlecek ey. Hep gvur padiahlarnn tatan suretleri. O vakitler demir yokmu anlalan olsa, onlar da Atatrk'nkler gibi demirden dklrd. Ve de ou plak. Karlar da var. Kabirleri de orda Bir gn imi onlar da yaamlar, imdi yle tatan duruyorlar mzehanede. Mahkm Fuat'la avu muharebeden konuuyordu. Pencereden bakyor mahkm Sleyman Fikret'in bir iirini okuyordu iinden: Yiyin efendiler, yiyin, bu han itiha sizin... zmit ovasn geiyor tiren. 910 numarann beinci blmesinde. 91 uyuyordu hal-heybenin sahibi Halim Aa. Kara sakalnn ve beyaz yn oraplarnn iine ekilmi rutubetli, scak ininde yatan bir hayvan gibi. Birdenbire durdu tiren. Halim Aa bakt pencereden. Vagonda lambalar yanmamsa da darda gece olmutu. Bir istasyon nndeydiler; Halim Aann imdiyedek grmedii ok byk bir istasyon, stasyonun yaps karanlkt onun da lambalarn yakmamlar. Gz alabildiine kalabalkt. Davullar alnyordu. Alev alev yanan ralar vard adamlarn elinde. Barp ryorlar. Byyordu bir kat daha alaca kzllnda ralarn davullar, istasyon ve karanlk. Birdenbire balad kar yamaya. Lapa lapa yayor. Davullar daha sesli vuruldu. Bayraklar ald al deil yeil. Bir adam kmt istasyonun damna. Banda kalpak belinde srma kemerli eri kl. Seferberlikte ngiliz'i yenen gazeteci paayd bu. Tand Halim Aa. Halbuki bu geceyedek hi grmemiti onu. Daha dikkatli bakt, az kalsn haykracakt. Bakkaliye taciri Hac Nuri Bey de yanndayd Paann. Eliyle damn stnden iaret edip: Gel buraya, hele gel gel, diyordu Halim Aaya. Halim Aa gidip etekledi Paay. 92 kisi bir otomobildeydiler; ankr valisinin otomobilinden byk. Yamur yayordu. Ya gibi osenin zerinde ku gibi uuyordu araba. Halim Aa karsnda oturmutu Paann. ofrn yanndayd hal-heybesi. Paa, Halim Aann sakalna doru eilip: Oldu ok kr, dedi, abucak oldu bu i. Alaman'la birlik edip girdik muharebeye. Elini tez tut. Kimseye bir ey deme ve hatt Hac Nuri Beye. Ekmek vesikaya binecek

unun var m? Var, Paam. eker depo ettin mi? Ettim, Paam. Gazya? Aldk. Ve zeytin tanesi, bulgur, pirin, nohut, fasulya her ey tamam. ok l. Sen Hac Nuri Beyden daha zengin olacaksn. Sayenizde, Paam. Yarn herkes duyar, bugn sen bil, ama azn. am erif'de beraber klarz ilk cuma namazn. nallah, Paam. Hac Nuri Beyden daha zengin olacaksn. Hac Nuri Beyden daha zengin. Hac Nuri Beyden. Paayla ardan altnda oturuyordu, bembeyaz ve ipek gibi ince Msr hasrnn zerinde. Paaya sordu: Hitler gvuru mslman m sahiden? Mslman. Gzmle grdm hamamda ykanrken, gvurlar hamamda setri avret etmezler, snnetlidir." Bir kedi geti Halim Aann bacaklar arasndan uzun tyleri tutumu 93 kpkzl bir kedi. Halim Aa dt peine kedinin. Kedi kaar o kovalar. kedi kaar o kovalar. Geldiler ar hamamnn nne kadar. Kedi ieri girdi. kt dar kantarcnn kz erife. Koltuunda hamam bohas, iki yana sallanarak. Al al olmutu yuvarlak yanaklar, rtnn altnda siyah salar slak. On be yanda var yok. Halim Aa dolad bileine salarn erife'nin. Srt st yatrd kz eker uvallarnn zerine. At gerdann. Isrd sol yanandan. Yanakta di yerinden kan akt ak gerdana doru Paa dokundu omzuna Halim Aann. Valinin masasna oturmu pideli kebap yiyordu Paa. Halim Aa. Paam, dedi, Allahn emri drde kadar. Izin ver eriatn hkm yrsn yine. Paa gld: O da olur Halim Aa. Daha vakti gelmedi Kza imam nikh ky. Babas raz deil. Karn boa. Tarlalarla iki dkkn gider. Bak yleyse aresine... Mutfakta amar ykyordu Halim Aann kars. Duymad ieri girdiini kocasnn. melmi. Srt kapdan tarafa dnk. Kollar tahta teknede alrken 94 kalkp iniyordu siyah entarisinin altnda krek kemikleri. Halim Aa karsna ve mutfaa bakt. Dam umutu mutfan yukarda yldzlar grnyordu. Halim Aa yrd ayaklarnn ucuna basp. Ses karmyordu lstik iskarpinleri zaten. iyice yaklat karsna. Ald sa eline paltosunun altna gizledii baltay. Baltann az yenmiti yerinden. Kaldrp indirdi kadnn ensesine. Kan kmad. Kelle yere dmedi. Bir deriyle bal kald boynun ucuna Orda sallanarak bakt yzne Halim Aann: Aa, ne yaptn? dedi, bir vurdun bir daha vur. Halim Aa biliyor, Arabzengi kitabndan aklnda kalm, bir kere vurmak gerek. Bir daha vurulursa dirilir. Ve vurmad bir daha. Kelle dargn att kumral kalarn sonra ince esmer boyundan kopup dt yere. Kelle kopup derken syrld derisi boynun st dalnn kabuu soyulur gibi. Orta mektep ocuklar kelleyi top yaptlar. baladlar askerlik ubesinin bahesinde oynamaya. Ve baltasyla yoldan geerken Aa yzbann olu bir tekme vurup

att bu insan bandan topu kucana Aann. Aa bakt kucana dene, Bu, karsnn kellesi deil, Hazreti Ali'nin kesik bayd. Hali Aa balad alamaya. Hem de dehetli korkuyordu. 95 Paa sordu. Karm ldrdm, Paam, dedi. Zarar yok O ld, sen ok yaa. Tayyare bombardmannda ld deriz, dedi Paa. Sen hele bir stanbul'a git enlet gnln. Gayr Hac Nuri Beyden itibarlsn. Benim gazeteye de gel kahve ieriz. Halim Aa nc mevki bir vagon kiralad. Ama blmesiz bir vagon. Tek bana, nefsi iin... Kilimle dedi her yann vagonun. Ve oraplarn karp i donuyla uzand orta yerine onun. Mangal yakt. Cezveyi srd. Cezvede kahve kprd. Karsnda Kantarc'nn kz erife'yi grd. Sakalna o kadar yaknd ki beyaz kaln baldrlaryla turun memeleri beline sarlmak iin uzanrken birdenbire durdu tiren. Halheybenin sahibi utu havada kuyruksuz ve kanatsz ta bulutlarn stne kadar. Sonra apansz bir yldza arpp ban dt denize kurun gibi buldu dibi ve uyand silkinerek. Sahiden durmutu tiren. Pencereye mt blmedekiler. Tellydlar. Ddkler alnyor sesler geliyordu. Halim Aa szlayan ban tutup sordu: 96 Ne olmu, ne var? Yer an biz de bakalm. Pencerede yer almad. Fakat anlatt Tatar yzl adam: Sen uyurdun, znk dedi birden durdu tiren. Birbirimizin stne dtk. stasyon filn da yok. Allann kr. Biletiler indi yere barp kouurlar. Halim Aa daha fazla dinlemedi yn oraplaryla frlarken koridora: Bana malm oldu, malm oldu bana ryasn grdm, dedi. Yerde lokomotifin yannda duruyordu makinist Alaeddin. Yarta beygirini birdenbire durdurup yere inmi dizginleri tutuyormu gibi bir hali vard. Lokomotif terliydi. Islak sesler karp soluk solua nefes alyordu beyaz buhar bulutlaryla. Kmrc smail sordu yukardan : Usta, hangi vagon ekmi imdat iaretini? Ne bileyim, anlarz. Vagonlarn nnde baryor eftiren: Baylar, tel etmeyin, Bayanlar, inmeyelim vagonlardan. eftirene yaklat Alaeddin; konutular; dnd. Arkada kalan yolun zerinde bir eyler tayan insanlar grnd. Sordu kmrc smail: Herif lm m usta? Belli deil. Niye atm kendini? Bilmem. 97 Ne dersin usta, sevda yznden mi? stedi kz vermediler. Yahut kars taktryordu. Zannetmem. Sevdadan deilse paraszlktan. Bakt ki kar yolu yok. Belki.

Yahut, dehetli bir kazk att arkadalarndan biri herife. Kimbilir... Daha dorusu usta, adamcaz biletsizdi. Mmkn. Bak, aklma bir ey daha geliyor: Ecnebide olu, kardei filn vard; bombalad tayyareler ld. Vallahi bilmem ki smail. yi ya sen ne diyorsun usta? Benim dediim vagonun sahanlk kaps ak kalabilir, adam farkna varmaz, abanr der... Usta, bu olmad. Neden? Byle ey olmaz da ondan. Niin olmasn? Niin olmayacan bilmem ama olmaz. Dnd makinist Alaeddin; tuhaf bir hznle glmsedi: Haklsn smail dedi, doru, byle ey olmaz. lmeyi isteyecek kadar ldrmak iin bugn bu dnyada yle ok sebep var ki. insanlar yle kolay yeniyorlar ki, sahanlkta kapnn aralk kaln, 98 sadece bir kazay, akln kabul etmiyor. smail yalnz sonunu anlad bu uzun cmlenin, ve yalnz sonunu tasdik etti: Aklm kabul etmiyor usta.. ly furgona bindirdiler. Bu, elli yalarnda bir adamd. Makinist Alaeddin kt lokomotife. aret verdi eftiren ve tiren hareket ettii zaman 510 numarann beinci blmesinde hal-heybenin sahibi kmayan ryasnn dargnlyla kara sakall bir nargile gibi cgara iiyordu. Saat on sekizi otuz sekiz geiyordu. Birinci Kitabn Sonu 99

KNC KTAP

Glden gzel kokan Arnavutky ilei ve asma yaprana sarl barbunya zgarasyla gelir Haydarpaa garnn bfesinde bahar. Buna ramen Hasan evket raky bir tek dilim beyaz peynirle iiyordu ve saat on sekizi otuz sekiz geiyordu. Satranl rtde elleri titriyordu Hasan evket'in, gzleri kadehinde, aklnda Anatol Frans'dan bir kitap ismi: L krim d Silvestr Bonar. Dnd: evirmeli Trkeye. Dnd: evrilmi mi acaba? ne zaman? Bilmiyor: tannm ediplerimizden oldu olal Trkede kendi yazlarndan bakasn okumadndan. L krim d Silvestr Bonar. Silvestr Bonar'n Suu.

sim gzel. Suu neydi fakat? Kimdi Silvestr Bonar? Galiba o kitapta ba parmak boyunda bir adam var, hatt ba parmaktan da kk. Silvestr Bonar'la konuur: Galiba mum nda ve galiba el yazmas Latince bir kitabn krmz mein cildi stne kp. Belki de baka bir romanda bu macera... 102 Hasan evket dnyor gzleri kadehinde: Ba parmak boyundaki adam vicdanmz yani bizimle mum nda konuan, yahut da kadehimizle bir bamza kaldmz zaman, te benim de ba parmak boyundaki adamm (tpk benim gibi kumral ve bodur) trmanp oturdu kadehimin kenarna. Ayaklarn sallyor. Benim ellerim titremese bu kadar, ataln ucuyla itiversem onu, dp kadehe boulabilir iinde raknn. Dileri olaanst rk, sesi olaanst kaln ve annesini lm gren uykuda bir ocuk gibi iini ekerek: Hasan evket, diyor, Hasan evket, sen mahvolmu bir insansn. Nasl bu hale dtn? Seni kimler bu hale soktu? Ne zamandan beri bu haldesin? Halbuki nasl yol ald bazlar. imdi onlar eski bir hatra gibi skyorlar elini senin. Namussuz bir merhametle bakyorlar yzne. Elbet onlar oktan unuttular, Hasan evket, yanm zeytinyayla sidik kokusunu Beyaz Rus ve Ermeni pansiyonlarnn. imdi nasl kstah ve muzaffer dokunuyorlar kadnlara. Onlar oktan unuttular kahredici hicabn yamal donlarnn. Btn nimetleriyle dnya onlarn artk. Artk edebi tefrika yazmaya mecbur deiller lise talebeleriyle gen subaylar iin; iki liraya tefrikas, elli yanda. Ama neden, Hasan evket? Ama niin? Senden akll mydlar? 103 Hayr. Bilgili mi? Hayr. Senden daha az m mzevvir, daha az m yalanc, daha az m kendini beenmitiler? Hayr, daha ok. Ressam Mahmut bile be bin lira ald bir portreye. Senden daha tembel, daha sarho. Kskanyor musun? Belki. tiraf et Evet: hepsinin gebermesini isteyecek kadar, bir gnde, apanszn, bir grip salgnyla mesel. Halbuki sen onlardan nce leceksin. Bbreinin bir teki oktan rd. Bahar geldi, Hasan evket, dallara su yrd. Ku bile yuva yapt, ku kadar olamadn... Kalabalkt peron. Tam 19'da Anadolu srat katar kalkacak. Hasan evket kadehinin zerinden bakt perona, Nuri Cemil'i grd: camekn tekerlekli seyyar kitapnn nnde durmu, bir eyler okuyor. Bak, dedi Hasan evket, ba parmak boyundaki adamna, Nuri Cemil'e bak. Yazlk ev tutmu Suadiye'de. Kazanc be yzden aa deil. Belki Alaman sefaretinden de alyor. Hay yaayasn Nuri Cemil, hay yaayasn. 104

Sen de oktan unutmusundur bir sefil, bir umutsuz ve perian gece yars, tepemizde, ok yukardaki yldzlara kartrp yalnzlmz, Galatasaray' dnnce orda Bankas'nn nda szdmz, ben rakdan sen kokainden. Sen kahrolas sen topal... Nuri Cemil topald. Nuri Cemil Hasan evket'in ba parmak boyundaki bir adamla sohbetinden habersiz vahim bir ciddiyetle cgarasn yakt. Kitab kitapya brakt. Yatakl vagona binmekte olan Tahsin'e bakt. Birdenbire pislik grm gibi buruturdu yzn, bilhassa, nmayile. Tahsin, (mebus ve doktor) simsiyah byklar hl etli kiraz dudaklarna den ve el gzlerin en renklisini tayan, uzun boylu gbekli bir adam, Nuri Cemil'in nmayiinden habersiz, yatakl vagona girdi. Hasan evket kadehini ald evirdi evirdi yaklatrd gzlerine. Gerekten de kendini bir dinleyen varm gibi kenarnda kadehi konutu: Farknda msn, ba parmak boyundaki adamm, Nuri Cemil atlayacak, 105 Tahsin'i kskanyor. Mendebur topal. Gz mebuslukta, vekillikte belki, Hem de ne yollardan bu ii kuruyor, biliyorum. Fkralarn okuduumdan deil, onlar okumaktan mnezzehim ok kr. Mesel cgara iiinden. Her Alaman zaferinde kalbi bir Prusya piyade alaynn davulu gibi vuruyor. Hitler'de benim affedemediim ey: satlabilmek imknn verip Nuri Cemil gibilere, mthi arzular yklemesidir yreklerine onlarn. Mthi, tayamayacaklar kadar. Zaten bundan dolay belli ediyorlar, byle aptal, hayszca. Hayszn ztrkesi? aataycadan uydururlar yine. Bizim Trkemizle utanmaz, sklmaz desek? Hayr, hayszda ok daha plak, daha yzsz bir eyler var. Ne yazk, dimdik, yumuak ve avularm hayszca dolduran bir ift kadn memesini okayamadm, hepsi prsk ve lydler... Ba parmak boyundaki adamm, ak konualm seninle: Satlabilir misin? Hayr. Ayda be yz verseler? mkn yok. Yedi yz? Tehlikesiz, krmadan haysiyetini? 106 Kk, limane fkralar, tarafsz makaleler iin? Evet. Mmkn. Hayr. Bu ajanlktr. Neden byle korkun kelimelerle dnrsn? Ama hakkn var. Para mstekreh eydir. Mlkiyet hrszlktr demi Prdon. Sen bir kk burjuva anaristsin, dedi bana bizim komnist eradan biri. Neden? Hi de anarist deilim. Para? Para mstekreh eydir. Ya iktidar mevkii?

Mevkii iktidar? Kumanda etmek, buyurmak imkn? Hem baka are yoksa? Hem belli artk Alamanlar kazanacaklar. Hem zaten benim baz insanlarla grlecek bir hesabm var sanyorum. Baz insanlarla m? Hepsiyle, topyekn. Mesele kalmad demek? Acele etme, kanaatim? Kanaatin deimez mi, ba parmak boyundaki adam? Deiebilir. Hasan evket, sen politikadan anlamazsn. Anlamak o kadar g m? Bir rezil yazcyken Nuri Cemil, imdi... Doru. O kadar g deil. Yalnz... 107 Bylelikle Hasan evket yava yava farkna varmadan kandrrken ba parmak boyundaki adamn, ba parmak boyundaki adam dikildi birdenbire kenarna kadehin, bard avaz kt kadar Sen Nuri Cemil'den betersin deyyus, fsk mahrum... Hasan evket kpkrmz oldu. Kadehten iti bir yudum. Sarsld kadeh. Ba parmak boyundaki adam dt kadehe. Ve dileri olaanst rk, sesi olaanst kaln, bouldu iinde raknn. Hasan evket'in can yand, baslm gibi nasrna. Ve bir damla ya akt sol yanandan... Kalabalkt peron. Nuri Cemil banliy tireninde birinci mevkiye girdi. Krmz kadife vagon bombotu. Bu vagonlardan iki tane vardr. Hepsi ihtiyardr, eski zamanlardan kalma, (kr ki memleketimde artk abuk eskiyor zamanlar) yenileri maroken taklidi, muamba. Memnundu Nuri Cemil kadife vagona rastladndan. Babasz fakir hastalkl geti Nuri Cemil'in ocukluu. Kendinde olmayan her eyi kskanarak ve ancak ocuklarn duyabildikleri 108 yank acs gibi madd bir imrenme iinde (fakir domu deil fakir dm ocuklarn). Belki biraz da bundand (sonraki yllarndan da dolay} btn mrnce nefreti fakir olandan ve saygs zengin olana: karanlk bir sayg fakat, korkak, gizli, belli edeceinden kukulu ve bazan ahsen ahsna kar yaplm bir hakareti geri evirmek istiyormu gibi fkeyle dolu. Yamurlu bir bayram sabahdr en mthi ocukluk hatras Nuri Cemil'in. Kapalar'dan aldklar elbisenin boyas akmt ve Gztepe'deki byk konan torunu (sekiz yanda tombul bir ocuk) kabzas altn ilemeli minicik klcyla ve yaver niformasyla merdivenlerden inip alatmt onu. imdi biraz da bu yzden memnundu Nuri Cemil kadife vagona rastlayndan. nk byle akam aydnlnda artk bu hav dklm yumuak kzltnn gmldke iine kederli bir zaferle koklayp eski kadifelerin terini darack omuzlarnda duyar bir hnkr yaverinin som srma pskll apoletlerini. Kadife vagona kavumak iin

on be yl boutu Nuri Cemil, tpk kendine benzeyen insanlarla evrili olarak: kediye, kirpiye, tavuskuuna ve bozkrda balar nde dolaan bir akal srsne benzeyen insanlarn iinde. 109 Onlarda dmanlk ikiyzlyd, dostluk hazrd ihanete. Hepsi Nuri Cemil gibi yalnz kendini hakl gryordu, yalnz kendini cesur, yalnz, kendini bahtsz Ve tpk onun gibi, hepsi teker teker, dehalarnn inkr olunduuna emindiler gze gzkmeyen lnetli kuvvetlerle dolu bir dnyada. Ve hepsi Nuri Cemil gibi kafalarnn gcn satarak geiniyor ve birbirlerinin yreini, etini, haysiyetini yiyordular. insann kendine benzeyen insanlarla boumas zor eydir, bir le scanda bir bataklk manzaras gibi hazin. Belki bu hzn duydu Nuri Cemil, duymad belki. Fakat boutu on be yl arkadasz yorgun sarho ve uykusuz. Kerhaneye gidecek paras bile yoktu bazan. Bazan konuurdu kendi kendine bilhassa eski arklar dinlerken, (eski arklar dinlerken ocuklard ocukluunda olmad kadar): Bir hayli kitap yazdk, bin be yz satld bazlar. Bunlar okuyann yars kadnd hi olmazsa, bu kadnlarn yars gentir, bu genlerin yars gzel, bu gzellerin iinde elbette bir tane vardr ki beni sevebilir. O nerde? 110 Byk sarholuklarnda Nuri Cemil tramvayda kadnlara satard, bara bara, bilhassa erkekli kadnlara yahut kederden boularak bir baka dnya dnrd. Hznl sarho dnyasnda onun insanlarn stnde kendisi vard, yapayalnz, insanlara hkim, insanlardan uzak, kibirli, zulmedici, ktmser. Ve o dnyada da tpk bugnk gibi insanlar lrler, kendisi lmez. Bir szlmayan sarholuk ki yoktur sonu. Yaar yldzlarla beraber duymadan byk karanln korkusunu. Hibir kitab sonuna kadar okumad Nuri Cemil. Ve hibir kitap iin okumadm demedi. Ferdiyeti, liberal, demokratt Nuri Cemil 933'e kadar. Ferdin mutlak hrriyetindeydi mit frlayabilmek iin yukar. 935'e kadar hkmete muhalifti Nuri Cemil demokrat deil diye. 935'de bir bahar ikindisiydi, Nuri Cemil bir derginin yaz odasnda, (polis mdrl, antaj ve Entelijans Servisle ilgili bir derginin, ve Nuri Cemil bunu hayal meyal seziyordu). 935'de bir bahar ikindisiydi, Nuri Cemil odann atlak camna bakt: parlyordu cam, ve camn stnde tra uzun, a bir adam yznde bir krba yeri gibi camn atla, bu kendisiydi. 935'de bir bahar ikindisiydi, Turanc genler oday bastlar. 111 Nuri Cemil dayak yiyecekti az daha. ar demokrat diye. Halbuki yemek yemek istiyordu atlak camn stndeki, yle ackmt ki karn... Bir yerlere erimek iin boumak on be yl, sonra yklmak byle gneli bir bahar ikindisinde... Nuri Cemil yeni bir hamle iin kuvveti buldu kendisinde, (bu onun tarifidir) eski bir apka gibi brakt demokratl, (bu tarif de onun) Ve Rfat Beyle oullarnn emrine girdi. Onlar gazete patronlaryd. En ok satyordular.

Yirmi drt saatte bir ilim hreti yaratyordular. Ve gaz ve deirmen ileri, Krupp fabrikas, ve en ok veren byk eliliklerle ilgiliydiler. Bunu biliyordu Nuri Cemil (fakat bu tarif onun deil). imdi Nuri Cemil'in (bir gece eiinde szd) Bankas'nda hesab carisi var. imdi evlidir. Daha az sarho, daha ok mehur. imdi bizde en lim dmandr demokrasinin. Ve birinci ube taharrilerinden skdarl Talat'la beraber Marksizme her Allahn gn otuz yl ceza giydirdiler. Ve muhaliftir hkmete: totaliter cepheye girmediinden. Kalabalkt peron. Nuri Cemil bakt kadife vagonun penceresinden: bir nefer duruyordu altnda pencerenin Ahmet Onba. Bir fkra mevzuu geldi Nuri Cemil'in aklna: Harp meydan bir demirci ocadr, Milletler eliklemek iin gemeli ordan... diye yazacakt. Halbuki kendisi bu ocaktan gememi 112 ve gemeyecekti. nk gld topald ok kr. Karda yatakl vagondan indi Tahsin: el gzlerin en renklisini tayan mebus doktor. Nuri Cemil Ahmet Onbann (Balkan harbinde giden Seferberlikte giden Yunan harbinde giden Ahmet Onbann) tepesinden grd onu. Silindi birdenbire glmsemesi. Neden gldm anlad Tahsin, btn dnya anlayacak... Ve bir rya hzyla ancak, dnmekle, dnmemek arasnda, mantkl ve mantksz, korku dt iine. Bir su deliliymi gibi topal bacana bakt... Ve sanki onu gizlemek isteyerek hmla stne basp kalkt Hnc nefsineydi imdi. Pencerenin nnde durdu. Kendini Tahsin'e ve btn dnyaya gstermek istiyordu. Eildi. . Ahmet Onbann omzuna vurdu: Betiden bir cgara yak asker. Ahmet Onba amad bu ikrama. Yorgun. Bakt penceredeki adama. Ald cgaray: Sa ol beyim, dedi. Nuri Cemil yanaklarndan enesine iki izgi yz yeil oturdu krmz kadifelere; Birdenbire bezgin, 113 usanm, yumdu gzlerini. Garn bfesinde Hasan evket hep ayn masada, hep ayn dilim beyaz peynir: heder olmu bir mehtap lemi gibi tabakta duran. Eh, rak altnc kadeh. Hep ayn dilim beyaz peynir. Dnyaya bir kerre gelinir. Bir yol olsa dmdz, bir yol olsa usuz bucaksz, kavaklar iki yanda. Gen olsan, ama olmadn gibi, ama dehetli gen, kosan alabildiine gese dnyalar uaraktan. Eh, yedinci kadeh. Hep ayn dilim beyaz peynir. Bu sesler nereden gelir? Bu sesler nereye gider? Bir kerre bir yerde bir mehtap oldu heder. Bir idi bir dahi gelmez. Tabakta el srlmemi dururken beyaz peynirin tad imendifer garnda seyretmek hayat. Hasan evket yedinci kadehini hep ayn dilim beyaz peynirle iiyordu ve garn saati on sekizi krk sekiz geiyordu. Uyuyordu Nuri Cemil sapsar alnnn ortasnda bir tahtakurusuyla... Vagonda t yok. Kan kokusu gibi bir ey. Kilitli bir kasap dkknndan bir manzara, bir kokulu rya memleketi eski krmz kadifeler. Uyuyordu Nuri Cemil ufack kck

uyuyor. 114 Bir dostu geldi masasna Hasan evket'in, nasl, ne zaman tartld, son defa nerde, ne konuulduu, hatt ad bile hatrlanmayan dostlardan biri. Hasan evket'in aklnda yalnz bir ey kalmt ondan: rugan iskarpinlerinde ba parmaklarnn frlak kemikleri. Hasan evket'in dostu anlatyordu: Ben Allah, diyorum, siz, tabiat deyiniz. Bir mntekim bir mnevi kuvvet var, beyim. Ah enin ile kuruldu Avrupa ah enin ile yklyor. Harc gz yayla yurulan yapdan hayr gelmez. Zalim babann evld eker. Mesel, bizim znik derebeylerinin . perian srnyor bugn ocuklar. Kiminin parasyla beraber akln ald Allah, siz, tabiat deyiniz. Ali Paann olu: Bir iftlikleri vard beyim, beygirle on saatta gidilirdi bir ucundan bir ucuna. Bursa'da hamamlar. Ali Paa seksen pare kye hkmedermi. Paal zorla alm derler Abdlhamid'den. Bursa'da, baz eski kebaplarda filn hl fotoraflar vardr: yakasz mintan iyi kurt postu ksa gocuk, izmeler, yerli, ayak pantol, fakat klot deil. Dev gibi dayanm av tfengine, am gzlerini insan yiyecek gibi duruyor. Fakat bu heybet o fotoraflarda kald yalnz. Ali Paalarn emvali ve nam an gibi onlar da yaknda ekilir ortadan. 115 Kk kz daha Mtarekede fahie olduydu. Yunan zabitleriyle Beyolu'na dt. Dedim ya, bir olu yayor imdi, son kalan konakta. Konak belki krk odal harabezar her taraf dklyor. Bu harabezarda kukumav kuu gibi tek bana herif, sarsak btn vcudu titrek bekliyor yle bir koyun postu zerinde. Konu komu nne ekmek almasalar acndan lecek. Bir maneviyat var, ben Allah diyorum, beyim, siz, tabiat deyiniz. Hasan evket szn kesti dostunun: Ben ne Allah diyorum, ne maneviyat ne tabiat. Ben hibir ey demiyorum. u tabakta bir dilim beyaz peynir var ben onu bile yemiyorum yiyemiyorum yani... kinci dilime kmyor param. Ne zalimdi, ne de derebeyiydi babam. Avrupa'nn yklmas da umrumda deil. Biz de beraber yklalm bir an evvel biz de beraber. Syleyecek ne kadar gzel szlerim vard insanlara bana hibirini syletmediler. Hep ayn bokun soyudur en ktnz, en iyiniz. Bir tek dilim peynirimi size ikram ediyorum, buyrun yiyiniz... Ve Hasan evket srd peynir taban 116 dostunun nne... Peron. niformal bir bakomiser geti perondan byk kaplara doru koar adm fakat dimdik. Ne zaman bir yerde kosa bir polis pek nemli ihtimaller gelir akla. Ve yalnz polislerin memurluk erefi klm saylmyor komakla, sramakla. Bir temen bir eyler syledi kulana bir binbann. Binba yrd byk kaplardan yana. Olduu yerde kald temen. Yeni yalanm bir nagant namlusu gibi parlak.

Peronda oald birdenbire taharri memurlar. apkalar ve kulaklar bir rnek. O kadar belli olmamak istiyorlar ki derhal belli oluyorlar. ef istasyon, iletme mfettiiyle konuuyor, tell ikisi de. Byk kapnn yannda duran insan geti soldan saa. Ksa boylu, iman. kard apkasn. Ceketini ilikledi. Kavuturdu ellerini gbeinin zerinde. Boynunu bkt. Bekledi. Ahmet Onba ( harpten gelen ve Ha dayan hemerim sonuna vardk szyle mehur olan Ahmet Onba) nndeydi hl banliy tireninin ve Nuri Cemil'in cgarasn bitirmemiti hl. 117 Yorgunluunu bir ihtiyar arkada gibi dinlendire dinlendire kestane rengi gzlerini elendire elendire bakyordu olup bitenlere. Ve Ahmet Onba ki grebilir tel rglerin tesinde donmu duran karanln kvltsn seziyordu bir eylerin dndn ortalkta. Birdenbire bir tel oldu kalabalkta. Byk kapdan balayarak tpalar ekilen ieler gibi insanlar apkalarn karp eildiler Hazindi manzara. Byk kapdan en nde bir adam girdi gara. Sanki kapdan girmedi de eilen plak balara geni mermer bir merdivenden indi. Halbuki yzne baklnca yakndan terbiyeli bir insana benziyor. Kibirsiz, belki cesur, hatt iradesiz bir insan. Burnu yuvarlak ve fazla itiinden krmzyd biraz. Yanaklar buruuk etli bembeyaz. Ve sonra sabrl, ihtiyar imal kadnlarnn renksiz gzleri. Sessiz yryordu. Ve dinliyordu nazik bir ilgisizlikle aadan yukardakine: kendine doru fsldanan szleri. Tele bu yzdenmi. diye dnd Ahmet Onba, Mayeti kalabalk. Bu da kim ki acep? Her hal byklerden. Gld kendi kendine. 118 tuhaf bir ey gelmiti aklna: Hey cahil kyl, bizim ordan Ali grse bunu nahiye mdr beller. Halbuysa herif validen byk, mebus da deil. Mebusdan hzldr vali. Bu, vekillerden olacak. yi, gzel etekliyorlar. Bana sorsan insanolu secdeden gayri yerde byle eilmemeli. Fakat askerlik etmemi, belli. Etmise de yedek subaym her hal. Komutan teftite byle mi yrr? Bu yedeklerin tokad bile nafiledir. Askerlik dedin miydi yry: bir, tokat: iki, yiitlik: sert olacak. Harp edilmeden de yiitlik mmkn. Bu seferkisi tamamdr artk. Ha dayan hemerim sonuna vardk. Ahmet Onba yine gld iinden. Fakat birdenbire yz adm mesafede demir iki yldz grd. Anszn peyda oluvermi ve gelene doru gidiyordu. Ahmet Onbann krlan bir cam gibi tuz buz oldu iinde glmsemesi. Derhal esas vaziyeti ald. Selm durdu. Ve dahil hizmet nizamnamesine uyarak hibir ey dnmedi artk. Uurlanan byklerden insan biraz ilersinde yatakl vagonun etrafndakilerin ortasnda

119 ayn nazik ilgisizliin iindeydi. Burhan zedar byklerden insana bir eyler anlatyor. Burhan zedar gvenle oturtmu gvdesini ak, uzun, kaln bacaklarnn zerine, tyl ellerinin hareketleri rahat ve ar. Sol gzn krpyordu arasra, fakat hibir ey yoktu bu krpta kurnazla dair, bir hastalk belki. Burhan zedar 1300 tarihlerinde Sivas ehrinde dodu. Kemankezade diye anlrd soyad kmadan nce. Rahmetli babas kervanc Osman Aadr: Karahisar'da toprak, Sivas'da iki maaza 150 katr. Burhan 1320'de rtiyeyi bitirdi. Seferberlikte katrlar askere aldlar. kerre bedel verdi: 330'dan 34'e kadar Babas yetmi yanda ld. Mtareke stanbul. Burhan'n 25 altn vardr ve Rumlarn elindedir Anadolu'nun cgara katlar. Yaasn Miniciler: Byk Millet Meclisi'ne istida verdi Burhan. Cgara katlar ay yldzldr artk. Sermaye yine Rumlardan, Burhan ortak. lk partinin sevkiyat: 1337. lk apartman: 1340. Sivasl Ahmet Paa Camii'ni tamir: 1341. (Bu Sivasl paa bilmem hangi padiahn devrinde bilmem hangi palangay almt Nemselilerden.) 120 1342de Burhan on yatakl hastane pavyonu yaptrd. Ayn yl ikinci apartman. Demiryolu inaat: 925'den 34'e 800 kilometre. 35'de filim evirmek fikri Sivasl Ahmet Paaya dair. 36da demir soba fabrikas. Ayn yln iinde ilk formas neredildi Sivasl Ahmet Paa tarihinin 37de maden aratt Erzurum dalarnda. imendifer vagonu atelyesi 1938. 39'da olu Berlin'den dnyor inaat mhendisi olarak. Ertesi yl kadnlar Sivas'a gnderildi: Sivas uzak ve emin yerdir. Burhan iki imez. Harama ukur zmedi bir kerre bile. Kendi giderse de ev halk baloya gitmezler. Kz Amerikan Koleji'nde okumutur. Bereden baka apka giymez fakat. Burhan zedar Amerikan dolaryla milyonerdir. Ve bu yl yeniden yazlan vasiyetnamede servetinin yars evld ayaline kalacak yars emr hayre. Eski vasiyetnamede halbuki (1931'de yazlan) servetinin drtte yd emr hayre kalan. Bazan onun en yaknlarn bile artacak kadar plak ve yalansz zamanlar vard. Byle zamanlarnda sol gzn daha sk sk ve alayacakm da bunu nlemek istiyormu gibi krpard. Bir sabah bamhendisinin odasna girip damdan der gibi balad sze: Ben vasiyetnamemi deitirdim. 121 Hesap vermeye mecbur deilim size. Bu benim ahs iim. Bu ite hi kimse benden hesap isteyemez, cenab haktan gayri. Ama insanlar bir tuhaf, yahut ben bir tuhafm. Bir ey tkand urama, sylemesem beni boacak. Byk paray alnnn teriyle kazanamazsn. Bakalarn bilmem, benimkinin temelinde aln terim yok. lk zamanlar bu daha ayan beyan malmdu bana. Sonra unutmaya baladm yava yava, yahut unutmak istedik. Dnya bu, insan yrr, ykselir, kar yokuu, gayr yle olur ki ilk hareket noktasna bir daha dnp bakmaz. Bizi yedi kat yerin dibinden alp srtnda gtrrken

zmrd anka kuu budumuzdan et kesip veririz. Sonra Kafda'na ulatk myd ku unutulur biz buraya sayi ztimizle ktk, deriz. Sayi zti: budumuzdan kestiimiz et? Halbuki ku onu bile yemedi dayand a bi-il seni ykseltmek iin. Verdi sana et paran gerisin geriye. te byle, beyim. Ha, dn bana iki usta tesviyeci geldi, size gnderdim. Sk bir imtihan edip aln. Ha, sonra atelyede i saatlarn beer dakka, beer dakka, uzatn biraz. Haydi, imdilik hoa kaln. Ve o gn akama kadar sol gz alp kapand Burhan'n arasz slak. 122 Anadolu srat katarna bindiler: uurlanan byklerden insan, iki yldz demir, Tahsin (Mebus Doktor) ve Burhan zedar. Uurlayanlar balarn biraz daha edi, Ve karda Ahmet Onba hl esas vaziyetteydi. Fakat dnyordu artk: Ha dayan hemerim sonuna vardk... Garn saati on sekizi elli sekiz geiyordu. Tam saatin altnda bir kadn var. (Ne gzel, ne irkin) gzelleiyor. (Ne gen, ne ihtiyar) genleiyor. (Gzleri dalgn) gzleri dalgn fakat bu dalgnlkta etin mukaddes istei. (Dudaklar kslm) araland dudaklar. (Mthi bir eye karar vermie benziyor). Deminden beri furgona eya ykleyip imdi terini silen gen hamala bakmaktadr. Delikanlnn belden yukars plak. Demin syrp att gmleini. Kollar esmer, adaleli, kaln. Geni gs kl iinde. Dudaklar etli. Burnu ahane. Ar denkleri kucaklarken ar denkleri kucaklayp kaldrrken havaya kaldrrken havaya dar kalalaryla sinirli, uzun bacaklar nasl da yaylanp geriliyordu. Bu hamalla bir kerre yatmak ve bara bara bir, on, yz, 123 bin ocuk dourmak ondan: esmer, kumral, kzl, sar. Garn dokuzdu. Kalkt Anadolu srat katar. 124 saati on

II Akam oldu yce dalar. Uzaklar seilmiyor, gnldr geilmiyor. Akam oldu yakamadm gazimi. Gk dalar morard, gel. Akam oldu gn batt. Akam oldu yine garip olana. Akam oldu neyleyim? Akam oldu yine bast kareler. Akamn vakti geti. Anadolu srat katar akt geti... Ay doar amak ister, yare kavumak ister. Ay doar ayan ayan. Ay doar ini mini. Ay doar ayazlanr, ortalk beyazlanr. Beyazland ortalk. Kouyor ayn altnda Anadolu srat katar: klar maskelenmi, dardan baklnca mavi bir cam gibi karanlk. Halbuki bir turun erbeti rengindedir ierisi yemekli vagonun Birinci masada byklerden insan oturuyordu, iki yldz demir yannda onun ve karda Tahsin'le Burhan. Burhan'd konuan: Kylye bir rnek elbise giydirmeli ucuz salam. 125

Herifler evvel, plak. Ben bir proje hazrladm sizin yani devletin kuma fabrikalarna... Kafalar bu ie yatmazsa mavir beylerle mdr beylerinizin, devlet kapsnda pireyi deve yaparlar, ihale edin bana, bunu da zerime alrm ben. Fakat sk bir kanun isterim. Bizim plaklar dangalaktr zorla giydirilmeli. Tahsin'in (Mebus Doktor) arap iesine uzand eli. Narin uzun iede Kavakldere arab. Ankara'da bir Macar karyordu bunu. Ren araplarna benzer. Rengi ak sar, ama ok ak altn sarsdr, erimi prlanta gibi bir ey. imi hafif ince ve sekle dmi sek arasdr. arab kristal bardaa dkt Tahsin, ve berrak bir havada bir afak balangc seyreder gibi bardaa bakt. Ve yumuak sesinde alayc bir eda: Burhan Beyin, dedi, bu elbise iine oktan baland sanyorum, Smerbank yani bizim yani devletimizin bir bankas tarafndan. Smerbank'nkiler metelik etmez. Alp giymiyor kyl. Hem, benim dediim... Anlyorum, Burhan Beyim niforma gibi bir ey istiyorsunuz. Evet. niforma gibi salam ve zorla giyilecek. 126 demir iki yldz kart sze (altm yalarndayd, ksa boylu ve incecik sesini kalnlatrmak isteyen bir insand): Bir noktaya dikkat buyrulsun efendiler: elbiseler verilmi baz odaclara grdm, tefriki mmkn deil bir subaymzla bir odacnn elli admdan. Byle bir hataya dmemeli bu sefer. Tahsin bardaktan iti bir yudum: Bizim inhisarlar daha bu ayar arap karamyor, karacak fakat. Hatt ato kem arabndan daha incesini karacaz. (Burhan'a dnd): Smerbank'n elbiseleri belki mkemmel deildir henz, fakat olacak. Ama kylye hep bir rnek zorla elbise giydirmek bu olmaz. Burhan zedar sol gzn krpmadan sordu: Neden? apkay zorla giymedik mi? Orda zorlamak inklpt burda zorlamak irticadr. Ve her nedense i adamlarmzda bir gvensizlik var devletiliimize. Halbuki devlet size destek oluyor. Biz de ona oluyoruz. Tahsin cevaba hazrlanrken byklerden insan konutu yavaa: Mesele kalmad demek. Bir eylere ksm gibi sylemiti bunu. Yreine bir mahzunluk dt Tahsin'in, bir baka insan geldi aklna: lmt. Bir baka sofra: dalmt. Dnd Tahsin: Muzaffer bir insand len: 127 nefsinden baka hi kimseye gvenmeyen muzaffer ve muazzam bir kumarbaz. Alaycyd, kavgacyd, kurnaz ve hkmediciydi. Ben gelmi olduum yere onun eliyle gelmi olmama ramen (o kadar ar peneliydi ki) ka kerre lmesini istedim. Sanyordum ki zindanm yklacak sofras yklrsa. Oldu. Ykld sofras. Fakat misafirleri onun yanna gmdler kendilerinde muzaffer olan ne varsa. Ben ne kadar ihtiyarlam olduumu onun ld gn anladm.

Tabana mantarl file-minyondan ald Tahsin. Ve kzarm ekmein zerindeki eti keserken byklerden insana bakp dnd: Bu niin onun gibi deil. Arkadatlar. e beraber baladlar. Bu onun yerini bile alamad. Nasl strap ekiyor, anlyorum. Hepimize, btn dnyaya kskn. Ne iyilii dokunsun istiyor artk kimseye ne ktl. Ne korkun ey bu ilgisizlii, Simsiyah bir kurt kmldanyor bu pembe beyaz, tombul gvdenin iinde. Ve bunun acs kendine yalnz. Bize ne? Fakat neden muzaffer olamad? Neyi eksik bu adamn? Belki kfi derecede hergele deil. Anszn yirmi be yl nceki bir geceyi grd Tahsin: Bir erkek bir kadn kucaklyor. Srtst, yzkoyun, tyl bir halnn zerindeler. Kadnn plak omuzlan esmer, eti scak. Gaz lambas snd. 128 Kadn bir kerre balk gibi dnd sonra teslim olurken ykseldi kulana erkein bir solukta nefretle fsldad: HERGELE... Kadnn kalbi erkein altnda ayr, ikinci bir vcut gibi atyordu. Ve bitiik odada kadnn kocas lm deinde hasta yatyordu. Hergele, bendim. En yakn dostumdu lm deinde yatan. gn sonra ld zaten. Ama imdi btn bunlar neden? Akl ermez bu melun hafzann iine... Tahsin'in burutu yz: mantarl file-minyonun salas kamt rk diine. demir iki yldza sordu Burhan zedar: Sivasl Ahmet Paa tarihini okudunuz mu, paam? Bizim Sivasl Ahmet Paa iin yazdrlmtr? Okumadm. Bir nsha takdim ederim. Fakat Ahmet Paay tanrsnz, deil mi, paam? Birasnn kpyle meguld demir iki yldz, bo bulundu: Hayr, tanmam, hangi Ahmet Paa bu? Bizim snfta bir Ahmet Sivas vard, yzbayken ehit dt Balkan harbinde... ard Burhan. Kocaman gvdesi ufald, bzld. Yuvarlak burnunu kad byklerden insan. O ocukluundan beri byle yapard bakasnn hesabna utand zaman. Tahsin'in siyah byklar gld: Bu Sivasl paa eski Osmanllardan olacak, dedi, Yavuz devrinde filn... Birdenbire doruldu Burhan: Hangi Yavuz devri, Tahsin Bey? Kanun Sultan Sleyman'n en yiit askerlerinden. 129 Devirme deil, cetbecet Trk, zm gibi halis Sivasl, aslan gibi kumandan. demir ki yldz konutu bu sefer kesin olarak, ipince sesini kalnlatrmaya lzum grmeden: Tanmyorum. Harp tarihimizde ad gemez byle bir komutann. demir iki yldza bakp dnd Tahsin: Neden ii alaya dkp geri ekilmiyor. Cesareti askerce de ondan m? Dudaklar kanyormu gibi konuuyordu Burhan: Bugn ocuklara okutulan tarihler gibiymi yeni harp tarihlerimiz de, paam. Fatihleri, Selimleri, Sleymanlar bile inkr edeceiz. ocuklarn haberi yok koskoca Osmanl mparatorluu'ndan. Padiah dendi mi umac sanyorlar. Bana yle geliyor ki ykacamz kadar yktk,

burda durmalyz, yeter artk. Demokratlkta ngiliz'den ileri gitmeye lzum yok, anane kuvvetine bakn heriflerde. Biz mevlt okumay unuttuk. inklpsa yaptk, kfi. Biraz da maziye sarlp kkleelim. ocuklarmzn ryasna ahane heybetiyle girmeli Yavuz Sultan Selim. Heyecanland demir iki yldz: Bu fikirlerinize itirak ederim, haklsnz... Konutu byklerden insan: Mesele kalmad demek... Tahsin dnd: Baka bir devre giriyoruz, yorulduk... Yine kt iine o deminki mahzunluk. Kaklad kompostosunu ve gzlerini krptrp 130 ilerdeki masaya bakt: orda kiiydiler: Msy Dval Cazibe Hanm Osman Necip. Tahsin'in ahbabyd de. Osman Necip byk aydnlardand. Tahsin'in kendine baktn grd. Glmsedi belli belirsiz. Esner gibi uzatt kolunu sonra, maden suyu iesini ald Cazibe'nin nnden ve kaldrp ieyi yumuak salntlarla dkt suyu bardana bayann. Osman Necip kollar ve bacaklar ok uzun bir adamd. Her yerde, her zaman insan berrak ve derin bir suyun iinde grrd Osman Necip'i: orda tembel bir deniz mahlku gibi rehavetli ve ar kmldanr. O kadar uzar ve yumuard ki hareketleri bazan siz seyrederken onu kansz souk iren bir eylerin sarldn duyardnz etinize. Onu bir para daha hzl bir para daha insanca kmldatmak iin kamlamak. Osman Necip alt yere geldii gnler (az gelir, nadiren alrd) derdi glgesi yapnn iine kemiksiz ve kederli. Ve kendi kendini odasna kilitlerdi Osman Necip. Koltuunda arka st devrilip uzun bacaklarn masann kristaline koyard. mzal fotoraflar vard duvarlarda: Gkalp Talat Paa Atatrk ve nn. Necip yle olduu yerde saatlarca kmldamadan gzleri yar ak 131 duvarlar seyrederdi. Hocasyd Ziya Gkalp. Drkhaym'n adn ilknce ondan duydu. Talat Paann emriyle ald tahsisat mestureden ilk yardm. Mustafa Kemal'di ykselten onu, ve nn'yd elinden tutan. Osman Necip hepsine kar saygl ve kibar fakat iinin iinden hepsiyle alay etti. Gkalp lzumundan fazla hantald Osman Necip'e gre, Talat Paa lzumundan fazla kabaday ve cahil, lzumundan fazla hareketliydi Mustafa Kemal ve nn lzumundan fazla inat ve perhizsever. Ve drd de (Osman Necip byle dnrd) byk bir ciddiyetle bir eylere gerekten inanm ve dvmlerdi. Halbuki bu dnyada hibir ey yoktu (Osman Necip iin) gerekten ciddiyetle inanlmaya deer. Kzmak, kskanmak, inat etmek ve dvmek, glmek kahkahalarla ve alamak hkra hkra (Osman Necip'e gre) bo ve gln ey. Grltsz, rehavetle zahmetsiz gelen para zahmetsiz gelip giden kadn, otomobil, kalorifer ve alay ettiini gstermeden glen gzler (Osman Necip iin) altm senelik mre yeter. Gerisi lf gzaf, (Osman Necip byle dnrd). Dnyaya bir defa geleceiz

lm istediimiz kadar dnmeyelim leceiz. Osman Necip'in kars durmadan aldatt onu. Osman Necip bunu bilir. klar evin sofrasnda resmen otururlar. 132 Ve akam yemeinden sonra Osman Necip rehavetle ierken prosunu artk ihtiyarlayan kars (fakat bacaklar hl harikulade gzeldir) kk salonda yla kavga eder. Ve gler alayc gzleri Osman Necip'in, gler, gllerini belirtmeden. Osman Necip'in metresleri vardr. Her yl eskisi gider her yl Avrupa'dan yenisi gelir. Bu ite bilhassa svire mamulat kullanr Osman Necip. Onlar gzel, shhatli ve ihtirassz oluyorlar, kolayca kurulan bir saat gibi ilemesini biliyorlar. Yemekli vagon snmt iyice pencereler alamadndan. Ve havada ispirto alafranga yemek pudra ve istim kokusu vard. Bir operet dekorundanm gibiydiler kk krmz abajurlar sevinli sahte lirik. Franszca konuuyorlard Msy Dval'le Cazibe Hanm. On dakikadan beri ufack bir portakal soyup dinliyordu Osman Necip. Zengin Osmanllar fildii letler kullanrlard srtlarn kamak iin: bunlar, balarnda el gibi bir eyler olan ince uzun saplar ilenmi kaklard. O kaklara benziyordu Cazibe Hanm: fildii gibi sar-beyaz; kak sap gibi ince uzun ve gssz ve kk kafas o el gibi bir eylerin tpksyd. Ressam mer Paa kerimesiydi Cazibe Hanm. 1310'da dodu: Kandilli. Boazii. stanbul. Bir yanda Sultan sarayna gtrld. Babas resmini yapt yanda. 318'de piyanoya balad. 133 On yanda Franszca konutu. On beinden yirmisine kadar: Kandilli yzerken uykularda mehtab srkledi sularda. Evlendi. (331). Kocas Hariciyede Mfit Beydir. 1332 Viyana. 35'de stanbul'a dndler. 1336 Paris. 38'de Ankara'y ziyaret. Ayn yl Berlin. Berlin'de drt sene. 926 Tokyo. Tokyo'da iki sene. Ankara'y ziyaret, (1928). 929'da Roma'ya doru. Akdeniz, Loyd Triyestino. Mfit Bey yolda sekteden ld. stanbul'a avdet. Cenaze merasimi (gzyalar ve beyaz eldivenli polisler arasnda.) 1930'un sonuna kadar hatralar, 31'in yl banda evlendi banka memurlarndan efik Beyle. Kocas kendinden kktr biraz. Nihayet portakal soyabildi Osman Necip. Portakal soymu olmasndan kendinden ve dnyadan memnundu. Kemikli uzun ve hemen bklecekmi gibi yumuak parmaklarnn zerinde svireli metresleri gibi uslu ve sarn duruyordu plak portakal. Glmsedi Osman Necip belli belirsiz. Nice'de Des d Rohan'n bir le yemeini anlatyor Msy Dval'e Cazibe Hanm. 134 . Tek parmakla alnan piyano sesleri gibi geliyor Osman Necip'e yemek isimleri ve kelimeler: ... Langust ala morney... evry ala sentber... setn bonr... delis... koze...

