PORTAL ZA PRAVNIKE I STUDENTE PRAVA U BIH

EKONOMSKA POLITIKA
SKRIPTA

WWW.BH-PRAVNICI.COM INFO@BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
POJAM I PREDMET EKONOMSKE POLITIKE
1. OPĆE NAZNAKE O EKONOMIJI
U najopštijem značenju, ekonomija obuhvata ukupnost ekonomskih nauka čiji je zajednički predmet ljudska djelatnost koja koristi ograničena sredstva radi zadovoljavanja potreba. U osnovi te djelatnosti je privreĊivanje, shvaćeno kao sveukupna aktivnost ljudi kojom se osiguravaju dobra neophodna za reprodukciju ljudske vrste i društvene zajednice. Pojmovno odreĎenje privreĎivanja kao svjesne djelatnosti obuhvata njegova 3 bitna elementa: 1. Ljudske potrebe – raznovrsne ljudske potrebe predstavljaju preduslov privreĎivanja; 2. Ograničenost sredstava za njihovo zadovoljavanje – radi se o relativnoj ograničenosti ekonomskih dobara u odnosu na ljudske potrebe; 3. Svjesna djelatnost sa namjerom da se smanji ograničenost sredstava. Uloga ekonomije u njenom najširem značenju jeste da u postojećim uslovima omogući što efikasnije privreĎivanje.

2. POJAM EKONOMSKE POLITIKE
Izrazom “ekonomska politika” označava se privreĎivanje u društvenoj zajednici sa težištem na organiziranje i usmjeravanje tokova reprodukcije u okviru države. U domenu ekonomske teorije, pojam ekonomska politika se koristi za označavanje dvaju pojava: 1. Kao raznovrsna aktivnost države i drugih nosilaca ekonomsko-političkog odlučivanja (tzv. makroekonomski subjekti), čija svrha je stvaranje adekvatnog društvenog ambijenta za optimalan privredni i ekonomski razvoj; 2. Kao naučna disciplina u okviru sistema ekonomskih nauka koja se bavi iznalaženjem i analiziranjem odnosa i zakonitosti u vezi sa djelovanjem države i drugih makroekonomskih subjekata u regulisanju ekonomskih odnosa. Pod privrednim razvojem po pravilu se podrazumijeva porast materijalne proizvodnje (mase roba i usluga) i društvenog proizvoda. Ekonomski razvoj je širi pojam, jer uz materijalno-proizvodnu stranu obuhvata i društvenu komponentu shvaćenu kao ukupnost upravljanja privrednim razvojem.

3. PREDMET EKONOMSKE POLITIKE KAO NAUKE
U osnovi ekonomske politike kao nauke je da u konkretnom ekonomskom sistemu naĎe optimalan domet i način djelovanja države kako bi se ostvario uspješan ekonomski razvoj. 3.1. Opravdanje ekonomske uloge drţave je dvostruke prirode: 1. Funkcioniranje države pretpostavlja i pribavljanje sredstava kojima se osigurava materijalna osnova za brojne zadatke države u ukupnom društvenom razvoju; 2. Tokovi društvene reprodukcije koji su prepušteni isključivo spontanom djelovanju tržišnih zakonitosti, u dužem periodu pokazuju veće ili manje poremećaje. Osnovna svrha aktivnosti države u domenu privreĎivanja odnosi se na dopunjavanje i korigovanje djelovanja tržišta i ekonomskih zakonitosti. Dometi ekonomskih aktivnosti države uslovljeni su stepenom efikasnosti tržišta i tržišnih zakonitosti u osiguravanju efikasnog ekonomskog razvoja.

2

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
Dakle, ne dovodeći u pitanje prirodu tržišne privrede i ulogu tržišta, ipak je neophodna odreĎena osmišljena uloga države u stvaranju što pogodnijeg društvenog okvira za potpunije korištenje radnih, materijalnih i finansijskih potencijala. 3.2. Regulativne i operativne aktivnosti. Ekonomske funkcije države pretpostavljaju 2 opća vida ovih aktivnosti: regulativne i operativne aktivnosti. Regulativna uloga obuhvata 2 relativno zasebna pravca djelovanja: 1. Organiziranje tokova privređivanja. Ovaj pravac djelovanja sadrži opća pravila ponašanja učesnika reprodukcije, definira status i meĎusobne odnose privrednih subjekata, kao i odnos društvene (državne) zajednice i privrednih subjekata. To se svodi na institucionalnu osnovu privreĎivanja i funkcionalni okvir privreĎivanja. Pod institucionalnom osnovom se podrazumijevaju osnovni nosioci privreĎivanja, kao i ukupna struktura makroekonomskog upravljanja tokovima reprodukcije. Funkcionalni okvir privreĎivanja podrazumijeva osnovni mehanizam povezivanja i usmjeravanja ekonomskih tokova (prvenstveno putem tržišta, uz korigovanje i dopunu od strane države). 2. Ekonomsko-političke odluke i mjere od strane državnih organa i drugih makroekonomskih subjekata kojima se usmjeravaju tokovi reprodukcije. Pomenuta dva pravca su meĎusobno povezani i funkcionalno uslovljeni. Kako oba pravca djelovanja pretpostavljaju i jedinstvene nosioce, to se može ustvrditi da ekonomska politika u širem smislu riječi obuhvata i privredni sistem (tj. pravno ustrojstvo privreĎivanja za relativno duži period) i ekonomsku politiku (sistem mjera i odluka kojima se privredni tokovi u kraćem periodu nastoje usmjeriti u željenom pravcu sa ciljem što efikasnijeg ekonomskog razvoja). Operativna uloga države u tokovima privreĎivanja ostvaruje se kroz pojavljivanje države kao privrednog subjekta, u istoj ravni sa ostalim privrednim subjektima kada su u pitanju uslovi privreĎivanja i kriteriji efikasnosti (javni sektor privreĎivanja). Javni sektor se po pravilu veže za one vrste privreĎivanja koje nisu atraktivne, ili pak prevazilaze ekonomske mogućnosti privatne inicijative, a pojavljuju se kao kočnica efikasnog privrednog razvoja. Prvenstveno su to oblasti privredne infrastrukture (saobraćajnice, vodoprivreda, energetika itd). Eksponiranje države u tom smislu prvenstveno je u funkciji jačeg zamaha robne privrede. 3.3. Drţavno (nacionalno) odreĊenje. Ekonomska politika u prvom redu ipak ima svoje “nacionalno”, odnosno državno odreĎenje. To znači da dometi, intenzitet i oblici ekonomskih zadataka “javne vlasti” variraju u svakoj državi ponaosob. Najznačajniji faktori nacionalnog odreĎenja su: geografski položaj, prirodni uslovi, klima, gustina naseljenosti, tradicija, svojinski odnosi na zemlji, načini industrijalizacije, te ustavnopravni poredak i politički sistem. 3.4. Ekonomska struktura. Ekonomsku strukturu državne zajednice čini ukupnost načina privreĎivanja i proizvodnih odnosa. Razmatrajući faktore koji odreĎuju ekonomsku strukturu, ekonomska politika sagledava proizvodne snage društva, prvenstveno njihov dostignuti razvoj, obim i kvalitet, što u osnovi utiče i na formiranje i razvoj proizvodnih odnosa. To znači da ekonomska politika sagledava meĎusobnu uslovljenost proizvodnih snaga i proizvodnih odnosa, stepen njihove usklaĎenosti, kao i elemente koji pospješuju ili onemogućavaju adekvatan ekonomski razvoj. U sferi analize proizvodnih snaga, ekonomska politika prvenstveno razmatra opće i posebne uslove ekonomskog razvoja, dinamiku i strukturu privrede, faktore privrednog razvoja, odnose i uslovljenost pojedinih oblasti i grana privrede, meĎusobni uticaj pojedinih momenata društvene reprodukcije, kao i njihov pojedinačni učinak na privredni razvoj, itd.

3

WWW.BH-PRAVNICI.COM

te meĎunarodne ekonomske i političke odnose. tako i mogućnost da njihovo kvantitativno narastanje za rezultat ima i kvalitativne iskorake u smislu redefiniranja privrednog sistema i ekonomske politike. MeĎutim.5. . povratni uticaj proizvodnih odnosa na razvoj proizvodnih snaga. - 5. IzmeĎu političke ekonomije i ekonomske politike postoji meĎusobna povezanost i uslovljenost. Politička ekonomija. Definicija. U definiranju ekonomske politike kao naučne discipline postoje različita mišljenja pojedinih autora.1. Opće ekonomske zakonitosti. Ekonomska stvarnost se metodološki analizira na slijedećim osnovnim postulatima: Ekonomija predstavlja organski povezanu cjelinu i nijedna pojava u njoj se ne može potpuno razumjeti ako se posmatra izolovano.COM U domenu proizvodnih odnosa.ekonomska politika za predmet nema pojavne oblike privreĎivanja niti ekonomske zakonitosti. . Ekonomska politika kao posebna ekonomska nauĉna disciplina. u osnovi potvrĎuju ili pak redefiniraju opće ekonomske zakonitosti. tako i objašnjavanje zakonitosti koje se odnose na materijalne i društvene pretpostavke efikasnog privreĎivanja u datoj zajednici. otkriva i objašnjava odnose i zakonitosti u vezi sa dometima.6.BH-PRAVNICI. a posebno ulogu države u organizovanju i usmjeravanju tokova reprodukcije. koje analizira politička ekonomija.ekonomska politika se odnosi na ekonomiju. odnosno privreĎivanje u društvenoj (državnoj) zajednici. Dinamička komponenta pojedinih elemenata ekonomskog sistema znači kako relativnu samostalnost dijelova.WWW. metodama i efektima ekonomske uloge drţave u organiziranju i usmjeravanju tokova reprodukcije. Za ekonomsku politiku karakterističan je i sistemski pristup. Ekonomska politika i politiĉka ekonomija. 3. S druge strane. što je rezultat činjenice da je privreĎivanje jedan od podsistema društva kao izuzetno složenog sistema. utvrĎuje i analizira opće zakonitosti razvoja odnosa u privreĎivanju kao društvenom odnosu. tradiciju itd. tj. prvenstveno ustavnopravni sistem. METOD EKONOMSKE POLITIKE Odsustvo univerzalnog standarda opovrgavanja hipoteza i nemogućnost realiziranja kontrolisanog eksperimenta (za razliku od prirodnih nauka). ostale elemente društva. odnosno društvenih i materijalnih pretpostavki ekonomskog razvoja. analiza ekonomskog sistema mora obuhvatiti i okruženje u najširem smislu riječi. već zakonitosti ekonomskih tokova u konkretnoj državnoj zajednici. 3. zatim društveno usmjeravanje privrednih kretanja. determinira da se pristup u analizi ekonomskih fenomena zasniva na interpretaciji iskustava. bez povezanosti sa ostalim pojavama. Analiza elemenata ekonomskog sistema mora obuhvatiti i njihovu dinamičku komponentu. MJESTO EKONOMSKE POLITIKE U SISTEMU EKONOMSKIH NAUKA 5. kao i zakonitosti koje otkriva ekonomska politika. oblicima.dvostruko odreĎenje ekonomske politike (kao nauke i praktične djelatnosti) znači da predmet ekonomske politike kao naučne discipline jeste kako ekonomska politika kao društvena akcija. politički sistem. predstavljaju osnovu i okvir za ekonomsku politiku i kao nauku i kao praktičnu aktivnost odreĎene zemlje. kao osnovna ekonomska nauka. zajednički elementi kod svih njih su: .BH-PRAVNICI. Ovaj prelaz iz kvantiteta u kvalitet posebno je karakterističan u slučajevima kada se ekonomska politika kao nauka javlja u funkciji ocjene ekonomske politike kao praktične aktivnosti (valorizacija privrednog sistema). jer se ti elementi nalaze u stalnom kretanju i promjenjivosti.COM . Kako je privreĎivanje dio društvenog sistema. socijalni režim. 4 WWW. ekonomska politika analizira prvenstveno uslovljenost materijalne i društvene komponente razvoja. 4. praktični aspekti ekonomsko-političke aktivnosti. polazeći od analize ekonomskog sistema i privrednih tokova. OdreĊenje predmeta ekonomske politike.

U odnosu na privredni sistem koji pretpostavlja uglavnom pravno regulisanje sistema privreĎivanja.BH-PRAVNICI. ekonomska geografija. 4. Imajući u vidu navedeno. Privredni sistem za osnovu ima rezultate ekonomske politike kao naučne discipline. Predmet privrednog sistema čini proučavanje odnosa i iznalaženje zakonitosti koje se odnose na sistemsko reguliranje tokova privreĎivanja. shvaćenog kao jedan od oblika učešća države u organizovanju i usmjeravanju tokova društvene reprodukcije. dok se ekonomska politika u svom praktičnom odreĎenju koristi instrumentima privrednog sistema. ekonomska politika je znatno šira naučna disciplina jer obuhvata cjelokupnost učešća države u organizovanju i usmjeravanju tokova reprodukcije.WWW. Ekonomska politika i ostale nauĉne discipline (finansijska teorija. sistem kapitalističke privrede. 2. Duh sistema – glavni motivacioni faktor privreĎivanja. sistem korporativne privrede. obuhvata i izneseno predmetno odreĎenje privrednog sistema. 3. ekonomska historija. 5. 2.3. Ekonomska politika i privredni sistem. S druge strane.COM . što predstavlja okvir privredne aktivnosti. 2. ekonomika pojedinih oblasti odnosno grana privrede). sistem zatvorene privrede. Na osnovu ispoljavanja ovih elemenata. odnosno tehnološkom procesu u proizvodnji. Pojmovno. Shodno tome. 5. Naglašena veza privreĎivanja sa pravnim sistemom kao jednim od podsistema društvenog sistema. Politička ekonomija i ekonomika povezane su zajedničkim predmetom istraživanja. Ekonomika izučava posebne oblike ispoljavanja općih ekonomskih zakonitosti u konkretnoj zemlji. uz već naznačeni uži predmet. privredni sistem sadrži 3 elementa: 1. sistem zanatske privrede. odnosno u pojedinim etapama njenog ekonomskog razvoja. Ove dvije naučne discipline su predmetno povezane. izmeĎu ekonomske politike i ekonomike postoji još viši stepen uslovljenosti nego u odnosima izmeĎu ekonomske politike i političke ekonomije.4. Zombart je identificirao 5 privrednih sistema: 1. sistem kolektivističke privrede i 5.COM 5.BH-PRAVNICI. Ekonomska politika i ekonomika. Odnosi izmeĎu ekonomske politike i ovih naučnih disciplina su u osnovi istovrsni: na jednoj strani. opći odnosi i zakonitosti koje otkriva i analizira ekonomska politika predstavljaju polazište za ove uže ekonomske discipline. s tim što je razmatranje ekonomske politike suženo uglavnom na domete i oblike aktivnosti države u tokovima reprodukcije. 5 WWW. sadrži i elemente sistemskog pristupa u poimanju privreĎivanja i to u 2 pravca: 1. dok ekonomika predmetno u cjelosti obuhvata ekonomsku strukturu. Oblik sistema – ukupnost elemenata društvenog. 3. pravnog i organizacionog karaktera. a razlikuju se po stepenu uopćavanja pri razmatranju. Sadržaj sistema – izražen u proizvodnoj tehnici. ispoljavanje ekonomskih zakonitosti u pojedinim sektorima društvene reprodukcije ima povratni uticaj na ekonomsku politiku. PrivreĎivanje kao podsistem društva. Prema Zombartu.2. privredni sistem osim dominantne ekonomske dimenzije. u širem smislu se može govoriti o ekonomskoj politici koja.

Zajedničke odrednice merkantilizma mogu se svesti na slijedeće: a) Bogatstvo jedne zemlje. Tomas Man i Antoan Monkretjen. Ekonomska uloga drţave. to je prvenstveno značilo potenciranje povećanja bogatstva na račun drugih državnih zajednica. 2. b) Uvećanje bogatstva društvene zajednice postiže se na 2 načina: proizvodnjom zlata i srebra i prometom. tj. Spoznaja odnosa i zakonitosti tokova reprodukcije i ukupnog ekonomskog razvoja omogućava društvenoj zajednici da s njima uskladi praktično djelovanje. odnosno sa stanovišta pojedinca kao učesnika u ekonomskim tokovima. UVODNE NAPOMENE 1. Razlike izmeĎu ovih pristupa tiču se odnosa izmeĎu djelovanja tržišnih zakonitosti i društvene aktivnosti kojom se koriguje i dopunjava djelovanje tržišta. kolonijalizam i sl). karakter ekonomsko-političkih mjera. Analiza koncepcija ekonomske politike bazira se na 4 osnovna elementa: teorijska osnova privreĎivanja. te sigurno i jasno definisano poslovno okruženje kao i druge pretpostavke stabilnog privrednog razvoja.3.stanje ekonomske ravnoteže. odnosno pokazatelj njene ekonomske moći je količina plemenitih metala kojima ona raspolaže. Opće odrednice. odnosno klasičnog poimanja privreĎivanja u društvenoj zajednici. Ekonomska ravnoteža podrazumijeva stabilnost općeg nivoa cijena. Slijedeći logiku trgovca. 2. a proizvodnja roba samo je sredstvo da se postigne opći cilj.WWW. c) Opći cilj svake državne zajednice je uvećanje bogatstva. Cilj oba pristupa je da se osigura društveni okvir za uspješno privreĎivanje i efikasan ekonomski razvoj. To znači da promet predstavlja opći izvor uvećanja bogatstva. Za oba pristupa karakteristično je da ne dovode u pitanje tržište i punu ekonomsku slobodu proizvoĎača. tj.2. Javlja se krajem XV vijeka (rani merkantilizam) i traje do druge polovine XVIII vijeka (razvijeni merkantilizam).1. 1. da država usmjerava tokove privreĎivanja kako bi se potencirao njihov pozitivni efekat u funkciji efikasnog ekonomskog razvoja. Ĉetiri ravni analize.COM EKONOMSKA TEORIJA I KONCEPCIJE EKONOMSKE POLITIKE 1. ekonomska uloga države. tokove reprodukcije sa izbalansiranim materijalnim i vrijednosnim strukturama proizvodnje. Predstavnici ranog merkantilizma su Antonio Sera. kako na unutrašnjem planu tako i u vanjskotrgovinskim odnosima. 2. Liberalizam i intervencionizam. Za razvoj ekonomske politike karakteristična su 2 pristupa: liberalizam i državni intervencionizam. Svrha aktivne uloge je opći ekonomski 6 WWW. Svrha i cilj spoznaje zakonitosti. prvenstveno vanjskom trgovinom. a razvijenog Viljem Peti.BH-PRAVNICI.2.COM .BH-PRAVNICI. te učinci odreĎene koncepcije za doktrinu i privredni razvoj. Merkantilisti su bili zagovornici aktivne ekonomske uloge države. Za rani merkantilizam karakteristično je da se objašnjenje privreĎivanja u društvenoj zajednici zasniva na preslikavanju odnosa sa mikronivoa.1. Razvijeni merkantilizam sadrži i elemente makroekonomske analize. već i da poprimi sasvim druge forme (ratovi. MERKANTILIZAM Pojam merkantilizam potiče od latinskih riječi mercatus (trgovina) i mercator (trgovac). potrošača i drugih učesnika društvene reprodukcije. monetarnu ravnotežu i stabilan paritet novca. Dţošua Ĉajld i Dţejms Stjuart. Ovo je bio osnov da se sticanje bogatstva od drugih zemalja ne zasniva samo na razmjeni. 1.

LIBERALIZAM Liberalizam i koncepcija liberalne ekonomske politike obuhvata period od druge polovine 18. merkantilistička koncepcija je odigrala ključnu ulogu u pogledu: .BH-PRAVNICI. kao i administrativne olakšice poslovanja. 2) Podsticanje razvoja manufakturne proizvodnje roba koje se izvoze. Što se tiče teorijskih dometa merkantilizma.3. U pogledu ekonomskog razvoja.3. ekonomsko-političke mjere mogu se svrstati u 4 grupe: 1) Regulisanje vanjske trgovine sa osnovnim ciljem da se spriječi odliv zlata i srebra iz zemlje po osnovu uvoza. odnosno revolucija uglja i čelika (pronalazak parne mašine). . veliko iseljavanje stanovništva iz Evrope u Ameriku. Zavisno od oblasti koju obuhvataju. 2. tako i u meĎunarodnim razmjerama). promjene socijalne strukture po osnovu preseljenja stanovništva sa sela u gradove. Prvenstveno je to vanjskotrgovinski suficit i pitanje kako povećati izvoz a smanjiti uvoz.diferenciranja ekonomske strukture (pojava kapitalista.vijeka do 30-ih godina 20. Uĉinci.nepoljoprivrednih sektora). tu je i ekonomski protekcionizam. 4) Stvaranje kolonija radi osiguranja jeftinih sirovina i širenja tržišta za domaću ponudu. odnosno vlasnika slobodnih novčanih sredstava koja su ulagana u proizvodnju).COM razvoj zemlje koji se manifestira putem uvećanja bogatstva izraženog u količini plemenitih metala. dohotka i zaposlenosti. što je univerzalni cilj savremenih ekonomskih politika. . Na unutrašnjem planu naglasak se stavlja na tzv. Interventna uloga države iscrpljuje se u sferi regulacije. koji je u odreĎenoj mjeri prisutan u svim ekonomskim politikama savremenih država. 3.stvaranja materijalnih i društvenih pretpostavki za pojavu industrijskog načina proizvodnje i krupne robne privrede. 7 WWW. pojava tvorničkog načina proizvodnje. koncentracija proizvodnje i pojava dioničkih društava i velikih korporacija. prvenstveno pomorskog. druga industrijska revolucija. . To znači da su isključeni operativni angažmani države.vijeka. radi pružanja usluga i ostvarivanja prihoda po ovom osnovu.Merkantilizam predstavlja historijski prvo relativno zaokruženo razmatranje privreĎivanja u državnoj zajednici. kamatnih stopa. cijena. merkantilizam sadrži i začetke klasičnog učenja o elementima makroekonomije kao što su odnos izmeĎu količine novca u opticaju. odnosno “revolucija čelika i elektriciteta” (otkriće dinamo mašine i sintetske anilinske boje). U ovom periodu se izmeĎu ostalog bilježi: prva industrijska revolucija. Zatim.BH-PRAVNICI. Australiju i na Novi Zeland.posredne mjere za uvećanje bogatstva (razvoj manufaktura i proizvodnje za izvoz). Neki elementi merkantilizma su aktuelni i danas.WWW. Na vanjskoekonomskom planu težište je na ostvarivanju trgovinskog suficita. 2. nagla industrijalizacija. uključujući regulisanje njihove organizacije. Ekonomsko-politiĉke mjere.COM . treba istaći njegova 2 opća doprinosa: .U razvijenoj fazi. .obogaćivanja strukture privreĎivanja (afirmacija tzv.širenja tržišta i tokova privreĎivanja (kako unutar država. kao i zbog opsežnije kontrole meĎunarodnih robnih tokova. 3) Regulisanje transporta. sa dominantnim prisustvom mjera koje se odnose na vanjskotrgovinski promet. uz istovremeno podsticanje izvoza. Time se ostvaruje trgovinski suficit i priliv plemenitih metala.

Dejvid Rikardo. Kako tržišni mehanizam predstavlja dovoljan okvir za organizovanje i usmjeravanje tokova privreĎivanja. 3. Automatsko uravnoteženje ponude i tražnje jedino može poremetiti štednja.javnom interesu.godine je ekonomija praktično afirmisana kao zasebna nauka. Smit smatra da bogatstvo nacije proizilazi iz nastojanja svakog pojedinca da ostvaruje vlastite interese. pojedinac zapravo služi i društvenom tj. Kao odgovor na ovo pojavljuje se pokret sindikalizma.COM Glavni predstavnici liberalne ekonomske doktrine su: Adam Smit. Njegovo realiziranje u smislu pojedinačnog bogaćenja. uvećanje meĎunarodne razmjene. čijim djelom “Istraživanje prirode i uzroka bogatstva naroda” (An Inquiry into the Nature and Causes of the Welth of Nations) iz 1776. 6. prema kojem svaka pojedinačna ponuda automatski izaziva pojedinačnu tražnju. pa se poseban značaj pridavao pitanju kako da se uštede bez ikakvih zastoja transferiraju u investicije.BH-PRAVNICI. Glavni unutrašnji faktor povećanja proizvodne moći je podjela rada.1. 2. Funkcionalni okvir privreĎivanja zasniva se na unutrašnjem prirodnom poretku. istovremeno uvećava i bogatstvo državne zajednice. kojima se odbacuju autoriteti u korist ideje ljudskih prava. Ekonomska uloga drţave. Funkcionalnu odrednicu liberalizma najsažetije oslikava načelo “slobodna proizvodnja – slobodni promet”. što je za posljedicu imalo pojavu tzv.radničkog zakonodavstva.BH-PRAVNICI. U toj funkciji su pravne pretpostavke za pune ekonomske slobode kao što su: efikasna zaštita privatne svojine. podjelu rada u meĎunarodnim okvirima itd. Ekonomska ravnoteža u tokovima reprodukcije uspostavlja se sama po sebi. Bogatstvo društvene (državne) zajednice shvata se kao masa roba i usluga kojima se zadovoljavaju potrebe u društvu. 5. a ekonomska moć iskazuje se narastanjem proizvodnih mogućnosti društva. 4. Ideje o ljudskim pravima predstavljale su osnovu i za ekonomski i za politički liberalizam. sloboda ugovaranja. učestvujući u procesu društvene reprodukcije ureĎuju i meĎusobne odnose zahvaljujući ekonomskim slobodama i tržištu kao osnovnom mehanizmu organizovanja i usmjeravanja tokova reprodukcije. Opće odrednice.COM .WWW. Služeći svojim vlastitim interesima. Liberalistički koncept imao je restriktivan stav prema učešću države u tokovima reprodukcije kako u odnosu na regulativne funkcije.2. Ţan Batist Sej sa djelom “Traktat političke ekonomije” iz 1803. Uloga tržišta i ekonomskih sloboda značili su i odnose izmeĎu država koji se zasnivaju na slobodnom prometu. 8 WWW. - - 3. na osnovu Sejovog zakona (tržišta). čije najpoznatije djelo je “Načela političke ekonomije i oporezivanja” (Principles of Political Economy and Taxation) iz 1817. prinudno izvršenje ugovornih obaveza itd. Industrijalizacija je praćena najgrubljim oblicima eksploatacije koji su se ogledali u dužini radnog vremena i visini nadnice. 7. Zajedničke odrednice liberalne koncepcije ekonomske politike su: 1. Motivacioni faktor narastanja bogatstva je interes pojedinca. ekonomska uloga države svodi se na to da bude u funkciji ovog “prirodnog poretka”. pravno regulisanje općih uvjeta za promet. odnosno specijalizacija u ukupnoj strukturi privreĎivanja. Pojedinci. tako i u pogledu operativnog angažmana. kao i u okviru pojedine oblasti privrede. Ključnu ulogu u inoviranju ustrojstva društvenih zajednica imale su ideje prosvjetiteljstva. Glavni izvor bogatstva je proces proizvodnje.godine. svojevrsna garancija države za poslovne aranžmane. 3. tako da su u globalnim okvirima agregati ponude i tražnje podudarni.

Uĉinci.budžetska ravnoteža. Liberalni koncept ekonomske politike zasniva se na 2 temeljna obilježja: neutralnost i cikliĉnost. . To znači da ukoliko doĎe do smanjenja ili zastoja privatne inicijative. u funkciji stabilnosti novca i politike monetarne ravnoteže. odnosno nacionalnog dohotka. Mnoge analize i zakonitosti liberalne doktrine predstavljaju trajne vrijednosti ekonomske nauke. treba istaći da su javni izdaci. 2. 3.prirodni poredak. uloga države odnosi se na antimonopolsko zakonodavstvo i stabilnost novca. Ekonomsko-politiĉke mjere. sa temeljnim zahtjevom da javni rashodi budu što manji. zamah privatne aktivnosti u smislu povećanja proizvodnje i drugih vidova privreĎivanja je znak za veće finansijsko prisustvo države i njene ukupne ekonomske uloge.zlatni paritet valute.pojednostavljena struktura oporezivanja. obzirom da i deficit i suficit znače odstupanje od osnovnih postulata finansijske i ukupne aktivnosti države (neutralnost i cikličnost). kako bi veća kupovna moć pojedinaca značila i produktivno angažovanje društvenog proizvoda. osnovni pristup finansijskoj aktivnosti je kvantitativan.nizak poreski pritisak. po devizi “najbolje finansije su najmanje finansije”. što podrazumijeva uravnoteženost izmeĎu ponude i potražnje za novcem. Za liberalni koncept karakteristično je da se diskontna stopa koristila samo u slučaju kada se štednja ne transferira u investicije u relativno kratkom periodu. u odnosu na merkantilizam. kao zlatno pravilo.diskontna stopa (instrument kojim centralna banka kreditiranjem poslovnih banaka uvećava njihov kreditni potencijal i time utiče na količinu novca u opticaju). nikako ne smije preći 15% društvenog proizvoda. bitno je imati u vidu da je osnovni metodološki 9 WWW.BH-PRAVNICI. to je pretpostavljalo prvenstveno slijedeće: . U domenu fiskalne politike. uz jedini izuzetak u slučaju rata. Po liberalističkoj koncepciji smatralo se da učešće države (osim u ratnom stanju). Cikliĉnost se ogleda u tome da se ostvari tzv. Neutralnost znači da finansijska i ukupna aktivnost države treba imati neutralno djejstvo u odnosu na tržište i ekonomske zakonitosti. Pravni poredak.BH-PRAVNICI. Finansiranje javnih objekata i aktivnosti za koje privatni kapital nije bio zainteresiran (prvenstveno privredna infrastruktura). pored stava o liberalizaciji. Kako se javni izdaci shvataju kao “nužno zlo” jer su sa stanovišta akumulacije neproduktivni. potrebno je istaći da su neke zemlje ipak koristile odreĎene instrumente ekonomskog protekcionizma kako bi zaštitile domaću privredu.paralelna aktivnost izmeĎu privatne inicijative i državnog unošenja u tokove reprodukcije. karakteristične su slijedeće mjere i instrumenti: . . u kojoj se neposredni porezi (na dohodak i na imovinu) zasnivaju isključivo na proporcionalnim poreskim stopama radi osiguranja neutralnosti u odnosu na zakone tržišta. primjena ovakvih mjera bila je znatno manjeg intenziteta.monetarna ravnoteža.COM .WWW. Što se tiče finansijskih aktivnosti države. U domenu monetarne politike.4. U istoj ravni je i zahtjev da država svojom aktivnošću.manĉestersko pravilo: “Ostavi ih onakve kakve si ih zatekao” (Leave them as you find them). država treba isto tako da se ponaša u svojoj aktivnosti i obrnuto. U pogledu vanjske trgovine. Za sagledavanje doprinosa ekonomskoj teoriji. prvenstveno prilikom oporezivanja. . što manje remeti učinke djelovanja tržišnih zakonitosti i da u ovom domenu treba poštivati tzv. odnosno funkcije države bili strogo ograničeni na 3 sektora: 1. Unutrašnja i vanjska sigurnost. 3. 3. Ekonomska aktivnost države svodi se samo na dopunu tržišta. MeĎutim.3. . Koncept liberalne ekonomske politike u prvi plan stavlja instrumente i mjere fiskalne i monetarno-kreditne politike.COM U pogledu ekonomskih funkcija u užem smislu. jer bi se time doveo u pitanje tzv.

objavljeno 1936. kao i za jačanje ljudskih prava i sloboda te drugih elemenata demokratskog političkog sistema. a zaštitnim znakom intervencionističke ekonomije smatra se njegovo djelo “Opća teorija zaposlenosti. a kamatna stopa tendenciju formiranja iznad nivoa koji bi se očekivao na osnovu tražnje za novčanim kapitalom. Kejns zaključuje da granična sklonost ka potrošnji i granična efikasnost kapitala imaju tendenciju opadanja. Stoga ekonomska ravnoteža nije kontinuiran proces i ekonomski sistem može postići ravnotežu i u uslovima visoke nezaposlenosti (za razliku od dotadašnjeg mišljenja).kamatna stopa (odnos izmeĎu kamate kao prinosa i samog kapitala koji je predmet kredita).COM pristup liberalizma analiza odnosa u cjelini tokova reprodukcije. 4.godine.vijeka na osnovu teoretskih postavki i analiza Dţona Mejnarda Kejnsa i sljedbenika tzv. obrnuto je proprocionalan sklonosti ka štednji). potrošnje. Ekonomska uloga drţave Zadatak države prvenstveno je da aktivno djeluje u formiranju globalne ravnoteže izmeĎu agregata ponude i tražnje i da regulisanjem efektivne tražnje (po pravilu češće povećanjem nego smanjivanjem) osigura pretpostavke za stabilan privredni razvoj i povećanje zaposlenosti.godine.2.BH-PRAVNICI. to znači da je osnovni generator rasta društvenog proizvoda i zaposlenosti agregat tražnje. Kako ravnoteža u privredi znači da je štednja jednaka investicijama. Agregat tražnje uslovljen je nizom faktora ekonomske i neekonomske prirode. Analizirajući navedene faktore.WWW. 4. Učinci liberalnog koncepta u domenu privrednog i ekonomskog razvoja su takoĎer izuzetni. Dakle. Opće odrednice Temeljna Kejnsova postavka je da ne postoji prirodni ekonomski poredak i da ekonomske zakonitosti treba posmatrati u dinamici. .graniĉna efikasnost kapitala (odnos izmeĎu profita od investicija i ukupno angažovanog kapitala). te da su odnosi i zakonitosti privreĎivanja univerzalnog karaktera.”Kejnzijanske škole”: Prvo značajnije Kejnsovo djelo bilo je “Ekonomske konsekvence mira” (The Economic Consequences of Peace) iz 1919. pri čemu se naglasak stavlja na iznalaženje i objašnjenje općih unutrašnjih zakonitosti. Polazeći od nacionalnog dohotka (društvenog proizvoda) i zaposlenosti. To je značilo da težište aktivnosti države treba biti na potvrĎivanju. ekonomska uloga države se znatno proširuje sa težištem da se ovim putem dopunjava i koriguje tržišni mehanizam. kako bi se osigurao adekvatan društveni okvir privreĎivanja. te da je privreda koja je prepuštena samo tržišnim zakonitostima sklona ekonomskoj neravnoteži. 10 WWW. liberalizam je predstavljao okvir i za potvrdu ekonomskih sloboda u uslovima tržišne privrede. .BH-PRAVNICI. 4. umjesto normativnog pristupa privreĎivanju kao društvenom odnosu. štednje i dohotka. Njegov koncept se bazira na meĎuzavisnosti investicija. a ne remećenju unutrašnjih zakonitosti i “prirodnog reda stvari”. što su pokazale i ekonomske krize 30-ih godina. od kojih su osnovni: . Polazište ovog pristupa je da u pravilu postoji neravnoteža izmeĎu agregata tražnje i agregata ponude.1. karakteristično je da se kao pristupni model uzima tržišna privreda liberalnog tipa (bez elemenata državnog intervencionizma). Kejns ističe da oni u osnovi zavise od agregata efektivne tražnje.sklonost ka potrošnji (odnos izmeĎu dijela dohotka koji se neposredno troši i ukupnog dohotka. Kejns je težište analize procesa uravnoteženja premjestio sa cijena na pitanja zaposlenosti i kamatne stope.COM . Osim što je za ovaj period karakterističan naglašen privredni razvoj. Za najveći broj savremenih istraživanja i analiza tokova privreĎivanja. Interest and Money). a dohodak zbiru potrošnje i investicija. kamata i novca” (The General Theory of Employment. INTERVENCIONIZAM Javlja se 30-ih godina 20.

Što se tiče strukture regulativnih mjera. Ovi ciljevi mogu se klasificirati na 2 grupe: ekonomski (uticaj na faktore agregata tražnje i podsticanja investiranja). tretira i kreira sa kvalitativnog aspekta. Funkcionalnost podrazumijeva da finansijska i ukupna aktivnost države treba imati aktivan (funkcionalan) odnos prema tržištu i ekonomskim zakonitostima u smislu dopune i korekcije tržišta. U principu. Osim što se na ovaj način javnim sektorom “pokrivaju” one djelatnosti koje nisu atraktivne za privatnu inicijativu. u domenu fiskalne politike.javni radovi. u prvi plan stavljaju se ekonomski i socijalni učinci.širenje sektora javnih usluga. država se ponaša suprotno od tokova privreĎivanja po osnovu privatne inicijative i učinaka tržišnog mehanizma. 2. te redistributivni (preraspodjela bogatstva). Ukupna ekonomska aktivnost države.COM Djelovanje države na tokove društvene reprodukcije pretpostavljalo je angažiraniji pristup prema ranije utvrĎenim ekonomskim funkcijama države (antimonopolsko zakonodavstvo i stabilnost novca). kao i sasvim nove funkcije i zadatke: . Ekonomsko-politiĉke mjere. . uključujući aktiviranje javnog sektora privrede kao i veći stepen korekcije i dopune tržišta.BH-PRAVNICI. Za intervencionističku ekonomiju karakteristično je da neposredno operativno unošenje države u tokove privreĎivanja poprima sistemski karakter. na scenu stupa država i ranovrsnim mjerama uvećava agregat tražnje uz istovremeno podsticanje investicija.opsežnije privredno i radničko zakonodavstvo.neporeske izvore u strukturi javnih prihoda.podsticanje privatne aktivnosti. . Finansijska aktivnost drţave se umjesto kvantitativnog. sa generalnim ciljem da se na ovaj način dopuni privatna inicijativa i omoguće nesmetani tokovi reprodukcije. penzijsko osiguranje i neposredni vidovi socijalne zaštite). 4. po ovom osnovu država može ostvarivati prihode i time uvećati tzv.mančestersko pravilo u korist manjeg ili većeg remećenja tržišnih zakonitosti. . u najvećoj mjeri zbog mnoštva ciljeva oporezivanja. država se treba suzdržati od većeg unošenja u društvenu reprodukciju uz istovremeno saniranje ekonomske aktivnosti koja je bila pojačana u periodu depresije. Ovaj pristup značio je 3 bitno nove odrednice javnih finansija: 1. od posebnog značaja su slijedeće: Znatno razuĊenija struktura poreza. odnosno državno-intervencionistički koncept ekonomske politike zasniva se na 2 temeljna obilježja: funkcionalnost i anticikliĉnost. Umjesto fiskalnih ciljeva finansijske aktivnosti. .3. . Anticikliĉnost pretpostavlja mjere ekonomske politike radi prevazilaženja konjunkturnih kretanja u privredi.socijalno zakonodavstvo (zdravstvena zaštita.COM . posebno u strateškim oblastima privreĎivanja.WWW. 11 WWW. Ukoliko privatna inicijativa zataji. 3. U obrnutom slučaju. Temeljne poluge ukupne državno-intervencionističke ekonomske politike su fiskalna i monetarnokreditna politika. Javni sektor privrede u prosjeku obuhvata oko 1/3 proizvodnih fondova.BH-PRAVNICI. . Naglo se povećava učešće javnih izdataka.neposredne privredne aktivnosti od strane države po osnovu nacionaliziranja privrednih kapaciteta i formiranja javnog sektora privreĎivanja.kontrola bankarskog i berzanskog poslovanja. Napušta se tzv. . ako se po osnovu privatne inicijative i tržišnog privreĎivanja ostvaruje stabilan privredni razvoj.interventne mjere u poljoprivredi.

te obim i struktura investiranja. izvozni stimulansi.pariteta valute. prvi slučaj napuštanja načela jedinstva budžeta zabilježen je u Danskoj 1927. To je uz tipični budžet. To se realizira s jedne strane progresivnim oporezivanjem. kako bi se uticalo na kretanje kamata i kurseva dionica i drugih oblika plasmana kapitala. povećanja ili smanjenja stope obaveznih rezervi banaka. Ukoliko se uopće govori o budžetskoj ravnoteži.carine. U tom smislu. 4.COM . Uĉinci U pogledu teorijskog doprinosa intervencionističke doktrine. odnosno raspodjela ili preraspodjela novĉane mase u opticaju sa neposrednim efektima po formiranje i tokove agregata tražnje putem politike otvorenog tržišta (hartije od vrijednosti).WWW. prodaja ili kupovina zlata itd. Ekspanzivna ili restriktivna kreditna politika po osnovu aktivne politike kamatnih stopa. po kome su svi javni prihodi i rashodi obuhvaćeni budžetom kao jedinim aktom finansijske aktivnosti države. kvote itd) radi ostvarivanja trgovinskog i platnog suficita i zaštite domaće privrede. treba istaći slijedeće: 12 WWW. uvozne dozvole. Destimuliranje štednje rentijerskog tipa. To je značilo 2 temeljne posljedice: relativiziranje monetarne ravnoteže i napuštanje zlatnog standarda . Stvaranje ili poništavanje. a sa druge strane širokim programom socijalnih izdataka iz budžeta (finansiranje obrazovanja.cikliĉnim budţetima koji se vremenski podudaraju sa jednim privrednim ciklusom. najznačajnije mjere kojima se utiče na uspostavu ekonomske ravnoteže su: Aktivna emisiona politika. uključujući i neposredno učešće države na tržištu novca i kapitala. - - Značajan sektor intervencionističkog koncepta su i instrumenti vanjske trgovine sa nizom interventnih mjera (npr. umjesto jednogodišnjeg budžeta operira se sa tzv. a postižu se i dvostruki opći efekti: promjene količine novca u opticaju. - - - U domenu monetarno-kreditne politike. Bitno je istaći da su zbog naglašene globalizacije ekonomskih tokova ove mjere bile znatno manje rigidne u odnosu na merkantilistički koncept. veće oporezivanje visokih dohodaka kako bi se stimulisalo usmjeravanje kupovne moći u investiranje. Poseban izraz principa budžetske ravnoteže je i napuštanje načela jedinstva budžeta. neposredna davanja za ugrožene kategorije stanovništva i sl).BH-PRAVNICI. značilo i uvoĎenje ekonomskog ili kapitalnog budžeta kojima se osiguravaju sredstva na ime intervencija u privredi. zdravstva. kao instrument finansiranja klasičnih javnih potreba. čime se prema ekonomskoj snazi pojedinaca vrši ravnomjerniji raspored poreskog tereta. oslobaĎanja i olakšice za niske dohotke.COM Selektivno oporezivanje radi učinaka u 3 osnovna vida: raspored poreskog tereta u odnosu na uslove privreĎivanja i strateški značaj pojedinih oblasti privrede.BH-PRAVNICI.godine. Širenje strukture javnih prihoda pri čemu nezamjenjiv instrument predstavlja javni zajam. Time se neposredno utiče na kretanje kamata. Relativiziranje zlatnog pravila budţetske ravnoteţe u smislu da je deficit u budţetu pravilo kako bi se nadomjestila nedovoljna tražnja. Potenciranje redistributivnih uĉinaka finansijske aktivnosti.4. kojom se emitiranjem gotovog novca u opticaju uvećava novčana masa i time neposredno povećava agregat tražnje. Potiskivanje klasičnih javnih izdataka u strukturi budžeta u korist ekonomskih rashoda (javni sektor ili stimulisanje privatne inicijative) i socijalnih izdataka.