Sos grand vnr. ampayn roze... Terbiyeli ve biraz mahzun dinliyordu Msy Dval. Kumral gzel iri bir adamd. 135 III Bembeyaz bir gece geiyordu mavi camlarn dndan. Ay vard, deniz vard darda darda bir bahtiyarlkt ayn altndaki toprak. Farknda deildi bunun yemekli vagonda mavi camlarn iindekiler. iki adam oturuyor en dipteki masada. Elbiseleri siyah. Biri sarn, biri esmer. Esmeri, Msy Dval' gsterdi: u Fransz... Darda ay vard, deniz vard, darda bir rya yelkenlisi vard denizin zerinde. ... tanyor musunuz? Hangi Fransz? Osman Necip'in masasndaki. Msy Dval d Tor. Mlti milyonerdir. Luvar nehri zerinde nefis bir atosu var, halis Ortaa yaps. imdi Alamanlar yerlemitir iine. Belki, ama ne kar. Herif burdan telgrafla stn taahht etti bir Alaman kolordusunun. St bizden mi alacak? Yok canm Fransa'daki iftliklerinden. Dmanlarn stle besliyor demek? Yok canm para kazanyor. 136 Darda bir bahtiyarlkt ayn altndaki dnya. Ne zamandan beri bizde bu herif? On be senedir gelir gider. Yakn ve orta arkla i yapan bir irketin reisi. Bizde imento, pamuk ve barutla uratlar. Elektrik karmak istediler Sakarya'dan ve merinos yetitirmek Dalaman iftliinde. Ankara'nn en byk oteli onlarndr. Fakat devlet baruta el koydu inhisar. Devlet ald zerine merinos iini Bursa'da siyah daml sar bir fabrikas var. Sakarya'dan elektrik hl bir ntasar. Ve Ziraat Bankas'na geti pamuklar. Ne kald bunlara? imento ve otel. Mthi para kryorlar. Harp kapmzdadr. Mstahkem hatlarda imentonun diplomaside otelin rol byk. Darda ay vard, deniz vard, darda bir rya yelkenlisi vard denizin zerinde. insana yalnz byk efkatli gzel eyler dndren. Darda denizin kysnda krlarn ve aalarn dnyas. Bu Msy Dval Osman Necip'in dostu mudur? Dostu yoktur Osman Necip'in, sadece para alr Dval'in irketinden. Tahsin'le Dval tanrlar m? Bebek'deki villasnn imentosunu Dval'den ald Tahsin tek metelik vermeden hara. Darda ayn altnda

137 kysnda denizin yapraklar ve kularla yklyd bir aa. Biraz mahzun duruyor sizin Msy Dval. Yine bir trl domayan ocuunu dnyordur. Kars ksr. Herif dehetli Katolik. Kary boayamyor. Hznl bir ey olsa gerek giderken bu dnyada milyonlar brakp bir tek ocuk brakmamak. Bembeyaz bir gece geiyordu mavi camlarn dndan. Farknda deildi mavi camlarn iindekiler. Bir tuhaf gld siyah elbiselerin esmeri. Sivri burnu ksld yukar doru. Sordu arkadana: Msy Dval'in masasnda ka kii var? . Hayr, drt. Dval, bir, Cazibe, iki, Osman Necip, . Ve inasi Bey drt. Fakat siz inasi Beyi gremezsiniz nk vefat etmitir kendileri. Kendileri kendi elleriyle ldler bembeyaz akaklarna bir kurun skp. Altm yandayd len. htiyar bir insann intihar htiyar bir insann alamasna benzer, ikisi de kepazece yeisli bir ey. Eski ray Devlet azasndand inasi Bey. Ayn zamanda eski sferadan. Onu barut iinin idare meclisine ald Dval (yanl bir hesapla bizde yeni insanlarn geldiini dnmeden) sonra barut inhisara geti. inasi Beyi bandan att Dval (doru bir hesapla 138 bizde yeni insanlarn geldiini anlayarak.) Fakat bu doru hesap inasi Beye bir para yanl grnr. Ve bir sabah afak bummm inasi Bey sizlere mr. Diyorlar ki odasna kapanp merhum ta be sabah o gece Ayda operasn alm gramofonda. Ay nda karanlk bir tiren geiyordu, karanlk bir tiren. Yalnz lokomotifin tekerlekleri arasndan den ate paralar kvlcmlar. Siyah elbiselerin sarn sordu esmerine: u bodur, iman, kll adam kim? Gzleri yal zeytin tanelerine benzeyen? Ne kadar tella konuuyor. Grdm. Kasm Ahmedof. Mlteci Azeri kardelerimizdendir. Ne yalan syleyeyim ama henz Berlin'den gelmi bir Turanc bile olsam kardeim diyemem byle adama Bu kadar rezil mi bu herif? Yok canm kurnaz. Yksek finans ve endstri bahislerini anlayacak kadar akll. Ve dolandrc biraz. Bundan yirmi iki yl kadar nce mitralyz sesleriyle dolu bir gece Kaptan Vasilyef'in ilebine atlayp Batum'dan Boleviklerden kayor. (Bolevikler baz meziyetleri takdir etmiyor anlalan). Karadenizin ortasnda lyor kaptan. atal sakall bir ihtiyar imi zaten. Ve stanbul'a ulatnda ilep Batum'un bavulsuz ve biraz tell yolcusu Ahmedof 139 cebinde bir senetle geminin sahibi olarak Galata rhtmna basyor ayak. stanbul'da igal kuvvetleri vard o zaman. Bundan dolay senet tasdik ediliyor

yksek ngiliz komiserlii tarafndan. ki ay sonra ilep satld talyanlara ve Ahmedof'la dumanl bir pipo arasnda blld para. Kepazelik. Yok canm bir transfer muamelesi. Hem size bir ey daha syleyeyim. Sylemeyin, anladm. Orda ka kii var? drt, Hayr be, diyeceksiniz. Kaptann ls beincisi. ok anlaylsnz. Fakat gzleriniz iyi semiyor uzaktan. Orda da bir l var bir intihar eden doru. Hatt eilmi Ahmedof'un viski bardana. Fakat iyice bakn atal sakall ihtiyar bir kaptana benziyor mu? Benzemez. Gen, uzun boylu, kuru matru bir l bu. lebilmek iin gizlice denizden amas lzm geldi: bir okyanus bir akdeniz bir ideniz. Bir Amerikan petrol kumpanyasnda mhendisti. ikago'da alyordu bro ilerinde. Gangster olmay belki dnmtr fakat lmeyi dnmedi Boazii'ndeki otele gelene kadar. Ve matru, uzun yznden bir tra makinas gibi izgisiz geip gidecekti seneler Gelibolu'da petrol kefedilmeseydi eer. Ve resmen mhrl vesikalarla 140 ielerde mahsul nmunesiyle beraber petrol kumpanyas bu kefi alnca haber stanbul'a gnderdi onu. Kasm Ahmedof'du petrol kefeden. Gizlice otomobille Gelibolu'ya gittiler. (Petrol srlar devlet srlar gibidir). Sondaj yapld o akam, bol ve temiz kt mahsul. (Petrol ilerinde vakit kaybetmeye gelmez), derhal telgraf ekti mhendis: yz bin dolar yollayn. Nokta. Tamam. Belki biraz sarhotu ekerken telgraf, hatt sondaj yaplrken. Fakat o yllar iki yasakt Amerika'da ve Ahmedof Coni Valker'le doldurmutu otomobili. Hikyemin sonu belli. Ahmedof ald yz bin dolar, (yine lzm gelenlerle blld yar be yar). Mhendis sekiz yz kilo petrol karabildi ancak. nk Ahmedof her ne kadar vaktiyle topra kazdrp iine bin kilo petrol dktrm idiyse de her halde sondajda ekilmitir elli kilosu ve yz elli kilosunu toprak emmi olacak. Peki Mhendis? Dedim ya, malum: Boazii'nde bir otel. Bir afak. Amerika elveda. Buuummm Ne tuhaf ey afak zamanlar renkler ve prltlarla uyanmas aydnln lme daha kolay ekiyor gidecek insanlar. Korkun adam bu Ahmedof. Evet, ama, dazlak kafas eskisi gibi ilemiyor artk. Yanndaki gen kza bakn. Ne ince ey, deil mi? Her halde bir mandalina dilimi gibidir tad. Ama Ankara'ya artk onu bouna gtryor Ahmedof. 141 Ankara ihtiyarlad. Gmrah bir erkek sesi gld masalardan birinde. Siyah elbiseler sesten yana baktlar. Hikmet Alpersoy'du glen. Yakkl, diri, elli be yalarnda bir adam. Geni omuzlar sarslyor kahkahadan krlyordu yeil gzleri. Siyah elbiselerin sarn dedi esmerine: Ne shhatli ey. Belli ki bir tek hastalk geirmemi. Yok canm mzmin belsoukluu vardr. Ama bu belki hastalktan saylmaz. Ne fena insansnz. yi insan olduumu iddia ettim mi size? Kzmayn. Adetim deildir. Karda Hikmet Alpersoy bir daha gld. Siyah elbiselerin sarn dedi esmerine: Glmesi houma gidiyor bu adamn. Ak geni rahat. Her halde aydnlk bir kalbi vardr. Eh, pek de karanlk deil. Elektrik ampul gibidir insann yrei cereyan alrsa k verir, cereyansz ampul iyi olsun istedii kadar ne l l yanar

ne kendini gsterebilir. Alay brakn. Etmiyorum adam? Bay Hikmet Alpersoy. Mteahhit. 142

ki. Kim bu

Hatt fabrikatr. Dehetli zampara. Franszlarn dedii gibi: Bon enfan bon vivr. Seferberlikte Harbiye Nezareti'ndeydi, fakat kzkardei Alaman zabitleriyle fazla ahbaplk ediyor diye azledildi yerinden. (Enver Paa tarafndan. Enver Paa sofuydu biraz hele muhadderat islmiye bahsinde.) Fakat mtareke yetiti imdadna Hikmet Alpersoy'un: Ve arkasndan Anadolu Kurtulu Hareketi iki ylda yarm milyon liralk yapt Hikmet'i. Nasl? Silh ve eski asker postal kaakl ile. Bunlar Anadolu Hkmetine gnderiyordu Hikmet: vatana hizmet. Ucuz alyor, pahal satyordu: ticaret. Ne irkin konuuyorsunuz. Gzelletirmez tahtakurusunu adn deitirmek onun. Mamafi itiraf edeyim bir para ukalym. Hayr, tek tarafl. Demek birok taraf var. Ben hangisindenim? Hikmet Alpersoy'u anlatyordunuz. Evet. Anlatacak ok bir ey kalmad fakat... Fransa ve talya'yla i yapt zaferden sonra Hikmet. Ve nihayet Alamanya'da karar kld. Yine Ankara'ya silh satld. Fakat artk ne mill kaaklk ne vatana hizmet, kanun dairesinde tek tarafl, dpedz ticaret. Hikmet gayet gzel otomobil kullanr. Kk cici bir apartman Berlin'de 143 Paris'de garsonyeri vardr. Hatt kendi evrolesiyle dolatrd Avrupa'da stanbul valilerinden birini. Hikmet, zaman zaman kederli dalgnlklar geirmesine ramen ayn cmertlikle harcar neeyi ve paray. Fakat yazk iki yldr bir Yahudi kz zaptetti bu mthi zamparay. Yeil gzleri ondan baka kadn grmyor artk. Enteresan adam. Enteresandr. Konserve fabrikasndan bahsettim mi size? Hayr. Be alt yl evvel bir Bulgarla beraber bir konserve fabrikas atlar. Ne olacak? Hi... Fakat bu gece ller basm bu vagonu. Yine mi baladnz? Szm kesmeyin size gstereyim onu. Hikmet'in masasnda oturuyor, deil mi? Evet fakat masaya sokulamyor. Bu da kendi kendini mi ldrd? Hayr doktorluka mesele bir intiharsa da bence dpedz ldrlm saylr. Ho adamsnz. Teekkr ederim. Bu mntehir, yahut makbul gen mi, ihtiyar m? Gen. Fakat hakknz var. Bunu anlamak biraz g. llerin uzaktan belli olmaz ya, bacaklar krlmsa hele kaburga kemikleri birbirine gemise hele 144 hele, dalmsa ba. Yksek bir yerden dt demek? yle oldu. Konserve fabrikasnda alyordu len,

Hikmet Alpersoy'la Bulgarin fabrikasnda. Yirmi be kurutu gndelik, mddeti on drt saat. Rezalet. Yok canm mesele-i fazla- kymet. Anlamadm. Bunu ztrke sylesem de anlamazsnz. Biz hikyemize gelelim. Selim (lnn ad) yirmi be kurua on drt saat dayanamad. Elli kuru ve on saat, dedi. teki iiler de ayn fikirdeydiler. Derin, felsef bir fikir deil elbet. Fakat tehlikeli bir fikir. Ve bundan dolay Bulgarla Hikmet hemen polise ihbar ettiler bu fikri. Derhal tevkifat yapt polis. Mdriyete on kii gtrld: drt kadn, alt erkek (elebalar) ve Selim komnist. Halbuki komnist deildi Selim. Dnmemiti komnizmin ne olduunu bile. O sadece on sekiz yandayd ve yirmi be kuru yerine elli kuru istiyordu ve on drt saat yerine on saat. Polis bu kanaatta deildi fakat. Yatrdlar Selim'i yere. Selim kalkt zaman basamyordu demelere. Yatrdlar Selim'i yere. Selim kalkt zaman gremiyordu nn artk. Yatrdlar Selim'i yere 145 Selim kalkt ve yld. Selim'in koltuklarna girip karanlk bir odaya gtrdler. Ve duvarda bir iviye baladlar salarndan, o suretle ki demeye ancak ayak parmaklarnn ucu dokunuyordu. Bir tramvay geti sokaktan gcrtlarla. Yakn bir yerde yats ezan okunuyordu. zdler Selim'i ividen, yatrdlar Selim'i yere. Ve Selim kalkt zaman bir pencere grd uzaktan ok uzaktan ama perdesiz karanlk bir pencere. Atld ona doru. Camlar krld angrdayarak. ilknce kayboldu bir insan ba sonra kayboldu iki ayak. Ne mthi ey; korkulu bir rya gibi. kredin ki ryay gren siz deilsiniz. Fakat btn bunlar nasl rendiniz, Faik Bey? sminiz Faik'di, deil mi? Siyah elbiselerin esmeri gld: Evet, Faik bendeniz. Bilgi meselesine gelince biraz merak saikasyla bira dedikoduseverlik ve biraz da meslek icab. Polis mdriyeti doktorlarndandm. imdi deilim. Bir bozkr hastanesinin bahekimliini aldk. Ve bundan dolay size bir ey daha sylersem bir meslek srrn, fa etmi saylmam artk. u bizim sradaki nc masaya bakn. Grdnz m? Bir erkek, bir kadn. Beyaz, mavi, sar. Ancak bu kadar biimli olabilir 146 gen imal ilhlar. Sahiden yle. Ama Trk deil bunlar. Hayr Alaman. Sefaretten mi? Hayr. Komisyoncu filn m erkek? Hayr. Bar artisti olmasnlar? Yok canm. Seyyah? Deil. Peki burda ileri ne? Masalarna dikkatle bakn, anlarsnz. Orda bir ly m greceiz yine? Bir deil, bin iki bin bin ly. Fakat says oaldka llerin facia - deerleri der. Hele bir tayyare bombardmannda lmlerse eer. Anlamyorum. Halbuki mesele gayet basit: u l ocuk, u l kadn, u l ihtiyar, el ele verip iki imal ilhnn masasn kuatanlar, Roterdam bombardmannn mahsullerindendir. Ve o mavi gzl ak iki ilh iaret verdiler lm kularna avlarn daha iyi semeleri iin. air gibi konuuyorsunuz. Evet maalesef. Ve bu bahse iir girince kepazelik oluyor. Hele bu eit iir. Ama ne yaparsnz, insan dehetli bir eylerle doluyor, mthi kzyor bir eylere,

147 gel gr ki bacanzdan balsnz olduunuz yere. Kmldanmak ne mmkn? O zaman gelsin lakrd airanelik hem de szde alayc biraz hafife liriko-romantik. Hem de en kt soyundan. Bizim de masamzda bir l var beyim. Ne mntehir, ne maktul, ne de bombardmanzede. Durmadan konuuyor ve ekiyor bal gibi arab. Her eye ramen memnun kendi kendinden. Ben mi? Hayr, ben... Ay nda karanlk bir istasyona girdi karanlk bir tiren. Siyah elbiselerin sarn bakt pencereden: mavi camdan baklnca bu karanlk istasyon ksz insanlar hazin ve tellydlar bir kat daha. Orda sanki fsltlarla bir eyler konuuluyor: lm iin, ayrlk iin, sabahsz geceler iin. Ve havada kr kr ay olduu halde yerde raylarn prlts yoktu: ancak be on adm grnp kayboluyordular. Yalnz iki direkte elektrik yanyordu arka yola ekilmi ak yk vagonlarnn zerinde (ve bunlarn mhimmat ykl olduklar belliydi brandalarndan.) stasyon yaps ve mtemilt yle ynla simsiyah, karmakarkt ki yolcular vagonlarn ve birbirlerini kaybederek kouuyordu peronda. Bir kadn l geldi yemekli vagona kadar: Hatice kz nerdesin? 148 Siyah elbiselerin sarn sordu esmerine: Faik Bey, nereye gidiyoruz? Ben bir bozkra gidiyorum siz Eskiehir'e galiba. Onu demek istemedim. Malum. Kovadis Domino? Bir roman ismi, deil mi, Doktor Faik Bey? Evet. Ne mnasebet? Benim dediim, Doktor Faik Bey, deminki szleriniz, bu karanlk istasyon, iimde anszn krld bir ey, bir inkisar hayal, bir tuhaf mahzunluk, sanki bu gece mutlaka lecekmiim de, hayr sanki hepimiz bu gece lecekmiiz, ben siz btn bu insanlar bu karanlk istasyon. Yani bir taraftan kendi kendimin acs dt iime, fakat bir taraftan da btn insanlarn acs. Byle bir ey bama ilk defa geliyor. Yani ilk defa dnyorum, yani sahiden gerekten elle tutulacak gibi dnyorum: bu dnyada benden baka da insanlarn yaadn. Laf diye deil yledir diye deil deta birdenbire derimin zerinde duymak bunu dnmek anlamak. Ne dersiniz? Duydunuz: muhakkak, dndnz: belki, 149 anladnz: zannetmem. Ne olacak hem, anlasanz da unutacaksnz. Bir and, geldi geti, yahut gemek zeredir. Gemese de allr. Alld m, mesele yok. Alkanlk getirir eski yerine hibir ey duymam dnmemi

anlamam olmann rahatln. lk seferkine gre belki miskin bir rahatlk, rahatlk fakat. Haklsnz Faik Bey. Lkin... Lkin nereye gidiyoruz, deil mi? Evet, nereye gidiyoruz? Dnya nereye gidiyor byle? nsanlar nereye gidiyor? Bence bunu anlamak, Bay... ekip Aytuna... Bence bunu anlamak iin, Bay ekip Aytuna... Soyadnz kendiniz mi setiniz? Hayr, bizim mdr. Gzel semi. Bence bunu anlamak iin nerden gelip nerde olduumuzu anlamak lzm. ok doru... ok doru ama, siz ben anlayp da ne yapacaz? Evet. Evet Evet bir kmaz sokak br... Dikkat ettiniz mi, Bay ekip Aytuna: ben demin sizi dinlerken de farkna vardm; biz mnevverler hep birbirimiz gibi konuuyoruz, ayn renkli cmlelerle 150

ayn ed. Tuhaf deil mi? Bilmem... Acnz geti mi, Bay ekip Aytuna? Gemek zere. ok gzel. Evli misiniz? Bekr. Bekrlk sultanlktr. Nianlym, Doktor Faik Bey. Tebrik ederim. arap? Mersi, ben... Alkolle banz ho deil. Evet dokunuyor. Her eyin ifrat muzurdur zaten... 151 IV Ay nda lokomotifi buhar saarak karanlk bir istasyondan kt Anadolu srat katar. Yemekli Vagon. Mutfak. Aba konuuyor Garson Mustafa'yla. Aba Mahmut Aer: inklp yeni byk mutfamzn neo-klasik tipiydi, yani bir Amerikan filminde Singapur'a giden bir ilebin abas gibiydi, gleryzl, iman ve beyaz takkesi biraz derbeder ve matru: Ankarapalas'a, yavrum, Ankarapalas'a Kaliforniya'dan elma gelirdi. (Garson Mustafa dinliyordu.) Yavrum, Kaliforniya memleketinden elma, tayareyle Paris'e Paris'den bize. Kaliforniya elmalar grmln var m? Yok. Kaliforniya elmalar, yavrum, iri, krmz olurlar, hem de bir boyda hepisi, tornadan km gibi bir rnek. Bizimkilere tenezzl etmezdiniz demek? H etmezdik. Sokmazd kapdan en seme Amasya elmalarn bile Msy Fernan. O da neci oluyor? 152 Nasl neci? Adn olsun duymadn m? Duymadm. Yazk yleysem, bir de garson diye gezersin, yavrum. Gezemez olsam. Neden? Hi. Sen herifi anlat. Kimdi bu? Msy Fernan ustamzd, gvur olmasa pirimiz diyesim gelir. Paris'den getirttiler, alarn bavekili, erknharp.

Ayda sekiz yz alrd Ankarapalas'dan, yavrum, sekiz yz kat. Hell olsun fakat, adam derin, sanatkr. Haftada bir, Fransz sefiri inerdi yanna Kont di ambrn, mutfaa kadar. Ne konuurlard? Zannma kalrsa salalardan. Malumun ya alafranga yemek: sala demek. Biz Ankarapalas'da, yavrum, bir sala yapardk, sos gran di vnr, Trkiye'de baka yerde emsali yok. Turuf denir bir eit mantar lzm buna, kara bir mantar. Topran dibinde yetiirmi. Franszlar domuzlara buldurtup kartyor bunu. Srf bu ie alkn terbiyeli domuzlar. Bize turuf mantar Paris'den gelirdi, yavrum, kutular iinde. Burda yetimiyor demek? H o cinsi yetimiyor. 153 Konya'da uralm diye duyduk. Hatt kpek kullanmlar domuz yerine. Nafile fakat, turuf dediin siyah olacak ya Konya'nnki beyaz kyor. Msy Fernan Ankara'da m hl? Konturatosu bitti yl nce gitti. Fakat biz yetitik. aldk elinden hnerini gvurun. Hatt Kastamonulu brahim yeni bir sala icadetti yaban domuzu filetosuna. Zaten bir kerre ucunu grsn p diye kapp renir Trk milleti. Akllyzdr. Fakat itibar grmeyiz kendi milletimizden. imdi yz elli kat veriyorlar Ankarapalas'daki Trk ustaya. Msy Fernan'dan neyi eksik? gvurluu mu? Mustafa, kahve hazr... Garson Mustafa ald kahveyi raktan kt. Verdi kahveyi. Garson. Hikmet Alpersoy'du Garson Mustafa'y aran (Hikmet Alpersoy gmrah kahkahal mteahhit, fabrikatr adam): Garson, ie Kavakldere getir. Mardanapal itiraz etti: ie oktur, beyim yeter bir ie. Yetmez ie gelsin. Mardanapal gld (ihtiyar bir kurbaa gibi glyordu): Bast yan elliye, Hikmet Bey, 154 vazgemezsin huvardalktan. Drt kiiydiler masada. Mardanapal mmessilidir yirmi yldan beri bir Alaman firmasnn. Mardanapal Leh yahudisiydi. Byk bir rahatlkla satabildiinden elektrik malzemesiyle beraber eksiltmelerde byk ve kk memurlarmzn vazife namusunu Hitlerciler eline bir temiz kan ahadetnamesi verip eski yerinde braktlar onu. Gen kars bir harikadr Mardanapal'n, nce uzun bir ift bacak ham incir gibi bir ift meme, kocaman, karanlk, kadife gzler ve pembe mermer gibi bir aln. araplar getirdi Garson Mustafa. Bakt Mardanapal (tyl kalarn altnda aklar patlak mahzun gzleri vard), bakt Mardanapal byklerden insann masasndan tarafa: Hikmet Bey, dedi, u adama bir sualim var imdi,

bir doru cevap verse yz bin lira veririm. Ne soracaksn? Harbe giriliyor mu? O sylemez. Tahsin'e sor. Tahsin de sylemez. Bilmez de ondan. Ben bilirim neyi syler, ney! sylemez Tahsin. Bilse de sylemez bunu. Fehim konutu: Bu ii Trkiye'de yalnz bir kii bilir. Bakasnn szne bakma. Mddeimuaviniydi Fehim, yakkl, gen 155 ve biraz peltek. Fehim'in yz elliliklerden babas Paris'de ld. Fehim'in kars bir Krt derebeyi soyunun kzdr. Kar koca senede bir apartman bir konak ve nakten altm be bin lira yediler. Hl fakat evlerinde bir Fransz dam d kompani vardr, Fehim'in bir Ford arabas bin lira kumar borcu ve hl unutulmayan be yllk bir hreti ki bir gece Akntburnu'nda, gazinoda, rezalet karp bir Saray'da tokatlandna dairdir. Saraydakinin emriyle silhorlardan en mehuru atmt Fehim'e to-kad. Fehim ilknce rkt, kzd, afallad, fakat saraydakinin ayaklar dibinde, sonra, yere kapanp yzkoyun hkra hkra aresiz bir ocuk gibi alad. Halbuki daha o gn sabah mahkeme salonunda srmal siyah cbbesinin iinde levent, ykselerek lmn istemiti bir insann. Hikmet Alpersoy sordu: Harbe giriliyor mu diye merakn neden, Mardanapal? Bir hesap meselesi, Hikmet Bey. Fehim sordu: Hitler'in kazanmasn istiyor musun, Mardanapal? Kalbin ne diyor? Gmrah kahkahalarla gld Hikmet Alpersoy: Mardanapal Yahudi saylmaz. Mardanapal konutu yumuack: Pasaportum deil, beyim, fakat Mardanapal Yahudidir. Yahudi'yim, ok kr. Hitler duymasn. Duysun. Ben onlara para kazandryorum. 156 Hitler'i eline verseler ne yaparsn, Mardanapal? Ortak alrm. Kazklamak iin mi? ldrmez miydin? Bu dnyada hangimiz lmeyecek? Yahu hi mi kzmyorsun Alamanlara? Bunu soran Aziz Beydi. Mardanapal gld cevap vermedi Aziz Beye. Elleri pantolon ceplerindeydi Aziz Beyin. Bu cepler yanlarda deil ndeydiler, apraz, azlar uzun ve eri. Ayn cepleri tar Aziz Beyin smokin pantolonlar bile. (etelik devrinden kalmadr bunlar). erkezdi Aziz Bey. Orman bekisiydi babas. Fakat bugn Aziz Beyin bir smrge topra kadar orman var; stanbul'a odun ve kmr veren ormanlar. Yaz gnleri ormann ortasnda ona, kkn merdivenlerinde rastlarsan Hindistan'da bir ngiliz valisidir: bembeyaz kolonyal apkasndan asaletli tebessmne kadar. Ve k geceleri ormanda kurtlar dolap aalar ulurken kkn sofrasnda misafir olmusan eer (on metredir uzunluu bu sofrann) masann banda altn sar ve kan krmz grrsn onu, kzarm av etlerine, araba ve dostlara ikram eder. Ve bu havalide orman memurlaryla jandarma komutanlarnn karlar (hemen hepsi irkin kadnlardr) bileklerinden dirseklerine kadar dizerler altn bilezikleri. Yalnz bir nahiye mdr kafa tuttu

ve gn sonra evi baslp dvld baylncaya dek. Bazan ormanda, yarde, krmz mee yapraklarnn zerinde altnda boum boum kaln, uzun dallarn 157 balar bir kurunla delinmi cesetlere taklr ayanz Bunlar odun kaaks kyllerdi. Aziz Bey ormanlarndaki iilerin bilmez saysn. Zaten Aziz Bey hesap bilmez. Muhasebe servisi alt kapadr cgara paketinin. Hsm ve akrabalar ki korucubalar ve silhorlardr alarlar hayaszca Aziz Beyden. Aziz Bey bilir ses karmaz. nk on misli daha, daha yz misl ounu cgara paketi muhasebesi iilerden alar. Bazan ormanda bir veremli kzdan konuulur bir zamanlar aalarn altnda hayalet gibi dolaan bir kzdan. Kz lmtr en krmz grgenlikte mermer bir mezar ve aalarla aalar dolusu miras brakp Aziz Beye. Fakat balk suya Aziz Bey aalara doymaz. Daha ok aa, daha ok aa, hibir insann sahip olmad ve hibir kuun gremedii kadar. Aziz Bey sordu: Niye gldn, Mardanapal? Yine ben sana hayrl bir haber vereyim: Alamanlarla anlaacaz grrsn. Sevindin mi, Mardanapal? Sevinelim hep beraber, Aziz Bey. Tamamlanr yar kalan iin. Vay, bunu da m duydun? Biz her eyi duyarz, Yahudiyiz. Alaman irketi bir milyon veriyor, deil mi? Gzel para. Bizimkiler i bilir. Btn vilyeti iki senede alrsnz ortak olurlarsa senin aalara. Set n bon afer, dorusu 158 deer. Anlaalm, Aziz Bey, sevinelim hep beraber. Bir eyler hazrlanyordu mavi camlarn dnda farknda deildi mavi camlarn iindekiler. Darda ay kzaryordu, evresinde ince beyaz bir duman. erde beinci masada kadn ve bir erkektiler. Tombul ve genti erkek. Kadnlar ihtiyar ve boyalyd. Ve enelerinin altnda sarkyordu etleri beyaz ve harap. Kadnlardan ncs (dileri takma olan) uzatt yzklerle dolu biare elini (altnda masann) ve soktu erkein pantolon cebine. Darda gecenin dousunda bulutlar kabaryor ve yamuru, yldrm, rzgr tayarak simsiyah, krmz, slak yryorlar batya. Ve bu alalp yaklaan bulutlara doru deta ykselen topran zerinde kouyor telgraf direkleri ve karanlk bir tiren: Anadolu srat katar. Yemilerini oktan yiyip kahvelerini imiti yemekli vagon. Aba Mahmut Aer metrdotel ve garson caml blmenin gerisinde kendi masalarnda birletiler. Olduklar yerden vagon boydan boya grnyordu. Orda konuuyordu insanlar fakat ses gelmediinden alp kapanyordu azlar balklarnki gibi mitsiz. 159

Darda bir imek akt gecenin dousunda. Darda bir ocuk meldi olduu yere ve kulaklarn slak elleriyle kapayp sayd: Bir, iki, , drt, be, alt, yedi. Gk grledi. Her halde yakn bir yerlere dt yldrm. erde, yemekli vagonda, ok ihtiyar bir erkek hesaplar yapyor zerinde pembe bir kadn bu dnyaya yakn ve bakyor bir bana bu dnyadan uzak mavi camlarda yamurun yana. Damlalar sicim gibi iniyorlar yamur kamlyor camlar. Frtnada karanlk bir tiren gtryor adamlar. Garson Mustafa sildi masalarn koluyla sar yaprakl bir defter karp cebinden koydu at yavaa birinci yapran Sordu Aba Mahmut Aer: Neyin nesi oluyor, yavrum, bu defter? Burda bir destan yazl, Mahmut Usta. Byle ilere merakn var yleysem? Var. Benim de vardr. Kim yazm bunu? Mahpus bir adam. Tamam. Hapisane destan severim, yavrum. Bu ylesi deil. Yazk hapisane destanlar yanktr. Zaten sesin de, sevdann da yan gzel. Herif syleyecek, sen acyacaksn. Yrekte acmak olacak insanlk yani, yavrum. Acnacak bir ey yok mu bunda? Hem var, hem yok. Bu Krolu Destan gibi bir ey. 160 Onu da severim. Haydi bismillah bala bakalm.. Darda son kertesindeydi frtna. Raylarn ve yamurun sesini, saatlerce uzaklara gtryordu rzgr, ve kilometrelerce mesafeden uultular getiriyordu. Artk yalnz gecenin dousunda deil akyordu imek her tarafnda karanln. Ve deta ll aralarla dyordu yldrmlar... Mustafa destan okumaya balad: Onlar ki toprakta karnca suda balk havada ku kadar okturlar, korkak cesur cahil hakm ve ocukturlar ve kahreden yaratan ki onlardr, destanmzda yalnz onlarn maceralar vardr. Onlar ki uyup hainin ivasna sancaklarn elden yere drrler ve dman meydanda koyup kaarlar evlerine ve onlar ki bir nice mrtede haner rrler ve yeil bir aa gibi glen ve merasimsiz alayan ve ana avrat kfreden ki onlardr destanmzda yalnz onlarn maceralar vardr. Demir kmr ve eker ve krmz bakr 161 ve mensucat ve sevda ve zulm ve hayat ve ezcmle sanayi kollarnn ve gkyz ve sahra ve mavi okyanus ve kederli nehir yollarnn srlm topran ve ehirlerin baht bir afak vakti deimi olur, bir afak vakti, karanln kenarndan onlar ar ellerini topraa basp dorulduklar zaman.

En lim aynalara en renkli ekilleri aksettiren onlardr. Asrda onlar yendi, onlar yenildi. ok szler edildi onlara dair ve onlar iin: zincirlerinden baka kaybedecek eyleri yoktur denildi. Sustu Mustafa. Mahmut armt biraz: Tuhaf bir destan, dedi, tuhaf bir destan yazm bu mahpus adam. Bir eyler kartrr. fakat, yavrum, senin sesin yank makaml da okuyorsun insana dokunuyor. Bitti mi? * Hayr, bu ba daha. Perev gibi bir ey yleysem. Biz sonuna bakalm. Mustafa destana devam etti: YIL 918 VE 19 YE HKAYE KARAYILAN. Mahmut sordu: Hkyenin ad m bu? Evet. 162 Okuyorum. De bakalm. Atei ve ihaneti grdk ve yanan gzlerimizle durduk bu dnyann zerinde. stanbul 918 Terinlerinde, zmir 919 Maysnda, ve Manisa, Menemen, Aydn, Akhisar Mays ortasndan Haziran ortalarna kadar (yani, ttn krma mevsimi yani, arpalar biilip budaya balanrken) yuvarlandlar... Adana Antep Urfa Mara: dm dvyordu... Antepliler silhor olur. Uan turnay gznden kaan tavan ard ayandan vururlar. Ve Arap ksrann stnde taze yeil selvi gibi ince uzun dururlar. Antep scak Antep etin yerdir. Antepliler silhor olur. Antepliler yiit kiilerdir. Karaylan Karaylan olmazdan nce Antep kylklerinde rgatt. 163 Belki rahatszd, belki rahatt (bunu dnmeye vakit brakmyordular) yayordu bir tarla san gibi ve korkakt bir tarla san kadar. Yiitlik atla, silhla, toprakla olur onun at, silh, topra yoktu. Boynu yine byle p gibi ince ve byle kocaman kafalyd Karaylan Karaylan olmazdan nce... Gvurlar Antep'e girince Antepliler onu korkusunu saklayan bir fstk aacndan alp indirdiler. Altna bir at ekip eline bir mavzer verdiler. Antep etin yerdir. Krmz kayalarda yeil kertenkeleler. Scak bulutlar dolar havada ileri geri... Gvur tutmutu tepeleri gvurun topu vard. Antepliler dz ovada skmlard. Gvur arapnel dkyordu, topra kknden skyordu. Gvur tutmutu tepeleri akan Antep'in kanyd. Dz ovada bir gl fidanyd Karaylan'n

Karaylan olmazdan nceki siperi. Bu fidan yle kk korkusu ve kafas yle bykt ki onun 164 namluya tek fiek srmeden yatyordu yzkoyun... Antep scak Antep etin yerdir. Antepliler silhor olur. Antepliler yiit kiilerdir. Fakat gvurun topu vard. Ve ne are kader dz ovay Antepliler gvura brakacaklard. Karaylan olmazdan nce umrunda deildi Karaylan'n kyamete dek gvura verseler Antep'i. nk onu dnmeye altrmadlar. Yaad toprakta bir tarla san gibi ve korkakt bir tarla san kadar. Siperi bir gl fidanyd onun gl fidan dibinde yatyordu ki yzkoyun ak bir tan ardndan kara bir ylan kard kafasn. Derisi l l gzleri ateten al dili atald. Birden bir kurun gelip kafasn ald. Hayvan devrildi kald. Karaylan Karaylan olmazdan nce kara ylann encamn grnce haykrd avaz avaz mrnn ilk dncesini: bret al, deli gnlm, demir sandkta saklansan bulur seni ak ta ardnda kara ylan bulan lm... 165 Ve bir tarla san gibi yaayp bir tarla san kadar korkak olan frlayp atlaynca ileri bir dehet ald Anteplileri seirttiler peince. Gvuru tepelerde yediler. Ve bir tarla san gibi yaayp bir tarla san kadar korkak olana: Karaylan dediler... Ve biz bunu bylece duyduk. Ve etesinin banda yllarca nam yryen Karaylan' ve Anteplileri ve Antep'i aynen duyup iittiimiz gibi destanmzn birinci bbna koyduk... Yavrum, yaasn Karaylan akolsun Antepliler. Bak bunu iyi yazm, beendim. Daha bir hayli eyler syleyecekti Mahmut Aer fakat seslendiler ierden: Garson. Hikmet Alpersoy'du aran gmrah kahkahal adam konserve fabrikatr ve silh taciri. Maden suyu getir bana. Galiba sahte sizin Kavakldere araplar, okudu midemin canna... Hayr, beyim, araplarmz... Kes. abuk maden suyu getir. Dudaklar titredi Garson Mustafa'nn, kzard esmer elmack kemikleri, kendini zor tuttu kfretmemek iin. Zaten bir yldr hapisanedekini ziyaret ettii gnden beri 166

kirli, slak bir ten fanilas gibi tayordu garsonluu srtnda. Tellerin ve demirlerin arkasnda grmt ierdekini. ocuk yzl bir adamd. Garsonluunu renince szlerinden Mustafa'nn acr gibi zlr gibi hatt biraz ayplar gibi bir ey gemiti gzlerinden. Belki yoktu byle bir ey ve o anda belki bir demirin glgesiydi den gzlerine hapistekinin. Ne olursa olsun fakat garsonluk saygdeer bir meslek deildi artk. Mustafa'ya gre uaklk gibi bir i. Metrdotele kzgn bir sesle sylendi Mustafa: uradaki bay, arab beenmemi, nazik midesi bozulmu pezevengin. Maden suyu istiyor. Gtr. Metrdotel yatakl vagonlar niformas iinde kibirli bir adam birok eye birden o kadar ard ki gtrd maden suyunu Fakat giderken: Mustafa, ben gelmeden, dedi, okuma unu... Darda slak bir toprak gibiydi karanlk. Anadolu srat katar yamur ve rzgrla itilerek inanlmaz bir sratle akyordu raylarn zerinde. Dnd Metrdotel. Mustafa devam etti destanna: 1920 YILI VE HKAYE ARHAVEL SMAL Atei ve ihaneti grdk. Dman ordusu yine balad yrmeye. Akhisar, Karacabey Bursa ve Bursa'nn arknda Aksu arparak ekildik. 920'nin 29 Austosu 167 Uak dt. Yaral ve dehetli kzgn fakat topramzdan emin Dumlupnar srtlarndayz. Nazilli dt... Atei ve ihaneti grdk. Dayandk dayanmaktayz. 1920 ubat, Nisan, Mays, Bolu, Dzce, Geyve, Adapazar: iimizde Hilfet ordusu Anzavur isyanlar. Ve ayn sradan 3 Birinciterin Konya. Sabah. , Be yz asker kaa ve yeil bayrayla Deliba girdi ehre. Alaeddin Tepesinde gn gece hkm srdler. Ve Manavgat istikametlerinde kap lmlerine giderken terkilerinde kesilmi kafalar gtrdler... Ve 29 Birinciknun Ktahya. Drt top ve bin sekiz yz atl bir ihanet yani erkez Ethem, bir gece vakti kilim ve hal ykl katrlar koyun ve sr srlerini nne katp dmana geti. Yrekli karanlk kemerleri ve kamlar gmlyd atlar ve kendileri semizdiler... Atei ve ihaneti grdk. Ruhumuz frtnal, etimiz mtehammil. Sevgisiz ve ihtirassz plak devler deil 168

inanlmaz zaaflar, korkun kuvvetleriyle silhlar ve beygirleriyle insanlard dayanan. Beygirler irkindiler bakmszdlar hasta bir fundalktan yksek deillerdi. Fakat bozkrda kineyip kprmeden sabrl ve doludizgin komasn biliyorlard. nsanlar uzun asker kaputluydu, yalnayakt insanlar... nsanlarn banda kalpak yreklerinde keder yreklerinde mthi bir umut vard... nsanlar devrilmiti, kedersiz ve mitsizdiler. nsanlar etlerinde kurun yaralaryla ky odalarnda unutulmutular. Ve orda sarg deri ve asker postallar halinde yan yana, srt st yatyorlard. Koparlm gibiydi parmaklar sapland yerden erilip bklmt ve avularnda toprak ve kan vard... Ve asker kaaklar korkulan, mavzerleri, plak l ayaklaryla karanlkta kylerin stnden geiyorlard. Ackmtlar merhametsizdiler bedbahttlar. osenin ssz beyazlna inip nal sesleri ve yldzlarla gelen atly eviriyor ve Bolu danda ekmek bulamadklar iin deviriyorlard uurumlara ayak, cgara kad, tuz ve sabun ykl yayllar... Ve ok uzak ok uzaklardaki stanbul limannda gecenin bu ge vakitlerinde kaak silh ve asker ceketi ykleyen laz takalar 169 hrriyet ve mit su ve rzgrdlar. Onlar suda ve rzgrda ilk deniz yolculuundan beri vardlar. Tekneleri kestane aacndand tondan on tona kadardlar ve latin yelkenlerin altnda fndk ve ttn getirip eker ve zeytinya gtrrlerdi. imdi byk srlarn gtryorlard. imdi denizde bir insan sesinin ve demirli ileplerin kederini, ve Kabata aklarnda sallanan saman kayklarnn fenerlerini pelerinde brakp ve karanlk suda dman taretlerin nnden akp kk kurnaz ve marur gidiyorlard Karadeniz'e. Dmende ve baaltlarnda insanlar vard ki bunlar uzun eri burunlu ve konumay ehvetle seven insanlard ki srt lacivert hamsilerin ve msr ekmeinin zaferi iin hi kimseden hibir ey beklemeksizin bir ark syler gibi lebilirdiler... Karanlkta kurun derisi krmzya boyanan baltaba gemi dman torpitosudur. Ve dalgalarn stnde sallanarak alev alev yanan aban Reisin be tonluk takas... Kerempe fenerinin yirmi mil anda 170 gecenin karanlnda dalgalar minare boyundaydlar ve balar bembeyaz paralanp dalyordu... Rzgr: yldz - poyraz. Esirlerini bordasna alp kayboldu dman torpitosu. aban Reisin teknesi

ateten direiyle gmld suya. Arhaveli smail bu len teknedendi. Ve imdi Kerempe fenerinin anda batan teknenin kaynda emanetiyle tek banadr, fakat yalnz deil: rzgrn bulutlarn ve dalgalarn kalabal smail'in etrafnda hep bir azdan konuuyordu. Arhaveli smail kendi kendine sordu: Emanetimizle varabilecek miyiz? Kendine cevap verdi: Varmam olmaz. Gece Tophane rhtmnda kamac ustas Bekir Usta ona: Evldm smail, dedi, hi kimseye deil, dedi, bu sana emanettir. Ve Kerempe fenerinde dman projektr dolanca takann yelkenlerinde smail, reisinden izin isteyip, aban Reis, deyip, emaneti yerine gtrmeliyiz, deyip atlad geminin patalyasna, ald... 171 Allah byk ama kayk kk, demi Yahudi. smail bodoslamadan bir sanak yedi bir sanak daha, peinden kardeler. Ve denizi bak atmak kadar iyi bilmeseydi eer alabura olacakt. Rzgr tam kerte yldza dnyor. Ta karda bir krmz damla k grnyor: Svastopol'a giden bir geminin sancak feneri. Elleri kanayarak smail ekiyor krekleri. smail rahattr. Kavgadan ve emanetinden baka her eyin haricinde. smail, unsurunun iinde. Emanet: bir ar makinal tfektir. Ve smail'in gz tutmazsa liman reislerini ta Ankara'ya kadar gidip onu kendi eliyle teslim edecektir. Rzgr bocalyor. Belki karayel gsterecek. En azdan on be mil uzaktr en yakn sahil. Fakat smail ellerine gvenir. O eller ekmei, kreklerin sapn, dmenin yekesini ve Kemeralt'nda Fotika'nn memesini ayn emniyetle tutarlar. Rzgr karayel gstermedi. Yz kerte birden atlayp rzgr bir anda btn ipleri bakla kesilmi gibi dt. smail bunu beklemiyordu. 172 Dalgalar bir mddet daha yuvarlandlar teknenin altnda sonra deniz dmdz ve simsiyah durdu. smail arp brakt krekleri. Ne korkuntur dmek kavgann haricine. Bir rperme geldi smail'in iine. Ve bir balk gibi rkerek bir sandal bir ift krek ve durgun l bir deniz eklinde grd yalnzl. Ve birdenbire yle kahrolup duydu ki insanszl elleri yldlar: yklendiler yreklere. Krekler krldlar. Sular tekneyi aa srklyor. Artk hibir ey mmkn deil. Kald l bir denizin ortasnda kanayan elleri ve emanetiyle smail, lknce kfretti. Sonra elham okumak geldi iinden. Sonra gld eilip okad mbarek emaneti. Sonra, sonra malm olmad insanlara Arhaveli smail'in akbeti... Aba Mahmut Aer

kocaman yumruklarnn tersiyle ovuturdu gzlerini, sesi doluydu: Ben bu smail'i tanrm, yavrum. Gld Metrdotel: Amma da yaptn, usta, sahiden smail diye bir adam yok. byle bir insan yaamam. Bu dinlediin masal... 173 Mahmut Aer deta kzd bu itiraza: Yavrum, masal olur mu? H!.. Destan denildi, duymadn m? Krolu da m yaamam? Tahir'le Zhre de mi yalan? Hem ben tanrm dedim sana Arhaveli smail'i. Fakat yirmi yldr grdm yoktu. lm daha o zaman yazk erkek ocuktu. Sustu Mahmut Aer. Yemekli vagondakilere cam blmenin arkasndakilere bakyordu Garson Mustafa: fkesi ykseliyordu yreinden boazna doru. Konutu tekrar Mahmut Aer, sanki konutu kendi kendine; Dorusun, yavrum, hikye oldu Arhaveli smail. Eski zamanlar btn hikye oldu gayr. O gnler ayr, bu gnler ayr. O gnn adamlar, yavrum, bir baka eit bir baka eit, yavrum, bugnn adamlar. Mustafa bana bak, harplerden de yazyor mu bu? Yazyor. nn harbini de anlatyor yleysem? Anlatyor. Ben bulundum orada... Sonra o harbe Birinci nn dediler. Garson Mustafa hayretle sordu: Sen de muharebe ettin demek? Ettik elbette. nn meydan, yavrum, rzgr, souklar insan ar gibi halyor. Zemheriler bitti diyelim hamseyn ya balad, ya balyor. Muharebe be gn be gece srd. Kan gvdeyi gtrd. 174 Ve nihayetinde gvurlar karn stnde top arabalar, sandklar dolusu konyak, alt kamyon braktlar. Sonra kaarlarken, yavrum, biz mi katk, onlar m, pek belli olmad ya, fakat onlar kaarlarken kyleri, kprleri yaktlar. Aba Mahmut Aer inklp yeni byk mutfamzn neo-klasik tipi birdenbire grnd Mustafa'nn gzne bsbtn bambaka bir adam gibi, burnunun biimine kadar hatt. Ve beyaz takkesi kayboldu. Sonra Mustafa'ya Metrdotel: Kimden aldn bu yazlar? Kardeimden. Bu iirleri yazan mahpusu kardein tanyor mu? Arkadadr. Bir gn ben bile gittim ziyaretine? Kimin? Hapisteki airin mi? Evet. Kardein ne i yapar senin? Amele... Frtnada karanlk bir tiren gtryor adamlar. Yamur kamlyor mavi camlar, damlalar sicim gibi iniyorlar. Mustafa devam etti destanna: Birinci nn, sonra ikincisi. 23 Mart 921 gn dmann Bursa ve Uak gruplar stmze yryor. Onlardaki topu ve piyade

bizden kere fazla, bizim atlmz yok. Atlarn makanizmas hartucu namlusu yoktur 175 ve kl plak, ucuz bir demirdir. 28 Mart. Akam. Sa cenah ilerimize yanatlar. 27 Mart: btn cephelerde temas. 28, 29, 30: kavgaya devam. Ve Martn 31'inci gecesinde (ay var myd? bilmiyorum) nn karanl sesler ve kvlcmlarla doluydu. Ve ertesi gn 1 Nisan, Metristepe aydnlanyor. Saat alt otuz: Bozyk yanyor. Dman muharebe meydann silhlarmza terketmitir. Sonra 8 Nisandan 11 Nisana kadar: Dumlupnar. Sonra Haziran. Bir yaz gecesi. Dnyada yalnz prltlar ve bceklerin sesi. Sakarya'y yerinden sallarla geiyoruz. Basarak aldk Adapazan'n. Ve dolap Sapanca Glnn sazlklarn yanatk zmit'in arknda uha fabrikasna. Dman ksmen gemilere binerek denizden ve ksmen Karamrsel zerinden Bursa'ya ekilip boaltt zmit ehrini gece yars. Sonra 23 Austos. Sakarya melhameyi kbras ki 176 devam 13 Eyll gnne kadardr. Bizim krk bin piyademiz drt bin be yz atlmz, dmann seksen sekiz bin piyadesi yz topu vardr. Harp meydannn imal yan Sakarya ve dalardr. Keskin ve dik yamalaryla, kireli topraklar ve kayalarnda tek balarna birbirinden uzak hain ve mnzevi am aalaryla Abdsselm Da Gkler Da dalar. Ve Sakarya'dan bu havalide yalnz atal trnakl karacalar su imektedir. Ankara suyunun dkld yerden Eskiehir imali garbisine kadar Sakarya mecras uurumlar iinden gemektedir. Cenupta ve cenubu arkde yapraksz ve hazin geni ve uzun ve insana brakt hibir eye acmadan lmek arzusu veren Cihanbeyli Ovas: l... Bu ln bu dalarn bu nehrin ve bizim nmzde yirmi iki gn ve gece faslasz dvp dman ordusu ricata mecbur kald. Buna ramen sene: 1922 ve on be vilyet ve sancak ve dokuz byk ehir 177 dman elindedir. nanlmaz eyler dmandadr ki bunlarn arasnda: yedi gl, on bir nehir ve kklerinde baltamzn yaras ve yangnlaryla bizim olan yz kere yz bin dnm orman, bir tersane, iki silh fabrikas, ve on dokuz krfez ve liman ki belki birounun rhtm mendirei krmz yeil fenerleri yoktur ve belki sularnda ate kayklarnn ltsndan baka k yanmad, fakat onlar tahta iskeleleri ve kederli balklaryla bizimdiler. Sonra deniz alt kol tiren hatt; sonra gz alabildiine yol: slaya gittiimiz gurbette grndmz ve neden ve niin olduunu sormadan le, anakkale'ye

lme gittiimiz yol; ve sonra toprak ve o topran insanlar: Uak tezghlarnn hal dokuyanlar, klaptan ilemeli eyerleriyle mehur Manisal saralar, yol kenarlarnda ve istasyonlarda alar, ve kurnaz cesur arbal ve apkn ve ktleleriyle delikanl stanbul ve zmir iileri, ve zahire ve kantariye tacirleriyle eraf ve yan, kl adrl Yrkleri Aydn'n 178 ve sonra rgat ortak maraba, davarl ve davarsz yarm mein izmeli ve ham arkl kyller. On be vilyet ve sancak ve dokuz byk ehir dman elindedir... 179 V Anadolu srat katar yaklayordu Sapanca'ya. Siyah elbiselerin sarn siyah elbiselerin esmerine dedi ki: Deminden beri bakyorum, Faik Bey, a, metrdotel ve garson urda camn arkasnda bir eyler okuyorlar. yice bakmamsnz. Garson okuyor, dinliyor tekiler. Evet. Ne okuyorlar acaba? O garson ne okuyabilir? diye dnyorsunuz. Garson ve okumak. Aba ve okunan bir eyi dinlemek tuhafnza gidiyor. Doru. Karagze benziyor okuduklar ey. Niye Karagz geldi aklnza? Bilmem. Fakat baka bir ey de olabilir. Ahmet Haim'in iirleri niye olmasn? mkn yok. Hayr. Aba anlayamaz Haim'i. Haklsnz, Bay ekip Aytuna, abaya anlatacak ak korkun cesur hakl ve umutlu bir tek sz yoktur Ahmet Haim'in. iir bunlardan m ibaret yalnz, Doktor Bey? iir dnyadan ibaret Ve bugnk dnyada yalnz bu dediklerim anlatlmaya deer. 180 Ne garip fikirleriniz var. Gariptirler, hatt bir bakma komik, hatt bir bakma mrai, zppe ve alak sadece bol bol gevezelik edip dvmedikleri, dvemedikleri iin... Yamur dinmiti darda rzgr ayn hzla esiyordu fakat. Zifiri karanlkta belirdi Sapanca Glnn prlts. Anadolu srat katar yavalyor. Geiliyor yanndan srlsklam, simsiyah aalarn. Ve yavalayan tirenin azaldka grlts rzgrn uultusunda yeni bir ses duyulmaya balyor: bu ses suyun ve sazlklarndr... Tiren durdu. Haykrmalar oldu darda. Yemekli vagonun mavi camlarna dardan bir eylerle ykl slak kadn ve ocuk elleri vurdu. Bakt bu trmanan mavi ellere yemekli vagondakiler. Bir tek elma almadan fakat kalkt Sapanca'dan Anadolu srat katar. Yirmi biri elli yedi geiyordu saat. Ve 108 kilometre cenubunda Anadolu srat katarnn

giriyordu Bilecik stasyonu'na bir baka tiren: Haydarpaa'dan 15.45'de kalkan katar. Burda ne yamur, ne rzgr kar gibiydi ay . Ve 510 numaral nc mevki vagonun camlar deil maskelendiinden ampulleri koridorda bir ak pencereden iki yolcu mehtab seyrediyordu: Nuri ztrk (Bakmevi kaleminde muhasebeci) ve Kartall Kzm. 181 Bir dmdz beyazln zerinde sarsntsz ve kolay kzakla ekiliyormu gibiydi ay. Mahkmlarn blmesindeydi niversiteli. Son harbin ekonomiko-sosyal sebeplerini anlatyordu mahkm Halil. Yuvarlak saylar ve kupkuru kelimelerle konutuu halde kavga ediyormu gibi heyecanl. Ve miyop gzleri gzlklerini yenmiti. Ve len insan saylar yklan ehir isimlerine ramen umutlu iki el gibi bu gzleri alnnn stnde duyuyordu niversiteli. Fakat dehetli umutsuzdu avu. Mrldand kendi kendine: si geldiler, si geldiler Allaha. Amma da olur imdiki muharebe ha, ana baba gn vaveyl gn. Vaveyl alkanr byle arzla semann arasnda. Hayat meselesi. Sonra mahkm Sleyman'a dnd: Sleyman Bey, dedi, Sleyman Bey, veyk kuu yle feryad edermi ilnihaye: keke beni yaratmasaydn! Bu dnyaya gelip ilk defa lm grdnden; sonsuzluk yani. Hay felek, hay felek, devri leme bak, bir ykseli devri sonra bir alal devri geliyor muhakkak. Dnyaya sahip olan bir rzgr. Haydi bakalm topraa kalboldun... Mahkm Fuat kendi stanbul'u yreinde ak pencereden geceyi seyrediyordu. Kzn dnyordu mahkm Melahat: ki kat entarisi, drt ift orab var, patikleri eskidi, k gelirse yn atks yok. 182 Uyukluyordu jandarma Haydar. Mahkm Halil'i dinliyordu jandarma Hasan. Gkyznde kzakla ekiliyormu gibiydi ay, yaklamayp uzaklamayarak deirmi ve parlak hep ayn mesafede tirenle birlikte yryordu, tirenle birlikte yavalad, tirenle birlikte durdu Bilecik Istasyonu'nda. Koridorda kerre derin nefes ald Nuri ztrk, hazin bir ark syler gibi konutu: Mhitaba bakamam yr gelir hatrma. Ay yla doluydu sar kurt gzleri Kartall Kzm'n. Kartall Kzm konutu: Benim eski yllar gelir hatrma, Kuvvay Milliye yllar. Sustu ve devam etti hemen: Ka yl geti zerinden, tpk byle mehtapl bir gece. Yine byle bir gm kutunun iindesin ortalk yle bir tuhaf aydnlk, yle ssz. Ya ok seslidir. ya hi ses vermez mehtapl gece zaten. Ben tek bama yzkoyun yatyorum arkasndaym filintamn, kz gibi Osmanl filintas. Parlyor arpack namlunun ucunda yz yllk yoldaym gibi uzak bir damlack. O gn merkezden emir aldk: Gebze'deki ngiliz yzbann tercman vurulacak. Kylerde tekilt kurmu tercman Mansur satyor bizimkileri... yi hesaplamm herifin geecei yeri. Skld kardan. Beygirin zerinde. Beygir yksek ngiliz kadanas. 183

Kendi halinde yryor hayvan ortasnda demiryolunun sallana sallana ar ar. Tercman her halde brakm dizginleri onun da ba sallanyor belki de uyuyor zerinde beygirin. Yaklatka byyor herif. Zaten mehtapta heybetli grnr insan. Aramzda kald kalmad drt yz adm, namluyu kaldrdm biraz Mansur'un sallanan ban nianladm. Soldaki yamatan dt bir ta paras. Bir ku utu samdaki aatan; aa nar, ku rkm olacak. Kafam evrildi kuun utuu yana mehtapla yz yze geldik, tpk ite bunun gibi kocaman desdeirmi bembeyaz Gzm ald deta. Zaten bu yzden tekrar gz, gez, arpack hedefi bulup atelediim zaman ilk kurun Mansur'un ban delecek yerde galiba omzuna girdi. Herif Hnk dedi bir, kulamn dibinde sesini duydum. Beygirin ban evirdi drt nal kayor. Yetitirdim ikinci kurunu. Beygirin stnde sola ykld. nc kurun. Dt beygirden. Fakat bir aya zengiye taklm biraz srklendi peinde kaan hayvann. Sonra kurtuldu ki aya Mansur yklp kald olduu yerde, yamaca sard beygir. Kalktm. 184 Yrdm herife doru. zerinden katlar alacam, casuslarnn isimleri vardr. Aramzda drt telgraf direi yalnz, ellierden iki yz metre eder. Tercman doruldu apanszn yana att kendini kayor bayr aa. Filintay omuzladm. Drdnc kurun. Ykld herif. Baladm komaya. Doruldu yine. Aramzda yz adm. Mansur yryor nnde sarho gibi sallanarak kamyor artk yryor. Ben de komay braktm. Deniz kysna indik. Orda bo bir fabrika vardr. Bir de beyaz bir ev, tahta iskelesi iner denizin iine kadar. Baktm ki herif suya giriyor. Katlar slanacak. Beinci kurunu yaktm. Suya dp kalkt nde giden. Ve ben tazelerken arjr bir k yand evde, bir pencere ald, galiba bir kadn bakt darya. Boazlanyormu gibi bard tercman. Pencere kapand. Ik snd. Tercman ayaklar krlm bir hayvan gibi srnp trmanyor. Hl gitmez gzmden. Hay anasn. Ay da denize dm: dalp toplanyor toplanp dalyor. Velhasl 185 uzatmayalm Mansur'un iini bakla bitirdik. Katlar kan iindeydi, fakat kan kapatmyor yazy... Sustu birdenbire Kartall Kzm sonra devam etti hemen: Herif namussuzun biriydi, muhakkak. Dmana satlmt, oras yle. Ka tane din kardeinin ban yedi, biliyorum. Ama ne de olsa mehtapta herif beygirin zerinde uyumu geliyordu. Demek istediim yle gnlerde bile byle bir adam bile bu eit ldrp ortalk durulduktan yllarca sonra mehtaba baktn vakit znt ekmemek iin ya insanda yrek dediin tatan olacak yahut da dehetli namuslu olacak yrein. Bizimkisi tatan deil ok kr,

fakat namuslu. Ne malm? dersen: dvtk pir akna yaralandk birka kere ve saire. Ve kavga bittii zaman ne iftlik aldm, ne apartman. Kavgadan nce Kartal'da bahvandk kavgadan sonra Kartal'da bahvan. Yalnz ite ara sra yerli yersiz byle anlatrz... Nuri ztrk: Anlatmazsn vnrsn mamafi bbr bbr, diyecekti az daha. Esasen Kuvvay Milliye hikyeleri asabn bozard Nuri ztrk'n: Anadolu'ya zamannda gemediinden... 186

510 numaral nc mevki vagon. Alaca karanlnda uykusundayd beinci blme. Yalnz Sakaryal akir'di uyumayan (sirozlu hasta), p gibi boynunun zerinde (bir mantk yanll olarak) dimdik duruyordu ba. Karnnn stne koymutu ellerini. Bu yamru yumru eller dnp konuabilseydi eer: akir her dakka artyor karnndaki su, dt yreine lm uykusu gz yummak ne mmkn? diyebilirdiler. Demediler fakat. nk artk dnmeye tenezzl etmiyor akir. Ve duymuyor artk: yayl bir karyolada lmenin hasretini bile. 510 numaral nc mevki vagon. Koridor. Koridorda iki yolcu mehtab seyrediyor. Gkyznde sarsld bir kerre sonra kzakla ekiliyormu gibi rahat ve kolay yrmeye balad ay. Bilecik stasyonu'nu arkada brakt tiren. Ve 90 bu kadar kilometre imalinde bu tirenin bir baka katar Anadolu srat katar kouyordu rzgrl karanlkta cenuba doru. Boalmt yemekli vagon yar yarya. Garson Mustafa daha bir hayli okumutu destandan: HKAYE MALATI HARBYE FABRKASI, HKAYE HASAN, HKAYE NSAN ve HKAYE MUSTAFA SUPH VE ARKADALARI. Metrdotelin kalar atlmt bilhassa bu son hikyede ve kararmt iinde niformasnn. 187 Yavrum, Mustafa, dedi Aba Mahmut Aer, yoruldun. Gerisini birazdan okuruz, biz bize kalnca... Ve Mustafa soktu sar yaprakl defterini cebine. 22'yi 36 geiyordu saat. Byklerden insan kalkt masadan. Yanndakiler de kalktlar. Ben yatmaya gidiyorum, msaadenizle, siz rahatsz olmayn. Dnd Tahsin (Mebus Doktor): Zek bu kadar erken uyurmu? 22'yi 36 geiyordu saat: Msy Dval konuuyordu Cazibe Hanmla: Sizin kyllerinizden memnunum, kanaatkr ve sabrl insanlar. Tccarlarnz da fena deil, memurlarnz zararsz, beenmiyorum fabrikatrlerinizi fakat. Size her eyden nce ziraat lzm. Sonra devletilii de brakmalsnz. 22'yi 36 geiyordu saat.

zmirli tacirlerden Emin Ulvi Akaln'n aklnda yz bin sandk kadar zm ve incirin hesab var. Geirdi Kasm Ahmedof ve tad bir mandalina dilimine benzeyen kzn titredi dudaklar. Hikmet Alpersoy: 350.000, diye bitirdi szn. Mardanapal: 400.000'e k, yalnz bir mesele var, diye balad szne. C. M. Muavini Fehim: 188 Mardanapal'dan 500 lira bor isteyebilirim, diye dnd. 22'yi 36 geiyordu saat. Ve Anadolu srat katarnda bir delikanl duruyordu sahanlnda birinci mevkiin. Tp Fakltesi'nde talebeydi. Eskiden bir ky aasyd ki babas sahibi olmutu son on be yl iinde iftliin ve iki eltik fabrikasnn. Duruyordu kederle sahanlkta tp talebesi. Altay dalarn dnmyordu, o dalara ki bir gn yaln kl gitmek niyetindedir yedi tu tayan atllarla ve banda demir miferi. imdi yreindeki keder yine macerasz geen bu tiren yolculuundandr. Halbuki tirenlere ne kadar gzel kadnlar biner. 22'yi 36 geiyordu saat. Anadolu srat katarnda iki kadn konuuyordu ikinci mevkide blmelerin birinde Elli yandaydlar. Elli yl elle tutulacak gibi belliydi ikisinin de zerinde. Soldaki bir profesr karsyd. Geni, uzun yz alamaktan kzarm, apkasn karm buruuk elleriyle ak sal akaklarn tutuyordu. Durmadan konuuyordu sadaki kadn: Herifin bu kadar kahrn ektin, karde. Boyunca iki evlt yetitirdin. Ne demeye boanacaksn? Bakmaya mecbur sana. Baksn. imdi gidip elinle tutsan bile boanaym deme sakn... Boanmak onun canna minnet Herifi rezil et bir temiz fakat, sonra dn, keyfine bak, kene kurul. 189 22'yi 36 geiyordu saat. Ayn blmedeydi Nimet Hanm. Gen bir kadn. Bir veklette memurdur. Gzel deil, baka bir ey, bir acayip scaklk. Gzel olmad iin gzel. Yaknlar ona mutlaka canm derler. Bir mektup okuyordu. ok uzaklardakine yazmt bu mektubu Ankara'dan atacakt postaya, belki de atmayacakt, hayr, atacakt muhakkak. yle balyordu mektup: Orhan, sana dn aalk bir mektup yazyordum, vazgetim.

Ama imdi ne diye sylyorum bunu? Kim bilir? Kancklm zahir. Halbuki ben onu yazabilseydim sonuna kadar sen bir hayli sinirlenecek sevinecek itahlanacak falan filn olacaktn. u kadar ifa edeyim: seni istedim dn dn dehetli canm ekti seni. Ve btn mnasebetsizliine ramen horozluunu zledim. Bu fizik alk bende yoktu. Bir krizdi geldi geti. Ama ka para eder, ben eminim ki artk bu krizler daima sen yanmda olmaynca tutacak. Bu fizik alk bende yoktu. Ve tahamml edemem byle bir eyin balamasna. Bu olmamal, sevgilim. Etimi yenmesi lzm kafamn. 190 Ama insanda yle mahrem bir an oluyor ki kafasz bir vcutla kalyor insan. Tek bir arzusu var ite o zaman. Ama bu herhangi bir erkee ait sanma. Hayr, daha o kadar olmadm. Ben seni istedim sadece. Ama ne trl istemek nasl merhamete lyk, ne korkun, nasl ciz ve yapayalnz bir ey. Fakat gln deil. Ve korkum burdan balyor. Benim iin dua et, sevgilim, madem ki yanmda yoksun. Dn hrsmdan bir barda krdm elimde. Ne boktan, isterik bir hal. Niye bu kadar uzaksn? Fakat gelme sakn, zaten gelemezsin, istemiyorum olduun yerde sittin sene kal... Mektubu zarfna koydu Nimet Hanm. Ban dayad cama. Bakt boyal camdan dar. Bir kyn yanndan geiyordu Anadolu srat katar. Ve saat 22'yi 36 geiyordu. Bir kadn yatyordu kyde st katnda kerpi bir evin yaln kat bir dekte bir karanlk odada. Dinledi tirenin grltsn Hatice kadn. Sanki evin iinden gelip geti tiren. Abra kz brd aada. Dekte soldan saa dnd Hatice kadnn kocas. Dnd Hatice kadn kurnaz bahtiyar: Kocam bu harman sonu kzn alacak opur Ekrem'in. mam nikh kyacaklar. Kz diri kardr Osmanl kar. 191 Taze gelinlik eder Kasma kadar sonra ie koarz. Hatice kadnn yorgun bacaklar gevedi yorgann altnda saadetle. Ve dnd Hatice kadn: apada bu kadar yorulmam gayr. Ve sevincinden atlayacakm gibi arpt kalbi, kolsuz kalm szlayan kollarndan ebediyen kurtulmu gibi. 22'yi 36 geiyordu saat. Hatice kadnn kynden on kilometre ierde kahveleri henz kapanmamt kasabann; birisinde gramofon alyordu, radyo birisinde. Ve sobac Hakk Usta az evvel indirdii kepenklerin gerisinde bir teneke boru kesiyordu, elmas yontar gibi dikkatli ve titizdi. Gidiyordu peince aklndan geenlerin. Hakk Ustann aklndan geenler gzkp kayboluyor yumuak yznde. Drt yl nce karsn boad Usta. Kadn vard kundurac Rfat'a. Fakat imdi usta tekrar istiyordu eski karsn. Bir ay nce ryasnda grnd kadn

divaneye dnd Usta. Nihayet kadnla szletiler. Bu gece yatanda urganla boup kundurac Rfat' kuyuya atacaklar ve ekip gidecek kendileri Balkesir taraflarna. Hakk Usta bakt dkknnn raflarna, orda urgann yannda bir alar saat vard. ve 22'yi 36 geiyordu. Ve 22'yi 36 geiyordu aynen elli kilometre uzakta Ferit Beyin kol saati da. Yeilam nahiye mdr Ferit Bey ve jandarma karakol kumandan Seyfi avu erifler Ky'ne yanamlard. 192 Cgaralar gizliydi avularnn iinde. melmilerdi. Az dolusu nefes alyorlar ky kokluyorlard karanln arasndan: ne yanm odun, ne scak tezek, ne de ya toprak kokusu hatt (halbuki yamur yamt bir saat nce ve srlsklamd toprak), ne kl bir pencere, ne yryen bir ey, insanlar ve hayvanlar ky brakmlard sanki, ve rzgrdan baka ses yoktu. Seyfi avu sol elinin ahadet parman amura soktu kkne kadar. Konutu Ferit Bey fsldayarak: Bouna bekliyoruz gelmeyecek. Gelir, ocuklar uyumamtr da ondan. Ka ocuu var? . Sustular. Yarm saat kadar geti. Parma hl amura gmlyd avuun. Kylyd Seyfi avu melip sabretmesini bilen bir soydand. Hatt byle olduu yerde daha saatlarca bekleyebilir Ferit Beyle tek kelime konumadan ve sonra rahata kalkp gidebilirdi. Nahiye mdr Ferit Bey konutu: Daha fazla bekleyemem. Ben gideceim, avu. Sen bilirsin. Peki sen? Ben burdaym. Madem ki geldik. Sustular. Ferit Bey gitmedi. Korkuyordu. Geti bir mddet daha. Yine Ferit Bey sordu: 193 Demek senin karakola boyuna geliyor? Gelir. Benden nceki avu altrm. Bir kerre bir gecede btn karakol getik zerinden, bana msn demedi. Sabahleyin oraplarmz bile yamad. Adam bana beer kuru verdik. Esmerdi Seyfi avu ve kemikli gen burnunun altnda kendinden emin ve kibirliydi az. Esmerdi Ferit Bey de, klrengi bir elbise giymiti. Bir kpek uludu kyn iinden, fakat baka kpekler ona cevap vermediler, uludu ve sustu. Seyfi avu kard parman amurdan ve dorulmakszn: Geliyor, dedi. Ferit Bey hzla kalkt ayaa ve ne yaptn dnmeden dzeltti kravatn. Emine'ydi gelen. Kalnd ve uzun boyluydu. Telsz ekinmeksizin geliyordu karanl iteleyerek. yice yaklamasn bekledi Seyfi avu sonra doruldu, kalkt. Ferit Bey sklarak kadna bakt. Yalnz gzleri plakt. plakt her halde ayaklar da, fakat Ferit Bey biliyordu ki kyl kadnlarda ayak plaklnn plaklkla ilgisi yoktur. Bir kee vard koltuunda Emine'nin, rzgrda rpnarak ular dvyordu sarsn. Kadnla konumadlar. Seyfi avu yrd Ferit Beyi kolundan ekip. 194

Emine yrd pelerinden on be adm aralkla ve koltuunda keesi. Yrdler bir eyrek kadar alnlarnda rzgrl slak bir ilkbahar gecesi. Ve amla ulatklarnda (burcu burcu kokuyordu heybetli amlar) Seyfi avu bir dzlkte durdu ve yksek sesle Ferit Beye sordu: nce sen istiyorsan? Ben ekileyim. Ferit Bey kekeledi: Ben ben hibir ey istemiyorum. Gld Seyfi avu: pekli dek mi lzmd beyimize? yleyse sen uzakla bakalm... Uzaklat Ferit Bey kayboldu karanlkta. Ve ancak ve ancak o zaman Seyfi avu bakt arkasna. Kaln ve dimdik duruyordu kadn. Yaklat Emine, eildi ne doru. Ve ocuuna dek seriyormu gibi koltuundaki keeyi slak topraa yayd ve uzanp srt st zerine keenin bakt yukarya, baucunda duran avua... Yirmi dakka sonra amlktan ktlar: nde Seyfi avula nahiye mdr arkada Emine. Yrdler biraz. Dnemete sola sapt kadn tuttu erifler Ky'nn yolunu koltuunda keesi. Erkekler farkna bile varmadlar bu ayrln. Yrdler nahiyeye doru alnlarnda rzgrl slak bir ilkbahar gecesi. 195 Bir tiren grlts geldi uzaktan. Srat katar, dedi Ferit Bey. imdi iinde olsaydk yemekli vagonda rahat... Seyfi avu mrldand: Demek k on ikiyi geiyor saat... 196 VI Anadolu srat katarnda yemekli vagonda 24' 10 geiyordu saat. Yemekli vagonda kiiydiler: Garson Mustafa, Metrdotel ve Aba Mahmut Aer. Oturmulard birinci masaya, oraya byklerden insan oturmutu bir saat nce. Masalarn beyaz rtleri kaldrlmt. Krmz abajurlar snmt, imdi sadece eski kuma paralarydlar. Terkedilmi bir meyhane kokuyordu. Ve Garson Mustafa destan okuyordu: 922 SENES AUSTOS AYI ve HKAYE KADINLARIMIZ ve ALTI AUSTOS EMR ve HKAYE BR LETLE BR NSAN... Sordu Aba Mahmut Aer: Burda m kaldkt, yavrum? Evet. Hikyei Mustafa Suphi ve Arkadalar'n okuduk en son , sonra buras geliyor. Peki yleysem, oku. Okuyorum: Ayn altnda kanlar gidiyordu. Kanlar gidiyordu Akehir stnden Afyon'a doru. Toprak yle bitip tkenmez dalar yle uzakta sanki gidenler hibir zaman hibir menzile erimeyecekti. Kanlar yryordu yekpare meeden tekerlekleriyle, 197 ve onlar ayn altnda dnen ilk tekerlekti. Ayn altnda kzler baka ve ok kk bir dnyadan gelmiler gibi ufack ksacktlar ve prltlar vard hasta krk boynuzlarnda, ve ayaklar altnda akan toprak toprak

ve toprakt. Gece aydnlk ve scak ve kanlarda tahta yataklarnda koyu mavi humbaralar rlplakt. Ve kadnlar birbirlerinden gizleyerek bakyorlard ayn altnda gemi kafilelerden kalan kz ve tekerlek llerine... Ve kadnlar bizim kadnlarmz: korkun ve mbarek elleri ince kk eneleri, kocaman gzleriyle anamz, avradmz, yrimiz, ve sanki hi yaamam gibi len ve soframzdaki yeri kzmzden sonra gelen, ve dalara karp urunda hapis yattmz, ve ekinde, ttnde, odunda ve pazardaki, ve karasapana koulan ve allarda ltsnda yere sapl baklarn oynak ar kalalar ve zilleriyle bizim olan kadnlar bizim kadnlarmz imdi ayn altnda kanlarn ve hartularn peinde harman yerine kehribar baakl sap eker gibi ayn yrek ferahl ayn yorgun alkanlk iindeydiler. Ve on belik arapnelin eliinde 198 ince boyunlu ocuklar uyuyordu. Ve ayn altnda kanlar yryordu Akehir stnden Afyon'a doru. Alt Austos emri verilmitir. Birinci ve kinci Ordu, ktalar, kanlar, svari alaylaryla yer deitiriyordu, yer deitirecek 98.956 tfek 325 top 5 tayyare 2.800 ksur mitralyz 2.500 ksur kl ve 186.326 tane prl prl insan yrei ve bunun iki misli kulak, kol, ayak ve gz kmldanyordu gecenin iinde. Gecenin iinde toprak. Gecenin iinde rzgr. Hatralara bal, hatralarn haricinde gecenin iinde: insanlar, letler ve hayvanlar demirleri, tahtalar ve etleriyle birbirine sokulup korkun ve sessiz emniyetlerini birbirlerine sokulmakta bulup kocaman yorgun ayaklan toprakl elleriyle yryorlard. Ve onlarn arasnda Birinci Ordu kinci Nakliye Taburundan stanbullu ofr Ahmet ve onun kamyoneti vard. Bir acayip mahlktu numrolu kamyonet: ihtiyar cesur inat ve irret. Krlp dalarda kalan sol arka makas yerine asinin altna, dingilin zerine budakl bir grgen kt sarm olmasna ramen ve kalp arlaryla ve on kilometrede bir karanla yaslanp durduu halde, 199 ve vantilatrnde drt kanattan ikisi noksan iken ahsnn vekarl kudretini resmen biliyordu, 6 Austos emrinde ondan ve arkadalarndan ... ihzar ve tekil edilmi bulunan ve cem'an 300 ton kabiliyetinde kabul olunan yz kadar seri otomobil... diye bahsediliyordu. hzar ve tekil olunanlar bu meyanda Ahmet'in kamyoneti insanlarn, silhlarn ve kanlarn yanndan geip Afyon - Ahrdalar ve imtidadna doru iniyorlard. Ahmet'in kafasnda uzak bir ehir ve bir ark vard. Bu ark nihaventtir. Ve beyaz tenteli sandallar siyah mavnalar gneli karpuz kabuklaryla bir deniz kysndadr ehir. Vantilatrde adedi devir dyor gibi. Arkadalar ileri getiler. Ay batt. Manzara yldzlardan ve dalardan ibaret... Sen Sleymaniyelisin olum Ahmet, nar dibinde iki mars bir oyunla yenip bcr, kalk sra kahvelerin nnden yr, emeyi ge, mektep bahesi, medreseler, orda, Harbiye Nezareti'nin arka duvarnda

siyah arafl bir kadn melip yere dar serper gvercinlere. Ve papelciler emsiye stnde papaz aarlar. Motor mzklk ediyor, bizi da balarnda brakacak meret... 200 Ne diyorduk olum Ahmet? Dkmeciler sada kalr. Derken, Uzun ar'ya saparken kede, sol kolda seyyar kitap: Hikyei Billur Kk alt cilt Tarihi Cevdet, ve Fenni Tabahat. Tabahat mutfaktan gelirmi, yani yemek piirmek. Hani uskumru dolmasna da baylrm pek. Yaldzl kuyruundan tutup bir salkm zm gibi yersin. lerde bir svari kolu gidiyor, saptlar sola... Uzun ar'y dikine inersin. Sandalyaclar, tavla pulcular, tesbihiler, ve sen stanbullu sen kendi ellerinin hnerine alm olduundan aarsn stanbullulara: ne kadar ince, ne eitli hnerleri var, dersin. Rstem Paa Camii. Urganclar. Urganclar'da yz para yelkenli gemiyi ve hesapsz katr kervanlarn donatacak kadar urgan, halat ve dkme tuntan ngraklar satlr. Zindankap, Babacafer. Uzakta Balkpazar. Kuruyemiiler. Yemi skelesi'ndeyiz: o, sandallar, mavnalar gneli karpuz kabuklaryla yzne hasret kaldm deniz... Sol arka lastik hava m karyor ne? nip baksam... Yemi skelesi'nden dilenci vapuruna binip Eyp'de niyet kuyusuna gittikti. 201 Elleri yumuk yumuk, bacaklar biraz arpkt ama, yeil zeytin tanesi gibi gzler. Kalar hill gibi ekikti. Tam Kasmpaa'ya yaklatk, beyaz barts... Lastik hava karyor. Derdine deva bulmazsak eer... Dur bakalm Babacafer. numrolu kamyonet durdu. Karanlk. Kriko. Pompa. Eller. Kfreden ve kfrettiine kzan elleri lastikte ve ihtiyar tekerlekte alrken Ahmet hatrlad: bir gece nzll babaannesini sedirden sedire tarken kadncaz... lastik boydan boya patlad. Yedek?

Yok. Dalarda avaz avaz imdat istemek? Sen Sleymaniyelisin olum sana tek bana verilmitir numrolu kamyonet. Hem hani bir koyun varm kendi bacandan aslan bir koyun. Sleymaniyeli ofr Ahmet soyun... Soyundu. Ceket, klot pantol, don, gmlek ve kalpak ve krmz kuak Ahmet'i postallarnn stnde rlplak brakarak 202 d lastiin iine girdiler, iirdiler... Bu ark nihaventtir. Deniz kysnda bir ehir, beyaz barts. Saatta elli yapyoruz. Dayan mrmn trps, dayan da dalar anadan doma grsn ofr Ahmet'i. dayan aslan... Hibir zaman byle merhametli bir mitle sevmedi hibir insan hibir leti... Gld keyifle Aba Mahmut Aer: Pardon ofr Ahmet'e, yavrum, dedi, dorusu pardon. Akgz millettir stanbullular, yiitleri de, yavrum, yiittir. imdi ofr Ahmet nerde kim bilir? Belki ofrlk eder, Ankara'da, belediye otobslerinde, yahut Mudanya-Bursa yolunda kaptkatlarda alr . ster misin bizim tirende olsun? nc mevkide tabi... Garson Mustafa ktmser konutu: lmemise eer... Birdenbire ciddileti Mahmut Aer: Allah rahmet eylesin. Dorusun. Belki sonradan ld, belki de ehit dt daha o zaman. Tekrarlad Garson Mustafa : 203 Belki de ehit dt daha o zaman numrolu kamyonetiyle beraber... Bilir misin bir resim vardr, Mahmut Usta; kahvelerde duvarlara asarlar: Arabistan lnde gne batar, vurulmu bedevi Arap al kanlar iinde kumlarda yatar ve herifin ceylan gibi at durur baucunda koklar alayarak sahibini. Bildim. Bildin demek? Usta, yle sanyorum ki ben, ofr Ahmet ehit dmse daha o zaman baucunda durup alayarak numrolu kamyoneti dalarda kua kurda kar beklemitir Ahmet'i... Dorusun yavrum, beklemitir. Lkin insanolunun tez dalr cesedi, imdi o dalara varsan ofr Ahmet'den eser yoktur lkin demiri, tekeri filn kalmtr kamyonetin. Kahbe felek bu... Hzla burnunu ekti Mahmut Aer: Neysem, hele sen unun sonunu oku. Sordu Metrdotel: ok var m daha? Yok. Be alt yaprak. Balyorum. Ve balad Garson Mustafa: HKYE 26 AUSTOS GECESNDE SAATLAR

K OTUZDAN BE OTUZA KADAR... Saat iki otuz. Kocatepe yank ve ihtiyar bir bayrdr, ne aa, ne ku sesi ne toprak kokusu vardr. Gndz gnein gece yldzlarn altnda kayalardr. Ve imdi gece olduu iin ve dnya karanlkta daha bizim 204 daha yakn daha kk kald iin ve bu vakitlerde topraktan ve yrekten evimize, akmza ve kendimize dair sesler geldii iin kayalklarda ayak kalpakl nbeti okayarak glmseyen byn seyrediyordu Kocatepe'den dnyann en yldzl karanln. Dman saatlik yerdedir. Ve Hdrlk Tepesi olmasa Afyonkarahisar ehrinin klar gzkecek. imali garbide Gzelim Dalar, ve dalarda tek tek ateler yanyor. Ovada Akaray bir prlt halinde ve ayak kalpakl nbetinin hayalinde imdi yalnz sularn yapt bir yolculuk var. Akaray belki bir akarsu belki bir rmak belki kck bir nehirdir. Akaray Dereboaz'nda deirmenleri evirip klksz ylan balklaryla Yediahitler Kayas'nn glgesine girip kar, ve kocaman iekleri eflatun krmz beyaz ve saplar bir, bir buuk adam boyundaki hahalarn iinden akar. Ve Afyon nnde Altgzler Kprs'nn altndan gndouya dnerek ve Konya tiren hattna rastlayp yolda Byk obanlar Ky'n solda ve Kzlkilise'yi sada brakp gider. Dnd birdenbire kayalklardaki adam 205 kaynaklar ve yollar dman elinde kalan btn nehirleri, kimbilir onlar ne kadar byk ne kadar uzundurlar? Birounun adn bilmiyordu, yalnz Yunan'dan nce ve Seferberlik'den evvel Selimahlar iftlii'nde rgatlk ederken Manisa'da geerdi Gediz'in sularn ba dnerek. Dalarda tek tek ateler yanyordu. Ve yldzlar yle ltl, yle ferahtlar ki ayak kalpakl adam nasl ve ne zaman geleceini bilmeden calc, gzel ve rahat gnlere inanyordu ve glen byklaryla duruyordu mavzerinin yannda. Kocatepe'de gzetleme yerinde... Saat uuk. Halimur-Ayval hatt zerinde manga mevziindedir. zmirli Ali Onba karanlkta gz yordamyla sanki onlar bir daha hi grmeyecekmi gibi bakt manga efradna birer birer: Sada birinci nefer sarnd, ikincisi esmer, nc kekemeydi, fakat blkte yoktu onun stne ark syleyen. Drdncnn yine mutlak bulam istiyordu can. Beinci vuracakt amcasn vuran tezkere alp Urfa'ya girdii akam. Altnc inanlmayacak kadar byk ayakl bir adam memlekette topran ve tek kzn bir ihtiyar muhacir karsna brakt iin kardeleri onu mahkemeye verdiler ve blkte arkadalarn yerine nbete kalkt iin 206

ona Deli Erzurumlu derdiler. Yedinci Mehmet olu Osman'd. anakkale'de, nn'nde, Sakarya'da yaraland, ve gzn krpmadan daha bir hayli yara alabilir ve dimdik ayakta kalabilir. Sekizinci brahim korkmayacakt bu kadar bembeyaz dileri byle tkrdayp byle birbirine vurmasalar. Ve zmirli Ali Onba biliyordu ki tavan korktuu iin kamaz. kat iin korkar. Saat drt. Azkara - Stldere mntkas. 12'nci piyade frkas. Gzler karanlkta, uzakta, eller yaknda, makanizmalar zerinde, herkes yerli yerinde. Tabur imam mevzideki biricik silhsz adam llerin adam, kbleye doru krlm bir st dal dikerek durdu boyun bkp el kavuturup sabah namazna, i rahattr. Cennet, ebed bir istirahattr. Ve yenilseler de, yenseler de day meydan gazadan o kendi elleriyle verecektir cenab rabbllemine heday. Saat drt krk be. Sandkl civar. Kyler. Sarkk siyah bykl svari nar dibinde beygirinin yannda duruyordu. ukurova beygiri 207 kuyruunu karanla vuruyordu, diz kapaklarnda kan kantarmasnda kpk. kinci Svari Frkasndan Drdnc Blk atlar, kllar ve insanlaryla havay kokluyor. Geride, kylerde bir horoz tt. Ve sarkk siyah bykl svari ellerinin tersiyle yzn rtt. Kar dalar ardnda, gvur iinde kalan bir baka horoz vardr, balta ibik, stbeyaz bir Denizli horozu, gvurlar her hal onu oktan kesip orbasn yapmlardr... Saat bee on var. Krk dakika sonra afak skecek. Korkma snmez bu afaklarda yzen al sancak. Tnaztepe'ye kar Kmrtepe cenubunda On Beinci Piyade Frkasndan iki ihtiyat zabiti ve onlarn genci, uzunu Darlmuallimin mezunu Nurettin Efak mavzer tabancasnn emniyetiyle oynayarak konuuyor: Bizim stikll Marnda aksayan bir yan var, bilmem, nasl anlatsam. Akif, inanm adam. Fakat onun ben inandklarnn hepsine inanmyorum. Beni burda tutan ey ehit olmak vecdi mi? sanmyorum. Mesel bakn 'Gelecektir sana vaadettii gnler Hakkn' Hayr. Gelecek gnler iin gkten yet inmedi bize. Onu biz kendimiz vaadettik kendimize. Bir ark istiyorum 208 zaferden sonrasna dair... Kim bilir belki yarn...' Saat bee be var. Dalar aydnlanyor. Bir yerlerde bir eyler yanyor.. Gn aard aaracak. Kokusu ttmeye balad

Anadolu topra uyanyor. Ve bu anda kalbi bir ahin gibi gklere salp ve prltlar grp ve ok uzak ok uzak bir yerlere aran sesler duyarak bir mthi ve mukaddes macerada n safta en n srada ahlanp lesi geliyordu insann. Topu evvel mlzm Hasan'n ya yirmi birdi. Kumral ban gkyzne evirdi kalkt ayaa. Bakt, yldzlar aaran muazzam karanla. imdi bir hamlede o kadar byk yle hretli iler yapmak istiyordu ki btn mrn ve hatrasn ve yedi buukluk bataryasn alanacak kadar kk buluyordu. Yzba sordu: Saat ka? Be. Yarm saat sonra demek... 98.956 tfek ve ofr Ahmet'in numrolu kamyonetinden yedi buukluk inayderlere, on belik obslere kadar btn aletleriyle ve vatan urunda yani toprak ve hrriyet iin lebilmek kabiliyetleriyle 209 Birinci ve kinci Ordular baskna hazrdlar. Alacakaranlkta, bir nar dibinde, beygirinin yannda duran sarkk siyah bykl svari ksa izmeleriyle atlad atna. Nurettin Efak bask saatna: Be otuz... Ve balad topu ateiyle ve fecirle birlikte byk taarruz... Sonra. Sonra dmann mstahkem cepheleri dt, bunlar Karahisar cenubunda 50 ve arknda 20-30 kilometreydiler. Sonra. Sonra dman ordusu kuvvay klliyesini ihata ettik Aslhanlar civarnda 30 Austosa kadar. Sonra. Sonra 30 Austosta dman kuvvay klliyesi imha olundu. Ve 31 Austos 1922 gn ordularmz zmir'e doru yrrken, serseri bir kurunla vurulan Deli Erzurumlu'ydu. Devrildi, krek kemikleri arasnda topra duydu. Bakt yukar bakt karya. Gzleri hayretle yandlar, nnde srt st, yan yana yatan postallar her seferkinden daha kocamandlar. Ve bu postallar daha bir hayli zaman zerlerinden atlayp geen arkadalarn arkasndan seyredip gneli gkyzn ihtiyar bir muhacir karsn dndler. Sonra. Sonra sarslp ayrldlar birbirlerinden 210

ve Deli Erzurumlu lrken kederinden yzlerini topraa dndler. Sustu Garson Mustafa. Sordu Aba Mahmut Aer: Bitti mi? Bitti. Sahiden bitti demek. Sahiden bitti, usta. Daha neyi bekliyordun ki yazsn? Bilmem. Dorusun, yavrum.

Daha neyi yazacakt. Gvuru yendik, girdik zmir'e. Sonra. Sonra Cumhuriyet oldu. Velkin... Konutu Metrdotel: Dilinin altnda bir ey var, Aba, ekinme syle. Kimden ekineceim. Yani, destan bitmesine bitti, biraz ac bitti lkin. Yreim zld baya. yle ferah, yle yiite koarken kapana tutulmu gibi oluyor insann aya. Metrdotel bir tuhaf gld. Ses karmad Garson Mustafa. Bilecik stasyonu'na girdi tiren. Ve yatakl vagonda, ikinci blmede, st katta horluyordu Hikmet Alpersoy. Gzel kahkahal adamdan eser kalmamt uykuda. Uyku ihtiyarlatmt onu gzlerinin rengini rtp ksz brakarak yzn. Ve imdi ipek pijamasnn iinde altm yanda bir sarhotu horlayan. Ve ayn blmede, alt katta Burhan 211 srtnda pamuklu hrkas (hibir zaman vazgemedi bu hrkadan) oturmutu yatann kysna. Sivasl Ahmet Paa tarihini okuyordu. Kafasnda bir ntasar: vagon atelyesini bytmek. Tiren Bilecik'de fazla durunca bakt pencereden Burhan, pencerenin altnda konuuyordu tiren polisiyle Metrdotel: iki masmavi adamdlar. Bu srada altm kilometre kadar gneyinde Bilecik'in oktan gemiti nn'n yaklayordu Eskiehir'e Haydarpaa'dan 15.45'de kalkan katar. 510 numaral nc mevki vagon. Koridor. Koridora kt mahkm Sleyman. Karlat Kartall Kzm'la. kisinden baka kimse yoktu. Fsldad Kartall Kzm: Merhaba, Sleyman. Merhaba, kylm. Sahanla gel, Sleyman, rahata konualm. Buras daha iyi. Tanmayan iki yolcuymuuz gibi yan yana pencereden bakyormuuz gibi yaparz. Ve yle yaptlar. Sordu Sleyman: Sen nereye byle, kylm? Ankara'ya. Sonra Halil'in gittii yere. O hapisanesine, ben oteline. yle mi sylediler? Kimse bir ey sylemedi, ben dndm. Ne olur, ne olmaz. Hapisanenin duvarn bir de dardan leriz. Fena m? yi. Bizim airden ne haber, Sleyman? Onu bizden be ay nce gnderdiler. Biliyorum. 212 D...'ye gitti. Yani mektup geliyor muydu? Geliyordu. Kylm, onu da m selmetledin yoksa? Elbette yerine kadar. Fakat berbat bir ey D...'nin hapisanesi. Duvarlar dehetli yksek. Ama almayan duvar m vardr? Sleyman gld: Peki, sen byle tek bana icabederse hani hangisini ilknce aracaksn? lknce Cell'!.

Demek daha ok seviyorsun onu? Sevgi meselesi deil, herif air. Halil de lim. Kartall Kzm dnd cevap vermeden nce: Doru, o da ilk postalk olacak zaten. Ama evvel Cell. Dedim ya iir yazyor, iir yazyor, boru deil. Senin iir yazdn var m? Yalnz yazlan gldr gldr okursunuz. Ben grdm nasl yapldn bu iin, bahvanlktan beter bir ey turfanda sebze yetitirmekten bile zor. iir yazarken dikkat ettin mi Cell'e, her seferinde sanki herif on be yanda kz olmu da kvrana kvrana kemikleri alp atrdayarak arlar iinde ocuk douruyor, sanki her seferinde dnyay yaratyor yeniden. Sleyman ierledi biraz: Nerdeyse Cell'e tapacaksn, be kylm. Zaten bizde halkn bir garip hayranl var airlere Namk Kemal'den beri. Fakat senin muhabbetinde bir sebep daha gryorum: Seni de sokacakt destana, 213 fakat sokmam. Sokmasn. Daha iyisini, daha dorusunu bulmutur. Yoksa bitirmi mi destan? Bitirdi. Gzel oldu mu? Elbette. erde bizde kopyas var. Sana birini vereyim. Yalnz sen hl vazgemedin kylce, anariste dnmekten. Ne gibi? Kendi kendine ilere kalkyorsun kimseye danmadan. Eer dndn ey lzm olursa sen, ben deil, bunun mesulleri syler nce kimden balanacan. Somurttu Kartall Kzm. Acayip bir znt geti sar kurt gzlerinden: Peki, anladk. Halil'le oraya gitmek de mi hata? Eskiehir'de inip dneyim mi? Hayr, kylm, hatt benim hapisaneyi Fuat'nkini de bir yokla. Bahtiyar; yayld disiz ocuk az Kartall Kzm'n, bard deta: Seni gidi, bulgur pilav Sleyman, seni. Sleyman telland: Barma, kylm. Sonra sessizce gld. Btn arkadalar bilirdi bulgur pilav hikyesini. Sekiz yl nceye ait bir hikye: Sleyman'a verilmiti konuup anlamak ii Kartall Kzm'la. Bulutsuz bir yaz gnyd. Yorulmutu ve dehetli ackmt Sleyman Kzrn'n bahesine vard zaman. Burda gnein altnda sebze bahesi yeil fasulya srklarnn sessizliiydi gz alabildiine. Ve topran zerinde slak su arklaryla krmz domatesler. 214 Kzm oturuyordu altnda ardan. Uzakta, msrlarn arasnda eilip kalkyordu beyaz bartl bir kadn. Mavi bir duman ttyordu ardan arkasndan. Bol zeytinyal ve sirkeli diri yeil bir salata ve kzaran bir et kokusu vard havada. ardakta bir saat kadar konutular: Sleyman ihtiyatl ve kurnaz Kzm alayc ve cesur. Ve kzaran et kokusu havada devam etti her dakka oaltarak Sleyman'n aln. Nihayet mavi gzl, yalnayak bir kz ocuu bir tencere getirdi, iki tahta kak ve iki ba kuru soan: Buyrun, dedi, at Kzm tencerenin kapan. yle yavan bir bulgur pilavyd ki karsna kan

umutsuz bir yenilgiyle yzn buruturdu Sleyman ve darlm gibi fsldad: Teekkr ederim, Kzm Efendi, karnm tok. Gld sar kurt gzleri Kartall Kzm'n, her halde birok sefer byle glmtr Hoca Nasreddin'in de gzleri. Bulgur tenceresini Kzm gnderdi geri. Kzarm et, salata ve irmik helvas getirdiler ve iki ie krk dokuzluk. Utanm, fakat cesur ve btn hcumlara hazr yemee balarken Sleyman, konutu Kartall Kzm yavaa: Bizim kylnn ou bulgur yer malmunuz, siz de fakir kyl iin altnzdan... Sleyman kesti szn Kzm'n: Haklsn, Kzm Efendi, dedi, ama ben de haklym, et kzartmas yavan bulgurdan iyidir. Fakat istersen imdi bulguru da getir yrtrz helvadan nce... Ve yle yapt Sleyman fakat bu kurtarmad onu o gnden sonra Bulgur pilav Sleyman diye anlmaktan. Btn arkadalar bilirdi bulgur pilav hikyesini. 215 Kartall Kzm tekrarlad: Seni gidi bulgur pilav Sleyman, seni. Ses karmad Sleyman. Tirenin penceresinden tkrd gecenin iine. Sonra eilip konutu aada toprakta tirenle birlikte giden birine sylyormu gibi: Allahla aramz nasl, kylm? Kzm cevap verdi can sklarak: Bildiin gibi. Kar taarruzundan memnundu Sleyman. Kzm devam etti: Allahsz yaayabiliyor insan, ama Allahl da yaayabiliyor. Benimki gibi olursa hele, suya sabuna dokunmayan politikayla uramayan bir Allah. Muska gibi bir ey, Sleyman, rahmetli babam hatrlamak gibi bir ey. Sleyman gld: Grmeyeli bu ii ok dnmsn kaacak bir de kap bulmusun kyl kurnazlyla. Cevap vermedi Kzm. Her eye ramen Allaha inanyordu ve dmand Bulgarlara. O kadar ki (...) derhal dnyaya kser sonra hemen bulurdu tesellisini: Ya Balkan Harbi'nde hamile kadnlara yaptklar yaland bu mille tin, diyerek, (...) Bir ayak sesi geldi. Kzm'la Sleyman dndler, baktlar. Koridora kmt Sakaryal akir. Ve blme kaplarna tutuna tutuna, ince bacaklar stnde su dolu karnn tayarak yaklat Kzm'la Sleyman'a. 216 Aznn iinde alayan bir ddk varm gibi konutu: Bilecik daha uzak m? rkt Sleyman. Gld Kzm. Sleyman cevap verdi: Bilecik'i oktan getik. Kzm kart sze: Uykuda miydin? Uyumak ne mmkn, hemerim. Bilecik geldi geti demek. imdi nerelere indirirler bizi? Ben imdi ne edeceim? Nerelere gideceim?.. Artk glmyordu Katall Kzm. Tekrarlyordu boyuna akir elleriyle kupkuru kafasn yumruklayarak: Ben imdi ne edeceim? Tirenlerde leceiz. Atarlar tiren yoluna bizi: Kurda kua yem olacaz. Ben imdi ne edeceim? Ben imdi ne edeceim? Gzleri yerde susuyordu Sleyman. Ve bir daha dnlmemek zere geri gtryordu sarsntlarla ayn iinde akir'i (artk bu bir daha olmaz, artk bu son, ben imdi ne edeceim?

ben imdi vagon... 217

ne

edeceim?) kederli tkrtlarla 510 numaral nc

mevki

VII Gn aaryordu. Muazzam buzlu bir cam gibiydi gkyz. Ve bozkr kupkuru ve kaskatyd. Kire, kil ve kaya tuzu. Ve geni dalgalarla donmu tepeler. Hzla artan bir rzgr gibi aydnlk srd bozkrn stne bulutlar krmz mavi sar. Her seferinde zaten gne batarken ve doarken gelirler bozkrn stne baka dnyalar gibi bulutlar... Gne abucak ykseldi yarm mzrak boyu, bozkr ortaya kt bsbtn: bir iklim yeni domu bir seyyareden aydaki vadilerin kederli susuzluu, ne bir dam ne bir tekerlek izi ne de o mutlu ar insan eline uzanan bir yemiin, hayvansz ve otsuz sonsuz yalnzl hibir ey vermek istemeyiin. Baktka bu kstah topraa insan kendi soyunun ilk kavga narasn duyuyordu yreinde, bir kayann altnda kesmek onun yolunu ve hep birlikte lklarla zerine saldrp bir mamutu yener gibi yenmek onu. Yukarda dald bulutlar. 218 Haydarpaa'dan 15:45 de kalkan katar ufack fakat cesur bir oyuncak gibi geiyor bozkr. Nihayet bir adam grnd. Bir bana, zerinde bir eein. Bir ky grnd nihayet (aasz ve penceresiz) toprak ve tezekten ibaret. Bir kz ocuu kt yerin iinden. Bakmsz, fakat shhatli bir kedi yavrusu gibi irin ve pisti. Boyundan byk bir testiyi yklenmiti. Bakt tirenin arkasndan. Yuvarlack burnuyla koklad havay. Gld. Yanaklar ukur ukur oldular. Babas yoktu Zehra kzn, neden yoktu? Belki bir yerlere gidip dnmemiti bir daha. Belki de dnecekti. Kimbilir belki bugn ikindi zeri bozkrn iinden kagelir. Anas ierde henz uyanmamt Zehra kzn. Ama belkisi, kimbiliri yok, ama muhakkak o bir daha uyanmayacak. arafsz, simsiyah yorgann altnda rlplak yatyor arasnda sevinle srayan pirelerin, kaskat upuzun. Ve bozkrda glyor be yandaki Zehra kz lnn koynundan kt halde farknda olmayacak kadar dnyadan habersiz ve dnyadan dehetli haberli: boyundan byk testiyi tayacak ve tirenin arkasndan bahtiyar bakp ve koklayp bozkr glecek kadar. 219 Tiren yaklayordu ki Etimesut'a birdenbire telsiz istasyonunun antenleri. solda plak tepelerin arasndan (frlyormu gibi yukar, atlyormu gibi ileri) telleri ve potrelleriyle ykseldiler. Onlar bu kibirli, ksr topran ortasnda insan soyunun emei, akl ve midi gibi gzeldiler. Etimesut'da durdu tiren. Etimesut bir numune kydr galiba.

Ve bundan dolay numune mekteplerinden kanavie rneklerine kadar btn numune rnek ve modeller gibi yalanc ve lyd. Muharrir mahkm Halil'in byle dnmesine ramen tesviyeci mahkm Fuat beendi Etimesut'u. Kalkt tiren. Sada bozkr aalanmt. Akasyayd ou. Korkak, kukulu ve tereddtlydler. Halbuki cesurdur akasyalar ve kanaatkrlkta getikleri halde develeri bu toprakta tutunabilmek iin Ankara'da bir mteahhit kadar para yemiti herbiri. Mahkm Halil'in byle dnmesine ramen mahkm Fuat memnundu akasyalardan. Tiren Gazi stasyonu'nda durdu. Bir taksi gidiyordu asfaltn zerinden Ankara'ya. hava gediklisi vard takside ve nar ieinden bir kadn. Kadn arasndayd pilot Yusuf'la telsizci Vedat'n, ofrn yanndayd makinist Rahmi. Ya on sekizdi makinist Rahmi avuun. Gen ve hayret iinde bir fareye benziyordu sivri, esmer surat. Ve kurun-mavi niformasnda kravat yerine iyice yerlememiti henz. On sekiz yandayd makinist Rahmi avu, on sekiz ya. On sekiz yanda yrek bir sapan ta gibi frlatlr 220 ve kafamz omuzlarmzn stnde deil, nerelerde? nerdedir? On sekiz yanda hatrasz yatlr, on sekiz yanda prltlar ilerdedir: bir yan deniz derya bir yan yemyeil ormanlk, bir yan gayya kuyusu bir yan bizimle balayan dnya bir yan gnlk gnelik bir yan rya, bir yannda srt st yat, yldzlara bak, bir yan dmdz gz alabildiine ko, bir yan tozluk dumanlk bir yan bombo, habbeler kubbedir, pireler deve bine bin katlr, on sekiz yanda hatralar dnlmez anlatlr. Fakat makinist Rahmi neyi anlatacakt? Hava Gedikli Okulu'na girmeden nce bir hapisane bakkalnda rakt. Sefil torbalan ve zavall tabakalar hibir zaman azna kadar dolduramayp tahan pekmez, kuru fasulya ve kmr tad bir buuk yl ta dkknla demir kapnn arasnda. Makinist Rahmi neyi anlatacakt? lkokulu a karnna ve aktardan alnan kalemlerle bitirdiini mi, yoksa babas (kara sakall bir kadayfyd) ldkten sonra anasna kendi eliyle zampara getirdiini mi? Neyi anlatacakt makinist Rahmi? Hapisane bakkal pehlivan Hseyin'i mi? Ard ayaklar stne kalkm ihtiyar bir ay gibi Hseyin dolard karanlk dkkn homurdanarak. Sesi bir kz ocuununki gibi ince ve irret olurdu sevinirken ve kfrederken. Ustasndan dayak yerken Rahmi derhal melir avularyla rterdi yzn ve parmaklar arasndan kurnaz ve masum glmserdi, her nedense, bakkaln karsna. 221 Elli yanda vard yenge. Simsiyah, smsk barts. Bacaklar kupkuru, gs dmdz. Salar ve dileri takma. Fakat inanlmayacak kadar mavi, hain ve edepsiz gzleriyle belki de Rahmi'yi bir eylere hazrlyordu. Rahmi yle sanyordu ki artk bu dkkndan bir daha kamayacaktr: (rann adam olmasn ister mi bakkal Hseyin?) Hep burda geecek byle yz, byle bin

hesaba gelmez yllarm. Hem de sonunda u karanlk keye ceviz uvallarnn altna kazlacak mezarm.. Neyi anlatacakt makinist Rahmi, Hava Gedikli Okulu'na nasl girdiini mi? Bir retmen yatyordu hapiste. Yreinde bir baka dnya olduundan rahat yoktu. erde cezas, darda ahbab oktu. Kulaklar kocaman, boyu ksack, aptalca bir ey gibi gelirdi adama. nanlmaz ama parasz yazard mahkmlarn istidasn. Gardiyan Memet'i darda ie soktu. Bir idaml ald daraacndan. Can cier ahbabyd mdrn. Halbuki hafta gemezdi ki hakknda ifte ayl bir zarf gelmesin. Bir snneti hapiste yatp kmt . Hrsz, nekre, kardiyak, dev gibi bir adam, bir gz kr. Aktrle merakl ve Halkevinde rejisr. Rejisre gnderdi Rahmi'yi retmen (bakkal Hseyin'den gizli), Rahmi'yi ube reisine yollad rejisr (reis daysyd) 222 ve Rahmi girdi Gedikli Okulu'na, (...) Neyi anlatacakt makinist Rahmi avu? Ne bir tek atlay, ne bir tek uu, yeryzndeydi ii ve ilgilendirmez nar ieine benzeyen bir kadn hangarda motorlarn temizlenii. Rahmi avu ofrn yannda arkaya dnm avularyla kapamt yzn, (kimbilir neden?) ve parmaklar arasndan masum ve kurnaz glmsyordu nar ieinden kadna. Kadnn gzleri yengeninkiler gibi edepsizdiler (fakat hain ve mavi deil yumuack ve yeil ve srmeleri iinden Rahmi'yi szmyorlard, ve belki bundan dolay Rahmi'nin yreinde hafif bir di ars gibi bir sz vard ve bir lokma keder,) kadnn gzleri baygn bakyordu pilot Yusuf'a. Kstah, tknaz ve sarnd pilot Yusuf. Ve sol kann stndeki yara yeri mark ve dargn bir ocuk edas veriyordu pembe beyaz yzne. Nar ieine benzeyen kadn , (otuzluk, otuz belik ve onun nar ieine benzeyii dudak boyasnn ve ipekli emprimesinin ii zaten.) dokundu tombul parmayla Yusuf'un yara yerine. Ve gzleri edepsizliklerini kaybetmeden tuhaf bir strapla bir abla, hatt bir anne sesiyle sordu: 223 Bu neden oldu byle? Bu mu? Bu, hi, yara yeri. ocukken daldan m dtn? Gld istihfafla pilot Yusuf, (kahverengi mein bir ceket giymiti niformasnn stne bilhassa en kaln ve en kabasndan seilmiti boyun atks): Daldan deil, iki bin metreden. ki bin metreden mi? Minareden ne kadar yksek? Vah glm. Tayyareden, ey, uaktan dtn demek? Pek de dtk saylmaz, kendimiz atladk. Ve pilot Yusuf kadna merhametle glmseyerek anlatyordu artk: Tecrbe uuundaym Eskiehir zerinde, Yzba Rfat'la beraberiz. Boyuna kumanda veriyor bana,

halbuki iten anlamaz, bir aldrmadm, iki aldrmadm nihayet kzd kafam, kaldrp attm kendimi. Parat ge ald biraz. Kamzdan yaralandk. Sustu. Ve ocuk dudaklarnn ucuyla ilve etti hemen: Bunlar ufak i!.. Konutu ksm gibi kadn: Niye bu meslee girdin? Ben seni brakmazdm, eer (eer annen olsaydm, diyecekti az daha), karn, ey, nianln olsaydm. Babasnn (vapur kaptanyd) sesiyle cevap verdi Yusuf: Kadnlar karmaz byle ilere. Hem bizim meslekten stn var m? stn, ereflisi? (imdi kendinindi sesi). Harbe girelim de bir o zaman anlarsn benim ne adam olduumu. 224 Sonra, evet, havalarnn istikllini kaybeden millet (imdi bir radyo hatibinin sesiyle konuuyordu), yok olmaya mahkmdur... Kadn batrd ate krmz sivri trnaklarn Yusuf'un dizine: Glm, dedi, glm, anlyorum senin ne adam olduunu, ben imdi de anlyorum, ama kuzum glm, muharebe olmasn. Telsizci Vedat avu da (on dokuz yanda, buday benizli, ince uzun) ayn fikirdeydi. Korktuundan deil (belki korkard hl karanlkta tek bana yatmaktan ve hl babasndan korktuu muhakkakt, harbetmekten korkmay aklna bile getirmemiti fakat, ayn fikirdeydi Vedat almas gecikir diye elektriki dkknnn. nk harp biter bitmez askerlikten kp aacakt dkknn zmir'de. Babas memurdu Vedat avuun, ticaret yapm, balar da var. Vedat' srf haylazl yznden terbiye olmas iin gedikli okuluna attlar. Doru. biz harbe girmeyelim, dedi. yle ya, diye dargn konutu pilot Yusuf, babann kfl altn ok. Dkkn ii malum. Ama harbe girilmezse biz pilotlar ne halt edelim, olum? Biz nasl gsterelim kendimizi? Kaptkat ofr gibi yolcu mu tayacaz? Uzun etme, paras bol sivil pilotluun... Oras yle ama, yalnz para yeter mi be adama, sivillie bo ver, niforma, olum, niforma... Yusuf, glm, 225 ya bu gen yanda lrsen? avularn de hayretle baktlar yzne kadnn. Makinist Rahmi omuz silkti, gld telsizci Vedat, cevap verdi pilot Yusuf: Ne olacak? (nn adna konuuyordu), hem yalnz harpte mi lnr? Daha bir hafta nce Temen Ali'yle Baavu Hasan yirmi metreden meydana saplanp kmr oldular. Sonra, bir ay nce, siste daa arpp paraland ahap'la Selim, sonra .. saymakla tkenir mi? Hem, lmse lm, zaten lm gze almadan bu halt yenir mi? (Bunu, srf byle vnlr diye sylyordu, yoksa farknda deildi neyin gze alndn, yirmi yandayd o lm yle mnsz bir eydi onun iin.) Makinist Rahmi kart sze, (anlataca eyden kibirli ve bahtiyard ve bilhassa bahtiyard sze kartndan): Bizim Rait avu makinist benim gibi ben yata

belki bir ya byk Gelibolu'da bir kz seviyordu. kz bakasna verdiler. Rait arland bundan. Talim uana atlad gibi szde yasak, makinistler uamazlar gerdek sabah arpt kendini kanat, motor, damadn damna. Ev mev, kz mz, Rait falan cayr cayr yandlar hep beraber... Pilot Yusuf yandan memesini skt kadnn. Ve mrldand bir arknn ilk szlerini: 226 Delisin, deli gnlm.. Sonra bard sarho olmu gibi birdenbire: lmse, lm.. iftlik kmeslerini gemiti taksileri oktan. Etlik Balar gzkyordu karda, solda. Dipte, ilerde Ankara Kalesi. Bu bahar sabahnda, asfalt yolda, serin bir su fslts gibiydi lastiklerin sesi. Yumuak bir ark mrldanyordu motor. ofrn emrinde makina, (insann emrinde hibir hayvann olmad kadar) makina bir cep saati rahatlyla iliyor. zerlerine doru gelip tekerleklerin altndan kaan asfalta bakyor ofr, yrekte kl halkalar geniliyor, geniliyor. podrom'a yaklatlar. ofr bir bahe iskemlesinde oturur gibi oturmutu. Krk yanda vard. Matrutu. Yakn arkadalarndand hapisteki airin, (kimbilir ofr Ahmet'in destandaki macerasn belki de ondan almt air). Merakla dinliyordu gediklileri. Eski ordularda svariler, diye dnyor, imdi tayyareciler. Onlarn da en sslyd niformalar bunlarn da. Onlar da en delilerle en genlerden seilirdi bunlar da yle. lme en yakn onlard o zaman imdi bunlar. Ve bakt dikiz aynasndan Yusuf'un yzne: sarn ve kstah olan ve izgilerine hayat btn hametiyle henz dolan. Bakt Yusuf'un yzne, 227 telsizci Vedat'a bakt, bakt yannda oturan makinist Rahmi'ye. Hepsinde, krksz alnlar ipekli kat gibi dmdz, hepsinde aln bile bilmeyen a bir yz. Yaamlar bir lokmack henz, henz bir lokmack hatralar var, ykleri byle hafif lme byle kolay gidiyorlar... ipodrom'un yanndan geiliyor. Ve yepyeni bir ehir kardadr: kibirli ve muzaffer inkr ederek varolarn bozkrn ortasnda babo bir israfla peyda oluveren. Geiliyor stadyomun yanndan: buras hazr elbise gibi bir tuhaf yeni, bir tuhaf tl ve ehre deil de cameknda bir mankene giydirilmi gibi duruyor. ofre seslendi kadn: Dur, beni burda brak, dedi. Kadnn ustaln beendi gedikliler: ne olur ne olmaz, subaylar bile yaka silkiyor Merkez Komutan Demir Ali'den. 228

VIII Haydarpaa'dan 15:45'de kalkan katar girdi sessizce Ankara Gar'na. Saat sekizi eyrek geiyordu (be dakika rtar). Ankara Gar'na bahar: , stasyon polisinde artan gizli bir tel, nc mevki bekleme salonunda kyl yap iileriyle ve bfesinde gbekli bir marula benzeyen stanbul hasretiyle gelir. Ankara Gar temizdir, rahattr ve bilhassa yenidir. Fakat mermerlerinin aydnlna ramen anlatlmas yle zor (yahut yle kolay) bir ey vardr ki rzgrnda barlmaz, kouulmaz, yksek sesle gllmez Ankara Gar'nda, O kadar ki kalkacak tirenlerini ses-bytenlerle haykrd zaman bo bulunursa insan arr, baka bir dnyadan sesleniyorlarm gibi. Mahkmlar indi tirenden bavullar ve jandarmalaryla. Kelepeleri vurulmutu yine. Yrdler ilgi uyandrmadan, (yahut uyanan ilgiler belirtilmedi). Yalnz, bir kadn bir kadna: Bunlar Alaman casusu, dedi, (sarnd Sleyman). Mahkmlar yola koyuldular jandarma merkezine doru (aktarma tirenlerini orda bekliyecekler). Bir kyl hamal tayordu bavullarn. Isszd caddeler: 229 belki erken belki ge belki l bir saat, belki duvarlarn arkasna ekilmi hayat. Yn yn kat kat mermer beton ve asfalt. Ve heykel ve heykel ve heykel, insan yok fakat. Ve sonra bozkr: en beklenilmedik yerde ve her eye ramen ehrin iine kadar giren, ve sonra derhal topran sonsuzluu... Sleyman, dedi mahkm Halil, ehirle bozkrn kavgasna bak. Gryorum, henz ayakta olsa da bozkr yeniliyor. Durdu tesviyeci mahkm Fuat, okad ince byklarn kelepenin demiriyle, bir tezgha bakar gibi ehre bakt: Ben beendim Ankara ehrini kardalar, dedi, aklm ermez ama yap iine belli ki ter dkm bizim ii milleti temiz i karmlar.. Bakyordu gkyzne mahkm Melahat: Gkyz masmavi geni rahat. Hop, lastik top. ocukluu geldi, kz geldi aklna. Topunu havaya frlat kzm, havaya frlat. 230 Topu yok kzmn. stanbul'a mektup: Anne, lastik bir top al benim kza, koskocaman, kpkrmz olsun, benim gm kpeleri sat. Topunu havaya frlat kzm, havaya frlat. Nerde top oynayacak? Gkyz gzkmez bizim sokakta. Havada bulut, sen bunu unut. Havada yzen tek bulutu grd Melahat: bir ocuk gmlei gibi kk irin

ve beyazd, ve usuz bucaksz mavilikte gidiyordu glmseyerek. Kar kaldrmdayd niversiteli, (brakmamt peini mahkmlarn) bakt Melahat'n bakt yere bulutu ve gkyzn grd, hatrlad Tolstoy'un Harp ve Sulhn: Topran kavgasn yreinden at, bul ki gkyzn, ordadr bahtiyarlk, kukusuz, sefaletsiz, geni, yksek, rahat, byk srrn orda zer hayat... Gld. Ve kaybetmeden muazzam ihtiyara saygsn: Toprakta yenilmek, insanlardan kesmek midi, diye dnd, hazm zamanlarnn felsefesi yahut. Ve o bunlar dnrken yukarda, sonsuz mavilikte bir ocuk gmleine benzeyen bulut yarlr gibi bakla yrtld ortasnda motorlu bir uakla. 231

Bakt uaa niversiteli ve dnceler kafasnda atlad birbirinden: Teknik ter ve kan iinde kurtuluu getiren teknik elektrik, motor, mazot pike yapyor pilot kolan vururken Emirgn Korusu'nda ben nar asma salncak yar gelip yar gidip sallanacak pilot akln oynatsa bir bomba atsa, mitralyz ateine tutsa yahut Londra, Belgrad, Roterdam. Tolstoy byk adam her eye ramen byk, dman askerleri ne gzel konuturur Sivastopol Harbi'ndeki hatralarndan alm bunu, Sivastopol nnde yatan gemiler Harp ve Sulh'n Franszca tercmesindeki not: 'Ate kes zamanlarnda dman ordularn askerleri toplanrlard bir araya ve anlamadklar halde birbirlerinin dilini kardee glrler vururlard omuzlarna birbirlerinin. Harbi hazrlayanlarn ruhu yannda onlarnki ne kadar yksek onlara, ayr milletlerden gelmiler diye onlara, insan ve karde deilsiniz dmansnz, diyenler..' Ben Tolstoy kadar byk bir yazc olabilirsem eer. 'Sevgilim elini ver, pecek deilim, gtreceim onu yeni bir dnyay ileyen ellerin arasna.' Bu iiri bitirip bir yerde bastrabilsem Selma dehetli sevinecek. Bir keyi dnnce grnd Vilyet Jandarma Merkezi. 232 ki katl, beton bir yapyd bu. Muzaffer olmutu yine tahta evlerin ortasnda: ikinci elden Ankaral mteahhitle Macar kalfalarn kbik slbu. Mahkmlarla jandarmalar girdiler. Melahat erler kouunun nnde sofada kald, kelepeler skld nezarete kapatld tekiler

bodruma bavullaryla beraber. imento plak ve aydnlk. Bavullarn stne oturdular. Sleyman: Yorulmuum be, dedi. Dayad ban duvara. Ve kaln sesinde bir para alay ve bir hayli hasret, balad sevgili arksn mrldanmaya: Hayat gel ielim gel ielim puseden kadehlerle. Byk bir ciddiyetle gazete okuyor Fuat. Ve Halil hatrladn farketmeden hatrlamaktadr: Polis mdrlklerinde odalar, jandarma nezaretleri, hapisaneler, herbiri kopmu bir yrek gibi vurup akll kederinde geiyorlar kilometre talar gibi durup yolunun kenarnda. Hudut boyundayd ilki jandarma nezaretinin, bir si denize ve msr tarlalarna yakn,, bodrumundayd hkmet konann: slak gemi enkazyla dolu penceresiz simsiyah derinde nasl uzun tereddtlerle tututuydu alev: 233 bir kibrit yakabildiydi. Hava bir ldrlmn cesedi gibi plak ve alildi duruyordu aydnlanmadan yerli yerinde. Bard, tekmeledi kapy Halil ve avu bir mum getirip koyduydu. Darda, gnein altnda saat sabahn dokuzuydu. Halil bir insan kokusu duyduydu da, yrdyd insana doru, mumu elinde. insan: gzlerinin arkasnda: kapank, insan: siyah, uzak bir byk, bir unutulmu evde bir pencere gibi camsz karanlk ve ayaktayd paralanm bir omurgann zerinde. Korkuluyormu gibi akntya kaplacandan insan bir paya zincirlemilerdi bacandan. Halil'in selmn almad insan kald yine yle hep bir bana kendi gzlerinde. Deli, karasevda, melankoli. gn gece deliyle babaa braktlar Halil'i. Deli zincire bal, Halil birbiri peinden yakt mumlarla. Sonra karldlar atldlar bir gemide ambara. Yedi gn yedi gece yolculuk. Ve stanbul'da geerlerken kprden (Halil deliyle ayn zincire bal ve sngler iki yanda) pelerine takld oluk ocuk. lknce tuhaf bir utanma duydu Halil sonra byk bir rahatlk. Ve bu rahatl bir daha kaybetmedi artk. 234 Evinin her baslnda ayn rahatlkla at kapy. Ve mdriyette her kalknda sopann altndan (yanaklarnda paralanm gzl ve tabanlarnda ayplad bir sz) yreinde fakat hibir ey sylememi hi kimseyi ele vermemi olmann rahatl, ayn rahatlk... Ve galiba nc giriinde stanbul Cezaevi'ne ayn rahatlkla yatt alk grevine arkadalarla beraber, ve taynlar yastk yaptlar ayaklarnda pranga ve slak imentoya uzandlar yar plak. Ve arkta akrepleri, toprak koular, karpuzlaryla nl hapisanede Halil'in stne uaklarn saldrd Krt beyleri ve beline inen odunla devrilmeden nce Halil ayn rahatlkla yard nn kafasn. Ve Ankara'da, mnferitte kitapsz, kalemsiz, ve insansz gndzleri bir avu leblebiyi yere atp sayarak ve geceleri sayarak pencereden ehrin klarn ayn rahatlkla tek mi ift mi oynad kendi kendine. Anlamak: en byk rahatlk. Kar konulmaz zoru sosyal zaruretlerin ve kavga: akl, yrek,

yumruk, alabildiine nefret, kin, alabildiine merhamet, sevgi, insan insan smrmesin diye ve daha dil bir dnya daha gzel bir memleket iin... 235 Fakat kapatt gazeteyi hmla: Vatan sevgisinden bahsediyor Nuri Cemil, dedi, sklp utanmadan vatan sevgisinden bahsediyor! Keyifle konutu Sleyman: Hele kr, senin de kzdn grdm be . Ne sandn idi ya? Bahseder. Bir yandan vatan satp bir yandan byle bahsettiler. Vatan sevgisi mi bu hergelelerde? Hangi vatan sevgisi? Sandalya, depo, fabrika, iftlik, apartman sevgisi. Mlkn, sermayesini al sandalyasn ek altndan, heriflerde dman topra olur vatan. Btn tarih boyunca bu byle. Fransz inklbnda dman ordulara rehber oldu asilzadeleri Fransa'y ezmek krall kurtarmak iin... Ve beyaz Rus ordularnn iplerini eken Vrangel'in, Kolak'n Denikin'in, Alman, ngiliz, Japon kapitalistleriydi. Ve bizde Hanedan li Osman ve etrafndakiler Londra bankalar ve Venizelos'la beraber yrdler fethetmeye Trk milletinden Anadolu'yu. Ve hatt laf aramzda, mill in lideri an-Kay-ek, Amerikan paras ve Japon silhlaryla... Sleyman'n szn kesti Fuat: nsanln Hali romannda Malro'nun lokomotif ocaklarnda bir yakl vardr ii inlilerin... Devam etti Sleyman: berik yarmadasnn 'en byk vatanseveri' Franko saldrd Fasl Araplar ve Alaman uaklarn 236 halk spanyol vatannn zerine. Ve ite Verdun kahraman Mareal Peten, Fransz kasketlerinden rkerek Fransa'y dmana teslim eden... Vatan sevgisi mi bu hergelelerde? Hangi vatan sevgisi? Halil gld. Yine cotun, Sleyman... Cotum ya, elbette coarm. Fuat takld: imdi bu cokunlukla bir satran partisine var msn? Ona da varm. Ama siz Halil'le oynayn nce yeneni ben yeneyim. Halil kard bavuldan satran takmn. Tahtasn kendileri boyamlar, talarn kendileri oymutular. Oyun ilknce sknetle balad. art komutu Halil: Srlen ta geri alnmayacak. Altnc hamlede Fuat bu art bozdu. Halil kzd. Devam etti oyun.