2. Pojmovi bruto društvenog proizvoda. Posebna zasluga odnosi se na činjenicu da su ova doktrina i koncept po prvi put promovirali osnovnu makroekonomsku aparaturu. tražnja. Otuda i meĎusobne razlike u savladavanju inflacije: kod kejnzijanske politike putem agregata tražnje i po osnovu monetarne ponude utiče se na rast investicija. nesumnjivo potiču od Kejnsa. u smislu da ekonomija efikasnije funkcionira ukoliko država manje utiče na tokove reprodukcije. Metodološki. Umjesto pune zaposlenosti. Osnovni pristup predstavnika ove teorije su reakcije na Kejnzijanski koncept ekonomske politike. Bitna razlika je u tome što kejnzijanska koncepcija polazi od nezaposlenosti. Prvim mjerama postiže se rast društvenog proizvoda i zaposlenosti. Potvrdilo se da intervencionizam nije samo način prevazilaženja najdublje krize.COM 1. pune ekonomske slobode i nesputano djelovanje tržišnih zakonitosti trebaju biti okvir unutar kojeg će se osigurati efikasan ekonomski razvoj. koja je i danas osnov za istraživanje i analize privreĎivanja. što 13 WWW. 3. kada je uporedo sa stagnacijom privrednog razvoja zabilježena i značajna inflacija. Obje koncepcije uglavnom se bave pitanjima agregatne tražnje. Kod njih je naglašen aplikativni aspekt. Monetarizam Javlja se krajem 50-ih godina. a drugim onemogućava rast cijena i inflacije. 5. Pokazalo se da dotadašnja aktivnost države. Postoje mišljenja prema kojima kejnzijanska i monetaristička koncepcija nisu tako udaljene kako se čini na prvi pogled. kao i za ekonomsku politiku najvećeg broja zemalja.COM . dok je njihovo teorijsko odreĎenje još uvijek aktuelno. usmjerena na efektivnu tražnju. kamata itd. te se kao dopuna počinju koristiti politika nadnica i cijena. SAVREMENE KONCEPCIJE EKONOMSKE POLITIKE Ove koncepcije predstavljaju varijacije izmeĎu liberalizma i intervencionizma. zadatak države je prvenstveno da osigura ambijent za potvrĎivanje punih ekonomskih sloboda i funkcioniranje tržišnih mehanizama.1. kao temeljni cilj ekonomske politike promovira se stabilnost cijena. čime mjere monetarne politike stiču prednost u odnosu na fiskalnu politiku. Dakle. cijene.BH-PRAVNICI. Mjere aktivne fiskalne i monetarne politike nisu sprečavale rast nezaposlenosti i inflacije. 5. već se pokazao i kao pouzdan u eliminiranju kriznih žarišta najrazvijenijih privreda. Praktiĉni uĉinci koncepta intervencionističke politike bili su spektakularni. ponuda. Zajednički imenitelj je da one predstavljaju odgovor na recesiju u tokovima reprodukcije krajem 70-ih i početkom 80-ih godina u grupi najrazvijenijih zemalja. To omogućava kako iznalaženje zakonitosti tokova reprodukcije. štednja. Rodonačelnik je MILTON FRIDMAN. zaposlenost. kategorije ličnog dohotka i rapoloživog dohotka koji su i danas opšteuvosvojeni. dok kod monetarista ravnoteža sistema postoji kad su usklaĎeni odnosi izmeĎu monetarne ponude i tražnje. 4. Analitički instrumentarij korišten u državno-intervencionističkoj ekonomskoj politici preuzele su i doktrine koje su najžešće osporavale intervencionističku doktrinu. već one zavisno od okolnosti poprimaju različite varijacije).WWW. Shodno tome.BH-PRAVNICI. ne može postići rezultate kao 30-ih godina. dok monetaristi za pretpostavku imaju punu zaposlenost. čistog društvenog proizvoda i nacionalnog dohotka prema troškovima faktora proizvodnje. tako i odgovarajuće poteze u okviru ekonomske politike kao praktične djelatnosti. Osnovni pristup Kejnsa i sljedbenika kejnzijanske škole privreĎivanju u društvenoj zajednici jeste da se radi o sistemu u njegovom historijskom razvoju (nema vječnih zakonitosti. ovaj koncept ekonomske politike polazi od meĎusobne funkcionalne ovisnosti pojedinih ekonomskih fenomena i procesa kao što su društveni proizvod. pri čemu je u kejnzijanskoj koncepciji uslov ekonomske ravnoteže da je ukupna potražnje jednaka ukupnoj proizvodnji. Obje koncepcije ukazuju da se inflacija javlja kao cijena pune zaposlenosti. Dilema je čemu dati prednost na kraći rok – politici pune zaposlenosti ili politici monetarne ravnoteže.

Što se tiče regulativnih mjera. jer se odnosi samo na djelatnosti koje se ne mogu osigurati isključivo po osnovu tržišnog mehanizma (tj. smatrajući da on više odgovara automatskoj monetarnoj politici od fiksnog kursa.COM na duži rok proizvodi ekonomsku ravnotežu i stabilan razvoj.BH-PRAVNICI. proĎe odreĎen vremenski period u kome je recesija već prevaziĎena te ove mjere djeluju neefikasno. U odnosu na prethodni koncept ekonomske politike. U tom smislu značajne su slijedeće mjere: Instrumenti kojima se stvara ili poništava novčana masa. Prema tom mišljenju. pa do učinaka većeg broja ovih mjera. Stabilizirati tokove reprodukcije (prvenstveno učincima na stabilnost općeg nivoa cijena). domaće hartije od vrijednosti i strane hartije od vrijednosti koje posjeduje vlasnik i svojim svakodnevnim odlukama utiče na ovu strukturu. U odnosu na kejnzijanski koncept. automatskom monetarnom politikom moguće je postići 3 opća efekta: 1. aktivnom kamatnom politikom itd). Kod monetarističke koncepcije obuzdavanje inflacije se osigurava stvaranjem ravnoteže na finansijskom tržištu (tržištu novca i kapitala). monetaristi nisu preporučivali preduzimanje mjera ove prirode. Portofilio podrazumijeva strukturu imovine: gotovinu.WWW. Ravnoteža na finansijskom tržištu postoji kad je uravnotežena ponuda i tražnja za sva 3 oblika imovine. Od momenta kad se recesija uoči i preduzmu mjere sa ciljem povećanja agregata tražnje. Smatrali su da na duži rok povećanje agregata tražnje nema nikakvih učinaka na rast društvenog proizvoda jer tokovi reprodukcije neminovno ostvaruju prirodne razmjere nezaposlenosti i odgovarajući nivo proizvodnje. 2. putem uticaja na procese portofilio selekcije. U prvi plan dolaze mjere monetarne politike usmjerene na kretanje monetarnih agregata i uravnoteţenje ponude i potraţnje na finansijskom trţištu. insistiranje monetarista na automatskoj monetarnoj politici značilo je i osjetno sužavanje i pojednostavljivanje strukture ekonomsko-političkih mjera. 5. ne osporavajući kratkoročne učinke povećanja agregata tražnje.sektor javnih usluga i neki vidovi privredne infrastrukture). Značajan novi instrument je politika fleksibilnog – plivajućeg deviznog kursa. Mjere i instrumenti usmjereni na proces portofilio selekcije.1. osjetno je reduciran domet i radikalno promijenjen način unošenja države u tokove reprodukcije. operativni angažman države sužen je u obimu. Osim toga. 3. 2. 5. Monetaristi su zagovarali ekonomsku aktivnost države koja se naslanja na automatsku monetarnu politiku. zatim eskontna politika (utičući na visinu kamate i obim novčane mase). Neutralizirati destabilizacione efekte nemonetarnih faktora (prvenstveno kontrolisanje radikalnih promjena u meĎunarodnim ekonomskim odnosima).2. - 14 WWW.BH-PRAVNICI. Zbog toga. te javni zajam (nastojeći povećati ponudu ili tražnju na finansijskom tržištu). Ekonomska uloga drţave. a posebno aktivnosti centralne banke (politikom otvorenog tržišta. prvenstveno u pogledu supstitucije na finansijskom tržištu po osnovu politike otvorenog trţišta (kupoprodaja hartija od vrijednosti).COM . izazivaju reakcije na finansijskom tržištu i efekte supstitucije pojedinih oblika imovine. nastojeći da uz što manje ulaganja i rizika ostvari što veći prihod. Time se neposredno determinira globalna ravnoteža u zemlji.3. angažman države je i funkcionalno reduciran u odnosu na stepen dopune i podrške privatnoj inicijativi. pa i destabilizirajuće. Ekonomsko-politiĉke mjere.1. Monetaristi su isticali 2 opća argumenta protiv korištenja agregata tražnje kao osnovnog sredstva državno-intervencionističkog koncepta: 1. odnosno na portofilio selekciju. Zbog toga bilo kakve promjene novčane mase u opticaju. Onemogućiti da monetarna ekspanzija postane glavnim izvorom ekonomske neravnoteže (u smislu inflacije i poremećaja na finansijskom tržištu).

odnosno fiskalne politike. kao i tzv. Zbog toga ekonomska aktivnost države prvenstveno treba biti usmjerena na podsticanje agregata ponude. To znači da se inflacija ne liječi samo monetarnim sredstvima. Po njemu su rast društvenog proizvoda i zaposlenosti determinirani mikroekonomskim faktorima. uz izostanak očekivanih dugoročnih razvojnih učinaka. Motivaciju i privatnu inicijativu smatra nosiocima efikasnijeg razvoja. 5. Uĉinci. Ekonomska uloga drţave. a šire je prihvaćena u 80-im godinama 20. Od oporezivanja se isključuju sirovine. što utiče na dinamiku razvoja. sa rastom poreskog opterećenja opada motivacija za privreĎivanje i obrnuto. odnosno faktorima kojima se formira agregat ponude. što predstavlja odnos izmeĎu poreskog opterećenja i motiva za privreĎivanje. U ostvarivanju ekonomske ravnoteže ekonomija ponude polazi od ponude (proizvodnje).WWW. kako bi veći dio nacionalnog dohotka ostao u privatnim rukama i time podstakla pojedinačna motivacija u privreĎivanju. kao i od vremenskog roka.smanjenje operativnog angažmana države. 5. umjesto širenja razmjera preraspodjele dohotka od strane države. Ekonomija ponude svoju pažnju usmjerava na borbu protiv stagnacije privrednog razvoja i rasta inflacije. Kod ekonomski razvijenih zemalja. monetarizam na kraći rok znači žrtvovanje razvoja (investicija. repromaterijali. U ovom konceptu prisutne su 2 opće inovacije u strukturi ekonomskopolitičkih mjera: . Ekonomija ponude se izvorno temelji na tzv.neporeskih prihoda. monetarizam dominira stabilizacionom politikom MMF-a. Kod nerazvijenih zemalja. kapitalna dobra i drugi elementi proizvodne potrošnje.COM . Prema rastu agregata ponude treba podešavati agregat tražnje.vijeka.sektora neposrednih podsticajnih mjera za privatnu inicijativu.4. nego i povećanjem proizvodnje odnosno efikasnijim privreĎivanjem. Ekonomsko-politiĉke mjere. ovi efekti se svode samo na uravnoteženje ekonomskih tokova. kako bi se uspostavila ekonomska ravnoteža. U tom smislu.1.2.2.COM Kako se u okviru monetarizma potiskuje fiskalna politika. Efekti monetarizma na ekonomski razvoj su različiti zavisno od stepena razvijenosti zemlje. 5. U regulativnim aktivnostima države u prvi plan se nameću pitanja redefiniranja poreske. Mnogi elementi monetarizma su integralni dio ekonomskih politika najrazvijenijih zemalja. Ekonomija ponude Datira od sredine 70-ih.Lafareovoj krivulji. u smislu značajnog rasta tzv. . kako bi se osigurao veći prostor za privatnu inicijativu. što na duži rok proizvodi povećanje efikasnosti privreĎivanja i stabilan privredni rast. Ovaj koncept polazi od proizvodnje i agregata ponude. to je značilo i reafirmaciju liberalnih postavki o neutralnim uĉincima oporezivanja. inovirana struktura javnih prihoda. Pored toga. 5. pomjeranje poreskog opterećenja sa dohotka (proizvodnje) na finalnu potrošnju.potenciranje mikroekonomske politike i indirektnih mjera kojima se utiče na efikasnije privreĎivanje. suţenim razmjerama preraspodjele dohotka te o budţetskoj ravnoteţi. što posredno za posljedicu ima da veliki broj zemalja danas svoju ekonomsku politiku zasniva na postavkama monetarističke ekonomije.2.BH-PRAVNICI.BH-PRAVNICI. Ovo se - - 15 WWW. zaposlenosti itd) za račun ravnoteže. prvenstveno javnog zajma. U tom smislu. Pritom je bitna pretpostavka umanjenje državne intervencije. Zbog toga zagovornici ove koncepcije zahtijevaju da veći dio nacionalnog dohotka i kapitala treba ostati u privatnim rukama.3.2. posebno su značajne slijedeće mjere: opće smanjenje poreskog pritiska.

4. KONCEPCIJE EKONOMSKE POLITIKE MANJE RAZVIJENIH ZEMALJA Za odreĎenje pojma razvijenosti u ekonomskoj teoriji danas je u upotrebi kvantitativni indikator. . 6. Znatno se ublažavaju poreske progresije.suočene su sa demografskom eksplozijom (1990. To znači znatno elastičnije korištenje instrumenata usmjerenih na uravnoteženje finansijskog tržišta. zbog čega su sve nerazvijene zemlje posegle za kreditima iz inostranstva. što je proizvelo pojavu visokih i stalno rastućih dugova ovih zemalja. U ekonomskoj politici pojedinih zemalja te varijacije podrazumijevaju sintezu elemenata više koncepcija ekonomske aktivnosti države.COM realizira uvoĎenjem poreza na dodatnu vrijednost ili zadržavanjem poreza na promet u trgovini na malo. 16 WWW. MeĎutim. kao posljedica nedostatka poreskih prihoda javljaju se hronični i enormni budžetski deficiti. Opće odrednice Bez obzira na specifičnosti i meĎusobne razlike u ekonomskoj razvijenosti. 6.udio poljoprivrednog stanovništva u strukturi radno aktivnog stanovništva je izuzetno visok. prvenstveno društveni bruto proizvod po stanovniku. zajedničke karakteristike ovih zemalja su: .godine je 77% svjetskog stanovništva živjelo u grupi zemalja sa niskim dohotkom).COM . koristeći indikatore opće razvijenosti (visina dohotka per capita. s tim što u odnosu na monetaristički koncept ova ravnoteža nije tako rigidna. . Ekonomska uloga drţave Pomenute odrednice ekonomskog razvoja uslovile su naglašenu ekonomsku ulogu države u manje razvijenim zemljama. Mjere monetarne politike su uglavnom u funkciji monetarne ravnoteže.BH-PRAVNICI. Ono što je u razvijenim zemljama tokom dužeg perioda činila privatna inicijativa. Zbog toga za manje razvijene zemlje ekonomija ponude ima znatno sužene mogućnosti primjene. odnosno duţniĉku krizu. Te varijacije se kreću od elemenata komandne ekonomije. pri čemu poseban značaj imaju aktivnosti države na strategiji privrednog razvoja. Zajednička karakteristika većine nerazvijenih zemalja je znatan operativni angažman države.2.najmanje razvijene zemlje sa niskim dohotkom.1. preko klasičnog liberalnog koncepta. Globalna recesija u 80-im godinama manifestirala se kroz pad cijena sirovina i porast kamatnih stopa.BH-PRAVNICI.2. Agencije u okviru UN-a. 6. 5.niska stopa industrijalizacije. . Zbog toga u nerazvijenim zemljama postoji veliki broj varijacija odnosa izmeĎu ekonomske aktivnosti države i tržišnog mehanizma. ureĎenja vodenih tokova i sistema navodnjavanja radi povećanja poljoprivredne proizvodnje i podsticanja privatne inicijative. najčešće vrše diferenciranje država u 3 grupe: . pa do intervencionističkog koncepta. . u manje razvijenim zemljama morala je preuzeti državna struktura. . Smanjenje poreskog pritiska i jačanje motivacije u privreĎivanju nesumnjivo je za posljedicu imalo povećanje efikasnosti ukupne privrede.WWW. posebno u pogledu izgradnje brana.zemlje sa visokim dohotkom. Uĉinci. kao i nepotpuna zaposlenost. smanjuju poreski razredi te obaraju marginalne poreske stope.problem hroničnog nedostatka kapitala. Pritom je značajno organiziranje velikih investicionih projekata. Ekonomija ponude je danas najčešće prisutan koncept ekonomske politike u grupi najrazvijenijih zemalja. stepen opće pismenosti stanovništva i učešće preraĎivačke industrije u ukupnom dohotku). bitnu promjenu poreske politike predstavlja oporezivanje dohotka.zemlje sa niskim dohotkom.

U manje razvijenim zemljama primjena savremenih koncepcija ograničena je samo na pojedine njihove elemente. ili pak zadržati naglašenu ekonomsku ulogu države. Njima se anuliraju veći debalansi. Lanci siromaštva Ekonomska politika najnerazvijenijih i nerazvijenih1 zemalja osuĎena je na instrumente i mjere kratkoročnog karaktera. Iz domena ekonomije ponude. . ali istovremeno otvaraju i nove neravnoteže bez ozbiljnih pomaka u ukupnim tokovima privreĎivanja. . 6. Njima se nastoje osigurati sredstva za brži rast investicija i privredni razvoj po tom osnovu. 7. . 6. MeĎutim.COM Veoma bitna mjera ekonomske politike nerazvijenih zemalja je osiguranje dodatnih izvora akumulacije. značajne su ekonomsko-političke mjere usmjerene na stimuliranje domaće privatne incijative i stvaranje poreskih olakšica (“poreskih oaza”) za inostrani kapital.WWW. Naime. Ekonomsko-politiĉke mjere Postavlja se pitanje koliko je kejnzijanski koncept ekonomske politike od pomoći nerazvijenim zemljama.shvatanje inflacije kao realnog fenomena. DIREKTIVIZAM Osnovu socijalističke ekonomske doktrine i koncepta ekonomske politike postavili su Marks i Engels. nerazvijene između 450 i 1.4. preko politike vanjske trgovine. Opće odrednice 1 Najnerazvijenije zemlje imaju bruto proizvod per capita ispod 450 USD. bilo iz domaćih izvora ili iz inostranstva. Regulativna sredstva eknomske politike koja su zajednička za nerazvijene zemlje su: . Ostaje aktuelna dilema da li otvoriti veći prostor za tržišni mehanizam. pa do politike cijena. posebno neposrednih investicija. uključujući statističke i matematske metode u okviru intervencionizma.BH-PRAVNICI. .3. raspodjele i investicija.800 USD.posticanje investicija iz domaćih izvora. od neposredne su koristi prilikom izrade strategije i planova razvoja nerazvijenih zemalja.COM . .mjere kojima se stimulira uvoz kapitala. a zatim kasnije razvijali Lenjin i drugi klasici marksizma. kejnzijanski koncept odnosi se na izrazito razvijene zemlje u kojima je pad društvenog proizvoda i zaposlenosti prouzrokovan nedovoljnom potražnjom.BH-PRAVNICI. 17 WWW.makroekonomski agregati. što diktiraju aranžmani sa MMF-om. kejnzijanski koncept pomaže kreatorima ekonomske politike nerazvijenih zemalja prvenstveno kroz: .1. .u domenu ocjene opravdanosti stranih kredita. U nerazvijenim zemljama proizvodni kapaciteti. Ukupna ekonomska aktivnost države očito je intervencionistička. a učešće elemenata monetarizma i ekonomije ponude u osnovi zavisi od obima i vrste aranžmana konkretne zemlje sa MMF-om i drugim meĎunarodnim organizacijama ekonomskog karaktera. Zbog toga su elementi monetarizma silom prilika dio zvaničnih ekonomskih politika većeg broja nerazvijenih zemalja. odnosno ponuda nikad nije bila prevelika da bi izazvala ekonomsku neravnotežu i stagnaciju u tokovima privreĎivanja.preferiranje radno-intenzivnih grana privrede radi povećanja zaposlenosti.aktivnosti na supstituciji uvoza iz raspoloživih domaćih resursa. Monetaristiĉka koncepcija značajna je sa aspekta voĎenja antiinflacione politike i uravnoteženja monetarnih i privrednih tokova. . kao i savremeni marksisti. a ne monetarne pojave. Ove mjere pretpostavljaju korištenje velikog broja instrumenata od fiskalne i monetarno-kreditne politike.mjere zaštite domaće privrede od konkurencije iz inostranstva. 7.stimuliranje izvoza.

da bi tokom vremena počeo proces odumiranja države u pravcu izgradnje društva zasnovanog na slobodnoj i neposredno izraženoj zajedničkoj volji svih članova. Privatni sektor bio je ograničen po osnovu obima sredstava u ličnoj svojini. Ekonomska aktivnost države odnosila se ne samo na državni sektor. kao osnovni elementi socijalističke privrede mogu se naznačiti: . jer bi se time legaliziralo prisvajanje po osnovu vlasništva. input proizvodnje. 7. Osnovni ekonomski zakon je centralni drţavni plan. Drugo pitanje opće kritike je eksploatacija. To je u suprotnosti sa temeljnim principom socijalističkih društava po kome su rad i rezultati rada jedini osnov pojedinačnog prisvajanja. Klasici marksizma su samo uzgredno i fragmentarno razmatrali ustrojstvo privreĎivanja u budućem socijalističkom društvu. čime se suspenduje djelovanje tržišta. odnosno naknadnog (ex post) djejstva tržišnog mehanizma čime se otvara problem usklaĎenosti proizvodnje sa potrebama u društvu i pojave nepotrebnog rada (za robe koje nisu valorizirane na tržištu).socijalističkoj robnoj privredi svedeni su samo na trţište roba i usluga. što je značilo da ima snagu zakona u smislu obaveznosti i ispunjenja planskih zadataka.COM Socijalistička ekonomska doktrina u osnovi znači kritiku i negiranje kapitalističkog načina proizvodnje. uz naglašeno prisustvo administrativnih mjera. kao i po vrsti djelatnosti ovog sektora. kako bi se sačuvali socijalistički odnosi. Podešavanje agregata tražnje prema agregatu ponude ostvaruje se putem kreditnih i gotovinskih planova sa centralnom bankom kao jedinstvenim emisionim. MeĎutim.naglašena ekonomska uloga države. neprihvatljivo je bilo funkcionisanje tržišta kapitala i sredstava.privredni razvoj i odnosi u privreĎivanju su pod neposrednom svjesnom društvenom kontrolom na nivou državne zajednice.BH-PRAVNICI. . posebno u početnom stadiju (kao diktatura proletarijata).2. tako da ne postoji cjelovita teorija socijalističke ekonomije. i to u smislu da postoji komplementarni odnos izmeĎu zakona vrijednosti (ono što je objektivno dato) i svjesnog djelovanja (ono što se želi postići planiranjem). Pored toga.planom su obuhvaćeni svi proizvodni subjekti.WWW. Direktivnost. odnosno zadaci iz oblasti proizvodnje. 18 WWW. s obzirom na stihijnost zakona ponude i potražnje.vijeka u praksi socijalističkih zemalja. Sveobuhvatnost. Praktično su općedržavnim budžetom bili obuhvaćeni svi finansijski tokovi u zemlji. kao glavni budžetski rashodi javljaju se ekonomski izdaci. Budžet pritom sadrži ne samo prihode od poreza i sl. iz njihove kritike kapitalističkog društva. zasnovan na 2 principa: 1. S druge strane. kreditnim i blagajničkim centrom. Kritika se prvenstveno odnosi na neorganiziranost robne privrede. tj. U ovakvim ekonomijama ne nameće se u otvorenoj formi problem ekonomske neravnoteže. Glavni instrument općedržavnog plana su finansijski tokovi obuhvaćeni općedržavnim budžetom.osnovu društva i sistema privreĎivanja čini državna. već i prihode od poslovanja državnih preduzeća. funkcionalni dometi tržišta u tzv. jer država u planu na bazi materijalnih bilansa odreĎuje agregat ponude i prema njemu definira i finansijske tokove. Ekonomska uloga drţave Osnovni mehanizam organiziranja i povezivanja privrednih tokova je centralni drţavni plan. 2. MeĎutim. odnosno kasnije društvena svojina kao njen izvedbeni oblik. Ovakav stav u odnosu izmeĎu zakona vrijednosti i planiranja je relativiziran 60-ih godina 20. jer kapitalistički način proizvodnje neminovno vodi klasnoj podjeli društva. . osim oblasti lične potrošnje i skromnog privatnog sektora. Funkcioniranje tržišta rada bilo je nespojivo sa osnovom sistema koji pretpostavlja radničku klasu na vlasti. već i na dvostruko ograničeni privatni sektor putem intenzivnih regulativnih mjera.BH-PRAVNICI. finansijska sredstva u odnosu na troškove proizvodnje i veličina dobiti. Ove odrednice u osnovi znače nespojivost socijalističkog društva i tržišnog privreĎivanja.COM .

veličina per capita ostaje ista. Uĉinci Učinci direktivizma na ekonomski razvoj su različiti.niska efikasnost u korištenju sredstava akumulacije. . Kratkoročne prednosti komandne ekonomije su: . pojavljuju se i prve pukotine u ovoj “zatvorenoj ravnoteži”. Nazadovanje u ekonomskom razvoju postoji kad društveni proizvod ima manji rast u odnosu na priraštaj stanovništva. Naime.3.BH-PRAVNICI.svoĎenje dometa monetarno-kreditnih mjera i instrumenata fiskalne politike na kontrolu preduzeća u pogledu ispunjenja plana. bitno je istaći da je kritička analiza funkcioniranja tržišne privrede značila i dublje sagledavanje općih zakonitosti ekonomskog razvoja i odnosa izmeĎu pojedinih njegovih segmenata. . tako i operativnih mjera kojima se utvrĎuju pojedinačni planski zadaci.gotovo isključivo prisustvo administrativnih mjera u odnosu na ekonomske mjere. Pored toga.otvaranje strukturalnih neusklaĎenosti u proizvodnji i raspodjeli itd. 7. na duži rok robne privrede ostvaruju znatno veću stopu privrednog i ekonomskog razvoja. kad se otvara prostor za izvjesnu ekonomsku samostalnost privrednih subjekata. . na duži vremenski period direktivizam ima niz negativnih učinaka. Strukturu ekonomsko-političkih mjera u okviru direktivizma karakterizira: . U pogledu općih učinaka direktivizma. 7. Ekonomsko-politiĉke mjere Težišne ekonomske odluke donose se u okviru državnog aparata.koncentracija sredstava akumulacije i po tom osnovu ostvarivanje dinamičnije industrijalizacije u zemlji.COM . . što se odražava i na produktivnost rada. . . Na kraći rok direktivističke privrede u odnosu na tržišne ekonomije ostvaruju veću stopu ekonomskog rasta. .naglašeno prisustvo kako regulativnih.odsustvo motivacije za efikasnije korištenje postojećih proizvodnih kapaciteta i fondova.lakše organiziranje krupnih investicionih projekata itd. . Privredni subjekti svode se na izvršioce planskih zadataka. zavisno od toga da li se posmatraju na kraći ili na duži vremenski period.WWW. tj.manje oscilacije i poremećaji u privrednim tokovima. U vrijeme reformi 60-ih godina 20.COM odnosno agregat tražnje. .veća ekonomska i socijalna sigurnost radnika. . EKONOMSKI RAZVOJ 1. neki instrumenti direktivističke ekonomske politike pokazali su se efikasnim u obliku modificiranom prema tržišnoj privredi. obzirom na simboličan legalni prostor za djelovanje tržišnih zakonitosti. . kao što su: .tehnološko zaostajanje u odnosu na tržišne privrede. tako da veličina per capita takoĎer ima rast. MeĎutim.vijeka.planiranje u okviru društva. učešće radnika u upravljanju itd). POJAM EKONOMSKOG (PRIVREDNOG) RAZVOJA Ekonomski (privredni) razvoj podrazumijeva da društveni proizvod (nacionalni dohodak) ima veći rast od stope priraštaja stanovništva.BH-PRAVNICI.preferiranje ekstenzivnog umjesto intenzivnog privrednog razvoja. 19 WWW. elementi javnog sektora.eliminiranje otvorene nezaposlenosti i intenzivniji angažman raspoloživog fonda rada.dominantnost realnih (materijalnih) mjera u odnosu na makroekonomske mjere.odsustvo konkurencije na domaćem tržištu izaziva slabu konkurentnu sposobnost privrede na meĎunarodnom tržištu . Zbog toga su preuzeti u okviru državno-intervencionističke ekonomije (npr. neki vidovi socijalne sigurnosti radnika.4. što se prvenstveno manifestira putem inflacije i inostranih zaduživanja socijalističkih zemalja. . Stagnacija znači da su rast DP i broja stanovnika jednaki.

odnosno specijalizacije ljudskih radova i proizvodnih procesa. stabilni i uravnoteženi rast i ciklični tokovi razvoja.predindustrijsko društvo. odnosno proizvodni odnosi. obrazovanja. Dosadašnji razvoj u svijetu prošao je kroz slijedeće faze: . poseban značaj imaju oni podsistemi društva koji imaju neposrednije učešće prilikom definiranja društvenog okvira privreĎivanja.2. masovnom proizvodnjom i visokim stepenom potrošnje (potrošačko društvo). U ranijim fazama privrednog razvoja u svijetu.industrijsko društvo. sa naturalnom proizvodnjom kao dominantnim oblikom privreĎivanja. počev od ustavnog ustrojstva države. sa afirmacijom robne privrede i stvaranjem pretpostavki za razvoj industrije. Faktori razvoja Faktori ekonomskog razvoja. 1. odnosno društvene zajednice. odnosno ljudski faktor. 1. nauke. tehničko-tehnološki progres i društveni uslovi. Materijalnoproizvodna komponenta obuhvata porast društvenog proizvoda. prirodna bogatstva (predmeti rada) i proizvedena bogatstva (sredstva rada). Društvena komponenta pretpostavlja funkcionalnu vezu izmeĎu procesa privreĎivanja i njegovog šireg okruženja. možemo govoriti o općim determinantama i o faktorima ekonomskog razvoja. Na taj način se privreĎivanje potvrĎuje kao društveni odnos. Faze razvoja. Smisao organiziranja i povezivanja proizvodnih procesa u širim društvenim okvirima je da se najefikasnije iskoriste postojeći resursi u društvu i time ostvari optimalan ekonomski razvoj. . pretpostavka je razumijevanje glavnih područja istraživanja u ovim teorijama. sa krupnom robnom privredom.3. a istovremeno se utemeljuje kao jedan od najznačajnijih podsistema u okviru društva kao sistema.4. 2. jer je rezultat privreĎivanja uslovljen njihovim zajedničkim djelovanjem. Ova 3 faktora čine jedinstvo. a faktori neposredno. Materijalna i društvena komponenta Ekonomski razvoj u osnovi ima 2 komponente: materijalno-proizvodnu i društvenu. kao faktori ekonomskog razvoja javljaju se i: akumulacija.tradicionalno društvo. odnosno proizvodni faktori su: stanovništvo. Podruštvljavanje ekonomskih tokova Uporedo sa razvojem proizvodnih snaga tekao je i proces društvene podjele rada. Imajući u vidu ovu komponentu. Značaj pojedinih faktora kroz historiju bio je različit.COM 1. .1. prirodni faktori (prvenstveno klima i plodnost tla) bili su od presudnog značaja. govori se o privrednom razvoju. 20 WWW. OPĆE DETERMINANTE EKONOMSKOG RAZVOJA MeĎu determinantama ekonomskog razvoja. političkog režima. dok je u današnjim uslovima tehnički progres najdinamičniji faktor razvoja. 2.WWW. a to su: faze razvoja.postindustrijsko društvo (informacione tehnologije i razvoj kompjuterizirane proizvodnje).BH-PRAVNICI. . Imajući u vidu ove komponente i činjenicu da privreĎivanje kao društveni odnos podrazumijeva jedinstvo materijalno-tehničkih procesa sa ekonomskim i ukupnim odnosima. Istovremeno se odvijao i proces integriranja ovih različitih proizvodnih aktivnosti u cjelinu tokova društvene reprodukcije.BH-PRAVNICI. Teorijske osnove privrednog razvoja Za elementarnu spoznaju teorijskih osnova privrednog razvoja. Osim proizvodnih faktora. zavisno od stepena razvijenosti privrede.COM . Opće determinante na privredni i ekonomski razvoj utiču posredno. pa do sistema socijalne zaštite.

BH-PRAVNICI. Stabilni i uravnoteţeni razvoj. On sadrži 2 ključne faze: .psihološka teorija faktore ciklusa nalazi u pesimističkim i optimističkim očekivanjima stanovništva.naturalna uravnoteženost. Po pravilu postoji povezanost i uslovljenost izmeĎu stabilnog i uravnoteženog razvoja. Kao odstupanje od općeg pravila. koja cikluse objašnjava ekspanzijom bankovnog kredita.teorija pretjeranih investicija objašnjenje ciklusa nalazi u prevelikim investicijama. odnosno o zemljama sa nerazvijenim proizvodnim snagama i niskim dohotkom i zemljama sa razvijenim proizvodnim snagama i visokim dohotkom.ekspanziju.inovaciona teorija uzrocima ciklusa smatra naglo uvoĎenje pronalazaka i inovacija uopće. U odnosima izmeĎu stabilnog i uravnoteženog razvoja moguće su 4 varijacije: 1. Najpoznatije teorije privrednih ciklusa su: . Dakle. Pod stabilnim privrednim razvojem podrazumijeva se stabilnost u porastu društvenog proizvoda. 2. koja se tiče odnosa izmeĎu novčanog izraza ponude i agregata tražnje. odnosno rast društvenog proizvoda. odnosno “ravnoteža u uslovima visoke nezaposlenosti”. Cikliĉni tokovi razvoja. . Pored toga. Uravnoteženi razvoj ima 2 temeljne dimenzije: . odnosno državne zajednice. prvenstveno kada su u pitanju uslovi privreĎivanja definisani u okviru privrednog sistema i ekonomske politike. .kontrakciju.BH-PRAVNICI. Ovim se omogućava svojevrsno korigovanje kvantitativnih pokazatelja.proizvodnju.monetarna teorija. koja znači prosperitet u rastu proizvodne moći i društvenog proizvoda uključujući i zaposlenost. . koja se odnosi na materijalnu usklaĎenost osnovnih oblasti i grana privrede.WWW. 3. Ekonomski sistem i privredni razvoj Ekonomski sistem obuhvata: . prvenstveno ponude i tražnje. stabilni privredni razvoj podrazumijeva i stabilnost u društvenom okruženju. Uravnoteženi privredni razvoj podrazumijeva srazmjernost izmeĎu pojedinih oblasti i grana privreĎivanja.COM Navedene faze razvoja za kriterij imaju samo kvantitativne pokazatelje. Privredni ciklus prema većini ekonomista obuhvata period od 8-10 godina. . unutar koje se nakon najviše tačke u razvoju (“vrh”) bilježe depresivna kretanja sve do najniže tačke (“uvala”). Tipičan primjer je politika tzv. . Moguće je da postoji ravnoteža u privredi.teorija nedovoljne potrošnje privredne cikluse objašnjava činjenicom da suviše dohotka ide bogatom ili štedljivom dijelu stanovništva. Stabilni privredni razvoj kroz duži period kao nezaobilaznu pretpostavku ima uravnoteženi razvoj. pa u tom smislu možemo govoriti o zemljama sa centralno-planskom ekonomijom i zemljama sa tržišnom ekonomijom. kao jedinstvo materijalno-proizvodnih procesa i odnosa u vezi s tim.COM . To znači da se iz godine u godinu bilježe povećane godišnje stope rasta društvenog proizvoda. Upravo neuravnoteženost izaziva i nestabilan rast društvenog proizvoda.2. moguće je da se u kratkom periodu ostvari stabilni privredni rast i u uslovima odsustva uravnoteženosti.napregnutog privrednog razvoja po osnovu dodatnih izvora akumulacije za račun monetarne ravnoteže. 21 WWW. 4. Unutar ovih faza formiraju se različita društva. Teorije o cikličnim privrednim kretanjima javljaju se na bazi analize tokova privreĎivanja kroz duži vremenski period. . 2. Bitno je napomenuti da su zadnje 2 varijacije odstupanje od općeg pravila i da su moguće samo u kratkom roku. ali i stagnacija privrednog razvoja. kad počinje oživljavanje privrednih tokova.tržišna ravnoteža. kao i proporcionalnost izmeĎu pojedinih makroekonomskih agregata. Nestabilni privredni razvoj po pravilu podrazumijeva i neuravnoteženi razvoj.