Sleyman birlik oldu Fuat'la Halil'i kzdrd bsbtn. Devam etti oyun. kide bir Fuat'a akl retiyordu Sleyman. Fuat kzd bu sefer: Sen karma, aryorum. Devam etti oyun. Fuat'n ah bir bana kald tahtada. imdi beni on hamlede mat edersen edersin, Halil, edemedin mi pata. On hamlede deil, on be. Sleyman atld: Hayr, on iki... de bilmiyordu ka hamlenin gerektiini. Barp aryorlar 237 kibirli bir inatla grlt ediyorlard. Dardan kapya vuruldu: Ne oluyor be? Dvyonuz mu? Sustular. Glerek baktlar birbirlerinin yzne. Sleyman cevap verdi: Dvmyoruz, meraklanma, onbam, konuuyoruz. Dvmeyin, dvmeyin. Adam gibi konusanza... Kapdaki gitti. Ve oyun patayla bitti. kard gzlklerini Halil, plak iki ocuk gibi kald gzleri: tertemizdiler bir para kederle glmsyor ve yordular. Yumdu gzlerini Halil. Krmz, yeil halkalar dnd kapaklarn karanlnda ve sonra durgunluk simsiyah geldi. At derhal gzlerini Halil, gzlklerini tella takt. Gzleri kavanozda iki balk gibi rkmtler. Bakt: gitgide daha scak, gitgide daha net, tekrar kla ve renkle geldi eyada ve insanlarda hareket. Sordu Sleyman: Nen var, Halil? Bir eyim yok. Karanlk meselesi. Anlamadm. Karanlk kt ey, Sleyman, yalnz karanl grmek karanlktan baka bir ey grmemek kt. Sleyman gld: Kr olmak desene una. Bence de sakatln en mthii bu. 238 Fuat kart sze: Kolsuz, ayaksz kalmak, kr olmaktan iyidir. Halil birdenbire bir ey hatrlam gibi Fuat'a sordu: Kavgan gzlerini istese vermez misin? -- Hi dnmemitim. Mutlak icabederse ama onu da veririz. Bunu imdi niye sordun? Sleyman kukuyla bakt Halil'e: Yine gzlerin mi yoruldu? Hayr. (Fuat'a dnd Halil). Senden iki ya gentim, Fuat, bu ie girdiim zaman. En olmaz eyi dnen, en ar fedakrla hazr, dehetli merhametli, mthi merhametsiz, ve lirizme dman ve bir hayli romantik, kusurlar ve meziyetleriyle velhasl delikanl bir mnevverdik. Sen anlamazsn, kr ki amelesin, Sleyman anlar. Halkn kokusunu ilk ald kitleye ilk geldii zaman bir tuhaf tezattadr mnevver delikanllar: bir yandan topyekn inkr eder fert olarak kendini, yine kendi kendiyle urar br yandan. Ben de kendi kendime sorardm: Her eyini vermeye hazr msn, Halil? Evet. Gzlerini? Evet. Kr olduktan sonra da sylerim, yazarlar,

kr olduktan sonra da dvmek kabri... Fuat gld: Doru dnrmsn, dedi, ama bu durup dururken eytann bile gelmez aklna. Mnevverin aklna gelir. Fuat sordu: 239 O zaman da gzlkl mydn? Halil dnd: Yani yine gzlerin hasta myd, diyeceksin. Gzlkl deildim. Fakat belki hastalk balamt. Bilmiyorum, Fuat... Hl bilmiyorum ya hastaln adn. Hl tehis koyamadlar. Fakat mesele bunda deil... Kapnn demiri ekildi dardan. Hep o yana baktlar. ki jandarmayla Melahat alan kapda grnd. . ocuklar, biz gidiyoruz. (Ankara Hapisanesi'nde kalacakt Melahat, zaten tekiler de ayrlacaklard birazdan: Sleyman douya, Fuat kuzey taraflarna, Halil bir bozkr hapisanesine gidecekti). Biraz dur, abla. pekli, krmz bir mendil verdi Fuat: Gznn yan silersin aklna geldike kocan. Zaten bu onun yadigrdr. Sen sakla, daha iyi... Halil sordu: Onbe liran var, deil mi? u bei de al, yirmi olsun. Her hafta mektup yaz, kuzum. Olduka rahattr Ankara Hapisanesi. Yerle, kzn da getirirsin yanna... El sktlar, Melahat'n gzleri yaard biraz. Melahat gld. Melahat kayboldu. Kapand kap. Ve dardan demiri tekrar srld... kinci Kitabn Sonu 240 NC KTAP

BRNC KISIM I Toprak gzalabildiine dmdz rlplak ve krmz biber gibi ac. Batda bir tek, uzun kavak aac. Bozkrda hl dolayorsa da kokusu sararm kekik gkiekler oktan kurumutu ve geven otlar safi dikendiler. Baky'le Bakrl'nn aras sekiz saat eke:. Nigr sabah ezanndan beri kayordu kocasnn kynden hovardasyla. Terlemi memeleri. Vakit leye yakn. Isnd byam otlar. Toprakta uultu. Bozkrda crlayak bcekleri ve ekirgeler

sylyor en umutsuzunu arklarn. Alt aylk bebesi kucanda Nigr'n. Bozkrn stnde bulutlar bembeyaz, stste ve ard. belli belirsiz kmldanyordular. Durdu Nigr. 243 On adm nde giden Mustafa'y ard. Mustafa ykm kasketini ensesine, bakyor bulutlarn arasndan geen bir aylaa Yrtc mahlk germi kanatlarn, sessiz sedasz, kattan resim gibi, bulutlarn arasndan akyor. Bulutlarda bir avlanmaz ku olmak... Kuyunun bandayd kavak. Nigr oturdu kuyunun tana. Petemalnn altnda karn haindi ve yumuak. Bebek kard kundaktan yumruklarn. Kundakta dmeler dikili iki sra on ikierden yirmi drt. Bir tanesi cam. Eilse stne iinde kendini bir elma kurdu kadar grr adam. Vakit ikindiye yakn. ekirgeler ve crlayak bcekleri bozkrda hl bitirmediler arklarn. Bir tilki geti yolun alt ucundan ve ovanlann ardnda kaybolmadan nce dnp bakt kuyunun tanda oturanlara. Bebek ar geliyordu Nigr'a. Kocasnn dl. Ve Mustafa diyordu ki: Kyde len ocuun hesab m var? 244 l saylmaz alt aylk l aylak yrtcdr. Tilki kurnaz. Kuyu derin. Bozkr usuz bucaksz ve krmz biber gibi ac. Devrildi cam dmenin iinde bir kck kavak aac. Nigr'n kucandan bebek dt kuyuya. Yolcu yolunda gerek bebek rahat uyuya... Rahatlnda yalnz kalmad bebek. Mustafa ile Nigr mapusanede ayn rahatlkla uyuyordular. Kalede jandarmalar ileri geri. Fr fr tyor ddkleri. Yldzlar grnyor bulutlarn ardndan. Mapusane emesi bir bana avluda yandan akyor yandan. Mapusluk bir ey deil ayrlk var bir yandan. Altnc kouta on drt kiiydiler. Mustafa kapnn dibinde. Szleri yumuack kapal az ak. Elini ark syler gibi dayam yanana. Hamamda kir karr gibi karyordu hapiste yorgunluunu. Uykusu bahtiyard ve memnundu hayattan. Mustafa'nn solunda Hamza. 245 Hamza bir avu deinde bada kurmu oturuyor, ufack. Vur, dedi Hamza'ya, iftliinde alt Nuri Bey, Drzadelerin obann vur. Nuri Bey ki jandarma avuuyla ayak ayak stne atp konuur, Drzade saymaz da Nuri Beyi obanna krdrrsa bacan sar inein, elbette ki bu oban

yaylann dznde vurulur arkadan, kzl kanla dolar ak kepenei.. . Hamza oktan unutmutu obann yzn. den kp gelse bile tanyamaz. Nuri Bey tutmad szn. Ceza giydirtmem, dedi. Giydirdiler. Hapiste bakarn, dedi. Bakmad. Bilhassa bunu affetmedi Hamza. Ye mektup yazacak mddeime Beyden korkmasa. Ortalk iiyordu. Hamza kalkt namaza. Hapiste Allah, hapiste sineklerin eidi, tahtakurusu, pire, bit, yeniden grlecek hesaplar, insan hrsndan alatacak kadar mit, dostluk ve dmanlk, hapiste kuku, hapiste vefa, fakat girmiyordu hapise inadetmi bir defa: pimanlk. Kabahat lenin, darda kalann, cezay verenin. Koularn kaplar alyor. Mapusne emesi br bana deil avluda artk. 246 Geliyor emenin yandan akan suyuna, bir geyik srs gibi bir perian kalabalk. Kahve ocaklar yand. Kerim kard zuladan ban ald zerine. Drt kat yatann tepesinde akir Aa uyand. Gece Musa'y slatp mnferide atmlar. Esrarke Aptl rpt kollarn horoz gibi tt. Kumar yedinci kouta nerdeyse baslar. Yolunuz ak olsun gnaydn arkadalar. Bagardiyann odasn vermilerdi Halil'e. Tek bana. Masas ve karyolas vard. Odas tekmil duvarlar ve kitaplard. Ve fotoraflar, Aye'nin, Fuat'n ve Sleyman'n. Kapnn zerinde iki harita: imal Afrika ve ark cephesi. Burda bazan kendine kzacak ve utanacak kadar rahatt Halil. imdilik galiba tekrarlanmayacak: alk grevleri ve arkta Krt beylerinin uaklarndan yenen dayak. Dizine vurup piposunu, kln dkt Halil, bakt kapdan yana. irin bir utangalkla araland kap, gcrdad rezeler ve yuvarlak ba nde rkek bir tosun gibi ieri girdi Peder. Mapusne asl ismini oktan unutmutu Peder'in, belki kendisi de unutmutu asl ismini. ocuklar kouunda sbyan babal yapmt ve pederlik kalmyd o gnlerin. 247 Admda bir duraklayp yrd Halil'e doru, sonra yrtk, kocaman asker postallarn birbiri stne basp tombul boynunu bkp durdu. almyorsun, bubacm, niye almyorsun? Merhaba, bubacm, dedi. Sesi de gvdesi gibi tknaz ve bodurdu. Merhaba, Peder. almyorsun, bubacm, niye almyorsun? Gzlerim aryor, Peder, gece uyuyamadm. Niye uyuyamadn, buba,

hanm ablam m dndn? Halil gld: Evet. Yalnz onu mu dndn, buba? Hayr. Beni de dndn m, muhterem bubacm? Sen aklma gelmedin, Peder. Ben aklna gelmedim demek? Gelmedin. Peder meldi Halil'in karsna: Bir cigara kard koynundan. Kibrit istedi. Vah bir tapn gibi iiyordu cgaray. Gzlerini ehvetle smsk yumuyor ve az iki yana yrtlacak gibi uzayarak duman slkl solumalarla ekiyordu iine. Tek lf etmedi cigara bitene kadar. Sana bir diyeceim var, buba. Bana Afyon'da ceza kesen reis buraya reis gelmi. Bir mektup yazacaz, ceket pantul isteyeceiz. Afyon'da veriyordu. Karar okuyunca sana 24 sene verdik olum, dedi. 248 Ben ne dedim? 24 seneyi yatarm, buba, sen de her yl bana bir ceket pantul gndereceksin ama. Gnderdi mi, Peder? Gnderdi. Sonra ben buraya gelince kald. imdi syleyim yaz, bubacm. 'Muhterem reis buba, evvel selm ederim, iki gzlerinden perim. Bana vermi olduun cezay kabul etmiyorum. Ama niin kabul etmiyorum? Sen sznde durmadn. Bana bir kat elbise gnderirsen gnder, gndermezsen al cezan geri.' Yazdn m? Yazdk, imza? mza istemez elden yollayacam. Halil, Peder'in suunu ilk defa merak etti: Peder, senin suun ne? Kz karmak, bubacm. 24 sene ok be, Peder. l de var, bubacm, iki tane kadar. Peki nasl oldu bu i? Peder cevap vermeden nce dnd biraz: Bubacm, dedi, ben syleyim sen yaz gazeteye basarz. Ben bu karacak olduum kzn bubasna altm iki buuk sene. Bu herif son hayatnda tuttu kz bir zengin yere verdi fakat. Bubacm olmad bu i falan dediysem de kz bana verimkr olmad. Ben ne yaptm? Gittim bir tabanca aldm, bir de kama. Ben paray nerden buldum? Kolay: Uak irketinde altm, eker deirmeninde iki ay. Burda alrsan para verirler adama. 249 Bir tabanca aldm, bir de kama. Yaz gn. Austosa Yaylaya bunlar arpa yonmasna gitmiler. Ben de gittim. Vukuatn meydana geleceinden haberim yok. Fikrim: dnerken yolda evireceim bunlar kz karacam. Pustum, bekledim. Saktm: bunlar ate yaktlar yemek yediler biraz. Sonra ayn aydnlnda biraz yonma bitiler. Yattlar. Ben ne yaptm? Yzm boyaladm atein kmryle. Ben ne dedim? Beni tanmasnlar. Sonra usul usul yanatm oraya, Kzn salarn kavradm sardm adamakll bileime. Ne kadar kuvvetim varsa br tart tarttm kz. Vay anam yandm, demesiyle beraber

ullandm zerine. Yandm, dedike, hemen te yandaki anas olacak kzn acsna dayanamad, geldi ora bir tak takt boynuma. Takmasyta beraber, ben ne yaptm, bir bak, gitti tepesi st. Sonra birisi daha geldi. Ona da dah ettim. Bindirdim omzuma kz. Bayr aa yrdm. Attm omzumdan kz, srdm, srdm, srdm, kesildim. Bir mddet geti aradan. br tarlann yznden iki adam geliyor. 250 Silhl. Ben ne dedim? Vuracaklar beni. Bu kz brakacam dedim ben kendi kendime. Kzn donunu kardm braktm pplak. Bir ey yapmadm ne yatan syleyim. Sonra geldim kye. Bindim bir hayvana. Murat Da'nda gezdim bir buuk ay. Bir mddet geti aradan. Bu i byle olmayacak. Ben ne dedim? yisi mi gideyim olaym mapusaneye teslim. Kz da lm sonradan. Gitmedike dan ederdim ba, ldrmz yavruca... Hepsi bu kadar m, Peder? Bu kadar, ama dur bir ey daha var, onu da syleyim yaz. On yandaydm bizim kye geldiinde Yunan. Bir sr kalabalk katr matr yle yld doldu her tarafa. Bir on sekiz yanda daymn bir olu vard dah ettiler sngy gitti. Komit diyorlard, ete. Sonra daym dipii vurduu gibi Yunan dili boazna tkand ld. Sonra Yunan belki yzden fazla doluverdi evimizin iine. Zavall anneciim beni brakp kaamad, kaamad taktirde mecbur oldu kalmaya. Odaya koymak istediler rzna taarruz iin, 251 o da girmedii taktirde dah ettiler sngy. Bir vakit geti aradan, iki gvur ocuu gkte uan kuu sapanla vuruyor, getiriyorlar tutup karyorlar gzlerini. O zavall ku ne yapsn? kyor yukar tavana bir, bir arpyor kendini yere. Yahu, dnyorum ki niin kardlar bunun gzn? Tabi ben de cahilim, kuun gzn karacanza kafasn kesin dediysem de biz byle grmz diyorlar atamzdan, dedemizden. Sonra... Bir mddet geti aradan. Sonra... bu kadar ite, muhterem bubacm... Halil gld: Szlerinin yars yalan, Peder. Peder buruturdu suratn alamaya hazr alt aylk tombul bir ocuk kafas gibi. Deil bubacm. Peki hepsi doru mu? Peder cevap vermedi. Halil srar etti: Sylesene. Peder konutu mark bir kurnazlkla: Yalan da var, bubacm. Gld: Nur olasn, dedi. Ben grme yerine gideyim, muhterem bubacm. Bugn grme gn m, Peder? Grme gn. Grmecim yok ama

grmecilere bakmak houma gider. Krpt yumuk gzlerini: Katk da kar, bubacm, grmeciler sevab sever... 252 II Hamdi erke'in Kabak Ky'nde 336'da dnyaya geldi. Tuzladlar. Yumuakt. Sevindiler olan olduuna. Krk kmadan budayn dibinden gnee bakt, rendi toprakta yatmasn. Ev karanlk toprak gzeldi. iek kard 337'de, ellerini baladlar. Ve 1339'a kadar dolat dnyadaki 36 haneyi 4 soka. Hayvanlar ve yamuru sevdi. Helva yalnz bayramlar piiyordu. Alamad artk Hamdi dayak yerken babasndan anas. Frtnal bir k oldu 1925'e girerken (eski tarih 1340). kzn bir teki ld. Babas gitti askere. ok rahmet yad. ok ok kabak yediler. Jandarmalar geldi, martinleri vard. Bir karaku dadand kydeki civcivlere. 253 926"da be yandayd. Bir ktrm keiyi emanet ettiler. Keiyle krlara gittiler. Bir trl tutamad bulutlar Hamdi. Rastlamad kurda. Tand otlar Hamdi. ok ok bulgur yenildi. Kurak gitti havalar 27'de. Yarld toprak. Ekin tane almad. Uultular geldi yerden. Ayn yln ortasnda babas dnd askerden. ok az kabak yediler. Hamdi zpka ve mintan giydi. Snnet oldu (1928). 929'da indi erke pazarna: kendisi babasnn kucanda, eekte, arkada, yerde anas. Pazarda meyvalar; ayna, ak, bak. ok rahmet yad o yl. ok tarhana iildi. ok bol oldu kabak. Ve yine o yl tavuun ardna elini sokup kard yumurtay, tavuk lmedi. Frtnal bir k oldu 1930'da. Tahsildar grd: at vard heybesi vard byklar yoktu. Ertesi yl, kzlarla beraber 254 davar dl gttler. Hamdi orap ve ark giydik (1931 Birinciterin 7). 932'de kzlar srtst yatrp el attlar ukuruna. Bard. Kzlarn memeleri vard. Frtnal bir k oldu 1933'e girerken. Dondu Meral ay., O k ilk defa gitti bala. Merkebe odun sard. Canavara rastladlar. Bir samanlk yand kyde. Babas balad ortakla.. Memelerinden baka eyleri de vard kzlarn, 34'de soyad aldlar ENTRK diye. Babas yalnz devlet ilerinde kulland bunu, anas hi kullanmad. Fakat Hamdi bu ad sevdi. Hamdi entrk on yandayd. Sapann tutan emanet ettiler. Ve kzlerle Hamdi toprakta iki izgi gelip gittiler. O gece gizliden ttn iti. Dayak yedi babasndan Ve ertesi gn

bir kz yatrd samanlkta Su dknd. 35'de kurak gitti havalar. Ne tepeler yeerdi ne ekin tane ald. Bir kz kardlar kyden. 255 Merkep ld. Kesekli olmad herk. Babas dvd anasn bayltncaya kadar. O yl ilk defa Hamdi, gitti namaza. 36'da anas ld. Komular kazd kabri. Grd aladn babasnn: yalar inceden ince kara sakalna dklyordu. Uyumad. Cigara iecekti az daha babasnn karsnda. O yl ok yamur yad. Bol bol kabak yediler. Herk kesekli oldu 37'de. Kabard toprak. lk defa erke'de karpuz yedi. Dnd zengin olmay: Yz liram olsa, dedi. Evlendi (1938). Kavga kt da yznden Trbelilerle. Karanlkta silh att iki taraf. Vergi bakayaya kald. Yzk oynad genler odasnda. Frtnal bir k oldu ertesi yl. Ayn yln Terininde arkada Zonguldak'a indiler. urdan u tarafa tut btn deniz. Girdi ocaa. Knununda ayn yln, bir sabaht, entrk' kmrn altndan kardlar kan iinde yz gz, elleri simsiyaht. Bir beyaz karyolada 256 hayata veda etti (1939). Rahmetli Hamdi entrk'n bir olu dodu (1940). Tuzladlar. Ahmet koydular adn: Hamdi olu Ahmet entrk. Ayn yln sonlarnda yine kavga kt da yznden Trbelilerle karanlkta silh att iki taraf. l kald yerde, kii hapse girdi, Ahmet'in dedesi bu meyanda. 1941'de Ahmet grmeci geldi hapis dedesine, anasnn kucanda. Kanunun heybetini ne bilsin bebek! Ahmet bakyordu mapusaneye pembecik aznda iki n diiyle glmseyerek. Tahta parmaklk ve tel kafesti grme yeri, ayracakt mapuslarla grmecileri, fakat onlar karmakarktlar ok kr. Dedesi ald Ahmet'i kucana ve kovdu biraz fazla sokulan Peder'i. Ayn toprakta, ayn iin insanlar, hep birbirine benziyordu kyl grmeciler. Yalnz ayryd gelinleri akir Aann: kaln uzun gzel besili ksrak gibi iki gen kadn. Petemallar kzl kpkrmzyd etek entarileri. Feslerinde altnlar ve alevli al alvarlaryla gneten inmi gibiydiler bu fakir bayram yerine. 257 Ar kovan gibi uulduyordu tel kafes, havada para para cmleler ekleniyor birbirine: Ne dnyorsun? Dnmek geti. Ne kadar dnsen oldu bir sefer. Hastal, lm, misafiri bildirir saattir saati olmayan insana rmcekler.

Hemen torbaya sarlrsn, psene anann elini. Drt gn evvel de geldi, bover canm. Ah oul, analar meler, oullar melemez... Para getirdin mi para? akir Aa on kile un vermi byk memuranlara. Benim babam harp iinde yaam gitmi ta krlanglarn memleketine kadar. Kadnlarda dokuz nefis bir akl var. Harbe gireceiz Kitap kavliyle gireceiz. Kuran'dan okudu hocalar, ebcet hesabyla. Rumanya'y, Bulgar' vurup Tuna azna ineceiz. Bulgar'n toplar bizden yana evrilmi bizimkiler Bulgar'dan yana. Bulgur getirdim senin gardiyana. nsanolu hey, domas, bymesi, nerelerde gezintisi, bir de kal nerelerde... 258 Cezam okudu reis, bardm 'Yaasn Cumhuriyet' diye. Az m kestiler cezay? Az deil, ok. Lkin yle srma giymi, sralanm krsde reisler, houma gitti, keyiflendim, bardm. nsanolu gle benzer bir dakkada soluverir. Yalnz 24'lk mer'di konumayan. melmi oturuyor, yumruunu vuruyor dizine. Gidip geliyor yumruun iinde tahta azlk. Ksm gzlerini. Bakyor karsndakinin yzne ve dnyordu 24'lk mer: Yine yaz geldi, al dibi adam kabul eder... Halil darya bakt pencereden: grnyor demir kap, stleri ve eyalar aranyor giriyor grmeciler. Kar yoldan geen pazarcnn bir tuhaf kinedi beygiri. Havay koklad Halil. Bozkr ikliminde rzgr anszn kar ve hzla kasrgalar. Bu sefer de yle oldu. Scak ot kokular geldi nce sanki alt bata bir samanlk yand. Karakolun bayra dalgaland. Kavaklar pul pul rperdiler. hava kan gibi lk. Bir ocuk kahkahas bir lk ve hemen arkasndan toz duman. Gnee bakt Halil. 259 Ordayd uzaklarda, ykseklerde, yuvarlak krmz ve bulankt tesinde toz dumann. Halil kapad pencereyi. Yumdu gzlerini. Kafasnn iinde gne: bir alevden arlk ki 3 defa milyon defa 2000 milyon ton. Ne iyi ne fena ne gzel ne irkin ne hakl ne haksz, bir muazzam bir usuz bucaksz hayat. Beher metre karede 100.000 beygir kuvveti takat. Ne akam ne sabah

ne mit ne eyvah ne aa ne yukar. Saatta 600 bin kilometre esen beyaz gaz kasrgalar. Atomlar iyon halinde. Tekrar lmnde tekrar doumunda tekrar kemalinde ve kopularla, sramalarla basz ve sonsuz, bana bal olmadan benden evvel var olup benden sonra var olan. 260 Pencereyi at Halil. Bozkr'dan anszn gelen rzgr geip gitmiti anszn. Tam karda marangoz kr'nn kars Zeynep duruyordu. Ufack kzn tutmu elinden. Bir yourt bakrac br elinde. Ayaklar plak, yz ar ve mbarek . Drt yl nce aldlar kocasn, peinden indi ehre. kr hapis, Zeynep apac bahelerde. Ve her gn drt senedir: yamur, amur, rzgr, scak, kar kyamet geliyor demir kapya ayn saatta. Ve daha on bir sene her gn gelecek. Ve yine hep byle gzlerini kaldrmadan bakacak erkeine, hibir ey beklemeyen bir anne gibi fsltlarla konuacak ve bakrac usullack brakp gidecektir. Halil gnee bakt: Orda ykseklerde, uzaklarda, berrak ve krmz ve Zeynep'in amurlu, plak ayaklarndan byk deil yreksiz ve ufackt. Her eye ramen insan olmann saadetiyle ve saygyla gld Halil, kr'ye haber vermek iin kotu ieri... 261 IlI On iki dkkn vard hapisane avlusunda, ta duvarn dibinde, kaybedilmi sandklar gibi aresiz ve klm. Ve yeryzndeki btn kk dkknlar gibi birbirlerine dehetli benzedikleri ve yan yana durduklar halde herbiri kendi kederiyle yapayalnz, bir banayd dibinde ta duvarn. Evkafndlar. Ak arttrmayla kiralanyordular mapuslara. Birincisinde bada kurmu terziler. Enselerinden kesik gibi balar gslerinde. Terziler, mdr beyin gmlei tlenmeli. Terziler, makasnz leylee benzer, sap sap tire sarkar aznzdan terziler. Glmek iyidir, terziler, neden glmemeli? Glmek yardm eder. Terziler. Sinirli ince bacaklaryla durmadan der, kalkar, koar terzilerin eli, bir kaybolur, bir kar klot pantolonun teyeli. Bada kurmu terziler. Terziler. Terzilerlerin makinas Singer 1897 modeli. Kalayc aban Ustannd ikinci dkkn. Zaya, tuzruhu, kum ve bakr, ve kpkrmz slak ayaklar: kalayc yalanda alkalanp kvranyordu ocuk rak darack omuzlan saa, incecik beli sola 262 ve plak bacaklar bitiik. Dipte ar bir hayvan cieri gibi krk, topran iinden bakan ate, tepside kalay, pamuk, niadr ve pstekisinde kvranlara ve prltlara hkim ahmeran gibi oturan aban Usta, nc dkkn iki yldr bo, kapal. Atmyor soumu l bir yrek kapsnda kilit.

Bitiikte katrc kunduralaryla yemenilerin tabanndaki dnya: eskici Raif Aa disiz a sar ve mdrn kasasnda 150 sar altn. Aynac Asr Yusuf'undu beinci dkkn. Yaldzl markalarn resimliklerin ve yal boya krmz gllerin arasndan bakan aynalar. plak kadnlar duvarlarda, ve ta basma bir mareal. Aynac Asr Yusuf'da dalgal kumral salar yandan taral, szme bal aydnlnda gzler, kartal gagas burun, ve krpk, cesur bir byk. Asr Yusuf en k adamyd mapusanenin, sar iskarpinleri boyasz grlmemitir. 27'li ve Ilgazlyd Yusuf. lgaz. lgaz'a gittiniz mi? Ne zaman bulundunuz? lgaz: 4 mahalle, 600 hane, 1000 nfus, hkmet kona, karakol ve ube, 263 a, frn, demirci, semerci, bakrc. manifatura, bahe ve tarla yorgunluk geberesiye. Ve st otel, alt kat kahve olan 3 tane han. afakla uyanr Ilgaz, yatsda yatar. Cansknts sabahlara kadar. Memurlar: poker, delikanllar: zar, her iki taraf rak. Ve uzakta gkyzne yakn bembeyaz karlaryla yukardaki yksekteki geyiklerin ve amlarn memleketi. Kasabann dnda Ilgaz Dann eteinde dodu Yusuf. Babas evvelce terzi iken renber sonralar Kadir Usta. Anas ehriban Kadn. Kadir Usta ld Balkan Harbi'nde, Yusuf'u dedesi bytt (zaptiye tekavd 3 lira aylk alrd kat para bir inek bir ev bir kz 15 dnm tarla). Yedi yanda terzi ra oldu Yusuf ve mektebe girdi. Belleyemedi terzilii fakat okudu ortaokulun son snfna dek. Sonra gurbete gitti katrclarla: nebolu, Kastamonu, ankr, Ankara. stanbul'da askerlik. Ve tezkere alp Ilgaz'a henz dnmt ki ktk ak alnla on ylda her savatan. 264 O gece dehetli iti Yusuf. Bir hep yek yznden oldu en yakn arkadatan: iletti makinay. 15 sene verdiler. Kendi seti soyadn Asr diye. Ona gre asrlik komik deil. O kadar ki soyadn sonra kullanp Yusuf Asr olacana, bilerek, isteyerek bata kulland Asr Yusuf oldu. ini seviyordu Asr Yusuf. Aynaclk asr meslek saylr: yeni harflerin ssl majesklleri ince fralar yal boya ve kimya. Kalabalkt dkkn: htilastan yatan opur hsan Bey, Trabzonlu Bakkal Sefer (ihtikrdan) ve lyas Kaptan (kalpazan) Asr'ye ay imeye gelmitiler. lyas Kaptan ne kaptan, ne de kalpazand,

dolandrcyd sadece. lyas Kaptan ay krklama ekerle yudum yudum iiyor ve forslu apkasnn altnda emniyette anlatyordu: Ben bugn kalpazanlk iln ediyorum. Kursunu Sabranya'da grmtm 80 basamak bodurumda gz bal. Bilmiyorum kim verdi bana bu dersi. 265 Gizli her ey sr. Bolevikler, menevikler... lyas Kaptan Batum'da bulunmutu Boleviklerin geldii sralarda, bu muhakkak. Ama nasl ve neden? Belli deil, belki kaak olarak. Paray kaldrmal. 1000'lik Allah, 500'lk peygamber. Asr Yusuf sordu: Ya melekler? 50'lik, 25'lik. Kll suratn ast Bakkal Sefer, lyas Kaptan devam etti bilgi ve muzaffer: Para var Allah var, para yok Allah yok. Yksek bir szdr bu 4800 kelimedir ar siyaset, ben ar siyaset kullanrm ark siyaseti. Kurnaz, utanga ve memnun incecik gld. Oynad ceketinin dmeleriyle. Ka kerre hapislerde a kalp dehetli msrif ve cmertti ceketini ve apkasn satt, fakat apal, sar, kaptan dmelerini asla. Ka eit iek varsa ona gre de rzgr var. nsan demek ot demektir. Otlarn pri rzgrdr. Her hayvann kendine gre bir saltanat vardr. 266 Sessiz grrler vcutla. Gelir gelir bir apraz bakar yle kulan oynatr. Balklarn azndan kan nefes dner dner harf olur, konuurlar. Otlar bile birbiriyle konuur rzgrla, sesler havada kalr. Ayak ayak stne atp kard apkasn: sfr numarayla tral bembeyaz saygdeer bir ba ve kukulu simsiyah mahzun gzler. Elektrik tenekeden bulunmutur, elektrik teneke, nasl benziyor bak. Pri yle bulmu onu. Dnya bir fendir yahu, her ey almaktr (halbuki kendisi dehetli tembeldi akl almayacak kadar tembel). Her ey almaktr dedik, lkin insanlar insanlarn etini yiyor. Dkknn kapsnda Peder belirdi, uzatt ieri alt aylk ocuk kafasn, nerdeyse alayacak: Kaptan buba, dedi, grmecin gelmi, muhterem bubacm. Kpkrmz oldu Kaptan. mitli bir ift sz gibi gld mahzun siyah gzleri. Tella giydi apkasn: Bizim muhtardr gelen. Elli kuru att Peder'e. 267 Bu son elli kuruuydu ve muhtardan elli lira alamazsa dada gml elli bine mahsuben, Kaptan at bu akam. Eildi ne doru biraz, ellerini ovuturdu ve zeybek oyununa hazrlanyormu gibi dizlerini krp topuklarn vurarak ceketinin eteine kt dar.

Asr Yusuf'a bakt opur hsan Bey: O ie balayalm m, demek ister gibiydi frsattr. Anlad Asr Yusuf ve sordu Bakkal Sefer'e: u lyas Kaptan, bilimiyon, 31 Mart'da eline gese keserdin ya? Keserdim. Sordu opur hsan: Lkin efendi aa, 31 Mart'da tevatr iler olmu. Sen bahriye askeriydin o zaman, deil mi hele? Muini Zafer gemisinde askerdik Peki nasl oldu bu 31 Mart? Ezbere biliyorlard Bakkal Sefer'in hikyesini fakat bugn ona bunu mahsus soruyordular. Anlatmaya balad Bakkal Sefer pheli altn dileriyle kranta byklarnn iinden: Sabahleyin sivil giydi zabtan, giderlerken dediler ki avua: 'htill karm nizamiye askeri, size de gelirlerse bize uyun diyerek uyun amma fenala meydan vermeyin.' opur hsan Bey, Asr Yusuf'u drtp tasvipledi: Zabitan da akll zabitanm, efendi aa. 268 Hem akll, hem byklydlar. Her neyse. Aras geti biraz, Parmakkap'dan doru bir mzka ala ala geliyor. Herkes uydu bunlara. Beikta'da basld karakol silh alnd. Ama bilmiyoruz nereye gidilecek? Akam ezan Yldz'a vardk. Bamzda avu: biri Memet Ali avu, biri brahim avu. Dizildik nne sarayn. Bardk defa 'Padiahm ok yaa' diye. Balkona kt cennetmekan Sultan Hamid. 'Ne istiyorsunuz evltlarm?' dedi. kii kt huzura: biri Memet Ali avu, biri brahim avu. Kfelerle ekmek datld askere, scak scak. Geleceimizi biliyormu demek. Daha ilerde silhlar atlyor. Neymi o? Bir ey yok, orda sivil giymi mektepli zabit grdler, vurdular onu. Sen de silh attn m, efendi aa? Yllanm bir kukuyla bakt hsan Beye, Bakkal Sefer: Atmadm, attysam da havaya. Her neyse, drt beygirli, kapal arabayla Ethem Paa geldi. Asker etrafn sard. Doru Ayasofya Meydanna. Gece oldu, iyice karard. Orda yksek bir ey yapmlar nutuk okumak iin. Ethem Paa nutuk okuyor. Hayda bir enlik. Silhlar atld. 269 Bunun enlik olduunu anlayamadlar, 'Sarldk da krlyor muyuz?' Bahriye ayrld. Herkes kayor. Mzka dald, davullar krld. Neden sonra havuzlara geliyoruz. e biraz aknlk karm, efendi aa. Kart dorusu, hsan Bey. Her neyse. Ertesi gn barutaneye gittik. Orda bir zabit ldrld. ehre daldk. Ama soygunculuk yok. Bedava, kendiliklerinden dkknclar veriyorlar. Kerhane, meyhane, silh atmak keyfet bildiin gibi.

ki gn sonra duyuluyor ki Hareket Ordusu geliyor. Derin bir soluk ald Bakkal Sefer, belki yorgunluk belki bir para keder. Kazd trnayla altn dilerinin kefekisini: Zaten, dedi, dndm kendi kendime, be vakit namaz yiyip iip padiaha dua vazifeye dikkat, istanbul da buras, Badat da... Buras byle olursa darlar ne olmaz... Hkmet nerde? Askerlik ld. Memlekete gidelim. Asr Yusuf alay etti: yle ya, Hareket Ordusunu duyunca sk geldi einemedin. fkeyle karlk verecekti ki Bakkal Sefer, Bak, efendi aa, dedi hsan Bey, hele bir bak bende ne var... Bu bir eski gazeteydi, 270 eski harflerle ve yer yer paralanm. ok eski bir gazete, efendi aa, 33 senelik. Ver. ekip ald gazeteyi Bakkal Sefer. Kendini zor tutuyordu Yusuf glmemek iin. Bakkal Sefer koklad gazeteyi, altn dileri kays gibi tatlandlar aznda. Takt gzlklerini: Bak, grdn m, ihsan Bey, resim de yok, batan baa Mslman yazs. Al, oku da dinleyelim. Yumdu gzlerini bakkal, az ak, bir akam ezan vakti gibi parlyor altn dileri. Gazetenin ismi 'Sabah', efendi aa, 10 Rebilahr 1327. Numero 7038. Sahibi imtiyaz Mihran. Asr Yusuf sordu: Vay, sahibi Ermeni miymi? Ermeni, mermeni, oku hsan Bey... Okuyorum, efendi aa Directeure-proprietaire. (Franszcay Trke gibi okudu). Gzlerini at Bakkal Sefer: O ne, hsan Bey? Franszca, efendi aa. Doru, eskiden stanbul'da, Beyolu'nda gvur dkknclar Frenke de yazarlard levhalarna. Bak, imdi yasak ettiler bunu, iyi oldu. 271 Trke yazmal, Trk'n ekmeini yiyenler. Her neyse, oku makaleleri. Okuyorum, efendi aa: 'Abdlhamid'e teblii hal.' Asr Yusuf sordu; O ne demek? Yani, Abdlhamid'e tahtndan indin denmesi. 'Abdlhamid'e teblii hal'e memur heyet azas: Arif Hikmet Paa Ayandan, Aram Efendi Ayandan, Meb'usandan kodra meb'usu Esat Paa ve Emanuel Karasu Efendi Selanik. Yldz Saray'na gidilip mabeyin baktibi sabk Cevat Beye haber verilmitir Abdlhamid'i heyet grecek diye. Cevat Bey, Abdlhamid'den msaade almtr.' Asr dayanamad: Th reziller, herifin yanna girmek iin hl m izin istiyorlar? hsan Bey devam etti: Heyet odaya girmi: Abdlhamid ayakta. ki byk ayna

bir muazzam avize birok koltuklar, ve zerinde battaniye dier uzun bir koltuk ve Abdlhamid'in yannda olu Abdurrahim Efendi. Ar cezalar Abdlhamid burada verir mhim ilere burada bakarm rivayete gre. Ve hareme bitiik olduundan bu daire heyet girerken kadnlarn feryadn iitmilerdir. Esat Paa yaklap Abdlhamid'e bir metre kadar askerce bir selm vermi: Memuren geldik demitir Millet Meclisi tarafndan. Millet seni hal'etti fetvay erife mebni. Hayatnzla evld ayalinizin hayat emindir. Abdlhamid siyah ceketli imi. zerinde bir pards. 272 Pards iliklenmi idi. Mabeyin setresi giymi olu Abdrrahim Efendi, ve iki eli gbeinde ihtiram vaziyeti. Teblii bitirince Esat Paa Abdrrahim Efendi kapanarak kanapeye feryada ve alamaya balamtr. Abdlhamid: Baz ifadatm vardr, demi. Beni burda yalnz brakmaynz. Benim hayatm emin midir? Esat Paa: Asildir Osmanl milleti, demi, bir padiah mzulne ne yapmak lzm geldiini bilir. Tekrar ediyorum ki cannz emindir. Abdlhamid'in enesi titriyor imi. Benzi fena halde uuk fakat ehresi gayet gazapl ve korkun: Ben bu iin byle olacan bilir idim, demi. Ve konuma srasnda eski hakan iki gndr a brakldklarn syledii zaman bahsetmeyi unutmutur phesiz: biskvitlerden, ekerlemelerden, havyarlardan, tereyalarndan, Haber aldmza gre saraya giren asker sepetler dolusu yiyecek bulmutur her tarafta. Vay anasn, diye haykrd Bakkal Sefer, ve sipsivri kahkahalarla gld. Altn dileri imeklendiler: 31 Mart'a bulamaktansa Hareket Ordusuna katlmalymz, ama bizde o talih nerde? Yusuf'la hsan ardlar. Hi beklemiyorlard Bakkal Sefer'in byle bir tepkisini. Okusana, hsan Bey, niye durdun? Okuyorum, efendi aa. 'Abdlhamid'in Mfarakat.' Yani Abdlhamid'in gidii, Yusuf anlyorsun ya, yani herifi nasl dehlemiler. 273 Bakkal Sefer tasdikledi: Srdlerdi Selnik'e. Ama sonra Selanik Yunan'a geince geldi. Seferberlikte stanbul'da ld, cenazesini de bir kaldrdlar, grmeliydin! Millet krld alamaktan, sen srgn brak hsan Bey, baka ey oku... Okuyalm. 'Abdlhamid'in Serveti': Abdlhamid'in yannda ark imendiferleri tahvilt 700.000 imi, 5 milyon 150 bin lira eder. Yusuf gld: alp aln teriyle kazanm, belli! Bakkal Sefer gzlklerinin altndan bakt Yusuf'a: imdikiler gibi, dedi, bal tutan parman yalar, olum. Havadis yok mu, hsan Bey, havadis oku. Var, ama gazetenin bu yan hepten paral. Olsun, oku, hsan Bey. Takla ve civarndaki yerler Osmanl, Arnavut, Rum, Ermeni, Musevi, Bulgar kanlaryla suland, vatan ak ve hrriyet iin... Hayretle sordu Asr Yusuf: Trk yok muymu be? Osmanl diyor ya. kisi bir mi? Bilmem. Sen oku hele...

Tatavla'dan toplar geirmeye uraan askerlere Ermeni kadnlarnn yardmn grenler... Brakacak oldu gazeteyi hsan Bey, 274 bakkal kzdrmaktan kesmiti midini: Okunmuyor, parampara. Bu sefer Asri srar etti: Ne olursa olsun, oku dibine kadar. Kmil Paann firar. evler atee verilir pazar gn firar ........... konandan Caddebostan'na . . . . . . bir kaya binerek bir istimbota can att ....... Asri Yusuf hatrlad mapusluunu: Allah yolunu ak tutsun, tutulmasa bari!.. Devam etti hsan Bey: 'Adana vukuat' menhus eller, kirli nasyeler . . .... . . evli bir Ermeni kadnn hanesine ..... ..... zevci gelir, bu mel'unlardan n kurunla katleder bu frsattan istifade, Ermeni evlerine hcum ..... hkmetin miskinlii slmlar Ermenilere, Ermeniler slmlara . . ..... evler atee verilir ehri yama eden mrteciler . . Adana ktali kylere Tarsus sokaklar cesetle doludur . Daha okuyalm m? Oku. Meclisi Mebusan Risayeti liyesine: ................ Efendim Hazretleri .... ....... Hrriyet ehitleri ....... .. Cenaze merasimi .... .. ol bapta emr ferman ............. Mahmut evket Paa Bak, Hrriyet ehitleri nasl gmlm: 275 ......... en nde bir takm svari . ............. daha sonra polis ve belediye memurlar . . . . . . yeni padiah tarafndan cenazede . . evvel ulemadan biri tarafndan dua ...... Ayandan bir zat sonra mebuslardan ....... ve Mahmut evket Paa hazretleri . . ......... baka hi kimse nutuk sylemeyecektir . . . . ehitlerin ruhlarna mevlt . . Yeni padiahn olu (ad okunmuyor) himayesinde . Darlmusikii Osman messeseleri tarafndan ehitlere abide dikilecek .... iane verenler: 5000 .............................. Sabah imtiyaz sahibi Mihran . . . 20 .................................. kaleminde Tevfik ......... 108.........................................tccardan Halil 100 ................................... Dva vekillerinden Samuel Anastasyadi 30 ...... ....................; 20 ................................................................................ .............................; . . Avrupa'nn takdirleri:

La Trki, (Franszca gazete olacak) . Avrupa memleketlerinden gelen telgraflar . . Gen Trkler muzafferiyetinin Paris 28: Btn gazeteler . . , Abdlhamid'in hal'i Budapete 27: . . . . Matbuat umumiyetle . . . . .......... . Paris Borsas, 28 Nisan: Borsa muamelesi sakindir ..... Dyunu muvahhideyi Osmaniye krk santim kazanm ..... ark imendiferleri tahvilleri ... Gayet sakindir Londra Borsas da . . . . . . . . . Osmanl eshamlar . Amsterdam ................ Felemenk kraliesi bu gece dourduundan ............................ ran'da merutiyet . . . Hrriyetseverler bugnlerde kuvvetlendiinden . . . . ln: gn Alemda'nda gezinti. Letafet ab u havasyla mehur ............ On be kiilik saz takm ...................................gnde iki kerre yemek dahil . . . . 276 . . azimet ve avdet . . . . .iki liradr bilet ....... Hkemay Cihan . ve Talim ve Terbiye Tarihi . . . . , . . . i bu eser Kozan Mutasarrf sabk ayan hayret bir il baygnla ve yrek arpntlarna duar olan . . . . , Frlatt gazeteyi hsan. Sustular bir mddet. Asr Yusuf'un iliti gz aynalarndan birine: kravatl, kumral bir yiit kendisine bakyor. Her nedense birdenbire apkasn giydi yiit, glmsedi. Asr Yusuf: f be! dedi, ne de olsa epeyce yrmz... kard apkasn. Hay anasn, ne zamanlarm, diye dnd, dnyaya biraz ge gelmiiz, kr! Bir kumarbaz sevinci duydu: dubara atmak da mmknken atmam olmann sevinci. opur hsan Beyle Bakkal Sefer gittiler. Gazeteyi ald yerden, dzeltip katlad, derlitopluluk severliiyle, ve masaya brakyordu ki orda zerinde masann Hazreti Ali'nin devesiyle karlat Asri Yusuf. Bir kambur deveydi bu, bir tabut tayordu. Bir agelli Arap, yznde nikap, yediyordu deveyi. Deveyi yeden, tabutta yatan, Hazreti Ali. 277 Bir yol yeil bir yol al, tabutun stnde al. Tabutta boydan boya tabuttan byk Zlfikr, az atal. Gkte bir melek, solda bir geyik, sada bir arslan, alyor Hseyin, alyor Hasan. Ve ince bir camn zerinde gidiyor Hazreti Ali'nin devesi lokum aynalarn arasndan. Srm oktu bu levhalarn, .

en uzak kylerden bile sipari geliyor. Model: eski rnek, bir tek fazlalk: gkteki melek. Onu opur hsan Beyle beraber Ermenice bir dua kitabndan izmitiler. Asr Yusuf brakt gazeteyi devenin zerine, ve tuhaf bir sknt duydu birdenbire. Hazrlad mangal ayna dkmek iin: camlar tertemiz, prl prl, lavanta ielerinde illar: nitrat darjan, amonyak, sel d senyat, ma mukattar, ve Asr'nin yreinde artan sknt... Vazgeti ayna dkmekten, kt kapnn nne: karda dinleniyordu kalayc aban Ustann ra, srtn duvara dayam. Bir bozkr ky gibi perian ve kimsesiz. Gayet iyi bilirdi Asr kra toprakta batan bu kyleri. 278 Marangoz kr'nn dkknndan kt Halil. Yusuf sordu: Yine Skr'ye komodin rnei mi izdin, hocam? kars gelmi, haber verdim. Benim de bir iim var seninle, hocam. Aklmda, Yusuf, Hazreti Ali'nin devesini asrletireceiz. O deil, hocam, hem bu rezillikleri ben satmayacam artk. Benim iim, bir ey soracaktm sana. Hani, bilimiyon, yrdk m, diyecektim, asrletik mi Abdlhamid'den bu yana? Halil amad Yusuf'un sorgusuna: Elbette yrdk, dedi, daha da yryeceiz. Bir merdiven kyoruz, diye dn, basamaklar, son basamak, kap, kap alacak, kendiliinden deil, biz aacaz elbette gireceiz eve: rahat, scak. Yaa be hocam! Bilimiyon, insann iini aar seninle konumak. Bir aym i. Ben de aynalar dkerim kmr gemeden. Asr Yusuf dkt aynalarn, 279 Halil papatya rnekleri izdi aynalara ilemek iin. Papatyalar, sar sar, iri iri, karsnn, Aye'nin gzbebekleri... 280 IV ubenin bahesinde cephanelik bo. Ve aalar: dut, akasya, erik. ubenin bahesinde kalabalk. Muhtarlar balarnda ve takm takm geldiler. 36'llar topraa meldiler. Beyaz torbalar ryada bir memleket. Ve arklar. Ve yere bakan gzlerinde ayrlklar. Mor cepkenle ipek al

trklerindir ve festivallerde sramalarn. Hangi kyl benim bilir kahrolas hnerini yamalarn? ubenin bahesinde kalabalk, ve arklar, ve yere bakan gzlerinde ayrlklar, ve parampara hain perianlklar ve takm takm geldiler 36'llar topraa meldiler. Kadnlar uzakta ayakta durdu: sessiz ve karanlk. 281 Sylemeye doyulmam bir Allahasmarladk. ubenin bahesinde kalabalk. Sabaht, akam oldu. Neden bu kadar kolay bu tokat? kindi dnd akama. Bu kfr sadece rahat. Bitti yoklama. Bilirsiniz: sevgili memleketimde benim, kla yolculuunda delikanllarm kapatlr medreselerle camilere, yarasyla henz soumam kederin, sonsuz boluuna kurun kubbelerin. Ve gnler karda, uzak uzak turnalar gibi geer... Gkte bulutlarn yolu: geti bir turna kolu. ubede cephanelik 36'llarla dolu. Kadnlar hasta a kurtlar gibi geldiler, getiler aalar, topraa meldiler. Grnmeyen salar, ve kucaklarnda biare ocuklar gibi yufkalaryla bakralar ubenin bahesinde cephanelik karanlk. Ve kpkzl aalar: dut, akasya, erik. ubenin bahesinde kadnlarn gzleri: on yandakilerde bile imdi sadece anne olan, ve jandarmalar. ubenin bahesinde mecalsiz yalvarmalar: 282

kylmden

iyi

Candarma, olum, candarma efendi aa. u bakrac veriver. Versene, niye vermiyon? Candarma, kardeim, candarma efendi aa. A kapy greyim. Asana, niye amyon? . Candarma, kz, candarma efendi aa... Kadnlar deta srnerek, balad yaklamaya: Candarma, cann ksn. Candarma, teneire gelesin. Aln, yeilin yklsn zerine, candarma. Nbetiler biliyor: (hem kyl, hem jandarmaydlar) kar ksm kzd m, kt kzar, ha kzgn kar, ha krtlerin iti, atn stnden alrlar yiiti. Dipikle yrdler karlara: Yasak... Kadnlar dald rarak.

Ta attlar Svdler avratlarna jandarmalarn, bilhassa avratlarna. ubenin bahesinde cephanelik karanlk. Ve aalar simsiyah: dut, akasya, erik. Bir kadn bir dipik yedi. Dt, doruldu. 283 Aznn iinde kan. Kavaklar gibi boyun devrilsin, dedi, benim olum da candarma olur elbet, senin kyne gider, bana ettiklerini anana eder! Deminden beri seyrediyordu kadnlarla nbetileri, klhan kasketinin altnda ve dal gibi iinde mavi tulumunun, canm cierim, on yandaki demirci Kerim. len candarma milleti, ooooha yumurtaclar! diye bard. Baknd etrafta polis olmasn diye. ehirli her fakir ocuk gibi Kerim, jandarmay takmyor, nefretle korkuyordu polisten fakat. Dn akam inmiti komserin bahesine, ve komserin kanaryas dn akam bahede kafesten azat buzat Hatrlad bunu. ekti kansz yznde ucu kmr karal minik burnunu, ve doland arkasna cephaneliin. Kerim yldr iiydi fabrikasnda Cevat Beyin. Biliyordu artk demiri hamur gibi ilemeyi, elie su verip menevilemeyi. imdi kafasnda bir tek ey var fakat: bir tel kafes ve bir sar kanarya, azat buzat. Bir anahtar kard tulumunun cebinden, koskocaman bir anahtar, soktu arka kapsnn kilidine cephaneliin. erdekiler 284 kapya yldlar. Kanaryalar azat buzat anahtar ilemedi fakat. Urat bir daha, bir daha Mmkn yok. Svd ana avrat komserine, cephaneliine. Sonra eildi, dayad azn anahtar deliine: Umudunuz krlmasn aylar, yarn yine gelirim. dedi. Ve karda eteinde Kesikba Kalesinin simsiyah damlarn devasz korkusu, havada bu odun ateiyle pien bulgur kokusu, bu kerpi duvar, bu imdi bir kertenkelenin girdii delik, bu perian: dut, akasya, erik, bu insan kapatlan cephanelik, bu yasak, bu rtleri ve petemallar yrtlarak devrilen kadnlar, bu Ortaa dnyasnn iinde, brakt arkasnda akam, yrd, yrd canm cierim, yrd on yandaki ii Kerim, yirminci yzyln en umutlu adam. Dald memleketimde i sokaklarna bir vilyet merkezinin. Uzaklardadr asfalt,

istasyondan hkmet konana 285 be yz metre ksur hasret. Burda toprakt zemin, kutsal ve mbarek, atalardan kalma toprak, ve ineklerden kalma tezek. Dvme demir halkal kaplarn yannda karanlnda tahta perdelerden sarkan dallarn, aptal boluklaryla uykudayd mermer dibekler. Evlerin yalnz alt katlar yaplm, st katlar feci, plak direkler. Kafeslerin arkasnda gramofon, kaln kaln konumalar, ve alayan bebekler. Duvarlara dayal tekerlekler. Onlar artk bir daha duymayacak yollarn sevincini, byle olduklar yerde ryecekler. Evine geldi Kerim. kerpi ve tahtayd yap. Akt kap, babas evde. Kerim'in babas Lutfullah Usta nalbantt eskiden. imdi sarho ve isiz. Kerim'in gndelii besliyordu evi. Bir dokuma tezghlar vard. Kerim'in anasyla kzkardei astar dokuyorlard. Fakat Lutfullah Usta kadnlarn iini zorla alp satarak yediriyordu kerhanede tuttuu dosta. Ve haftalarca uramyordu eve. Kerim ieri girdii zaman anas kedeydi 286 snm beyaz rtsnn altna ve kocaman gzleri korkmu, bir kat daha kocaman. Kzkardei bir kurun yemi gibi ensesine abanp kalm tezghn tefesine. Frlamt, yerdeydi mekik. Devrilmi bir kavak gibi dm yumak. Bakla kesildii belli zgnn: iplikler sarkyor hmla ekilip braklan uzun beyaz salar gibi sallanarak. Ve orta yerde babas, elinde bak, ayakta duracak hali yok. Kerim anlad. Ve suyun srayarak buhara inklb gibi yrd stne babasnn. Yrd canm cierim. yrd on yandaki ii Kerim: Ben sarho baba istemem dedi. karlardan geinen erkee de lzum yok. Bu evin erkei benim gayr, gayr rezillik yeter. Babas dvmek istedi Kerim'i, inemek ayann altnda, belki de baklamak. Kadnlar araya girdiler. Baba lanet etti, sonra hayret etti ve sanki bu hayreti bekliyormu gibi gitmek iin frlatt ba yere, sonra eildi ald tekrar, ve gitti. Kadnlar alatlar. Bilhassa anas Kerim'in. Yere melmi ve beyaz rtsnn iinde sarslyordu darack omzu. Gayr kmaz koynundan oruspunun, bir daha almaz kapmz. 287 Kerim nce fkelendi bu hale, len gbeller niye alyonuz? Sonra birdenbire o da balad alamaa, kapand kucana anasnn: Keder etme ana. Krma umudunu. Babam darlmaz bana. Rak imez bir daha bak. Oruspuyu da savacak. stersen hemen varp getireyim babam. Ve byle hkrklarla konuarak, canm cierim on yandaki ii Kerim

yirminci yzyln 288

en

mutlu

adam uyudu kucanda anasnn...

V Kars Aye'ye mektup yazyordu Halil, hapisanede, st katta, pencereden geceye bakarak: Sevgilim, bu ne rezillik, derya ufuklarndan kopup gelirken stme kprerek, ba ve yrek bir ulu rzgr iinde iken, oturup tahta iskemleye yan gelerek, istirahatta beden... Bu bahsi brak... Sevgilim, salarnn iinde elim, arks avucumda. Sen alt yz kilometre benden uzak ve baucumda... Bu da ayr bir bahis. Biz bu 41 senesinde ikimizden konuacak deiliz, henz o kadar cesur deilim... Sevgilim, maskelenmi masmavi yanyor bak elektrik lambas beyaz evin nnde yolun kenarnda Ay nda yol aydnlk. ubenin bahesinde cephanelik, 289 ve aalar: dut, akasya, erik. Bir de kameriye olacak, gremiyorum. Austosun biri. Geceler ksalmad daha. Jandarma ddkleri. Yol tek tenha. Gkyznn yarsnda bulutlar dolayor. Byle hmla gelen, Zonguldak tirenidir. Mehtaba ramen, gkyznn teki yarsnda, dalara yakn, yldzlar gryorum. Demir kprden geti tiren, kavaklarn arkasndan. ehir iki blm: eskisi kalenin dibinde, zifiri karanlk. Kzl kahve tutulmad bu yaz. Mehtapta simsiyah camlarnda prltlar. Yeni ehir istasyona yakn. Aalarn arasnda mavi mavi klar. Bir kadn sesi duydum. ocuk lklar. Szlad burnumun direi, kzm dehetli zlemiim. ki erkek hayaleti yan yana 290 ar ar geti. Memurdular, sanrm; ok vakurdular ve ok yorgun. Her halde konumuyorlard. Beyaz evin alt katndan k szyor her halde yemekteler. Kalkt tiren: ac ac ttryor ddn, kulak nlamas gibi. Kulaklarn nlasn, karcm. Eskici Raif Aann sesi geliyor arkamda, beinci kouun ak kapsndan: Benim babama zulm, ve bana zulm ettiler. Yer nizas dkkn nizas emlk nizas... Kendi kendine konuuyor Raif Aa,

sar, a ve disiz. Dkkn aldm emlki metrkeden. Manifaturac zulm etti bize. Kolaas karsyd rahmetli ablam. Ah, dedi bana, ok felketler gelecek senin bana, dedi bana. Raif Aa sustu. Radyo balad. Halkevinden verdiler hoparlre. Cephanelik karanlk. Halbuki tklm tklm insan dolu ii. Eskici Raif Aa konuuyor yine: 291

smail

Zulm ettiler zulm ettiler, ailemin kardeleri zulm ettiler bana. ekerlermi esmay gece gndz benim evden yana. Krda bana bir su iirdiler. Benim kar il katm yemee: kalkamaz oldum gidemez oldum konuamaz oldum kamaz oldum arya. Zulm ettiler bana, zulm ettiler, zulm ettiler. Kopan bir ip gibi birdenbire kesildi Raif Aann sesi. Bir adam geti yoldan. Cigara iiyor. Yine Raif Aann sesi: Kardeimin kars bana bu hakareti yapan. Herkes onlarla birlik: karakol kumandan filn. Kardeimin kars bana bu hakareti yapan. Bir muska yazd bana. Ben bu hale giriftar oldum. Evimi kym kar tayfas taladlar. Temelin altnda param var, aldm paray. Kardeimin kars muska tutuyor bana doru, gzmle grdm. Mustanta vardm, almad ifademi. Baktm ki deli edecekler beni demi, koydum benim kary cinayete. Kan tuttu beni, kan tuttu beni, kan. Yer nizas, emlk nizas, dkkn nizas. Yer yarld, yand emlk, ykld dkkn. Zulm ettiler, zulm ettiler bana, zulm ettiler... Eskici Raif Aa artk temelli sustu, biliyorum: 292 apansz uyumutur. phe dt iime: Raif Aa bu gece lecek sanyorum. Valinin otomobili geti yoldan. Gzeldir vali beyin kzlar. Bu gece Halkevinde bynn dn var... Halil devam ederken mektubuna Halkevinde balamt dn. Mthi bir rya duruyordu bahtiyar baba gzlerinin arkasnda vali beyin: Derinde, dipte, kpkrmz balklar tembel, uzun sazlar kmldatyor. Kz bir zifaf baygnlnda anadan doma plak yatyor yeil bir su aydnlnda. Ve imdi ehir bandosu vururken zeybek havasn, ak bir sln gibi dolarken masalar gelin, kaynana, szm szm szlrken elmaslar ve yalaryla ykl, ve damat, mhendis dimdik yrrken gelinin peinde ll admlaryla bir pergelin, baba vali bey hatrlyor ryasn, hatrlyor hatrladn kendi kendinden gizleyerek. Belki bu mthi ryaya sebep: be gn nce dikilirken grm olmasdr

kznn ipekli, pembe kombinezonunu. Vali bey evirdi gzlerini kzndan, bfeye bakt: bfenin n: et ve kuma kalabalkt. Ve orda Bay Refik Baaran komuta ediyordu garsonlara. 293 Bay Refik Baaran'd dnde en ok yorulan, ve en ok yorulduundan en ok bahtiyar olan. Parti Vilyet dare Heyeti azasyd Refik Baaran, Hava Kurumu, ocuk Esirgeme, Kzlay, Halkevi ve Trk-Demirspor Kulb, btn resm balolar, karlama trenleri ve nemli dnler darack omuzlarna yklenirdi Refik Baaran'n. Henz vakit bulmamt evlenmeye, babadan kalma kasap dkknna bakmasa enitesi, anas Fatma Hocanm sarlk illeti kesmenin kaaks olmasa, alktan lebilirdi Refik Baaran parti binasyla vilyet arasnda farkna varmadan. Stmal, sapsar aln daima terli, incecik bacaklarnda tel, ve kansz dudaklar bir ocuk imanyla glmseyerek su gibi harcard kendini Refik Baaran. Vali beyin indinde lf anlamaz bir adamd, parti bakannn gznde: Krt Memet, adl tabibe gre: bir eit deliydi, halbuki o sadece partiliydi. Parti bakannn kafas usturayla kazl, kalar kaln ve atk, gzleri kocaman kocaman, ve bir muazzam burnun altnda badem biimi byk, hasl yznde eski harflerle Ya Ali yazl. Parti bakan zahire tccardr. Bir kefen beyazlnda aclk. Kr bir bak gibi murabahaclk. Ve inanm Mslmandr: be vakit namaz. Hanm erkekli kadnl toplantlarda bulunmaz, hastalanr bir gn nce. 294

parti bakan ktr karsna: hi ihtiyarlamayan bir kadn, has ekmek gibi tombul, ak ve yumuak, ve levrek lezzetinde eti. Bazan yle dayanlmaz bir sevin olur ki bakann muhabbeti alar iki gz iki eme hanmnn dizlerine kapanarak. Fakat gl stne gl koklamaz deildir. Fakat yalnz ylda bir, stanbul'a gittii zaman. Bakan eildi kulana Belediye Reisinin: heybetli burnuna yaramyordu hi henz ergenlememi incelii hatim indiren ocuk sesinin. Belediye Reisi: esmer, kranta, dazlak, ksa boylu, zayf. Belediye Reisi, kzaran kulaklarnda can, dinliyordu Bakan. O herkesi byle dinler. Tereyandan kl ekmeyi. Herkesin kt dedii kt, iyi dedii iyi. Belediye Reisi binba tekavd. Seferberlikte ube reisiydi buralarn, yerli halk yakn ktalara sevkederek kazand ehrin tevecchn. Korkusu tek: ryalarnn hayvan, damdan dama seke seke, kzl, sivri sakall bir teke reislikten atlmak. 295

Olu meczuptur Reisin. ehrin btn kzlarna nianl. Srma salar alabildiine uzun, masmavi gzleri alabildiine sorguyla ak, Hazreti sa gibi bir delikanl. Bldr hastaland Reis, yand ateler iinde, Ecel teri bir kemik bir deri avucunda. Ve meczup olanla anas paylatlar bakrlar, kilimleri, bara ara hastann baucunda. yileti Reis, olan kovdu evden, krbala dvd kary, ve cebinden besledi gn yedi fukaray. Belediye Reisi bir tarafnda mrnn gzel iki insan yaratm gibi marurdur: kalar kalem, gzleri el belediye binasyla umumi hel. Ve Reis dmandr bir tek insann, asliye ceza hkimi Rauf Beyin. Ve ceza hkimi Rauf Bey belediye dmandr, imdi, burda deil, her yerde, her zaman. Belediye cezasyla gelen her sulu: beraat, olmazsa, tecil. Zaten Rauf Bey nadiren ceza verir. Kanun maddeleriyle mthi bir kavgadr hayat. Avukatlara kzar kendi arar hakkn sulunun. Her eyin stnde ahs kanaati. 296 Ay brahim'le Rauf Bey ayn masadaydlar, maaile. Sarkam Harbi'ni anlatyordu yine brahim. Ve uyukluyordu hkim, altm yann ve gen karsnn yorgunluuyla. Rauf Beyin kars retmen. ki ocuklar vardr. Kadnn birinci kocasndan. Fakat Rauf Bey yle sever ki ocuklarn burda hi kimse bilmez vey olduklarn, bunu ocuklar bile unutmulardr. Mazi tangosunu alyor cazbant, eski bir yerli mal. Hayat... Karnz gentir, Rauf Bey, kfi deil ocuklarn sevmek, karnz dans etmek ister, Rauf Bey, uyumamal. Sarkam'n en karl dandayken Ay brahim, silkindi birdenbire hkim, kaldrd karsn dansa, bast barna dimdik, bast barna ta basar gibi. Ve taze scak kokusuyla onun, ve seyrek beyaz salar smsk taral, ve matru, ve kaptrmadan kendini dalgasna akordeonun, yar inmeli bacan belli belirsiz sryerek marur titrek gezindi. syan gibi cesur, adalet gibi hazindi. 297 Sarkam hikyesi yarda kalan brahim yedek subayd seferberlikte. Sarkam'ta yaraland. Dvt stikll Sava'nda bandan sonuna kadar. Belli deil ama, elli yanda var. Parti ve belediye azasdr imdi. Ve zor sdrarak kocaman gvdesini minicik dkknnda arzuhalcilik yapar. Kars kara kuru, ufack bir hanmcaz.

Ay brahim, kars Hata'nn aklna hayran. Dkknda, dairede, kahvede, her yerde, her zaman: Bizim Hatanm yle bizim Hatanm byle, Bizim Hatanm dedi, bizim Hatanma soralm. Hatanm, Hatanm, Hatanm... Ve hakszla dman. Hakszlk brahim iin di ars gibi bir dmandr. Bir vatanda uraynca hakszla brahim'in dii arr. Vatanda hemen dkknna arr ve Farisi terkibi tavsifilerle atefean ve makam saygs gzetmeyen zehir zemberek arzuhaller yazlr. Ve brahim ki olduka hasistir hakszlk girdi mi araya, acmaz paraya, yldrm telgraflar yadrr kendi cebinden Ankara'ya. ki yl nce bir sabah dkknna yle bir levha ast: Muhterem skkn belde, hakszl kahre bir berki beldr hmem elde, b-kayd tel gzar etme bu yerden. Bir gn lzm olur, defterine yaz: Mal mdr hakknda vuku bulacak ikyetlerden 298 arzuhal creti ve pul paras alnmaz. Vilyet ve bakann ahsnda parti derhal harekete geti: rapor almak istediler brahim delidir diye Fakat garnizon komutan, hatrlad brahim'in -yedek de olsa- subaylk etmi olduunu, izmelerini giyindi. Ertesi gn yrd mal mdr. Levha indi. Bir tarihteki btn mill tangolar gibi mutlaka ra-ram'la bitti Mazi tangosu. Ve ceza hkimi Rauf Bey dnerken yerine kardeleri grd. kardeler, kardeler, Hayrettin, Seyfi ve Sefer. Onlar da dne gelmiler, boy sras dizilmiler: il ieleri gibi kapal. Yalnz gzlerden ibaret bir ban altnda en k kardein ve trnak, kardein efendisi, kardein en k Hayrettin. Tuzpnar'nda yazhane: bo uvallar ve tenekeler, rm arpa kokusu. Kyleri dolarken tekiler: Seyfi'yle Sefer, Hayrettin dkknda, nnde defter, avc rmcein yalnzlndaki kederbekler. Gll hanm, Gll hanm, St dal gibi nazl ipince belli hanm, bembeyaz elli hanm, 299 Gll hanm, Hayrettin'in kars, alnsz bir tevekkl gelmi, gidiyordun, birdenbire niye durdun, ve bir gece yars kaynanan vurdun? Seni en ok seven ve karncay bile incitmeyen ve ylan dourmu olan ak koyun, devrildi senin krmz terliklerinin zerine. Kocandan dayak yiyordun yine. Hep ayn sebep: Hayrettin'i kskanyordun kelimesiz ve hareketsiz kskanyordun kocan. Yalnz gzlerden ibaret bir ban altndaki adam tercih ediyordu sana Sarra'n olu Ihsan'. Kocandan dayak yiyordun yine. Tabanca ekmecesindeydi aynal konsolun, biraz kl ve biraz dere suyu kokan amarlarn arasnda uzand bembeyaz ilik gibi kolun, nazl bann iinde kpkzl bir karanlk, birikmeler birikmeler, srayp atlamas, tohumun atlamas, plak baldrlarna inerken tekmeler

silhn patlamas. Ve ykld senin krmz terliklerinin zerine yine seni kurtarmaa gelen, Hayrettin'in anas. Kadn lmedi. Ve beraat karar ald Gll hanm asliye ceza hkimi Rauf Beyden. Hikyenin sonu: Gll Hanm altnlarn satt, 300 ald Hayrettin'in elinden Sarra'n olunu, fakat belki onunla yatmad, belki de yatt. Ve alt ay nce kayboldu ortadan. Ankara'da ehnaz'n kerhanesinde grdler onu... ehir bandosu zmir marn alyor. Refik Baaran koarak susturdu bandoyu: vali bey nutuk syleyecek. Sayn davetlilerim, diye balad nutuk ve camlarndan renkli katlar sarkan avizenin aydnlnda ve zaman zaman tella bastrlan atal bak tkrtlaryla rperip devam ederken.. 301 VI aada, darda, sokakta iki insan geiyordu Halkevinin nnden. Alabildiine uzun ve enliydi biri tekisi ufack. Ayn altnda asfalta dmt glgeleri. Grnrde kimsecikler yoktu ikisinden baka. Ar ve saygl yryorlar fsl fsl konuuyorlard, bir cenazenin arkasndan gidiyorlarm gibi... Ve uzunu, enlisi, evki Bey, diyordu ki: Sana teselli vereyim, bu iyi bir ey. Ne yazk ki ben de muhtac teselliyim. ahs, ailev, mill, beynelmilel o kadar znt verecek ahval iindeyiz ki. Ve hepsinin fevkinde ihtiyarlk, (altma yaklayordu evki Bey) hepsinin fevkinde ihtiyarlk, yolculuun son istasyonu. Ve nihayet Vatan mahzun, ben mahzun demee mecal kalmadan yuvarlanmak haviyeye. Beni yanl anlamayn olum, evhaml ve meyus deilim. Hakikatleri ben bir mslman yani tam bir adam halinde uyank rya gibi gryor ve hudutsuz bir kalbin ancak dayanabilecei bir sabr'ile gelecein hesapsz maceralarn seyrediyorum. 302 Uzun, sert, kll, kaln kalarn altnda yusyuvarlak, prl prl kara gzleri vard evki Beyin. Yanaklar pene pene krmzyd. Altm sene vz gelmiti Deliormanl pehlivan gvdesine. Devam ediyordu evki Bey: Samalyor muyum? Hayr olum, sabrszlanyorum sadece: olan olmadan olmakta olan senelerce evvel ve olacaklar imdiden grdm ve maceralar geni bir sabr'ile seyretmee mecbur brakldm iin, ite o kadar. Yoksa, arz bir eydir ihtiyarlk ve sonu genliktir. Hayatn, her eyin teceddt ve tekemmle gittiini gren ve bilen meyus olur mu? Ancak bana bou bouna znt veren bu teceddtteki tembellik ve yavalktr. Bir dan milyonlarca sene sonra da olsa eriyeceini, ve hatt en kk hayvandan bizlere kadar her eyin aslna dnmek iin milyonlarla istihaleler greceini bilmek bilmek btn bunlar ve sonra eya hesabna zlmek ve ya deimez kaideleri let etmek istemek keyfimize nedendir? bilmem... evki Bey'in konutuu ufack adam

kulana ok uzaktan sesler geliyormu gibi dinliyordu onu. Seyrek, sska, kuru aalar vard istasyona giden asfaltn iki yannda, mitsiz insanlar gibi birbirlerinden uzak ve yeilliksiz duruyorlard. evki Beyle ufack adam 303 asfalttan sola saptlar. Bo bir arsaya girdiler. Memleketimin ehirlerindeki btn bo arsalar gibi belki de baka memleketlerin ehirlerinde de yledir ay nda insana ayn tiksintiyi belki de ayn kederli korkuyu veren bir ceset hali vard bunda da. evki Bey durdu ortasnda arsann. Ve dev gvdesi bir kat daha byyerek ve bu kimsesiz yerde bir baskdan kurtulmu gibi ferahlayp frlatt ne doru sa kolunu. leri olum. diye bard deta, ileri. ok ren, ok oku. ren, renmeyenlerin mantn da. Kur'an'da bir sz var: 'Kll yamellu akiliyetihi.' Herkes derecesine gre i yapar. Akln hkim kl olum kurtul straptan. evki Bey birinci Byk Millet Meclisi'nde de bundan yllarca evvel yine byle dev gvdesiyle ykselir ve sa kolunu yine byle frlatp ne doru her nutkunun sonunda fakat byle Kur'an'dan yet deil u beyti okurdu: Nm insaniyete, iman vicdan nmna,. hakk hrriyet yolunda fkran kan nmna... Gruplarn dnda muhalifti. Cesurdu Topal Osman' bile artacak kadar Onu ikinci seimde mebus karmadlar. Dvt. stikll mahkemesine dt, kt hapisten. Halep'e kat kavgaya dardan devam iin, ve belki de Topal Osman' artacak kadar cesur deildi artk, belki de biraz antaj edas var bu kata. 304 Halep'te oluk ocuk a kaldlar. Ve evki Bey: anlalmam bir kahramann ls yreinde ve hl bu lden bile korkarlar, diye bir teselli, ve koltuunda protestan bir Kur'an'la dnd memlekete Halep'ten. evki Bey: masallarn Badatl halifeleri gibi hkmeder kendi evinde: kendine has ahane merhameti, insafsz adaleti, akl almaz hasislii ve cmertliiyle... Ve evki Bey imdi ifal otlara merak sarmtr: krlarda ot ve iek toplar. Arapa el yazma bir kitaptan anlar srrn onlarn Franszca bir lgattan koyar isimlerini. evki Bey ailesi tekavt maayla ve terzi kalfas oullarnn haftalyla geinir. evki Bey ve ufack adam bo arsadan aydnlk bir yola ktlar. Sada beyaz bir ev vard, solda hapishane. Ve karda, ubenin bahesinde cephanelik. Konuuyordu evki Bey mahzun ve gazapl: Gkyznden ta yamuru yaarken zelzeleler evirirken viraneye mamureleri, ovalan kaplayan seller insanlar srklerken enginlere tatan taa arparak, bakr ve demir yadrrken yanardalar lavlaryla, istikbali deil, hali mevzuu bahs'iken beerin, ne hazindir, olum, hadisatn esbab fenniyesini izah iin bir limin

j se tu diye brmesi. Brmek szne gcenmeyin, bu sz bu halin tam ifadesidir. 305 Ta, demir ve bakr yamuru dursun ve seller boup enginlere attklar insan srleriyle ve amur ynlaryla kurusunlar, ite o vakit yeryznde insan kalrsa ve kalan insanda dinlemee kalrsa tkat ite o vakit gr sesiyle izahna balayabilir lim. Yoksa bugn, bizim, sizin ve her 'bilirim' diyenin sz muhatabn bulmak imknndan uzak ok ve ok uzaktr, olum. Hdisat sknetle seyretmei bilmektir bugnn istedii akl mantk ve dirayet ve kiyaset. Ufack adam inadna esmer ve ok uzun burunlu bir delikanl, evki Beyin olu terzi kalfas Emin, babasn dinlemiyor gibiydi artk. Esmer yznde mavi gzlerini dikmiti duvarna hapishanenin. Dalgn ve seven ve bekleyen bir hali vard. Ordakine Halil'e mektup yollad iki gn evvel. Ve evki Beyden gizlemedi bunu. evki Bey olunu hi ummad bir ynnden kefetmenin aknlyla ses karmad. Ot toplamaa gitmedi. Dnd iki gn, ve sonunda byle bir gece gezintisine karar verdi. imdi hapishanenin nnde en dehetli szn sylyordu: O duvarlara bakma, olum, ben de yattm onlarn iinde. Ben de bir zamanlar umum menfaata feda ettim nefsimi. 306 bunun ilk ktl evld ayalime oldu lkin. Anan gt vaktinden evvel, kzkardein evde kald, sen terzi kalfalna girdin. Dnyay dzeltmek istiyorsun kendi yuvan dn ilknce. Hem unu bil ki, olum, hi ve hi bir meslek hi ve hi bir mezhep ve onun slikleri ilh esasatn dnda yaklaamaz bize, ve dost olamaz. Sema ve zemini idare eden kuvvet saadetini isteseydi insanlarn derhal bahtiyar klard onlar. stemiyor demek. Nasl? Yobaz dncesi deil mi? Fakat, olum, bu cerholunmaz bir hakikattir. lmen, mantken ve hakikaten bu byle. Kendi nefsini ve ilerini insafla gzden geir sana soluna bir nazar eyle: hep ayn yalanclk ayn canavarlk, ayn riya snmez bir inat, sarslmaz bir israr ile sarm beeri. Bunu anladn gn: sen de Monteskiy gibi bir dstur kurar, her millet layk olduunun iinde rpnr dersin. nsanlara iradnz lzm deil. Allah isteseydi iradederdi onlar. Allah istemiyor demek, insanlar istemiyor demektir. nada inatla mukabele botur.

Ve ma sebrke illa billah. Bu kelime kurtard beni ldrmaktan. Allah byle istiyor diyerek ona teslim olabilmek ne kadar iyi bir ey. evki Bey birdenbire sustu. Her nedense utanm gibiydi kendi kendinden. 307 Szlerinin boa gittiini anlyor dehetli kzyordu buna. Be yl nceye kadar yapt gibi olunu bayltncayadek dvmek geliyordu iinden. Birdenbire mahzun ve zr diler gibi konutu yine: Muvazenesi bozulmu milletlere bak, olum, bu bozgundan mstefit olanlara kar koyanlar, en byk ahsiyetler bile, (bunlarn iinde kendi de vard), malup olagelip malup olagitmilerdir. Hi kimsenin ii ve kazancyla urama, bundan bahsetme kendi kendine dahi. Dnme kendi iin ve kendi kazancndan baka bir eyi. ite o kadar. Yine sustu ve alar gibi ilve etti: nallah sonumuz iyi olur... Mahalleye saptlar. Arkalarnda kald beyaz ev, cephanelik ve hapishane... Hapisanede, st katta, pencerenin nnde, kars Aye'ye mektup yazan Halil yarda brakmt yazsn, ve karsndan daha bu sabah gelen mektubu okuyordu belki beinci defa olarak . Ve bahtiyard bir akarsu ferahlyla. Aye mektubunda diyordu ki: Pencerenin nnde, minderde yatyorum, dizimde battaniye, hafif bir scaklk iindeyim. Krlar, fevkalde krlar, ve amlca Tepesi grnyor. Hava ok sakin. 308

Dehetli aksi seda yapyor sesler. Hemen bizim baheye bitiik bir tarlay sryorlar. ki kz, bir adam nden ekiyor, bir adam arkadan idare ediyor sapan. Toprak kabaryor. Hayat dolu topran stnde insan eli. Hayretler iinde bakyorum. Ne muazzam, ne g i, nasl bu kadar kolay, bu kadar basit yapyorlar. Sabahtan beri koca bir toprak parasn dirilttiler. Ne ekecekler bakalm. Yazarm sana. Artk akam oluyor. Kargalar mektepten dnyor. ocukluumda yle derlerdi. Kznz Leyl da yle diyor. yice karard ortalk. Lambay yaktm. Baktm aynaya. Kocas mahkm bir kadn her zaman aynaya bakar, hem de sk sk Her kadndan ok duyar bu ihtiyac, korkar ihtiyarlamaktan. Sevdii adam kt zaman da onu beensin ister, ama otuz sene sonra da olsa, ne kar? Aynadaki kadn henz ihtiyar deil, salar krmz, ve gzleri bazan yeil bazan bal rengi. Aye'nin mektubunu kapatt. Halil, koydu cebine. Ve yarda kalan cevabna balad: "Bir tanem, elbette salarnz krmzdr, 309

gzleriniz bazan yeil bazan bal rengi. Bunu grebildiniz demek! Bunu herkes grebilirdi. Fakat onlarn byle olduunu ilknce ben grdm, nk ben yazdm ilknce. Ve bu dnyada benden evvel sylenmemi szm bundan ibarettir. Biliyorsunuz, verdim mrm en gzel en olacak en olmas lzm ey iin. Fakat oktur, saylamayacak kadar ayn ii benden evvel belki de benimkinden byk bir inatla yapanlar. Elbette salarnz krmzdr, gzleriniz bazan yeil bazan bal rengi. Ve bir ey daha var ki farknda deilsiniz belki, elleriniz harikuladedir. Biliyorsunuz: insanlar snf damgalarn tarlar avularnn iinde. Bu hususta hakikatler, mesel insan elinin sosyal inkiaftaki rolne dair, benden evvel kefedilmitir. Fakat ellerinizin gzelliini ben grdm, nk ben yazdm ilknce 310 Elbette salarnz krmzdr, gzleriniz bazan yeil bazan bal rengi Ve elleriniz, bunu da renmi olun, harikulade. Bir tanem hani biz bu 41 senesinde ikimizden bahsedecek deildik. Dnya var memleketimiz var alk, lm, hasret, mit ve zafer, dnya ve memleketimizle beraber ve onlarn iinde u anda ayrlmz ve akmzla ikimiz de varz. Bir tanem, nce sesleri geldi kanlarn. sonra kendileri. Ard arda taneydiler. Bir tanesi zm ykl. Kayboldular. Yolda, bir hayli zaman, sesleri kald. Tiren iileri geiyor. Yalnz onlar konuurlar byle bara bara. fol aydnlk. Radyo ark sylyor: 'Ne gelen var, ne haber, gn uzun, yollar uzak... Neden? Halbuki ben, 311 halbuki biz, haber her halde ve ok yaknda gelecek biliyoruz... 312

KNC KISIM I Lzum grd adl tabip ve Halil hastaneye yatt gzleri iin. Bahekim ve operatr Faik Beydi memleket hastanesinin, (Polis Mdrl eski doktorlarndan). ki mahkm daha vard kouta ve jandarma muhafz. Hastane ehrin dnda, krn ortasndayd. Civarda bir kartan boylu nebat yoktu bir ahlat aacndan baka. Yksek yeillikler, uzakta bir dan bir acayip dan kayboluyordu arkasnda daa trmanmadan yerde yryp dnerek. Yap tek katl, betondu, kbikti. Ve bir tarihte yaplan btn beton binalar gibi atlamt duvarlar ve para para slakt. Geni ta merdivenler kapsnn nnde. Faik Bey Halil'e yle demiti bu merdivenler iin: iyi ki bu talar byle geni ve rahat. Hastane hkmet kapsdr bizim kylye gre, ve hkmet kapsnda duvar diplerine melirler, burda ta merdivenlere otururlar hi olmazsa. Halil'in hastanede drdnc gnyd. Doktor Faik Beyle yan yanaydlar 313 merdivenin sahanlnda iskemlelerde. Akamd, kpkzld ortalk. Karda bozkrda Dmelli Memet aznn tam ortadan yars disiz ve ipil, mavi gzleri slak, ierde otoklavn uultusu: Dmelli'nin kars ameliyat olacak. Doktorla Dmelli konuuyorlar: Barsa dmlenmi karnn yaracaz. lr m ki? Karnn yarmazsak lr mutlaka, karnn yararsak belki kurtulur. iki bebesi var. Karnn yaracaz. Kurtulur mu ki? Karnn yararsak belki kurtulur. ki bebesi var. Komuya koyup geldik. Bir defa ld myd... Karnn yarmazsak lr mutlaka. Gece harman yerinde hani, rtmz neyimiz de yok. Bebeler de yannda. Harman yerinde hani, Uy anam' dedi bard gbeini bastrp bulat kvranmaya, lr m ki? Bir il yazversen. l kr etmez. Karnn yaracaz. Sen bilirsin. Gece harman yerinde plaktk hani. Bir sar hap iirsen? Karnn yarmaktan baka are yok. Kurtulur mu ki? 314 Karnn yarmazsak lr mutlaka. Bebeleri komuya koyup geldik, harman ylece durur. Babacm, kardeim, karnnda barsa dmlenmi. zlmez mi ki? zlmez kendiliinden. Aacam karnn, barsa zeceim. Ellerinle mi? Ellerimle. Grlty duyuyor musun? Aletleri kaynatyorlar. Tertemiz, prl prl. Kurtulur mu ki? Karnn yarmazsak lr mutlaka. Bir sar hap? Olmaz. stersen hastan al, geri gtr. Senin iznin olmadan aamayz karnn. Sen izin vereceksin ben ba alacam.

Kanun byle yazyor. Bir kat imzalarsn. Ne kad? Razym, diye. Dola. Dn biraz. lr m ki? Karnn amak lzm. Lkin mal senin. Kanun byle yazyor. Kurtulur mu ki? Karnn yararsak belki kurtulur. Karnn yarmazsak lr mutlaka. u ahlatn altna otur. Dn. Sonra gel, kada bas mhrn. Mhrm yok. 315 Parmak basarsn. Dmelli uzaklat. Doktor Faik Bey sordu Halil'e: Dikkat ettiniz mi Dmelli'nin azna? Tipik bir piyore vakas. Sada diler tamam, beyaz, sol taraf tekmil dklm, aznn yars yok gibi. Mavi gzl. Evet ve krmz bir sakal. Bakn, Halil Bey, bakn, nasl meldi oturuyor. htiyar, perian bir akal. Ve korkuyor sanki srtn aaca dayamaktan. erlerden stepten geldiine eminim. Step damgasn vurur adama. Beni hi sevmiyor. Bana dman. Ve mitsiz. Ben, bu byk yapdaki efendiyim. Sar bir hap verecek yerde ona inadna ktlk eden insan. Tapu ktibi ve ben ikimiz de bir. Parmak basacak, inand iin deil, ben emrettiim iin. Ve imdi hibir ey dnmyor, belki harman mstesna. Elinden geleni yapt kendisi kars lrse kabahat benim. Ben, ben, bu byk yapnn efendisi. Ben sevmiyor bana dman. Karsn grdnz m? Bir toprak paras halinde, 316 bir avu. Hastalktan deil, senelerden beri. Sonra gebe, iki bebesi de var. Demek ki hl su styor hl giriliyor koynuna. Kafa kadna baktm, 1321. Bir yanda bin yanda olabilir yaamam ki. Mesel: ne bileyim, deniz hakknda fikri yoktur. Mesel: duymamtr imambayldnn adn. Ve her seferinde hayretle bakmtr eer varsa kocas kurarken saatini. Ve mesel: dnmemitir bile mmkn olabildiini gn doarken uyumann. Bakmayn yzme yle muhabbetle. Ben hapiste yatamam. Malm, dnyaya bir kere gelir adam. Ve lm birletirmiyor ayryor insanlar. Ben ldkten sonra da o yaayacak, o lecek ben yaamakta devam edeceim Gzel ve rahat yaamakta msavat? Olabilir. Fakat bugn yaamak bir piyango gibi: bana dolu km 317 ona bo. Ne yapalm? Ama biliyorum, benim dmda bana bal olmadan yryp deimede insan ynlaryla hayat. Biliyorum. imdilik fakat memnunum biletimden. Gznzden dverdim. Beni affetmeniz mmkn deil. Benim de byle bir ey istediim yok. Siz de sevmiyorsunuz beni, ahlatn altna melen de sevmiyor...

Cevap verecekti ki Halil bahemire geldi nazl bir tella. Bir gelin tac gibi tayordu krmz ayl hotozunu. Hazrz, doktor, bey, dedi. Halil'i yalnz brakp gittiler. Fakat ok srmedi bu yalnzlk. nsanlar doldurdu ta merdiveni birer ikier. Bozkrda rengrenkti alaca karanlk. Hastane ktibi oturmutu doktordan boalan iskemleye: (kitaba ve resme merakl krk yalarnda bir adam). Solda, uzaktaki da gsterdi Halil'e: Sabahlar, dedi, bir de akam bu vakitler byle eflatun olur bu dan rengi. Acayip bir da. Arazi volkanik. Baz madenlerin tesiri belki. Mehul bir ua bir eyler var. Civarndaki kylerin aalar kaln hayvanlar yksek 318 ve ok gzel oluyor ocuklar:. ocuklar sonra bozuluyorlar. Kabil olsa da bu da dolatrsak bu atlam toprak ve akl memleketinde. Yine nefti kasaba yeil. Burda stepin snrndayz. Arka taraf ierlere girildike, Hseyinli, ukurren, Karapazar orta nahiyesi, on alt saat bir tek aa grmeden, kesif bir aydnlk iinde. lde bulundum. l baka ey. Size tuhaf gelecek ama, karanlk bir orman yalnzl. Jl Vern'in romanlarnda Amerikayi Cenub ormanlar vardr. Hatrladnz m? Karanlk mtemadiyen ar ar ykselir yerden isimleri korkun aalarn tepesine doru; Ve yrr haftalarca bu nebat karanlkta kazazedeler. Tpks, bozkrda aaszlk ayn ey. Hastabakc smet Hanm geldi. stanbulluydu. Halil sordu smet Hanma: Balad m ameliyat? Balad. Kolay bayld m bari? ok kolay. Btn bir Aksaray vard smet Hanmn kuyruklu samur kalarnda. Bir kapya vurur gibi vurdu Hseyin'in omuzuna smet Hanm: Sen yine cigara iiyorsun, canm. Uzak i kylerdendi Hseyin. 319 ki aydr yatyordu. oktan lmesi lzmd tbben. Fakat darack, upuzun gs ve kurnaz kyl inadyla lm aldatyordu. Bir tane yaktm, dedi. Byle yaparsan yine kan gelir, Hseyin. Kabahat ttnde mi, smet Hanm? Doktor Bey de iiyor ya. Sen hastasn, canm. Olur, unu ielim de gayr imeyiz. ersin. Hem sana taa oturma demedim mi? Merdivene oturuyorum. Merdiven de ta. Olur, bir daha oturmayz. Oturursun, nafile. Hseyin merdivende oturmakta devam etti ve smet Hanm karlar gsterdi Halil'e: Kalenin stndeki buluta bakn kuzum, yelkenli kayk. Nasl da yava yava

salna salna gidiyor. Ah, canm stanbul. Gresiniz gelmiyor mu, Halil Bey? Elbette, arasra. Emin Efendi kart sze: stanbul'dan sepet getirmi tngen smail arlara, sepet asr sepet lkin durmam kam arlar. Emin Efendi, bir kk memurdu. Fakat galiba byk ve mahiyeti mehul bir hastal vard. Halil'e sordu Hseyin: Tayyareler gkten adam indiriyormu doru mu, bey? 320 Doru. ini ekti smet Hanm: Ah, yarabbi, biz harbe girmesek. Hseyin konutu kendi kendine: Akl sarar i deil, gkyznden demek... Emin Efendi kesti szn Hseyin'in: Benim arlar gibi. Ar bir saatlik yola iee gider. Analar ayr, oullar ayr. Yolda rahmet yaarsa eer meenin dalna saklanverir. Hastane ktibi nce merakla sonra alay ederek sordu: Ya mee yoksa, Emin Efendi? Kavak bulunur. Kavak da bulunmad, Emin Efendi? Aacn birine. Aa da yok? Emin Efendi yuvarlak ocuk gzleriyle bakt ktibin yzne yle ey olur mu? Ktipten yana kt Hseyin: Ktip efendi doru sylyor. Neden olmasn. Bizim oralarda aa bulunmaz, rahmet yad myd, arlar byam otlarna dalverirler. Halil konutu Emin Efendiyle: Siz hi kasabadan kmadnz m? ktm, bahelere kadar. Bekrm, anam bldr ld. Geziyor benim yerime artlarm. Askerlik? hra. Peki yle dolamak dnyay grmek biraz? Pos byklar altndan 321 kaln dudaklarn tkrr gibi uzatt Emin Efendi: Nesini dolaacam? Grlecek nesi var? nsanolu bir suya, bir ekmee bir de dee muhta. Bir de arlar olursa. Hseyin ksk bir sesle kesti szn Emin Efendinin. Darack, upuzun gs hrlyordu: Ben dolamak isterdim, bey, dedi Halil'e. Bizim oralar tekmil akldr. Ne da, ne aa. Yirmi haneden on sekizi insandan ibaret bir ey deil. Her ite yol gsteren akldr. Karnmda aklm olsa. Ortakym sekiz yldr bir kei alamadm. Karnmda aklm olsa... Ne yapardn? Ne yapardn var m, bey? Kes topraktan umudu, ehirlere g. Sen bilirsin iyisini, ylesine ehirler bir ay gezsen ucu ba yok. Gidecektik stanbul'a, dnyann halini orda belleyecektik. Trkiye'nin en iyi yeri stanbul mu, bey? Ksmen deilmi.

Dert varm ierimde. Bu dert beni byle byle yer gider. Aldrma, iyi olursun. nallah. Ben geldim, aalar. Gelenden yana bakt ta merdivendekiler. Sallanyordu ne arkaya. Tra yemiti yzn gzlerinin altna kadar. Yalnz bam telinde bembeyaz bir deri paras var. Tyl bir bcek gibiydi ve periand. 322 Ge kaldn, Vasfi, dedi smet Hanm, pansmanc ameliyatta. Emin Efendi marur konutu: Sana ka defa syledim, arlar gibi olmal insan hayatta. Merdivenin alt basamana oturdu Vasfi: Beklerim, dedi. Oynatt samur kalarn smet Hanm: Sen bilirsin, pansmanc yorgun kar ameliyattan yapamam derse, karmam, canm. Emin Efendi tastikledi: Yapamaz ya, o da memur saylr, o da insan. Homurdand Vasfi: Ya ben? Ben insan deil miyim? Ayyasak, kumarbazsak... Scaa dayanmyor, kurtlanyor yara... Emin Efendi birdenbire zengin ve bahtiyar gld: Sen de muhta olacaksn benim arlara: ttn balda ezip yaraya koydun muydu... Emin Efendiye kt smet Hanm: O ne biim sz Emin Efendi, canm? Sen yine pansmancy bekle, Vasfi. Bekliyoruz. Bir yldr ekiyoruz bu acy. Hep pansmanclar sebep. Ftk yaras on gnde kapanmaz m? Benimkisi kapanmad ite. Ayya olduk, kumarbaz olduk. Ankara'da aldlar ft benim. Bir pansmanc vard camz gibi kapkara. Doktor teslim etti beni eline ameliyattan sonra. Lkin, taze yara meraklsym rezil. 323 Herifin gdas taze yara. ki saat gemeden bezleri zverdi. Bir kan boand, kardeler, yatak yorgan kzdrmak. Kopuvermi dikiler. Bende kfr, bende barmak, rezil, gler. Sabah olsun, doktora sylerim, dedim. Doktoru zor grrsn bir daha sen benim elimdesin, dedi. ahit olun hastalar, dedim. Hastalarda ses yok. Hastalar, dedim. Hastalar susup durur. Hastalar uyumular. Yap da ylesine byk bir yandan top atsan te yandan duyulmaz. Korktum, arkadalar. Zemheride it gibi titremeye bulatm. Yaray sarp kt, rezil, darda durmaz gler. Bekledim, gitti. Biraz buuk gn aard don gmlek katk hastaneden. Benim elbiseler hl ordadr. Hana vardm. Kye gtrdler. Ceza yersin dedilerse de arayp soran kmad kr. Lkin bir kerre nevri dnd kapanmyor, kurtlanyor yara. Ky yerinde aylak dolamak olmaz. ehre indik yine, bu yara ayya etti, kumarbaz etti bizi. Ayya olduk, kumarbaz olduk. Bir mddet susuldu. Hastane ktibi sordu Halil'e: 324

Yeni bir kitap yazyormusunuz? alyorum. smini sorabilir miyim? 1908'den 1939'a kadar

Anadolu'da tabakalama ve snflama. smet Hanm birdenbire haykrd: . Ay... Aya bakn. Ay grdm Allah ament billah. Ktip takld: Mslmansnz hemire hanm. ocukluum aklma geldi, canm. Ortalk iyice kararmadan aya rastlamak uurludur. Ka defa denedim. (Halil'e dnd) Severim akam karanln byle ehirden uzak krlarn ortasnda. Bakn, atebceklerine bakn, nereye gidiyorlar byle prldayarak? konumuyorsunuz, Halil Bey? Halil uykudan uyanr gibi sordu: Kurtulur mu dersiniz? Kim? Ameliyattaki. Doktorun eli hafiftir. Fakat Yarabbi dnya ne gzel. Kars stanbul'dan bir yerlere benziyor evleri kaybolup klar yannca.: Halil'in muhafzlarndan Refik Onba geldi. Sevinli bir haber getiren bir ocuk gibi anlatt: Seyrettim caml kapdan ierisini. Ak araflar stne yatrmlar kary. nce rkyor adam, 325 sonra merak saryor. (Tuttu Halil'in kolundan) Gel istersen sen de bak, beyim. stemem, onba. Fakat grlecek ey. Yarm saat oldu. Daha da ok. Seslendi Hseyin: Karanlkta biri var, kim oradaki? Benim, efendi aa. Tand smet Hanm: Ameliyattaki kadnn kocas, canm. Ne istiyorsun? Hi. Bir ey mi diyecektin? Halil ard Dmelli Memet'i: Gelsene. Ameliyat bitmedi daha. Biter inallah, efendi aa. Askere talim retir gibi izahat verdi Refik Onba: Ben seyrettim, hemeri, insan eli deil, ku kanad doktor beyin elleri, bir o yana seirtir, bir bu yana. z anas olsa byle uramaz herif. Halil yer gsterdi Dmelli Memet'e: Otursana. Ayakta dinelirim. Tez biter mi? Biraz daha srer. Tez bitmez demek? Belli olmaz. Ama ou gitti, az kald. Ben ehre varp elma alaym. Yuvarlak omuzlar sarslarak gld smet Hanm: 326 lhi, ok yaa, elmann sras m, canm? Bitenecek varp gelirim. Elmay sever. Sevse de yiyemez ki hemen. Sonra yer. Tez varp gelirim. Elma iyidir. eyrek saat srer mi daha? Evet. Tez varp gelirim. Elmay sever. Ve omuzlarn ksp kayboldu karanlkta Dmelli Memet. Hseyin bir mjde verir gibi konutu: Karnm ackt. Hastane ktibi eildi Halil'e doru: Alk, dedi, alk, hibir ey yememek deil, barsa dmlenene kadar yarma orbas imektir. Dnn: kyde diz boyu kar. Eve girdik. Kimse yok. Vardk dama, gbrenin iine gmlm yatyorlar. Yine sizin hapisanedekiler en grbzleri. Tayn, uyku.

Halil dnd: Hrriyet, tayn ve uykuyu vermiyor. erden bardlar: Yemee. Emin Efendiyle Hseyin tella kalktlar yerlerinden. 327 Pansmana gelen Vasfi yalvard smet Hanma: Bana da bir katk ayr, gzn seveyim. Ekmein var m? O da yok. Bakalm, artarsa. Hem biliyorum: byle yemek dilenmek iin pansmana ge geliyorsun. Razym, le st gel le yemeinden verelim. Vasfi utanga gld: leyin banz kalabalk teleniz ok. Sordu Halil'e smet Hanm: Yemee gelmiyor musunuz, canm? Ben sonra yerim. smet Hanmla ktip gittiler. Kald ta merdivende Vasfi'yle Halil. Gne battktan sonra tpk ak deniz gibi, byk dalar, byk ormanlar gibi, bozkr sratle serinleir. Ve bu saatlarda, buralarda, aylak insan keyifli deilse hele aydnlardansa eer, kabuklu bir hayvan gibi kendi iinde derinleir. Bu iin bir baka eidi geldi Halil'in bana: likledi dmelerini ceketinin, omuzlarnn arasna ekti boynunu, ve gzlklerini karki ehrin klarna dikip dald. Hapisaneye haber gndermeli yarn. diye dnd, mektup gelmitir Aye'den. Tuhaf ey, karda bir k yanp snyor. Neden? Her halde odadan odaya lamba geiriyorlar. Nerde okudum, byle iaret verir bir yerlere 328 beyaz entarili, siyah sal bir kadn. Kadn kurtulacak m? Lastik eldivenle de olsa canl, insan barsana dokunmak. Alk, alk hibir ey yememek deil... Kyde diz boyu kar. Gbrenin iine gmlm, yatyorlar. Hindistan, Kongo, in. Smrge yerlileri. Ik yine kayboldu yand. Neden? Her halde odadan odaya... Her halde haber yollamal hapisaneye. Her halde mektup gelmitir Aye'den. Aye'yi seviyorum lesiye. Son mektuplarnda 'ekerim' diye yazmyor artk, niye? Boynu nasl da kaln ve beyazdr. Kzm anasna benzeyecek mi? Kr olursam kzm karanlkta byyecek, bana gre karanlkta. Onun nasl deitiini gremeyeceim. Efendi. Bana m dedin, Vasfi? Cgaran varsa hani... Ttn var. Kadn var m? Yok ama, sen yine ttn ver. Halil ttn verdi Vasfi'ye ve hernedense sinirlendi: Niye kapanmyor bunun yaras? diye dnd, eker hastal m var? Nasl oluyor da topyekn lmyorlar? Nasl da dayankl benim milletim? Hapisanedekiler en grbzleri. Yaamak hakk,

yaamak. Yarm saatta aldlard benim ft, 329 hl bitmedi mi bu? Nerdeyse biter. nallah. Karda k yine yand, diye dnd Halil. Yarn hapisaneye haber yollamal. Yine bizimkiler Avrupa'dakilerden iyi, ayda bir gelenin de olursa hapisne kapsna yle gresim geldi ki Aye'yi. ou gitti, az kald. Farknda deiller, habersiz bahtiyar olacaklar. smet Hanm yemek getirdi Vasfi'ye. Ameliyat bitti, Halil Bey, dedi, kadn yatana yatrdk. Doktor sizi sordu, geliyor. Sizi ne kadar ok seviyor, canm. Hepimiz sizi seviyoruz ya... Sen de yemeini al, arkaya git, Vasfi, pansumancdan hayr yok bu akam... Halil karlad doktoru. Gemi olsun, Faik Bey. Kurtuldu mu? Belli deil henz. Operasyon kusursuz. Fakat bu vakalarda tehlike sonra balar. midiniz? Yzde otuz. Kocas nerde? ehre gitti elma almak iin. Acele etmi. Syledik, dinlemedi. Yoruldunuz. ok deil. Demek yzde otuz? O kadar. Hatt daha da az. Sustular. Ay nda gndz gibiydi ortalk. 330 Karda tek tk lambalaryla ehir, etrafta uan ve srnen haaratn atrts ve Ben buradaym, yani karnzdaym, diyen toprak. Bozkr rahatt. Doktor cgarasn att, yerde fosforlu bir bcek gibi yanmakta devam etti ate. Halil dizine vurup dkt kln piposunun. Doktor sordu birdenbire: leceinizi ciddiyetle dndnz m hi, uzun uzun, bir hesap meselesi dnr gibi dndnz m? Ben, hep bunu dnyorum bu son senelerde. Gece, giriyorum yataa, yumuyorum gzlerimi slkla bir beste tutturuyorum dilerimin arasndan her seferinde kendi kendime uydurduum, bana gayet hazin gelen bir eyler ve leceimi dnyorum. Kederli bir yalnzlk doluyor ierime lmn dnen bir insann yalnzl sevgisiz ve nefretsiz. Kopuyor insanlarla alkam anlyorum ki lmde bir bamaym. Sonra hesap ediyorum, krk sekiz yandaym, en fazla yaasam yetmi beine kadar daha yirmi yedi senem var demek. lyorum geen krk sekizle kalan yirmi yediyi kepazelik. Ne tuhaf ey, ne tuhaf ey en fazla yirmi yedi sene ve bir varm bir yokmu Doktor Faik Bey. Sustu. Sonra, imdat aryormu gibi adeta yalvarp sordu Halil'e: Ka yandasnz? Otuz dokuz galiba. Galiba ne demek? Nfus tezkereme gre otuz dokuz. Ama annem 'Seni bir ya byk yazdrdk,' derdi. 331

Hernedense Halil'i tersleyerek konutu Faik Bey: Annenizi brakn, otuz dokuz diyelim. Halil gld: Krk da diyebilirsiniz. Hayr cmertlie lzum yok, bir sene bir senedir. Peki, hesapladnz m, Halil Bey? Neyi? Ne kaldn? Hayr. Hesaplamanz lzm. Otuz alt kalm. Benden dokuz fazla. Artk bu hesab yapacak yatasnz, ou gemi elinizden. Geenle kalan kyas edebilirsiniz. Otuzuna kadar seneler ve hatt lm bir nazariye, sonra hakikatlayor. Ve ne kadar abuk ne kadar az kald diye insan ayor. Hi duymadnz m bu aknl? Hayr. Ama, sizi anlyorum. Ne anlyorsunuz? Bol bol dnmeye vaktiniz ve imknnz var. Sizin yok mu? Benim de byle bir imtiyazm var elbette. mtiyaz ne demek? mtiyaz u demek ki, Faik Bey: demin ameliyat ettiiniz kadn, sizin de dediiniz gibi, gn doarken uyumann mmkn olduunu aklna bile getiremeyen, yar nebat, yar hayvan hayat srmeye mahkm u Dmelli'nin kars, ve Dmelli'nin kendisi, memleketimde ve yeryzndeki insanlarn ou mahrumdur bol bol dnebilmek saadetinden. Vakitleri ve imknlar yok. 332 O kadar ok alyor yle yorgundurlar ki gece, altm yanda bile, yataa girdikleri zaman uyku kurun gibi bastryor. Belki uykuda rya grlr, ama dnlmez. Sustu. Sonra bahtiyar glmseyerek ilve etti Halil: Ve dndkleri zaman hayat dnyorlar, lm deil... Peki, lm dnmeye vakitleri ve imknlar olsa? O zaman da lm sizin gibi dnmeyecekler. Neden? undan ki Faik Bey, siz hayatta bir banza olduunuz ,iin lmde de bir banasnz. Btn balaryla kalsaydnz Polis Mdrlnn doktoru olarak, snfnzla aranzdaki ipleri kesmeseydiniz, yahut bu ameliyattan sonra kar tarafa geip baka balarla baka insanlara balansaydnz, imdi faslasz gelien bu mzmin hastalk nadiren tepen bir kriz olurdu hi olmazsa... Faik Bey kahkahalarla gld. Doktorca konuuyorsunuz, dedi, ama baksanza nadiren de olsa yine tepermi. Teperdi, evet, Faik Bey. Aa yaken bklr, ve karargh deitirmek kolay deildir yle. inde beiinden bir eyler tar insan. Ve sonra... Dmelli Memet belirdi ahlatn atlndan. Halil grd onu. Sevinle kalkt yerinden. Geliyor, dedi. Geldi ite... Dmelli'yi karladlar. Ve kapdan ve pencereden vuran scak san kta durdular konumadan 333 aa gibi ayakta. Kucanda dolu, kocaman bir kesekad Dmelli'nin. Drmekten korkuyormu gibiydi bunu. Kesekatlarna alkn olmad belli. Senden insana hayr gelmez, ama sen syle yine, der gibi bakyordu doktorun yzne, alyordu Dmelli. Gemi olsun, gzn aydn kardeim, dedi Halil. Dmelli drd kesekadn kucandan. Toprakta dald bir ocuk sevinciyle elmalar. Halil'in yardmyla Dmelli toplad elmalar koydu kesekadna tekrar ve brakt ta merdivenin zerine. Sonra iki elma ald iinden mintannn yeniyle sildi ve ikram etti Halil'le doktora. Disiz az yar yerinden glyor

ipil mavi gzleri bl alyordu. Karlkl bir itiip kakmayla doktorun elini pt. Saldrd ellerine Halil'in. Atik davrand Halil, kucaklatlar. Ve Halil'in barndayken henz Dmelli yeni bir sevinle irkilip kulak kabartt. Sesler geliyordu, ehrin batsndan yola kan kan sesleri. Bir ta balta gibi ileyen ve ayn altnda ar prltlarla genileyen alt edilmemi bozkrn vahi arksyd bu. Halil de duydu. Ve topraa yenilmi insann karanl ve kederi sevgili memleketinin dolat rpertilerle zerinde etinin. Bizimkiler, dedi Dmelli Memet, varp durduraym, demin ben gelirkene yola ktlard. Kanya bindiririz, yorulmaz. 334

(Doktora dnd) Efendi aa, sen deyiver, hazrlansn. Ve davrand kan seslerine komak iin. Doktor tuttu kolundan. Dur, dedi, daha aylmad bile. Ben varp gelene dek aylr. Belki aylr ama, yola kamaz. Kanya binecek, yrse yrse burdan oraya... Olmaz. Etme, efendi aa, iki bebesi var. Komuya koyup geldik. Harman ylece durur. Olmaz baba. Haydi, varsn yrmesin, kany getiririz buraya dek. Yataktan kamaz. En aa on be gn srtst yatacak. Evde yatar. Olmaz. ki bebesi var. Deli etme insan, olmaz dedik ya. Parmak basarm. Ne diye? Ma! senin demedin miydi? Malm be temam aldm diye parmak basarm. Olmaz. Mhr? Hani mhrn yoktu? Kulun olaym, zevklenme adamla, ver ocuklarn anasn gidelim, harman ylece durur. (Ve Halil'e dnd Dmelli) Efendi, sen deyiver bari... Halil zor tutuyordu kendini gz yalaryla boanmamak iin. eri girelim, dedi, hastan gr. Kmldanacak hali var m, yok mu, bakarsn... Dahiliye, hariciye, vildiye, emraz sariye, 335 kadn, erkek, ocuk, elli dokuz yatakt memleket hastanesi, fakat yetmi ikiydi hasta says. Yerde yatyordu fazlalk ve ikier hasta vard baz karyolalarda... Dmelli karsn grd. Aylmamt henz. Salar tra edilmiti dibinden. Yamru yumru, kabuklu patates gibi bir yz. Hastalkl bir olan ocuuna benziyordu. Ve beyaz patiska nevresimin zerinde topraktan fkrm iki kk gibi duruyordu elleri. Dmelli brakt elmalar hastann ayak ucuna. Bakt uzun uzun bakt ipil mavi gzlerini ksarak. Hayr kalmam, dedi, ktlemi. Benim ala kz de byle olduydu bldr, yatt, kalkmad bir daha. Elmalar verin yesin. Elmay sever. Saolun efendi aa... Ve kt dar Dmelli alaya alaya. k o k. onu bir daha grmediler. Ve gn sonra ld kadn... 336 II Sabah sabah erkenden,

hastanenin stnde afak skt, skmek zere. Doktor Faik Bey uyand apanszn, (bekr olduundan hastanede yatyordu). Alaca karanlkt oda. Ve perdeleri ak pencerenin geni camlar arkasnda souk bir su aydnl vard, merhamet gibi bir aydnlk. Saat ka? diye dnd Faik Bey. Masaya uzand, bakmak iin, seemedi. Elektrii yakt, odada afak vakti istasyonlarnn kederi, beyazlaan lmbalar, ayrlk. Srtst, rlplak yatyordu Faik Bey. (Yaz k byle yatar). Ve saata tekrar bakmay unutmutu. Gzlerini tavana dikti, talar sayd. Bakt kar duvara, orda bir tahtakurusu kireli, muazzam bir beyazln ortasnda ufack gidiyordu, kutbun usuz bucaksz karlarnda kaybolmu bir insan gibi, sonsuzlukta bir yldz yalnzlyla... Sonsuzlukta bir yldz yalnzlyla, diye tekrarlad Faik Bey yksek sesle. Ve gsne edi bam, gzlerinin nnde upuzun yatyordu ayak trnaklarnn ucuna kadar, basz, rlplak vcudu. 337 Onu, ilk defa gryormu gibi seyretti. lk defa bakyordu ona bu gzle, arm merakl ve mahzun; Karn esmer, ieri kk, bacaklar, adalesiz, ince, uzun, deri ihtiyarlam. Karnnn stne koydu elini: tiksintisi bir pelte yumuaklnn. Sa bacan bkt, sarkt baldr. Topukta ak kemiine yakn krklar. Ve bu basz, ihtiyar vcudun yalnzl. Faik Bey kendi vcudunun karsnda dnd onun lmn. Aklna ilk gelen ey ykanrken, yahut kefenlenirken deil, morgda grmek oldu onu. Ta masann stne byle rlplak uzanm. Sonra, bir ukura indirilirken, sonra, slak toprak kokusu, tabutun tahtasn oymaya balayan kurtlar (onlar vcuduna trmanr dnmeye tahamml yoktu) ve hepsinin beteri duymayan grmeyen kmldanmayan yalnzlk... Faik Bey bast zile arka arkaya arka arkaya. Sonra hzla toparland yatan iinde yasta doru. araf ekti dizlerine bzlp oturdu, bekledi. Kap ald. Girdi tella, stanbullu hastabakc smet Hanm. Faik Bey belki onu bekliyordu 338 belki hi kimseyi beklemiyordu, tuttu gen kadn bileklerinden: Korkma, barma, sus, Allahakna beni kurtar, dedi. smet Hanm nce rkt, debelendi, fakat ok gemeden: Aman doktor bey, duyarlar, grrler, kap ak, filn derken sndrd elektrii ve ses karmad artk. Darda, pencerenin geni camian arkasnda souk bir su aydnl vard, merhamet gibi bir aydnlk... Sabah sabah erkenden hastanenin stnde afak skt, skmek zere, Halil uyand apanszn kalkt yataktan.. Seslendi uyuklayan nbeti jandarmaya: Ben kapnn nndeyim ta merdivenlerin orda. Koridora kt. Uyku ve il kokusu,

insana yapmack gibi gelen iniltiler, ok uzaklarda maden bir tkrt ve beyazlaan lambalar afak vakti istasyonlarnn kederi, ayrlk... Kadnlar kouunun kaps ak: hasta bir kadn oturmu yatanda san taryor. Yz sapsar salar simsiyah. Halil ta merdivenleri indi. Topran stnde durdu. Nefes ald kollarn aarak. 339 Hava slak. Gne douyor. Gkyz ya bir bezle gcr gcr silinmi gibi tertemiz. Soldaki dan eteinde ince bir duman dalan tl gibi bir ey. lerde aalar aydnland: sol yanlarna vuruyor k. Ve uzakta ehir: bir uzun yolculuktan limana henz dnm gibi duruyor. Manzara katksz aydnlk, ak renkli, ve bu saatta tabiat shhatli, gen ve iyi yrekli. Doktor Bey uyand m ki, efendi aa? Halil dnp bakt ocua. Canm cierim on yandaki ii Kerim karsnda kmrl tulumuyla yerden bitme bir cin yavrusu gibi duruyordu. En umulmadk bir anda en eski bir dosta rastlam gibi sevindi Halil: Evvel merhaba diyelim delikanl, dedi. Kerim glmsedi: Merhaba, amca. Merhaba, adn ne senin? Kerim. Doktoru ne yapacaksn, Kerm Usta? Minicik krmz burunlu suratn ast Kerim: Ustalk bizden uzak, dedi. Neden? Kerim sa elini kard cebinden. Kat kat bezlerle sarlyd ba parma. Telland Halil: O ne yle? Prese ezdi dn akam. Ve birdenbire tekrar duymu gibi eziliin acsn szland, gzleri dolarak: Uy anam, uy anam, acyor. Peki, dn akamdan beri ne yaptn? 340 Hi. Ahmet Usta aputla sard, evde sargy tazeledik. Anam, hastaneye git, doktora gster, dedi. Bugn iten kalmaym diye geldim erkenden. Halil'le Kerim ieri girdiler, bahemireyi buldular, pansman yapld. Halil ay ikram etti Kerim'e, tanld daha yakndan. Arkadala karar verdiler, Kerim gitti. Vakit geldii halde sabah vizitesi balamamt henz. Halil koridorda karlat hastabakc smet Hanmla. Karmakarkt kumral kalar gen kadnn (halbuki daima taranm gibi dururlard) elinde bo orba talaryla ykl bir tepsi vard. Halil sordu: Doktoru grdnz m? smet Hanm durdu. Yz pancar gibi kzard. Bahekimi, Faik Beyi mi? Hayr, grmedim. Fakat, ey... Sabaha yakn bast zile. Nbetiydim. Su istemi. Gtrdm. Sonra grmedim bir daha... Niye sordunuz? Koulardadr. Ama bahemire de 'Ge kaldk' diyordu demin.