Razmjere unošenja države u ekonomske tokove odreĎuju 22 WWW. institucija i metoda organizovanja i usmjeravanja tokova reprodukcije. Struktura institucija obuhvata institucije i organizacije čija je djelatnost u cjelini ili djelimično vezana za privreĎivanje. pomoć nezaposlenim itd). odnosno od učešća pojedinih oblika vlasništva u ukupnoj svojinskoj strukturi. Generalno pitanje u ovom domenu je odnos izmeĎu tržišnog mehanizma i ekonomske uloge države. U osnovi se može govoriti o 3 grupe institucija: 1.COM ukupnost društvenih odnosa. Radni odnosi. odnosno privredni poredak zavisi od oblika svojine. pretpostavka je sagledavanje statusa ekonomskog podsistema u odnosu na društvo. Za razumijevanje odnosa izmeĎu ekonomskog sistema i privrednog razvoja. Radni odnosi. stohastiĉki karakter –na privredni razvoj utiče znatan broj neekonomskih faktora. Struktura institucija. kao i osnovnih elemenata ovog podsistema koji imaju uticaja na razvoj. kultura i sl. banke. asocijacije poslodavaca i sl). kolektivna ili javna potrošnja. Metodi društvenog organiziranja tokova reprodukcije. ostale institucije (političke partije. a zatim i aktivna socijalna politika (politika životnog standarda. javlja se tzv. osiguravajuća društva itd. a ostale 2 grupe kao makroekonomski subjekti. Pored toga.ekonomska i socijalna sigurnost radnika i graĎana su značajan element ekonomskog sistema sa neposrednim višestrukim vezama sa društvom kao najširim sistemom. 2. redistributivni model podrazumijeva da država putem preraspodjele dohotka treba svim graĎanima obezbijediti osnovnu socijalnu sigurnost. Zbog toga. prva grupa faktora se najčešće označava kao mikroekonomski subjekti. Raspodjela ekonomske moći. počev od pojedinih grana i oblasti privreĎivanja. preko institucionalne osnove privreĎivanja i oblika društvene organizacije. tj. neprivredne djelatnosti kao što su obrazovanje. Sa stanovišta ekonomskog sistema i privrednog razvoja. ekonomski sistem kao dio šireg društvenog sistema ima najviše neposrednih veza sa ostalim sistemima. sindikati. - - - Elementi sistema koji imaju značajniji uticaj na privredni i ekonomski razvoj su: a) b) c) d) Raspodjela ekonomske moći. dinamiĉki sistem – ova osobenost proizilazi iz činjenice da je privreĎivanje po prirodi dinamičan proces. zatim penzijskoinvalidsko osiguranje. odnosno institucije javno-pravnog karaktera). institucije koje normiraju društveni okvir privreĊivanja i usmjeravaju tokove privredne aktivnosti (državne institucije. a država garantuje samo ravnopravnost učesnika u društvenim odnosima. čime se javlja i naglašen stepen neizvjesnosti ekonomskih odluka. 3.WWW. već u vrijeme prvih oblika aktivnog unošenja države u tokove privreĎivanja. pa do ekonomskopolitičkih mjera.preduzeća. osnovni nosioci privredne aktivnosti.COM . tj. Postoje 2 izvorna modela socijalne politike: rezidualni pretpostavlja da se pojedinac sam brine o zadovoljavanju svojih potreba i interesa. Metodi društvenog organiziranja tokova reprodukcije u suštini se odnose na osnovni mehanizam na osnovu kojeg se odvijaju procesi privreĎivanja. zdravstvo. što podrazumijeva i primat društvenog nad ekonomskim sistemom. sloţen sistem – obuhvata veći broj podsistema.BH-PRAVNICI. Osobenost ekonomskog sistema se prvenstveno odnosi na slijedeće karakteristike: hijerarhijsko ustrojstvo – ekonomski sistem je dio znatno šireg društvenog sistema.radniĉko zakonodavstvo.BH-PRAVNICI.

COM prirodu privrede (tržišna ili netržišna). uticaj ekonomskog sistema na ukupni društveni razvoj je supsidijarnog značaja. On različite institucije kao nosioce političke vlasti. Politiĉki reţim i slobode. kao skup zakona i drugih propisa kojima se regulišu odnosi u priveĎivanju i ekonomska politika. 2. Neosporno je da ekonomski sistem ima višestruke uticaje na ustrojstvo političkog sistema. Ekonomska snaga pojedinaca na koje se neka norma odnosi. Postoje 2 opće forme unošenja države u društvenu reprodukciju: privredni sistem. Socijalne vrijednosti imaju povratni uticaj na privredni razvoj u smislu da se javljaju kao proizvodne snage. Pomenuta 2 pristupa ipak su rezultat krajnosti. Prvi se tiče nedovoljnosti unutrašnje logike tokova privreĎivanja. U domenu odnosa političkog sistema i ekonomskog razvoja. uključujući i operativni angažman države u tokovima privreĎivanja. 2. kao i koncepciju ekonomske politike (liberalna ili intervencionistička ekonomija). Suština političkog sistema je borba političkih snaga da ovladaju ovim institucijama. 2. Političke i socijalne vrijednosti demokratskog političkog sistema neposredno se transformiraju u ekonomske snage društva. U slučajevima kada norma tangira širok krug pojedinaca. od posebnog značaja je priroda političkog režima i stepena garancije ljudskih prava i sloboda.ekonomski determinizam i tzv. U pogledu odnosa izmeĎu političkog i ekonomskog sistema. Efikasnost pravnog poretka u domenu privrede rezultat je 2 faktora: 1. Drugi razlog odnosi se na usklaĎivanje preferiranih pojedinačnih interesa sa javnim interesima. uz korištenje instrumenata pravnog sistema i autoriteta države (npr. čime se amortiziraju negativne implikacije djelovanja tržišnih zakonitosti na društvo kao sistem. gdje se po pravilu koristi pravni instrumentarij.BH-PRAVNICI.politiĉki (svjesni) determinizam. Time se potencira i povratni uticaj političkog sistema na sistem privreĎivanja. te društvene snage koje stvaraju politiku i u čije ime pomenute institucije vladaju. Prema pristupu političkog (svjesnog) determinizma. Pritom država ne samo da stvara ambijent za uspješno privreĎivanje.kontrola bankarskog sistema. Ekonomski ili tzv. Relativan odnos snaga izmeĎu pojedinačnih ekonomskih interesa i javnog interesa sadržanog u pravnoj normi. Politiĉki sistem i ekonomski razvoj Politički sistem podrazumijeva proces stvaranja i donošenja odluka kojima se rješavaju sukobi interesa meĎu pojedinim grupama i istovremeno osigurava funkcioniranje i razvoj društvene zajednice. odnosno kad se od strane države nameću odreĎene obaveze privrednim subjektima (porezi i sl). kao i meĎusobni rivalitet ekonomskog i političkog sistema u odnosu na opći društveni razvoj.svjesni determinizam. pravila berzanskog poslovanja itd). 23 WWW.3. To znači da je neophodno regulisanje odreĎenih odnosa izmeĎu učesnika u društvenoj reprodukciji. ali treba istaći da sistem vlasti i politike istovremeno ima i relativnu samostalnost. Pravni poredak i ekonomski razvoj Postoje 2 razloga općeg karaktera koji nalažu dodirne tačke privrednog i pravnog poretka. u smislu raspolaganja zalihama i mogućnosti preorijentacije ekonomskih aktivnosti. već osigurava i niz socijalnih zahtjeva. u osnovi se može govoriti o 2 dijametralno različita pristupa: tzv.4. U tom smislu se ističe da dominantan uticaj ima politički sistem i da praktično svjesno ostvarivanje promjena u društvu ničim nije limitirano.WWW. Prema konceptu ekonomskog determinizma (historijskog materijalizma).COM . kao ukupnost odluka i mjera države kojima se utiče na usmjeravanje privrednih kretanja. a time i proces razvoja društva u cjelini.BH-PRAVNICI. veća je mogućnost izigravanja zahtjeva koje ta norma sadrži. Demokratski politički sistem svoju potvrĎuje se upravo putem efikasnog ekonomskog i socijalnog razvoja. proces privreĎivanja determinira i ostale procese i odnose i društvu. prvenstveno organima vlasti.

WWW. srazmjera izmeĎu tih faktora je preduvjet optimalnog ekonomskog razvoja. odnosno kvalitativnih obilježja stanovništva. ekonomska struktura. S druge strane. Obzirom da su proizvodni rezultati uvijek uslovljeni zajedničkim učešćem sva 3 faktora.COM . 24 WWW. Iz ove populacije se praktično formira ponuda radne snage. Ovo objedinjavanje se u osnovi vrši preko ustava i operacionaliziranjem ustavnih odredbi u okviru privrednog sistema. te se sa stanovišta ekonomskog razvoja ovaj dio populacije javlja i u funkciji proizvoĎača i u funkciji potrošača.osnove privrednog sistema (pravno reguliranje tokova reprodukcije). na osnovu kojih se i bez promjena samog ustavnog teksta redefinira opći okvir privreĎivanja. UtvrĎivanje brojnog stanja stanovništva u jednoj zemlji vrši se na bazi zvaničnog popisa koji se organizuje u odreĎenom vremenskom intervalu (najčešće svakih 10 godina). je u mogućnosti da pravni poredak podesi prema zahtjevima ekonomije.COM Izvedbene forme objedinjavanja privrednog i pravnog poretka. FAKTORI EKONOMSKOG RAZVOJA Polazeći od činjenice da proces privreĎivanja pretpostavlja 3 osnovna elementa – radna snaga. a u procesu potrošnje kao potrošač dobara. obima proizvodnje. Stanovništvo kao faktor ekonomskog razvoja Sa stanovišta ekonomskog razvoja. Ustavnopravnim normama regulišu se najvažniji društveni odnosi. brojno stanje i visina dohotka koji stanovništvo ostvaruje. odnosno kombinacija proizvodnih faktora. odnosno stavljaju se u funkciju i pospješuje ostvarivanje naznačene kombinacije proizvodnih faktora. Uobičajeno je da se stanovništvo razmatra kroz dvije ravni: kroz brojno stanje i preko strukture. organizacije proizvodnog procesa. Ovom grupom faktora animiraju se proizvodni faktori. koristeći demokratske principe organiziranja političkog sistema javne vlasti. te od prirode samog proizvoda. Naime. ako se zanemari vanjskotrgovinska razmjena. u osnovi opredjeljuje i veličinu tržišta. brojno stanje stanovništva odreĎuje obim i strukturu proizvodnje u okviru jedne zemlje. . uloga stanovništva je dvostruka: u procesu proizvodnje javlja se kao proizvoĎač. Kako je proces privreĎivanja dinamičan. Najvažniji elementi strukture stanovništva su aktivno i pasivno stanovništvo. Radno aktivno stanovništvo čini dio ukupnog stanovništva koji je sposoban za privreĎivanje. 3.BH-PRAVNICI. Druga grupa faktora obuhvata akumulaciju. to je i kombinacija faktora podložna promjenama. tehnički progres i društvene uslove rada. To izmeĎu ostalog omogućava i tzv.elastiĉnost ustavnih normi. kao što su: . Ustavnopravne norme reguliraju opći okvir privreĎivanja u državnoj zajednici. Brojno stanje stanovništva je prvenstveno značajan faktor dimenzioniranja unutrašnjeg tržišta zemlje. te ustav sadrži i temeljne norme koje se odnose na proces privreĎivanja. predmeti rada i sredstva rada. . Struktura stanovništva. 3. U demografskim analizama u radno aktivni dio stanovništva ubrajaju se lica starosti izmeĎu 15 i 65 godina. zavisi od tehničke i tehnološke osnove proizvodnje. To znači da.podjela ekonomsko-političke vlasti.BH-PRAVNICI. Ta srazmjera.priroda privrede (stepen ekonomskih sloboda privrednih subjekata).1. . Kretanje veličine stanovništva izražava se stopom prirodnog priraštaja koja je uslovljena stopom nataliteta (broj roĎenih na 1000 stanovnika) i stopom mortaliteta (broj umrlih na 1000 stanovnika). obrazovna odnosno kvalifikaciona struktura i ekonomsko-socijalna struktura. prvu grupu faktora čine oni koji neposredno determiniraju rast proizvodnih snaga društva i uvećanja bogatstva društvene zajednice.ekonomska uloga države (oblici društvene organizacije privreĎivanja).

U suštini politike zapošljavanja radi se o kombinaciji ekonomskih zakonitosti i tzv.COM Pasivno ili izdrţavano stanovništvo obuhvata lica koja zbog starosti (ispod 15 ili preko 65 godina) ili bolesti ne mogu biti uključeni u proces privreĎivanja. Ono ima pozitivne socijalne i političke. koji predstavlja neposredno korištenje radne snage bez ikakve društvene korisnosti.socijalne zaposlenosti na drugoj strani. Nezaposlenost nedovoljne (premale) traţnje predstavlja neusklaĎenost ponude i tražnje radne snage (niska tražnja u odnosu na ponudu) i u osnovi može biti dvostruka: . Proizvodne mogućnosti zemlje su veće ukoliko ima kvalificiraniju radnu snagu i obrnuto.frikciona nezaposlenost. Ekonomsko-socijalna struktura je istovremeno pokazatelj stručne i kvalifikacione osnove radnog potencijala i stoga je polazište za definiranje strategije privrednog i ekonomskog razvoja. odnosno prikrivena. Ekonomsko – socijalna struktura je pokazatelj angažovanosti stanovništva u pojedinim sektorima društvene reprodukcije. nego se poduzimaju raznovrsne aktivnosti kojima se korigiraju učinci ekonomskih zakonitosti.unutrašnjim zakonitostima privrednog razvitka.cikliĉna nezaposlenost. S druge strane.agrarne prenaseljenosti. Putem socijalne zaposlenosti koriguje se ekonomska zaposlenost. Obično se kao glavni vid koncentracije prikrivene nezaposlenosti navodi poljoprivreda u uslovima tzv. zavisno od toga da li se radi o vidljivoj nezaposlenosti ili se ovaj problem prikriva tako što se dio kategorije zaposlenih koristi nedovoljno odnosno nepotrebno i na taj način prikriva faktička nezaposlenost. odnosno stručne kvalifikacije radno aktivnog stanovništva. ali tržište sporo reagira i ne vrši pravovremeno svoju uobičajenu funkciju. koja je rezultat lošeg djelovanja tržišta. Otvorena nezaposlenost može se podijeliti u 2 podgrupe: nezaposlenost nedovoljne traţnje i nezaposlenost trţišta radne snage. Ona se smatra pouzdanim pokazateljem dinamike i strukture privrednog razvoja. Od prikrivene nezaposlenosti treba razlikovati tzv. obrazovna i kvalifikaciona struktura) i strukture tražnje radne snage. meĎutim uistinu ne predstavlja način rješavanja problema nezaposlenosti. te principa solidarnosti i tzv. i . Obrazovna struktura stanovništva odnosi se na stepen obrazovanja.COM . Ukupnost ovih aktivnosti. čini osnovu politike zapošljavanja. što pretpostavlja da iz različitih razloga ekonomske i neekonomske prirode postoji na duži rok veća ponuda u odnosu na tražnju radne snage. koja je rezultat cikličnih ekonomskih tokova. Nezaposlenost može biti otvorena i prigušena. 25 WWW. što znači da nesklad izmeĎu ponude i tražnje radne snage ne postoji. Ovaj dio populacije pojavljuje se samo u ulozi potrošača. Potenciranje neekonomskih kriterija pri podizanju nivoa zaposlenosti za osnovu ima ekstenzivan razvoj privrede zasnovan na tzv. Nezaposlenost trţišta radne snage uzrokovana je sporim ili neadekvatnim djelovanjem tržišta rada i može biti dvostruke prirode: . Poznata su iskustva iz socijalističkih privreda u ovom domenu čime su “rješavani” problemi nezaposlenosti. pa u kratkom roku i pozitivne ekonomske efekte.nezaposlenost neskladnog rasta.politici jeftine radne snage. odnosno odluka i mjera u ovom domenu.laţni rad. i .strukturalna nezaposlenost. Istovremeno. pa se zbog toga javlja nesklad izmeĎu strukture ponude radne snage (zanimanje. Ekonomski je opravdana samo ona zaposlenost koja je rezultat razvoja proizvodnih snaga i rasta društvenog proizvoda po stanovniku. Stručna osposobljenost radnika je pretpostavka za savremeni privredni razvoj koji karakterišu ubrzane tehničko – tehnološke promjene. stručna osposobljenost je i pretpostavka za efikasnije korištenje ostalih faktora proizvodnje. Najčešće se ovakav rad koncentrira u društveno-političkoj nadgradnji.WWW. nezaposlenost nije problem koji se rješava isključivo tzv.ekonomske zaposlenosti s jedne strane. Radno aktivno stanovništvo se može podijeliti na zaposleno i nezaposleno.BH-PRAVNICI. Smatra se da je prikrivena nezaposlenost neminovna kada postoji osjetan porast broja zaposlenih uz nisku produktivnost rada.BH-PRAVNICI.

36 hektara obradivih površina. voda. masovne komunikacije. . U nerazvijenim zemljama. graĎevinarstvo i proizvodno zanatstvo. Kada su u pitanju prirodni resursi. MeĎutim.MaĎarska.COM . boksita oko 86 miliona tona (kvalitetna ruda boksita).Turska i Španija.2 milijarde tona. knjigovodstvo. Rudno bogatstvo i energetski izvori.siromašne (manje od 0. posebno u slivu Bosne i Vrbasa.64 ha po stanovniku) – npr. TakoĎer treba imati u vidu i velike varijacije u vremenu (najmanje količine padavina su u ljetnim mjesecima). Japan. istraživanje. BiH raspolaže značajnim rezervama uglja koje se procjenjuju na oko 3. Danska itd. turizam i tzv. Rezerve rude željeza procjenjuju se na oko 718 miliona tona.BH-PRAVNICI.COM Pod ekonomsko-socijalnom strukturom danas se podrazumijeva odnos izmeĎu angažiranosti radnog kontingenta stanovništva u 3 velike privredne oblasti. Francuska. poseban značaj za ekonomski razvoj imaju zemljište.bogate zemljištem (0.2. za zemlje koje imaju veliko unutrašnje tržište prirodna bogatstva ne predstavljaju limitirajući faktor kao kod zemalja čije nacionalno tržište je usko i koje su više upućene na vanjskotrgovinsku razmjenu. Na visoke šume otpada 53% ove površine.BH-PRAVNICI. .Australija. šume. U BiH je 1991. dok BiH ne raspolaže sa visokokaloričnim kamenim i koksnim ugljem.godine preko 2. Pored toga. . što BiH svrstava u skupinu zemalja prosječno bogatih ovim prirodnim dobrom.65-0. Od toga je oko 63% lignita. za visokorazvijene zemlje vlastita prirodna dobra imaju mnogo manji značaj za uspješan ekonomski razvoj. veličina i plodnost zemljišta. keramička glina itd).Indija. Ovdje je bitno napomenuti da se zemlje diferenciraju na 4 grupe: . odnosno u: . Slabost ovog resursa je relativno malo (oko 30%) učešće četinara. gips. Argentina itd. oko 60% obradivih površina u BiH se nalazi iznad 500m nadmorske visine. azbest. Pet puta je veći oticaj u jadranski nego u crnomorski sliv. industrija. obrazovanje.99 ha po stanovniku) – npr. kao najkvalitetnijeg dijela šumskog fonda. a oko 70% površina izloženo je eroziji. Šumski fond. informacijska industrija (štampa. kaolin. Zbog vanjske trgovine. komunikacijska oprema itd). Uz ovo treba istaći i naglašeno ekstenzivnu poljoprivrednu proizvodnju. . ugostiteljstvo. meĎutim hidroenergija učestvuje sa oko 40% u ukupnoj proizvodnji električne energije. kao i zagaĎenost voda. meĎutim raspored ovog resursa ima niz nedostataka.30-0. gdje je težište na poljoprivredi. 37% mrkog uglja.4 miliona hektara bilo pokriveno šumom.WWW. Voda.30 ha po stanovniku) – npr. Poljoprivredno zemljište zauzima oko polovine ukupne površine BiH. odnosno za njihov nastanak nije utrošen ljudski rad. biblioteke.3. 5/6 teritorije ima nagib iznad 12%. Kanada. Prirodno bogatstvo Prirodno bogatstvo čine dobra koja se nalaze u prirodi i koja se direktno mogu uključiti u proces privreĎivanja. glavna prirodna bogatstva su klima. 3. a crnomorski sliv obuhvata gotovo ¾ teritorije BiH.tercijarnim djelatnostima – saobraćaj. veliku propusnost kraških terena. olova i cinka oko 60 miliona tona. U razvijenim zemljama glavni elementi prirodnih resursa su izvori energije i rudna bogatstva. ribarstvo i šumarstvo.vrlo bogate (preko 1 ha po stanovniku) – npr.primarnim djelatnostima – poljoprivreda. Belgija itd. trgovina. Stepen iskorištenosti hidropotencijala u BiH je svega 36%. . Po stanovniku dolazi oko 0.prosječno bogate (0. rudno bogatstvo i energetski izvori. Proizvedeno bogatstvo 26 WWW. BiH u globalu raspolaže zadovoljavajućim količinama vode.sekundarnim djelatnostima – rudarstvo. 3. TakoĎer treba naglasiti da BiH raspolaže značajnim rezervama nemetalnih sirovina (so.

obzirom na prirodni priraštaj stanovništva. Može se smatrati izvedbenim faktorom ekonomskog razvoja. Kako je cilj svake države da uveća proizvedena dobra. vrijednost fiksnih fondova po stanovniku u BiH nije bitnije rasla. Zbog toga je mnogo realniji pristup izračunavanju na osnovu tzv. Postoje 2 osnovna metoda: naturalni i vrijednosni. 3. Mane su što je ovaj metod previše komplikovan i što je nemoguće proizvedeno bogatstvo sintetički izraziti – različita dobra se ne mogu svesti na jednu jedinicu i jedinstveno izraziti cjelokupno proizvedeno bogatstvo. Potrošna dobra čine robe i usluge namijenjene finalnoj potrošnji. MeĎutim. odnosno osnovna i obrtna sredstva. Akumulacija kao faktor ekonomskog razvoja Akumulacija predstavlja dio novostvorene vrijednosti (nacionalnog dohotka) koji se usmjerava na ime povećanja proizvodnih mogućnosti društvene zajednice. a time i dinamika i struktura privrednog razvoja. fabričke zgrade. Struktura proizvedenog bogatstva obuhvata 2 vrste dobara: proizvodna i potrošna dobra. škole. Proizvodna dobra čine različiti proizvodni fondovi. Osim veličine i strukture proizvedenog bogastva.4. metri. Prednosti ovog metoda su što se njime dobiva realna slika o porastu proizvodnje. akumulacija ima 2 osnovne specifičnosti: 1. za ekonomski razvoj izuzetno je važno njihovo optimalno korištenje koje se postiže organizacijom i povezivanjem tokova privreĎivanja. te javna dobra (ceste. MeĎutim. Akumulacija u suštini znači uskraćivanje dijela tekuće potrošnje u korist osiguravanja materijalne osnove za privredni razvoj. posebno u uslovima inflacije.BH-PRAVNICI. plovni kanali itd). Zbog toga su u kratkom roku akumulacija i potrošnja obrnuto srazmjerne. tako da su danas najznačajniji ograničavajući faktori razvoja BiH raspoloživo proizvedeno bogatstvo i akumulacija (kapital). licence i druga prava industrijske svojine. neophodno je da se s vremena na vrijeme utvrĎuje veličina proizvedenih dobara.COM . te se može zaključiti da su u dužem roku akumulacija i finalna potrošnja u pozitivnoj ovisnosti.BH-PRAVNICI. muzeji itd). Vrijednosni metod pretpostavlja da se proizvedeno bogatstvo izražava u novčanom obliku. Ovaj metod je praktičniji i znatno jednostavniji. povećanjem proizvodnih mogućnosti društva povećava se i ukupna masa roba i usluga za tekuću potrošnju. bitno se smanjuju investicije i shodno tome rast proizvodnih fondova. Naime. materijalni). Početkom 80-ih godina. jer je većim dijelom ovisna od ostalih spomenutih faktora (ljudski. odnosno popisa proizvedenih dobara) znači da se dobra izražavaju u svojim mjernim jedinicama (tone. prirodni. na bazi cijena. Naturalni metod (metod inventarisanja. procijenila proizvodna moć društvene zajednice i shodno tome usmjerio dalji ekonomski razvoj. zemljište. TakoĎer su značajni fiksni fondovi neproizvodnog karaktera (stambene zgrade.stalnih. Proizvodni fondovi u BiH. putevi. kako bi se utvrdio porast. U odnosu na ostale faktore ekonomskog razvoja.WWW. U vrijeme rata je došlo do značajnog uništenja proizvodnih fondova (u nekim područjima 40-60%). te patenti. a ne tekućih cijena. Od veličine i kvaliteta proizvodnih fondova u osnovi zavisi i veličina angažovanja ostalih faktora proizvodnje. Od posebnog značaja za ekonomski razvoj su osnovni proizvodni fondovi (fiksni fondovi) kao što su: mašine. ureĎene obale. litre. meĎutim njegova tačnost zavisi od cijena koje se uzimaju u obzir prilikom izračunavanja. ureĎaji. U posljednjih 50 godina karakteristično je stalno jačanje materijalne osnove rada. 27 WWW. Metodi izraĉunavanja.COM Proizvedeno bogatstvo čine dobra koja su rezultat rada. bolnice. komadi itd). u vrijeme dužničke krize. za period u kome se vrši izračunavanje (najčešće 10 godina) uzima se godina u kojoj su cijene bile najstabilnije i kao takve tipične u odnosu na prethodni obračun i u odnosu na vrijeme kad se pristupa izračunavanju.

modernizacije postojećih. Maksimum akumulacije ne predstavlja problem. te nastanka i ekspanzije novih. .osavremenjava se eksploatacija predmeta rada ili se kreiraju njihovi supstituti. 3. Pri datom nacionalnom dohotku akumulacija je ograničena samo eventualnim podsticanjem finalne potrošnje u funkciji politike povećanja agregata tražnje. Značaj tehničkog i tehnološkog progresa za ekonomski razvoj se prvenstveno zasniva na razvoju nauke. odnosno trajnija dužnička kriza zemlje. 28 WWW. dobrovoljni javni radovi. te pronalaženje novih proizvoda ili usavršavanje postojećih proizvodnih programa. odnosno minimum akumulacije treba biti u skladu sa priraštajem stanovništva. U uslovima privredne nerazvijenosti nameće se zahtjev za maksimiziranje akumulacije. Poseban značaj meĎu dodatnim izvorima akumulacije imaju ekspanzivna kreditna politika (tzv. Osnovni izvori su rezultat poslovanja privrednih subjekata i javljaju se kao kapitalizacija dijela dobiti preduzeća ili kapitalizacija dijela kupovne moći pojedinca. Tehniĉki progres Pod pojmom tehnički progres podrazumijeva se proces usavršavanja materijalnih elemenata proizvodnje (sredstava i predmeta rada). Upravo akumulacija stavlja u funkciju potencijalne resurse privreĎivanja i ima najneposredniji uticaj na ekonomski razvoj. 2. Dodatni izvori su u osnovi rezultat ekonomsko-političkih mjera i javljaju se kao amortizacija. kao i porasta ukupne potrošnje. ekspanzivna monetarnokreditna politika. tako da se još više učvršćuje sprega nauke i proizvodnje.domaća kreditna sredstva) i zaduživanje u inostranstvu (strani krediti). obzirom da je univerzalni cilj svake ekonomske politike upravo što veća akumulacija. ali je limitirajući faktor naglašena neelastičnost ukupne potrošnje. U odnosu na obim – granice su limitirane na oko 30% u ukupnoj akumulaciji. zahvaljujući tehničkom progresu vrši se veća centralizacija proizvodnje i stvara osnov za veća ulaganja u nauku. Obim akumulacije zavisi od stepena razvoja proizvodnih snaga.WWW. S druge strane. neophodno je sanirati kako ekspanzivnu monetarno-kreditnu politiku. Učinci tehničkog progresa na ekonomski razvoj manifestiraju se u 3 osnovna vida: 1.COM . Potrebno je napomenuti da dodatni izvori akumulacije imaju dvostruko ograničenje u pogledu učinaka: 1. inflacija itd. 3. Tehnički progres djeluje na elemente proizvodnje: . Tehnički progres ima direktne učinke na meĎusektorske pomake u smislu potiskivanja i nestanka odreĎenih industrijskih grana. Nauka. koja je u funkciji ekonomskog razvoja. potpunije korištenje proizvodnih faktora. tehnički progres podiže produktivnost i ekonomičnost rada.5. U odnosu na vrijeme korištenja – nakon izvjesnog vremena “prenapregnutog” privrednog razvoja. Izvori akumulacije dijele se na osnovne i dodatne. To znači da se tek dostizanjem višeg stepena razvoja stvaraju ekonomske pretpostavke za značajnije povećanje akumulacije i potrošnje. uvoĎenje novih metoda proizvodnje i načina upravljanja privreĎivanjem. Istovremeno.tehnički progres neposredno umanjuje učešće ljudskog rada.BH-PRAVNICI.COM 2. što neposredno povećava efikasnost privreĎivanja i konkurentnost proizvoda u vanjskotrgovinskoj razmjeni. u slučaju privredne razvijenosti stvaraju se pretpostavke za formiranje optimalne stope akumulacije. Uĉinci.sredstva za rad postaju sve efikasnija.BH-PRAVNICI. . kako bi se održao dostignuti društveni proizvod i proizvodna moć društva u odnosu na porasat stanovništva. Obim. tako i zaduživanje u inostranstvu sa ciljem da se spriječi prekomjerna inflacija. a s druge strane otvara nove mogućnosti (oblike) angažovanja rada pri čemu se povećava broj radnih mjesta u tercijarnom sektoru. posebno kada se radi o neobnovljivim prirodnim resursima. 2. Struktura izvora. Korištenje tih izvora znači formiranje akumulacije bez smanjivanja finalne potrošnje. Na globalnom planu.

Ekonomska i socijalna prava normativno definirana u ovim društvima. uz humanizaciju uslova rada i odnosa u proizvodnji. Društveni uslovi rada Značajan faktor ekonomskog razvoja su i društveni uslovi rada (proizvodni odnosi). Jedna od karakteristika tržišne privrede je podvojenost interesa izmeĎu vlasnika kapitala i radnika. stvaranju i mogućnostima praćenja novih tehnologija.BH-PRAVNICI.COM Drţava i tehniĉki progres. značajan teret razvoja obrazovanja i nauke na sebe preuzima i sama država.državna svojina. istovremeno predstavlja i osnovu za demokratizaciju političkih i ukupnih odnosa u društvu. OPĆI I POSEBNI USLOVI EKONOMSKOG RAZVOJA BiH 1. 29 WWW. odnosno realnu zasnovanost. ta prava su postepeno izgubila ekonomsku. dinamiku i strukturu privrednog razvoja i iskustva BiH u jugoslavenskom ekonomskom zajedništvu. učešće radnika u upravljanju preduzećima. u savremenim uslovima jača ekonomska funkcija države i uticaj radničkih sindikata. U suprotnom. tako da su tokom 80-ih godina 20. 2. Na meĎunarodnom planu došlo je do polarizacije izmeĎu zemalja na bazi razlika u tehničkim znanjima. gdje su radnici istovremeno i sitni dioničari preduzeća u kome rade.6. Kako su direktivističke ekonomije gubile korak u odnosu na tržišne privrede. na osnovu kojih se podstiču dugoročna ulaganja kapitala u razvoj tehnologija.radniĉko zakonodavstvo kojim se reguliraju ekonomskosocijalna prava radnika i umanjuje ranije postojeći antagonizam. RAZVOJ PRIVREDNOG SISTEMA Privredni sistem BiH prošao je kroz 2 osnovne faze: period administrativnog privrednog sistema i period samoupravnog privrednog sistema. . Bliski odnosi države i velikih korporacija najizrazitije su uočljivi u oblasti naučnog i istraživačkog rada. 3.BH-PRAVNICI. odnosno pri stvaranju novih tehnologija.COM . te se javlja tzv. Administrativni privredni sistem uspostavljen je neposredno nakon socijalističke revolucije.WWW.vijeka oko 60% izvoza novih tehnologija ostvarile svega 3 zemlje: SAD. Glavne odrednice administrativnog privrednog sistema su: . Pored navedenog. ne mogu se smatrati faktorom ekonomskog razvoja. UVODNE NAZNAKE Analiza ekonomskog razvoja BiH u posljednjih 50-ak godina pretpostavlja 3 analitičke ravni: razvoj privrednog sistema. MeĎusobna uslovljenost socijalnih i političkih vrijednosti društvene zajednice s jedne strane i stepena efikasnosti privreĎivanja s druge strane. Najčešći primjeri ove vrste bilježe se preko vojnih i drugih narudžbi države. U početku je taj klasni antagonizam imao grube oblike ispoljavanja u smislu visokog stepena eksploatacije radničke klase. tj. Iskustva socijalistiĉkih društava u suštini su potvrdila korelaciju izmeĎu stepena ekonomskog razvoja i društvenih uslova rada. MeĎutim. tj. vremenom su postala samo deklarativnog značaja. Društveni uslovi rada kao potencijalni faktor razvoja moraju se potvrditi u domenu efikasnosti privreĎivanja. odnosno naučno-istraživački rad. Jačanje ekonomske i socijalne sigurnosti radnika.izmeĎu upravljanja i rada. kao načini za jačanje motiviranosti i inicijative radnika uvodi se participacija.općedržavni plan je temeljni mehanizam organizovanja i povezivanja privrednih tokova. Japan i Njemačka. kao dominantan oblik vlasništva. kao i radniĉko akcionarstvo. nije sporna ali se mora potvrditi kroz privredni razvoj. Zbog važnosti tehničkog progresa za ukupan ekonomski razvoj.

samoupravni sistem je omogućio utemeljenje samoupravnog proizvodnog odnosa koji je podrazumijevao da su radnici nosioci upravljačkih prava. U periodu 1956. metalnu i drvnu industriju.godine negativna prosječna stopa rasta društvenog proizvoda bila je 5.potiskivanje ekonomske uloge države u sferi operative. koja predstavlja učešće pojedinih oblasti u stvaranju društvenog proizvoda. . izmeĎu ova 2 vida privrednog razvoja postoji meĎusobna uslovljenost. pri čemu treba imati u vidu da je generisanje krize u značajnoj mjeri bilo rezultat amortiziranja krize ukupne jugoslovenske privrede na račun BiH. MeĎutim.-1990). Glavne odrednice samoupravnog privrednog sistema su: .BH-PRAVNICI. Privredni razvoj BiH imao je skromnije razmjere u odnosu na razvoj SFRJ kao cjeline. reducirana ekonomska struktura. koja svoj izraz ima u porastu društvenog proizvoda i strukturu. Naravno. Samoupravni privredni sistem. ugalj i koks. sirovinskih i bazičnih grana. 30 WWW.godine prosječna godišnja stopa rasta društvenog proizvoda bila je 5. ovaj sistem sputavao je inicijativu i motivaciju privrednih subjekata.4%). .-1980. Administrativni sistem bio je u funkciji konsolidiranja rezultata revolucije. 80-ih godina BH privreda bila je u dubokoj krizi.5%.afirmacija tržišnih zakonitosti u domenu tržišta roba i usluga.WWW. općedržavni budžet je glavni institut planiranja i realizacije finansijskih tokova. opsežno administriranje zahvatalo je i privatni sektor. Struktura privrede nije se bitnije mijenjala. To se smatralo kao najvišim stepenom humanizacije proizvodnih odnosa koji je u historiji dostignut.godine prosječna godišnja stopa rasta zaposlenosti u BiH bila je ispod prosječne u SFRJ (4.1% u odnosu na 4. čime su preduzeća svedena na proizvodno-tehničke jedinice sa isključivom funkcijom izvršenja planskih zadataka.1%. Može se zaključiti da je samoupravni sistem bio samo izvedbeni oblik direktivističke (netržišne) ekonomije.COM sveobuhvatno planiranje privrede sa normativnom snagom iz jednog centra. . U periodu 1953.-1990. elektroprivredu. Zadržan je njen karakter mnogostrukturalnosti. Dinamika i struktura razvoja privrede BiH (1946.-1982. Istovremeno. koja se svodila na državni sektor privreĎivanja.COM . . izazvao tehnološko zaostajanje za tržišnim privredama zbog odsustva konkurencije i izazvao preglomaznost birokratskog aparata.godini preko 50% ukupne industrijske proizvodnje otpadalo na crnu metalurgiju. U periodu 1986.BH-PRAVNICI.društvena svojina kao dominantan oblik svojine i na toj osnovi društveni sektor privreĎivanja. . U domenu društvene komponente ekonomskog razvoja. DINAMIKA I STRUKTURA PRIVREDNOG RAZVOJA Privredni razvoj posmatra se kroz njegovu dinamiku. Prema svim pokazateljima. Tako je u 1981. Osigurao je ukrupnjavanje i usmjeravanje sredstava akumulacije čime se postigla kratkoročna visoka stopa privrednog rasta i porast životnog standarda. sa dominantnim učešćem energetskih. sa izuzetkom poljoprivrede u okviru domaćinstva i nekih oblika zanatstva. 3. što je bila najniža stopa rasta meĎu svim republikama i pokrajinama i znatno manja od jugoslovenskog prosjeka (6.relativna ekonomska samostalnost osnovnih privrednih subjekata.2%).dohodak privrednih organizacija predstavlja osnovni motiv privreĎivanja. Posebno značajne su bile mjere ekonomske politike kojima se u osnovi utvrĎivao obim i struktura poljoprivredne proizvodnje privatnog sektora i preljevanje novostvorene vrijednosti iz poljoprivrede u druge privredne oblasti. Od sredine 80-ih godina privreda BiH bilježila je negativne prosječne stope rasta po svim sektorima.koordinirajuća (umjesto naredbodavne) uloga države u tokovima reprodukcije. u domenu materijalne komponente ekonomskog razvoja rezultati su bili skromni i uglavnom poprimili karakteristike administrativnog privrednog sistema.

te je očigledan zaključak o prelijevanju dohotka na štetu BiH.BH-PRAVNICI. veći prirodni priraštaj stanovništva u odnosu na jugoslovenski prosjek itd. Pored unutrašnjih faktora kao što su naslijeĎeni skromni proizvodni fondovi. BiH je po svim pokazateljima pogoršavala svoj status.6 indeksnih poena. Istovremeno. I ovo je za posljedicu imalo prelijevanje novostvorene vrijednosti iz BiH u druge republike.COM 4. Cijena ekonomskog zajedništva. Preferiranje industrije i energetike na račun poljoprivrede u periodu neposredno nakon II svjetskog rata. kako u proizvodnji tako i u raspodjeli. mjerama ekonomske politike (prvenstveno politikom cijena) u depresiran položaj se dovode energetski i sirovinski kompleksi (snižavaju se cijene energije i sirovina). sttrukturalne neusklaĎenosti.COM . Sredinom 60-godina. nameće se zaključak da je BiH sve do raspada SFRJ plaćala najvišu cijenu tadašnjeg jugoslovenskog zajedništva.jugoslovenskim privrednosistemskim rješenjima i ekonomsko-političkim mjerama. U tom periodu učešće poljoprivrede u društvenom proizvodu BiH bilo je preko 40%. glavne zasluge za relativno zaostajanje privrednog razvoja BiH pripadaju vanjskim faktorima tj. odnosno stepen privrednog razvoja u odnosu na prosjek jugoslovenske privrede. Iz statističkih podataka o rastu društvenog proizvoda. 31 WWW. zaposlenosti i osnovnih proizvodnih fondova. od sredine 60-ih godina su intenzivno generisale krizu ukupne jugoslovenske privrede. Na kraju.BH-PRAVNICI. ISKUSTVA BiH U JUGOSLAVENSKOM EKONOMSKOM PROSTORU Uzroci usporenog razvoja BiH. učešće energetike i metalurgije u društvenom proizvodu BiH uvećano je za nepuna 4 indeksna poena. dok je u istom periodu ovo učešće kod razvijenih republika smanjeno za 0. rezultiralo je prelijevanjem novostvorene vrijednosti iz agrarnih u industrijske regione.WWW. da bi se povećala konkurentska sposobnost jugoslovenskih izvoznika.