Saat ka? smet Hanm bo orba taslarnn stnden gittike artan bir kukuyla bakyordu Halil'e. 341 Ve yalan syleyenler gibi daldan dala abuk abuk ve ok konuuyordu. Halil farkna varmad bu teln, Teekkr ederim, dedi ve girdi kouuna, yatana oturdu. Eildi ne doru. Dalgn yznde incelip uzam gibiydi burnu. Parlyordu gzlkleri: biare iki cam parasydlar. Dmt kollar. Ve elleri dizlerinde, avular yukar dnk. Halil artk biliyordu hastalnn adn: gz damarlarnn dumura doru gitmesi. Yllardr ar ar, birike birike ve bir gn bir anda, bir srayla: krlk. Burda da diyalektik, Halil, her yerde diyalektik. Ama belki? Tedavide yeni bir keif? ifaya doru sray? Ve lmden nce kaybetmemek aydnl... Halil zaman zaman unutuyordu hastaln gzlerinin, zaman zaman hatrlyordu: ve derisinin altnda bir yerde, ince bir damar kopmu gibi oluyor yrei arpyordu alabildiine. Ve zor tutuyordu kendini soluk solua nefes almamak iin. Sonra skn. Sonra dalgnlk. Bir kapdan girer gibi girerdi dalgnlnn iine Halil. Eski stanbul evlerinin talklarna benzerdi bu dalgnlk: Bembeyaz tlbenti, kuyusu, kalayl marapasyla yumuak, serin ve alaca aydnlnda kederli masallardan bir eyler biraz... ki karyolann etrafna toplanmt kouta hastalar. 342 Birincisinde Arapkirli Ali namazda oturur gibi diz kmt yataa. Sol dizine yaylm turuncu, yazma mendili. Gzleri ve byklar prl prl, simsiyah. Ve yananda buruuk, cill yeri bir Antep bannn. Ali ryasn anlatyor ve saygyla dinliyor tekiler. Sayglar ryay grene deil ryayadr. Hayrdr inallah. Hayra yor, hayr ola. Uzun bir arazi grdm yle sulanm. Ben al beygirlerle ift srmekteyim. kzle ift srmek deti deimi kyde. Bir silh patlad arkadan. Ali'nin szn kesip sordu biri: Sesini duydun mu? Duymadm. yi, duymadn, ok iyi, ok. Ama, dur hele duydum gibi. Zarar yok, duysan da olur, deil mi ki arazi sulanm ve hem de geni... Resimli bir derginin etrafndayd ikinci karyola. Dn gece Halil'den aldlar. nsanlar, letleri ve yangnlaryla harp resimleri. Memetiklere bak, hele, Memetiklere bak. Onlar Memetik deil be, ngiliz askeri. Olsun, hepsi Memetik. unlar da talyan m? apkalarndan belli, talyan. talyanlar harpi millet deil, canm, kibar insanlar. Recep, damdan der gibi kart sze: 343

Harbe girdiin zaman bir gvur ldrp bir yudum iersen kann korku kalmazm. Hepsi Recep'e baktlar. On be, on alt yalarndayd. Yusyuvarlak. Herkesle alay eder ve sknca boynunu bkp nazl nazl glmserdi. Okumaya meraklyd. Btn vilyetlerde kaza ve nahiyeleri ezbere sayard. imdi bunu nerden kardn len? ehit babamdan duydum, ehit babam, ehit dm ben alt aylkken. Aydnl Talip avu vurdu dergiyi Recep'in kafasna: Cann ksn, Recep... Talip avu, seyrek sar sal, yeil gzlyd. Balmumundan dklm gibiydi yz. Yumuack konuur, anszn sinirlenir, gnlerce kserdi insana. Recep'le ahbaptlar. Anne derdi Talip avua Recep. Jandarma Refik kart sze: Alt haftada iin tamam diyormu Rus'a Alaman, Krolu'nda okudular. erkeli Tenekeci Mslim cevap verdi (yz baltayla yontulmu gibi bir adam): Rus baba yklmaz kolay kolay... i rkm... yle lflara bo ver. Kayseri'ye vardn m? Bize bir bez fabrikas kurdu herifler ei emsali dnyada yok. Bir amele evleri yapmlar haltetmi vali kona... 344 Talip avu yumuack konutu: imdi ngiliz de Rus'la beraber. Jandarma Refik itiraz etti: ngiliz'e kaak gre yapar diyorlar. Recep'in eline gemiti dergi. Son sayfada lde ngiliz askerlerini elendiren kzlarn plak, beyaz bacaklarna bakyordu. Ve yusyuvarlak yznde kslan gzleri hi de alayc deildiler. Tell sesler geldi koridordan. Vizite balyor diye hastalar dald yataklara. Halil uyand dalgnlndan. Kap birdenbire ald. stanbullu smet Hanm eikte: Halil Bey, dedi, doktor ld. Ne yznde bir bakalk vard smet Hanmn ne sesinde. Hatt kumral kalar artk deminki gibi karmakark deil yine taranm samur gibiydiler:: Doktor Faik Bey ld, diye tekrarlad. Ve kapy hzla ekip gitti. Hastalar afalladlar. Bir doktorun hele bir bahekimin lm kavranlmaz bir eydi onlar iin. Ve bir vuruta ykyordu btn salk mitlerini. Arapkirli Ali mrldand: Allah rahmet eyleye, Allah ecir sabr vere oluk ocuuna. Talip avu yavaa konutu: Kimsecikleri yokmu dedilerdi. Bir banaym bu dnyada... Ve nasl anszn arp sindiyse kou, yine yle anszn harekete geti, 345 hastalar frladlar koridora. Hastane ktibiyle karlat Halil. Halil'in ellerine sarld ktip: ntihar, dedi, intihar... Kendini zehirlemi. Yatanda rlplak yatyor. Bu kadar gecikince merak ettik.

Kaps kitli. Bende bir ei var anahtarn. Muavinle birlikte atk. Sormayn... Halil kurtard ellerini ktipten ve sesinde yrtlan bir eyle ve kendisi de niinini bilmeden sordu: Krk sekiz yandayd, deil mi? Ve gzlklerinin camlarn siliyormu gibi yapp rterek gzlerini, yrd, ta merdivenlerin stne, gnee kt. Bozkr aydnlk ve lkt... Birdenbire Halil'e yalanm gibi geldi Faik Beyin lm, intihar bilhassa hele kendi kendini zehirlemesi. (Halbuki bir dakka nce Halil bunun izahn yapmt kafasnda). Geri dnd. Ve hareketlerinin mantn kendi de anlamayarak tella geti koridoru Faik Beyin odasna doru. Kap ald. ly sedyenin stnde dar kardlar. Beyaz bir arafla rtlyd. Halil duvara dayad srtn, yol verdi. Getiler: Doktor Faik Beyin ls nde arkada ktip ve elleri cebinde mddeiumumi. Ylmt kou kaplarna hastalar ve baka sedyelere baktklar gibi kukuyla deil kaygyla deil 346 merakla bakyorlard doktorun sedyesine. Faik Beyi morga indirdiler. Kaps kapand koularn ve Halil'in karsnda koridor bombo sessiz upuzun kald bir vakit. Kulann dibinde bir kadn l duydu Halil. Baknd silkinerek. Solda, ameliyat salonunun kaps aralkt ve buzlu camlar aydnlanmt ierden kr, bebeksiz, beyaz bir gz gibi aydnlk, mcerret, saf akl gibi bir ey. Sokuldu kapya Halil. Ve hernedense kt bir i yaptn sanarak, bakmamas gereken bir yere baktndan utanarak ieri bakt. Demin buzlu camlarda grd ayn ihtirassz ayn kansz ve sinirsiz aydnln iinde, prl prl aletlerin arasnda ve stnde doum masasnn srtst devrilip yaslanm bir kadn yatyordu. Alabildiine ayrkt bacaklar ve kasklarna kadar geirilmi beyaz bezlerin ortasnda kocaman, plak, mthi bir iek gibiydi iftleme yeri. Kadn iniltilerle sarslyordu. Bileklerinden tutmutu smet Hanm, bahemire yanndayd dahiliye doktorunun. Faik Beyin yerine, diye dnd Halil, dahiliyeci ne anlar bu iten, bir kaza karmasa bari... Yeni bir lkla sarsld kadn. Ba dt sola. Tand Halil, sabahleyin yatakta siyah salarn tarayand. Katlap iiyordu karn sanclarla, tenasl nahiyesi frlyor ne doru ve yar kanl bir madde szyordu. Btn memeli hayvanlar gibi, diye dnd Halil. inekler, kediler, kpekler gibi. 347 Kinat gibi, diye dnd Halil, douran aalar, yldzlar, cemiyetler gibi. Yumurta biiminde alp byd plak ve mthi iein ortas. Ve bir karart belirdi derinliklerinde: bu yumuak ve slak salaryd gelen ocuun. Her kntda artk biraz daha byyordu yolun az. Ve nihayet bir ocuk kafas iriliinde karanlk. Gazl bir tamponla tazyik etti doktorun lstik eldivenli eli lohusann makadn. Ve Halil birdenbire mthi bir utan duydu:

Aye de Haseki'de byle dourdu demek? diye dnd. ocuun kafas kt meydana. Doktor evirdi ocuun yzn anasnn sa baca iine doru. Sonra sol omuzunu, sonra tekini ekip kard, sonra kollar, gvde ve bacaklar: ocuk ellerinde doktorun. Ve gbeinden bal annesinin ierisine. Doktor, iki pensle sktrd gbei kesti makasla. Ve Halil o zaman dnyann en gzel sesini duydu, yeni doann ilk zafer trksn. Ve yrei sevinle dolu kapatt usullack kapy. nc Kitabn Sonu 348 DRDNC KTAP 349 BRNC BLM I Gnlerden pazard. Ve canm cierim on yandaki ii Kerim hapisaneye gidiyordu ziyaretine Halil Amcann. Dehetli ahbaptlar. Ve hastaneden hapisaneye dneli beri Halil aritmetik dersi veriyordu Kerim'e, ve dnyann gidiatn konuuyorlard. Gnlerden pazard. Kerim'in elinde aritmetik defteri ve ceplerinde leblebi vard. Cephaneliin nnden ubenin bahesini geiyordu ve karda Halil Amcann demirli pencereleri. Kerim birdenbire durdu. Kaldrd ban havaya, bakt takrtlardan yana: gkyzne. Orda leylekler, orda leylekler dne dne orda leylekler dne dne ve gitgide ykseliyorlard. Yolculuk vard. Kme kme geliyorlard, bulutsuz bolukta dalp toplanyor ve ykseliyorlard dne dne. Tek kol oldular. Belki be yzden fazlaydlar. En bilgini geti ne. ehir altlarndayd: 350 Bozkrn kysnda, hastanesi, hapisanesi, hkmet kona ve ubenin bahesinden yukarya, kendilerine bakan on yandaki ii Kerim'i ve eitli bacalaryla... Fakat ok gemeden yuvadan atlan yavru gibi kayboldu ehir. Kmldanan ar kanatlaryla leylekler gagalar dmdz ve boyunlar gergin ve ince bacaklar t gibi uzanm arkalarnda ve havada uar gibi deil, havada yzer gibi, yneldiler gneye doru. O akam girdiler Ankara vilyet hududuna. andr dolaylarnda kra inip gecelediler: gagalar kanatlarnn altna sokulu ve tek ayak zerinde... Ve afakla havalandlar. Gnlerce devam etti gneye doru yolculuk. Ankara ,tez geildi, bitip tkenmedi Konya vilyeti: stlerinde dmdz gkyz altlarnda dmdz toprak. Nihayet dalar grnd, tepeler deil, karlar ve ormanlaryla sahici dalar. Bir gl geildi ve bir nehir. Artk nokta vilyeti zerindeler. Hava snyor saattan saata. Ve bir aramba gn ikindi vakti grnd taa karda, aada gkyzyle birleerek, dmdz, tertemiz upuzun bir prlt halinde Akdeniz. Gagalarn keyifle takrdatt leylekler ve biilmi pirin tarlalarnda konakladlar. Daldlar ertesi gn: kmelerle ve bazlar ikier ikier. Yalnz en bilginleri 351 utu vilyet merkezine doru bir bana. Tarlalar geti altndan,

baheler balad: mandalina, portakal ve limon (henz yeildiler). Hzla yaklat deniz ve geniledi, byd. Leylek artk ehrin stndedir. Aal caddeler, damlar ve bacalar. Yksek bir dzlkte denizin kysnda ehir. Limanda, akta, bir tek gemi demirlemi. Hava tuzlu ve scak ve kokuyor muz gibi. Leylek dnd ehrin stnde sola kvrld biraz kanatlarn gerdi brakt kendini aa doru, szlyor. Sallanarak yaklayor leylee bir bacann stnde eski yuvas. Leylek saa kvrld biraz bitiik damdaki tellere arpmamak iin (bunlar radyo antenleriydi belki yirmiden fazlaydlar), fakat kurtaramad sol kanadn doland, abaland ve ykld damn zerine kopmu tellerin arasnda ve yirmi metre uzakta yuvasndan... Radyoda birdenbire bir tuhaf parazitle kesildi sesi Amerika'nn. Tellanmad Cevdet Bey. Takt gzlklerini. Aratrd. Hibir istasyon ses vermiyor. Geti ikinci makinaya: 940 R.C.A. Onda da ses yok. nc makinaya bakt, alt lmbal Telefunken. Ses yok. 352 Drdnc makina o da yle. Tuhaf ey. Cevdet Bey uzun beyaz byklarn ald iine aznn. Geriledi, oturdu odann tam ortasndaki tek koltua. Gzlerini ksarak seyretti uzaktan makinalar: Radyolarn dnya pazarlarna ilk srmnden beri (kulakllardan pikapllara kadar) btn firmalarn en mehur modelleri tarih ve lamba says srasyla dizili duruyordular. Vurdu plak kafasna Cevdet Bey, beyaz byklar frladlar azndan: Evreka... diye bard. Koarak kt odadan, sofa, merdiven, tavanaras, dam ve antenler. Dzeltti antenleri. Ve tekrar koarak, dam, tavanaras, merdiven, sofa ve kucanda kocaman bir leylekle dnd Cevdet Bey radyo odasna. Bir aya krlmt hayvann. Sard. Sonra kesti kanatlarnn yarsn umaya kalkmasn diye (bu iler kolay olmad, ku ve insan debelendiler biraz). Sonra et kard buzdolabndan ikram etti. Karnn doyurdu hayvan ve topallaya topallaya keye gitti. Ve Cevdet Beyin yzne hayretle bakt ordan. Afiyet eker olsun Hacbaba, dedi Cevdet Bey, can yoldayzdr bugnden itibaren. Size bitiik oday tahsis ederiz. Orda yatar kalkarsnz. Mamafi her taraf evimin emrinize amade, yalnz bir buraya bensiz girmek yasak, sonra maazallah benim oyuncaklar krarsnz. Gndzleri baheye kmak mmkn. Ne de olsa leyleksiniz belki cannz skar radyo dinlemek btn gn. Benim bu dnyada onlardan baka kimsem yoktu 353 artk bir de siz varsnz, sizin iin de artk yalnz ben varm bir de radyolarm. Kokainoman eroinoman

nikotinoman megaloman, filn var ya Hacbaba, ben de elli be yanda bir radyomanm. Yani illetimiz radyomani. nsanlarn seslerini dinliyorum, dnyann drt bucandan bana sesleniyorlar. Onlarla alkamz uzaktan, yaptklar iler umrumda deil bunlar nasl anlattklarna meraklym. arklarn da seviyorum dorusu, hangi dilde, hangi usulde olursa olsun, yeryznn btn arklarn. Fakat farknda msnz? imdi hem ark sylyorlar, Hacbaba, hem de grtlak grtlaa harbediyorlar yine. Nasl harbettiklerini de bir anlatyorlar hani, sanrsn ark sylyorlar aka dair. Artk msaadenizle Berlin'i dinleyelim. Alamanca bilmezsiniz, deil mi? Tercme ederim. Size bunun faydas olmaz, fakat ben mutadm zre yksek sesle temrin yapm olurum. Franszcayla Arapay eskiden beri bilirdi Cevdet Bey, fakat Alamancay, ngilizceyi, Ruscay, talyancay radyomaniye tutulduktan sonra rendi kendi kendine. Cevdet Bey at Berlin'i, tercmeye balad: Ukrayna'nn merkezi Kiyef ehri tamamen igal edilmitir. 665.000 esir... Tank, top... Hop! 354 keselim. Bunu daha dn gece dinlemitik. Demek Berlin'de taze bir ey yok henz. Londra'ya gidelim, Hacbaba. Bir aylk hava aknlarnda lenlerin says. Bunu da dinledik. Yine Londra'dan size cazbant bulaym m birka dalga tede. Buyrun ite... Odaya dolan cazbandn grlts rktt leylei, kesik kanatlarn rpt hayvan, bir yerlere kamak istedi, fakat kald olduu yerde topal bacayla. Cevdet Bey gld: Cazbant sizi sarmad, Hacbaba. spanya'ya, Barselon'a gidelim. spanya, Barselon... Nasl sustu, neden sustu Dolores barruri Pasionaria? Sesi gne gibi bir eydi kadnn. Hl arar dururum spanyol radyolarnda o sesin benzerini: kaln aydnlk scak... Ben spanyolca anlamam, fakat sinsileme bile svse dinlemek saadetti onu... Ve Cevdet Bey mitsiz at Barselon'u. 355 II Ne gzel ehirleri var Anadolu'mun benim Akdeniz kysnda. Kktrler, portakal gibi gnelidirler diri balk gibi prltl ve renklidirler ac zakkum gibi. nokta ehri 45 bin nfusludur: Giritliler, Araplar, yerli Trkler. Evlerin ou ahap (Rumlardan kalanlar en gzelleri) yeniler beton, kbik, ve hepsi akar sularla ltl baheler iinde. Ve iki park, iki gazinosu bir ehir Kulb ve bir Asker Mahfil, (ehirde bir piyade alay var). Bir sinema, iki hastane (memleket ve asker). Ky Enstits, Lise, Kz Akam Sanat Okulu. Elektrik. 4 eltik, 3 tane un, 2 susam fabrikas. Souk hava deposu: 2. Hal: 2 sebze ve etle balk. Ticaret ve Sanayi Odas ve bankalar: Osmanl, Ziraat, . Ve Zahire Borsas.

Vilyette arpa, buday ve yulaf 100 milyon kilo istihsal edilir, msr 10 milyon, pirin 15, akdar, fasulya 10, 356 susam 100 milyon. Sonra mandalina, portakal, muz, turun, limon Domates, biber, bilhassa enginar, karnbahar ve patlcan... Balklar: barbunya, ipura, mercan... ehre bir eyrek mesafede, sabaha kar Yrkler yktlar develerini. Develer ksa tyl ve yksektiler ve kara kl uvallar budayla dolu. Homurtular oldu ve uzun boyunlarda bakr anlar inceli kalnl seslenip sustular. Hemen otlamaya balad eek. Yrkler indirdiler uvallar, batm gemileri boaltr gibiydiler. Yrkler bir kat daha geni ve iriydiler alaca karanlkta ve km develerin arasnda. Gne doarken at arabalaryla kyller geti Yrklerin yanndan, onlar da ehre buday gtryorlard ve belki de susam. steksizce selmlatlar. Pis, kll yrk, diye sylendi kyller ve aklattlar krbalarn. De ha, kaypak Trk, diye homurdand kumral sakall Yrk. Ve solundaki tastik etti: Kyn Trk olmaktansa dan Yrkl yektir. 357 Zahire Borsas iki kat, kbik, beton. Merdivenleri k: camekn gir kapsndan: salon: tahta parmaklkla blnm ortadan: en dipte Borsa Komiserlii, ilerde ayr ayr masalar, iskemleleriyle ve parmakla yakn ve tahta sralar br tarafta. Bitiikte odalar Toprak Mahsulleri Ofisi'nin. Borsa Komiseri ve memurlar mevkilerindeydiler. Koyunzade erif Bey girdi salona: yannda ortanca olu ve iki ktip, arkasnda simsar ve yirmiden fazla kylyle Yrk, ve mendiller ve kese katlarnda hububat numuneleri... Tahta sralarn banda, ayakta kald kyllerle Yrkler, hain, esmer elleri kuaklarnn stnde kavumu ve kukulu balarn salverdiler gslerine, byklarnn altnda dudaklar kprdyor, alnlarnda keder, cenaze namazna durmu gibiydiler... Koyunzade erif Bey iltifat etti Borsa Komiserine ve oturdu ilerdeki ayr ayr masalardan birine en sadakine, kendine ait olana oluyla beraber... Numuneler konuldu masann zerine, ve tescil edildi hububat erif Bey adna. Kr salyd Koyunzade erif Bey Elli, elli beinde vard, Geni omuzlarnn stnde gzel erkek kafasyla insann yzne emrederek bakard. Koyunzadeler asildiler kkten ok eskiden ehre inmi Yrk beylerindendiler. Altm bin dnmd topraklar ve onlarnd eltik fabrikalarndan biri. olu kz var erif Beyin. Kzlar irkindiler birbirinden olanlar birbirinden gzel. 358 Mallarn mlkiyeti babanndr. erif Bey lrse byk olu geecek yerine ve mlkiyet devam edecek bllmeden. Damatlarn biri ziraat mhendisi, biri hkim. Byk kz evli deil. len annenin yerine geti. Uzun boylu, kemikli, esmer. pince dudaklar bir kerre bile glmemitir. Hizmetileri odunla dver (babasnn rgatlar dvd gibi). Ve geceleri kapanp odasna Alfret d Mse'yi okur alayaraktan. erif Bey bile kendinden yalym gibi kzn sayar. Btn aile gayet k giyinirler:

ngiliz modas takibedilir konakta fakat politikada rk ve Alamancdrlar. Alamanya'yla i yapyorlar Merutiyet'ten beri. Hseyin Yavuz girdi Borsa salonuna: kylleri, Yrkleri, numuneleri ve simsaryla beraber. Kyller kyllerin, Yrkler Yrklerin yannda kald. Selm verdi komisere Hseyin Yavuz ve erif Beye: Merhaba beyzadem, dedi ve oturdu ayr ayr masalardan ncsne kendine ait olana. Tescil muamelesi yapld. Erzurumlu ulemadan Ayetullah Efendi bembeyaz sar, heybesi ve simsiyah sakalyla ihtiyar gurbet edip memleketinden gelir bu Akdeniz ehrine 1315'de (1899). Ve kurtarr keskin nefesiyle ervah habisenin tasallutundan yerli, dul bir kadn. Evlenirler kadnn portakal baheleri ve 20 bin dnm toprayla beraber. te bu evlenmenin verimidir Hseyin Yavuz. Babasyla anas rahmeti rahmana kavutu oktan fakat toprakla portakal baheleri oalp canlandlar yldan yla. 359 ok zayf ve ok uzun Hseyin Yavuz, kambur biraz, gzleri patlak kulaklar byk sa seyrek. stanbul'da Kolej'de okur bir kz var: gzel mi gzel, bebek mi bebek. Her yl kendi eliyle mektebe gtrr kzn ve tatillerde kendisi gidip getirir. Dnr bazan: kz lrse kendi de intihar eder, yaamaz. Ve bu ihtimal aklna gelir gelmez kapanp odasna gnlerce, gecelerce ier, ayyatr zaten. Kars 45 yalarnda, ksa boylu, tknaz, bartl ve mantolu ve banka mdr Fevzi Beyin metresidir. Avrupa'ya talebe yollar Hseyin Yavuz kendi cebinden, fakat saklar bunu, sorulsa inkr eder: iyilik de, ktlk de gizli yaplmal Politikaya merakldr. Ve seferberlikte ngiliz'e esir dtnden Alaman dostudur. Ve Amerika'y sever: Bir dn, milyarder olmak ne demek, mil-yar-der. Petrol kral, demir kral, kmr kral hepsi Amerikal. Herifler bir tutsa bizi ihya oluruz. Harpten nce Amerika'ya susam ihracederdi Yavuz... Mustafa en geldi, yerleti ikinci masaya. arasna Koyunzade erif Beyle Hseyin Yavuz'un. Mustafa en krmz sal minimini bir adamd yalnz burnu inanlmayacak kadar uzun. illi, beyaz elleri durmadan kmldanyor 360 ve boyuna krpyor renksiz kirpiklerini. Yllarca memurluk etmi ve biriktirmi ilk sermayesini rvet alp vermeye vastalk ederek Babas Suriyelidir, anas Burdurlu ve kendisinin pi olduu sylenir. stanbul'da byk bir yazhanesi var Mustafa en'in ortaktr Rum ve Ermeni ihracatlarla (Yahudilerden ayrld Alamanya'yla 41 - Haziran anlamasndan sonra). Gayet gzel saz alar Mustafa en szme bal gibi tatl ve yapkandr sesi, ve kumarbazdr. Mustafa en akl hocasdr aalarn, Koyunzade erif Beyin bile. Ofis inhisar kuruldu kurulal Mustafa kaak buday satyor Rodos'a, talyanlara ve imentoyla kalay getiriyor ordan. Vali biliyor meseleyi fakat gz yumuyor ehre kalay ve imento girsin diye... Ali vi geldi salona

ve masasna oturmadan nce konutu Mustafa en'le: u, ofisinin iini dndn m. Mustafa Bey? Dndm aa. Ne dndn? Dndm u: sen ofisiyi alp D...'ye gtreceksin, bir hafta kalacaksnz orda, alp getireceksin, tesini bana brak. Anladn m? Anladm. Gld Ali vi: bembeyaz dilerle blnd yal, prsk bir karanlk: zebell gibi zenciydi Ali vi Trablusgarp'dan gelmeydi. Aitmi be yalarnda var. 361 Okumas, yazmas yok. Korsanlk, kaaklk ve ekiyalk etmi seferberliin sonuna kadar. Ve Cumhuriyet'te am ilk yazhanesinin kaplarn. imdi Maliyeye vergi dendii sralarda ktipleri heybeyle tarlar emlk ve arazisinin tapularn Beyaz kadnlara dehetli merakldr bilhassa imanlarna ve kumrallarna, mavi gzlleri sevmez, uursuz sayar btn mavi gzl insanlar zaten. Sakzl bir Rum kzyd birinci kars, kollar, elleri tombul tombul, parmak ukurlarna fndk koy, durur. Balkan Harbi srasnda kayboldu, kat, dediler, ldrlm olmas da ihtimal iinde belki kocas, belki yerli Rumlar tarafndan, kinci karsn Elmal kylklerinden kard. Ali vi. eftali gibi bir Trk kz. Bir olan dourdu: kat gibi beyaz, ve ld kadncaz. Alamanya'da hukuk tahsil etti olan, imdi ticaret yapyor babasna ortak, fakat yalnz ticarette deil, yatanda da vey anasnn, (halbuki yeni evlidir kendisi valilerden birinin kzyla). Kerhaneden alnmtr Ali vi'in nc kars, geni, beyaz kalalar ta gibi ve simsiyah kirpiklerinin glgesi baygn el gzlerinde ve som altn bilezikler: yumuk bileklerinden dirseklerine kadar. Bir gn Ali vi'e olunun iini ima ettiler. Hi de Othello gibi kskan deildi vi, kaln mor dudaklarn yalad sipsivri pembe zenci diliyle: Malm, dedi, malm, ortamdr olum, 362 ihtiyar babasna her ite yardma mecbur ve hem de yabancya muhtacetmez analn ve hem de masraf iner yar yarya, gen karnn masraf ok olur. Ba akt Ali vi'in, apka giymez, ve alvar yamalyd. Giritli Cemil Bey girdi Borsa salonuna. Uzun kvrck sal, sivri sakallyd Cemil Bey, enesindeki yara yerini saklyordu sakal. Gzleri ku gzne benziyordu: yuvarlak ve hemen hemen aklar yok gibi. Cemil Bey tatl Girit ivesiyle korkun dedikodular yapar katard ortal birbirine. Validen tahsildarna Koyunzadelerden mahalle bakkalna kadar btn bildikleri hakknda mahrem dosyalar tutard: aylk vukuatlarn kaydeden muntazam dosyalar. Cemil Beyin un ve eltik fabrikas vard ve idare meclisi reisiydi Giritliler irketi'nin. Zahire Borsas'nn salonu doldu az aza: parmakln bu yannda, masalarnda aalar, vilyetin be byk efendisi, ktipleri ve simsarlar, ve masadan masaya birbiriyle akalar ve kalarnn altnda dmandlar birbirine. Parmakln tesinde Yrklerle kyller, hl ayaktayd ou... Mrl mrl bir eyler konuuluyor fakat o kadar ok insan mrldyor ki

uulduyor salon. Koyunzade erif Bey bard o tarafa: De ha, susun be, kafamz iirdiniz. 363 Sustular ve salonda ses kalmad Ali vi'in ocuk, zenci kahkahas ve komiserliin daktilo tkrtsndan baka. Her ey hazr. Toprak Mahsulleri Ofisi efinin gelmesi bekleniyor. Bitiikte Toprak Ofis'de, Ofis efi Kemal Bey kyl Ahmet'le konuuyordu. Kurumu ceviz ii gibiydi kylnn yz ve kederle boyuna glyor gibiydi. Delikanlyd Kemal ve ilk memuriyetiydi bu. Kararnamesi mucibince Koordinasyon Heyeti'nin hububatn yzde otuzundan yzde yetmi beine kadar (istihsalin miktarna gre: % 30-50-75.) Toprak Mahsulleri Ofisi'ne satlyordu. Geri kalan miktar istenilirse satlmayabilir, ama satlrsa yine Toprak Ofis'e. Kyller ve Yrkler yzdelerini Ofis'e sattktan sonra geri kalan aalarna gtryorlard, ve aalar Borsa kanalyla devrediyordu bunu Ofis'e ve bu, ileden karyordu Kemal Beyi. te yine bu ii konuuyordu kylyle Kemal: Yzde otuzunu Ofis'e verdin, mecbur. Verdik beyim, mecbur. Kald yzde yetmi. Kald. Onu Ofis'e getirip satmazsn. Satmam. Kime gtreceksin? Koyunzadelere. Ama Koyunzade de onu getirip bize satacak baka yere satamaz, mecbur. Sana satacak, beyim, mecbur. Bana deil, Ofis'e. Ofis'e. 364 yleyse niye Koyunzade'ye gtreceksin, herife yzde iki komisyon da vereceksin srtndan, simsara da yzde bir, lek hesabn da kat, kantar dalaveresi de ayr. Kyl gld; sonra ekinerek sonra cesaretle konutu: kantarda ya, noksan ekiyor sizin kantar. Kemal Bey bakt kylnn yzne: Demek noksanlk onlarnkinde deil bizimkinde. Yzde otuz alrken de mi eksik yazyoruz? Yok, o zaman fazla. Hkmetsiniz, beyim, hkmet zarara sokar m kendi kendini? Kemal gld: Demek bizim kantar... Boynunu bkt kyl ve kurnazca fsldad: Bozuk. Kim demi? Herkesin dedii. kll Yrklerin bile. Sen kantardan, yazdan anlar msn? Anlamam. Yrkler anlar m? Ne gezer, Allann oban herifler. yleyse kantardan, yazdan anlayan kim? Aalar: Mustafa Bey, Ali vi, Koyunzade erif Bey, aalar tekmil. Onlar kantardan da, yazdan da anlar... Kpkrmz oldu Kemal: Demek bu propaganda onlarn ba altndan kyor. Eolu eekler. Umum Mdrle yazacam. Kyl rkt, akn, bakt yzne Kemal'in 365 lk defa duyuyordu bir hkmet adamnn aalara svdn. Kemal sordu: Koyunzade'ye borcun var m senin? Kyl tereddt etti cevap vermeden nce. Sylesene var m? Var, iki yz bankonot kadar. Ziraat Bankas'ndan niye almadn? Bankadan aa alr, datr bize. Faiz ne vereceksin? Yz bankonota on bankonot, demek, iki yze yirmi. Aann eltik tarlasnda da altk biraz. Para aldn ie para m alnr?

m? Buncack

O da, hkmete iimiz derse parasz grverir. Niye deyyuslara bavuruyorsun? Kendi iini kendin grsen ya hkmette.. aknl gitgide artyordu kylnn: Deli mi, yoksa hepten cahil mi bu tysz olan? diye dnyordu bir yandan, bir yandan da tuhaf bir znt dyordu iine: Bunu burda komazlar, atarlar, diye dnyordu, Vali tutsa bile aalar tel ekip attrr. imiz ufak olursa kendimiz grrz, lkin i byd m aalarn eline yaprz. yi halledersiniz. Kemal Bey fkeyle kalkt masadan: Demek yzde yetmii Ofis'e satmyorsun? Kyl ses karmad. Yoksa Koyunzade'ye gtrdn m? Gtrdm. yleyse gel bak imdi onlar nasl satacak bana, mecbur... Mecbur... Senin yzde iki de herifin cebine girecek ama. Girecek. Kemal gld: Bu da m mecbur? Kyl gld: Mecbur... 366 III nokta vilyetine komudur D... vilyeti. D... ehri merkezidir D... vilyetinin.. D.. ehri dere iindedir, etrafta epeevre orak tepeler, ehrin dolaylan balk, bahelik. Baygn kokulu ve pekmez gibi ar bir arab var balarn, bir yudum i dudakta yapkanl ve karnnda deil yreinde alevi gnlerce kalr. Bir ie i alkn deilsen eer arpar yldrm gibi ve yklrsn. Ve bir kerre altn myd duramazsn gece gndz imeden, ban mavi bir dumanda altn bir gne gibi yzer, tutar btn mafsallarn tembellik, ier gbek, ve karn koynundan kovar seni: erkeklik almetleri elveda... D... ehri yalnz dokumaclkla geinir (arab olduu yerde tketiyor erkekleri, ihra edilemiyor). Her evde tezghlar vardr, yalnz kadnlar dokur ve dokuturlar, tezghlar mlkiyetindedir kadnlarn. ehrin iriyar ve ablak yzl, elma yanakl kadnlar Ana ahlk ailesini kurmu gibidirler yeniden: dehetli zamparadrlar. Ve kerhanesi olmayan ehirdir. 367 te buna inanmyordu Ofis efi Kemal: yle ey olur mu canm? Gld Ali vi gzlerinin akn devire devire: Olmaz olur mu? Benim nc kar da oraldr. Demek ki istediin kapy al... Amma ve lkin, kar da seni beenecek. Alay etme Ali Aa, byle ey olmaz... Zenci uzatt uzun parmakl simsiyah elini: Bahse girelim ya Kemal Bey, elini ver. . Elini vermedi Kemal: Ne olacak? Nasl bahis? D. ..'ye gideriz, benim dediim doruysa ziyafet paras senden, yalansa, benden. Peki, kadnlar ka para alyorlar? Orospu mu bunlar para alacak? Yalnz yemek imek masraf grrler... Ve Ali vi tutarak szn Mustafa en'in Ofisciyi D.. ehrine gtrd. kindiyin indiler otobsten ve hemen o gece Kemal Bey: alt katta hl alan iki el tezghna hayretle bakp ve demesi, duvar, sediri hallarla denmi ve ahane, ceviz karyolal bir odada ve iki ocuk anas bir esmer gzeliyle bahsi kaybetti. Harikulade ut alyordu kadn ve farkna vard Kemal:

be alt yandaki ocuklar birbirine benzemiyordu hi. Kadnn kocasyla da tantlar, al yanakl ve kocaman gbekli, nekre bir adamd, sofrada bir bardak arap iip gitti. Kemal bahsi kaybetti, fakat yine Ali vi ekti masraf. Bir hafta ayr ayr evlerde kaldlar. Ve dndkleri zaman Ali vi Ofis'e brakp Kemal Beyi kotu Mustafa en'in yazhanesine. 368 illi ellerini outurdu Mustafa en: Bu i de bitti, dedi Ali vi'e, bu i de bitti. Ofisci aksilik karmaz artk.. Fakat yanld Mustafa en, bitmedi bu i. Bir hafta sonra pirin teklif etti Ofis'e Giritliler irketi 40 kurutan, (pirin sat serbestti henz) 35 verdi Kemal Bey. Girdi araya Ali vi, faydasz. Koyunzade satmak istedi kendi rm pirincini Ofis'e 35'den. Kemal Bey almad Tavassut etti Banka Mdr, olmad. Polis Mdr girdi araya, faydasz. Ve buna ramen bir sabah oldu bittiye bavurup Koyunzade yktrd pirin uvallarn nne Ofis ambarnn. Aldrmad Kemal Bey. leye doru vilyetten telefon ettiler Kemal Beye: Parti Mfettii derhal sizi grmek istiyor, diye. Hemen gelemem, akamst urarm, ok iim var, dedi. Ve yarm saat geti gemedi Ofis'e geldi alayn iae subay, hemerisiydi Kemal Beyin, uzun bir lakrd kalabalyla gtrd Kemal'i Partiye... Aldan dklm gibi beyaz ve koftu Parti Mfettii'nin yz ve enesi iki kat. Folklora meraklyd, toplard halk trklerini posta pulu biriktirir gibi. Kemal Bey odaya girdii zaman geni srt kapya dnkt Mfettiin, pencere camndan trampet alyordu kaln parmaklaryla. Dnp bakmad, algsna devam etti. 369 Bir mddet ayakta bekledi Kemal, sonra oturdu koltuklardan birine bilhassa grlt ederek. Hzla dnd Mfetti, yrd Kemal'in zerine: arlnca niye gelmezsiniz? Ayaa kalkt Kemal: Mstacel iim vard, efendim. Sen serke bir gence benziyorsun. Halka mklt karn diye mi Ofis'i kurdu devlet? Benim, halka mklt kardm yok, efendim. Alabildiine at soluk mavi gzlerini Mfetti: Halka mklt kardnz yok da, memleket erafna saygnz var m? Meclisi Umum azas ne demek bilir misiniz? Bilirim, efendim. Yalan, hibir ey bilmiyorsun? Koyunzade erif Beyin neden pirincini almadn? Rvet vermiyor diye mi? Ben rvet yemem. Koyunzade'nin pirinci btn rm. Alrsam mesul olurum ve hazine zarar grr. Size mi kald hazineyi dnmek? Biz neciyiz? Biz hazineyi dnmyoruz, yle mi? Haydi, gidiniz, pirinci alnz hemen 35 kurutan. Sizin ambarn nne kadar getirmi zaten. Bu kadar da hsn niyeti var adamcazn. Mstahsile mklt karma, olum. Mill serveti korumak devimizdir. Kolaylk gstermeliyiz Cumhuriyet ekonomisine. Anladnz m, evldm?

Krtasiyecilikle deil, halka yardm ederek kendini gster. Alt umdemizden birisi halklktr. Haydi, olum, mahcup etme beni, 370 erif Beye sz verdim. Kemal ezildi, bzld ve inadederek deil, deta yalvararak konutu: Yapamam, beyim, mesul olurum... Mfetti tiksintiyle bakt Kemal'in el gzlerinin iine: Giritliler'den almak isterken mesuliyet dnmedin m? Onlarn mal rk deildi, efendim, 35 verdim. Mfetti ksa kollarn kaldrd havaya: Giritli irketin pis, krk pirincine 35 veriliyor, fakat beenilmiyor bir z Trk'n mal. Sonra bu. buhranl yllarda biz urap duralm, parti, hkmet, meclis, Trk vatannda Trk' hkim klacaz diye! Mfetti kollarn indirdi, sustu. Dolat biraz. Durdu pencerenin nnde tekrar trampet ald. Dnd ve tekrar Kemal'in karsna dikilip eildi delikanlya doru ve sordu tokatlyormu gibi: Sen nerelisin? Akehirli. Yalan, Akehirliler Trktr ve merttirler. Siz dmanlk ediyorsunuz Trk rkna. Bana bak delikanl, bana, (iki parman uzatt Kemal'in yzne doru) ben adamn gzn karrm, benim kim olduumu biliyor musun? Kana batm gibi kzard ince uzun yz Kemal'in, omuzlaryla kollar titremeye baladlar ve isyan eden aresiz bir ocuk gibi boand hkrklarla. Kendini tutmaya alyor fakat ara vermeden geliyordu hkrklar ve yamur gibi iniyordu esmer yanaklarna gzyalar. Nihayet haykrabildi bir solukta: Almayacam Koyunzade'nin pirincini almayacam 371 almayacam... Ve kapatt yzn elleriyle geri ekildi, adm adm, dnd, ve ba nde, frlad odadan O gece Kemal uyumad sabaha kadar: hakszla isyan ve iten atlmak korkusu. Gecenin ilk saatlerinde isyanyd ste kan fakat sabaha kar korkusu geti ne. Ve saat sekizde Ofis'de masasna oturduu zaman Kemal Bey yenilmiti bsbtn: Sen enayinin birisin, sen eolu eeksin, diyordu kendi kendine Ve Ankara'dan telgraf gelecek diye bekledi: Derhal istifa ediniz. Ve telefon alacak diye bekledi: Koyunzade be kuru iniyor, sen de uzun etme, otuzdan al. Ne telgraf geldi, ne telefon, fakat grltler ve haykrmalar geldi dardan saat dokuza doru ve krlan camlarn angrtlar. Muhasebeci girdi tella odaya, ksa boylu, iman ve elleri ceketinin ok uzun kollar iinde kaybolmu bir adamd. Kemal Bey, dedi, yanaklarn iire iire Borsay bastlar Kemal Bey. Geliyorlar bizim tarafa... Basan kim, ne oluyor? Ahali bast. ehrin btn baldr plaklar merdivenlerde. Buday istiyorlar. Siz derhal polise telefon edin, ben gidip bakaym. Muhasebeci polise telefon ederken Kemal'in masasndan Kemal frlad dar. 372 nsanla doluydu:

Ofis kapsnn n, Borsa salonu, merdivenler. Yz yz elli kii kadar vardlar fakat Kemal'e milyonlarcaymlar gibi geldi. Kadn, erkek, oluk ocuk, yalnayak, takunyal, kasketli, bartl, baak uzam tralar ve fldr fldr gzleriyle milyonla karnca gibi milyonla insan. Salonun camekn paralanmt. Ba dnd Kemal Beyin ve kararan gzlerinin iinde bir ocuk grd yalnz, cam paralaryla kesilmiti amurlu, plak, minimini aya, kan akyordu ve kmldanan siyah bir etekliin altnda yere oturmu alyordu ocuk. Kemal'in gelmesiyle barmalar oald: Ekmek isteriz. Buday karn ortaya, kime saklyorsunuz? Kendileri has ekmek yer domuzlar. Elbette yiyecekler, buday ellerinde. Buday almadan urdan uraya gitmem... ehrin varolarndan gelmitiler, kam daml balk kulbelerden, Pirin tarlalarnn rgatlarydlar. Drt polis grnd aada. kmak istediler merdivenleri. Halk brakmad, kisi srar etti, dayak yediler. Koarak dnd odasna Kemal valiyi buldu telefonda: Beyefendi, buras Ofis, halk yld. Biliyorum, benim burda da belki be yz kii var Bir ksm da Koyunzade'nin pirin uvallarn yama ediyorlar sizin ambarn nnde. Geliyorum. 373 Vali geldi. Otomobilinin arkasnda koan yzlerce insanla beraber. Doldu az aza akasyal cadde. Bara ara valiye yol verdiler bir msr koan att birisi arkasndan. Vali yukar kt. Fakat peinden kmak isteyen polisi brakmadlar. Vali girdi Kemal'in odasna. Dilenciymi de para istiyormu gibi yalvard: Buday datnz Allahakna, abuk. Kemal bakt valinin sapsar ve terlemi yzne: Umum Mdrlkten emir gelmezse datamam, beyefendi, mesul olurum. Vali, kulan ekiyorlarm gibi, bard; platindi, parlad nde iki dii: Sen mesul olursun da, ya ben ne olurum. syan edecekler, isyan, kan dklecek... Ve brakt kendini Kemal'in iskemlesine, bitkin, fsldad: byrse azlederler beni. oluk ocuum var, olum. Sen gensin, bekrsn. Umum Mdrle tel ekelim, Vali Bey, Ankara'ya. Cevap gecikir. Beklemeye vakit yok. Siz bana yazl emir veriniz, Vali Bey. Veremem mesul olurum selhiyetimin haricinde i gremem. Darda uultular kprd. Bir ta attlar sokaktan pencereye ve odann kitli kaps tekmelendi. Polis ddkleri tyor artsz arasz. Vali frlad yerinden: Alaya telefon edeceim, asker yollasnlar. Polisler ba edemiyor. At telefonu, bakt imdat arar gibi Kemal'e. 374 Kemal ses karmad. Vali kapatt telefonu. Olmaz, alaya telefon etmek olmaz, deil mi? Bu kadarck ii idare edemedin derler adama, yle deil

mi?

Cevap versenize. Niye konumuyorsunuz? Bana bir akl verin. Birdenbire mthi bir kibirle kzard Kemal'in ince uzun yz ve fedakrln gizli hodbinliini kendi kendine kar ince bir merhamet ve durdurulmaz bir hamle halinde duydu ve konutu sesi boularak: Peki ben vereceim buday, btn mesuliyet bende kalsn. sterlerse mahkemeye sevketsinler beni. Ka ton buday istiyorsunuz, beyim? Elli, ne bileyim altm ton olsun. Ben size drt yz ton vereceim. Buday verdi ve derhal tel ekti Ankara'ya. ki gn sonra geldi cevap: Vaziyeti idarede devam ediniz. Mesele kalmam oldu bylelikle. Ve o kadar keyiflendi, kendini yle kudretli duydu ki Kemal ve o kadar bahtiyard ki: Parti Mfettiinin de hatr kalmasn, dedi, Koyunzade'nin pirincini de al. Ve yamadan kurtulanlar ald 40 kurutan. Ve mavi bir zarfn iinde soktu ceketinin d cebine ilk rvetini. Ve ertesi gn gitti D.. ehrine: gresi gelmiti iki ocuklu esmer tazenin utunu ve etini.. 375 KNC BLM Atlantiin dibinde upuzun yatyorum, efendim, Atlantiin dibinde dirseime dayanm. Bakyorum yukarya: bir denizalt gemisi gryorum, yukarda, ok yukarda, bamn zerinde, yzyor elli metre derinde, balk gibi, efendim, zrhnn ve suyun iinde balk gibi kapal ve ketum. Oras camgbei aydnlk. Orda, efendim, orda yeil yeil, orda l l, orda yldz yldz yanyor milyonlarla mum. Orda, ey demir arkl ruhum, orda tepimeden iftlemeler, lksz doum, orda dnyamzn ilk kmldanan eti, orda bir hamam tasnn mahrem ehveti, mahrem ehveti, efendim, gm kulu bir hamam tasnn ve koynuna ilk girdiim kadnn kzl salar. Orda rengrenk otlar, kksz aalar kvl kvl mahlklar deniz dnyasnn, orda hayat, tuz, iyot, orda balangcmz, Hacbaba, orda balangcmz ve orda hain, elik ve sinsi bir denizalt gemisi. 376 400 metroya kadar szyor k. Sonra alabildiine derin alabildiine derin karanlk. Yalnz arasra acayip balklar geiyor karanln iinden . k saarak. Sonra onlar da yok. Artk dibe kadar inen kat kat kaln sular kat ve mutlak ve en dipte ben. Ben, upuzun yatyorum, Hacbaba, upuzun yatyorum dibinde Atlantiin dirseime dayanm, bakyorum yukarlara. Avrupa Amerika'dan Atlantiin yznde ayrdr dibinde deil. Gazgemileri gidiyor yukarda, ok yukarda, birbiri pei sra. Omurgalarnn altn gryorum, omurgalarnn altn. Dnyor keyifli keyifli pervaneleri. Dmenleri ne tuhaf suyun iinde insann teker teker tutup kvras geliyor. Kpekbalklar geti gemilerin altndan, karnlarn grdm azlar da orda. Gemiler ardlar birdenbire, herhalde kpekbalklarndan deil. Denizalt gemisi bir torpil att, efendim, bir torpil. Gemilerin dmenlerine baktm: tell ve korkaktlar.

Gemilerin omurgalarnda imdat arar gibi bir hal vard, gemiler bir bak darbesinden en yumuak yerini, karnn saklamak isteyen insanlara benziyorlard. Denizaltlar birken oldular, derken, alt, yedi, sekiz Gazgemileri dmana ate aarak insanlarn ve yklerini suya dkp saarak batmaya baladlar. Mazot, gaz, benzin, tututu yz denizin. 377 Bir alev deryasdr imdi yukarda akan, yal ve yapkan bir alev deryas, efendim. Kpkzl, gmgk, kapkara, arzn ilk teekkl hengmesinden bir manzara. Ve denizin yzne yakn suyun ii allak bullak. Kprp, dalp paralanmalar. Yukardan dibe doru inen gazgemisine bak. Gece uykuda gezenler gibi bir hali var: lunatik. Geti kargaal, girdi deniz dnyasnn cennetine. Fakat durmadan iniyor. Kayboldu slak karanlkta. Artk baskya dayanamaz, paralanr. Ve direi, efendim, bacas yahut nerdeyse yanma der. Yukarda insanla dolu denizin ii. Bir tortu gibi dibe kyorlar tortu gibi kyorlar, Hacbaba. Ba aa, ba yukar, uzanp ksalyor, bir eyler aranyor kollar, bacaklar. Ve hibir yere, hibir eye tutunamadan onlar da iniyorlar dibe doru. Birdenbire bir denizalt dt yanbama. Paralanm bir tabut kapa gibi ald kpr st kaportas ve Mnihli Hans Mller dar kverdi. 39 ilkbaharnda denizaltc olmadan nce Mnihli Hans Mller Hitler hcum ktas altnc tabur birinci blk drdnc mangada sadan nc neferdi. Mnihli Hans Mller ey severdi: 1 Altn kpkl arpa suyu. 2 ark Prusya patatesi gibi dolgun ve beyaz etli Anna. 3 Krmz lahana. Mnihli Hans Mller iin 378 vazife t: i akan bir imek gibi mafevke selm vermek. 2 Yemin etmek tabancann zerine. 3 Gnde asgar ft evirip svmek sinsilelerine. Mnihli Hans Mller'in kafasnda, yreinde, dilinde korku vard: 1 Der Fhrer. 2 Der Fhrer. 3 Der Fhrer. Mnihli Hans Mller sevgisi, vazifesi ve korkusuyla 39 ilkbaharna kadar bahtiyar yayordu. Ve Vagneryen bir operada do sesi gibi heybetli ark Prusya patatesi gibi dolgun ve beyaz etli Anna'nn tereya ve yumurta krizinden ikyet etmesine ayordu. Diyordu ki ona: Bir dn Anna, yepyeni bir manevra kay takacam, prl prl izmeler giyeceim ben. Sen beyaz ve uzun bir entari giyeceksin, balmumundan iekler takacaksn bana. Tepemizde atlm kllarn altndan geeceiz. Ve mutlak hepsi erkek 12 ocuumuz olacak. Bir dn Anna, tereya, yumurta yiyeceiz diye top, tfek yapmazsak eer yarn 12 olumuz nasl muharebe eder? Mnihlinin 12 olu muharebe edemediler, nk doamadlar, nk henz, efendim, Anna'yla zifaf vki olmadan nce bizzat harbe girdi Hans Mller. Ve imdi 41 sonbahar sonlarnda

379 dibinde Atlantiin benim karmda durmaktadr. Seyrek sar salar slak, krmz sivri burnunda esef, ve ince dudaklarnn kylarnda keder. Yanbamda durduu halde yzme ok uzaklardan bakyor, insann yzne nasl bakarsa ller. Ben biliyorum ki, o bir daha grmeyecek Anna'y, ve artk bir daha arpa suyu iip yiyemeyecek krmz lahanay. Ben btn bunlar biliyorum, efendim, ama o btn bunlar bilmiyor. Gz bir para yal, silmiyor. Cebinde paras var, oalp eksilmiyor. Ve iin en tuhaf artk ne kimseyi ldrebilir ne de kendisi lebilir bir daha. imdi iecek birazdan, ykselecek yukarya, sular sallayacak onu ya balklar yiyecek sivri burnunu. Ben Hans Mller'e bakp, Hacbaba, bunlar dnrken yanmzda peyda oluverdi Liverpul Limanndan Harri Tomson. Gazgemilerinden birinde serdmendi. Kalar ve kirpikleri yanmt. Gzleri smsk kapalyd. iman ve matrutu. Bir kars vard Tomson'un: tavan sprgesi gibi bir kadn, tavan sprgesi gibi, efendim, zayf, uzun, titiz, temiz ve tavan sprgesi gibi mnasebetsiz. Bir olu vard Tomson'un: alt yanda bir olu, Hacbaba, tombul mu tombul, pembe beyaz, sar papa ,m sar papa. 380 Tuttum Tomson'un elinden. Amad gzlerini. Vefat ettiniz, dedim. Evet, dedi, ngiliz mparatorluu ve hrriyet iin: Canm isterse, harp iinde bile ril'e svmek hrriyeti ve canm istemezse de a kalmak hrriyeti uruna. Fakat deiecek hrriyette bu son bahis, harpten sonra artk isiz ve a kalacak deiliz. Plan hazrlyor Lordlarmzdan biri. Adalet: ihtillsiz. Ben ngiliz mparatorluu'nu datmaya gelmedim, dedi ril. Ben de ihtill karmaya gelmedim: buna Kenterburi bapiskoposu, bizim trednyonun reisi ve karm raz deil. Ay bek yur pardn te bu kadar, nokta, son. Sustu Tomson. Ve azn amad bir daha. ngilizler fazla konumay sevmezler, hele hmoru seven ngilizler. Ve Tomson dehetli seviyordu alay etmeyi. Tomson'la Mller'i yan yana yatrdm. itiler yan yana, yan yana ykseldiler yukar doru. Balklar Tomson'u afiyetle yediler, fakat dokunmadlar tekisine, Hans'n etiyle zehirlenmekten korktular anlalan Hayvan deyip geme, Hacbaba, sen de hayvansn ama akll bir hayvan... Ve Cevdet Bey bakt muhabbetle leylee. Gece buram buram turun kokuyor. Cevdet Bey bahesinde leyleiyle beraber. Baheye bir radyo indirmitiler. 381 Londra, Atlantik Harbi haberlerini okuyor. Demleniyordu Cevdet Bey

ve kendini Atlantiin dibinde grp geiyordu dalgasn. Beyaz gsne emiti, leylek, krmz uzun gagasn, kanatlar hep yle kesik ve tek ayak stnde uyukluyor. Aada limanda gen bir anne gibi Akdeniz plak, cmert memeleri ii glen gzleriyle. Ve yukarda hsnyusuflarn ince uzun boyunlarn uzatp havay dinlemeleri. Yldzlar turun yapraklarnn arasnda. Ve imdi bahede ve kadehte ve yreinde Cevdet Beyin bir trl unutulmayan iyi bir kadnn hatras. imdi artk ne dibi Atlantiin ne de Atlantiin dibindekiler. Bizden uzak lenleri kovuyor yanmzda lenler. Ve be yl nce Cevdet Beyin kars Leyl Hanm (Ne Hitler iin ne de ngiliz mparatorluu ve ril'e svebilmek hrriyeti uruna, hatt zatrreeden, kanserden filn bile deil) sadece gn yetip, yani mevut eceliyle ld Cevdet Beyin kucanda. Moskova'ya girdiler mi, Cevdet Bey? Cevdet Bey, gzn seveyim, mjdeyi ver. Cevdet Bey, Londra'dan ne haber? Moskova'ya girdiler mi, Cevdet Bey? Cevdet Bey silkindi dalgnlndan birdenbire m gibi rperdi. Bakt seslenenlere. Bahe kaps nndeydiler: Giritli Cemil Bey, Mustafa en ve Koyunzade, vilyetin be byk efendisinden . Kulpten dnyordular, 382 akrkeyiftiler biraz. Dehetli memnundular hayatlarndan: bu lk ve bahtiyar Akdeniz gecesinin iinde ve altnda akasyalarn. Cevdet Bey, Londra'dan ne haber? Moskova'ya girdiler mi, Cevdet Bey? Ve beklemeden karln Cevdet Beyin azdolusu gltler ve uzaklatlar belli belirsiz sallanarak. Cevdet Bey kendini ezlonga srtst brakt, turunlara ve yldzlara bakt: turunlar yakn, yldzlar uzakt. Ve Cevdet Beyin iinden gelen turunlara deil yldzlara dokunmakt. Dorulmadan gzln takt ve yine hep yle uzanm ve ban evirmeden buldu radyoda Moskova'y el yordamyla: Dnya ve yurt, ev ve aa, insan ve akal ve kurt, ve btn akarsular: Ganj, Amazon, Nil, Volga, Menderes, szlerin ve hareketlerin hepsi: hzla ykseldi, yaknlat ses, ulu bir besteyle doldu Akdeniz bahesi. Yumdu gzlerini Cevdet Bey ve elini brakr gibi iine denizin brakt ihtiyar yreini alnan senfoniye. Sekiz lambal ve 39 modeliydi turun bahesindeki radyo Ve prl prld isimleri istasyonlarn, peri padiahnn gizli memleketi gibiydi. Drt lambal ve 29 modeliydi hapisanede radyo. On be gn nce yolladlar Halkevinden. Ve koridora kurdular. 383 Darda souk ve cam gibi bir gecenin altnda tyleri diken diken, kaskat donmutu bozkr. erde, hapisane, uykusundadr. erde yalnz kii uyank: nbet yerinde gardiyan (tala ate yakm snmakta), ve radyo banda Halil, Ressam Ali ve Bethoven Hasan. Sesi ksmlar. Ve be yz kilometre gneylerinde turun bahesini dolduran senfoniyi dinliyorlar binlerce kilometre kuzey doularndaki Moskova'dan. Ban avularna alm Bethoven Hasan, sokmu kvrck, siyah uzun salarna parmaklarn. Fildiinden oyulmu gibi Ressam Ali'nin yz ve durmadan yalyor krmz, kaln dudaklarn. Ayakta Halil. fkeli mi, kzgn m, yoksa dehetli kaygl m, belli deil.. Bu anda sadece gsn yarp

kurtulmak istiyor, sevgili insanlarna bir hamlede topyekn verip yreini. Ve devam ediyor senfoni. Soprano, alto, tenor, kemanlar insan kemanlar insan ve marur soruyor: Beyaz, sar, kzl, kara, rklarn rklara milletlerin milletlere kulluunu ve insann insan smrmesini reddetmediler mi? Ve fltler konuuyor kzkardeimin sesiyle: Sayglar: ocuklara, yldzlara, arklara, toprak, motor ve kitap sevgileri, ve evlerinin gnete saadetle prldayan camlan ve yaratmak ihtiraslaryla durup dinlenmeden hayatn ve akn adamlar. Fltlerden son cmleyi alp birdenbire bir bak gibi yrekte altosu viyollerin: 384 Hayatn ve akn adamlar tepeden trnaa kan iindeler, ve gzlerinde henz akn duran intikamlar, hayatn ve akn adamlar ekiliyorlar ierlere doru arparak. Yanyor alabildiine, yanyor alabildiine arkalarnda toprak. imdi kornetlerle kontrbaslar ald sz: btn seslerin stnde arlklar. Ve itham ediyorlar, adaletlerinden emin: Dman gadredici, hilekr ve amanszdr, zrhlarnn iinde gelenler lme tapnrlar. nsan doutan gnahkr sayan, insanda akl ldrenlerdir. Ve kitaplar yaktlar... Alnlar tatan, soluklarnda: yosunlu su rm ot ve le kokusu, ve elleri yrtc ku peneleri gibi sarlm makanizmalara, ve kendilerine teslim olmayan bir tek yeil fidan ve hayat gibi umutlu bir tek insan brakmamak iin geliyorlar tanklarnn arkasnda iki bklm. ekirge srleri gibi yok ediliyorlar, boluklar alyor saflarnda, boluklar doldurup saldryorlar yine. Kiyef'i zaptettiler, ve k bastrmadan nce girebilmek iin yryorlar Moskova ve Leningrat zerine. Btn sazlar birdenbire sustu, imdi gmrah ve tenor bir tek viyolonsel konuuyor: Yurttalar, kardeler ve kzkardeler, ordumuzun ve donanmamzn erleri, dostlarm size hitabediyorum. 385 lmn adamlarna lm... Bu hitaba cevap verip Maestro btn letleri getirdi harekete. Bir Kuzey frtnas geti bir grgen ormanndan, sonra yava yava ilerledi klarnetler ve anlattlar hikyesini cevap verenlerden birinin: Kyde dodu. Kolhozda byd. alt elektrik santralinde. Okumay ve insan yavrularn seviyordu. Ve askere alnd zaman kopa burunlu van ocuk bahesinin kitabevi mdryd. Belorusya Lehistan snrndayd ktas. Sabaha kar kt nbetten. Yeni salm st gibiydi ortalk, toprak yumuack, slakt, aalar buuluydular. Ve kular nerdeyse cvldayacakt. Tozpembe skt afak. Ne gzel ey, afak vakti shhatli ve gen olmak.

ekik, mavi gzleriyle van etrafna bakt: Teslim etmi kendini dmdz uzanyordu ova. Ilk uykularndan balamlardr uyanmaya douda, ierlerde kolhozlar. Ve kaln, beyaz baldrl kzlar nerdeyse binerler traktrlere. Kara ttn sert bir cgara yakt van. Ve kopa burnu yznde bsbtn kaybolarak glmsedi, memnun vatanndan. Yrd. Ve kapda bir daha dnp bakarak arkasna girdi bln barakasna. Arkadalar uyuyor ml ml. Solunda Trkistanl Ahmet yatyor, sanda Ukraynal Yurenko, st ranzada Ermeni Sagamanyan. Erkek teri ve asker kaputu kokusu. Ceketini kard ast yerine. Kadife bir kuma gibi indi birdenbire gzlerine uykusu. 386 Yatana oturdu van ve eildi esneyerek izmelerine. Solunu kard. Doruldu kulak verdi: darda bir uultu vard. Birdenbire kap ald ardna kadar ve nbeti ddk alp haykrd: Silh bana. Frladlar. lk kan van oldu. Bir ayanda izmesi var brnde yok. Yanyor kuzey batda byk orman, durmadan akan kan gibi hava. Top sesleri, top sesleri. Bir uak filosu geti ok yukardan. Ve ilk dman tanklar grnd gneyde: birbiri arkasnda demirden, simsiyah alt hayvan. Yllardan: 1941. Gnlerden: 22 Haziran. mrnde hi kimseyle kavga etmemiti van, (hatt iyi yrekli, fakat ok aksi bir adam olan Ermeni Sagamanyan'la bile), korkaklndan deil barseverliinden. Ve hibir millete dmanl yoktu. Byk bir kusuru vard van'n: amak bahsinde ocuktu. Ve tuhaf bir acyla amt Hitler Alamanya'da yerletii zaman. Marks'n, Engels'in, Bethoven'in ve iller'in milleti, Sosyal-demokratlarn ihanetine ramen nasl olsa devirirler iti, diye dnd. Hitler devrilmedi. Biraz daha at, biraz daha zld van. Ve imdi 387 22 Haziran afak vakti: Gelenler Faistlerdir, diye dnd, biz burdan, Alaman milleti ierden temizledik demektir ii. van dayand burdan. Alaman, Rumen, Fin talyan, Macar, bir tek lm bayra altnda saldryordular. ekoslovak, Belika, Hollanda, Fransa fabrikalar emrindeydi gamal han. Hitler'in uaklar ve tanklar oktu. van'n askerlik sanatnda henz yeter bilgisi yoktu ve her eye ramen

bu ie bir para hl aan bir ocuktu. ekiliyordu ierlere doru arparak. Yanyordu alabildiine yanyordu alabildiine arkada toprak. Dayanyordu van. Fakat Alaman milleti Hitler'e av kpekliinde ve van' artmakta devam etti. Ve bu aknlk srd ilk Alaman esirini grnceye dek. Kzlordu erleri toplanmlard esirin bana. Grlmedik bir lete bakar gibi bakyorlard yzne. van da bakt ve bir daha hibir eye amamak zre hayretini orackta eski bir di fras gibi brakt. nk anlad ki van: karsnda duran yar hayvan, yar insan gelmiti Vels'in roman Doktor Moro'nun Adas'ndan. Soprano sesleri oktan gemilerdi arkaya renkleri: ak mavi, ak pembe, ak yeil. Ve altolarla tenorlar ikinci plandayd: turuncu, kestane ve glkurusu. Ve en nde kpkzld baritonlarla baslar: Karncalar tayor sel basan yuvalarn. Bir memleket 388 bir hal gibi katlanyor bir ucundan. Elleriyle arpa yoluyor bir kadn, dmana brakmamak iin, ve kan szyor avucundan. Bir memleket ykleniyor: yrekleri-yelken, insan denen gemilere. Ve ocuklarn beiinden alp yangndan karan anneler gibi tezghlan skp gtryorlar gerilere: bazan altlarnda ezilerek fakat bir bayrak gibi elden ele geirip ve bir tek vidasn drmeden yere. Kabil olsa ehirleri, ormanlar, nehirleriyle topra omuzlayp ve arkada partizanlardan baka bir ey brakmadan gecekler douya doru topyekn, gecekler dnm yerine kavgann. Elleriyle arpa yoluyor bir kadn ve kan szyor avucundan. Arpa yolan kadn grd van. Gz gze geldiler. Dii gzler erkek gzlere: Nereye gidiyorsunuz, dediler, arpalar yolunup bitmedi henz. Bir ikindi st stepte bir yola dt ekilen taburu van'n. Yol geni yol uzun. Yrekler postallarn iinde postallar iinde tan, tozun. Ricatta aryan ayaklarn deil, silh tayan omuzun. Bir ucu marpta yolun, bir ucu markta. Yol geni yol uzun. Yolun st darmadan: semaver yatak yorgan. Ve patates uvallar: karnlar patlak. Dman uaklar gemi besbelli burdan ok alaktan uarak. 389 G eden kolhozlular baskna uram burda, belki bir le scanda yrrken yakalanmlar. Arabalar srtst: havada tekerlekleri. Havada tekerlekler dokunsan dnecekler, ller yatyor iki yannda yolun. ller yatyor stnde budaylarn. Karken pelerinden yetiti kurun. Karken kapaklandlar yzkoyun. Gergin srtlarnda ayn ann iinden bakyor: hareket ve skn. Yulaf tarlasnda dolaan kim? Yulaf tarlasnda dolaan ne? Yulaf tarlasnda otluyor babo bir inek zaman zaman sol omzunda yarasn yalayarak. Ve grnmez bir ipliin ucunda kanatl bir bcek konup kalkyor bir beygir leinin stne. Hava scak. Havada prltlar ykseliyor dne dne. Bir aa. Bir elma aac. Elmalar yeil, Elmalar ac. Aac grd van. Aa dile geldi: van beni brakp nereye van? dedi. Bir l. Bir kz ocuu ls. Al entarisi ak benekli.

plak bacaklar p gibi ince, dal gibi uzun. van eildi. Okad salarn l ocuun. Salar dile geldi: van beni brakp nereye van? dedi. Ve van kendi kendine soruyor: 390 Nereye, nereye, nereye? Nerde duracaz? Nerde, nasl, ne zaman? Kin duymay rendi van vahi fakat cana yakn bir ark renir gibi. Ve srtlar beyaz hal tanklar yakp ve her kpek leini serdike yere gznde bir kat daha aziz oldu vatan. Sessiz ve fkeliydi doludizgin. Ve artk nefret etmeyi ve affetmemeyi biliyordu. Ortaa srleri habire geliyordu, paratlerle inen motosiklete binen Ortaa srleri. Subaylar balarndayd: yobaz inanm, sormak yasak, dnmek gnah. Ve kalkk bir kan altnda tek gzlk gibi kstah ve zrhlarnn iinde balk gibi marur stinsan. Irz dman ve dehetli obur. Kiyef'e kadar bu subaylardan beini gebertti van. Kiyef kaplarnda yan banda dt Ermeni Sagamanyan. Sessiz kucaklatlar. Ve yz glmeyen aksi, esmer adamn ilk defa gld yz: Bana bir cgara ver, dedi. Halbuki o hi kimseden cgara istememiti imdiye kadar. ki kat dvt van. Ve baavu oldular Trkistanl Ahmet'le ayn gnde. ekiliyoruz, evet. ama Avrupa'y kurtardmz zaman generallik isterim, dedi Ahmet. 391 imdi ekiliyorlard. nlerinde Avrupa uzaklayor arkalarnda yaklayordu Moskova. Fakat emindiler: dnya geri dnmeyecek Ortaaa ve olduu yerde saymayacak Bu bir doum arsdr gebedir toprak. Dostlarm size hitabediyorum, dostlarm dinleyin beni: Ve temiz bir krmznn stnde bahar renkleriyle vekarl ve aydnlk, bitti senfoni. Bethoven Hasan ekti parmaklarn kvrck siyah salarndan, doruldu, sordu: Hocam, bu ne gzel ey, Bethoven'in mi? Radyoyu saygyla kapatt Halil: Hayr. Sordu kyl Ressam Ali: Mttefikler kazansn istiyorsun deil mi hocam? Evet, ya sen? Ben de. Neden? Sen yle istiyorsun diye. yle ey olur mu? Neden olmasn hocam? Sen iyi adamsn, iyi adam kt ey ister mi?, Halil gld, sonra azarlar gibi konutu: yi adam, kt adam, imdi bunlar brak. Memleketini seversin deil mi Ali? Kyn deil, kyn de dahil Anadolu'yu, Rumeli'yi? Elbette, memleket sevilmez mi, sevilir hocam... 392

yleyse dinle: Memleketini seven adam, ama yalnz bizim burda deil, her yerde, Asya'da, Avrupa'da, Amerika'da, Afrika'da, ama sahiden seven, yle candan, yrekten, halkn sevdii gibi memleketini seven insan, Trk olsun, Bulgar olsun, Fransz, ne bileyim, Sumatral, hatt Alaman. onlarn kazanmasn ister. Halil sustu. Bekledi ve konutu: Peki, sorsana, neden? Niye soraym hocam? Biliyorum: (...) Gazetede okudum: Alaman'n komutanlarn vp durur, hepsi asilzadeymi ve cedbecet general ocuu. Bir de memleketleri var: arki Prusya. tekilerininkini de yazm, sanki alay edecek, hep kyl filnmlar. Demek ister ki yenilecek onlar. Ama yenilmeyecek. Sen kyly bilirsin. planc kurnaz milletizdir. da dayanmaz karmzda, nerde Alaman... Gld Betihoven Hasan: Alaman' ge , sana model dayanmyor. Kyl Ressam Ali 25'inde vard. 393 Aann olunu vurmutu bir kz meselesinden. Kat gibi beyazd yz. Gzleri bir buzann altn gzleriydi ve dudaklar kaln, krmz. Ali diplomalyd snflk ky okulundan. ay nce balamt yalboya resme. Halil'i bir gn resim yaparken grd. Uzun parmaklarn ilknce ekinerek sonra cesaretle tuvale srd. Sonra scak soluu ayrlmad Halil'in ensesinden iki gn. Sonra boya istedi Halil'den ve bir tahtann stnde kendi resmini yapt aynaya bakarak. nanlmaz eydi eser. Hemen stanbul'dan resme dair kitap getirttiler. Bir gecede ve hibir ey anlamadan okudu Al. Ve ertesi gn sordu Halil'e: Hocam, akademi almak ne demek oluyor? Akademi demek, yani plak insan resmi yapmak. Bu mutlak lzm sana Ali, mutlak. Ali anlad ve gn sonra zatrreeden revire yatt Bethoven Hasan. nk kouta rlplak (yalnz edep yeri rtl) oturmutu Hasan' ak pencerenin nne Ali. Ve akademi almt. Bethoven'i lmden zor kurtardlar. stanbullu ve mrettipti Bethoven Hasan. Hapse on alt yanda, yedi yl nce girerken byk merak vard: sinema, spor ve alafranga mzik. Hapsine sebep ilk iki merakdr: bilmem nerdeki olimpiyad gidip yerinde grmek istedi. Paras yoktu. Bilmem hangi filimdeki gangster gibi yaparm, dedi. Yapamad, yakaland. Ve tam on alt yanda yedi buuk sene yedi: sporun vcudu gelitirebileceini sanmadlar, nfus tezkeresine inanmadlar. 394 nc merakna borludur Bethoven lkabn. Nota bilmiyor ve hibir saz almyordu senfoniler yapyordu fakat. Fikirlerini yazp bir mrettip zeniyle alt alta dizerdi kada sonra azyla seslendirirdi onlar. Yreim bir senfoni cennetidir orkestram azm,

derdi. Ka kerre kouta kyl mahkmlara konser verdi. Ve alay etmediler, nk hi kimseye ktl yoktu ve kuvvetliydi yumruu. Hocam, bir senfoni yapacam: Sizin anlattklarnz, Ali'nin karl ve benim dndklerim. smi: Onlar Yenilmeyecek. Bakn, yle balayacak: Ve balad mrldanmaya Bethoven Hasan. Sonra birdenbire durdu. Kara gzlerinde haksz yere dayak yemi bir ocuun kederi ve affetmeyen hnc vard. Halil sordu: Niye kestin, Hasan? Hocam, hakkm yok benim byle bir senfoni yapmaya: ben bir hrszm, bir gangster. Halil tutup ekti kara salarn Hasan'n: Hayr, Hasan, sen bir mrettip ve namuslu bir bestekrsn. Devam et gzel ve byk iine olum. Saat da bire geldi ocuklar, artk yatalm. Bozkrda hava bir buz kalb gibi donmutu deta. Demirinden tutmaya gelmez, eline yapr nacak. Ortalk yle ayazd ki tilkiler bakr sacak. 395 Karar kararveriyor kmr kestane. Srtnda prltlar ve titriyor eilmi sa mangaln stne hapisane. Yaymt Halil dou cephesi hartasn odann ortasna, betona. Gazetelerden kesilip yaptrlm ve ls ayr her parann. Baltk, Karadeniz'e dehetli yakn. Varova burnu dibinde Kiyef'in. Orel, Briyansk'dan alabildiine uzak. Ve Halil'in hartasnda Moskova'ya varabilmek iin bazan bir arpa boyu, bazan bir dnya boyu yol alacak. Halil gz resimleri izmi kylarna hartann. Gzlerin kimi nderi, kimi yandan. natla ve srarla bakan bir gzn yarlm ka ve pnarndan szmakta kan. Gzlerin kimisi ift, kimisi tek. Tek gzlerin kimisi bir denizalt periskopu gibi sinsi. Gzlerin bazlar alt alta, st ste, karmakark. Gzlerin bazlar alabildiine ak okunuyor dehetle yazlar. Ve kilitli ceviz kutular gibi bazlar: ilerinde saklanan nedir? Gzler var: annedir. Gzler var: bebeklerinde yanan iki damla kla nefret ve kinden ibaret. Gzler var: muhabbet. Gzler var: budaylar gneli bir harman manzaras gibi bakyorlar. Ve sonra ikide bir ve sonra yine o gz: inatla ve srarla bakan 396 ve yarlm ka ve pnarndan szmakta kan. Hartann bana betona melmi Halil ve gzlklerinin altnda kendi gzleri: erge aydnl kaybedecek olan. Ve Halil seemiyor: damarlarn dumura uray ars mdr gzlerindeki, yoksa dnya dvrken kolu bal oturmann acs mdr? imdi donmu gllerinde Finlandiya'nn, imdi Libya llerinde yahut, Yahut Yogoslav dalarnda imdi stanbul'da, zmir'de: cephede, Paris'de Gabriel Peri'nin yannda olmak. Ankara radyosu: On gne kalmaz, dedi, Fhrer'in tanklar Moskova'da geit resmi yapabilir. Halil biliyor ki yapamazlar. Fakat orda etinle, kemiinle yaptrmayanlarn arasnda olmamak ve melip betona, ve hasta gzlerine batan ineler, ve Lminal: iki saat olsun uyuyabilmek iin, ve melip betona izmek Moskova dolaylarnn son cephe durumunu. Kurun kalemle izmek bunu

onlarn kanlaryla izdiklerini. Ve Halil ince uzun parmaklar boumlu esmer eliyle ve dilene dilene tahtas tiftiklenmi kurun kalemiyle iziyor Moskova dolaylarnn son cephe durumunu. izgi balad Kalinin'den ve meyillenip douya doru biraz. bitti Efremof zerinde. Moskova'ya cephe yetmi kilometreden az. Yayan 12 saat, 397 uakla 10 dakka, ve hartann stnde bir buuk santim. Hartann stnde kar yok rzgr yok, gece gndz yok, len yaayan yok insan yok. Harta kat, harta resim. Hartann stnde cephe Moskova'ya bir buuk santim. Ve karn yad topran stnde yetmi kilometreden az. Karn yad topran stnde fakat dvyor lme kar prl prl hayat. Ve dman inanlmayacak kadar uzak: yepyeni bir insan boyu uzak Moskova'dan. 41 yl Kasm aynn on alts. On zrhl 50 tmen, 3000 top, ve 700 uak Moskova'ya bir kerre daha saldracak. Plan: Sovyet bakentini sarmak iki yandan ve kuzeyde ve gneyde derinliine dalp ve ehri tutan kuvvetleri para para ember iine alp yok etmek. Hitler, tank says bakmndan stn durumdadr. Tank nemli lettir inkr eden yok. Fakat bizde insanlar kullanr tanklar onlarda tanklar insanlar. Tanklarn kulland insanlar bir yaz sabah balamlard yrmeye. Salar taranm ve niformalar kt. Yrdler kanayarak, yrdler iki mevsim boyu ve bir k gecesi cennet karlarna kt. Ama artk ne salar taral, ne niformalar k. Yar bellerine kadar kar iinde 398 ve boyunlarna gml balar, uzam tralar ve alnlarnda pafta pafta atlam deri. Moskova'y fethe gelen ordu yaralyd, at, yordu. Omuzlarnda kadn eteklikleri ve eldiven diye ocuk oraplarna kadar her stabilen eyi zorla ekip almtlar. Ve karda cennet. Ara yerde fakat o bitip tkenmeyen o aklar giyinmi kzl eytan srs. Etrafta usuz bucaksz bembeyaz ova. Karda cennet, Karda Moskova, Moskova, aln, kanamann, souun sonu, Moskova, Moskova yakncackt. Moskova bir kaloriferdi, Moskova bir kilerdi, Moskova bir kuty yastkt. Musluklarda kaynar sular. Maazalar krkle dolu. Sngnn ucuyla kilidi kr: en stan, en yumuak deri srtndadr. Adm banda havyar, adm banda sucuk, ve tereyalar dalar gibi. Sonra yastk, yatak ve karn tok uyumak. Artk ne baskn, ne cephe, ne partizan. Uyu uyan sn ye. Uyu uyan sn. Ta ki yaklmadk bir gram kmr iilmedik bir kadeh votka kalmasn. 399 Sonra harp bitsin artk ve dnlsn: kahraman. Moskova'y fethe gelen ordu yaralyd, at, yordu. Ve bir hayvan igdsyle karl bir ovada kalan

yaral, a ve yen bir hayvan bir hayvan igdsyle gz dnm, ba nde, kuyruu gergin, scaa ve yemee kavuabilmek iin dvyordu. Dvyordu: tyleri diken diken. Ve Moskova tehlikedeydi her eye ramen. 41 yl Kasm aynn on alts. Volokolamsk osesinde karn stnde Alaman tanklarnn karalts. 20 tane. Simsiyah. Koskocaman. Herbiri kr bir gergedan gibi yryor yle ackl ve korkun. Ve aptal bir pehlivan gibi irkin. Ve hi benzemedikleri halde akrebe benziyorlar. Petelino-garda, siperde 28 insan grd gelenleri. Ve yorgun baktlar birbirlerinin yzne. Saatlarca dvm ve az nce bitirmilerdi iini bir dman blnn. Ve yan yana, st ste kadavra doluydu siperin n. Tanklar yaklayordu homurdanarak. Siperde, kst kara zm gzlerini Mustafa Sungurbay: Vay anam, dedi, vay, 20 tane be. Ve yirmi kurda rastlayan bir avc gibi gld. Klokof, arkadan atlad sipere, bln siyasal komiseriydi, 400 Merhaba ocuklar, dedi. Ve byk bir mjde verecekmi gibi sustu, bekledi. Blkte Diev diye arrlard onu. Ukraynal Bondarenko takmt bu ad ona: durup dinlenmeden almasndan tr.1 Bir zeytin aac gibi verimli, bir karnca gibi hamarat, ne zaman k olur, ne zaman yemek yer, ne zaman uyurdu, durup dinlenmeden yurulan bir hamurdu Klokof Diev'in kocaman ellerinde hayat. Siperdekiler sevinle baktlar Diev'e. Ayarlad sesini Klokof Diev ve mpdesini verdi: Hesapladm ocuklar, gelenler 20, biz 29: bir tam say yzde krk be adama bir tam say tank dyor. Biz tanklardan yzde krk be fazlayz. Diev hesabnda yzde be yanld yalnz: 29'un biri korkakt. Sipere ilk yaklaan tankn iinden Alaman: Teslim olun, diye barnca, kollarn kaldrp ayaa kalkt. Siperde kumandasz bir salvo sesi ve korkann kalkmasyla dmesi bir oldu. Siperde 28 kaldlar. Kavga drt saat srd. Tanklarn on drd insanlarn yedisi hareketsiz kaldlar. Kavga kazanlm gibiydi. Fakat Klokof Diev 30 tank daha grd. Geliyorlard akam karanln yarp. tekilerden iriydiler. Balestik, radyo, motor, elik: yirminci yzyln btn teknik hnerlerini tadklar halde Ortaa letlerine benziyorlard: 1 Diev : Ukraynaca almak demek. 401 bir eyler vard biimlerinde falan ilmi-simyayla, byyle filn ilgiliymiler gibi. Klokof Diev sordu siperdekilere: Yeni gelenleri saydnz m? Hayr. Ben saydm: 30 alt tane de eskiden kalan, etti 36. Biz yirmi biriz. nce eleyip sk dokumazsak bir adama iki tank dyor diyebiliriz. Ve ekilmek imkn yok: arkamz Moskova. Yani, demek isterim ki...

Kujebergnof konutu: Kucaklaalm. Hepsi biraz arm baktlar Kujebergnof'a: insann cann skacak kadar arbal bir adamd. Trk sylemez, akalamaz, sorulmadan azn amaz ve ancak kendi sularnda yaayan balklar gibi yaard kendi iine gml. Tekrarlad Kujebergnof: Vakit varken kucaklaalm. Kucaklatlar.. Yeni gelen tanklar iyice yaklamt sipere. Kavga yarm saat srd. Tanklardan yedi sekizini daha ve insanlardan daha on altsn gtrd. Tkendi cephaneleri insanlarn. Bir tek bombalar kald elinde Klokof Diev'in. Tkendi cephaneleri insanlarn, fakat insanlar biliyorlard yenilmezliini namlusu insan yrei devin. Beraber yaanr, dvlr beraber ama herkes kendi payna lr. Cephane bitince Kujebergnof frlayp kt siperden 402 yerden su fkrr gibi. Ve kollarn kavuturup gsnn zerinde dimdik yrd tanklara doru. Var olmak, yahut var olmamak Kujebergnof bu bahsin dndayd nk boylu boyunca hayatn iindeydi. Kurunlar karnn bitiler. Marur gld. Kavuuk kollarn zmeden bkld. Kujebergnof byle ld. Tutumu yanan bir tankn kapandan dar kmak istiyor kii. Grd Mustafa Sungurbay, Vay anam, dedi, vay... Syrd, ald azna ban. elikte sevinle parlad iki n dii. Ve Mustafa telsz kt siperden yerden akan bir su gibi. Ve kayd bir avc ustalyla emekleyerek. Tanktakiler baklandlar. Ve yandlar Mustafa Sungurbay'la beraber. Mustafa Sungurbay byle ld. Nikolay Maslenko cephane bitince bir avu kar att tanklara. Kfretti, bard, alamad hrsn, yapt elleriyle en yakn tankn zincirine ve ezildi altnda ar, elik paletlerin. Fakat yaptklar yerde kald bileklerinden kopan parmaklar nk zincir onlara deil onlar zincire gmld. Nikolay Maslenko byle ld. Klokof Diev att son bombay, tank durdu ve gt ve gerken ate at. Klokof ykld delik deik. Gzleri yumuack rtld. Nefes ald: DOYMU ve rahat ve sanki yz yanda ve beyaz yatanda ld. 403 Natarof'du siperde son sa kalan. Yaralyd. Gece bast, kt siperden. Ormana girdi dirseklerinin stnde srnerek. Dolat kanayarak gnlerce. Barmyor, inlemiyor, sesini saklyordu saklyordu bir emanet gibi onu. Rastlad dostlara nihayet. Sesini bir solukta devretti onlara: hikyesini anlatt yirmi sekizlerin ve ld. Natarof byle ld. Arkada Moskova ayaktayd. Beyaz sarglarnda kan. 200 milyon nfuslu bir tek insan. Arkada Moskova ayaktayd.

Sknetli ve emindi yaamaktan. Uaksavarlarla ate ediyor ve cebinde iir kitabnda bir yapran kvrlm ucu. Tiyatroya, sinemaya, konsere gidiyor dinliyordu travs' ve aykovski'yi top sesleri arasnda. Ve satran oynuyordu siyah perdeleri inik camlarn arkasnda. Gen iilerini ileriye, cepheye gen tezghlarn gerilere gnderdi. htiyar iiler hurdadan karp ihtiyar tezghlar saat gibi ilettiler. Moskova barikatlar yapyor, tank ukurlar kazyordu. Ve Pukin'i dkme tun mantosunun omuzlarnda kar ve ayakta, dalgn, belki de yeni bir Evgeni Annegin yazyordu. Dman ulat Moskova kuzeyinde Yakroma'ya ve gneyinde Tuta ehrine. 404 Ve Kasmn sonu ve Aralk aynn ilk gnlerinde harcam bulunuyordu ihtiyatlarn btn cephe zerinde. Ve Aralk aynn ilk gnlerinde en nazik safhasndayd durum. Ve Aralk aynn ilk gnlerinde, Petricevo'da Vereiya ehri dolaylarnda, kar gibi mavi bir gkyznn zerinde Atamanlar 18 yanda bir kz astlar. 18 yandaki kzlar belki nianlanr astlar onu. Moskova'dand. Genti, partizand. Sevdi, anlad, inand ve geti harekete. pin ucunda ince uzun boynundan sallanan ocuk btn azametiyle insand. evirir gibi yapraklarn Harp ve Sulh romannn dolat karl karanlkta bir gen kzn elleri. Kesildi Petricevo'da telefon telleri, sonra Alaman ordusundan 17 beygirli bir ahr yand. Ertesi gn partizan yakaland. Yeni hedefin nnde yakaland partizan, birdenbire, kskvrak, arkadan. Gkyz yldzla, yrek hzla, bilek nabzla, ie benzinle dolu ve kibrit aklmak zereydi. Ve kibrit aklmad fakat. Tabancaya davranmak istedi. ullandlar. Alp gtrdler. Alp getirdiler. Odann ortasnda dimdik durdu partizan: 405 torbas omuzunda, banda krk apkas, srtnda gocuk, bacaklarnda pamuklu kilot pantolon ve kee izmeler. Subaylar baktlar partizana yakndan: badem nasl kabuunun iindeyse filiz gibi bir kzd krkn, keenin ve pamuklunun iindeki. Kaynyor masada semaver. Satranl rtde bir tabanca, be kay kemer, ve yeil bir ie konyak. Tabakta domuz sucuu ve ekmek artklar. Ev sahipleri mutfaa gnderildiler. Lamba snmt. Ocan ateiyle kzlca karanlkt mutfak. Ve ezilmi hamam bcei kokuyordu. Ev sahipleri: bir ocuk, bir kadn, bir ihtiyar, sokuldular birbirlerine: dnyadan uzak ssz bir da banda kurda kua kar yapayalnz kalmtlar. Sesler geldi bitiikten: Soruyorlar: Bilmiyorum, diyor. Soruyorlar: Hayr, diyor. Soruyorlar: Sylemem, diyor. Soruyorlar:

Bilmiyorum, diyor, hayr, diyor, sylemem, diyor. Ve yeryznde bu szden bakasn unutan ses shhatli bir ocuk teni gibi przsz ve iki nokta arasndaki en ksa yol gibi dz. Bir kay saklad bitiikte: Partizan sustu. plak bir insan eti ses verdi. Kaylar saklyor arka arkaya. Ylanlar gnee doru srayp derken slk alyorlar. 406 Gen bir Alaman subay geldi mutfaa. skemleye kt. Kapad avularyla kulaklarn. Ve gzleri smsk yumulu ve ylece kald orda kmldamadan sorgunun sonuna kadar. Kaylar saklyor bitiikte. Saydlar ev sahipleri: 200... Sorgu tekrar balad: Soruyorlar: Bilmiyorum, diyor, Soruyorlar: Hayr, diyor, Soruyorlar: Sylemem, diyor. Ses kibirli fakat artk przsz deil kanayan bir yumruk gibi bouktu. Partizan dar kardlar. Banda krk apkas, srtnda gocuk, bacaklarnda pamuklu klot pantolon ve kee izmeler yoktu. Bir don bir gmlekti. Beyaz, gen dileriyle srlmaktan imi dudaklar. Bacaklarnda, boynunda, alnnda kan. Kollar iple bal arkadan. plak ayaklan karda, iki yanda sngller, yrd partizan. Soktular partizan Vasili Klulik'in izbasna. Oturdu tahta srann stne. atk bir dalgnlk iindeydi. Su istedi. Nbeti verdirmedi suyu. Alaman askerleri geldiler. Bcekler gibi tler bana, ekitirdiler, tartakladlar. Birisi ardarda kibrit yakp tuttu altnda enesinin, bir bk srtt srtna bir bakas dili demir kanlanncaya kadar. Sonra gittiler uyumaya. 407 Nbeti sngnn ucunda kard partizan sokaa. Mavi gzleri yuvarlak bir ocuk bakyor camdan: dnya buzlarn iinde, karn altnda yapyalnz sokak yldzlarn iinde. Mavi gzleri yuvarlak bir ocuk bakyor camdan. Grdklerini unutacak, byyecek, evlenecek, ve bir yaz gecesinde bir le uykusunda yahut ryasna girecek anszn karda yldzlara basan plak ayaklar bir gen kzn. Karn altnda bir utan bir uca karn altnda yapyalnz sokak. Karn stnde partizan: ayaklar plak, kollar bal arkadan, bir don bir gmlek, yryor nnde sngnn bir utan bir uca gidip gelerek. d nbeti, dndler izbaya. Isnd nbeti ktlar. Bu byle srd saat 22'den ikiye kadar. kide nbeti deiti ve artk partizan kmldanmadan kald tahta srann zerinde. Partizan 18 yanda.

Partizan ldrleceini biliyor. lmek ve ldrlmek: hncnn kzltsnda belli belirsizdi bu fark. Ve lmden korkmayacak ve keder duymayacak kadar shhatli ve genti. Bakyor plak ayaklarna: 408 imitiler, atlayp donmutular kpkrmz. Fakat partizan dndayd acnn. Ve nasl derisinin iindeyse yle iindeydi fkesinin ve inancnn. Zaman zaman annesi geliyor aklna. Mektep kitaplar geliyor aklna. Cill toprak bir anak geliyor aklna li'in resmi nnde duran ve iinde masmavi iekler. ocukluu geliyor aklna, bu o kadar yakn ki ksack entarilerin renkleri bile tutulacak gibi elle. lk hava bombardman geliyor aklna. Cepheye giden ii taburlar geliyor aklna sokaktan geiyorlar ark syleyerek ve ocuklar kouyor pelerinden. Zaman zaman bir tramvay dura geliyor aklna annesiyle orda vedalatlar. Bir genlik toplants geliyor aklna, bu o kadar yakn ki krmz rtl masada su barda ve kesik kesik konuan kendi sesi bile tutulacak gibi elle. Ve artk durup dinlenmeden kendi sesi geliyor aklna: dmann karsnda dimdik duran sesi, Hayr, diyen, Sylemem, diyen ve dmana hibir eyi doru sylememek iin kendi adn bile gizleyen. ZOE'ydi ad, ismim TANYA, dedi, onlara. (Tanya, Bursa Cezaevi'nde karmda resmin. Bursa Cezaevi'nde. Belki duymamsndr bile Bursa'nn adn. Bursa'm yeil ve yumuak bir memlekettir. 409 Bursa Cezaevi'nde karmda resmin. Sene 1941 deil artk sene 1945. Moskova kaplarnda deil artk. Berlin kaplarnda dvyor seninkiler, bizimkiler btn namuslu dnyannkiler... Tanya, senin memleketini sevdiin kadar ben de seviyorum memleketimi. (...) Seni astlar memleketini sevdiin iin, ben memleketimi sevdiim iin hapisteyim. Ama ben yayorum, ama sen ldn. Sen oktan dnyada yoksun, zaten ne kadar az kaldn orda: on sekiz senecik. Doyamadn gnein scaklna bile. Tanya, sen aslan partizan, ben hapiste air. Sen kzm, sen yoldam. Resminin stne eiliyor bam: kalarn incecik, gzlerin badem gibi, ama renklerini fotoraftan anlamam mmkn deil. Fakat yazldna gre koyu kestaneymiler. Bu renkte gzler ok kar benim memleketimde de. Tanya, salarn ne kadar ksa kesilmi, olum Memet'inkilerden fark yok. Alnn ne kadar geni, 410

ay gibi, rahatlk ve rya veriyor insann iine. Yzn ince uzun, kulaklarn bycek biraz. Henz ocuk boynu boynun: henz hibir erkek kolu sarlmam anlyor insan. Ve pskll bir ey sarkyor yakandan: ssn sevsinler mini mini kadn. Arkadalar ardm, bakyorlar resmine: Tanya, senin yanda bir kzm var. Tanya, kzkardeim senin yanda. Tanya, senin yanda sevdiim kz. Bizim memleket scaktr bizde kzlar tez kadnlar. Tanya, senin yanda kzlarla okulda, fabrikada, tarlada arkadaz Tanya, sen ldn, ne kadar namuslu insanlar ldrld ve ldrlmekte, ama ben, sylemesi aypm gibi geliyor bana, ama ben, yedi yldr kavgada hayatm tehlikeye koyamadan hapiste de olsa bal gibi yayorum.) Sabah oldu Tanya'y giydirdiler, ama izmeleri, apkas, gocuu yoktu, i etmilerdi onlar. Torbasn getirdiler: torbada benzin ieleri, kibrit, kurun, tuz, eker. ieleri boynuna astlar, torbasn verdiler srtna. Gsne bir de yaz yazdlar: PARTZAN. Kyn alanna kuruldu daraac. Atllar ekmi klc 411 halka olmu piyade askeri. Zorla seyre getirdiler kylleri. ki sandk st ste, iki makarna sand. Sandklarn stne yal urgan sallanr, Urgann ucu ilmik. Partizan kaldrlp karld tahtna. Partizan kollar bal arkadan durdu urgann altnda dimdik. Nazl, uzun boynuna ilmii geirdiler. Bir subay fotorafa merakl, bir subay, elinde makina: Kodak, bir subay resim alacak. Tanya seslendi kolhozlulara ilmiinin iinden: Kardeler, zlmeyin. Gn yiitlik gndr. Soluk aldrmayn faistlere, yakn, ykn, ldrn... Bir Alaman vurdu azna partizann, gen kzn beyaz, yumuk enesine akt kan. Fakat, askerlere dnp devam etti partizan: Biz iki yz milyonuz. ki yz milyon aslr m? Gidebilirim ben. Ama bizimkiler gelecekler. Teslim olun, vakit varken... Kolhozlular alyordu. Cellt ekti ipi. Bouluyor nazl boynu kuu kuunun. Fakat dikildi ayaklarnn ucunda partizan ve hayata seslendi NSAN. Kardeler

412 hoa kaln. Kardeler kavga sonuna kadar. Duyuyorum nal seslerini geliyor bizimkiler! Cellt bir tekme att makarna sandklarna. Sandklar yuvarlandlar. Ve Tanya salland ipin ucunda. Alt Aralkta Kzlordu Moskova cephesinde kar taarruza geti. Ayn ayn on birinde yledir durum: Kuzey'de: Rogaef'e girilmi, Klin sarlmtr, dman atld Yakroma'dan, ve stra ehri kurtarlmtr. Kuzey'de on tmendir bozguna uratlan: yedisi tank, ikisi motorlu, piyade, biri S.S... Ve merkezde paralanan drt piyade tmeni daha.. Gney'de: iki tank tmeni ezilerek ve Byk Alamanya S.S. alay katlp ne Tula kuzey-dousunda ilerleniyor. Ve on yedinci tank tmenini datan atllar biri motorlu iki piyade tmenini de dorayp ve kln-artklarnn peini brakmadan, ve gkyzyle karlarn arasnda kartal kanatlar gibi uarak yamlar girdiler rzgrla beraber Venev ehrine. Ve daha gneyde bir tank tmeni ve bir motorlu-tmen itiliyor gney-batya doru. Drt gnde drt yz barnak kurtarld, (ve ben imdi bile bunlar yazarken yerimde duramyorum), ve ldrld otuz binden fazla dman subay ve eri. Aralk aynn on birinde byledir durum. Gabriel Peri, Moskova tehlikede deil artk drt gnden beri. Gabriel Peri, senin bundan haberin yok, yok Paris'in haberi. Paris sokaklarnda topuklarn bilhassa arparak yere nalal izmeleriyle gezenleri Moskova kaplarnda yendiler. 413 Paris, Paris k ehri, ihtill ehri, Paris satld, Paris esir ve hapiste Gabriel Peri. Gabriel Peri, Fransa'nn Tulon ehrinde dodu (1902). Havada balk kzartmas, am ve yasemin kokusu, kta Akdeniz'in akll mavilii, ve limanda, yal suyun stnde hantal, ar zrhllarn elii. Babas, Doklarn Teknik leri mdryd. Anasnn smsk taranm sa, anasnn boynunda gm ha, anas dindar. 914'den 18'e kadar Gabriel Peri drt ylda on drt yl byd birden. Ve insanlar ldrrken ve ldrlrken dolat rhtmlarda kumral bir ocuk: geni gzel alnnda henz ergenlemeyen eli, gzleri kederli bir sorguyla ak kara kehribar gzleri prl prl fkeli. 919'da girdi sosyalist partisine ve sonunda 20'nin komnist partisini kuranlardan biridir. Yakt, karanlk sularda demirli duran, yakt, aydnla gtrmeyen btn gemilerini, muzaffer kt nefsin strabndan. Ve okunur oldu artk bir insann mr bir memleket ve dnya kitabndan. Beyaz deniz kular gibi uard kahkahas bir liman gibi dumanl yaz odasnda gazetesinin. Ve her yerde hazrd arpan bir yrek gibi kafas: Habeistan'da, spanya'da, in'de. Ve insan sabrl bir dikkatle bir dinleyii vard:

makas kusursuz elbisesi, piposu, benekli papiyonu ve hafif tertip alayc nezaketinin iinde. 414 Ve ka kerre mitinglerde grdk onu: insanlara saadeti mjdelerken her eyden dolay ve her eye ramen. Ve Burbon Saray'nda kzkardeinin rz gibi korurken Fransa'y Ve gn geldi, dardan kapya dayananlarla ierden kapy aanlara kar ve artk Burbon'da deil teslim olmayan gecelerin iinde ve kaldrmlarda korurken rzn Fransa'nn satlp yakaland. Bu son gecesidir Gabriel Peri'nin. Hcreye geldiler demin durdular altnda elektrik ampulnn: parlad apoletleri ve ksa kesilmi sar salar. leceksin, dediler, iltica et, hayatn balanr. Bunu plak bir kln gibi ak ve uzun sylediler. Gabriel Peri dikkatli bir sabrla ve hafif tertip alayc nezaketiyle dinledi. Hayr, dedi. Trmanmak bir dan yamacna ve ordan masmavi denizi grmek. Hayatnn amacna sadk kalp lmenin skneti. Dostlarna ve yurttalarna yazd son mektubunu. Lzumsuz bir tek virgl bile koymadan tasnifli, berrak, ve sz dorudan doruya syleyerek her seferki dikkatiyle yazd bunu. mzasn att. Zarf kapatt. Ve dinledi kendi kendini son defa: Piman deildi. 902'de balayan ve bu sabah 941 yl Aralk aynn on birinde 415 bu sabah afakla bitecek olan elden gelseydi tekrarlamak tekrarlard ayn yerden balayp ayn yoldan geerek ve yine gerekirse ayn yerde bitirmek zere. Ve biraz kibirli bir rahatlk duyuyordu. kafasyla kitaplarn iinden gelmiti kavgaya fakat sadk kalmt ona namuslu bir amele gibi. (...) Elektrik ampul balad aarmaya skecek birazdan afak. Ve bir manga lmn karsnda kendisi de ark syleyen yarnlar hazrlayacak. Bu bir zafer arks, bu gl kokan bir romans. Ady e k viv la Frans! 2 Gelip aldlar. Skyor afak. Dayad srtn. Gzleri namlularn gzlerinde. Okudu Marseyyezi patriyot okudu Marseyyezi Fransz yurtseveri. Yaylm ate. Akdeniz'in en katksz evltlarndan biri ykld dizst: (...) kinci yaylm ate. Gn na doru uzand elleri ve kapand topraa yzkoyun Gabriel Peri.

Drdnc Kitabn Sonu 2 Adieu, et que vive la France: Allahasmarladk ve yaasn Fransa. 416 BENC KTAP I Skyor afak. Yastkta koutu krmz salar. Uyand Halil'in kars Aye, ald beyaz yznde kocaman altn gzleri. Oda buz gibi souk, yatak scak. Ve kadn, hapisteki erkeini istiyor. Karda kck karyolada kz Leyl bu k sabahna skenderun'dan gelmi bir yemi gibi. Ve minicik kollarn, dizlerini bkp enesine doru dertop olmu. Ve avular yumulu. Ana, grd uyuyan kzn: tekrar rahminin iinde duydu onu. Perdesiz pencereler. Aye kt yataktan, kocasnn evde kalan siyah, uzun hrkasn ald srtna. Mangalda yand ate. Mavi inko aydanlkta hlamur. Darda skdar uyand uykudan, el gzleri mahmur, plak beyaz ayaklar mercan terliklerinde. Darda semtin uyan Aye'ye hep byle geliyor. Dn para geldi Halil'den 418 bugn cevap yazlyor: ekerim, on drt buuk liray ve makbuzun kenarnda 'hasret' yazsn aldm, teekkr ederim. Fakat ok zldm, pek gcme gidiyor benim iin alman oralarda, nefret ediyorum kendi kendimden. Dn stanbul'a indim, dnte ne tuhaf eyler iittim vapurda. Hepsi paralarn darlara karyormu, hem de kimler, milyonlar varm svire, Amerika bankalarnda. Memleketlerinden korkuyorlar demek. Demek, kamakta akllar fikirleri. Paralar Hollanda'daym bazlarnn, Almanlar el koymular, ama sonra bizim efendilere cemile olsun diye yollamlar Amerika'ya. Almanya Amerika'yla harbediyor, ama ordan oraya para gidiyor. Para: vatansz. Paraya sahip olan vatanl m? Hem, biraz da vaziyet yle gibi: onlar parann sahibi deil, para onlarn sahibi. Sonra bir ey daha duydum, dehetli sinirlendim: szde, svire'ye deyip Almanya'ya buday yolluyormuuz. nsan eti yiyenlere memleketimin budayn yedirenlerin Allah belsn versin. Bel okumakla bitmesin mektubum. Sana yeni odamn resmini yapaym... Bu senin grmediin nc evimizdir. Bu iskemle ite, bu masa, bu pencere, unlar saksda k iekleri. 419 Bu: koltuk, iinde ben varm,

bu: kk bir karyola, iinde Leyl uykuda. uras dolap gibi bir ey: alabilirsem kmrlerimi koyarm. Bu grdn hem yk, hem mutfak. u da senin dede miras mehur ktphanen. Duvara iyi bak: resmin, altnda benimkisi. Odam bu kadar geni deil, ya eyalar kk yaptm ya odam byk kat biraz. Biimsiz oldu velhasl. Karnz belki bir gn sahici bir ev yapar, artk erkei hapsedilmeyen bir ev, ama resmini yapamaz... Mektubum bitti ekerim. Kznz uyand, bana bakyor. Ellerinizden perim... Gnlerden hangi gndeyiz, diye dnd Aye. Hatrlad: on ikinci ay, ayn da on bei. mzasn att. Ve mektuba tarih koymadan zarf kapatt. Halil'e ayn otuz birinde ulat mektup: akamst Bethoven Hasan getirdi odasna. Mahzundu Halil: Bu sabah nc kouta, guslhanede kyl bir mahpus ast kendini. Yol parasndan yatyordu. Onlara tayn kmaz. Bu nc yatyd vergi borcundan. Meydanc haber verdi: ly indirdiler kuann ucundan. Halil hatrlyor: ksa boylu sessiz bir adamd. 420 Gelmedi bu sefer grmecisi filn, dediler, ka kerre yemee buyur ettik yemedi, kimseciklere azn ap bir cgara verin bile demedi acndan ld fakir... Acndan deil be, dedi Asr Yusuf, Bilimiyon, onurlu adamd, kahrndan ld.. Mahzundu Halil, Aye'nin yazsn grnce unuttu mahzunluunu. Bethoven Hasan bir para alayla seyretti onu, sordu sonra: Mektup yengeden, deil mi? Evet, nerden bildin? Galiba st ste iki defa okudunuz da, hocam. ki deil, . Bethoven Hasan hernedense utand bu karlktan deitirdi sz: Hocam, bu gece ylba, ne yapacaz? Ben bagardiyana syledim, Hasan, zaten ierde kumar oynayacak kendisi de. Biz toplanrz benim odada, sen Onlar Yenilmeyecek senfonisini okursun Kuvyi Milliye Destan'n Ressam Ali karikatrlerimizi yapar, Asr Yusuf'la hsan Bey kzdrrlar Bakkal Sefer'i, zeybek oynar Aydnl mer, lyas Kaptan lezginka... Bethoven Hasan kurnaz glmsedi: Ben bir kiloluk rak soktum ieri, hocam, onu da ier miyiz? Neden iemeyelim, ieriz... Fakat o kadar paray nasl buldun? Parayla almadm, hocam, zmirli jandarma var ya, hani u ttn iisiymi, o getirdi, hocayla iersiniz, dedi. 421 ieyi Asr Yusuf'un dkknna sakladk. Ali'nin de haberi var. Yalnz, Bakkal Sefer duymasn, idarenin ispiyonudur. Bethoven Hasan gitti. Tuhaf bir helecana kapld Halil, hatt, hernedense, biraz da utanyordu,

mrnde ilk defa rak iecekti hapiste. kard, hohlad, sildi gzlklerini ve takt tekrar. Okudu Aye'nin mektubunu bir kerre daha. Doymad. Eski mektuplar ald dosyadan. Tarihsizdiler. Halil numara koymutu hepsine. Aye'den son sekiz ayda gelen mektuplar. Dizdi mektuplar iskambil fal aar gibi stne masann. Srayla alp okudu. Bu, Aye'ye doru, gemi zamana doru bir yolculuktu. 1. Bu mektubu yatakta hasta yazyorum sana. Burda olsaydn bana ne iyi bakardn. Leyl bast altsna. Yana gre zayf: uyutuyorum gndzleri. imdi uyandrdm: yanaklar pembe pembe deta byk insanlarnki gibi el gzleri, (farknda msn yalnz gzlerimiz deimiyor, ve kalyor hatralamadan orda iyi ve kt ocukluumuz.) Babaya mektup yazyorum, Leyl, dedim. Baba m? dedi, esnedi. Pek uyku sersemi oluyor bu kz. 422 Ev halk selm eder Leyl ve ben ellerinden periz. 2. yiletim. Buralar pek gzelleti. Bahar. Yemi aalar en gzel eyi topran. Hapisanede var m? Ordakiler de burdakiler gibi bahar aarak senin dnyan gzelletirebiliyorlar m? Leyl ile hep seni konuuyoruz: Babam mektubu ne zaman alacak? diye soruyor hep... Bu gece yatacaz, sonra alacak, deil mi? diyor. Peynirli pide yaptk, hatrladk seni, bahede yedik. Babamz, sizi zledik. imdi Leyl'nn bir sr yaramazln sylediler. Onu bir temiz dvmek iin mektubu kesiyorum. Geldi Leyl. Azarladm. Alamaya balad. Dvemedim. Koca narn altna, iskemleye oturttum, bir de batan hrkas vardr hi sevmez giydirdim onu da. Oturacak minicik burnuyla akama kadar orda yapayalnz. imdi sen fena halde acmsndr. Ne yapalm fakat, adam olmas iin byle lzm, babamz. Bam aryor. En iyisi hi ocuu olmamak, bunu diyemiyorum bir trl. 423 Seviyorum ocuklar btn eziyetleriyle. On iki ocuum olsayd dnyann en bahtiyar ben olurdum, dn: birinin eksii tekinde tamam, kusurlu ayr ayr ama on ikisi birleince mkemmel bir tek adam ve onun annesi ben. Hesabettim: bugn tam

sen ieri gireli sene oluyor ve ben aabeyimin evindeyim iki senedir. Hapiste gnler ar geer seneler abuk, derdin, hapiste insan olan iin de yle: gnler ar seneler abuk. Ellerinden perim kocacm, babacmz ellerinizden periz. 3. Tel, kyamet, burda bir maskelemektir gidiyor, herkes maskeliyor evini. Ben oturmu, masallar okuyorum: Leyl'ya deil, kendime. Bir varm, bir yokmu, diye balayan, Gkten elma dt: biri size, biri bana, biri de masal okuyana, diye biten gzel masallar. yi gnler, iyi gnler, Onlarn gelecei yok, diyenin az kurusun. Dn yengemin odasnda oturuyoruz, biri geldi: 424

Cemilnm'n dedi, evi, dedi, yanyor. Frladk, meerse ahin Paalarn eviymi yanan. ats henz tutumu, alevler kyordu gittiimiz zaman.. tfaiye ge geldi. Hortumlar yoktu. Hepsi tamam oluncaya kadar ev yand. itfaiye neferi dt balkondan: birisi arca yaral, ikisi hafif. Btn bunlar gzmn nnde oldu. Hayret ve aresizlikle bunaldm, indekileri pek tanmam, ahbaplm yok, fakat evi tanrm yirmi seneden beri. Sanki yirmi yllk bir dostumu kaybettim. Alevler karmda gibi hl. Sonra dn ki bugn bir ev, bir ehir, bir dost deil dnya yanyor. u bizim izgili izgili yusyuvarlak eyimiz tutumu dnyor karanln iinde, (bu iin resmini byle yapyorlar da hep gzmn nnde o.) Radyo gazetesini dinledim dn akam: Dayand harp feti hudutlarmza epevre yangndr drt bir yanmz, gibi bir sz. Aklmda bu sz imdi. imdi yle canl bir ey ki yangn benim iin, yle bir yan gzle pencereden geceye baksam greceim sanyorum bahede epevre btn aalarn tututuunu. 4. Sevgilim, yle tuhaf gnler geiriyorum ki anlatamam. Erkenden kalkyorum: ortal toplamak yemek piirmek diki dikmek filn derken gn tamam. 425 Hibir yere gittiim yok. Helecan iinde evde oturuyorum. Bu gnler helecanlym pek. Yalnz ben deil herkes de yle ya: olduklar yere sinerek kulaklarn dikip bir eyler dinleyen tavanlara benziyorlar. Hani, ht, dese biri, frlayp kaacaklar bayr aa. ekerim, o kadar inanyorum ki sana sana benzemek istiyorum. Doru drst be sene beraber yaadk, st tarafn hapislerde geirdin. ikyet etmiyorum, hayatmz byle de gzeldi. Nerde olursan ol,

uzak, yakn, insan senin iptilna tutulur. Sen zatsn iptilnn, (ne tuhaf sz banda bykbabamn fesi enesinde kranta, ember bir sakal, ama, sz benim.) Gryorsun ya, ey cn tenim, (byle denir mi? ama iimden geldi) mektupla halimi arzetmesini bilmiyorum. Azmda sana sylenecek lkrdlar kpryor. Kalemi, kad brak, yz yze' gelip konumak seninle: senin yannda sesimi duymak. Gzlerinden perim, hayr, ellerinden. Son mektuplarmda Ellerinden perim demiyorum galiba. 426 Bak da, yaz. im burkuldu, nasl olur da yle demem? 5. Bir sr dnya mnasebetsizliiyle urayorum. Hepsini alt etmeye ahdettim. Yine bekledim piyangoyu kmad. Yine alacam, inadettim, hem de bak grrsn, elli bin vuracak. Komumuz Cemilnm her gn bana geliyor, ama yalnz bana biraz da anneme. Bir saat oturur, gider. Sen onu tanmazsn, ama o seni seviyor, sen de onu sev. Ne harikulade kadn. Gzel el gzlerinde kuyruklu srmeler, kck az boyal, ya altma yakn. Tansiyonu dk, kalbi var. i gc, akl fikri: resim yapmak. Kzlndan beri yaparm. Kocas lnce on sene evvel mcevherlerini satp Roma'ya gidiyor elli "yanda. Bereket versin ki satmam burdaki evini yoksa dnnde acndan lecekmi kadncaz. imdi geiniyor alt kat kiraya verip. Evi bir lem: pskller, saaklar, incik boncuklar, sonra da ta resim: yal boya, pastel, hepsi birbirinden gzel plak kadn resimleri. Bir iki erkek ba da yok deil, ama onlar da peri padiahnn olu. 427 Sonra o ne tatl, yumuak renkler: arap tortusu, glkurusu, yavruaz, ve karyadlarn, pembelerin eidi, limonkf, camgbei, zmrt yeil ve prl prl efltun. Sabahtan akama kadar har neir boyalaryla htn. Burnunda gzl, (onu yalnz resim yaparken takar, nk dehetli nefreti var ihtiyarl hatrlatan eylere, gcenip ksyor ihtiyarlnn ima edilmesine bile, insana dman oluyor deta), ne diyordum, burnunda gzl fralar dilerinin arasnda, (krmz sapl, be kuruluk kk tutkal fralar, nk tekiler ok pahalym. Zaten tuvalini bile kendi yapyor: patiskay tutkalla stbeleyip), ne diyordum, dilerinin arasnda fralar ve srmeli gzlerini ksp szerek kendini bir kerre kaptrd m renklere dnya yklsa farknda olmuyor. Nitekim farknda olmam ahin Paalarn evi yanarken. Ertesi gn bana: Yazk, gremedim, resme dalmm, kzm, dedi, fakat yangn yerini grdm demin yangn yeri irkin. Halbuki alevler gzeldir: arabnin, kzln, turuncunun nanslar, biraz da gazel yapra hatt. te benim Cemilnm byle, ekerim. Hami: Cemilnm'n kedisi bizim civcivi kapt. Leyl sana bunun resmini yapt,

imdi getirdi, o da zarfa konacakm. 428 Leyl'ya gre en mhim hadise bu. Belki, hele kr, belki, ne yazk, insan oluyor kzmz artk. Ellerinden perim. 6. Leyl uyuyor. Bugnlerde pek iyileti. Fakat dn aznda denekle iskemleye km dm. Denek batt damana. Bu kadarla geitirdik. Gece yatakta benden gizli alad hep. lmden pek korkuyor. lr mym? diye sorar hemen. Bu kzda bu lm korkusu neden? Hem anlatsana bana: nasl oluyor da ldrmyoruz leceimizi bildiimiz halde? Yoksa, ben lmem gibi mi geliyor insana. Daym sylyor: cephede herkes byle dnrm, doru mu? Yoksa lmeye de mi alyoruz ihtiyarlamaya altmz gibi. Bence bunun sebebi u: herbirimizdeki ksalna ramen yaamak daha kuvvetli lmden. Burda herkes darlara gidiyor, ama bizim gibi cesaretle oturanlar da var. Sana bir havadis: Dn stanbul'a inmi Cemilnm, bilmem nerde halis ngiliz stbeci varm ,onu almak iin, nk beyaz boyasn kendi yapar cevizyayla ezip stbeci. Vapura bindim, kzm, diyor, 429 ktm gverteye. Her taraf havayi maviyle altn sars, biraz gmyle klrengi de kark. Glgeler ok ak mor, szme bal gibi bir k... Karmda iki gen oturuyor: biri bayan, biri bay. Bayan inadna irkin, bay inadna gzel. O ne renk, o ne ten, o ne sa. nsan deil, pastel. Bir de akkestane bir pardes giymi, kuma da galiba ipekli biraz, o ne kvrmlar, doyum olmaz. Sabrettim, sktm diimi, nihayet dayanamadm, gzlklerimi taktm burnuma, ilknce yan gzle, sonra biraz daha, biraz daha cesaret derken kapp koyuverdim kendimi renklerine bayn. Ben byle dalm giderken tra yerindeki bir ak yeile birdenbire kyamet koptu, kzm, deta saldrd stme az kprm irkin bayan. Yeryzndeki btn l renkler suratnda kadnn. Neler sylemiyor: Bay nianlsym, ben deliymiim, polise verecekmi beni, Utanmaz, azgn kocakar, diyor. Etraftan glyorlar. Bay azn amyor, krtyor sadece. Erkek deil mi, memnun. kr, ok gemeden vapur yanat kprye ktk. Ne dersin bu ie, kzm? Kar kskand beni. te Cemilnm'n bana gelenler. Dikkat ettim: bugn gzlerinde kuyruklar biraz daha uzun srmeler vard, ve Kar kskand beni, derken bahtiyard. Halil, 430 kimbilir nasl glerdin, sana geen yl hatt be gn nce yazsaydm bu hikyeyi. Ama imdi hibir eye glmek gelmiyor iinden, benim de yle. Bazan ayp sayyor glmeyi insan. Bugn 1941 yl 27 Haziran. 7.