COM 32 WWW.BH-PRAVNICI.WWW.COM .BH-PRAVNICI.

WWW.BH-PRAVNICI.COM

OPĆA PITANJA POLITIKE

EKONOMSKE

33

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM

34

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
OSNOVE PRIVREDNOG SISTEMA
1. POJAM PRIVREDNOG SISTEMA
Razvoj proizvodnih snaga podrazumijeva sve veću podjelu rada kroz specijalizaciju, ali i neophodnost povezivanja tako atomiziranih radova i procesa privreĎivanja. Time se vrši podruštvljavanje tokova proizvodnje i ukupne reprodukcije. Ĉemu privredni sistem. Ovo podruštvljavanje se u osnovi može odvijati dvojako: spontano, tj.posredstvom tržišta i svjesno, po osnovu aktivnosti države i drugih javnih institucija. U drugom slučaju govori se o društvenom okviru privreĎivanja, u odnosu na “samoregulirajući” tržišni mehanizam. Država nastoji ureĎivanjem odnosa u tokovima reprodukcije stimulisati veću efikasnost u ekonomskom razvoju. To se ostvaruje prvenstveno putem pravnog instrumentarija, kojim država utvrĎuje pravila ponašanja svih učesnika u tokovima reprodukcije. Privredni sistem je vezan za 2 šira sistema: ekonomski sistem i pravni sistem. Ekonomski sistem u smislu da normiranje ekonomskih odnosa treba imati u vidu stanje u tokovima privreĎivanja, a pravni sistem u pogledu činjenice da skup propisa u okviru privrednog sistema predstavlja integralni dio ukupnog pravnog poretka. Šta je privredni sistem. Pod privrednim sistemom najčešće se podrazumijeva ukupnost društvenih odnosa koji se formiraju u vezi sa proizvodnjom, raspodjelom i razmjenom, odnosno institucionalna struktura koja se odnosi na karakter i vrste privrednih subjekata, kao i funkcionalni okvir privreĎivanja. Cilj i forma. Svrha normativnog definiranja društvenih okvira i tokova reprodukcije je unošenje reda u ovoj sferi društvenih odnosa. Unošenje reda u osnovi ima 2 zadatka: da pojedinačne interese učesnika društvene reprodukcije uskladi sa općim interesima društvenog razvoja i da omogući što efikasniji privredni razvoj. Što se tiče forme utvrĎivanja pravila ponašanja i ureĎivanja odnosa u društvenoj reprodukciji, država u pravilu koristi pravne instrumente jer je to najefikasniji način usklaĎivanja suprotstavljenih interesa u povodu privreĎivanja. U okviru privrednog sistema formiraju se podsistemi koji obuhvataju zakone i druge pravne propise za pojedine sektore reprodukcije, pa se tako govori o podsistemu tržišta i cijena, monetarnom podsistemu, fiskalnom podsistemu itd. Za efikasnost privrednog razvoja bitno je da bude konzistentan, tj.da postoji usklaĎenost izmeĎu njegovih podsistema i tzv.sistemskih rješenja.

2. OPĆI ELEMENTI PRIVREDNOG SISTEMA
U opće elemente po pravilu spadaju: svojina nad proizvodnim fondovima (kapitalom), institucionalna osnova privreĎivanja, funkcionalni okvir ekonomskih tokova, motiv privreĎivanja i ekonomska uloga države. IzmeĎu njih postoji meĎusobna uslovljenost, tako da oni u interakciji u odnosu na tržišni mehanizam predstavljaju jedinstven društveni okvir privreĎivanja. 2.1. Oblici svojine Oblici svojine nad sredstvima za proizvodnju i kapitalom predstavljaju osnovu na kojoj se uspostavljaju odgovarajući proizvodni odnosi i na taj način odreĎuje karakter privrednog sistema. Svaku društvenu (državnu) zajednicu karakterizira više oblika svojine (privatna, javna, državna, zadružna itd), meĎutim bitno je koji oblik svojine je dominantan i shodno tome ima preferiran status u funkciji ekonomskog razvoja. Neposredno nakon II svjetskog rata dominantan oblik vlasništva u BiH bilo je državno vlasništvo, na kome je zasnovan administrativni privredni sistem. Kada je 50-ih godina izvršena transformacija iz

35

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
državnog u društvenu svojinu, javio se osnov za formiranje samoupravnog privrednog sistema. Zajednička karakteristika oba ova sistema bila je intenzivna društvena diskriminacija privatnog sektora privreĎivanja. Krajem 80-ih godina vrše se radikalne reforme u pravcu istovrsnog tretmana svih oblika svojine, odnosno načina privreĎivanja. Ukidaju se svi oblici ograničavanja privatnog sektora, a napušta se nesvojinska koncepcija društvene svojine time što se ona definira kao kapital u rukama privrednog subjekta koji ga koristi (radni kolektivi). Proces vlasničke transformacije u BiH odgoĎen je ratom, tako da je sistemsko ureĎenje ovog elementa privrednog sistema praktično započelo tek u 1998.godini. Prednosti privatnog vlasništva. Tradicionalno, privatna svojina je osnova na kojoj se zasnivao razvoj krupne robne privrede i po tom osnovu ubrzani privredni razvoj. Svojinska struktura dugo vremena je bila podudarna sa distribucijom ekonomske moći. MeĎutim, tokom vremena se kapital sve više podruštvljava i zahvaljujući dioničarskim društvima pojavljuje se i tzv.anonimni kapital, tj.kapital disperziran na veliki broj akcionara. Umjesto individualne privatne svojine, dominantnu poziciju zauzima grupno privatno vlasništvo kao njen izvedbeni oblik. Osim diferenciranja privatnog vlasništva na individualno privatnu i grupno privatnu svojinu nad proizvodnim fondovima, značajno je i diferenciranje državne i javne svojine. 2.2. Institucionalna osnova privreĊivanja Institucionalna osnova privreĎivanja odnosi se na definiranje osnovnih nosilaca procesa privreĎivanja, kao i njihov položaj prema državi u smislu dometa ekonomskih sloboda i shodno tome potvrĎivanja kao robnih proizvoĎača. Osnovni nosilac privreĎivanja je preduzeće, koje se pojavljuje i kao izraz tržišnog karaktera privrede. Preduzeće kao osnovni nosilac privreĊivanja. Historijski gledano, preduzeće je tvorevina razvijene robne privrede. Zasnivalo se na privatnom vlasništvu nad kapitalom, a smisao postojanja i ekonomske aktivnosti je uvećanje ovog vlasništva na osnovu oploĎavanja kapitala. Pretpostavka ostvarenja ovog smisla je sloboda poslovanja i tržišni mehanizam preko kojeg su preduzeća upućena na meĎusobnu komunikaciju. Dakle, preduzeće je konstantno orijentirano ka akumulaciji kapitala i jačanju materijalne osnove privreĎivanja, odnosno širenju proizvodne moći, a zahvaljujući konkurenciji na tržištu istovremeno podiže i stepen efikasnosti privreĎivanja. U ovakvim uslovima preduzeće može da ostvaruje svoju ciljnu funkciju, tj.maksimiziranje dobiti. Na općem planu time se osiguravaju pretpostavke uspješnog ekonomskog razvoja. Dakle, može se govoriti o zajedničkom ishodištu preduzeća kao osnovne jedinice privreĎivanja i ukupne društvene aktivnosti usmjerene ka stvaranju pretpostavki za uspješan ekonomski razvoj. Oblici organizovanja privrede, odnosno definiranje statusa osnovniih nosilaca privreĎivanja u osnovi zavisi od stepena razvijenosti proizvodnih snaga i društvenih uslova privreĎivanja. To znači da od načina definiranja statusa osnovnih nosilaca ekonomske aktivnosti u osnovi zavisi i uspješnost ekonomskog razvoja. Pretpostavke za potvrĊivanje preduzeća. Postoje 2 opće pretpostavke za potvrĎivanje preduzeća kao osnovnog subjekta privreĎivanja: 1. Jedinstveni društveni tretman preduzeća, nezavisno od vlasničke strukture, vrste djelatnosti ili organizacijskog oblika odnosno ustrojstva. To znači da u okviru privrednog sistema i ekonomske politike nema društvenog preferiranja pojedine vrste ili grupe preduzeća u odnosu na opći režim poslovanja. Izuzeci ove pretpostavke predstavljaju samo vid dopune tržišnog mehanizma, u funkciji stvaranja pretpostavki za uspješan ekonomski razvoj.

36

WWW.BH-PRAVNICI.COM

WWW.BH-PRAVNICI.COM
2. Sloboda poslovanja preduzeća, što podrazumijeva da preduzeća samostalno donose poslovne odluke o vrsti i načinu obavljanja poslovne djelatnosti, unutrašnjoj organizaciji, odnosima sa drugim privrednim subjektima i sl. Sloboda poslovanja podrazumijeva da se kao jedini kriteriji uspješnosti preduzeća nametnu tržišne zakonitosti. Uspješnost preduzeća zavisi od unutrašnje efikasnosti u privreĎivanju, odnosno od ekonomičnosti i produktivnosti, kao i odgovarajućeg reagovanja na tržišne zakonitosti ponude i tražnje. U ovakvim uslovima ekonomske slobode imaju puno dejstvo, uključujući i snošenje poslovnog rizika od strane preduzeća. Organizacione forme preduzeća tokom vremena su se mijenjale. Najznačajniji faktori koji su uticali na promjene organizacionih oblika osnovnih nosilaca privreĎivanja su masovnost proizvodnje i koncentracija kapitala. Masovnost proizvodnje zahtijevala je povezivanje preduzeća, posebno u slučajevima kada su preduzeća u slijedu proizvodnog programa, odnosno kad su rezultati rada jednih predmetom rada drugih preduzeća. Tako vremenom dolazi do različitih oblika kooperacije preduzeća, posebno kad se radi o složenom proizvodu (npr.automobil). Istovremeno sa masovnijom proizvodnjom dolazi do koncentracije kapitala, što je bila pretpostavka za krupnije investicione projekte i efikasnije privreĎivanje. Tako se javljaju dionička društva i drugi oblici trgovačkih društava, koji postaju organizacioni oblici ne samo koncentracije kapitala, nego i odvijanja procesa privreĎivanja. Velike korporacije predstavljaju sintezu oba pomenuta faktora – ukrupnjavanja proizvodnje i koncentracije kapitala. Za njih je karakteristična naglašena efikasnost privreĎivanja i veliki dohodak, odnosno dobit te se u korporacije javljaju kao osnovni nosioci privreĎivanja u globalnim svjetskim tokovima. 2.3. Funkcionalni okvir ekonomskih tokova Treći element privrednog sistema odnosi se na funkcionalni okvir privreĎivanja, odnosno mehanizam kojim se uspostavljaju meĎusobne interakcije preduzeća, kao i interakcije izmeĎu preduzeća i društva. Na današnjem stepenu razvoja proizvodnih snaga kao neprikosnoven funkcionalni okvir privreĎivanja nametnulo se tzv.organizirano trţište. Organiziranost tržišta podrazumijeva osiguranje funkcioniranja tržišnih zakonitosti ponude i tražnje, uz istovremenu dopunu i korekciju tržišta adekvatnim privrednosistemskim i ekonomsko-političkim odlukama i mjerama, u onim oblastima u kojima je tržište “sklono da zataji”. Bitno je istaći da ova organiziranost tržišta ne dovodi u pitanje status tržišnih zakonitosti kao temeljnog funkcionalnog okvira privreĎivanja, kako je to bio slučaj u socijalističkim ekonomijama. 2.4. Motiv privreĊivanja Motiv obavljanja odreĎene privredne aktivnosti je (naravno) dobit. Dobit kao osnovni motiv privreĎivanja može se razmatrati u 4 aspekta: 1. Sa stanovišta preduzeća dobit predstavlja izraz njegovog potvrĎivanja kao robnog proizvoĎača. Ona je izraz konkurentske snage preduzeća i na bazi tržišne valorizacije njihove uspješnosti preduzeća su stalno pod presijom što efikasnijeg poslovanja. Ovo zahtijeva kapitalizaciju dijela dobiti radi proširenja proizvodne moći i jačanja konkurentnosti preduzeća. 2. Sa stanovišta pojedinca dobit je izvor kupovne moći, te dobit preduzeća predstavlja i motiv pojedinačnog aktiviteta (vlasnika, dioničara, poduzetnika, radnika itd). Dakle radi se o jedinstvenom interesu preduzeća kao cjeline i pojedinačnih aktivnosti u okviru preduzeća. 3. Sa stanovišta društvene zajednice dobit je izraz manifestacije poreske sposobnosti. Obzirom da veća dobit znači i veće učešće u finansiranju javne potrošnje, društvena zajednica je i sama zainteresirana za što veću dobit preduzeća. Ovdje je bitno da nivo oporezivanja dobiti ne dovede u pitanje motivaciju preduzeća i pojedinačne privredne aktivnosti. 4. Sa stanovišta ukupnog ekonomskog razvoja društvene (drţavne) zajednice dobit je u funkciji uvećanja proizvodnih mogućnosti društvene zajednice putem uvećanja proizvodnih mogućnosti pojedinačnih privrednih subjekata. Dakle, dobit je u funkciji ukupnog ekonomskog razvoja. 2.5. Ekonomska uloga drţave

37

WWW.BH-PRAVNICI.COM

3. sa ili bez popusta. Svojinsko prestrukturiranje znači poduzimanje normativnih promjena i aktivnosti u 4 osnovna vida: 1.BH-PRAVNICI. Privatizacija preduzeća i banaka. čime se determiniraju razmjere tržišnog privreĎivanja i dometi ekonomskih zakonitosti. 38 WWW. . već pretpostavlja poduzimanje niza mjera i aktivnosti u privredi i društvu. budžet. Tranzicija privrede i privredni sistem Tranzicija kao pojam predstavlja procese prelaska sa modela socijalističke (netržišne) ekonomije na model tržišne ekonomije. člana II koji tretira zaštitu ljudskih prava i sloboda koja uključuju pravo na imovinu i pune ekonomske slobode. što je vidljivo iz same preambule Ustava BiH.institucionalna osnova privreĎivanja. Ustav BiH normira nešto labaviju federalnu strukturu.COM Ekonomska uloga države obuhvata ukupnu društvenu aktivnost u odnosu na prethodno naznačene elemente sistema.COM . Ključne tačke tranzicije privrede su: . meĎuentitetski saobraćaj. fond za obeštećenje bivših vlasnika nacionalizirane imovine i sl). Priroda privrede. što nedvosmisleno proizilazi iz pune slobode kretanja lica.BH-PRAVNICI. Prodaja stanova u društvenoj svojini. Ona obuhvata regulativnu funkciju. cjelovitosti i meĎunarodnog subjektiviteta BiH).WWW. Proces privatizacije u osnovi se svodi na 3 pristupa (modela): 1. Prvenstveno je značajno istaći da BiH predstavlja jedinstveno ekonomsko područje. Poseban vid ekonomske uloge države odnosi se na domete javnog sektora privrede. kao i različite ekonomsko-političke mjere. 3. monetarna politika. tranzicija privrede na tržišne osnove.uspostavljanje tržišta kao osnovnog mehanizma usmjeravanja privrednih tokova. Ona nije jednokratan čin. . .1. 2.2. kao i preko definiranja ekonomske uloge države i entiteta primjerene tržišnom sistemu privreĎivanja. Ova aktivnost ima poseban značaj jer njeno provoĎenje znači ispunjenje osnovne pretpostavke za izgradnju tržišnog privrednog sistema. carine.fond PIO. 3. Ptitom su najznačajnija pitanja normiranja prirode privrednog sistema i ureĎenja ekonomskog prostora. meĎuentitetske i meĎunarodne komunikacije. tokom dužeg perioda. Podjela ekonomskih ovlaštenja izmeĎu BiH i entiteta podrazumijeva tipične elemente ekonomskog federalizma. provoĎenje aneksa 5-8. Nedvojbeno je da se radi o tržišnom sistemu privreĎivanja.promjena vlasničke strukture. roba. Definiranje režima i dometa državne svojine primjerene tržišnom sistemu. ovlaštenja o kojima se entiteti slože. OSOBENOSTI PRIVREDNOG SISTEMA BiH Osnovne determinante u odreĎenju privrednog sistema BiH su: ustavni sistem BiH. Denacionalizacija i restitucija oduzete imovine. 2. 3. kojim se u različitim varijacijama kombinuju elementi prethodna 2 modela. usluga i kapitala širom BiH.inoviranje ekonomske uloge države i drugih makroekonomskih subjekata. ovlaštenja neophodna za očuvanje suvereniteta. kao i iz ekonomsko-političkih ovlaštenja organa i institucija BiH (vanjskotrgovinska politika. 4. 3. odnosno privrednog sistema. Ustavni sistem i privredni sistem Ustav kao najviši politički i pravni akt predstavlja i osnovu za ustrojstvo ekonomskog. Kombinovani model. U osnovi. Model prenosa imovine fiziĉkim licima i institucionalnim pravnim licima (npr. Ekonomski prostor. Model prodaje putem internih i eksternih dionica. prvenstveno nosiocima stanarskog prava. te aktuelna obnova i razvoj privrede.

Preduzeća u još uvijek nedefiniranim društvenim uslovima privreĎivanja nisu orijentirana na kapitalizaciju dobiti radi veće dobiti. Šta je ekonomska politika Kao praktična djelatnost. Ne postoji univerzalan i apsolutno uspješan model. izmeĎu pravne sigurnosti koju treba garantirati država i tzv. OSNOVNI ELEMENTI EKONOMSKE POLITIKE 1. Institucionalna osnova. Nosioci. 2.BH-PRAVNICI.COM . kapitala. Determinante ekonomske politike 39 WWW. treba obuhvatiti kako tržište rezultata privreĎivanja (roba i usluga). Ekonomska aktivnost drţave trenutno je znatno naglašena u odnosu na tipični tržišni sistem.BH-PRAVNICI. S tim u vezi neophodno je kreiranje odgovarajućih zakona i drugih propisa kojima će se u potpunosti regulisati funkcioniranje tržišta kapitala i tržišta rada. 3. Trţišni mehanizam normativno gledano. odnosno efekti koji se žele postići u tokovima privreĎivanja. meĎutim tržište rada i kapitala je još uvijek daleko od cjelovite normiranosti.COM Izbor modela i varijanti rezultat je opredjeljenja izmeĎu ubrzane i postepene privatizacije. te smanjenje regulativne uloge države u korist samoreguliranja tržišnog sistema. te ustanoviti institucije ovih tržišta. Pritom se proces tranzicije znatno usložnjava usljed uticaja niza neekonomskih faktora – socijalnih. Ciljevi. funkcionalni aspekti institucionalne osnove tržišnog privreĎivanja su za najveći broj preduzeća još u samom začetku. znanja itd). Poseban značaj u pogledu institucionalne osnove privrednog sistema BiH ima restrukturiranje bankarskog sistema u finansijskom. ekonomska politika uvijek ima nacionalno. Usvajanjem odgovarajućih zakona o preduzećima. obzirom na aktuelnu tranziciju privrede i znatne razlike izmeĎu ustavno definirane prirode privrednog sistema u odnosu na sistem privreĎivanja koji je u funkciji. 1. Kao praktična djelatnost. ekonomska politika obuhvata 3 glavne komponente: 1. odnosno na dugoročnije uvećanje konkurentske sposobnosti putem ulaganja u tehničke i tehnološke inovacije. što za posljedicu ima stvaranje “zdravih” (likvidnih) banaka. Sredstva ekonomske politike U svom konkretnom odreĎenju.1.2. POJAM EKONOMSKE POLITIKE KAO PRAKTIĈNE DJELATNOSTI Posmatrana kao praktična djelatnost. odnosno privrednim društvima zadovoljeni su formalni zahtjevi tranzicije. odnosno subjekti koji imaju ekonomsko-politička ovlaštenja na bazi kojih poduzimaju aktivnosti. Tržište roba i usluga je u dobroj mjeri liberalizirano. političkih. ekonomska politika predstavlja definiranje ciljeva u tokovima reprodukcije i preduzimanje mjera i aktivnosti kako bi se ti ciljevi postigli. menadžerskom i upravljačkom smislu.WWW. tako i tržište faktora privreĎivanja (rada. dugoročnije investicije i veće poslovne rizike. ekonomska politika predstavlja jedinstvo. odnosno sistem navedenih elemenata.spontaniteta privatizacije itd. Restrukturiranje banaka je vrlo značajna poluga ukupnog procesa tranzicije privrede. historijskih itd. Reducirani efekti motiva privređivanja. sadržajno. MeĎutim. zbog specifičnosti brojnih faktora koji determiniraju tekuće privredne tokove. 1. izmeĎu “pravičnosti” i privatizacije po svaku cijenu. odnosno državno odreĎenje. Društvena aktivnost u ovim uslovima treba imati 2 opća pravca djelovanja: osiguranje prepostavki za procese tranzicije privrede.

pa i redefiniranje pojedinih općih elemenata privrednog sistema. parlament je nosilac i najjačih privredno-sistemskih i ekonomsko-političkih ovlaštenja.1. vlada i centralna banka. za ekonomsku politiku karakteristično je utvrĎivanje elemenata uslova privreĎivanja uglavnom za kraći period. Podjela ekonomsko-politiĉkih ovlaštenja zavisi od ustrojstva državne organizacije. odreĎenje ekonomske politike zavisi od prirode privrednog sistema i od konjunkturnih kretanja u privredi. narodna) banka je po pravilu nosilac ovlaštenja koja se odnose na monetarnokreditni sistem i monetarno-kreditnu politiku. donosi propise i mjere. Bitno je istaći da centralna banka uspostavlja neposredni odnos sa parlamentom (odgovorna je samo parlamentu) i povodom njenih ovlaštenja praktično je isključena aktivnost vlade. te meĎunarodna tijela. NOSIOCI EKONOMSKE POLITIKE Polazeći od njihovog statusa u ukupnoj strukturi društva. 2. Prvenstveno je odgovorna za stabilnost valute. tako i distribuciju ekonomsko-političkih ovlaštenja izmeĎu ostalih nosilaca ekonomske politike. kod ekonomske politike to predstavlja izuzetak. Privredni sistem i ekonomska politika su po više osnova meĎusobno povezani. Centralna (emisiona. Privredni sistem je osnov za domete ekonomsko-političkih odluka. usvaja budžet kao najznačajniji akt finansijske aktivnosti države i na taj način utvrĎuje obim javnih prihoda i strukturu finansiranja izdataka javnog karaktera. Parlament donosi zakone i druge propise kojima se oblikuje privredni sistem. te dometa ekonomskih ovlaštenja. Kao najviši nivo vlasti u državi. kod ekonomske politike radi se o usmjeravanju ekonomskih tokova. Ekonomska politika i privredni sistem Mada im je zajednički zadatak stvaranje društvenog okvira privreĎivanja. Parlament. nosioci ekonomske politike mogu se svrstati u 4 kategorije: državna tijela. Pored toga. ekonomska politika se kreće u okviru privrednog sistema. a sve u cilju efikasnijeg ekonomskog razvoja.BH-PRAVNICI. javnopravna tijela. Pored toga. odnosno u okviru općih pravila ponašanja učesnika društvene reprodukcije. Naime. Vlada po pravilu predstavlja stvarnog kreatora ekonomske politike. Osiguran je jedinstven privredni sistem i 40 WWW.3. vlada na osnovu zakona i drugih akata koje usvaja parlament. postoji značajan povratni uticaj ekonomske politike na preispitivanje. pravnog karaktera odluka i mjera. privredni sistem i ekonomska politika meĎusobno se razlikuju u više bitnih tačaka: . kao i “strateške” ekonomsko-političke mjere.COM .COM U osnovi. fiskalna.u pogledu metoda djelovanja države – kod privrednog sistema se po pravilu koriste pravni instrumenti i u krajnjoj liniji aparat prinude. carinska politika itd). političke i društvene organizacije. u uslovima depresija i kriza u privredi po pravilu postoji potreba za jačanjem ekonomskih funkcija države. . U unitarnim državama nosioci izvornih nadležnosti su parlament i vlada. budžet.BH-PRAVNICI. . Ona predlaže parlamentu zakone i druge propise. Drţavna tijela U državnim tijelima u najvećem stepenu je koncentrirana ekonomska vlast i praktično ova tijela utvrĎuju kako vlastita ovlaštenja. te izvršava ukupnu ekonomsku politiku u zemlji. 1. S druge strane. odnosno osjetnijim korigiranjem tržišnih zakonitosti. Osim toga. Parlament utvrĎuje i najvažnije segmente ekonomske politike (monetarno-kreditna.u pogledu vremenskog aspekta – privredni sistem sadrži pravila ponašanja koja ambijent privreĎivanja definiraju za duži period.u pogledu namjene – kod privrednog sistema to je organizovanje i normativno ureĎenje privreĎivanja. 2.WWW.

niti je zbog nedovršene tranzicije tržišne u mogućnosti da “nadopuni” ustavnu raspodjelu ekonomsko-političke vlasti. kapitala i privredne aktivnosti. Na taj način se relativizira ustavna podjela ekonomske vlasti i praktično vrši pritisak na unificiranje rješenja ili jedinstven pristup federalnih jedinica. Od obima decentralizacije vlasti zavisi i dodjela ekonomsko-političkih ovlaštenja nižim nivoima vlasti. meĎunarodni finansijski odnosi. Poseban značaj u grupi javnopravnih tijela imaju privredne komore i berze. neki elementi su u zajedničkoj nadležnosti federacije i federalnih jedinica. Istovremeno. usluga. ekonomski odnosi sa inostranstvom. 2. Privredne komore javljaju se kao udruženja poslodavaca. Bitno je istaći da u sadašnjim uslovima još nisu operacionalizirana sva ustavna rješenja. carine. Zajednički imenitelj ekonomskog federalizma u savremenim uslovima podrazumijeva da federacija odgovarajućim propisima ustanovljava privredni sistem. privlačenja kapitala putem stvaranja “poreskih oaza” i sl. što im daje odreĎenu autonomnost u radu u odnosu na državnu strukturu u užem smislu.BH-PRAVNICI. Komore su bile u funkciji artikuliranja interesa preduzeća u odnosu na društveni okvir privreĎivanja. kao i konjunkturna kretanja u privredi. carine i vanjskotrgovinski režim. Ustav BiH normira podjelu ekonomskih ovlaštenja izmeĎu BiH i entiteta koja je tipična za “ekonomski federalizam” u savremenim uslovima. 41 WWW. federalnim ekonomsko-političkim mjerama ostvaruju se strateški ciljevi razvoja. Za ekonomski federalizam od izuzetnog značaja je priroda privrednog sistema. a dijelom vlastitim aktima i propisima. Tržišni mehanizam determinira ponašanje federalnih jedinica u smislu seljenja kapitala iz jedne u drugu federalnu jedinicu u slučaju pogoršanja uslova privreĎivanja.WWW. Struktura nosilaca ekonomsko-politiĉkih ovlaštenja u BiH. ekonomsko-socijalna sigurnost graĎana itd) ili su u isključivoj nadležnosti entiteta. osnove poreskog sistema i javnog finansiranja.zaštita privatne svojine.2. monetarna politika i paritet valute. odnosno udruženje koje sami formiraju. vanjska trgovina. osigurava opći nivo cijena itd. stabilizaciona politika i uravnotežen razvoj. posebno u najnovijim formama “kooperativnog federalizma” gdje se poenta stavlja na zajednički angažman koji se pokazuje najefikasnijim u odnosu na ustavom normiranu podjelu ovlaštenja izmeĎu jednog i drugog nivoa vlasti. prvenstveno politika ekonomske ravnoteže i privrednog razvoja. da bi se zajednički zaštitili interesi privrednih subjekata od države i radničkih sindikata. odnosno intenzitet djelovanja tržišta u usmjeravanju ekonomskih tokova u odnosu na društvenu aktivnost u ovom domenu. U okviru privrednog sistema prevashodno se definira monetarni sistem. Javno-pravna tijela Ekonomska ovlaštenja ove grupe nosilaca ekonomske politike zasnivaju se na prenosu ovlaštenja državnih tijela (što im i daje javnopravni karakter) ili na prenosu dijela ekonomske moći privrednih subjekata na asocijaciju. što znači da su pojedina ovlaštenja u isključivoj nadležnosti federacije. U pogledu podjele ekonomske vlasti u federacijama važe opći principi podjele nadležnosti. Njihova zajednička karakteristika je da je njihov subjektivitet utvrĎen dijelom odgovarajućim zakonima. Ostala ekonomsko-politička ovlaštenja su ili u zajedničkoj nadležnosti BiH i entiteta (npr. štiti stabilnost novca.COM . U sklopu ustanovljavanja uslova privreĎivanja uspostavlja se antimonopolsko zakonodavstvo. U složenim državama (federacijama). kao i ključne sektore ekonomske politike u funkciji jedinstvenog ekonomskog prostora i temeljnih pretpostavki za ekonomski razvoj (sloboda kretanja roba.COM konzistentna ekonomska politika. odnosno uslove privreĎivanja na jedinstvenom ekonomskom prostoru.BH-PRAVNICI. te javne korporacije iz aneksa 9 Dejtonskog sporazuma). a preostali su u rukama federalnih jedinica. TO znači da ovlaštenja institucija BiH obuhvataju osnovne elemente privrednog sistema (monetarni sistem. kao nosioci izvornih ovlaštenja u istoj ravni se pojavljuju organi federacije i organi federalnih jedinica. osnove fiskalnog sistema).

banke. te zaštite domaćih proizvoda. 42 WWW. robama i uslugama. Evropsko-kontinentalni tip komore karakterišu javno-pravni karakter. - Principi organiziranja privrednih komora su teritorijalni i strukovni (granski). odnosno osnivanju ugovorom. Prema ovom zakonu. U evropsko-kontinentalnim komorama prepliću se opći interesi (što im uz ovlaštenja koja na njih prenosi država daje javnopravni karakter) i zajednički interesi članova. kotizacija i sredstva koja komore ostvare vlastitom djelatnošću. osiguravajuća društva. te iniciranje mjera od strateškog interesa za privredni razvoj. tehničkih i normativnih standarda proizvoda. članstvo je dobrovoljno i dominirajući je privatno-pravni karakter. čime se ustanovljava sistem komora u odreĎenoj zemlji. obavljanje poslova javnopravnog karaktera (donošenje uzansi. poslovna udruženja i zajednice. zastupanje interesa poslodavaca prilikom donošenja propisa u oblasti rada. kao i operativnim angažmanom u ovom domenu. Pritom se komore sa užih područja udružuju u komore formirane za šire područje. na nivou FBiH i mogućnost formiranja odgovarajuće komore na nivou države. odnosno preduzeća.COM . Time se praktično otvara mogućnost uvoĎenja anglosaksonskog tipa komorskog sistema. mjere i aktivnosti na unapreĎenju i primjeni tehničkih i tehnoloških inovacija. kao i pri zaključivanju kolektivnog ugovora.BH-PRAVNICI. Članovi komora su preduzeća. odnosno organiziraju se unutar komora općeg tipa koje su uspostavljene po teritorijalnom principu. Komorski sistem u BiH. organiziranje informacionog sistema i poslovnog informiranja. Upravljanje komorama ostvaruje se putem skupštine i upravnog odbora. Djelokrug rada komora po pravilu obuhvata: saradnju sa državnim organima. Ove komore su sastavni dio komorskog sistema. penzionog i zdravstvenog osiguranja. organiziranje aktivnosti na području ekonomskih odnosa sa inostranstvom putem saradnje sa državnim organima. Teritorijalni podrazumijeva organiziranje privrednih komora na odreĎenoj teritoriji i predstavlja obavezni oblik udruživanja za sve privredne subjekte registrovane na tom području. finansijske organizacije. kao i asocijacije obrtnika i zemljoradničkih zadruga. osnivanje zakonom i obavezno članstvo. Zakon o privrednim komorama (Sl. što obuhvata davanje mišljenja i sugestija prilikom donošenja odgovarajućih zakona i drugih propisa u okviru privrednog sistema i ekonomske politike.novine FBiH br.35/98). kojim se normira formiranje komora u FBiH i normira Federalna privredna komora. Berze Berze predstavljaju stalno i organizirano tržište na kome se redovno trguje vrijednosnim papirima. novcem. sistem komora u BiH podrazumijeva formiranje komora na nivou kantona. Kod angloameričkog tipa komore radi se o privatnoj inicijativi. Zakon predviĎa da će se nakon isteka prvog mandatnog perioda (4 godine) preispitati obaveznost članstva u komorama. Strukovni (granski) princip podrazumijeva povezivanje privrednih subjekata iz iste oblasti privreĎivanja.WWW. prije redovnog sudskog postupka.BH-PRAVNICI.COM Postoje 2 tipa komora: evropsko-kontinentalni i angloamerički. obuhvata rješenja koja su u dobroj mjeri uporediva sa modelima komora u evropskim zemljama. organiziranje edukacije i dokvalifikacija radnika za članove. formiranje arbitraže za članove komora i pokušaj rješavanja sporova izmeĎu članova. izdavanje uvjerenja i drugih isprava potrebnih u meĎunarodnim i domaćim poslovnim aranžmanima članova itd). Izvori prihoda za rad komore su članarina.

na kojima se trguje samo jednom robom (npr. Roterdam. U odnosu na predmet poslovanja berze mogu biti robne (produktne).berze kao trţišne institucije – za njih je karakterističan liberalniji režim i opća dostupnost svim zainteresiranim (npr. Uslov poslovanja je posjedovanje dokumenata o vlasništvu nad robom i pozivom na berzanske uzanse i standarde. Berze deviza i novca specijalizirane su za trgovinu devizama i novcem. putem utvrĎivanja pravila funkcionisanja. To znači da prisustvo robe nije potrebno. U trgovinu vrijednosnim papirima obavezno su uključeni berzanski posrednici. npr.BH-PRAVNICI. Berzanska vrijednost ovih usluga je pouzdan pokazatelj osiguravajućim kompanijama za utvrĎivanje visine rizika i premija osiguranja. Karakteristične su za evropske zemlje.sluţbene berze – država osniva. S tim u vezi berze se dijele na: . osnivački kapital. Najpoznatije berze prevoznih usluga su Amsterdam. . a obavljaju se vremenski diferencirani poslovi (promptni i terminski).New York Cotton Exchange za pamuk). Berza usluga (berza frahta) specijalizirana je za ponudu i tražnju posebnih usluga. deviza. jer se pouzdano znaju kvaliteti ove robe zahvaljujući standardima.COM . Rio de Janeiro. odgovarajuće kompanije i penzione fondove. Robne ili produktne berze predstavljaju organizirano tržište na kome se prodaju i kupuju robe standardnog kvaliteta.COM Vrste. New York i Pariz. bilans u zadnjoj godini itd.berze kao preduzeća. London i Hamburg.Amsterdam. Na osnovu toga se utvrĎuje vrijednost neke kompanije. New York i Tokio. Više od 4/5 transakcija su transferi izmeĎu poslovnih banaka. uključujući vrijednosne papire i devize (npr. Više od 60% ukupnog prometa otpada na London. . država u kreiranju i funkcionisanju istih učestvuje kako regulativno tako i operativno. odnosno društva – pretpostavljaju privatnopravni karakter i stroge interne propise. Berze vrijednosnih papira su organizirana tržišta na kojima se trguje dugoročnijim vrijednosnim papirima čiji su prihodi promjenjivi (dionice. Izuzetno veliki značaj berzi u tokovima privreĎivanja pretpostavlja prisustvo države u okviru ekonomske politike i privrednog sistema. ali i neposrednog učešća u transakcijama (kupoprodaja obveznica javnog zajma. Ove berze karakteristične su za angloameričko područje. bankovni akcepti itd). visina podijeljene dividende u zadnjih nekoliko godina. Kao glavni institucionalni oblik tzv.WWW. Krug učesnika na ovoj berzi sužen je na poslovne banke (ponekad i na centralne banke). obveznice. vrši se provjera boniteta emitenta. 43 WWW. upravlja odnosno kontrolira rad ovih berzi što je precizirano odgovarajućim propisima. Ne dovodeći u pitanje prirodu ovih institucija.usluga prevoza (brodarske i avionske) i usluge osiguranja u prevozu i uskladištenju. itd) i specijalizirane. novĉane i devizne berze. Pored toga. Prije izdavanja dozvole za trgovanje vrijednosnim papirima. dionica. berze omogućavaju koncentrisanje slobodnih novčanih sredstava i efikasnu alokaciju kapitala u funkciji efikasnog privrednog razvoja. kao i roba odnosno usluga). .berza u Hong Kongu). odnosno dioničkog društva. Na osnovu koncentriranja ponude i tražnje na ovim berzama se ustanovljava dnevna trţišna vrijednost nekog vrijednosnog papira (može se razlikovati od nominalne).BH-PRAVNICI.javne berze – institucije javno-pravnog karaktera osnovane na osnovu zakona. berza izdaje prospekt za svaki vrijednosni papir u kome su podaci o emitentu.sekundarnog tržišta kapitala. opcije). efektne (berze vrijednosnih papira). sa javnim ovlaštenjima i pod nadzorom države. odnosno kratkoročnim plasmanima (blagajnički zapisi. Po ovom kriteriju berze se dijele u odnosu na intenzitet učešća države u njihovo funkcionisanje. certifikati i depoziti. a berze osiguranja Amsterdam. Berze strogo vode računa o prihvatanju papira za trgovanje. Na ovim berzama susreću se emitenti i ulagači (kupci). Robne berze mogu biti opće. te berze usluga (frahta). Organizaciono ustrojstvo. što znači da se posluje sa različitim vrstama roba.

konvencija. briga o djeci. Oblik i sadržaj ovog ugovora zavise prvenstveno od zakonodavstva (radno pravo) pojedine države. Formiraju se kao dioničko društvo.organizacije koje “normiraju” meĎunarodne ekonomske odnose putem sporazuma. U odnosu na institucionalno-pravni okvir. meĎutim sadržajno. .4. 2.novine FBiH br.Svjetska banka. meĎunarodne organizacije dijele se na 2 grupe: . odmor i rekreacija itd). Sindikati se javljaju kao generator radničkog i socijalnog zakonodavstva. neovisno o predmetu djelatnosti. nakon sloma zlatnog standarda (30-ih godina 20. berze imaju status javnih tržišta. jer u situaciji kad osvoje vlast koriste državnu strukturu za realiziranje svoje vizije privrednog sistema i ekonomske politike. MMF i MeĎunarodna banka za obnovu i razvoj. sindikat je partner poslodavačkoj strukturi i državi. Pored toga. 2. 2. radi se o jednoj od najznačajnijih meĎunarodnih organizacija općeg karaktera.39/98).godine. preko obrazovanja i stručnog usavršavanja zaposlenih. od plata i radnog vremena. ili bar participiranja u vršenju vlasti.meĎunarodne organizacije čija djelatnost je pretežno usmjerena na operativno učešće u različitim poslovnim aranžmanima (npr.BH-PRAVNICI. Po svojoj formi on je multilateralni sporazum.BH-PRAVNICI. Članstvo u ovim organizacijama je otvoreno. preporuka i drugih akata (npr. obzirom da osnivanju prethodi odobrenje Komisije za vrijednosne papire. meĎunarodne organizacije se dijele na opće i regionalne. Po snazi uticaja.WWW. do nekih vidova tzv. Sindikati predstavljaju organizacije radnika i službenika čiji je osnovni cilj zaštita ekonomskog i socijalnog statusa svojih članova. MeĊunarodne organizacije Po osnovu predmeta njihove djelatnosti. U kreiranju ekonomske politike učestvuju posredno.COM U BiH. Članom postaje po ispunjenju normiranih uvjeta. Do 44 WWW. odnosno svaka država je potencijalni član tih organizacija. putem uticaja na državna i javnopravna tijela. pri čemu su opći standardi utvrĎeni konvencijama MeĎunarodne organizacije rada. Politiĉke i društvene organizacije Radi se o relativno velikom broju organizacija i udruženja sa zajedničkom karakteristikom da su nosioci veće ili manje ekonomske i društvene moći. Kao takav je potpisnik kolektivnih ugovora i relevantan element političkog života i društvenih snaga ukupnog razvoja. imaju 2 osnovne karakteristike: 1. IMF itd).vijeka) i u vrijeme pokušaja stvaranja MeĎunarodne trgovinske organizacije. obzirom na Zakon o vrijednosnim papirima (Sl. Opći sporazum o carinama i trgovini (GATT – General Agreement on Tariff and Trade) GATT je zaključen 1947. Ekonomski savjet UN i sl). najznačajnije mjesto imaju političke stranke i sindikati. odnosno organizaciono ustrojstvo i prema dometu. Kolektivni ugovor obuhvata različita pitanja.COM . One su izvorni nosioci ekonomske politike. Politiĉke stranke predstavljaju skupine ljudi koji se organiziraju radi osvajanja vlasti. Opće meĊunarodne organizacije MeĎunarodne organizacije općeg karaktera. Djelokrug njihovog rada odnosi se na ukupne ekonomske odnose u svijetu.Opći sporazum o carinama i trgovini.zajedničke potrošnje radnika (npr.3. Bitno je napomenuti da se pod pojmom kolektivni ugovor podrazumijeva ugovor kojim se reguliraju odnosi izmeĎu zaposlenih i poslodavaca. Najznačajnije meĎunarodne organizacije općeg karaktera su Opći sporazum o carinama i trgovini.

Konferencija obuhvata niz odbora (za trgovinu i razvoj. Organizacijska struktura WTO obuhvata Ministarsku konferenciju i Generalno vijeće. Nediskriminacija uz ovo podrazumijeva i slobodu tranzita.1948. povlastice u okviru carinskih zona i carinskih unija.ustanovljavanje meĎunarodnog monetarnog sistema i na toj osnovi razvijanje saradnje izmeĎu država članica. ograničavanja u bilansima plaćanja.COM 01. princip nediskriminacije. Klauzula se odnosi na carine. ostale dažbine. Njen osnovni cilj je da kao poseban institucionalni okvir unaprijedi meĎunarodnu trgovinu po osnovu inoviranog multilateralnog sporazuma država članica i uz usku saradnju sa IMF i MeĎunarodnom bankom za obnovu i razvoj. finansije i administraciju). te administrativni postupak pri uvozu odnosno izvozu. kao i ostali dokumenti.BH-PRAVNICI. prvenstveno po osnovu liberalizacije vanjske trgovine i uklanjanja svih oblika diskriminacije u meĎusobnoj razmjeni država članica. što je u osnovi bio ustupak razvijenim zemljama. tj.suzdržavanje od različitog tretmana prevoznih sredstava prilikom tranzita preko teritorije države članice. a zaključno sa 1994.WWW. Pored ovoga.godine na konferenciji u Breton Vudsu (Bretton Woods). Klauzula najvećeg povlašćenja i nacionalni tretman u osnovi znače princip nediskriminacije kako izmeĎu stranih roba. te postojeće preferencijale izmeĎu 2 države koji se ne mogu ubuduće povećavati bez prethodne saglasnosti GATT-a. antidamping klauzula. ratificirale su ga 23 zemlje. meĎunarodne trgovine i agrarnog protekcionizma). Tokijski krug pregovora i Urugvajski krug pregovora. Antidamping klauzula daje pravo državama članicama da poduzimaju mjere koje sprečavaju damping. Vijeće se sastoji od vijeća za trgovinu robom.BH-PRAVNICI. uslugama i trgovinu intelektualnim vlasničkim pravima. MeĊunarodni monetarni fond (IMF – International Monetary Fund) je meĎunarodna monetarna institucija osnovana 1944. Najznačajniji su Kenedijev krug pregovora. odnosno ograničenja u primjeni ove klauzule odnose se na pogranični promet. 45 WWW. Izuzeci. kao specijalizirana agencija pri UN. na kojima su usvajani amandmani na prvobitni tekst Općeg sporazuma. Nacionalni tretman podrazumijeva da strana roba nakon plaćanja carina i prelaska carinske linije ima isti tretman kao i odgovarajuća domaća roba.posebni porezi ili administrativne zapreke) ne mogu poslužiti kao osnov za diskriminaciju strane robe u odnosu na istovrsnu domaću robu.1995.godine. a kvantitativna ograniĉenja i slične mjere (ograničenja obima i vrijednosti roba pri uvozu) u slučajevima pasivnog platnog bilansa i niske monetarne rezerve (odnosi se na manje razvijene privrede). odmah i bezuslovno proširuju i na sve ostale zemlje članice za isti ili sličan proizvod. Najznačajniji principi (pravila) Općeg sporazuma su: klauzula najvećeg povlašćenja.godine. Klauzula najvećeg povlašćenja znači da se sve meĎusobne privilegije i prednosti koje 2 zemlje članice u meĎusobnoj razmjeni odobre na bilateralnoj osnovi (ugovorom). Osnovni cilj Općeg sporazuma je unapreĎenje meĎunarodnih trgovinskih ekonomskih odnosa. To znači da nikakvi unutrašnji propisi (npr. nacionalni tretman. te zaštitne mjere u slučaju pasivnog platnog bilansa.Svjetska trgovinska organizacija). tako i izmeĎu domaće i strane robe.godinom Općem sporazumu pristupile su 124 zemlje članice.godini rezultirao je odlukom o osnivanju WTO (World Trade Organization .01.01. kada je stupio na snagu. čija pomoćna tijela su Savjet i 3 stalna odbora (za probleme zemalja u razvoju. Glavni organ GATT-a je Sekretarijat. Urugvajski krug pregovora u 1994. WTO je počela sa radom 01. praksa GATT-a je da formira ad hoc komisije za rješavanje pojedinih pitanja iz djelokruga rada. Osnovni ciljevi IMF su: . Glavna forma djelovanja GATT-a su multilateralni pregovori. meĎusobna plaćanja.COM .

Prvobitni zadatak banke bio je pomoć zemljama članicama u obnovi ratom razorenih područja (posebno u Evropi). Osnovana je na konferenciji u Bretton Woods-u u julu 1944. Generalni direktor Fonda je istovremeno i predsjednik Izvršnog odbora. Zbog toga. Da se kredit ne može dobiti po osnovu komercijalnih kredita ili na tržištu kapitala pod umjerenim uslovima. a dodatni glasovi proporcionalni su udjelu kvote članice u ukupnoj sumi kvota Fonda. Doprinos MMF-a u uspostavi meĎunarodnog monetarnog sistema i monetarnoj saradnji meĎu državama članicama je neosporan.WWW. od čega petoricu imenuje 5 članica sa najvećim kvotama. poznatija po imenu Svjetska banka (International Bank for Reconstruction and Development – IBRD. Prema tome. Osnovni zadaci svjetske banke odnose se na: . World Bank – WB) je meĎunarodna finansijska institucija u sastavu UN. Obaveza članice je da u Fond uplati odreĎeni iznos kvote. ukidanje deviznih ograničenja i valutarnog dampinga. najviši organ MMF-a je Skupština guvernera koju čini po jedan član iz svake zemlje.odobravanje zajmova ili garancija na ime investicija u privredni razvoj zemalja članica. Posljedica toga je da mnoge zemlje (izvan kruga najrazvijenijih) zadržavaju niz deviznih ograničenja i nisu u stanju uvesti punu konvertibilnost svojih valuta zbog hroničnih deficita u bilansu i skromnih monetarnih rezervi. Fond nije u stanju osigurati potrebnu meĎunarodnu likvidnost.COM saniranje i unapreĎenje monetarnih sistema država članica. tako da je Svjetska banka postala “razvojna banka”. Izvršni odbor broji najmanje 20 članova. ublažavanje teškoća u meĎunarodnim plaćanjima po osnovu odobrenja odreĎenih sredstava meĎunarodnih plaćanja (kreditiranje). odnosno 25% kvote (članarine) zemlje. stabilizacija deviznih kurseva. Visina kvote utvrĎuje se na bazi uĉešća zemlje u ukupnoj svjetskoj razmjeni.godine. pristupa se izmjeni (devalvaciji) pariteta valute. MeĎutim. a sa radom je počela 1946. Ovaj zadatak tokom vremena je redefiniran. Drugi dio kredita u početku je odobravan u visini do 100% kvote. Statutom Banke predviĎeno je da se moraju ispuniti 2 uslova: 1. prvenstveno budžet i suzbiti inflaciju kako bi se sačuvala stabilnost valute. a kasnije je uvećan na 600%. Obaveza zemalja je da vrijednost svojih valuta izraze u zlatu. pri čemu nema obaveze da se osigura konvertibilnost u zlato.podsticanje ulaganja privatnog inostranog kapitala u manje razvijenim zemljama. Prvi dio kredita odobrava se u visini “zlatne tranše”. pomoć članicama u smanjenju stepena neuravnoteženosti platnih bilansa. što je pretpostavka za stabilnost meĎunarodnog monetarnog sistema. Svaka zemlja članica UN-a po ispunjenju odreĎenih uvjeta može postati članica MMF-a. ukoliko se radi o dugoročnoj neravnoteži. Ove kvote osnov su za raspodjelu upravljačkih prava. dok se ostali biraju svake druge godine. U slučaju izmjene pariteta valute. 46 WWW. Da bi Banka odobrila kredit. kao i podsticanje razvoja nerazvijenih zemalja.COM . Naime. država članica mora osigurati saglasnost Fonda. Izuzetak su neznatne izmjene pariteta koje nemaju većeg uticaja na meĎunarodne transakcije. . podsticanje multilateralnih odnosa u plaćanjima i na toj osnovi proširenje meĎunarodne razmjene. Mehanizam djelovanja MMF-a podrazumijeva kreditnu pomoć za uravnoteženje debalansa izmeĎu država članica.stavljanje na raspolaganje finansijskih sredstava pod povoljnim uslovima radi uticaja na razvoj članica. jer svaka članica raspolaže sa 250 glasova. MeĊunarodna banka za obnovu i razvoj. . pogotovo bivših kolonija. države članice dužne su saraĎivati sa IMF-om radi održavanja stabilnosti utvrĎenog kursa.BH-PRAVNICI. U pogledu pariteta valuta. uvoĎenje konvertibilnosti u tekućim plaćanjima za države članice. aktivnosti MMF-a usmjerene su na uravnoteţenje privremenih debalansa u bilansima plaćanja kako domaća neuravnoteženost ne bi djelovala na intervalutarnu stabilnost. prvo treba uravnotežiti domaću ekonomiju. Dakle.godine.BH-PRAVNICI.

Osnovni motiv stupanja u ove organizacije je ekonomski. . Djelokrug njihove djelatnosti odnosi se na ekonomsku saradnju država u regionu. koji čine predstavnici zemalja članica (ministar finansija ili guverner centralne banke). Zemlje članice solidarno su odgovorne za finansijske rizike do visine uloga. Zbog toga u njih stupaju zemlje koje su približno na istom stepenu ekonomske razvijenosti.osnivanje instituta za razvoj i obuku kadrova. prethodno mora biti članica MMF-a i uplatiti članski ulog. Da bi zemlja postala članom Banke. Da je banka stekla ubjeĎenje da je dužnik. Ove odluke donose se na skupštini koja se održava jednom godišnje. odnosno garant u stanju odgovoriti svojim obavezama po osnovu ugovora o kreditu. Praktično su ugovorne obaveze uvijek na relaciji Banka-država članica. a koji se sastaje jednom mjesečno u sjedištu Banke. Regionalne meĊunarodne organizacije U odnosu na opće. odnosno vlastitog udjela u kapitalu Banke. Pritom se kao kriterij uzima visina nacionalnog dohotka. a bez uslovljavanja državnim garancijama kao što je to slučaj kod Svjetske banke.WWW.podrška u osnivanju konzorcija za kreditiranje razvoja. odnosno glasanja. Visina uloga utvrĎuje se prema ekonomskoj snazi ĉlanice. To podrazumijeva da su formalizirani uslovi prijema i meĎusobni odnosi članica. .komunikacije.COM . povećanje ili smanjenje kapitala. Članstvo u ovim integracijama je strogo zatvoreno. podjela dobiti Banke.BH-PRAVNICI. U sastavu Svjetske banke su i: MeĊunarodna finansijska korporacija (International Finance Corporation – IFC). Od članskih uloga zemalja-članica formira se osnovni kapital banke. MeĊunarodno udruţenje za razvoj (International Development Association – IDA). osnovano 1960.COM 2. Od ukupnog udjela.BH-PRAVNICI. stambena izgradnja. Najviši organ upravljanja Bankom je Savjet guvernera. prvenstveno u pogledu izrade investicionih projekata. Poslovima Banke operativno rukovodi Savjet uprave. stanje monetarnih rezervi te stepen likvidnosti i stabilnost ekonomskih tokova države članice. regionalne meĎunarodne organizacije imaju 2 specifičnosti: 1. zajednički privredni i istraživački projekti itd). 2. ali su podreĎene Svjetskoj banci čiju djelatnost ustvari dopunjavaju. obim vanjskotrgovinskog prometa. Njihova ovlaštenja odnose se na prijem novih članova. Korisnici kredita Banke su zemlje članice ili pak banke i preduzeća. a u meĎuvremenu se odluke donose putem pisanog izjašnjavanja. osnovana 1956. te likvidacija poslova i raspodjela aktive Banke. Obje navedene institucije imaju svojstva pravnog lica. 47 WWW. kulturni objekti i sl). Savjet guvernera i Savjet uprave Svjetske banke ujedno su i organi upravljanja obiju navedenih institucija.godine radi kreditiranja pod izrazito povoljnim uslovima infrastrukturnih nekomercijalnih projekata (komunalni projekti. 20% se uplaćuje.pružanje tehničke pomoći zemljama u razvoju.godine radi podsticanja privrednog razvoja putem kredita namijenjenih prvenstveno privatnom sektoru. Pritom je za nastanak regionalnih organizacija od neposrednog značaja geografska upućenost zemalja. Posebne djelatnosti banke su: . odnosno izvršni odbor koji čine lica imenovana ili izabrana od zemalja članica. ali uz obaveznu garanciju države. a preostali dio se smatra garancijskim kapitalom koji zemlje članice uplaćuju za izvršenje obaveza Banke prema vjerovnicima. odluke o zaključivanju aranžmana sa drugim meĎunarodnim organizacijama. kao i meĎusobna ekonomska zainteresiranost i meĎuzavisnost u smislu zajedničkog korištenja nekih prirodnih resursa ili projekata od neposrednog interesa za susjedne države (npr.

1957. Danska i Velika Britanija. Ovo predstavlja i institucionalnu potvrdu njenog supranacionalnog karaktera. što podrazumijeva jedinstvenu valutu. .godine (Common Agricultural Policy – CAP) sa osnovnim ciljem da se poveća poljoprivredna proizvodnja.jedinstvenom tržištu zajednice. a njena realizacija otpočela je utemeljenjem Evropskog monetarnog sistema (European Monetary System – EMS) 1979.godine pod nazivom Evropska ekonomska zajednica. ponovo se javljaju carine izmeĎu zemalja članica. Rimskim ugovorom utvrĎeni su osnovni ciljevi i principi EEZ.07. nakon ugovora iz Mastrihta.godine.COM Značaj regionalnih ekonomskih integracija zavisi od stepena integrisanosti privrede u okviru jedne regionalne integracije. usluga. u EEZ su 1973.postepenog izjednačavanja zakonodavstva članica u funkciji zajedničkog tržišta. Od juna 1985. Ovim sistemom uspostavljen je veći stepen monetarne stabilnosti i kurseva valuta. Holandija i Luksemburg).BH-PRAVNICI. Poseban značaj meĎu regionalnim organizacijama imaju: Evropska unija.uklanjanja prepreka za slobodno kretanje roba.01. jednu centralnu banku i jedinstvenu monetarnu politiku.WWW. Evropsko udruženje za slobodnu trgovinu. Italija. radne snage i kapitala.godine članice su postale Španija i Portugal.godine proširena novim članovima.utvrĎivanja zajedničke carinske tarife u odnosu na treće zemlje.godine stupile Irska.godine. . posebno u pogledu jedinstvenog budţeta Zajednice i ustanovljavanje i funkcionisanje Evropskog parlamenta i drugih organa (Vijeće ministara. . Prema tekstu ugovora. Zajednica je imala supranacionalni karakter. a 1994. EEZ je postala carinska unija 01. Današnji njen naziv datira od 1993.godine.1981. Finska i Švedska. Belgija.godine carinska unija ponovo uspostavljena. . . naznačeni ciljevi postižu se na osnovu: . koji se odnose na: .1968. Ovaj stepen se kreće od najlabavijih formi povezivanja u kome zemlje članice zadržavaju ekonomsku suverenost. ali je 1977. Najznačajniji razvojni iskoraci ove integracije su: Usvajanje zajedniĉke agrarne politike 1962. kao najvišeg organa upravljanja. što znači da su odluke Visoke vlasti.naglašenom agrarnom protekcionizmu u odnosu na treće zemlje.usklaĎivanje ekonomskih politika članica te stvaranje pretpostavki za stabilan ekonomski razvoj.godine. Centralno mjesto ovog 48 WWW. pa do integracija koje podrazumijevaju manje ili veće odricanje ekonomske suverenosti zemalja u korist same integracije. stabilizira tržište ovih proizvoda i ustanovi zaštita od vanjske konkurencije. Francuska. Ova agrarna politika temeljila se na: .godine od strane 6 zapadnoevropskih zemalja (Njemačka.uklanjanja carinskih i drugih uvozno-izvoznih ograničenja (kontingenti i dozvole). Od 01.BH-PRAVNICI. te organizacija zemalja izvoznica nafte. Poseban iskorak u pravcu pune integracije u okviru EU predstavlja formiranje monetarne unije 1999. Evropska banka za obnovu i razvoj.03.ostvarivanjem zajedničke politike u poljoprivredi i transportu. osnovana 1951. Preteča EEZ bila je Evropska zajednica za ugalj i čelik (European Coal and Steel Community – ECSC). .subvencioniranju iz Evropskog agrarnog fonda.stvaranja “evropskog socijalnog fonda” i Evropske investicijske banke (European Investment Bank – EIB). bile obavezujuće za zemlje članice integracije. Evropska unija osnovana je potpisivanjem Rimskog ugovora 25. Osnovni zadatak ove integracije odnosio se na stvaranje zajedničkog tržišta uglja i čelika.godine Austrija. U domenu organizacijskog jedinstva postignuti su izuzetni rezultati. Ideja o monetarnoj uniji javila se u Hagu 1969.uzajamno povezivanje i progresivno zbližavanje država članica kako bi se ustanovilo zajedničko evropsko tržište.godine Grčka je postala deseti član. Kada je Zajednica 1973. Komisija EU i Evropski sud).godine.COM . . Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj. Naime. .

Godinu dana kasnije.COM sistema predstavljao je eki (European Currency Unit – ECU). eki je bio sve prisutniji i u transakcijama preduzeća i graĎana. a Izvršni komitet ima izvršne funkcije. Eki je predstavljao obračunsku jedinicu kod kreditiranja i novčanih transakcija. . kao što su Odbor za carine.godine. pridruženi član postaje Finska. Kanade.WWW. Iz primjene Konvencije isključeni su poljoprivredni proizvodi. U ovom kontekstu je i sporazum o Evropskom ekonomskom prostoru (European Economic Area – EEA) koji su u Portu 1992. Dakle. Već 1972. Organizacija zemalja izvoznica nafte (Organization of Petroleum Exporting Countries – OPEC) osnovana je 1960. U opticaju ostaju nacionalne valute (kao “fiksne frakcije eura”) u funkciji prometnog i platežnog sredstva još 3 godine (do 2002).jačanje privredne saradnje meĎu članicama.godine zaključile tadašnje članice EU i zemlje članice EFTA (osim Švicarske. koja je na referendumu odbacila sporazum).godine počinju se zaključivati trgovinski aranžmani izmeĎu EEZ i pojedinih članica EFTA i na bazi zaključenih sporazuma o slobodnim trgovinskim zonama od 1984.godine pristupaju Island i Lihtenštajn. Od 1973.izbjegavanje razlika meĎu članicama u pogledu osiguranja sirovina. a 1970. Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj (Organization for Economic Cooperation and Development – OECD) je meĎunarodna organizacija zapadnoevropskih zemalja. Odbor trgovinskih eksperata.Britanija i Danska). u skladu sa propisima EU u meĎusobnoj razmjeni spomenutih zemalja. ušlo je 11 zemalja članica Unije. . Turske. Kuvajta. kao efikasna zaštita od iznenadnih fluktuiranja valutnih kurseva.COM .godine. Portugala. a Grčka nije uspjela ispuniti uvjete za pristupanje. Švedske. te kao parametar nacionalnih valuta i mjerilo za poduzimanje intervencija na deviznom tržištu. Ciljevi ove integracije bili su u odnosu na Evropsku zajednicu znatno skromniji. 49 WWW. Kao ciljevi su definirani: . Japana. kao ponderirani prosjek valuta zemalja članica Unije. euro. Danske. Norveške. Irana. Evropsko udruţenje za slobodnu trgovinu (European Free Trade Association – EFTA) osnovano je potpisom Štokholmske konvencije 1960. Švedska i Finska. Pomoćna tijela su odbori. kada će se pojaviti euro kovanice i papirni novac ove valute. prilikom meĎudržavnih obračuna. a ovaj primjer slijedile su 90-ih godina Austrija. SAD. Australije i Novog Zelanda.godine ukinute su carine za industrijske proizvode. odnosno uklanjanje carinskih i drugih barijera.godine od strane Austrije. koordinacija ekonomskih politika i postizanje odgovarajućih finansijskih i monetarnih aranžmana. OECD je u organizacijskom smislu klasičan tip meĎudržavne organizacije. U novije vrijeme. Cilj sporazuma je stvaranje područja liberalne trgovine. Švicarske i Velike Britanije. bez ikakvih neposrednih elemenata supranacionalnosti. Saudijske Arabije i Venecuele. EFTA se u pogledu stepena integracije zadržala na nivou zone slobodne trgovine (ukidanje carinskih i drugih ograničenja u razmjeni sa robom domaćeg porijekla) i to samo za industrijske proizvode. Ova integracija bila je prvenstveno reakcija na formiranje Evropske zajednice i njene zatvorenosti u odnosu na ostale evropske zemlje. Nova valuta Unije. kao i na općim principima meĎusobne ekonomske saradnje država članica. odnosno stalni predstavnici.godine neke članice EFTA pristupile su Evropskoj zajednici (V. Najviše tijelo EFTA je Savjet koji čine ministri. riba i pomorski proizvodi i za njih su predviĎene samo izvjesne smjernice za unapreĎenje razmjene i meĎusobne saradnje. Organizacijom upravlja Vijeće sastavljeno od predstavnika svih zemalja članica (ministri ili eksperti). Budžetski odbor itd. Danska i Švedska. postao je obaveza poslovanja banaka i finansijskih tržišta u smislu konvertiranja 11 valuta i US dolara u evropskim obveznicama u euro. Ciljevi organizacije su podsticanje ekonomske saradnje u pravcu liberalizacije trgovine na multilateralnoj osnovi. Odluku o pridruženju odgodile su Velika Britanija.smanjivanje carina i drugih barijera radi liberalizacije razmjene sa industrijskim proizvodima. .BH-PRAVNICI.BH-PRAVNICI.godine u Bagdadu od strane Iraka.obezbjeĎenje lojalne konkurencije u meĎusobnoj trgovini. osnovana 1960. U monetarnu uniju koja je zvanično profunkcionirala 1999.

pretpostavka za stabilan privredni razvoj. Na tehničko-tehnološki razvoj. tako da danas zemlje članice OPEC-a imaju preko 65% svjetske proizvodnje nafte. 3.BH-PRAVNICI. U domenu procesa proizvodnje. Ukoliko se u obzir uzme vremenska dimenzija. Ovaj cilj realizira se kroz iznalaženje optimalnog odnosa izmeĎu pojedinih faktora proizvodnje.1. Vrhunski cilj svake ekonomske politike u ovom domenu je ostvarivanje pune zaposlenosti. Varijacije ciljeva u ovom domenu mogu se kretati izmeĎu preferiranja razvoja i po cijenu neravnoteže. stepenu regenerativnosti. Zbog toga je primarni zadatak OPEC-a bio revizija ugovora o koncesijama sa ciljem da se praktično izvrši nacionalizacija naftnih izvora. ciljevi ekonomske politike uglavnom se odnose na faktore proizvodnje: radnu snagu. Osiguranje društvenog ambijenta privreĊivanja. Materijalno-proizvodni i društveni ciljevi Diferenciranje na materijalno-proizvodne i društvene ciljeve zasniva se na činjenici da proces reprodukcije ima materijalno-proizvodnu i društvenu komponentu. odnosno tehnički progres kao najdinamičniji faktor razvoja. što je uz stabilnost općeg nivoa cijena. odnosno društveni proizvod.WWW. ciljevi se mogu klasificirati na kratkoročne (konjunkturne) i dugoročne ciljeve. Nakon ovoga OPEC je u kratkom roku ostvario kontrolu nad svjetskom ponudom nafte. koji u sebi objedinjuje oba pomenuta cilja. OPEC je osnovan prvenstveno da bi se zemlje članice suprotstavile aktivnostima MeĎunarodnog naftnog kartela (osnovan 1928) koji je okupljao najveće naftne kompanije i praktično diktirao eksploataciju i cijenu nafte na svjetskom tržištu. 2.BH-PRAVNICI. tehničku usklaĎenost procesa proizvodnje. Ciljevi usmjereni na tokove privreĊivanja prvenstveno su usmjereni na proces proizvodnje i na ukupnost društvene organizacije globalnih ekonomskih tokova.COM . Ciljevi koji se odnose na predmete rada podrazumijevaju racionalno korištenje prirodnih bogatstava vodeći računa o raspoloživosti. kao i iskorištenost raspoložive radne snage. tehnologiju rada i upravljanje osnovnim privrednim subjektima. koji objedinjuje sva 3 faktora proizvodnje je poseban cilj ekonomske politike. Pritom je generalni cilj optimalno korištenje raspoloživih resursa i porast proizvodnih moći društva kako bi se povećalo društveno bogatstvo. Na stepen iskorištenosti sredstava. kao i zaštiti životne sredine. načinu iskorištavanja i odgovarajućoj valorizaciji prirodnog bogatstva. CILJEVI EKONOMSKE POLITIKE Polazeći od činjenice da ekonomski razvoj podrazumijeva 2 osnovne komponente (materijalnu i društvenu). pa do insistiranja na ravnoteži po svaku cijenu. 50 WWW. 3. Organizacija procesa privreĊivanja. Ciljevi koji se odnose na radnu snagu podrazumijevaju osiguravanje kvalificirane radne snage prema potrebama procesa privreĎivanja. preko pokušaja da se pomire ravnoteža i razvoj.COM Kasnije se organizaciji priključuju i zemlje trećeg svijeta. Stvaranje ekonomske ravnoteţe u smislu srazmjernosti u razvoju pojedinih grana i oblasti privrede i odgovarajućeg balansa izmeĎu agregata ponude i agregata tražnje. odnosno optimalno korištenje proizvodnih fondova uključujući održavanje i amortizaciju. Ukupnost društvene organizacije koju kreira privredni sistem i ekonomska politika za cilj treba imati stvaranje takvih makroekonomskih odnosa u kojima je pojedinačna efikasnost neposredno u funkciji uvećanja društvenog bogatstva. može se govoriti o materijalno-proizvodnim i društvenim ciljevima. predmete rada i sredstva za rad. Ciljevi koji se odnose na sredstva za rad usmjereni su u 2 pravca: 1.

Ova sredstva. Sistematizacija ciljeva Prilikom kreiranja konkretne ekonomske politike neophodno je izvršiti sistematizaciju ciljeva. minimum socijalne sigurnosti itd). pa i njen smisao odnosno učinci. odnosno u odreĎenoj mjeri preuzimanje finansiranja i organizovanja zdravstva. kao i u pogledu načina djelovanja na ekonoske procese zavisno od toga u kojoj mjeri se dovode u pitanje ekonomske slobode proizvoĎača i potrošača. stimulacija odreĎenih oblasti privreĎivanja. od koje u potpunosti zavisi konzistentnost same ekonomske politike. . meĎusobno se razlikuju po dometima u tokovima reprodukcije. Varijacije u pogledu odreĎenja ciljeva u konkretnoj ekonomskoj politici zavise od stepena privredne razvijenosti i stabilnosti ekonomskih tokova. odnosno podizanje životnog standarda graĎana. 3. a s druge strane odgovarajući instrumenti i mjere kojima se ciljevi mogu realizirati. U neposrednoj vezi sa ekonomskom strukturom su ciljevi koji se odnose na intenzitet operativnog unošenja države u privredne tokove.COM Društveni ciljevi ekonomske politike prvenstveno su usmjereni ka ekonomskoj strukturi. Brojnost i raznovrsnost mogućih ciljeva ekonomske politike.BH-PRAVNICI. garantirana zdravstvena zaštita.ciljeve koji se odnose na ostala socijalna prava (penziono-invalidsko osiguranje. odnosno mjere. Klasifikacija pojedinih ciljeva na kratkoročne i dugoročne zavisi u osnovi od stepena razvijenosti i ekonomsko-političke moći kojom raspolaže država. uravnoteženost razvoja. Kratkoroĉni i dugoroĉni ciljevi Definiranje ciljeva ekonomske politike podrazumijeva i vremensko diferenciranje očekivanih efekata pojedinih ciljeva. socijalne pravde i demokratskog poretka. kako bi se shodno tome podesila ukupna ekonomska politika.ciljeve vezani za razvoj neprivrednih djelatnosti. odluke i akcije nosilaca ekonomsko-političkih ovlaštenja kojima se utiče na tokove ekonomskog razvoja. kulture. Najširi ciljevi ekonomske politike usmjereni su na postizanje općih vrijednosti svake državne zajednice.BH-PRAVNICI. zahtijevaju da se izvrši selekcija ciljeva i utvrde prioriteti.2. nauke.COM . Poseban zahtjev u ovom domenu odnosi se na konzistentnost ciljeva. od strane države. To prvenstveno podrazumijeva: . odnosno konjunkturnih privrednih kretanja. 51 WWW. promjene u obimu i strukturi vanjske trgovine. 3. . rast investicija i proizvodnje. itd. prvenstveno u pogledu većeg ili manjeg javnog sektora privreĎivanja. SREDSTVA (MJERE) EKONOMSKE POLITIKE Sredstva ekonomske politike su različite mjere. Kao dugoročni ciljevi u pravilu se navode: stabilan privredni razvoj. socijalna sigurnost graĎana itd.ciljeve usmjerene ka ekonomskoj i socijalnoj sigurnosti radnika. obrazovanja. umjetnosti i sl.WWW. odnosno održavanje niske stope inflacije. odnosno postižu odgovarajući ciljevi. koje se prvenstveno odnose na širenje ljudskih prava i fundamentalnih sloboda. U općem smislu.3. Dugoročni ciljevi su većim dijelom univerzalni. zaštita deviznih (monetarnih) rezervi. Poseban sektor cijeva ekonomske politike odnosi se na poboljšanje kvaliteta ţivota i rada. Okvir za sistematizaciju s jedne strane čini stepen razvoja proizvodnih snaga i stabilnost ekonomskih tokova. 4. puna zaposlenost. kao kratkoročni ciljevi najčešće se označavaju: stabilnost cijena. čime se neposredno mijenja ekonomska struktura. jačanje solidarnosti. kao i realnost njihovog ostvarenja.

2. Primjena ovih mjera zasniva se na ekonomskoj obzirnosti i interesu samih nosilaca ekonomske aktivnosti. Posebna sredstva su selektivnog djejstva. 4. te osiguravaju sredstva za finansiranje javnih izdataka. ona može zabraniti njen uvoz (direktivna mjera) ili utvrditi 52 WWW. ako državi nije u interesu da se uvozi odreĎena roba. Obzirom da djeluju u okviru privrede u cjelini.poslovni prostor. Dok su realne mjere neposrednog karaktera i tiču se odreĎene vrste privreĎivanja. monetarno-kreditne i fiskalne mjere Realne ili fizičke mjere odnose se na privrednu djelatnost u užem smislu. a ne sankciju kao kod direktivnih mjera. a s druge strane od definiranih ciljeva ekonomske politike. izuzetno i na pojedino preduzeće.1.promjena kursa novčane jedinice). U pojedinim slučajevima država može postići iste učinke koristeći jedne ili druge mjere. Npr.3. Indikativne (ekonomske) mjere ostavljaju mogućnost izbora privrednim subjektima u smislu da li će ove mjere poštivati ili ne.BH-PRAVNICI. Nazivaju se još i mikroekonomska sredstva.trgovina drogom). Radi se o sredstvima iza kojih stoji državni aparat prinude. Realne. što znači da u istoj ravni pogaĎaju sve oblasti i subjekte privreĎivanja.zabrana obavljanja odreĎene privredne aktivnosti (npr. odnosno odreĎenih nosilaca privrednih aktivnosti. .prema namjeni (regulativne i operativne. regulativna sredstva se nazivaju i makroekonomska sredstva. . odnosno instrumenti ekonomske politike.privredno-sistemskog karaktera (npr. 4.BH-PRAVNICI. odnosno na ograničen broj privrednih subjekata. jer imaju različite učinke na privredne subjekte. Opća sredstva su linearnog karaktera. Mjere ekonomske politike diferenciraju se prema različitim kriterijima: .opće i posebne).prema teritorijalnom djejstvu. Ovim mjerama se vrši raspodjela novostvorene vrijednosti izmeĎu društvene zajednice i privrede.organizaciona i statusna pitanja privrednih subjekata) . . Direktivne i indikativne mjere Direktivne (administrativne) mjere ne ostavljaju mogućnost izbora privrednim subjektima. monetarno-kreditne mjere su indirektnog karaktera i djeluju u okviru ukupnih ekonomskih tokova. materijalno-tehničke pretpostavke za neku vrstu privreĎivanja itd). One mogu biti: . Fiskalne mjere odnose se na finansijsku aktivnost države. . Regulativne i operativne mjere Regulativna sredstva predstavljaju opće odluke i mjere koje se odnose na ukupne tokove reprodukcije i na sve subjekte privreĎivanja.prema objektu djelovanja (realne.COM .propisivanje tehničkih uslova rada (npr. Posebno se u ovom domenu ističu mjere kojima se utiče na količinu novca u opticaju.COM Mjere ekonomske politike s jedne strane zavise od postojećeg stanja u tokovima privreĎivanja. monetarno-kreditne i fiskalne). kao što su: .ograničavanja uvoza.ekonomsko-političkog karaktera (npr. tj.prema karakteru (direktivne i indikativne). .WWW. 4. odnosno prema području na koje se odnose (unutrašnje i vanjske). To praktično znači da neuvažavanje indikativnih mjera ima svoju ekonomsku posljedicu. Monetarno-kreditne mjere prvenstveno djeluju na uslove osiguravanja novčanih sredstava ili raspolaganje tim sredstvima od strane privrednih subjekata. Operativna sredstva ili posebne mjere odnose se na pojedina djelatnosti i oblasti privrede. što za posljedicu ima da iste mjere mogu imati različite učinke u pojedinim konkretnim slučajevima.

Pojmovno obuhvata raznovrsne forme organizacije nosilaca ekonomske aktivnosti u ovim privredama. Mogu biti opća (ako važe za ukupni ekonomski prostor države). Pojam “trgovačko društvo” asocira na 53 WWW. ORGANIZACIJA PRIVREDE Oblici organiziranja privrede u smislu forme ustrojstva i definisanja statusa osnovne jedinice privreĎivanja. većina zemalja usvaja termin “trgovačka društva” ili samo “društva”. razmjene i pružanja usluga a sa ciljem ostvarivanja dohotka. u osnovi zavise od razvoja proizvodnih snaga i sveukupne društvene aktivnosti u tokovima reprodukcije.1. 2.2. trgovine. Kao dio strukture nosilaca ukupne društvene aktivnosti. uz rizik da visoka carina bitno umanji konkurentsku sposobnost uvezene robe na unutrašnjem tržištu. osnovni privredni subjekti pojavljuju se u dvostrukoj ulozi: 1. Preduzeće ili trgovaĉko društvo U savremenim privrednim zakonodavstvima. 1. preduzeća uopće imaju i neke zajedničke osobenosti. od osnovne svrhe osnivanja. odnosno sticanja dobiti putem oplodnje uloženog kapitala. regionalna i lokalna (ako važe za uže teritorijalne jedinice). Unutrašnje i vanjske mjere Unutrašnja sredstva odnose se na privredne subjekte i tokove privreĎivanja unutar zemlje. preko motiva privreĎivanja do odnosa naspram društvenog okvira privrednih tokova. konvencija i sporazuma odnosno pripadnosti nekoj meĎunarodnoj organizaciji. Sa stanovišta privrednog sistema i ekonomske politike. Svrha preduzeća Kao ekonomski samostalna proizvodna jedinica.BH-PRAVNICI. Privredni subjekti predstavljaju mikroambijent u kome se iskazuju ukupni učinci društvene aktivnosti u vezi sa tokovima reprodukcije. Mogu biti rezultat vlastitog zakonodavstva i ekonomske politike države. Vanjska ekonomska sredstva tiču se usmjeravanja poslovanja privrednih subjekata sa inostranstvom. što znači da privredni subjekti i sami kreiraju ambijent privreĎivanja. 4. POJAM PREDUZEĆA Preduzeće predstavlja termin za označavanje osnovne jedinice robne.COM . 1. neposredno-putem svojih asocijacija ili posredno-koristeći ekonomsku moć pri ustrojstvu političke vlasti. preduzeće se osnova radi obavljanja odreĎene ekonomske aktivnosti u oblasti proizvodnje. Opći elementi privrednog sistema determiniraju i definiranje osnovnog nosioca privreĎivanja i njegov status u tokovima reprodukcije. Izneseno upućuje na zaključak da analiza privrednog sistema i ekonomske politike u odreĎenoj državi započinje sa razmatranjem osnovnih subjekata privreĎivanja.4. Uprkos nizu razlika u ustrojstvu.COM visoke carine za te proizvode (indikativna mjera). prvenstveno u pogledu ekonomskih sloboda privrednih subjekata u odnosu na ekonomsku vlast i moć državne strukture.WWW. saobraćaja i veza. odnosno tržišne privrede. ali i rezultat preuzetih obaveza države koje su posljedica bilateralnih ugovora.BH-PRAVNICI. kojim se označava osnovni subjekt privreĎivanja. 1. U drugom slučaju ostavlja se privrednom subjektu mogućnost da uveze tu robu.

novine FBiH 2/95).BH-PRAVNICI. Sl. Za ostala društva ne postoji obaveza. što znači da preduzećem upravljaju vlasnici kapitala. Opće odrednice preduzeća Preduzeće je pravno lice koje obavlja privrednu djelatnost radi sticanja dobiti. osnivači prethodno moraju imati odobrenje nadležnog državnog organa. jer se pod oba pojma podrazumijeva obavljanje djelatnosti radi sticanja dobiti proizvodnjom. Tokom vremena značaj trgovine za oplodnju kapitala opada u korist razvoja preduzeća koja se bave proizvodnjom i pružanjem usluga. Upis u registar ima pravno dejstvo prema trećim licima od dana upisa.3. Ovi izuzeci od općeg principa utvrĎuju se drugim zakonima. u zakonodavstvima nema bitnih sadržajnih razlika izmeĎu društva i preduzeća.proizvodnja naoružanja).list RBiH 33/94. U tom smislu se društva mogu diferencirati u 2 grupe: 1. kao i u odnosu na to da li je za nastanak društva preovlaĎujući personalni element ili primjena logike kapitala. tj. Bez obzira na terminološke razlike. Odnose se na najvažnije činjenice od interesa za pravni promet kao što su: osnivanje. društva sa ograničenom odgovornošću skupštinu i upravu izuzev ako ova društva imaju samo jednog člana. Zakon obavezuje da dionička društva imaju organe upravljanja . 2. prestanak preduzeća i obim odgovornosti u pravnom prometu sa trećim licima. Sl.skupštinu. sjedište. 2. Upis ima 2 opće pravne posljedice: 1. zastupa i predstavlja društvo i odgovara za zakonitost poslovanja. Ovo se prvenstveno odnosi na javna preduzeća. Upravu čine lica koja su osnivačkim aktom ili statutom preduzeća ovlaštena da vode poslovanje. promjene oblika. direktor) koja organizira rad. djelatnost. 1. Preduzeća imaju upravu (poslovodni organ. Društvo kapitala (članovi unose samo dio svoje imovine. U našem zakonodavstvu u kratkom vremenu korištena su oba izraza – i preduzeće i društva: Zakon o preduzećima (Sl. odnosno neograničena solidarna odgovornost). Za osnivanje preduzeća koja pružaju usluge javnog karaktera. Postoje posebna ograničenja i uslovi za strana lica iz sigurnosnih razloga (npr. preduzeća mogu osnovati domaća i strana fizička i pravna lica. Odstupanja su u domenu odluke samih vlasnika.glasnik BiH 4/98 i 17/98). Zakon o privrednim društvima (Sl. - - - 3. 54 WWW. .mediji i informisanje). prometom roba ili pružanjem usluga. kao i ona koja imaju odreĎena javna ovlaštenja. kao i odgovarajućim zakonima kojima se reguliše status javnih preduzeća. nadzorni odbor i upravu. Opći princip je da su izjednačena domaća i strana lica kao mogući osnivači preduzeća. Podaci upisani u registar su javni i objavljuju se u službenim glasilima. stvar je samih osnivača da li će formirati posebne organe upravljanja.WWW. Opće pravilo je da vlasnici imaju upravljačka prava srazmjerno uloženom kapitalu. firma. posebno Zakonom o stranim ulaganjima (Zakon o politici direktnih stranih ulaganja u BiH. rukovodi poslovanjem. ekonomskih razloga (radi zaštite domaće proizvodnje. a odgovornost za obaveze društva ide do cjelokupne imovine članova.COM vrijeme kad je trgovina kao najznačajnija privredna djelatnost bila i jedini “izvor” kapitala. Upisom u registar preduzeća stiču pravnu i poslovnu sposobnost. posebno ako se radi o strateškoj oblasti privreĎivanja) ili političkih razloga (npr.BH-PRAVNICI.COM .Preduzeće se upisuje u sudski registar.novine FBiH 23/99). odgovornost za obaveze je do visine uloga). OBLICI PREDUZEĆA – DRUŠTAVA Diferenciranje oblika zasniva se prvenstveno na načinu formiranja osnivačkog kapitala i ureĎivanju odnosa meĎu osnivačima. Personalno društvo (članovi su lično vezani. U upravljanju preduzećem karakterističan je princip kapital-upravljanja. statusne promjene.