Kocacm, dnya ile kessem de alkam bir dan tepesinde yaasam, yapamam deil mi? Hep aklmda fikrimde senin kman. k, bir hafta sonra lmeye razym. Bu mektup burda kesildi kald bekledi iki gn. Anla, ne haldeyim, yorgunluktan sinir gelmi. Bir sr il pis kokulu bir eyler. mem lzm, ierim, sen karsan eer. Birbirimize neye mal olduumuzu anladk bu sefer. Hi kavga etmeyiz gibi geliyor bana artk, yoksa yine eder miyiz dersin? Sana dehetli ihtiyacm var. Bugnlerde ksan bana ne byk iyilik edersin. imdi bir mektubun daha geldi, oturdum, okudum, bir gzel aladm. Ben artk alyorum. Senelerdir alamadan ac ekmeyi renmitim. imdi alyorum yine, bilmem neden? Beni alar grnce Leyl da alad. 431 Anlatk bu ite ana kz: beraber alyoruz. 8. Biliyorum senin on be lira hikyesini: kendi paltonun diki parasn bana gndermeye kalkyorsun. Derhal diktir onu. Benim param var, kazanyorum diki filn dikip. Ankara'dan ileme perdeler smarladlar, yatak rtleri. Beraber alyoruz Cemilnm'la. Ben iliyorum, o da perdelere kocaman gller, menekeler, kasmpatlar yapyor. Ayda krk elli lira kazanyoruz, yars benim, yars onun. Hatt biraz para bile biriktirdim. deta zengin olacam alacaklarmz takntda kalmasa. imdi bunlar brak... Hitler alt haftada hepsini yenecek diyorlar. Zor yener. Eceli gelen kpek... mit yenilir miymi? Mahpus karlarna, analarna sorsunlar bunu. Belki sendeler, der gibi olur, ama yenilmez. Mesel, ben mahpusun kars dehetli ac eker, hatt sarslabilirim, nitekim bugnlerde ktye doru gidiyorum dolu dizgin hem, fakat imkn yok yenilmem. Sonra insanl dn ve onun midini. 9. renip bildireyim diye bir sr i havale etmisin. 432 Hibirini yapmayacam. Yeni bir ey renmek istemiyorum. Sen ren ve bildirme bana. Ben bugnlerde haberle deil mitle yaamaya mecburum, Canm hibir i grmek istemiyor. imde bir sabrszlk bir sknt var. Bir eyler bekliyorum ama bilmiyorum ne olduunu. Bana yle geliyor ki imdi, imdi, nerdeyse, kap kendiliinden alverecek ve o ey apansz ieri girecek. Yahut da yerimden kalkarak ayaklarmn ucuna basp perdeyi aralk ediversem, (pencerem ikinci katta olduu halde) greceim camn stnde ellerini onun, (elleri varsa eer). Yahut, kendim de farknda deilim ama

ben bir yolculua kmak zereyim, beni bir yerlere aracaklar. Masada, bir bana, bir kitap duruyor Belki de onun altndadr o, (kitabn altna sacak bir ey), onu oraya kim koyabilir? Kitab kaldrp baksarn mesele kalmayacak: Fakat kaldrmyorum kitab: aklm kolumu tuttuundan yahut da ezam uzatmak iin. te byle ekerim, hep iimden ite byle demek geliyor. Ne tuhaf, deil mi? 433 Ellerinden perim. 10. ki gndr bahede topran zerinde kmldanmadan oturup kitap okuyorum. Kolumu kaldracak halim yok. Cemilnm'daki kiracnn ocuu keman alyor. lk geldiim sene yeni balamt kemana: do, re, mi, fa, sol, imdi aykovski. O, bu yllar iinde bir i yapt demek. Ben ne yaptm, peki? Yllarm balksz bir deniz gibi bo akt ve akmakta. Ne iin yayorum? Bahede annemin kasmpatlar am renk renk. Seyrediyorum onlar iki gndr. Kasmpatlarn seyretmek mer Rza'nn tercmesi bir roman okumak ve komunun kemann dinlemek iin yaamak kfi mi? 11. Kocacm, gzlerimi tavana dikerek upuzun, srtst yatmak. Renkleri mmkn olduu kadar silip sesleri mmkn olduu kadar yumuatmak. Buna dehetli ihtiyacm var. Sakin bir yerde, beyaz bir oda, kk bir karyola, hayr, byk bir karyola ve iinde ben uzanmm, sen baucumda oturup sessiz bekliyorsun beni. Daha bunun gibi bir sr eyler hep istirahata dair. Yamur amur 434 gndr aryorum Kartall Kzm', gitmi. Sana iroz gnderemedim: bitmi. Elbiseni burada satmaya imkn yok, herkes bir eylerini satyor ve zenginler bir eyleri deil, apartman satn alyor. 12. Ah ekerini, ah ekerim, Cemilnm ld. lrken yannda ben vardm, gitti. leceim aklma gelmedi hi. Bir otomobil nasl durursa yle durdu ve bitti. Duvarlarda kald arabler, havayi maviler, altn sarlar. Ne tuhaf, son nefes derlerdi, anlamazdm, imdi ne demek olduunu biliyorum: her eyi brakp bir daha dnmemek zre hibir yere, hibir, eye, birdenbire gidersin. Bu lm beni ayltt. Sucuk pastrma geldi avukattan gnderiyorum sana da afiyetle yersin. 13. Daymn evinde bir odaya tandm. Otuz be yandaym, atn m? Her be senede bir byrm ben. Grrsn bak,

yeni odamda yeni bir hayatm olacak. imdi yine eya yerletireceim. 435 Ne de ok eyam varm. Hepsi de bir tek odaya nasl sarm? nasl sacak? Kitaba dtm, sabahtan akama kadar okuyorum. Kitaplar akll kitaplar aptal. Kitaplar byk kitaplar ocuk. Kitaplar en uzak, en gzel yolculuk, fakat ksr fakat sensiz... 14. Saat yarm. Daym radyoyu at ngiltere'yi dinliyor. Rostof ehri kurtarlm. Hatrlyor musun, Leyl yedi aylkken kupalaz olmutu. Ge kalmz. Hemen ameliyat dedi doktor. Susuz bir balk gibi yavrum azn am, yatyor. Ufack boaznda koskocaman hrltlar. Kollarnda hareket yok yalnz tombul, minik bacaklarn kmldatyor. Hatrladn ya babas? Doktorun letleri geldi mi gznn nne? O prldayan ey neterdi deil mi? O ne kadar ok gazl bez, pamuk? Beni niin dar kardnz? Ben buna nasl raz oldum, nasl? Bekledim kapnn nnde trnaklarm yiyip muttasl, (halbuki hi de yaptm i deildir). Birdenbire sen atn kapy 436 slakt gzlerin. Doktor dokundu omzuma: Gemi olsun, yenge, dedi. Ve ancak altnc gece (Leyl ml ml uyuyor kk bir dnya gibi nefes alyordu), gzlerimin iine bakp doktor, bir hayli bahtiyar, biraz marur: Eh, kzn kurtardk, yenge, deyince birdenbire mthi bir sevin sonra tuhaf bir kederle burkuldu iim. yle ya, dn bir defa: en ok benim olan, benden olan bir ey kurtulmutu benim en kk bir yardmm olmadan. Benim ocuum yeniden dnyaya gelmiti bensiz, benim dmda. Ne dersin? Nasl bir sebep olabilir imdi bunu birdenbire hatrlaymda? 15. Evimin iinde ayann sesini duymak istiyorum, istiyorum ki kapm alasn sana kendi elimle aaym kapm. Fakat kunduralarn talkta kar kuzum amurluysalar, terliklerin seni bekliyor zaten. Sana kendi elimle yemek piirmek istiyorum, kendi elimle kurmak soframz. Yalnz, bula yine eskisi gibi beraber ykarz. Seninle ayn kitaplar okumak istiyorum, (elbet yine anlatrsn bana anlamadm yer olursa). Kendi elimle ykamak istiyorum amarlarn ve skklerini dikmek. 437 Ve istiyorum ki kendi elimle alaym tozunu yaz masann, (darmadankln bozmaya kyamadan). Fakat artk sen de minderin stnde unutmazsn yanar piponu ve kln dkmezsin demeye.

altn yerde seninle yan yana almak istiyorum, dvtn yerde yine yan yana dvmek, (ekonomik istikll iin ve ev ileri esirliinden filn kurtulmak iin deil) burnunun dibinden ayrlmamak iin. Ve nihayet en dehetli hakkm seninle ayn yastkta uyumak istiyorum ve ocuk dourmak sana en az daha iki tane... Aye'nin mektuplarn katlayp yerine koydu Halil. Uzand karyolaya srtst. Drt duvar tatan, pencerede rlplak demirler, beton souk. Senelerdir: beton, ta, demir. Artk yumuak bir kuma tahtas bol scak bir oda hatt tenteneli bir yastk hasreti. Gzlklerinin altna ekildi Halil. Darda akam, darda ehrin stne kar yayor lapa lapa. 438 Bu 42 ylnn bahar gnnde gelmiler dalarn dibindeki ovadan oturmular Akdeniz'e kar. nokta ehri arkalarnda, yukarda, seddin stnde. Yzlerinde gneli suyun lts. Sarktm rhtmdan bacaklarn Ali Kiraz. Kocaman yumruklar dizlerinde. Ablak yznde gzleri iki kara bcek gibi kvl kvl. Ali Kiraz'n sesi gzel. Ali Kiraz gazel okur tevatr okur, gramofon gibi dzeltir sesini. Ali Kiraz cesur. Bir kar oynatma iinden dvd jandarma onbasn, alt ay hapiste yatp kt ve parlak kara salarn uzatp arkaya doru taramay rendi orda. Ali Kiraz bembeyaz dilerinde prltlarla anlatyor. sesinde biraz alay biraz kendini beenmilik: Ben anakkale'de inzibat neferiyken yzba vard. Evine zm gtrdm karsna eve. Sepeti verdim ieri. imdi ierde salkmlar yiyor atr utur yle kadn ktlktan km sanrsn. Ben de anahtar deliinden bakyorum. Bir tabaa zm koymu getirdi bana, 439 Sen de ye, dedi. Tabi ben de yemeye baladm Bu sefer bana soruyor: Sizde zm nasl yerler? Ben dedim: Senin ierde yediin gibi: Ulan hnzr put, dedi, nerden grdn, dedi, benim zm yediimi? Baktm, dedim, anahtar deliinden. Gld. Yani anlarsn ya, yani kendini bana kibar gstermek istiyor, biz kyl ocuu, dalga geecek benimle,. zm yemesini bilmezmiiz gibilerden. Ali Kiraz sustu. Esmer, kocaman, elma yanakl yznde yorgun bir glmseyi. Bir ta ald, denize frlatt.

Ve teker teker deta her kelimeyi bir eker paras gibi emerek, yutkunarak konutu: Gzel kadnd. Orta boylu, akr gzl, beyaz tenli... Kurnaz karyd da: Karnnda krk tane eytan var geerken birbirine demez kuyruklar. Bir le karanlnda yzba az kald basacakt bizi, su kpne saklayverdi beni Hasibanm. Kp de anakkale kp, koskocaman. Hazr gusl aptesti aldk. Lkin az kald boulacaktm. Ali Kiraz yine bir ta att denize ve mrldand bir daha ele gemesi mmkn olmayann mahzunluuyla: Gzel karyd, mstesna her taraf canm. Kar milletine bo ver, tenhada buldun mu gebert... 440 Bunu syleyen Ahmet'di Ali Kiraz itiraz etti: Bu da sz m be, kpein iyisi bile kadna havlamaz, nk kadn. Cevap vermedi Ahmet. Srtst yatyor, dayanm dirseklerine. Ensesinden ba bir kaldrm ta gibi avularnda, bir kaldrm ta gibi dalgn ve mnsz. Yamal, yollu mintannn gs ak ve yrei kaburgasnn iinde deil de sanki derisinin altnda atyor. Ahmet drt yl nce Hatice'yi samanlktan alp kard: hali vakti msait deildi dn yapmaya. Hatice'nin babas kyde marangoz. Dva, mahkeme. Kz mahkemede rza gsteriyor ve geliyor evine Ahmet'in. Evde be nfus oluyorlar. Ve ok gemeden kap, anak, toprak, kz ikiye blnyor. Mal ikiye blnnce ikiye blnyor insanlar da: Ayn evin bir gznde Ahmet, Ahmet'in anas, Hatice, tekinde Ahmet'in aas Osman ve Osman'n kars. Gelinler birbirlerini kocalar gelinleri dvyor ve ana alyor gece gndz. Hastalanyor kahrndan kz. Ve marangoz yardm etmese kzna Hatice acndan lecek. Dourma vakti geliyor Hatice'nin, ocuklayamyor. Kzm dvdler de ondandr, diyor marangoz. Ky heyeti gidiyor Hatice'nin yata bana. Taze gelin sanclarla kvranyor bir yandan, bir yandan ifade veriyor: Dayak yemedim, diye 441 Ve ocukluyor o gece. Lkin l douyor ocuk. Marangoz brakmyor kznn peini, sar sakal marangoz kzn geri istiyor: Gel bana, Haticem, diyor, seni baka, zengin yere satarm, durma bunda, bunlar fakir. Fakirin kars hayr bulmaz. Hatice kayor baba evine, ksp ehre iniyor Ahmet. imdi Koyunzadelerin pirin tarlalarnda rgattr ve dn boanma kad geldi mahkemeden. Ahmet deminki sz Hatice'ye kzdndan deil, kendi eekliine kzdndan dedi. Ksp ehre inecek yerde kaan kary sandan tutup geri getirmek vard, yahut da imdi gidip marangozu ldrmek var. Ahmet'in sanda melip dinelmi olak smail. ri yar, arslan gibi, krk be yalarnda bir adam. Yeil suyun stnde sallanan demirli kayklara dikili el gzleri olak smail karlk verdi Ali Kiraz'n szne: O senin kpeklerin havlamad karlar ehirli karlardr, yzba karlar, bizim kanlar deil. Bizim karlar,

bir kylnn kars bir merkep demektir. olak smail'in kara, keskin kalar atk. Ve etli, krmz aznn stnde, bir tek teline bile ak dmemi, prl prl, cill abanoz gibi bir byk. smail'i, seferberlikle, ya on alt olduu halde, tutup askere gnderdiler. Domuzuna yiitti. Yozgat taraflarna jandarma gitti. Ve Ermeniler kesilirken, kana batt gbeine kadar. 442 Kat, ekiyalk etti. Seferberlik bitti, dnd kye, kemeri: kpe, bilezik ve gm mecidiye dolu. Dirseinden kesilmiti sol kolu. Kuvvay Milliyede askere almadlar. Evlendi. Evlendiinin nc gn portakal getirdi ehirden, altn kleleri gibi dizdi rafa. Gece kahveden gelince bakt, bir tanesi yok. Sordu karsna: Kim yedi portakal? Kadn: Ben yedim, dedi. olak smail davul gibi iirdi karsnn kafasn gzn: Vay, sen benim portakalm yedin, diye. Ve cehennem balad o geceden sonra kadn iin. akr gzl, fstk gibi bir kadnd Emine. Ykana ykana, basma gibi soldu gzlerinin mavisi ve kuru kabuktan ibaret kald kadn. olak smail her yerde her zaman byle: suratn duvara asar yle gezer, yzne baklmaz. Bu dnyada yalnz iki eye dkn: kumara ve on yandaki kzna. Allarn iine girdii zaman allar bile alar. Keiyi bacandan aaca asp dver: st salrken rahat durmad diye. Olunu yazn altrr kn kovar evden. Mazlum, ar delikanldr smail'in olu mer. Lkin olan baz baz dnr: Bu anamdan baka bir kadn doursayd beni bu heriften art olsun tala ezerdim karnn kafasn. nk mer, anasnn bu biricik fakat bu dehetli suunu balayacak kadar gz gibi, can cieri gibi kocakary sever. Kocakary da kovdu olak smail bu k. Daysnn evine gitti kadn. Bir de yorgan gtrm. mer'e smail, Git yorgan anandan al, ? dedi, 443 vermezse dv, zorla al. Gitmedi mer ve yere serilinceyedek olak'dan dayak yedi, kan iinde ayld ve karar verdi babasn ldrmeye. Syledi anasna: Herifi uyurken vuracam. Ana alad: Yedi canldr baban, seni, beni de ldrr sen onu birde ldremezsen. Bin yl yaa diye beddua alm Ermeni papazndan. Vazge oul. Ben ilemdir ekerim. Sen ehre git, al boaz tokluuna, kurtar tatl cann. ehre indi mer. Yaz geldi, olunu arad olak smail. Alp gtrecek. Kyde iin hzl zaman. Bu sabah eltik fabrikasnda buldu olan, Yalan syledi: mer, dedi, anan hasta. Dekte serilmi yatar. Seni grmek ister. Gel gidelim kye, mer. Telelenme, iini bitir.

Seni deniz kysnda Giritli kahvenin orda beklerim, iinde deil, yannda. Paran iste aadan. ok para kazandn m? Kzkardeine de basma filn alrsn. Benim de mintan eskidi. Anan, getir olumu, dedi. Telelenme iini bitir. Seni beklerim deniz kysnda akamadek. Ve bekliyordu. 444 Ali Kiraz'n solunda oturan Kadri Pehlivan sordu: Alaman'n ua sizin oraya dm, yle mi Kiraz? Dmedi, indi. Gaz m bitmi? Uak gaz yakmaz, benzin yakar, pehlivan day. Ve Ali Kiraz dnd: Atn aptal rahvan olur, insann aptal pehlivan. Ve devam etti esrarl bir bilgilikle: ngilizi bombardman etmiler, dnerlermi, arza olmu motorda, yani arklarnda, anlarsn ya. Vakit de gece, bizim oray Rodos sanyorlar iniyorlar. Hasan'n tarlasnn altbandaki alln oraya. Sabahleyin bo bir kibrit kutusu gryor pilot, yani tayyarenin kaptan, anlarsn ya. Kutunun zerinde ayyldz. Vay, diyorlar, Trkiye'ye inmiiz. Biz haber aldk, muhtar falan gittik. Baktk, kryorlar gizli letlerini. Nahiyeye telefon ettik. O sra Alaman'n biri.. Kadri Pehlivan'dan baka dinleyen yoktu A!i Kiraz'. Olann elinden paray nasl alsam, diye dnyordu olak smail. Ve srtst yatan Ahmet'in aklnda artk bir daha pp koklayamayaca memeleri vard Hatice'nin. Fakat elli metre kadar tede, Giritlinin kahvesinde ayn uan sz ediliyordu. Gmrk Muhafaza memuru Kmil Efendi: Ankara'dan emir gelmi, diyordu, Alaman tayyare zabitanna itibar gsteriniz, mainaya bindirip gnderiniz Ankara'ya. Emir, emir. Koyunzade ziyafet verdi kulpte. Vali Bey, Alay Kumandan, Polis Mdr geldiler. Emir var Ankara'dan: ho tutunuz. 445 Emir, emir. Pritine'liydi Kmil Efendi. Yugoslavya'da jandarma avuluu, hassa neferlii yapm. Akl almayacak kadar ince uzundu boynu ensesi bilhassa. Boru gibi bir sesi vard. Hafif tertip sard ve bu yzden az ak dururdu hep. Giritli kahveci Rumca bir plak koydu gramofona. Hazdan rperen tiril tiril mandolinler doldurdu kahveyi. stanbullu Ramiz kahvecinin yeni ra okad ince kumral byklarn bir mddet,

sonra ekip ald, sol omzuna atl duran mendilini: Elado vre karagzlm, dedi, elado vre Eleni. Adalar, Arnavutky, Samatya. Ah be stanbul ah. Kekeres boynos? Sular, havas, bal, ilei, Trk, Ermenisi, Rumu, Yahudisini de kat iine, koktu mis gibi burnumda, ahparn grlas Arka tarafta bir ses sordu kskan bir hakaretle: stanbul'un o kadar makbuld de brakp niye gittin? Ramiz arkadan bak yemi gibi dnd sesten yana. Kpkrmzyd buday benizli ekik yz. Yaptrd enesini gsne, kalay basacakt. plak ayaklarnda tulumbaclar iliti gzne: paramparaydlar, yalnz sivri burunlarnn bozulmamt kalb ve bol paalar tiftiklenmi pantolonun altnda karaya vurmu iki balk gibiydiler. Yuttu Ramiz dudaklarnn ucuna gelen kfr. Srtt: 446 stanbul'umuz, dedi, makbulmzd ama ne yaparsn, ot tkad anmza kambur felek. Kambur felek, katalavis? Kimine kavun yedirir, kimine kelek. (Ve artk sar kedi gzlerini tavana dikerek ve r'leri yuvarlayp devam etti.) Bu k stanbul krld alktan, stanbul dersem sahici stanbul. Bir de k yapt mbarek, bir de ayaz, bir de diz boyu kar. Kmr de yok. Neden sonra ayda be kilo kmr bir kalp sabun verdiler nihayet. Ben Beikta'da biraderin evinde bulunuyordum. Bir kars, bir ocuu var. Yorgancdr. Birader kn iddetinden karneye bindiinden ekmein i de yok, karsna bakamayacan sylemi. Millet arpay kavurup yiyor. Komu Murtaza Efendi, olu Memet, kantarc Belediyede, bir de annesi, Beikta, Bayr Sokak, 21 numrolu hanede, sekiz gn zarfnda alktan lyorlar. Komular birbirine yardm etmiyor deil, ama bugn yardm edenin, yarn kendisi a. Birader ban alp gitti. ocuu yolladk Tuzla'da akrabalara, Kar Beyolu Caddesine dt. Feriky'de teyzeme uradm: onlar da alktan malktan kimseler evde yok. Millet sokaklara dalm, kmr, ekmek peinde Paltomu Bitpazar'nda sattm. 447 Osmanbey'e geldim. Bir baktm ki gayrimslim olanlar, Kurtulu'dan, hatt Galatasaray'dan, Osmanbey Frn'na hcum etmiler. Svari polisler evirmi soka. Bir adam frndan kt, bir gzlkl adam, elinde ekmek, tam kar kmaz ekmei elinden kaptlar. Duydum ki Kasmpaa'da bir leblebici varm. Gittim. Kaps frndan kalabalk. Yol atm kendime tekme yumruk. Papeli bayldk, drt yz gram leblebi aldk. Arkamdan ocuklar kouyor. ktm Kocamustafapaa'ya. hsan Hanmn drt ocuu vard, drd de Allah rahmet eylesin. Saa sola bavurduk kaldrdk cenazeleri. Asri Mezarla gittim, grdm, ne greyim: ller karlarn stnde, kiminin beyaz kefeni var, kimisi rlplak. Kurtulu'da bir Hristiyan arkadan evine misafir oldum. Evde kars, iki tane kz. Ne kmr, ne ekmek. Kendisi de askerde, bir yerlerde ta kryor. Alaverdiler beni grr grmez.

Bizim palto parasndan bir iki buukluu braktk orda. ktm dar. st ste kere saydm cepte kalan paralar: on lira yirmi bir kuru. Kesti aklm: bizim stanbul'da biz de ya souktan ya alktan leceiz. Basp gidelim dedim bu diyardan, muhacir ku oldum krlang gibi 448 Hikyesinin bir yerinde oktan susmutu Ramiz, fakat farknda deildi neresinde sustuunun. Ve iinden, kendi kendine bir solukta anlatp bitirmiti onu. Gramofonda mandolinler devam ediyor, gramofonda ark sylyor peltek bir Rum kz. Jandarma baavuu Aziz bard Ramiz'e: Kes u drlty Ramiz. Aklm ermez byle ie benim. Arapa plak var m, onu koy. Benim iin Arab, Arabi. Bana yeryznde Arap lisan gibi fasih lisan yok. Devlet iindeyim on iki senedir oraya denk gelemedim: Halep, Badat, Msr. Hele Mekkei Mkerreme. Dnyay ordan yle evirdin mi, her taraf msavi, muvazi. Genlik leminde drt elif miktarnda ok durdumdu. Hocayd peder, sarkl. Hda rahmet eylesin. Nakolmu kemik ve iliklerime yuva yapm Arabi, Arabi, Arabi, Arabi. Sende iki okka akl var m Ramiz? Arapa plak var m, onu koy... Pla deitirdi Ramiz. kt kahvenin kaps nne. Nefes ald iini eker gibi. Karya bakt: deniz krfez liman. Demirli mavnalarn, balk kayklarnn, motorlarn arasndan birdenbire esip kesilen sanaklar alaktan geerek sular pul pul rpertiyor sallanyor tekneler. Dursun'un motorundan bir patalya ayrld, iinde iki kii, 449 biri krek ekiyor, biri kta, ayakta. Evkafn zeytinliklerine gidiyorlar. Zeytinlikler Nar Dann eteinde sol kolunda krfezin. Sa kolda krmz, yaln kayalarla biten burun. Karda harap mendirek: Romallardan, hatt belki de Fenike'den kalma. ocuklar yzerek oraya giderler: martlarn yumurtalarn almak iin. Mendirein tesi akdeniz koyu lacivert, besbelli orda ynn arl. O byle kesif, o byle yaylyor bir mddet, sonra yal, beyaz yollar balyor laciverdin stnde gemiler geip gitmi de iz brakmlar gibi. Ve sonra, en uzakta, ufukta gnein altnda prl prl, dmdz henz pulanya edilmi gibi denizin yz. Orda deniz kaypak ve cvk bir unsur deil, orda kudretli, emin bir madenin ferahl. Kapnn eiine oturdu Ramiz. Kendini dehetli yalnz, alabildiine bedbaht hissediyordu. Birdenbire grd gelenleri: krmz kayalkl burnu dnmtler, iki kk,

iki siyah tekne. Snkt yelkenleri. Krekler perian inip kalkyordu suyun stnde... Kahveden ieri seslendi Ramiz: Adalardan iki mavna geliyor yine. Kahvedekiler dar frladlar. Gelen iki teknede elli elli beerden yz kii kadardlar: kadn, erkek, ocuk, kundakta bebekler bile. Rhtmdaki kyller de grd gelenleri. Ali Kiraz (anakkale kpnde gusl aptesti alan): 450 Bunlar adalarn Rumlar, dedi, Alaman'dan kayorlar. Sordu Kadri Pehlivan: Neden? Ali Kiraz fkeyle bakt Pehlivana: Neden olacak, baklava brek yemekten bkmlar da ondan. Ahmet (sar sakal marangozun eski damad) kalkt ayaa, Esnedi. Ben de burdan bir yerlere kasam, dedi. Gelen teknelere doru yle bir bakt olak smail (olu mer'i bekleyen) sonra konutu aznn iinde (kendi kendine mi, bir bakasyla m, belli deil): imdi bu gvurlarda para vardr, gm kstekli saat filn da bulunur, karlar da altn ha takar boyunlarna. Ve abanoz gibi siyah byklarn yalad krmz, kaln diliyle. Kalabalklat rhtm. Ardiyelerin nnde buday uvallarn yere brakm hamallar denize bakyor, frsattan istifade dinleniyorlar. Durdurmutu iini zeytin ve pirin ykleyen byk motor. Adanal kfteci Hac Sami'nin kzartt kftelerin kokusu, ve yemi kfelerinin stnde arlar uulduyor. Tekneler harap mendirei geip girdiler i limana, demirlediler. Gmrk Muhafaza motoru ayrld sahilden, Vali muavini de iinde, polis mdr, jandarma komutan da beraber. Gelen teknelerdekiler hep bir azdan konuup alaarak karlad onlar: tutunmak, sarlmak, kucaklamak isteyen el ve kol hareketleriyle. Trke bilenler vard gelenlerin arasnda, 451 Vali muavini de Giritli zaten konuur elenikasn Rumcann. Erkeklerin uzamt tralar. Kadnlar plaklklarnn farknda deildiler. Hepsinin gzleri alev alev hepsinin yzleri deta effaf, sar. Hepsini ikiz kardeler gibi benzetmi birbirine: alk, korku, yorgunluk ve mit... Rhtmda, sordu Kadri Pehlivan Ali Kiraz'a: imdi bunlar ne yapacaklar? Gerisin geri gnderirler geen sefer de yle oldu. Gerisin geri gidince Alaman, niye katnz diye kesmez mi bunlar? Keser. Gnah be... Karnlar da atr herifcazlarn. Ekmek vermek de yasak m? Deil. Geen sefer de millet teberi toplayp verdik... ite baksana, Ahmet ekmek alp gelmi bile. Ahmet (sarsakal marangozun eski damad) koltuunun altnda iki ekmek, gzleri karya, teknelere dikili, ve artsz arasz esneyerek yanlarnda dinelmi duruyordu. Kadri Pehlivan yine sordu:

Peki, aldklarmz heriflere nasl vereceiz? Kiraz Ali cebinden mein bir czdan karm sayyor paralarn. 5 lira 62 kuru. Haydi gidelim, sen de ne alacaksan al, vermesi kolay... Gmrk Muhafaza motoru dnmt, 452 gerekli emirleri verdiler: Ahali yardm edebilir. Belediye de yardm edecek. Sahile kimse karlmayacak. En fazla saat sonra gidecekler... Karda demirli duran iki teknede ses seda kesilmiti. Rhtmda hamallar kendi aralarnda para topladlar ehre adam yolland kumanya iin. Kahvecinin ra Ramiz tepsi tuttu mterilere, sonra, darda, ardiyenin nnde Koyunzadeler'in ktibini evirip bara ara zorla 25 lira ald. Kumanya dolu kayklar ayrldlar sahilden teknelere yanatlar. Onlar hep yle sessiz sedasz duruyordu. Rhtmda bir olak smail'di btn bu ilerle ilgilenmeyen. Olu mer'i dnyor: ok gecikirse ar kapanr, kza basma, bana mintan alamaz, bir gece daha kalmak, han paras. mer'in paras var. Nasl edip de paray elinden alsak?.. mer geldi. Yz ask. Byle surat ast zamanlar babasna benziyor. pt elini olak smail'in: Gidelim, baba, dedi. Gidelim, mer. nce bir arya urarz... teberi mi alacaksn, baba? Benim bir ey alacam yok, sen kzkardeine basma, bana... mer zevkten titreyen bir hnla kesti szn babasnn: O i olmayacak. Neden? Aadan paran alamadn m? Aldm. 453 Sustu mer. olak smail bakt olunun gzleri iine keileri bacaklarndan aaca ast zamanlarn fkesini duydu: yleyse neden kzkardeine basma almayacakmn? Para aldm ama, kalmad. Adalardan muhacir gelmi, dediler, para topluyordular onlara verdim... Kime? Kime verdin paray? Ulan bunlar muhacir deil, gvur... Paray kime verdin, sylesene domuzun bebesi?.. Gidip alalm... Mmkn yok, baba. Bizim parayla bulgur alnd da gitti bile... mer yar yarya yalan sylyor: parasnn yalnz yarsn verdi ve sadece muhacirlere acd iin deil bilhassa babasna inat. olak smail btn hrsyla kaldrd sol kolunu: bir tokat. mer salland. Sonra ardarda tekme birdenbire ve mer ykld yere. Karda, denizde tekneler demir aldlar. Perian kreklerini ekerek ktlar limandan. Ramiz alayarak bakt arkalarndan

Gittike ufaldlar. Ve akam karanlnda, ak denizde iki 454

nokta kaldlar...

III Hapishanede Halil marangozlua dkmt ii: oymal, aynal diki kutular yapyor, ince, ceviz sigara tabakalar, tuzluklar, ekerlikler, kahvelikler. Bunlar grme gnleri grme yerinde Peder'e pazarda zimmeti gardiyana sattryor. Toprak sipariler de geliyor bazan. Mahkmlar Halil'e ayorlar: ie abucak yatt elleri, gzleri inadediyor yalnz, her gn biraz daha bulanklayorlar... Peder geldi marangozhaneye. Tombul, ocuk kafas sevinliydi: Muhterem bubacm, dedi, grmecilerin var muhterem bubacm, odana aldm. Canm cierim on drdne basan ii Kerim ve Balc Remzi Efendiydi gelenler. Kerim karyolaya km, bada kurmu ve smsk koltuunda defteri. Balc Remzi Efendi sepetini brakm yere, iskemlede oturuyor uslu uslu, Dizlerinde duruyor biimli elleri. Ve kasketinin altnda alabros ban saa emi. Orta boylu, tombul. Remzi Efendi Balkan Harbi muhacirlerindendi. stanbul'da, Darleytam'da okumu 455 ve iilik etmi Sultan Reat'n ini fabrikasnda. imdi burda, pazar yerinde altnda beyaz, koskocaman bir emsiyenin bal, bulama, pekmez, zeytinya satyor ve biricik rencisidir Halkevi'nde Franszca kurslarnn. Bir gn Basavcnn izniyle ar hamamna gitti Halil, dnte pazar yerinden geildi ve Remzi Efendi sordu arkada kalan ikinci jandarmaya: Halil Bey, deil mi? Tandm grr grmez, bende fotoraflar var, kestim gazetelerden. Mmkn m ziyaretine gelmek? zmirli ttn iilerinden ve Halil'in ahbab olan jandarma szd tepeden trnaa Remzi Efendiyi: Mmkn, dedi, mmkn. Zeytinya, pekmez filn satmak iin gelirsin ama bylesi daha iyi... Ve Remzi Efendi balad Halil'e gelmeye. Mdr Beye bal ve bagardiyana ucuz bulama veriyor ve grme gnleri hapisaneye kolayca giriyordu. Halil kukuland nceleri polis mi diye, sonra geti kukusu. Batan baa bir rahatlkt Remzi Efendi, rahatt, bir sivil polisin rahat olamayaca kadar. Rahatt kafas, elleri ve minicik kumral by. Hemen belli olur: shhatli bir adamn rahatl gibidir iyi bir adamn rahatl.

Kararlatrmtlar: Halil'e on sual soruyor Remzi Efendi her geliinde. Yoksa oturacakt Halil'in karsnda mavi gzleriyle melaikelerin utanga ve hayran 456 akama kadar azn amadan. Sualler hazr m Remzi Beyciim? Remzi Efendi rahata kzard kulaklarna kadar: Hay hay hazrladk hocam. Ve kard kk bakkal defterini. Benim de soracaklarm var bugn Halil Amca. Seninkilere de cevap veririz Kerim. nce Remzi Bey. Balc Remzi Efendi yutkundu. apkanz karsanza Remzi Beyciim. Kasketini kard. Yz kzard bir kerre daha. Sevinli bir ocuk merakyla sordu Halil: Sepette ne var? Biraz pekmez, biraz bulama, zeytinya biraz... Saol Remzi Beyciim. Parasn haftaya veririm, hesabma yaz. Haftaya teki borlar da toptan kapatrz. Remzi Efendi kekeledi: Ama, ben bunlar size... Olmaz... Remzi Efendi dargn bakt yzne Halil'in, sonra mthi bir kararla ve yumuak sesinde korkun bir sorguyla konutu: Benden pheniz var m? Yani, hafiye filn mym sanyorsunuz? Ne mnasebet? imdi byle bir ey aklmdan bile gemiyor. Peki, eskiden, ilk zamanlar? Halil gld: Evet... pheye dtm. Sustular. Canm cierim on drdne basan ii Kerim 457 yuvarlak gzlerini drt am saygl bir hayretle dinliyor konuulanlar. Remzi Efendi bir zarf kard cebinden, ' uzatt Halil'e: Bunu hapisteki arkadalarn en yoksuluna yollayn, hocam. Halil zarf at: henz arktan km gibi krksz prl prl bir ellilik... Remzi Efendi hernedense izahat verdi nne bakarak, (Halil paray almaz ben de ona krlrm diye ekiniyordu belki): On be gndr pazarda iyi sat yaptm, hocam, sonra toptan bulama da topladm bir tccara. Yani, bu para kazancmn fazlas... Saol Remzi Beyciim, hemen yarn yollarm arkadalara. Birdenbire nne km gibi ok gzel, ok kl bir eyin bahtiyar glmsedi mavi melaike gzleri Remzi Beyin. ki bardak ay getirdi Peder. Kerim'le Remzi Bey korkun hprtlerle itiler. Ne olur bu kadar hprdetmeseler, diye dnd Halil. Aada grme yeri kalabalklayor ierde hapisane daha kuvvetle uulduyordu. Balc Remzi Efendi defterine bakarak o gnk on suali sordu: 1 - Harbi Alamanya kard, diyorlar, yani Naziler. Peki, vaktiyle Hitler'in yerine Nazi dmanlar inklp yaparak baa geebilselerdi eer Alamanya harp karr myd yine? Ve yle bir inklp byle bir harp kadar kanl olur muydu?... 2 - Diyorlar ki, harbi Hitler kard. 458

Peki, Hitler'i kim karm? Alaman bankalar ve trstleri kendilerini tehlikede grmeseydiler ve desteklenmeseydiler solculara kar kavgalarnda ngiliz, Fransz, Amerikan ortaklar tarafndan ve hep beraber Nazileri tutup ykseltmeseydiler, ve Alaman orta snflar geenki harbin sonunda darmadan olmasayd ve bir ift izmeye bir kangal : sucua satlmaya hazr, mitsiz, a, perian ynlarla serseri dolamasayd kaldrmlarda ve ihanet etmeseydi sosyaldemokratlar Hitler, bugnk Hitler olabilir miydi? 3-25 ylda ikinci defadr ki dnya harbi oluyor, bu ite hi mi suu yok kapitalist rejimin? 4 - Rozvelt ve ril: Biz toprak ilhak iin deil, milletlerin hrriyeti iin, diyorlar, kavga ediyoruz. Peki, Cava, Sumatra, Hindistan, Afrika smrgeleri filn yani bir yn millet bir milyardan fazla insan kavuacak m harpten sonra istiklline? Kurtulacak m trstlere pazar olmaktan? Yoksa yalnz beyaz milletler mi millet saylyor? 5 - Rozvelt ve ril: Biz hibir ey iin deil, drt hrriyet iin, diyorlar, kavga ediyoruz. Peki, harp bitince, mesel Amerika'da, 459 isizlik kalmayacak m? Yoksa be on dolar verip cepheden dnenlerin ellerine ve byk bir ksmna harp endstrisinde alanlarn banzn aresine bakn m diyecekler yine? 6 - Kapitalist iktisat sistemi iin isizlik bir zaruret deil midir? 7 - nsanln bugnedek geirdii sosyal nizamlar zn ve eklini deitirmi, herbiri bir baka nizama brakm yerini. Bunu kimse inkr etmiyor. Fakat bu i artk kapitalist nizamda kemlini bulmu da znk diye durmu mu? 8 - talya'da ve Alamanya'da faizmin kmasna destek olanlar imdi, kendi evltlarn yiyen devanalar gibi onlar ykmakla megul!... Bu tezadn mnas yok mu? 9 - Bugn belli bal alt tane kodaman emperyalist devlet var: kapitalizmin alt byk efendisi. Amerika, ngiltere, Alamanya, Japonya, Fransa, talya. Harpten sonra bu altlar kaa inecek? Bu tasfiyenin ifade ettii ey ne? 10 - Harpten nce kapitalist - emperyalist dnya, bata Amerika, ngiltere, Japonya, Alamanya, Fransa, talya, Sovyet Sosyalist devlete kar neden birleemediler? Balc Remzi Efendi bitirdi okumasn, sustu. Bakt kurnaz bir saflkla Halil'in yzne. Halil amt biraz. Bu sefer suallerin ok farkl Remzi Beyciim, dedi. Hem de ounun karl iinde. Belli, ok dnmsn. Hatt... (Hatt belki bunlar sana baka biri yazdrm, diyecekti, demedi fakat, 460 ekindi aklna baka bir ey gelir diye Remzi Beyin.) Hatt bu bir hafta iinde ok okumusun... Yalnz bu hafta deil hocam, boyuna okuyorum.

Birka iyi kitap geti elime. ki tanesi de sizin kitaplardan. Sonra aydr sizin burda talebenizim. Bu sualleri ka zamandr hazrlyordum. Size bir srpriz yapaym dedim... Remzi Efendi o kadar utanp kzarm, yle rahat, yle bahtiyard ki Halil zor tuttu kendini kalkp onun yuvarlak burnundan pmemek iin. Remzi Beyciim, suallerinize cevap vermeyeceim. Cevaplar gelecek haftaya kendin hazrla getir. imdi sra sana geldi Kerim. Verdiim kesri-di meselesini hallettin mi? Kerim byk bir ciddiyetle konutu: Halletmedim, zdm. Kesri-di deil, di kesir... Haklsn. Defterini grelim. Kerim meseleyi doru zmt. Halil yeni bir mesele verdi. Kerim konutu yine: imdi gelelim benim soracam eye, Halil Amca. Senin iin, Ruslardan para alyor, vatan haini diyorlar. Diyen kim? Bizim fabrikada bir muhasebeci Seyfi Bey var, o. Peki, senin kanaatin? Kerim derhal cevap verdi: Yalan... Bir saniye srmedi Halil'in sualiyle Kerim'in karl arasnda geen zaman. Ve bu ksack aralkta hatra geti Halil'in kafasndan: Biri ok yakn biri uzaka ncs ok eski. 461 ok yakn u: On gn nce para gndermiti karsna, Aye'ye, marangozluk iinden birikme on be lira. Soruyor Mutemet Gardiyana postanede memur: Halil Bey niye hep byle on on be lira gnderiyor? Halil Beyde, diyor, para tornadandr. Uzaka olan u: Bir hayli zaman nce elli kii birden ieri dmtler. Ameleydi ve fakir esnaft ou. Yarsndan fazlas da bekrd. Dehetli paraszdlar. Taynlar satp domates, soan alyorlard katk diye. Ve yerden izmarit toplad oluyor ttnsz duramayan Halil'in. Bir gn beinci kouun damaas geldi yanlarna: Sizin iin, dedi, bunlar vatan dmandr dediydi bagardiyan, Moskof bunlar balla brekle besler. Halbuki ben bakyorum sizin ortak tencere haftada bir bile kaynamyor. Yara alm delikanllar da var iinizde vatan millet uruna. Sonralar bu damaas damaaln brakp dokumada ii olduydu... nc, en eski hatra u: Halil'i komiserin karsna kardlar. fndk ii gibi yal, toparlak, ufack bir adam sipsivri dileriyle srtt: Sizin mezhepte karlar ortaklama kullanlr, dedi, Kzlbalk gibi bir ey, bu... Ve Halil masann stndeki hokkay kapt gibi frlatmt hergelenin suratna... Bu hatra akan bir imek hzyla geti kafasndan, kemikli esmer yz kzard hafife ve Halil sordu Kerim'e, biraz kederle glmseyerek: 462 Yalan, demek? Yalan elbette, Halil Amca, ama neden byle iftira ediyorlar onu soracaktm? Balc Remzi Efendi belki mrnde ilk defa

bir suluyu itham eder gibi konutu: ( ) Kerim, dedi Halil, hamd sena olsun Trk milletine ve insanla (gld: arpmt gzne Remzi Efendi'nin terimleri yannda kendi kelimelerinin eskilii. Tekrarlad: hamd sena olsun Trk halkna ve insanln halkna 463 ftira ve yalan bahsine gelince: yalnz jandarma, polis karakolu, hapisane filn yetmez, baz yerlerde hatt bu areye pek bavuramazlar. Yalan da lzm dmana: gazete, radyo, sinema, kitap, mahalle kahvesi seferber. 464 Yalan dediin topal bir bite benzer bir gecede yedi yatak dolar, hele fukara yataklarn... Kzarp fsldad Remzi Efendi: Lkin yalancnn mumu... Btn bu szlerden ancak kark bir eyler anlayan Kerim sevinle tamamlad: ... yatsya kadar yanar. Biraz zgn konutu Halil: Yats vakti de biraz gecikir bazan. Gld: Birka dakika... ald aada grme paydosu an, Kerim'le Remzi Efendi gittiler. Halil kard sepetten zeytinyan, bulamay, pekmezi. Yutkunarak bakt. Bulama kutusunu ald, evirdi evirdi, brakt. Tatllardan en sevdii bulama. Aye de bulamay ok sever ama, bunu yarn olduu gibi ona gndermeli. Zeytinya ibriine uzand eli tatt, parmana bir damla damlatp: Bunu da Sleyman'a yollarz, Remzi Beyin elli lirasn Fuat'a. Yirmi gn sonra kyor hapisten yol paras yapar. Pekmez iedeydi. Ters ters bir gz att ieye: Bu da bize kalacak halbuki hi sevmem mbarei... 465 IV Bir Perembe gn braktlar Fuat' akam ge vakit. Yrd elini kolunu sallaya sallaya, slk alarak ve arkaya hapisaneye bakmadan. Orda kalanlar demirli pencerelerden gzetliyor gideni: bir para hasret bir para keder ve haydi, yolu ak olsun... Keyi dnd Fuat, Karda ehir: Bir yldr uzaktan uzaa seyredilen ey. Ve oraya kadar sra sra kavaklar akam aydnlnda ayr imen ve bembeyaz bir ose. Yrei gm gm atyor delikanlnn: boalamayan bir tel, bir eylere yetimek, bir mjde vermek birilerine. Durdu, etrafna baknd: Yukar, aa, saa, sola, sanki kendisi merkez etrafnda dnya alabildiine geniliyor. Duvara arpacam kolumu sallasam elim demire deecek diye bir ey yok. Ortalk izgisiz ve kesiz. Birdenbire Fuat'a havadaymm, boluktaymm gibi geldi. 466 yle de kuvvetle hissetti ki bunu ba dnd adet. Eildi bir tutam yeil|ik kopard. Atlad bir hendei.

Silahl iki jandarma gidiyor hapishaneye doru: gemi olsun, diye bardlar. Fuat bakt arkalarndan, Siyah, ince byklar altnda dudaklar titredi: Bu kadarck da olsa gzel ey be, anasn sattmn hrriyeti. Dosdoru hamama gitmeli, dedi, yle bir gbek tana yatp... Sonra bir kenar meyhanede bir temiz ekmeli kafay... Can yine birdenbire kadn istedi: Tknaz ktr ktr esmer bir kadn. erde hep ryalarna giren, mahlk, yz belli deil, vcudu belli. Fakat Fuat ne meyhaneye gidebildi, ne kadna , Halil'den gelen de dahil yetmiyordu paras. Ve hapisanesinde bir yl yatt ehri gndz gzyle yle bir dolaamadan, sabah sabah, erken erken, siyah yeldirmeli, yalnayak, sska, harap kadnlar hat boyunda ttn fidesine giderken atlad tirene Fuat, ver elini stanbul. Daha hrriyetinin ikinci gn unuttu hapiste yattn. Ancak, beinci gn tiren stanbul'a yaklarken vakta ki karda Yeilky aklar grnd, birdenbire kmr arpm gibi ba dnd bir bulant halinde dt yreine mahzunluk. Birbirinden ayr hapislerde kalanlarn hepsi hele, Halil, Sleyman, Melahat, hatt ieride edindii ahbaplar: 467 katilden yatan Murat, kzclktan Hseyin ekiya Mehmet kh, lmlermi gibi uzak ac ve hatralam kh, elle dokunacak kadar yakn, sevinli ve diri, kh, karma kark, hep beraber, kh ilerinden ayrlan biri ikisi, , karsna dikildiler. yle de geldi ki, tesviyeci Fuat'a imdi, u anda herhangi bir hapiste, herhangi birinin, hele bilhassa Halil'in yannda olmak istiyor. Outurdu alnn, gzlerinin sulandn belli etmemek iin. Bir, bir buuk saat sonra Kpr'deydi Fuat, stanbul'un gbeinde saylr, grd Galata Kulesi'ni, Halic'i, Sleymaniye'yi, mavnalar, irket vapurlarn, tramvaylar, Kpr'den geen insanlar grd ve kara cevahir gzleri mavi bir aydnlkla dolu koklad stanbul'u. Karaky'den skp gelen bir canavar dd, beyaz bir alev geti Kpr'nn zerinden: can kurtaran otomobili. Karada deil de son sratle denizde gider gibi bir hali vard bu krmz ayl beyaz makinenin. ofrn yannda oturan shhat memuru Hasan Kl yummutu gzlerini. Gzlerinin alt rk. Ba ak. Koyu kestane salar kvr kvr. Yine gzel, tilki yz soluk tatl bir baars uykusuzluk. 468 Beyaz gmlei kirli ve periand. Yank benzin kokusu ve dizlerine doru yaylan scakl motorun. Shhat memuru Hasan Kl toparland: vcuduyla deil kafasnn iinde. Gzleri hl smsk yumulu gryordu geilen sokaklar: kaplar, pencereler, vitrinler ve adamlar akyor biribirine kararak ve canavar dd tyor artsz arasz. Bu byle srd 15 dakika kadar sonra yava yava seyreldi kalabalk, yaplar kld, insanlar azald, ksld feryad canavar ddnn

ve duran tekerleklerle birlikte sustu. At gzlerini shhat memuru Hasan Kl. Karakolun nndeler beki baryor: Arabayla gidemezsin sedyeleri al, urackta zaten... nde Hasan Kl'la beki, arkada hastabakc, ofr ve sedyeler yola koyuldular. Yrtk, beyaz gmlei savrularak yryor Hasan Kl: tell dalgnl iinde igzar, sktunda ukal ve gzleri baygn. Ortalkta t yok. Gkyz berrak lk ve bahtiyard. Ahapt mahallenin evleri: boyasz kararm fakat temizdiler. Yalnayak bir kz ocuu bir ta merdiveni ykamaktayd. Hani yle geliyor ki insana; 469 buras bir dnyann sonu bir dnyann balangcdr ve bir ke dnlnce... Dndler keyi, bir iniin bandaydlar, dar uzun bayraa dimdik gidiyor sokak, bir kurun borunun iinden seyredilir gibi uzakta, en dipte bir deniz paras. Baladlar inmee, millet ylm nne bir tahta kapnn, kumalar harap, derileri a sar, ou da ya alamayacak kadar ocuk ya alamayacak kadar ihtiyard. Bu saatte ayn kuma ayn derileri iinde iteydi tekiler: fabrikada amele, dkknda rak, tezghtar, iportac, ve ok uzak bir yerlerde askerdeydi delikanllardan ikisi. Soldaki evin alt katnda bir tahsildar oturur: emenin karsndaki evin. Bu sokan en gzel kz her halde yine Beyolu'ndadr: Ya Madam Atina'da, ya bir sinema locasnda. Ve arabacnn haylaz olu hapiste. , Shhat memurunu karlad komiser. Eve girildi. Ufunet. Be odada alt aile. imdi de kalabalk bir misli artt halde rlplakt rk, slak tahtalarn boluu, ikinci katta dipteki odaya girdiler. ki yer yata, ortada sofra bezi ve bir hazin tencere. 470

de

Be insan uzanmt yere. Shhat memuru bakt komisere. Konutu komiser: Zehirlenmiler. kendisini de, hepsini de herif zehirlemi tahkikatma gre. Sanotuyla olacak. Ma aile intihar. Ne yaparsn, diz boyu sefalet paam. Deri fabrikasnda alrd adam, 110 kuru gndelik. Fakat bakn dekler olduka yeni, tencere de para eder. Satmamlar. tekiler lm ama kz yayor galiba. Zaten onun feryadna yetimiler. Gerekten de yayordu kz, kuru erik dal gibi bir ey, on nde var yok. Hasan Kl bir apomorfin inesi yapt hemen, sonra sedyeye koydu, yollad aaya, sonra, teker teker bakt tekilere: kaln kara kal, uzun yzlyd erkek, birdenbire bir eyden rkerek d kopmu gibi bir hli vard. Kars otuzbelik. Entarisini paralam can ekiirken Zayf, kuru iki el gibi sarkyor memeleri. Nine, erkein anas, disiz azn am kvrlvermi iki bklm, llerin drdncs be yanda bir oland, mavi donunun iinde raitik bir torba kemik. Akl bir eye taklm gibiydi komiserin, konuuyor boyuna; yksek sesle dnyor daha dorusu: Satlacak ok eyleri varm daha, dekler, tencere, olann mavi donu da yeni alnm kadnn da i gmlei var. 471

ntihar mevsimsiz. Daha nice plaklar yayor. Herkes dilencilik edemez ama... Gz ylm herifin... Ylgnlk paam, ylgnlk... Haysiyetli herifmi lkin... Hasan Kl yrd kapya doru: Gidelim bay komiser. Gittiler. erde ihtiyar bir erkek kald yalnz kar odann insanlarndan biri. Yalnayakt. Parampara bir al kuak sarl entarisinin beline. Akyordu sol gz. Ve biten bir ey gibi susuz ve hazindi yz. Eildi stne kaln kara kal erkein, soktu ellerini lnn ceplerine. Bulup kard ekmek karnesini. Sonra ar ar. dikildi, belini zorlukla dorultarak. Ald hmla kap. Mahalle mmessiliydi giren. Baktlar. Mmessil uzatt kolunu, karneyi devretti ihtiyar. Elleri titremiyordu, yalnz bir kat daha susuz ve hazindi yz. Mmessil kuponlar sayd, Be para koparp kopdu ihtiyarn ak avucuna: Bltk, dedi. Tarihine iyi bak, yukardaki Laz frncdan alrsn. Kimseye azn ama, gelinin de, ocuklar da duymasn, kendin al, kendin ye.. Sustu, dnd, tekrar uzatt kolunu: 472 yumuak, esmer ve tyszd bu kolun ucundaki el, trnak diplerinde yalym gibi parlyordu deri: stersen seninkileri sat bana, yz elli kuru veririm. Yahut hayr, kalsn. Yahut, hayr, aktracaksn ii. Al u yetmi bei ver onlar buraya. Yok, hayr, istemem. ek elini istemem diyorum sana. Yetmi be kuru da senin olsun, istemem. Burda durma haydi git.. Allah belmz versin ikimizin de... ihtiyar, dar kt. Durdu sofada, aralk kalan kapya yaklat tekrar, hep yle susuz, hep yle hazindi yz. Gzetledi mmessili, ierde ne yapyor diye. Cankurtaran dzld yola. Arabada, sedyede, kzcaz boyuna kusuyor, hastabakc, iinden kfredip alkanlk susuyor ve ofrn yannda shhat memuru Hasan Kl dnyordu: Parkotel'in efgarsonu gelmitir daireye, bekler, szde a yapld diye czdanlar mhrlenecek, garsonlarn czdanlar. On lira ordan. Tokatlyan'nki de brgn gelir. Yedi buuk. 473 u bizim millet adan korkmasa iimiz dumandr. Gece doktora uramal,

kinin ampullerini doldurmutur mi mukattarla, yirmi lira komisyon, etti otuzyedi bucuk. Bu ay yklyz. Cerrahpaa'nn nnde durdu ofr. Yer yok, dediler Hareket. Arkada, ierde kz kusuyor, Hasan Kl dnyordu: Bu da, sabahki gibi arabada lmese bari. Fakat veremin de ylesi grlm ey deil. Ya intihar edeceksin, ya T.B.'den geberecek, yahut da benim gibi kurnaz olacaksn. Hasan Kl kendini dehetli kurnaz sayyordu. Otomobil Guraba'nn nnde durdu. Yer yok, dediler. Hareket. apa'dan yoku yukar klyor Aksaray'a doru, Yusuf Paa, Murat Paa, sokak dar, bask ve yorgun. Bakkal, leblebici, halla, kmrcnn stnde a boyal konak. Hasan Kl dnmekte devam ediyor: Apormorfin boyuna kusturur imdi kz. Nuri Ecza Deposu kalsiyum karm karaborsaya, ampul, etiketi Avrupa, ii yerli. Haydi kendini gster olum, herif kurnaz, sen daha kurnazsn, herife yap. Hasan Kl gld. gerildi kaln, krmz dudaklar dileri bembeyaz kt meydana. 474 { kutupyldz kitapl } 140 UYARI: www.kitapsevenler.com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 sayl kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran ve benzeri yardmc aralara, uyumlu olacak ekilde, "TXT", "DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grme engelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "engelli-engelsiz elele" dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibir ekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tm yasal sorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Ben de bir grme engelli olarak kitap okumay seviyorum. Sevginin olduu gibi, bilginin de

paylaldka pekieceine inanyorum. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyorum. Bilgi paylamakla oalr. Yaar MUTLU LGL KANUN: 5846 sayl kanun'un "Altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar ama gdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." Bu e-kitap grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu kitaplar, size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek, ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. www.kitapsevenler.com www.yasarmutlu.com yasarmutlu@yasarmutlu.com yasarmutlu@kitapsevenler.com kitapsevenler@gmail.com

Tarayann Notu Bu e-kitap "Grme Engelli" dostlar iin taranm ve ilk defa www.kitapsevenler.com da yaynlanmtr. Bu sitenin sahibi grme engelli dost Yaar Mutlu'nun gayret ve azmini grnce iki gzmden utanp yardm edebileceimi dndm. Bir katre k olabildiysem ne mutlu. Herkesi bu mutlulua davet ediyorum. Bu dostlara yardmc olun. Polaris

Nazm Hikmet _ Btn Eserleri 6 Memleketimden nsan Manzaralar