BH-PRAVNICI. Pojam. . Osnivači mogu glavnicu osigurati na 2 načina: simultano osnivanje i sukcesivno osnivanje.000 KM (u novcu). o bankama itd) su: .učešće u upravljanju društvom. ali i zakonima o vrijednosnim papirima. stvarima i pravima. Statut je najviši konstitutivni i normativni akt dioničkog društva. oblici preduzeća su: dioničko društvo. Sukcesivno osnivanje podrazumijeva upućivanje javnog poziva – ponude za pristupanje ugovoru o sukcesivnom osnivanju društva. za koja se predviĎa donošenje posebnog zakona.BH-PRAVNICI. Ukoliko se preĎe ovaj iznos. odnosno jednog člana. klasu. prihvata izvještaj o radu osnivača. te način sazivanja osnivačke skupštine društva. broj i nominalnu vrijednost dionica. iznos osnovnog kapitala koji se želi prikupiti na ovaj način. . iznos osnovnog kapitala. Dioniĉko društvo Dioničko društvo predstavlja oblik preduzeća čija je osnovna glavnica. Prava dioničara utvrĎuju se zakonima i statutom društva. odnosno utapa se u statut. rok uplate dionica. odnosno kapital podijeljen na dionice. prava i obaveze osnivača. te donosi statut i imenuje članove nadzornog odbora. Skupština može donositi valjane odluke ako joj prisustvuju dioničari u čijem vlasništvu je najmanje polovina osnovnog kapitala. Kod simultanog osnivanja samo osnivači osnivaju društvo otkupom svih dionica. statut DD obavezno sadrži firmu. Ovdje je bitno napomenuti da su po Zakonu nosioci privreĎivanja i samostalni poduzetnici (obrtnici).1. prihvata ili odbija prekomjeran upis dionica. te posljedice neupisivanja ili neuplaćivanja dionica ako se radi o simultanom osnivanju. Dioničko društvo se osniva ugovorom. Zakon ne izdvaja kao poseban oblik društvo jednog lica. a ugovorom se utvrĎuju posljedice neuplaćivanja dionica pri čemu se po pravilu daje pravo ostalim osnivačima da uplate nedostajuće dionice za osiguranje osnivačkog kapitala. Za ove subjekte zakon utvrĎuje limit od milion KM godišnjeg prihoda. Kada dioničko društvo osniva jedan osnivač.učešće u ostatku stečajne mase i .pravo pobijanja odluka organa društva.nadziranje rada društva. Osnovna glavnica izražava se u novcu.pravo raspolaganja dionicama. Osnivanje.COM Prema zakonu o privrednim društvima. Ulozi u DD mogu biti u novcu. osnivački akt je odluka o osnivanju dioničkog društva. obaveza je brisanje iz registra samostalnih poduzetnika i osnivanje društva u skladu sa Zakonom. Osim toga. Osnivači su dužni da sazovu osnivačku skupštinu najkasnije u roku od 60 dana od prijema rješenja Komisije za vrijednosne papire da je emisija dionica uspjela. . . Zakonom nisu obuhvaćena javna preduzeća. ali utvrĎuje da DD i DOO mogu imati jednog dioničara.WWW.učešće u dobiti društva.COM . ukupan broj i nominalnu vrijednost dionica. sjedište i djelatnost. Ugovor se zaključuje u pisanoj formi i pored ostalog sadrži: firmu i sjedište DD. oznaku klase. Prema Zakonu. djelatnost. Njegovim usvajanjem ugovor o osnivanju praktično gubi značaj. čime zapravo normira i ovaj oblik privreĎivanja. Javni poziv sadrži bitne elemente dioničkog društva (podaci iz ugovora o osnivanju). iznos osnovnog kapitala. Prava koja se utvrĎuju zakonima (prvenstveno zakonom o društvima.pravo preče kupovine dionica itd. komanditno društvo i društvo sa neograničenom solidarnom odgovornošću. način 55 WWW. Najmanji iznos osnovne glavnice utvrĎen Zakonom je 50. društvo sa ograničenom odgovornošću. Osnivačka skupština utvrĎuje da je osnovni kapital osiguran. Statutom preduzeća utvrĎuju se i neka dodatna prava kao što su: . . Dioničko društvo predstavlja najpogodniju formu koncentriranja i kapitalizacije “sitnih” slobodnih novčanih sredstava.pravo na obavještavanje o radu društva. 2.

TaokĎer se utvrĎuje povlačenje dionica (smanjenje osnovnog kapitala). Redovna skupština održava se najmanje jednom godišnje. kao i drugim pitanjima definisanim u statutu DD. Skupština bira i razrješava članove nadzornog odbora i odbora za reviziju. Statutom se dionice mogu diferencirati na povlaštene i obiĉne. nadzornog odbora i uprave.BH-PRAVNICI. Nadzorni odbor je organ sa upravljačkim pravima koja se utvrĎuju statutom.COM . Članovi društva imaju pravo preče kupovine udjela. te odbor za reviziju. Društvo sa ograniĉenom odgovornošću DOO je društvo kod kojeg je osnovni kapital podijeljen na uloge (udjele). a osnivanje je uvijek simultano. pri čemu članovi odgovaraju za obaveze društva do visine svojih uloga. U pogledu vrste. poslije završetka poslovne godine. U toku poslovne godine. ovlaštenja nadzornog odbora i uprave društva. osnivačima pripadaju upravljačka i druga prava. odlučuje o statusnim promjenama i prestanku društva. odlučuje o raspodjeli dobiti i isplati dividende. način imenovanja i razrješenja. a redovnu nadzorni odbor. Statutom se utvrĎuje i postojanje sopstvenih dionica društva. pravo na prioritet u stečajnoj masi itd. sastav. 56 WWW. Zbog toga ove dionice imaju neka ograničenja kod prenosa. prenos i konverzija regulišu se statutom DD. Detaljnije se prava i dužnosti uprave ureĎuju ugovorom izmeĎu nadzornog odbora i direktora (uprave). Vrste dionica. Djelokrug rada uprave obuhvata organiziranje rada i rukovoĎenje poslovanjem društva. Nije nužno da u sastav odbora ulaze i dioničari. čije osnivanje je zakonska obaveza. Ostvaruju se putem skupštine. Tipično za DOO je da imaju manji broj osnivača. transakcije sa imovinom i ograničeno odobravanje emisija novih dionica. podnošenje skupštini godišnjeg izvještaja i plana poslovanja za narednu godinu. Zakonom je ograničen maksimum učešća ovih dionica do 10% osnovnog kapitala. 2. na isti način kao i DD. odnosno učešću u osnovnom kapitalu. Upravu društva čine direktor i izvršni direktor. dionice mogu biti na ime (rjeĎe) i na donosioca (što je pravilo. rodu i nominali (usitnjavanje i ukrupnjavanje). usvajanje izvještaja uprave o poslovanju po polugodišnjem i godišnjem obračunu. On vodi i nadzire poslovanje dioničkog društva. Prvenstveno treba diferencirati osnivaĉke dionice i dionice od narednih emisija. te konverzija dionica prema vrsti. Povlaštene ili prioritetne dionice povlače neka posebna prava kao što su veća upravljačka prava. DD je prema Zakonu dužno voditi knjigu dioničara koja sadrži relevantne podatke u ovom domenu. emisiji dionica.BH-PRAVNICI. Djelokrug rada odbora obuhvata najvažnija pitanja iz domena poslovanja društva: imenovanje i nadzor nad radom uprave.2. radi lakšeg prometa na tržištu kapitala). prestanak društva i postupak izmjene i dopune statuta. način podjele dobiti i isplate dividende. Skupštinu dioničkog društva čine dioničari ili njihovi predstavnici (u slučaju kad se kao dioničari pojavljuju pravna lica). kao i odgovornost za zakonitost poslovanja. načinu pokrića gubitaka. utvrĎuje poslovnu politiku i definira strategiju razvoja.COM promjene iznosa osnovnog kapitala. Srazmjerno visini uloga. odlučuje o promjeni iznosa osnovnog kapitala. Nadzorni odbor je stručni organ kojeg bira skupština. član nadzornog odbora.WWW. zastupanje i predstavljanje društva. Skupština odlučuje o najvažnijim pitanjima poslovanja društva: donosi statut. pravo preče kupovine ovih dionica. Upravljanje. Društvo kao pravno lice u pravnom prometu odgovara za obaveze cjelokupnom svojom imovinom. Podjela upravljačkih prava meĎu dioničarima vrši se srazmjerno nominalnoj vrijednosti njihovih dionica u osnovnom kapitalu. Osnivačku skupštinu sazivaju osnivači. zahtjev za sazivanje skupštine mogu podnijeti dioničari sa više od 10% ukupnog broja dionica. Dionice.

57 WWW. koji sadrži firmu i sjedište. Prema Zakonu o privrednim društvima obavezno je formiranje skupštine. dakle oni preuzimaju poduzetničku funkciju. Motivi tajnosti komanditora mogu biti različiti. iznos osnovnog kapitala. a minimalni pojedinačni udio 2. Društvo sa neograniĉenom solidarnom odgovornošću To je oblik preduzeća koji nastaje ugovorom 2 ili više lica u kome svaki član društva za obaveze društva odgovara neograničeno solidarno. djelatnost. a ugovorom o osnivanju se može predvidjeti i poslovodni organ – Uprava. 2. način utvrĎivanja i podjele dobiti i pokrića gubitka. prema Zakonu odgovaraju solidarno za obaveze društva kao komplementari. odnosno cjelokupnom svojom imovinom. upravljanje i zastupanje društva itd.BH-PRAVNICI. 2. visinu udjela. . Ukoliko DOO osniva samo jedan osnivač.000 KM. podjela dobiti. Upravljačka prava pripadaju samo komplementarima. dok komanditori odgovaraju samo do iznosa njihovih uloga upisanih u sudski registar.4. podjela dobiti i snošenje rizika. Osnovni kapital društva odreĎuju sami osnivači.000 KM. Sva lična prava članova društva su neprenosiva. Osniva se pisanim ugovorom koji izmeĎu ostalog sadrži imena osnivača.društveni nadzor u vršenju djelatnosti i pružanju usluga javnog karaktera.definiranje oblasti u kojima se formiraju javna preduzeća. koji pored odredaba iz ugovora o osnivanju. firmu. osnovni kapital je zbir jednakih uloga ĉlanova. minimalni osnovni kapital DOO sa više osnivača je10. Inače. Statutom se može utvrditi da društvo ima i nadzorni odbor.COM . Prema Zakonu o privrednim društvima. Ukoliko komanditori preuzmu poslove prema trećim licima u pravnom prometu. Društvo donosi statut. Za nastanak ovog društva pretpostavlja se postojanje velikog meĎusobnog povjerenja članova.3.prethodna saglasnost nadležnog državnog organa prilikom formiranja preduzeća. minimalan iznos osnovnog kapitala je 2.COM DOO se osniva ugovorom u pisanoj formi. Za obaveze društva u pravnom prometu komplementari odgovaraju neograničeno solidarno cjelokupnom svojom imovinom. Članovi društva polažu pravo preče kupovine. osnivački akt je odluka o osnivanju. tj. koju čine svi članovi društva. Ako DOO ima samo jednog osnivača. Tradicionalno.WWW. kao i postupak izmjene i dopune statuta. firma sadrži imena jednog ili više komplementara i oznaku komanditno društvo. te rješavanje sporova. osnovni kapital i iznos udjela članova. Komanditno društvo osniva se pisanim ugovorom koji sadrži odredbe o firmi i sjedištu. ukupan iznos osnovong kapitala.000 KM. prestanak članstva u društvu. Za ova preduzeća karakterističan je poseban režim koji prvenstveno podrazumijeva: . Oni ova prava po pravilu ostvaruju neposredno. broj članova. Upravljačka prava pripadaju svim članovima podjednako. Javna preduzeća Javna preduzeća osnivaju se radi vršenja djelatnosti i pružanja usluga od javnog interesa. djelatnost društva. prava i obaveze članova. sadrži i konkretnije odreĎenje upravljanja društvom. . upravljanje društvom. sjedište. imena članova (komplementara i komanditora). Prema Zakonu o privrednim društvima. komanditor je nosilac neke javne funkcije i sl. upravljanje i zastupanje društva itd.uslovi poslovanja.cjelokupnom svojom imovinom. npr. Komanditno društvo Komanditno društvo je oblik društva (preduzeća) koje osnivaju najmanje 1 komanditor – tajni ĉlan i najmanje 1 komplementar – javni ĉlan. 2. ovo društvo nema statut niti organe upravljanja jer članovi neposredno upravljaju društvom.BH-PRAVNICI.5. . snošenje rizika i pokrivanje gubitaka. prestanak društva. kao i uprave društva sa uobičajenim poslovodnim i zastupničkim poslovima.komanditor želi da njegovo ulaganje kapitala ostane tajna za javnost. djelatnost. ulazak i izlazak iz društva.

energije i komunikacija.BH-PRAVNICI. tako da pravni osnov za javna preduzeća čini Zakon o javnim preduzećima (Sl. održava. Imenovanje predsjednika i članova upravnog odbora vrše osnivači javnog preduzeća. Produktivnost Princip produktivnosti se u ekonomskoj literaturi definira na 2 načina: Prema prvom stanovištu. Prema drugom. produktivnost i rentabilnost. Akt o osnivanju sadrži imena osnivača. unutrašnju organizaciju.godine uopće ne spominje javna preduzeća. infrastrukture.snabdijevanje vodom. produktivnost je odnos izmeĎu mase proizvoda i utrošenog ukupnog rada (živog i minulog).2. Ova korporacija ima autonoman status u odnosu na strukture vlasti svih nivoa u BiH i u funkciji je javnih interesa u najširem smislu riječi. Dakle. Kao najviši i jedini organ upravljanja po pravilu se javlja upravni odbor. a ako su osnivači fizička ili pravna lica. Zakon o preduzećima iz 1995. upravlja i raspolaže pokretnom i nepokretnom imovinom. utvrĎuje i naplaćuje tarife. produktivnost rada predstavlja odnos izmeĎu mase proizvoda standardnog kvaliteta i živog rada koji je utrošen za tu proizvodnju. Taj zakon još nije usvojen. način formiranja cijena usluga. koristi. stiče. odnosno niži nivoi vlasti. Javne korporacije Bosne i Hercegovine Aneksom 9 Dejtonskog sporazuma utvrĎeno je formiranje javnih korporacija (preduzeća) BiH radi upravljanja zajedničkim javnim objektima u oblasti komunalija.WWW.1. PTT saobraćaj i sl).COM . 3.BH-PRAVNICI. pristojbe. Ovlaštena je da izgraĎuje. Ekonomiĉnost Ekonomičnost znači da se uz što manja ulaganja elemenata procesa proizvodnje postignu što veći efekti. Od osnivača zavisi i akt kojim se javno preduzeće osniva. energetskim. Prema Sporazumu je predviĎeno da se po modelu Transportne korporacije formiraju i odgovarajuće korporacije za upravljanje komunalnim. poštanskim i komunikacijskim objektima. predmeti rada i radna snaga). PRINCIPI POSLOVANJA PREDUZEĆA Osnovni ekonomski principi su ekonomičnost.6. djelatnost preduzeća.energijom. dobit i raspodjela dobiti itd.elektroprivreda. el. 3.list RBiH 4/92 i 13/94). donosi se odreĎeni zakon odnosno odluka. Mjerenje produktivnosti u okviru preduzeća omogućava uočavanje 58 WWW. 2.godine predvidio je donošenje posebnog zakona o javnim preduzećima. zakupnine i ostale troškove za korištenje objekata. Ovim sporazumom osnovana je i Transportna korporacija BiH radi organiziranja i upravljanja transportnim objektima kao što su ceste.COM Javna preduzeća formiraju se u 2 oblasti privreĎivanja: 1. Kvantitativno se može izraziti kao odnos izmeĎu mase proizvoda i faktora proizvodnje (sredstva za rad. željeznice i luke. Ako je osnivač država ili uži nivoi vlasti. ali najčešći osnivač ovih preduzeća je država. Dakle. ili smanjenjem utroška elemenata proizvodnje uz istu masu proizvoda. koje se češće koristi. a Zakon o privrednim društvima iz 1999. 3. gradski saobraćaj itd). Pružanje usluga javnog karaktera (npr. ekonomičnost se može povećati povećanjem mase proizvoda uz istu količinu elemenata proizvodnje. produktivnost se može povećati povećanjem mase proizvoda uz istu količinu rada ili smanjenjem količine rada uz istu masu proizvoda. željeznica. 2. osnovni kapital. zaključuje se ugovor o osnivanju javnog preduzeća. odnosno proizvede što veća količina (masa) robe standardnog kvaliteta. Djelatnosti koje su pretpostavka za poslovanje drugih privrednih subjekata i ukupnih tokova privreĎivanja (npr. Javna preduzeća mogu osnivati domaća i strana fizička i pravna lica.

pšenica.s obzirom na predmet razmjene. selektivna i distributivna funkcija.po teritorijalnom kriteriju može se govoriti o lokalnom. POJAM I ULOGA TRŢIŠTA Tržište je ekonomski prostor na kome se susreću ponuda i tražnja rezultata privreĎivanja i faktora privreĎivanja. Dakle. ljudski faktor (kvalifikacione i stvaralačke sposobnosti radne snage). imajući u vidu da je osnovni motiv svakog privreĎivanja ostvarenje što veće dobiti uz što manje troškove. Naravno. 3. Kako tržište predstavlja cjelokupnost ponude i tražnje. nafta itd).COM nedostataka u proizvodnom procesu. uz naglašenu konkurenciju. može se govoriti o tržištu roba i usluga kao rezultata privreĎivanja i o tržištu faktora proizvodnje (radna snaga. . Povećanje rentabilnosti znači povećanje prihoda uz isti angažman kapitala ili ostvarenje istog prihoda uz manji angažman kapitala.WWW. organizacioni aspekti privreĎivanja. zavisno od kriterija možemo govoriti o različitim vrstama tržišta: . organizaciji rada i tehničko-tehnološkoj osnovi. vrijednosnih papira. što se potvrĎuje na tržištu. novca i rada. vanjska rentabilnost može biti i rezultat mjera ekonomske politike (npr.BH-PRAVNICI. pretjerano unošenje države u ovom domenu može dovesti do poremećaja u djelovanju tržišta.smanjenje poreza. Vanjska rentabilnost prvenstveno je rezultat tržišnih uslova.s obzirom na robnu razmjenu možemo govoriti o općem tržištu u smislu razmjene svih dobara i o specijaliziranom tržištu za pojedine proizvode (čelik. odnosno stanja ponude i tražnje (monopolski položaj. . Najznačajniji faktori koji utiču na produktivnost rada su: tehničko-tehnološki progres. te prirodni i društveni uslovi rada. znatno veća tražnja od ponude i sl) što omogućava formiranje cijena znatno iznad vrijednosti robe. U robnim privredama postoje 3 temeljne funkcije tržišta: alokativna. odnosno usluga. rentabilnost je vrijednosni pokazatelj uspješnosti preduzeća. radne snage i sredstava. odnosno manja je individualna u odnosu na društvenu vrijednost. Pored toga. kreditiranje pod povoljnim uvjetima itd).3. Alokativna funkcija sastoji se u rasporeĎivanju proizvodnih resursa. Za razliku od produktivnosti i ekonomičnosti koji su “naturalni” pokazatelji. nacionalnom. na pojedine oblasti i grane privrede. slobodno se formiraju na tržištu na bazi djelovanja agregata tražnje i agregata ponude. rentabilnost predstavlja odnos izmeĎu ukupnog prihoda i angažiranih sredstava (kapitala) i time se iskazuje poslovni rezultat preduzeća. Na rentabilnost utiču unutrašnji i vanjski faktori. čijim povećanjem se smanjuju troškovi poslovanja. informacije itd). regionalnom i meĎunarodnom tržištu. prvenstveno kapitala.BH-PRAVNICI. Unutrašnja rentabilnost je rezultat ekonomičnosti i produktivnosti. kako bi se na osnovu toga poduzele odgovarajuće mjere na povećanju proizvodne snage preduzeća. Ono predstavlja institucionalni mehanizam razmjene. rentabilnost predstavlja najznačajniji princip poslovanja u uslovima tržišne privrede. 59 WWW. TRŢIŠTE I CIJENE 1. Rentabilnost Princip rentabilnosti podrazumijeva odnos izmeĎu vrijednosnih rezultata privreĎivanja preduzeća i troškova poslovanja. Dakle. Zakonitosti ponude i tražnje.COM . kao novčani izraz vrijednosti robe. Cijene. kapital. devize.

TRŢIŠTE KAPITALA I NOVCA 3. ponekad rudnici uglja. Konkurencija je pretpostavka za djelovanje tržišta. saobraćaj i povezanost izmeĎu proizvoĎačkih i potrošačkih centara. zavisno od valorizacije njihovog privreĎivanja. koji u okviru nacionalne privrede prvenstveno zavisi od brojnog stanja i kupovne moći stanovništva.COM neposredno djeluju na poduzetništvo. 1. u cjelini tokova privreĎivanja). 4. tako i konkurencija po vertikali (tj.poljoprivrednog stanovništva). odnosno na alokaciju resursa proizvodnje radi formiranja ponude koja treba odgovoriti na obim i strukturu tražnje. To znači da se država. uz odreĎeni stepen rizika). tržište efektivno skraćuje put robe od proizvoĎača do potrošača. ekonomsko-socijalna struktura stanovništva (učešće tzv. . tako i intenzitet alokativnih i selektivnih učinaka.organizovanje odreĊenih djelatnosti.1. posebno u slučaju kada je ponuda veća od tražnje u uslovima naglašene konkurencije.ublaţavanje posljedica djelovanja trţišta – socijalna politika i ublažavanje dejstva tržišta na strukturu privrede. Faktori materijalno-proizvodne prirode.BH-PRAVNICI. Kako je iskustvo pokazalo da isključivo djelovanje tržišnih zakonitosti kao regulatora ekonomskih tokova dovodi do ekonomskih kriza. Veći obim i raznovrsnija struktura ponude znače i povećanje obima i strukture tržišta.privredna infrastruktura. Ova selekcija prvenstveno zavisi od efikasnosti privreĎivanja (ekonomičnost i produktivnost). U ove faktore prvenstveno spada proizvodna moć društvene zajednice. odnosno aktivnosti kojima se neposredno utiče na veliĉinu ponude. Selektivna funkcija odnosi se na selekciju proizvoĎača na uspješne i manje uspješne. Omogućava koncentraciju slobodnih novčanih sredstava i njihovu kapitalizaciju po principu maksimiziranja dobiti (imaoci slobodnih novčanih sredstava stupajući u transakcije na tržištu kapitala imaju najveću mogućnost oplodnje sredstava. ne dovodeći u pitanje funkcionisanje tržišta.WWW. danas se. dopunjuje se odgovarajućim uvozom i izvozom. 2. Distributivna funkcija ogleda se u tome što tržišni mehanizam stavlja na raspolaganje robu potrošačima. trgovačka mreža itd).COM . 60 WWW. Drugim riječima. Obim i karakter unošenja drţave u ekonomske tokove neposredno utiče na dejstvo tržišta. . u ovu grupu faktora ulaze i druge aktivnosti kojima se neposredno utiče na razmjeru ponude: obim uvoza i izvoza. Predstavlja institucionalni okvir mobilnosti kapitala kojim se kapital alocira – usmjerava u pojedine oblasti i grane privrede. Ono ima 2 temeljne funkcije: 1. komunalne djelatnosti. odnosno kupcima na osnovu njihovih zahtjeva. govori o organiziranom i kontroliranom tržištu. Distributivna funkcija takoĎer se odnosi i na faktore privreĎivanja. 2. kako konkurencija po horizontali (u istoj grani privrede). hladnjače. onih oblasti privreĎivanja koje se ne mogu adekvatno osigurati samo po osnovu djelovanja tržišta (npr. angažuje u 3 osnovna pravca: . tj. Varijacije konkurencije kreću se od potpune (perfektne) do monopolističke konkurencije. te tehnička opremljenost prometnih preduzeća (magacinski prostor. 3. od koje zavisi ukupna proizvodnja kao najznačajniji izvor ponude.BH-PRAVNICI. silosi. Trţište kapitala Tržište kapitala predstavlja ukupnost ponude i tražnje dugoroĉnijih finansijskih transakcija novcem i vrijednosnim papirima.antimonopolsko zakonodavstvo – donošenje propisa kojima se osigurava konkurencija. Kao i ponuda. Osim toga. 3. 2. zahvaljujući unošenju države u ekonomske tokove. FAKTORI TRŢIŠTA U osnovi se može govoriti o 4 grupe faktora koji determiniraju kako obim i strukturu robne razmjene. Agregat traţnje. čeličane i sl). odnosno saobraćaj.

izuzetno više mjeseci). Tržište kapitala je mjesto susreta štediša. bankarski akcepti. . Bankarski akcept predstavlja mjeničnopravnu radnju kojom banka postaje glavni dužnik (trasat) umjesto svog komitenta.hartije od vrijednosti kao što su: blagajnički zapisi. čije je dospijeće do godinu dana. Na osnovu ponude i potražnje formira se cijena – kurs dionice koja zavisi od nominalne vrijednosti. Komercijalni papiri preduzeća (rjeĎe banaka) predstavljaju način osiguranja likvidnih sredstava. Predstavlja idealni dio vlasništva nekog dioničkog društva. odnosno udio u raspodjeli dobiti. U osnovi se radi o kreditnom instrumentu. bez povrata uloženih sredstava. Mogu ih izdavati: država (obveznice javnog zajma). prvenstveno putem dionica (akcija) i obveznica.list RBiH 10/94). 3.39/98). obzirom da ih izdaju preduzeća. komercijalni zapisi. gdje se vrši promet ranije emitiranih vrijednosnih papira.3. Na tržištu novca vrlo je značajna uloga centralne banke koja utiče na ponudu i tražnju. Slični su blagajničkim zapisima. preduzeća. Postoji više vrsta obveznica (na ime i na donosioca. odnosno vlasnika kapitala i investitora. 3. Obveznica predstavlja vrijednosni papir kojim se izdavatelj (emitent) obavezuje na povrat iznosa pozajmljenih sredstava u odreĎenom roku i sa odreĎenom kamatom. čime dobrim dijelom odreĎuje i visinu kamatne stope. Blagajniĉki zapis je kratkoročni plasman novčanog kapitala koji izdaju centralna banka i državni trezor. a potražnju čine slobodna novčana sredstva i kapital čija namjena se preusmjerava (iz jedne u drugu oblast). Komercijalni zapis je instrument novčanog tržišta kojim preduzeća i drugi privredni subjekti po osnovu prodaje prikupljaju likvidna sredstva. Predmet razmjene na ovom tržištu prvenstveno su: .2.BH-PRAVNICI.COM U razvijenim privredama postoje 2 paralelna tržišta vrijednosnih papira: primarno trţište. na osnovu koje se stiču odgovarajuća prava prvenstveno dividenda. Rok dospijeća je 1 godina.novine FBiH br. i sekundarno trţište. Zakon o vrijednosnim papirima i Zakon o registru vrijednosnih papira (Sl. te pravo na upravljanje društvom. sa varijabilnim ili sa fiksnim prinosom). kratkoročne i dugoročne.likvidne rezerve banaka kod centralne banke ili ove rezerve poslovnih banaka sa izuzetno kratkim rokovima opoziva (jedan dan. pri čemu ulagaču (poslovne banke) donosi fiksnu kamatu i eventualno druge pogodnosti. nekoliko dana. Dionica (akcija) je poseban oblik hartije od vrijednosti kojim se vrši definitivan plasman novčanog kapitala. Trţište novca Tržište novca predstavlja ukupnost ponude i tražnje novca i kratkoročnih hartija od vrijednosti. Trţište novca i kapitala u BiH U BiH se tek stvaraju normativne i institucionalne pretpostavke za funkcioniranje tržišta kapitala i novca.BH-PRAVNICI.COM . obično po nižim kamatnim stopama kratkoročnih kredita jer se na ovaj način računa na širi krug ulagača bez posrednika. 61 WWW. ali su manje sigurni oblici plasmana sredstava. U tom smislu značajni su Zakon o tržištu novca i kapitala (sl. Ponuda se formira posredstvom dugoroĉnih hartija od vrijednosti. gdje se vrši emisija i distribucija novih vrijednosnih papira.WWW. komercijalni papiri itd. banke i druge finansijske institucije. dividende i kamatne stope.

COM Zakon o tržištu novca i kapitala zajednički normira oba tržišta. jer u uslovima elastične ponude. . 3. U BiH su učinjeni tek prvi potezi u pogledu stvaranja normativnih i institucionalnih pretpostavki za uvoĎenje tržišta u njegovoj uobičajenoj organiziranoj formi. obveznice. ali je u ovom domenu najviši stepen korekcije tržišnih zakonitosti od strane države i drugih makroekonomskih subjekata. U slučaju da su cijene relativno niske u odnosu na zarade radnika. . nastaju i kao rezultat kolektivnog pregovaranja izmeĎu privrednih komora i sindikata. 5.promet vrijednosnih papira na berzi i drugim ureĎenim javnim tržištima. To podrazumijeva da država privredno-sistemskim mjerama osigurava minimum ekonomske i socijalne sigurnosti radnika.BH-PRAVNICI. Njeno formiranje vrši se na tržištu. bez ikakvih diferenciranja izuzev učesnika (kod tržišta novca navode se samo banke i depozitne organizacije). Operacionalizacija i konkretnije odreĎenje zakonskih odredbi u ovoj oblasti ostvaruje se putem kolektivnih ugovora. Zakon o vrijednosnim papirima ureĎuje: . Ovo se prvenstveno odnosi na Zakon o radu i potpisivanje kolektivnog ugovora koje je bilo rezultat pregovora sindikata sa vladom. Pritom je za formiranje cijene u kratkom periodu od presudne važnosti korisnost robe. odnosno investicionih sredstava.emitente (preduzeće. relativno niže cijene povećaće potražnju za konkretnom robom u odnosu na relativno visoke cijene istovrsne robe. Za tržište rada takoĎer je karakteristična ponuda i tražnja. banka. penzijski fond i osiguravajuće društvo). Na ovaj način dolazi do prelijevanja novostvorene vrijednosti. to će usloviti investicije sa relativno visokim tehničkim sastavom kapitala i obrnuto. TRŢIŠTE RADA Tržište rada predstavlja ukupnost ponude i tražnje radne snage. . 4. Zakonom o registru vrijednosnih papira osnovan je Registar vrijednosnih papira u FBiH i ureĎena pitanja koja se odnose na poslove registrovanja. a u dugom roku troškovi proizvodnje.BH-PRAVNICI. na osnovu ponude i potražnje. Dopuna tržišnih mehanizama odnosi se prvenstveno na niz ekonomskih i socijalnih prava zaposlenih. obzirom da opći nivo cijena uslovljava stepen stabilnosti privrednog razvoja. čuvanja i održavanja podaaka o vrijednosnim papirima i poslovi prenosa u skladu sa Zakonom o vrijednosnim papirima. 2. društvo za upravljanje fondovima. Struktura investicija. isprave o investiranju).vrste vrijednosnih papira dugoročnog karaktera (dionice. Poloţaj preduzeća u primarnoj raspodjeli dohotka.emisije po osnovu javne ponude ili zatvorene prodaje. Struktura potrošnje. investicijski fond. OPĆA PITANJA CIJENA Kretanje cijena posebno je značajno za razvoj svake državne zajednice. certifikati. i obrnuto. a relativni odnosi cijena u osnovi odreĎuju strukturu privrede. Mogućnost formiranja cijena iznad vrijednosti otvara prostor za prisvajanje viška vrijednosti na račun drugih. i obrnuto. koji uz zakonsku osnovu. što utiče na strukturu privrede i tokove privreĎivanja u cjelini. 62 WWW. Njegovim funkcioniranjem omogućava se optimalno korištenje raspoloživog fonda rada.COM . Cijena je vrijednost robe izražena u novcu. Od kretanja cijena zavisi: 1.WWW.

takve mjere mogu izazvati veće poremećaje u tokovima društvene reprodukcije.COM . neophodna je i odgovarajuća društvena aktivnost kojom se utiče na formiranje cijena. U uslovima relativnog porasta cijena osnovnih životnih artikala.obuhvataju domen poreske. struktura mjera predstavlja 2 osnovna sektora: 1. a istovremeno vrlo složen i osjetljiv instrument ekonomske politike.BH-PRAVNICI. posebno je značajan negativni efekat koji se odnosi na poremećaj tržišnog mehanizma.WWW. Ekonomsko politiĉke mjere . investicione. Osim toga. 63 WWW. 6.3. Za politiku cijena karakteristično je protivrječno djejstvo. MeĎutim. Administrativno utvrĊivanje cijena – kada država neposredno utvrĎuje cijene odreĎenih proizvoda.2. kreditne. Zbog navedenih razloga. Politika cijena u BiH Polazeći od ustavnog ureĎenja prirode privrednog sistema i ekonomskog prostora BiH. čime se neposredno dovodi u pitanje i priroda robne privrede. Pravne okvire predstavljaju zakoni o trgovini i zakoni o kontroli cijena. radi se o instrumentu ekonomske politike. Korištenje instrumenata ekonomske politike kojima se indirektno utiče na formiranje cijena na tržištu putem djelovanja na formiranje agregata ponude ili tražnje (mjere poreske.1. Dakle. Rasponi izmeĊu zarada radnika. ovi rasponi se povećavaju a time neposredno utiče i na živo životnog standarda. Naravno. Dva vida politike cijena U osnovi se može govoriti o 2 vida društvene aktivnosti u domenu politike cijena: 1. dometi te politike su limitirani i praktično se svode na meĎuentitetsko ili meĎuregionalno prelijevanje dohotka. odnosno neminovno je u odreĎenoj mjeri i učešće politike cijena. Protivrjeĉno djejstvo Politika cijena je vrlo moćan. cijene se u principu formiraju slobodno. prema zakonitostima ponude i tražnje. Korištenje jednih ili drugih mjera zavisi od prirode privrednog sistema i konjunkturnih kretanja u privredi. imajući u vidu aktuelnu tranziciju i konjunkturna privredna kretanja. jeste da nema apsolutne slobode u formiranju cijena. odnosno zakonitosti ponude i potražnje. ukoliko se politika cijena kreira na nivou entiteta ili regiona bez visokog stepena koordinacije ciljeva i mjera. 2. ekonomskih odnosa sa inostranstvom itd). carinske i drugih oblasti ekonomske politike. monetarno-kreditne. Pored toga. politike raspodjele. koji ne dovodi u pitanje funcionisanje tržišnog mehanizma. Prelijevanje dohotka izmeĊu pojedinih regiona i izmeĊu pojedinih sektora privreĊivanja. 6. Intenzivna politika cijena ima neposredni uticaj na strukturu privrede.COM 4. carinske politike. POLITIKA CIJENA Pod politikom cijena podrazumijeva se aktivnost države kojom se neposredno ili posredno utiče na kretanje općeg nivoa cijena i na relativne odnose izmeĎu cijena. 6. što znači da se mogu postizati pozitivni efekti. sa realnom mogućnošću da izazove odreĎene poremećaje u toj strukturi. Ako se isključe ovlaštenja institucija BiH u domenu monetarne politike i vanjske trgovine. 6. ali s druge strane treba računati i na neminovne negativne učinke mjera politike cijena u pojedinim segmentima ekonomskih tokova. za politiku cijena u uvjetima robne privrede karakterističan je restriktivan pristup. 5. Ono što je zajedničko svim savremenim privredama. Prema Zakonu o kontroli cijena u FBiH. aktuelna politika cijena vodi se na nivou entiteta.BH-PRAVNICI.

te kada se radi o prodajnim cijenama iz robnih rezervi koje se koriste za intervencije na tržištu. raspodjela obuhvata kako raspodjelu rezultata privreĎivanja. Namjenskom raspodjelom. jer oblik proizvodnje uslovljava i način raspodjele proizvedenog. odnosno kapitalizaciju dijela kupovne moći.BH-PRAVNICI. a na rashodnoj strani budžeti i fondovi kao instrumenti finansiranja. utvrĎivanje marži u trgovini (kalkulativne cijene). odnosno formiranje kupovne moći pojedinaca.COM 2. te obavještavanje o promjeni cijena i marži (evidencija cijena). Osnovni instrumenti kojima se ostvaruje sekundarna raspodjela na prihodnoj strani su porezi. jer pretpostavlja da svaki subjekt pojedinačno i autonomno odlučuje o raspodjeli ostvarene dobiti na finalnu potrošnju i dio kojim se osigurava proširenje materijalne osnove privreĎivanja (proširena reprodukcija). jer štednja predstavlja značajan izvor investicione potrošnje. Na ovaj način raspodjela ima povratni uticaj na proces reprodukcije. struktura najviših cijena. Primarnom raspodjelom se uspostavljaju osnovni ekonomski odnosi izmeĎu pojedinih oblasti i grana privrede. Istovremeno. OPĆA PITANJA RASPODJELE Osnovne faze kroz koje prolazi raspodjela novostvorene vrijednosti su primarna.WWW.BH-PRAVNICI. davanje saglasnosti za cijene odnosno tarife. Shodno tome. Sekundarna raspodjela ili preraspodjela dohotka obuhvata raspodjelu novostvorene vrijednosti izmeĎu privrede i društveno-političke nadgradnje (vanprivrede). tako i raspodjelu sredstava za proizvodnju. Primarna raspodjela dohotka je raspodjela izmeĎu privrednih subjekata koji neposredno stvaraju dohodak. Mjere neposredne administrativne kontrole cijena – ove mjere se prema Zakonu propisuju izuzetno u slučajevima kada i pored poduzetih mjera ekonomske politike nastupe veći poremećaji na tržištu i kretanju cijena. najviše cijene. 64 WWW. sekundarna. Funkcionalno.COM . Kvartalna raspodjela odnosi se na pojedinačnu raspodjelu dohotka. Tercijarna ili namjenska raspodjela dohotka obuhvata raspodjelu od strane svakog pojedinog privrednog subjekta kojima se usmjeravaju dohoci za pojedine namjene. tercijarna i kvartalna raspodjela. U svom širem značenju. jer je tržišni mehanizam stimulativni instrument za ostvarivanje veće efikasnosti poslovanja i adekvatan okvir oblikovanja osnovnih ekonomskih odnosa. u smislu odnosa izmeĎu finalne i prozvodne potrošnje. Zakonom su kao mjere neposredne kontrole cijena za odreĎene proizvode i usluge predviĎene: fiksne cijene. tj. zatim radi sprečavanja monopolskog obrazovanja cijena. jer samo ono što je proizvedeno može biti predmetom raspodjele. Zasniva se na državnoj režiji. zadržavanje cijena na zatečenom nivou. Raspodjela je za proizvodnju vezana predmetno i funkcionalno. kao i izmeĎu privrednih subjekata. Najčešće se označava kao interna. U kvartalnoj raspodjeli pojedinci svoju kupovnu moć usmjeravaju u finalnu potrošnju ili štednju. način formiranja cijena. 1. doprinosi i druge dažbine. neposredno se opredjeljuje dinamika i struktura privrednog razvoja. raspodjela ima i povratni uticaj na proizvodnju jer se raspodjelom omogućava reproduciranje proizvodnih odnosa i distribucija ekonomske moći.izmeĎu preduzeća. odnosno fiskalnoj vlasti države. Predmetno. odnosno izmeĎu društvenih grupa i pojedinaca kao učesnika u reprodukciji. raspodjela predstavlja vezu izmeĎu proizvodnje i potrošnje. SISTEM I POLITIKA RASPODJELE Raspodjela je faza društvene reprodukcije u kojoj se ostvareni društveni proizvod dijeli izmeĎu privrednih subjekata i institucija državne i političke nadgradnje. Uloga države u ovom domenu treba da ima restriktivan pristup i isključivo korektivne učinke.

2. te kazne. odnosno sačiniti bilans preduzeća.WWW. nematerijalni troškovi (propaganda. Rashodi od ulaganja i finansiranja odnose se na različite izdatke kao što su obaveze prema povezanim pravnim licima. 2. čime se smanjuje vlasnički kapital. rashode od finansiranja i ostale rashode. premija i drugih oblika kompenzatornog finansiranja. Prihodi i troškovi Prihodi se u osnovi mogu klasificirati u 4 grupe: . prihodi od nagrada i penala. Putem subvencioniranja država nastoji zadržati nizak nivo cijena tih proizvoda. Raĉunovodstveni iskazi Preduzeća i druga pravna lica imaju obavezu da vode odgovarajuće knjigovodstvo i podnose računovodstvene iskaze poslovnim bankama (ranije ZPP-u). kao i druga kratkoročna potraživanja koja ne ulaze u osnovnu aktivnost preduzeća. zakupnine. Prihod podrazumijeva povećanje ekonomskih koristi tokom obračunskog perioda u vidu priliva ili unapreĎenja sredstava ili u vidu smanjenja obaveza što se neposredno odražava na povećanje vlasničkog kapitala. U tom smislu preduzeća su obavezna utvrĎivati bilans stanja (polugodišnji obračun) i bilans uspjeha (godišnji obračun). Rashod znači smanjenje ekonomske koristi tokom obračunskog perioda u vidu odliva ili iscrpljenja sredstava ili u vidu stvaranja obaveza. manjkovi. U ovu grupu spada niz izvora kao što su prihodi od prodaje materijala i sitnog inventara. S tim u vezi premije su mjere kojima se nagraĎuju (premiraju) preduzeća u odreĎenoj oblasti privreĎivanja radi povećanja te vrste privreĎivanja.Prihodi od prodaje proizvoda i usluga (operativne aktivnosti) na tržištu . osnivačka ulaganja i sl).primarni izvori prihoda. Kompenzatorno finansiranje odnosi se na intervencije države kojima se koriguje primarna raspodjela dohotka.1. Ostali prihodi.BH-PRAVNICI. penali i štete kao smanjenje vrijednosti stalnih i dugoročnih sredstava. Posebno značajni u ovoj grupi su prihodi po osnovu subvencija. obaveze po osnovu participacije. Da bi se u vrijednosnom obliku utvrdili rezultati poslovanja. STICANJE I UTVRĐIVANJE DOBITI PREDUZEĆA UtvrĎivanje dobiti podrazumijeva iskazivanje rezultata poslovanja preduzeća. U ostale rashode spadaju neotpisana vrijednost materijala i drugi rashodi otuĎenih rashodovanih sredstava.COM .BH-PRAVNICI. prvenstveno radi zaštite i stimulisanja odreĎenih oblika proizvodnje ili amortiziranja negativnih implikacija tržišta. 2. otpis vrijednosti zastarjelih zaliha. osiguranje). neophodno je utvrditi ukupne prihode i ukupne rashode. po osnovu ulaganja u preduzeća (a nisu zasnovana na dionicama).COM 2. reklama. lična primanja zaposlenih. amortizacija. Prihodi od ulaganja i prihodi od finansiranja potiču od angažiranja kapitala. 65 WWW. U rashode od operativne (osnovne) aktivnosti spadaju materijalni troškovi. - Rashodi se klasificiraju na rashode od operativne aktivnosti. te kamate i druge obaveze po osnovu kredita. bilo u vidu dividendi i kamata koje su rezultat ulaganja kapitala u vrijednosne papire. te kratkoročne obaveze prema povezanim pravnim licima po osnovu komisionih i konsignacionih poslova itd. Subvencije su izdaci u slučaju kada cijena nekog proizvoda ne pokriva troškove proizvodnje. rashode od ulaganja. ili u vidu prihoda koji potiču od neposrednih ulaganja po osnovu povezanosti sa drugim privrednim subjektima (dugoročni krediti.

COM . 2. Pored toga.juna.WWW. POLITIKA RASPODJELE 4. Sekundarna raspodjela se gotovo u cjelini zasniva na administrativnim mjerama. Ove mjere u primarnoj raspodjeli usmjerene su na održavanje stabilnosti novca. Definiranje razmjera finansijske aktivnosti države. U domenu primarne raspodjele ovim putem stvaraju se pravne pretpostavke za tržišnu razmjenu. Pasiva obuhvata kratkoročne obaveze. državni. Artikuliranje (pomirenje) različitih interesa učesnika u reprodukciji. dioničarski kapital i nepokriveni gubitak).1. Bilans stanja znači uporeĎivanje ukupne aktive i ukupne pasive.2. 3. likvidacije ili prilikom statusnih promjena preduzeća. dugoročne obaveze i kapital (društveni. Prioritetni cilj raspodjele odnosi se na povećanje akumulativne sposobnosti i kapitalizacije dobiti privrednih subjekata. mora se voditi računa i o drugim ciljevima: 1. te u pogledu propisa koji se odnose na računovodstvo. sa stanjem 30. Mjere U osnovi. politika raspodjele ima 2 vida: 1. Preraspodjela bogatstva u društvu.COM Bilans uspjeha predstavlja uporeĎivanje ukupnih prihoda i rashoda kako bi se ustanovilo da li je preduzeće ostvarilo dobit ili gubitak. 3. Korištenje ekonomskih mjera i instrumenata. 4. prvenstveno osiguranjem minimuma ekonomske i socijalne sigurnosti radnika. 2. a poseban značaj ima antimonopolsko zakonodavstvo. Odluka o raspodjeli se po pravilu donosi uporedo sa usvajanjem završnog računa (godišnjeg obračuna). kao osnove jačanja proizvodne moći društvene zajednice. 66 WWW. a godišnji obračun do kraja februara za prethodnu godinu. Ostale faze raspodjele nisu predmetom administrativnih mjera. te plate i drugi izdaci koji terete dobit. Ciljevi Politika raspodjele pretpostavlja kompromis izmeĎu ekonomski efikasne (sa stanovišta privrednog razvoja) i društveno poželjne raspodjele (u pogledu ukupnog društvenog razvoja). proporcionalnost izmeĎu ponude i tražnje. 4.BH-PRAVNICI. Korištenje administrativnih mjera (zakona i drugih pravnih propisa). Preostali dio dobiti rasporeĎuje se na dividende i na dio kojim se neposredno kapitalizira odreĎeni dio dobiti. sudske odluke i sl). Dobit predstavlja sumu prihoda i neposrednih prihoda umanjenu za neposredne rashode. kao i potraživanja). Aktiva obuhvata obrtna i stalna sredstva. uz od strane države garantovani minimum kvaliteta života. RASPODJELA DOBITI PREDUZEĆA Na ostvarenu dobit prvenstveno se plaća porez na dobit. a time i općeg nivoa cijena.BH-PRAVNICI. radi socijalne sigurnosti svih graĎana. Donosi je nadležni organ upravljanja u preduzeću (društvu). Iskaz u formi godišnjeg obračuna obavezan je i u slučaju stečaja. Polugodišnji obračun podnosi se do kraja jula tekuće godine. Dobivena neto dobit (nakon oporezivanja) rasporeĎuje se na izdatke koji predstavljaju obaveze sa unaprijed utvrĎenim rokom dospijeća (npr.nalozi kontrolnih organa. čime se povećava osnovni kapital preduzeća. osim zaštite radnika i dioničara. odnosno finansiranja države i društveno političke nadgradnje putem oduzimanja dijela kupovne moći preduzeća i graĎana.

Po prirodi sredstava za rad. U tom smislu. a druga na proširenje proizvodne moći osnovnih privrednih subjekata. Nacionalni dohodak izražava novostvorenu vrijednost.COM te srazmjernost u dinamici razvoja pojedinih oblasti privrede. na investicije u osnovna sredstva (postrojenja. odnosno društvene zajednice. naziva se obnovne investicije. odnosno usmjerava na obnovu ili proširivanje materijalnih faktora proizvodnje. odnosno reinvestiranje dividendi i intenziviranje kapitalizacije slobodnih novčanih sredstava. 1. Poseban sektor mjera usmjeren je na redistributivne učinke po osnovu kojih se postižu odgovarajuće socijalne vrijednosti. ekonomske mjere usmjerene su na postizanje proporcija u namjenskoj raspodjeli. investicione i politike vanjske trgovine. pa do vremena kada se vrši zamjena osnovnih proizvodnih fondova. 2 najznačajnija izvora proširene reprodukcije su potpunije korištenje raspoloživih kapaciteta i sredstva amortizacije. Radi se o mjerama monetarno-kreditne politike. U oblasti tercijarne i kvartalne raspodjele. odnosno obnavlja vrijednost materijalnih faktora proizvodnje. a u funkciji stabilnog privrednog razvoja. 1. ali i korištenjem izvora koji nadilaze novostvorenu vrijednost. kultura. a neprivrednim posredno. Po vrsti djelatnosti. sirovina itd). Investicije su oblik upotrebe nacionalnog dohotka na ime ulaganja sredstava za obnavljanje ili proširenje materijalne osnove privreĎivanja. Ovim investicijama osiguravaju se nova i efikasnija sredstva za rad kojima se proširuje materijalna osnova privreĎivanja i povećava proizvodna moć privrede. graĎevinski objekti itd) i u obrtna sredstva (povećanje zaliha. Vrste Zavisno od kriterija postoji više vrsta investicija. na one kojima se osigurava prosta reprodukcija i one kojima se omogućava proširena reprodukcija (povećanje proizvodnih kapaciteta). 1.2.1. na privredne (povećanje proizvodnih kapaciteta) i neprivredne (obrazovanje.WWW. zdravstvo itd). Posebno su značajne mjere kojima se stimuliše kapitalizacija dobiti. Privrednim se proizvodna moć društvene zajednice povećava neposredno. zajedničkoj i javnoj). u smislu korištenja ovih sredstava od momenta njihovog izdvajanja. već se štedi.BH-PRAVNICI. nauka. Dio investicione potrošnje kojom se zadržava postojeća proizvodna sposobnost. poluproizvoda.proširujuće investicije. a društveni proizvod novostvorenu vrijednost i amortizaciju. poreske. Ostvaruju se posredstvom akumulacije.COM . Dvostruka uloga Investicije imaju dvostruku ulogu: prva se odnosi na zadržavanje. preostala veličina predstavlja ukupno raspoloživa sredstva koja se mogu usmjeriti u finalnu potrošnju ili u tzv. Tako se investicije mogu podijeliti: Prema odnosu izmeĎu investicija i postojećih kapaciteta. - - 67 WWW. POJAM I VRSTE INVESTICIJA Investiciona potrošnja obuhvata dio nacionalnog dohotka koji se ne realizira u finalnoj potrošnji (ličnoj.BH-PRAVNICI. Nakon podmirenja materijalnih troškova i obnovnih investicija. INVESTICIJE Rezultati privreĎivanja u okviru društvene zajednice agregatno se izražavaju u nacionalnom dohotku i društvenom proizvodu. Moguće su investicije i bez akumulacije.

BH-PRAVNICI. udio neprivrednih investicija je znatno veći i kreće se i do preko 40% ukupnih investicionih sredstava. Obim investicija nije mogao zadržati postojeće proizvodne moći. 2. prirodom privrednog sistema u smislu razmjera ekonomske uloge države. Shodno tome. Od 1996.sredstva po osnovu finansijskih aktivnosti države. 68 WWW. Uloga države potencira se u slučaju kada se iz prethodnih izvora ne osigura dovoljno sredstava za potrebni nivo investicione aktivnosti. U tim uslovima i upotreba dodatnih izvora akumulacije ima ograničene domete. odnosno raspoloživog društvenog proizvoda. Neto investicije su pretpostavka ekonomskog razvoja. Najveći dio sredstava potiče iz stranih izvora.BH-PRAVNICI. Promjene u razvoju proizvodnih snaga posebno utiču na strukturu investicija. privrednu infrastrukturu i izgradnju objekata u oblasti vanprivrednih djelatnosti. tj. materijalne osnove privreĎivanja se još više umanjuju zbog odsustva investicija i ogromnog devastiranja postojećih proizvodnih fondova.COM . te je bio prisutan negativan rast proizvodnih fondova.WWW. najveće učešće se odnosilo na obnovu stambenog fonda. kao i od odnosa izmeĎu finalne potrošnje i akumulacije.COM Po agregatu iz kojeg se formiraju.samofinansiranje preduzeća. Bruto investicije obuhvataju ukupna ulaganja u sredstva za rad (za održavanje postojećih i nabavku novih). U početnoj fazi industrijalizacije je neminovno relativno veće učešće proširujućih u odnosu na obnovne investicije. te konjunkturnim tokovima privreĎivanja. odnosno ukrupnjavanje i kapitalizacija slobodnih novčanih sredstava. odnosno intenzitet investicija. Potrebno je istaći da su u tržišnim privredama karakteristična 3 osnovna izvora formiranja investicionih sredstava: .vijeka. Ciljevi i dometi Dometi i karakter investicione politike u osnovi su uslovljeni stepenom razvoja privrede. Odnos izmeĎu bruto investicija i društvenog proizvoda naziva se stopom investiranja. Neto investicije čine razliku izmeĎu bruto investicija i amortizacije (obnovnih investicija). Bitna razlika izmeĎu nerazvijenih i visokorazvijenih privreda je u mogućnosti kreiranja i praćenja tehničko-tehnološkog progresa. investiciona potrošnja se gotovo u cjelini oslanjala na inostrane dugove. u drugoj polovini 80-ih godina 20.1. kao i veće učešće privrednih u odnosu na neprivredne investicije. 3. ali treba imati u vidu 2 činjenice: 1. 3. U BiH. U razvijenim privredama. OBIM I STRUKTURA INVESTICIJA Obim i struktura investicija prvenstveno zavise od stepena razvoja proizvodnih snaga. skroman društveni proizvod u osnovi limitira i obim investicione potrošnje. 2. Raste učešće obnovnih investicija. INVESTICIONA POLITIKA Investiciona politika obuhvata skup ekonomsko-političkih odluka. relativno je veće učešće neto investicija.godine bilježi se značajan porast investicija.ovim investicijama se proširuje materijalna osnova privreĎivanja. . mjera i aktivnosti kojima se utiče na obim i strukturu investicija. Struktura investicija determinirana je učincima tržišnog mehanizma. jer se nakon izvjesnog perioda obim investicija mora svesti u okvire novostvorene vrijednosti. dometi investicione politike u ovom domenu su ograničeni i svode se na dopunu i korekciju tržišnih zakonitosti. te se meĎugransko seljenje kapitala vrši na osnovu zakona ponude i tražnje. Tokom rata. Shodno tome. . Shodno tome. relativno je niže učešće neto investicija u ukupnim investicijama. U uslovima niskog razvoja proizvodnih snaga.štednja stanovništva. na bruto i neto investicije. odnosno kapitalizacija dijela dobiti. U strukturi investicione potrošnje. od čega su dominirala donirana sredstva.

intervencije na tržištu novca (uticaj na visinu kamate). Instrumenti bezgotovinskog 69 WWW. vanjskotrgovinske mjere (po osnovu liberalizacije uvoza ili podsticanja izvoza). Potpuna odvojenost odluka o kupovini i prodaji otvara mogućnost nesklada izmeĎu robnih i novčanih tokova. 2. Akt kupoprodaje razdvaja se u 2 faze: kupovinu i prodaju. što se neposredno manifestira kao ekonomska neravnoteža.COM 3. TakoĎer su značajne mjere kojima se država operativno unosi u investicione aktivnosti kao nosilac. Sredstvo plaćanja – novac je zadržao i ovu funkciju. čime se olakšava i ubrzava proces razmjene. . ili osigurava dio investicija kroz budžete i druge instrumente javnog finansiranja.WWW. mada je najrašireniji način plaćanja bezgotovinsko plaćanje. Ono se ostvaruje knjižnim prenosom odreĎene sume sa jednog na drugi račun u odgovarajućim novčanim. a povećanje brzine opticaja novca ima suprotne učinke.povlašten poreski tretman za pojedine investicije uključujući i njihov teritorijalni razmještaj. te na taj način postaju uporedive različite robe. OdreĎenim mjerama država može uticati i na strukturu investicija. MONETARNO – KREDITNI SISTEM U robnonovčanim privredama proizvodnja se vrši za tržište.podsticanjem štednje (odgovarajućom kamatnom politikom i politikom stabilnog novca). po osnovu zaduživanja u inostranstvu i ekspanzivnom monetarno-kreditnom politikom.učešće na tržištu kapitala. odnosno platnim ustanovama. kao i osiguranje inicijalnih sredstava za privlačenje potencijalnih investitora za odreĎene projekte. država može ekonomskim mjerama uticati na povećanje investicione potrošnje po više osnova: povećanjem stope akumulativnosti privrede po osnovu stimuliranja kapitalizacije dijela dobiti (poreskim instrumentima). . Od posebnog značaja su mjere kojima država osigurava dodatne izvore akumulacije. Tezauracija izaziva potražnju za novcem. Takve mjere mogu biti neposredne i posredne.intervencijama na tržištu novca i kapitala. . UOPĆE O NOVCU I KREDITU 1. .stimulisanjem stranih ulaganja u domaću privredu. Mjere Što se tiče obima investicija.1. . Prometno sredstvo – novac akt razmjene razbija na 2 metamorfoze – prodaju i kupovinu.BH-PRAVNICI. . Funkcije novca Funkcije novca su slijedeće: 1. 1.BH-PRAVNICI. 3. koji su isti kao u slučaju povećanja emisije novca u tokovima reprodukcije. Njegovom tezauracijom osigurava se opća likvidnost privrednih subjekata. Zgrtanje blaga – ako se povuče iz opticaja. Posredne mjere su npr: . novac ima funkciju zgrtanja blaga. Neposredne mjere su prvenstveno investicione aktivnosti države u okviru javnog sektora privrede.COM .selektivno kreditiranje odreĎenih investicionih projekata. Mjera vrijednosti – pomoću novca svaka roba izražava svoju vrijednost. 4.2.

U tom kontekstu govori se o primarnim i sekundarnim depozitima. Dakle.odsustvo inflacionih udara.COM . tj. Pravno gledano. Putem kredita se može uticati na ponudu ili tražnju. Sekundarni se formiraju po osnovu odobravanja kredita od strane banaka ili drugih kreditnih institucija. kao potraživanje na računima sredstava njihovih imalaca (deponenata) koja se drže u bankama i drugim finansijskim ustanovama (depozitara). kredit je ugovorni odnos izmeĎu zajmodavca (povjerioca) i zajmoprimca (dužnika). mjenica i drugi naplatni nalozi. Kreditni odnosi omogućuju višestruke efekte: 1. odnosno da se u nedostatku gotovine putem kredita omogući nabavka elemenata procesa privreĎivanja.neutralno dejstvo novca. Pritom vrlo često ova poželjna količina novca može značiti i veću novčanu masu od optimalne. Optimalna novčana masa podrazumijeva da se njome omogućavaju nesmetani tokovi društvene reprodukcije. tako da se problematika monetarne ravnoteže nameće prvenstveno kao strateško pitanje ekonomsko-političkog karaktera. neposredno se odražavaju na ukupnu ekonomsku ravnotežu u zemlji.BH-PRAVNICI.da nema ni premalo ni previše novca jer se u oba slučaja javljaju poremećaji u tokovima privreĎivanja.1. kreditiranjem proizvodnje ili kreditiranjem potrošnje. a instrumenti povjerioca su: ček. Pravo dužnika je da koristi pozajmljeni novac. 2. novčana masa obuhvata one novčane instrumente koji neposredno obavljaju funkciju prometnog i platežnog sredstva u odreĎenoj državi.3. Monetarna ravnoteţa Monetarna ravnoteža podrazumijeva takvo stanje u ekonomiji po kome je ponuda novca jednaka potražnji novca. 3. Bilo kakvi poremećaji u monetarnoj ravnoteži.stabilnost općeg nivoa cijena. kreditna kartica. uz obavezu ovog drugog da istekom ugovorenog roka vrati kupovnu moć uz kamatu kao naknadu. 2. 2. MONETARNA RAVNOTEŢA I NERAVNOTEŢA Osnovni zadatak monetarnog sistema i monetarno-kreditne politike je osiguranje optimalne.COM plaćanja mogu se podijeliti na dužničke i povjerilačke. 70 WWW. .WWW. odnosno poželjne količine novca u opticaju. čine novčanu masu kao osnovni monetarni agregat. Praktično se radi o stanju na tržištu u kome se podudaraju stvarna i optimalna novčana masa. a njegova obaveza je da nakon ugovorenog roka vrati novac uz kamatu. Kredit Ekonomski gledano. 1. Glavni dužnički instrument je nalog za prenos novčanih sredstava. Da se poslovanje odvija bez zastoja. Dominantan oblik novca danas je depozitni novac. Primarni nastaju deponovanjem sredstava ili uplatom gotovine u korist odgovarajućeg računa.BH-PRAVNICI. kredit predstavlja specifičan odnos u okviru kojeg se jedan privredni subjekat na odreĎeno vrijeme lišava svoje kupovne moći u korist drugog subjekta. odnosno novčanoj masi. Novčani tokovo samo «slijepo» pratee robne transakcije i proces privreĎivanja. kreditno pismo. Ekspanzijom ili restrikcijom kredita neposredno se utiče na količinu novca u opticaju. Depoziti mogu biti po viĎenju i oročeni. . sa različitim učincima po tokove reprodukcije. Monetarna ravnoteža ima slijedeće učinke: . Gotov novac u opticaju i depozitni novac koji se može koristiti za tekuće transakcije.

Time dolazi do rasta cijena jer se povećana novčana masa reflektira na relativno isti ili manji obim ponude roba i usluga. Potencijalne inflacije odlikuje polagani rast novčane mase (godišnja stopa do 4%). Najraširenije je stanovište da se inflacija veže za porast novčane mase koji nije praćen adekvatnim porastom proizvodnje. Ovakve inflacije tipične su za najrazvijenije svjetske privrede. preko ekspanzije kredita i nerealnog povećanja kupovne moći. Po pravilu. . inflacija predstavlja svako povećanje novčanog opticaja. . Potencijalne (latentne) inflacije zapravo i nisu prave inflacije jer ne uzrokuju poremećaje u tokovima reprodukcije. inflacije se mogu podijeliti na: latentne ili potencijalne. bez obzira da li to izaziva pomjeranje cijena i promjenu kupovne moći novca.smanjenje proizvodnje i negativna stopa privrednog rasta. u smislu da je stvarna novčana masa različita od optimalne. Srednje inflacije kao element ekonomske 71 WWW. u praksi je prisutna monetarna neravnoteža. . Druga grupa teorija u glavne uzročnike inflacije ističe različite strukturalne neusklaĎenosti i promjene u tokovima reprodukcije. Vrste.BH-PRAVNICI. S tim u vezi pod inflacijom se podrazumijeva stanje u kome efektivna novčana tražnja nadvladava ponudu roba i usluga. Polazeći od navedenih grupa teorija. kao osnovni uzroci inflacije mogu se navesti: povećanje efektivne novčane tražnje. uz povećanje novčanog opticaja obavezno je i povećanje cijena.2. postoje 2 pristupa: Prema prvom. Postoje različite teorije o uzrocima inflacije.nesrazmjera u raspodjeli novostvorene vrijednosti (pretjerana potrošnja u odnosu na investicije).COM . Prema drugom pristupu. .strukturalne neusklaĎenosti u privredi. pri čemu su razmjeri ove neusklaĎenosti i motivi ovakve politike različiti od zemlje do zemlje. Time se smanjuje efikasnost u tokovima privreĎivanja i istovremeno otvara disproporcija izmeĎu robnih i kupovnih fondova zbog neelastičnosti pojedinih vidova potrošnje. Inflacija je oblik monetarne neravnoteže u kome je ponuda novca znatno veća od potražnje. čak i kada je moguća kao realno stanje u odreĎenoj zemlji. što se neposredno manifestuje opadanjem kupovne moći (vrijednosti) novca i kontinuiranim porastom cijena. Povećanje novčane tražnje može biti po različitim osnovama: od emisije gotovog novca. U odnosu na intenzitet. Prva grupa teorija kao glavni uzročnik ističe povećanje efektivne novčane tražnje koje nije praćeno odgovarajućim rastom ponude. pa do pretjerane budžetske potrošnje. govori se o inflaciji traţnje.COM Monetarna ravnoteža se rijetko susreće u praksi. Uzroci.WWW. . Uvažavajući ove teorije. Srednje (umjerene) inflacije karakteriše znatniji porast novčane mase (godišnja stopa 10-16%) i u odgovarajućoj srazmjeri rast cijena i depresijacija novca. . 2. Novija gledišta u odreĎenju inflacije odnose se na analizu agregata ponude i tražnje. Politika latentne inflacije svjesno se vodi kako bi se stimulisalo ulaganje kapitala u investicije u odnosu na deponovanje novca u bankama.smanjenje efikasnosti u privreĎivanju.nestabilnost novčane jedinice itd. U pojmovnom odreĎenju inflacije. Izuzetak od navedenog je monetaristička koncepcija ekonomske politike čija je temeljna odrednica upravo monetarna ravnoteža.poremećaji u vanjskotrgovinskoj razmjeni.BH-PRAVNICI. troškovnoj inflaciji i strukturalnoj inflaciji. neznatan rast cijena i dosta blaga depresijacija novca. Inflacija Pojam. odnosno smanjenje vrijednosti novca (depresijacija). nezavisno kako se to odražava na opći nivo cijena. srednje ili umjerene i galopirajuće ili hiperinflacije.

cijene inostranih roba su izuzetno privlačne tako da dolazi do nerealnog povećanja uvoza. Posljedice inflacije. Galopirajuća ili hiperinflacija odlikuje se visokom stopom depresijacije novca i izrazitom rastom cijena. Po više osnova inflacija nepovoljno utiče i na platni bilans zemlje. Po kriteriju društvene aktivnosti. umanjene realizacije roba uprkos opadanju cijena.starine.3. te unošenja strožih ekonomskih parametara u tokove reprodukcije. porasta rizičnosti investicija. Dakle.restriktivna monetarno-kreditna politika. 2. a istovremeno domaće cijene su znatno atraktivnije. poduzimaju se mjere uravnoteženja nadnica i cijena osnovnih artikala. Pored toga. Zajedno sa deflacijom dolazi do smanjenja nadnica i plata. Kontrolirane inflacije pretpostavljaju društvenu aktivnost. Osim toga. 2. glavni uzrok deflacije je umanjenje efektivne novčane tražnje. Kod slobodne inflacije. inflacija stalno stvara višak efektivne tražnje. odnosno stagnacija privrednih tokova. kod stagflacije postoji dvostruka neravnoteža: višak ponude 72 WWW. samo što imaju suprotan predznak. Ovim mjerama prvenstveno se obuzdava efektivna tražnja smanjenjem emisije novca i tezauracijom. tj. tako da nema problema u realizaciji roba čime se slabi meĎusobna konkurencija domaćih preduzeća i na duži rok smanjuje efikasnost privreĎivanja u odnosu na meĎunarodne kriterije. Dakle. što znači da se ubrzani privredni razvoj osjetno temelji na dodatnim izvorima akumulacije.napregnutog privrednog razvoja. S druge strane. Domaće cijene gube kontakt sa cijenama u inostranstvu i roba postaje izuzetno jeftina za kupce sa konvertibilnim valutama. tako da su preduzeća prisiljena da posežu za zaduživanjem kako bi osigurala postojeću reproduktivnu sposobnost. u vrijeme inflacije zbog devalvacije nacionalne valute dolazi do špekulacija sa devizama i potiskivanja domaćeg novca. koji su polazna osnova za donošenje poslovnih odluka. Istovremeno. Deflacija je prvenstveno rezultat svjesnog opredjeljenja nosilaca ekonomske politike. Osnovni uzroci deflacije su kao i kod inflacije. Postoji potencijalna opasnost da srednja inflacija tokom vremena ne preraste u galopirajuću inflaciju. odnosno antiinflacione mjere od strane države i drugih nosilaca ekonomsko-političkih odluka. Na taj način se vrši svojevrsna «nacionalna rasprodaja» navrijednijih dobara.WWW. Domaća roba postaje preskupa na meĎunarodnom tržištu. Manifestira se u znatno većoj tražnji u odnosu na ponudu novca. Stagflacija Stagflacija je pojava kod koje se istovremeno sa visokom inflacijom bilježi i visoka stopa nezaposlenosti.4. zbog porasta općeg nivoa cijena. a na duži rok smanjenje obima investicija. te je zbog toga neophodno ovaj inflacioni pritisak sanirati mjerama ekonomske politike i dimenzionirati potrošnju prema realnim mogućnostima privrede. kako bi se postigla efikasnost u privreĎivanju. Deflaciona politika se vodi prvenstveno radi stabilnosti i povećanja pariteta novčane jedinice. Ekonomske i socijalne posljedice deflacione politike su vrlo negativne.COM . Osim toga. u vrijeme inflacije obezvreĎuje se amortizacioni fond. inflacije se mogu podijeliti na sobodne ili neobuzdane i kontrolirane ili prigušene. U oblasti privreĎivanja. Deflacija Deflacija je monetarna pojava suprotna od inflacije. umjetničke slike itd).BH-PRAVNICI. uzrok može biti i neadekvatna raspodjela u smislu da je predimenzionirana investiciona u odnosu na ličnu i javnu potrošnju. čime se smanjuje izvoz. Istovremeno. Po pravilu se ovdje radi o nekontroliranim inflacijama koje se obično završavaju krahom monetarnog sistema. restriktivnom kreditnom politikom. eskontnom politikom itd. uključujući i dobra kulturne baštine (npr.BH-PRAVNICI. zaposlenosti i obima proizvodnje. inflacija unosi nesigurne kalkulacije troškova.COM politike koriste se u državama koje vode politiku tzv. zamrzavanje cijena itd. država nema ni ekonomskih ni političkih pretpostavki za borbru protiv inflacije.

pretpostavka je poduzimanje sinhroniziranih poteza u onim segmentima društvene reprodukcije koji su generator inflacionog pritiska. obično se ističe poboljšanje trgovinskog bilansa. odnosno nesklada izmeĎu relativno manjeg agregata tražnje u odnosu na agregat ponude roba i usluga. Kao indikator stagflacije koristi se tzv. neophodno je voditi politiku permanentne inflacije. Osnovni uzrok ovakvom stanju je što u doba recesije. U novije vrijeme gotovo sve države su sa fiksnog prešle na tzv.COM u odnosu na tražnju novca i istovremeno višak ponude u odnosu na tražnju radne snage.WWW.COM . zbog političkih i socijalnih presija ne dolazi do snižavanja nadnica i plata. zatim u pogledu slabljenja konkurentske sposobnosti domaće robe na meĎunarodnom tržištu. strana roba postaje preskupa za domaće kupce. To je značilo oslobaĎanje privrede od političkih i socijalnih presija i stvaranje prostora za efikasnije privreĎivanje i ekonomsku ravnotežu na bazi tržišnog mehanizma. odnosno monetarne operacije koje znače saniranje monetarne neravnoteže u zemlji na osnovu promjene pariteta domaće valute u odnosu na mjernu jedinicu zlata. odnosno u odnosu na konvertibilne valute. bilo kakav rast efektivne novčane tražnje na bazi ekspanzivne monetarno-kreditne politike ne može doprinijeti prevazilaženju visoke nezaposlenosti i stagniranja privrednih tokova. veći faktički u odnosu na nominalni kurs valute. kao i budžetske potrošnje. te u odnosu na gubljenje povjerenja u domaću valutu i monetarnu politiku države. U ovakvim okolnostima. neophodno je pristupiti devalvaciji. Pretpostavke revalvacije su apresijacija (povećanje kupovne moći) novca. Time se izaziva rast nezaposlenosti i na duži rok relativno smanjenje ponude. Poslije devalvacije domaće cijene postaju atraktivne za meĎunarodno tržište.BH-PRAVNICI. Revalvacija je takoĎe posljedica monetarne neravnoteže. pa se povećava izvoz. To znači da se omogućava odstupanje od zvaničnog pariteta naviše i naniže do odreĎene granice. Isto važi za posljedice devalvacije koje se odnose na saniranje niske domaće produktivnosti rada. odnosno stagnacija privrednog rasta. Kao pozitivan efekat devalvacije. Istovremeno.indeks neugodnosti. odnosno u odnosu na konvertibilne valute. Ukoliko su ova odstupanja veća. Devalvacija i revalvacija Devalvacija i revalvacija su finansijske. Zato su nakon 70-ih godina neke od najrazvijenijih zemalja napustile kejnzijanski koncept “privredni rast uz punu zaposlenost” u korist strategije “ravnoteža na nivou nedovoljne zaposlenosti”. koji predstavlja zbir stope nezaposlenosti i stope inflacije. radi osiguravanja nesmetanih tokova privreĎivanja i dostignutog “kvaliteta života”. U ovim uslovima. MeĎutim. te izražen platni suficit zemlje u odnosu na inostranstvo.BH-PRAVNICI. 73 WWW. S druge strane. Da bi devalvacija imala pozitivne učinke. Devalvacija predstavlja monetarnu operaciju kojom se u formi pravnog akta proglašava i utvrĎuje smanjenje zvaničnog pariteta domaće valute u odnosu na konvertibilne valute. Revalvacija je monetarna operacija kojom se u formi pravnog akta povećava paritet domaće valute u odnosu na mjernu zlatnu ili deviznu podlogu. treba istaći da je ovaj pozitivni učinak kratkog vijeka i učinci devalvacije su na duži rok negativni po trgovinski bilans. Država pristupa devalvaciji kad je na to prisiljena jer dotadašnji zvanični kurs usljed depresijacije postaje suviše vještački i ne može se potvrditi na meĎunarodnom tržištu. kao i reinvestiranje dividende i po tom osnovu adekvatnu investicionu potrošnju. Cijena ovakvog pristupa slamanju stagflacije je enormni rast budžetskih deficita kod tih zemalja. pa se smanjuje uvoz. 2. skroman rast cijena u odnosu na kupovnu moć potrošača ne ostavlja dovoljno prostora za kapitalizaciju dijela dobiti.fluktuirajuće (plivajuće) kurseve.5.

. . Izvori i vrste kredita Osnovne funkcije kredita su da omogući brži i jednostavniji promet i da bude jedan od vodećih instrumenata ekonomske politike. Ustav BiH. niti djelovati kao valutna emisiona ustanova.paritet i konvertibilnost novčane jedinice. OSNOVE MONETARNO-KREDITNOG SISTEMA Monetarno-kreditni sistem je skup zakona i drugih pravnih propisa kojima se utvrĎuju odnosi i pravila ponašanja u domenu monetarnog i kreditnog poslovanja.2.platni promet unutar zemlje u smislu gotovinskih i bezgotovinskih instrumenata plaćanja. Monetarni odbori javljaju se u slučajevima kad se domaći novac po fiksnom kursu veže za stranu – rezervnu valutu. . Treba istaći da su ovlaštenja CB ipak znatno veća u odnosu na klasične monetarne odbore. 2. prvenstveno centralne banke. .funkcioniranje i djelokrug centralne banke. u preduzimanje mjera koje se odnose na obim i kretanje novčane mase. . o deviznom poslovanju. To praktično znači da CB za ovo vrijeme funkcionira kao monetarni odbor (currency board).plaćanja prema inostranstvu. i sa mogućnosti konvertiranja domaćeg novca za rezervnu valutu u svakom trenutku. .1. .regulisanje količine novca u opticaju. o hartijama od vrijednosti.održavanje likvidnosti prema inostranstvu.COM . 3.novčana jedinica kao sredstvo plaćanja unutar zemlje. Za naznačeni period CB ne može odobravati kredite emisijom novca. te drugi propisi kojima se regulišu pojedini segmenti novčanih tokova.COM 3.održavanje likvidnosti banaka i drugih monetarnih institucija koje kreiraju novac. .emisija vrijednosnih papira i funkcioniranje tržišta novca i tržišta kapitala. pored normiranja jedinstvenog valutnog sistema i uspostave Centralne banke.emisija papirnog i kovanog novca. o unutrašnjem platnom prometu. kreditni sistem ima zadatak da pravnim propisima ustanovi osnovne odnose i pravila ponašanja vezana za koncentraciju slobodnih novčanih sredstava i njihovo korištenje u vidu kredita. a ni entiteti nisu uskladili svoje zakone sa usvojenim zakonima. Još uvijek nisu doneseni neki neophodni zakoni na nivou BiH. Monetarni sistem Monetarni sistem je skup propisa kojima se regulišu odnosi i utvrĎuju pravila koja se odnose na novčane tokove. tako da je zapravo još uvijek aktuelan proces potvrĎivanja monetarnog sistema u njegovom ustavnom i funkcionalnom odreĎenju. To pretpostavlja držanje sredstava u rezervnoj valuti u obimu koji mora biti jednak obimu domaćeg novca u opticaju. Osnovna pitanja koja se obuhvataju tim propisima su: . . što se inače reguliše odgovarajućim zakonima. . monetarni sistem BIH ima 2 opće specifičnosti: 1. Trenutna nekonzistentnost zakona i propisa u ovom domenu. zakoni o bankama i drugim finansijskim organizacijama. U odnosu na uobičajeno ustrojstvo u svijetu.WWW. je za period od 6 godina nakon usvajanja Ustava neposredno regulisao konvertibilnost valute i djelokrug rada Centralne banke BiH.status banaka i drugih finansijskih organizacija. Pravni osnov za funkcionisanje novčanih tokova prvenstveno čine zakoni o novcu i centralnoj banci. Glavni izvori iz kojih se obezbjeĎuju kreditna sredstva su: 74 WWW. On je integralni dio privrednog sistema zemlje. 3. .BH-PRAVNICI.BH-PRAVNICI. Polazeći od toga.dometi učešća države.

Značajan izvor kredita je i multipliciranje depozita i drugi vidovi kreiranja novca od strane banaka. a koja se koriste za svakodnevne isplate po osnovu ispunjavanja obaveza za materijalne troškove. kao i u pogledu kontrole kreditne aktivnosti i kreditiranja banaka radi likvidnosti. 5. Regulisanje novčane mase. Održavanje likvidnosti i kreditna kontrola 3. koji se odobravaju graĎanima za nabavku potrošnih dobara. Neangažirana sredstva budžeta. a komercijalni se odobravaju u robama. nezavisno od toga da li se kao dužnici pojavljuju banke ili preduzeća 6. Djelokrug centralnih banaka obuhvata 3 glavna sektora poslova: 1. lombardni (obezbjeĎenje se vrši predajom zlata. sa neposrednim učincima po količinu novca u opticaju.COM . Sredstva poslovnog fonda (amortizacije i akumulacije). 3. kupovine i prodaje deviza i upravljanja deviznim rezervama.BH-PRAVNICI. fondova i drugih instrumenata javnog finansiranja.3. Prema porijeklu. mogu se javiti kao izvor kredita. Centralna banka (emisiona banka) je najznačajnija finansijska institucija u monetarnom sistemu. a vraćaju u novcu. a trošenje tek po akumuliranju sredstava. Banke svojim poslovanjem ostvaruju dobit.COM 1. nakita i drugih dragocjenosti kao zaloga) i hipotekarni (kredit se obezbjeĎuje upisom hipoteke na nekretnine dužnika). Javlja se i u regulativi (praktično kreira monetarno-kreditni sistem putem zakonodavne inicijative i donošenjem propisa u svojoj nadležnosti) i u operativi (preduzima različite mjere kojima se utiče na monetarne agregate). Prema namjeni. Slobodna novčana sredstva graĎana koja potiču iz razlike izmeĎu moguće i realne (stvarne) kupovne moći. Pošto ova sredstva nemaju ravnomjernu dinamiku priliva i odliva. niti su dobila svoju definitivnu namjenu. 2. U ovom domenu posebno značajni su poslovi vezani za održavanje likvidnosti prema inostranstvu po osnovu regulisanja plaćanja sa inostranstvom. Privremeno neangažirana sredstva preduzeća koja potiču iz tekućih prihoda.BH-PRAVNICI. poreze i druge izdatke. Novčani se odobravaju i vraćaju u novcu. Prema načinu obezbjeđenja krediti mogu biti lični (nema realnog obezbjeĎenja kredita). krediti mogu biti domaći i inostrani (povjerilac je strano lice). Pošto se izdvajanje sredstava u fondove amortizacije i akumulacije vrši tokom dužeg perioda. U ovom sektoru poslova je i emisija gotovog novca ili njegova tezauracija. Sredstva iz inostranih zajmova. Dio ove dobiti mogu usmjeriti za kreditiranje. mjenični (kredit se obezbjeĎuje mjenicom). Za njih je takoĎer karakteristično da se dinamika priliva i odliva često ne podudara. Prema trajanju.WWW. Sredstva banaka. bilo za nabavku osnovnih (investicioni krediti) ili obrtnih sredstava i potrošački. Ostali (operativni) poslovi. Ova razlika sredstava se deponuje u bankama (štednja graĎana). Vrste. Regulisanje koliĉine novca u opticaju i odrţavanje pariteta novĉane jedinice predstavlja glavnu funkciju centralne banke. 4. Bankarski sistem Bankarski sistem savremenih država kao osnovne nosioce monetarno-kreditnog sistema podrazumijeva centralnu banku i poslovne banke. ova sredstva se u meĎuvremenu javljaju kao izvor kredita. 3. krediti mogu biti privredni. 2. krediti mogu biti novčani ili bankarski i komercijalni ili robni. Odrţavanje likvidnosti banaka i kreditna kontrola vrši se u pogledu propisivanja uslova održavanja minimalne likvidnosti i načina korištenja obavezne rezerve. 75 WWW.

Aktivni poslovi podrazumijevaju stvaranje potraživanja prema komitentima. Kod pasivnih poslova banka se obavezuje na naknadu depozitarima u vidu pasivnih kamata. Centralna banka nema instrumenata u punom smislu riječi. sigurnost i rentabilnost. Centralna banka BiH. . najčešće poslovi platnog prometa.emisija i tezauracija domaće valute. Poslovne banke. od posebnog značaja je učešće na tržištu novca i kapitala. Tu spadaju depozitni poslovi. neutralne i vlastite poslove. banke se se osnivaju i posluju kao dioničarsko društvo.minimalni iznos osnivačkog kapitala (5 miliona KM).BH-PRAVNICI. . ali i drugih oblika plasiranja kapitala od strane banaka. U pogledu održavanja likvidnosti i kreditne kontrole poslovnih banaka.novine FBiH br. Načelo sigurnosti odnosi se prvenstveno na plasmane kredita.ostvarivanje meĎunarodne saradnje. To znači da banke trebaju strogo voditi računa o ekonomskoj snazi komitenata i da kredite obezbjeĎuju jemstvom ili realnim osiguranjem. Osnovni principi poslovanja banaka su likvidnost. Ovlaštenja CB u ovom domenu odnose se samo na koordiranje djelatnosti agencija.39/98). Neutralni poslovi su različiti posrednički poslovi za račun komitenata. kao zakonskog sredstva plaćanja.BH-PRAVNICI. ovlaštenja Centralne banke su takoĎer umanjena. Zakonom se normiraju pitanja od neposrednog značaja za status banaka.COM .definiranje i kontrola monetarne politike BiH po osnovu izdavanja domaće valute i upravljanja službenim deviznim rezervama.WWW. Djelatnost poslovnih banaka može se podijeliti na pasivne.COM U okviru ostalih aktivnosti centralne banke. Izdavanje licenci i supervizija banaka su u nadležnosti entitetskih agencija za bankarstvo. kao i poslovi platnog prometa za državu i kreditiranje države (leteći dugovi). Poslovne banke su monetarne institucije koje obavljaju raznovrsne finansijske transakcije i čiji osnovni motiv poslovanja je ostvarivanje dobiti. osim izdavanja novca (kao monetarni odbor) i stopa obaveznih rezervi. kao što su: .održavanje stabilnosti domaće valute (KM). djelokrug rada Centralne banke obuhvata: . Slijedeći odredbe Zakona o Centralnoj banci BiH. Načelo rentabilnosti poslovanja banaka znači da ostvareni prihodi trebaju biti što veći u odnosu na angažovani kapital. .osnivanje (obavezna dozvola od strane Agencije za bankarstvo). Kreditiranje podrazumijeva naknadu u korist banke po osnovu aktivnih kamata. .deponiranje sredstava BiH i komercijalnih banaka radi ispunjenja zahtjeva za obaveznim rezervama. prvenstveno obaveze po osnovu depozita i odobrenih kredita.koordiniranje djelatnosti agencija za bankarstvo. te nekih elemenata tržišta novca i kapitala. Načelo likvidnosti znači da banka treba u svakom momentu biti u stanju da ispuni svoje obaveze prema komitentima. Banka u ovim poslovima stiče korist u vidu provizije. emisija vrijednosnih papira i zaduživanje. . aktivne. . Pasivni poslovi su aktivnosti kojima banka prikuplja novčana sredstva i stvara obaveze prema komitentima. Vlastiti poslovi uglavnom se odnose na aktivnost banaka na tržištu novca i kapitala kojima banka za vlastiti račun stupa u odreĎene finansijske transakcije sa ciljem ostvarivanja dobiti. prvenstveno po osnovu kreditiranja. Poslovne banke u BiH. Prema Zakonu o bankama (Sl. U pogledu kreiranja monetarne politike. 76 WWW.

povećanje ponude u odnosu na tražnju novca. Kvalitativni ciljevi. postupak stečaja i likvidacije banaka.COM organizacija (statutom banke se utvrĎuje način rada organa banke.politika otvorenog trţišta – prodaja hartija od vrijednosti dovodi do smanjenja.WWW. uz različite predznake: . likvidnosti.eskontna stopa – manja stopa izaziva ekspanziju.monetarna ravnoteža. te šira i intenzivnija socijalna politika. . 77 WWW.BH-PRAVNICI. iznos kapitala. Veća stopa ima suprotan efekat. a kojei na tokove privreĎivanja utiču stvaranjem. U osnovi se i ekspanzivna i restriktivna monetarna politika vode istim instrumentima. ili je za njihovu realizaciju neophodno učešće ukupnog monetarnog mehanizma (npr. kamatna stopa itd) Mjere. raspodjelom i preraspodjelom novčane mase. zaposlenosti.COM . broj i nominalna vrijednost dionica itd). tj. banke su dužne Agenciji dostavljati izvještaje o poslovanju. Iznos neobezbijeĎenog kredita pojedinačnom korisniku ne smije biti veći od 5% osnovnog kapitala. Osim toga. Posebno su značajne odredbe Zakona koje se odnose na izlaganje banke kreditnom riziku. Motiv ekspanzivne monetarno-kreditne politike je porast investicione potrošnje. Ciljevi Ciljevi monetarno-kreditne politike mogu se podijeliti u 2 grupe: 1. odnosno posredstvom usmjeravanja nočanih tokova.smanjenje ponude u odnosu na tražnju novca. usmjereni na regulisanje količine novca u opticaju. solventnosti i rentabilnosti. uključujući i dodatne podatke i mišljenja po zahtjevu Agencije za bankarstvo.stopa obaveznih rezervi – manja stopa obaveznih rezervi banaka znači povećanje njihovog kreditnog potencijala.povlaĉenje ili izdavanje blagajniĉkih zapisa – u slučaju povlačenja novčana masa se smanjuje i obrnuto. plasman mora biti u potpunosti obezbijeĎen utuživim zalogom čija vrijednost prelazi iznos kredita. tj. samih poslovnih banaka (npr. odnosno da li se mogu realizirati aktivnošću same centralne banke (npr.1. revizija i kontrola. . Ako se imaju u vidu samo kvantitativni ciljevi monetarne politike. a time i količine novca u opticaju. Restriktivnom monetarno-kreditnom politikom nastoje se uravnotežiti agregati tražnje i ponude i time stabilizirati novčana jedinica. Ekspanzivna podrazumijeva osjetno povećanje novčane mase u odnosu na njen optimalni nivo. Restriktivna znači manji rast novčane mase u odnosu na porast ponude roba i usluga. u osnovi se može govoriti o ekspanzivnoj i restriktivnoj monetarnoj politici. poništavanjem. Pored ovoga. usmjereni na raspodjelu i preraspodjelu novčane mase radi preferiranja pojedinih segmenata ekonomskog razvoja. 4. . uslovi za funkcionisanje banke. ciljevi se mogu klasificirati na osnovu nosilaca njihove realizacije. . knjigovodstvo. Ono prema pojedinačnom korisniku ili grupi vezanih korisnika ne smije preći iznos od 40% osnovnog kapitala. 4. 2.količina novca u opticaju). a kupovina do povećanja novčane mase.emisija i tezauracija novca. . vrste. a veća kontrakciju kredita.kreditiranje preduzeća podsticanje štednje itd). Kvantitativni ciljevi.kupovina ili prodaja deviza. MONETARNO-KREDITNA POLITIKA Monetarna politika je skup mjera koje poduzima država (prvenstveno centralna banka).BH-PRAVNICI. Ako se radi o iznosu većem od 25% osnovnog kapitala.

prihodi od javnog sektora). već osiguravanjem sredstava za zadovoljavanje javnih potreba. Nije motivisana sticanjem dobiti. kao i selekcija mjera kojima se realiziraju. Osnovni zadaci Osnovni zadaci svih fiskalnih sistema u savremenim uslovima su finansijski. nauka itd). putem poreza i drugih prihoda (doprinosi. zadaci fiskalnog sistema vezani su isključivo za obezbjeĎivanje sredstava za pokriće klasičnih javnih potreba. domete fiskalnog sistema determinira nivo razvijenosti privrede. Ne zasniva se na tržišnom mehanizmu. Zbog toga je pri kreiranju konkretne monetarno-kreditne politike od izuzetnog značaja sistematizacija kvantitativnih i kvalitativnih ciljeva. Dometi finansijske aktivnosti Finansijska aktivnost države ima 2 opća vida: 1. S tim u vezi u periodu liberalnog koncepta. 78 WWW. odnosno strukturu prihoda.obrazovanje. Finansijski zadaci odnose se na osiguravanje sredstava na ime finansiranja potreba javnog karaktera. 1.2. Formiranje sredstava. 3. ali postoje unutrašnja ograničenja (limiti) po kojima država svojim aktivnostima ne smije dovesti u pitanje akumulativnu i reproduktivnu sposobnost privrede. portofilio selekciju. Socijalni zadaci usmjereni su na redistributivne učinke kojima se ostvaruju ciljevi socijalne politike. odnosno općih i zajedničkih uslova privreĎivanja u državnoj zajednici. Država nema vanjskih ograničenja u pribavljanju sredstava. Ovaj koncept u potpunosti je transformiran u vrijeme ekonomskih kriza 30-ih godina. 2.obaveza koje na sebe preuzima država u ekonomskom i socijalnom razvoju. Država prvo planira javne rashode.na kretanje ponude i tražnje na tržištu novca. Finansijska aktivnost države se od finansijskih aktivnosti pojedinaca i preduzeća razlikuje po slijedećem: 1. tj. 1.1. Usmjeravanje sredstava. Putem fiskalnog sistema fomiraju se sredstva koja se koriste za funkcioniranje države. Finansijska aktivnost države u osnovi zavisi od karaktera državne zajednice u smislu obima tzv. a posebno kod formiranja javnih rashoda jer se znatan dio budžetskih sredstava usmjerava neposredno u socijalne transfere i usluge javnog karaktera. odnosno sistem javnih rashoda u okviru kojeg se osiguravaju sredstva na ime funkcioniranja države i drugih javnih izdataka.COM . zdravstvo. ekonomski i socijalni.BH-PRAVNICI. javni zajam. za niz djelatnosti čiji se rad ne valorizira isključivo na tržištu (npr. 4. Tek nakon definiranja stepena socijalizacije.COM Treba imati u vidu da navedene mjere imaju efekte i po kvalitativne ciljeve monetarno-kreditne politike (npr. odnosno sistem javnih prihoda. Redistributivni učinci postižu se kod formiranja javnih prihoda jer se distribucija poreskog pritiska vrši prema ekonomskoj snazi poreskih obveznika. FISKALNI SISTEM 1.BH-PRAVNICI. 2.WWW.socijalizacije društvenog života. POJAM I ZADACI FISKALNOG SISTEMA Fiskalni sistem obuhvata novčane tokove u u vezi sa formiranjem i usmjeravanjem sredstava na ime potreba javnog (općeg) karaktera. reinvestiranje dividende itd). odnosno društveni proizvod. pa onda način njihovog pokrivanja. te za stvaranje materijalne osnove ekonomskog djelovanja države (intervencije u privredi).

1. posjedovanjem i prometom imovine. Svi graĎani dužni su učestvovati u podmirivanju javnih izdataka srazmjerno dohotku. Porezi treba da se neplaćuju u najpovoljnije vrijeme i na za obveznika najpogodniji način. Najznačajniji izvor prihoda su porezi. a veći stepen razvoja po pravilu podrazumijeva i znatnije učešće socijalnih izdataka.državljanstvo). Manji stepen razvoja znači i relativno veće učešće finansijskih zadataka. Porez je opće davanje – svi graĎani i preduzeća pod istim uslovima. kako bi se spriječila samovolja poreskih organa. Za nastanak poreske obaveze bitan je ekonomski momenat. Obim učešća pojedinih osnovnih zadataka zavisi od stepena privrednog razvoja i konjunkturnih privrednih kretanja. Finansijsko naĉelo ima 2 osnovna zahtjeva: izdašnost i elastičnost poreza. te je uobičajeno da se pod pojmom poreski sistem podrazumijeva ukupan sistem javnih prihoda u jednoj zemlji. Kod fiskalnih prihoda država koristi autoritet vlasti i radi se o jednostranom nametanju obaveza fizičkim i pravnim licima (porezi. 6. 2. u vrijeme ratova ili ekonomskih kriza ili kod poreza na naslijeĎe i poklone (neki sistemi omogućuju da se ovaj porez plati iz ostavinske ili poklonjene mase). Time se razlikuju od doprinosa. odnosno manifestacija poreske sposobnosti.2. 2. Troškovi naplate poreza trebaju biti što manji. a ne pravni momenat (npr. Poreska obaveza mora biti tačno utvrĎena. carine. za razliku od nekih drugih prihoda koji imaju unaprijed utvrĎenu namjenu.COM Ekonomski zadaci odnose se na korištenje fiskalnog sistema s ciljem osiguranja pretpostavki stabilnog privrednog razvoja.WWW. kojima se finansiraju zajedničke potrebe javnog karaktera.Wagnera: 1. kao korekcija tržišnog mehanizma (promjene u poreskom opterećenju.BH-PRAVNICI. prihodi ostvareni na tržištu kapitala itd). investiranje ili subvencioniranje odreĎene proizvodnje i sl). Porezi su nenamjenskog karaktera.BH-PRAVNICI. Poreska naĉela U finansijskoj teoriji poznata su Smitova naĉela: 1. Iz ovakvog pojmovnog odreĎenja proizilaze i osnovne karakteristike poreza: 1. doprinosi. SISTEM JAVNIH PRIHODA Sistem javnih prihoda obuhvata različite oblike formiranja sredstava na ime finansiranja javnih izdataka. 4. prinudno i bez protivnaknade.javni zajam) ili na bazi ekonomske aktivnosti države (javni sektor privrede. takse itd). Eventualno oslobaĎanje od poreza regulira se istim zakonom kojim je ustanovljen porez. 4. Kod poreza nema neposredne protivnaknade. Utvrđuje po poreskoj snazi obveznika. Izdašnost znači da porezi trebaju osigurati dovoljno sredstava za pokriće javnih potreba. 7. Postoji opća protivnaknada u vidu osiguravanja općih uslova života i privreĎivanja. 3. Porezi se uvode radi obezbjeĎivanja sredstava na ime općih (javnih) potreba. To je prinudno davanje – porezi su posljedica autoriteta države. Javni prihodi se dijele na fiskalne i nefiskalne. 5. Poreska sposobnost se manifestira sticanjem ili trošenjem dohotka. a prema svojoj ekonomskoj snazi imaju poresku obavezu. Najčešće upotrebljavana su poreska načela A. Elastičnost podrazumijeva da porezi 79 WWW. 2. tj.COM . 2. Kod nefiskalnih prihoda država ne koristi autoritet vlasti i u osnovi se radi o prihodima po osnovu ugovora (npr. 2. Pojam i karakteristike poreza Porez je davanje u novcu koje je opće. 3. Izuzetno se može obavljati u naturi. a sredstva se koriste od strane države radi pokrića općih potreba i interesa. Ispunjavanje poreske obaveze vrši se u novcu.

rentni porez. osloboĎenja i olakšice. Nedostaci se odnose na regresivno dejstvo jer porez na promet relativno teže pogaĎa 80 WWW. U neposredne poreze osim poreza na dohodak spadaju i porez na prihod od poljoprivrede. porez na zgrade. Komoditet pretpostavlja da se rokovi plaćanja podese tako da obveznik najlakše podnese poreski teret (npr. Neposredni porezi se temelje na poreskoj snazi koja se manifestuje u sticanju dohotka i posjedovanju imovine. kako ne bi izazvale poremećaje u privredi. obračun i naplata) moraju utvrditi zakonom kojim se uvodi porez. 3. Prednosti ove forme poreza su u izdašnosti i psihološkoj prihvatljivosti jer se iznos poreza uračuanava u cijenu tako da graĎani po pravilu i ne znaju koji dio cijene se odnosi na porez (zato se često naziva “oporezivanje pod anestezijom”).porez na plate plaća se u vrijeme naplate plata i sl). komodite i ekonomičnost. stopa. porezi se dijele na objektne i subjektne. 2. Njihovo utvrĎivanje vrši se prema elementima koji nisu unaprijed poznati. Vrste poreza Prema naĉinu naplate. Kod objektnih se svaki poreski izvor posebno oporezuje. porezi mogu biti u novcu i naturi. registar zgrade i druge poreske i poslovne knjige). porezi se dijele na neposredne i posredne. Dobre strane ovog poreza su stabilnost izvora prihoda i pravičnost u oporezivanju. Po objektu oporezivanja.COM . Ekonomsko naĉelo znači 2 opća zahtjeva: forme oporezivanja trebaju biti ekonomski racionalne i da se ne mijenjaju često. progresivne (plaćeni porez progresivno raste sa porastom osnovice) i degresivne (isti učinak kao progresivne. Ravnomjernost znači da se poreske obaveze rasporeĎuju prema ekonomskoj snazi obveznika. Kod subjektnih poreza vrši se oporezivanje cjelokupne. OdreĎenost znači da se osnovni elementi poreza (obveznik.3. te se poreska obaveza zasniva na tarifi za radnje i činjenice u ovom domenu. tj.ako rastu proizvodnja i potrošnja treba da rastu i porezi i obrnuto. U tom smislu koriste se različite poreske stope: proporcionalne (rastom osnovice plaćeni porez raste proporcionalno). pa ona opada sa smanjenjem osnovice). odnosno da niko nije osloboĎen poreske obaveze. porezi treba da budu stimulativni (ne treba da remete tržišnu alokaciju ukoliko je efikasna. Administrativno-politiĉko naĉelo insistira na 3 zahtjeva: odreĎenost. 4. psihološki su teže prihvatljivi i iziskuju veće troškove utvrĎivanja i naplate. humanitarnih organizacija i sl). 2. Glavni predstavnik posrednih poreza je porez na promet proizvoda i usluga. Glavni predstavnik neposrednih poreza je porez na dohodak fizičkih i pravnih lica. Ekonomičnost pretpostavlja da sama naplata poreza ne angažira velike izdatke. na imovinu. osnovica. porez na prihode od nekretnina itd. Univerzalnost znači da su svi graĎani dužni pod jednakim uslovima snositi poreski teret. tj. a istovremeno da motivišu preduzeća na efikasno korištenje raspoloživih resursa). Izuzetak predstavljaju poreska osloboĎenja koja se uvode istim zakonom kojim se regulira porez (oslobaĎanje socijalno ugroženih lica. s tim što se za polazište uzima najveća stopa. Socijalno-politiĉko naĉelo odnosi se na pravičnost u oporezivanju.COM trebaju pratiti konjunkturna kretanja u privredi. UtvrĎuju se na osnovu unaprijed poznatih činjenica i vode se u odgovarajućim evidencijama (katastar zemljišta. Posredni ili indirektni porezi zasnivaju se na poreskoj snazi koja se manifestuje u vidu potrošnje ili prenosa imovine.BH-PRAVNICI.WWW. Ova podjela ima više historijski značaj. Ovo načelo ima 2 opća zahtjeva: univerzalnost i ravnomjernost. Loše strane se odnose na neelastičnost u odnosu na kratkoročna konjunkturna kretanja.BH-PRAVNICI.sintetizirane ekonomske snage graĎanina (subjekta). Po naĉinu utvrĊivanja poreske sposobnosti i ukupnim efektima poreza.

Najznačajniji doprinos u svjetskim razmjerama je doprinos za socijalno osiguranje (krajem 80-ih unutar zemalja EU učestvovao je sa 29. poresku politiku determiniraju 3 opća elementa: ciljevi. elementarne nepogode i sl). Fiskalni ciljevi. struktura i institucionalna osnova oporezivanja. koje predstavljaju treću najznačajniju vrstu fiskalnih prihoda. kod doprinosa se radi o principu “posebne protivnaknade”. To znači da se doprinosi javljaju u slučajevima kada dolazi do preplitanja općeg i pojedinačnog interesa. te od veličine neangažiranih novčanih sredstava i potrebe za većim operativnim učešćem države u privrednim tokovima.2% u ukupnim fiskalnim prihodima). Javni zajam Javni zajam predstavlja nefiskalni oblik prihoda. radi se o principu “specijalne protivnaknade”. Doprinosi Zajednička karakteristika poreza i doprinosa je što su oba fiskalni izvori prihoda.WWW. 81 WWW. Svrha takse je da pokrije troškove pružanja usluge od strane državnog organa. cigarete. doprinosa i drugih dažbina. 2.4. za razliku od poreza kod kojih nema ove mjerljive koristi (npr. glavna svrha zaključivanja zajmova je aktiviranje neangažiranih novčanih sredstava od strane države kako bi se ostvarili odreĎeni ekonomski i socijalni efekti. Ciljevi Ciljevi oporezivanja dijele se u 2 grupe: 1.zasnivaju se na autoritetu države. te akcize (porez na visokotarifne proizvode – benzin.5. alkohol itd). za razliku od poreza. Iz navedenog se nameće zaključak da zajmovi i nisu pravi prihodi kao porezi. Obveznici doprinosa su graĎani koji imaju neposrednu mjerljivu korist od aktivnosti države. 2. doprinosi i takse jer oni predstavljaju anticipiranje prihoda. tj. 2.1. Tako je korištenje javnih zajmova intenzivno u vrijeme recesije i obrnuto. U tom kontekstu. jer ima “ugraĎen” inflacioni pritisak. intenzitet korištenja zajmova zavisi od priliva sredstava po osnovu poreza. odnosno putna komunikacija neposredno utiče na porast vrijednosti njihovih nekretnina). MeĎutim. U savremenim uslovima. u smislu osiguranja sredstava na ime javnih izdataka. Obveznik takse je lice koje zahtijeva odreĎenu radnju državnog organa. koji se temelje na tome da poreski pritisak na ekonomsku moć izaziva promjene u aktivnostima i ponašanju poreskih obveznika.doprinos za izgradnju puta platiće graĎani čije nekretnine graniče sa istim. U pogledu ekonomskih učinaka. porez na promet neposredno utiče na opći nivo cijena. u praksi najrazvijenijih zemalja zajmovi su postali redovan izvor prihoda. PORESKA POLITIKA Poreska politika u širem značenju se shvata kao ukupnost privredno-sistemskog i ekonomsko-političkog oblikovanja sistema oporezivanja. Po savremenoj teoriji. Kod taksi. Zasniva se na ekonomskim interesima povjerilaca (graĎana i privrednih subjekata) i države kao dužnika.BH-PRAVNICI. 3. tj.COM .COM siromašnije u odnosu na bogatije slojeve stanovništva.nakon isteka odreĎenog roka država mora otplaćivati zajam sredstvima iz poreza. Shodno tome. U grupu posrednih poreza spadaju i carine. Zajam je vanredan prihod i najčešće se pojavljuje kad se redovnim prihodima ne mogu pokriti izdaci. gdje je princip opće protivnaknade. Vanfiskalni ciljevi. Svrha zaključivanja zajma – po klasičnoj teoriji zajam treba biti povremeni i rijetki izvor prihoda u izuzetnim situacijama (ratovi. 3. Osnovne karakteristike javnog zajma su dobrovoljnost u ugovornoj formi i povratnost uz kamatu kao naknadu.BH-PRAVNICI.

redistributivni ili ekonomski učinci). Poreska politika u BiH Poreski sistem u BiH praktično se svodi na osiguranje sredstava po reduciranoj formi na ime finansiranja klasičnih javnih potreba – državne strukture u najširem smislu i minimuma socijalne sigurnosti graĎana. U savremenim uslovima u strukturi poreza se kombinuju neposredni i posredni porezi. U strukturi javnih prihoda izostaju nefiskalni prihodi (javni zajam i prihodi javnog sektora privrede). analitički i sintetički.WWW. porez na promet proizvoda i usluga odnosno dodatnu vrijednost. Status doprinosa je preširoko normiran. potrebno je istaći: 1.BH-PRAVNICI. te proporcionalno i progresivno oporezivanje. Posebna karakteristika postojećeg poreskog sistema je institucionalna osnova oporezivanja. Struktura poreza Struktura poreza prvenstveno se odnosi na ciljeve oporezivanja. tj. Time se opredjeljuje stepen decentralizacije ukupne finansijske aktivnosti u državi. Time se koriguju tržišni učinci. kod redistribucije dohotka poželjna (uz visok stepen koordinacije izmeĎu različitih nivoa vlasti). 3. a u drugom slučaju selektivno oporezivanje. 3. Odstupanje u odnosu na evropsko okruženje kod poreza na promet proizvoda i usluga ogleda se u tome što je kod nas u primjeni jednofazni porez na promet u oblasti trgovine na malo sa dosta razuĎenom tarifom. 82 WWW. vrste poreza i odnos izmeĎu proporcionalnog i progresivnog oporezivanja.2. Razmjeri decentralizacije zavise prvenstveno od ekonomskih efekata poreza (finansijski. Ostali porezi u osnovi imaju dopunski karakter.3. Postojeća struktura poreza je izrazito reducirana. objektni i subjektni porezi. Priroda finansijske aktivnosti pretpostavlja kompromis izmeĎu uniformnosti i ekstremne decentralizacije poreskih ovlaštenja. 2.COM Diferenciranje navedenih ciljeva vrši se na taj način što se u prvom slučaju vrši linearno oporezivanje (proporcionalne poreske stope) i uz zadržavanje tržišne alokacije.COM .svefazni neto-porez na promet). bez kojih su nezamislivi savremeni fiskalni sistemi. Mnogobrojni ciljevi mogu biti u različitom meĎusobnom odnosu: konkurentni. te doprinos za socijalno osiguranje). U strukturi poreza izdvajaju se vodeći porezi. dok evropske zemlje primjenjuju najnoviju varijantu oporezivanja prometa – porez na dodatnu vrijednost (tzv. Kod finansiranja javnih potreba decentralizacija je neophodna. tako i u odnosu na forme oporezivanja.BH-PRAVNICI. odnosno različit poreski pritisak na relativno jednake poreske snage obveznika. Zajednička karakteristika savremenih poreskih sistema je veće prisustvo neposrednih u odnosu na posredne poreze. 3. porez na dobit preduzeća.podjela poreskih ovlaštenja koja podrazumijeva prenaglašen stepen decentralizacije poreske vlasti. Institucionalna osnova oporezivanja Institucionalna osnova poreskog sistema odnosi se na strukturu nosilaca poreskih ovlaštenja. koji zapravo nose glavni teret zadataka oporezivanja (porez na dohodak fizičkih lica. Što se tiče odstupanja u posebnim elementima poreskog sistema. decentralizacija je više izuzetak nego pravilo (rješenja su vrlo često uniformna jer je u ovom domenu primarna odgovornost centralnih organa vlasti). U funkcionalnom aspektu poreskog sistema posebno je značajna konzistentnost ciljeva i funkcionalan odnos izmeĎu ciljeva i sredstava kojima se ti ciljevi realizuju.4. kako u pogledu ciljeva pojedinih izvora (isključivo finansijski). Naznačena korelacija nastoji se oblikovati kroz skalu ciljeva. komplementarni ili neutralni. a u ekonomskom odnosno razvojnom aspektu poreskog sistema. kao i potenciranje progresivnih u odnosu na proporcionalne stope.

To znači da se budžetom s jedne strane utvrĎuje obim i struktura javnih rashoda. Neto metod znači da se u budžet unose prihodi. Ovo načelo napušteno je u vrijeme intervencionizma uz opravdanje da se klasičnim budžetom ne mogu obuhvatiti sredstva na ime finansiranja ekonomskih i socijalnih izdataka. Pojam i karakteristike budţeta Finansijski posmatrano. vrstama (porez na dohodak) i podvrstama (porez na dohodak od poljoprivrede).nakon kompenziranja ukupnih prihoda sa troškovima naplate. tj. Pravni aspekt budţeta odnosi se na pitanja pravnog ustrojstva budžetskog finansiranja. budžet predstavlja plan prihoda i rashoda države koji se u pravilu donosi za jednu godinu. Naĉelo ravnoteţe budţeta pretpostavlja da ukupnoj sumi javnih rashoda odgovara suma prihoda. a s druge strane izvori prihoda kojima se osigurava pokriće rashoda. ravnoteža. Ekonomski aspekt budţeta odnosi se na 2 globalna ekonomska učinka: 1. Pojavljuju se dvojni budžeti. Prilikom utvrĎivanja obima budžeta neposredno se odreĎuje i poreski pritisak na privredu. SISTEM JAVNIH RASHODA Iako sistem javnih rashoda obuhvata više instrumenata formiranja i usmjeravanja sredstava. prethodno odobrenje i javnost. Ekonomski učinci se odnose ni na strukturu budžetskih rashoda. Postoje 2 metoda budžetiranja: bruto metod i neto metod. Nakon prevladavanja kriza 30-ih godina. a rashodi po namjeni (rad državnih organa) i po korisnicima (ministarstvo odbrane). Naĉelo jedinstva budţeta znači da se cjelokupna finansijska aktivnost države odvija preko budžeta i da nema nikakvih vanbudžetskih instrumenata javnog finansiranja.COM . Po klasičnoj koncepciji insistiralo se na budžetskoj ravnoteži. Politiĉki aspekt budţeta izražava se u činjenici da ga donosi parlament i da budžet predstavlja jedno od najmoćnijih sredstava kojima zakonodavna vlast kontrolira djelatnost vlade i uprave. Budžet je zakon u formalnom smislu. 83 WWW. budžetski aneksi.BH-PRAVNICI. Danas su u primjeni budžeti sa bruto-metodom zbog svoje sveobuhvatnosti i radi parlamentarne kontrole nad formiranjem i trošenjem sredstava na ime javnih potreba. fondovi itd. 4. već je osnovno polazište da je bitna ekonomska ravnoteža i da budžet treba biti u funkciji održavanja ekonomske ravnoteže. pa se i prihodi i rashodi unose u okvirima izvršene specifikacije budžeta. što se po pravilu negativno odražava na akumulativnu i reproduktivnu sposobnost preduzeća. Naĉelo potpunosti insistira da se u budžet u punim iznosima unesu svi prihodi i rashodi. načelo jedinstva se reafirmira u smislu da se širi struktura budžetskih izdataka i sa ekonomskim i socijalnim izdacima. jer se donosi po istom postupku kao i zakoni. razdjele. Na ovaj način parlament stiče uvid u cjelokupnu finansijsku aktivnost države.BH-PRAVNICI. Budţetska naĉela U zakonodavstvu i praksi se najčešće susreću slijedeća budžetska načela: jedinstvo. Naĉelo specijalizacije (specifikacije) znači da se budžet iskazuje kroz dijelove. 2. zbog značaja budžeta je uobičajeno da se sistem javnog finansiranja u cjelini označava budžetskim sistemom. partije i pozicije.WWW.COM 4. 4. dok se po savremenoj koncepciji ne insistira na budžetskoj ravnoteži po svaku cijenu. odnosno rashodi u svom čistom iznosu. odnosno izvršilaca budžeta.1. Prihodi se specificiraju po oblicima (porez). budžeti kriza. Bruto metod pretpostavlja da se svi prihodi i rashodi koji ulaze u budžet iskažu u svom punom iznosu. prvenstveno na postupak donošenja i izvršavanja budžeta. bez prethodnih prebijanja. potpunost. pogotovo u pogledu izdataka na ime intervencija države u privrednim tokovima. specijalizacija. pa i po cijenu budžetske neravnoteže.2.

Naĉelo javnosti zahtijeva da se u cjelokupnom budžetskom postupku osigura puno informisanje graĎana. U slučaju nedonošenja budžeta na vrijeme. Trošenje sredstava u fondovima može biti samo unazad. .1. Fondovi su se pojavili u vrijeme napuštanja budžetskog jedinstva radi posebnog finansiranja odreĎenih zadataka ekonomske i socijalne prirode.obim javnog finansiranja. kao i budžetska ravnoteža ili neravnoteža). te da fondovsko finansiranje može dovesti do nerealnog rasta troškova i administracije. u savremenim državama koristi se privremeno finansiranje koje omogućava da se za odreĎeno vrijeme (najčešće mjesec-dva) do donošenja novog budžeta nastavi finansijska aktivnost u razmjerama prethodnog budžeta. glavni oblici prihoda fondova su doprinosi. u oblastima gdje se prožiramu javni i zajednički. postojeći zakoni koji se odnose na poreze i druge prihode. mjera i aktivnosti kojima se utvrĎuju ciljevi i realiziraju zadaci sistema javnog finansiranja. Naĉelo prethodnog odobrenja znači da budžet predstavlja akt koji mora prethoditi konkretnim radnjama iz domena finansijske aktivnosti države. . dakle kada se prihodi i ostvare. Glavne slabosti fondova u odnosu na budžet su da se teže ostvaruje kontrola nad novčanim tokovima fondova. kao i rashode. 4. tako da ne postoji univerzalna niti trajna skala ciljeva. Time se stimulira štednja u korištenju prihoda. ne mogu biti aktivirani bez prethodno usvojenog budžeta. Time je eliminisana mogućnost anticipirane potrošnje kao kod budžeta. U pravilu.BH-PRAVNICI.COM Glavni oslonac koncepta ekonomske politike zasnovane na “ekonomskoj ravnoteži uz nedovoljnu zaposlenost” je politika hroničnog budžetskog deficita. 84 WWW. Oni sigurnije obezbjeĎuju sredstva za pojedine potrebe. Kod fondova je omogućeno upravljanje i raspolaganje sredstvima od strane samih korisnika. 4.struktura javnih izdataka (veličina izdataka na ime fiskalnih. odnosno pojedinačni interesi. Sredstva fondova se istekom godine ne gase kao kod budžeta.3. tj.načini pokrića javnih rashoda (struktura prihoda. 2. BUDŢETSKA POLITIKA Budžetska politika u širem značenju predstavlja ukupnost odluka. tako i specijalnim brošurama i publikacijama. stepen učešća državne strukture u pokriću pojedinih oblika javnog finansiranja). . 5. 2. Povodom onih potreba koje nemaju isključivo javni karakter. Fondovi Fondovi kao instrumenti finansiranja imaju niz prednosti u odnosu na budžete: 1. tj. uključujući i mogućnost oplodnje ovih sredstava na tržištu novca i kapitala.BH-PRAVNICI. Glavna pitanja prilikom definiranja ciljeva budžetske politike su: .instrumenti finansiranja (budžet ili fondovi. Ono se vrši kako putem sredstava javnog informisanja. U fiskalnim sistemima za koje je karakteristična decentralizacija i dekoncentracija finansijske aktivnosti (gotovo pravilo u grupi najrazvijenijih zemalja).učešće poreskih i neporeskih ivora. jer prihodi fondova imaju namjenski karakter. 5. 3. Ciljevi Ciljevi budžetske politike u osnovi mogu biti finansijski.WWW. Vremenom se afirmiraju u 2 sektora: 1. tj.COM . redistributivnih i ekonomskih učinaka). Na definiranje ciljeva i dometa budžetske politike utiču brojni ekonomski i neekonomski faktori. redistributivni i ekonomski.

.prenaglašena decentralizacija i fragmentarnost sistema finansiranja u okviru kantona. te sektora rashoda na ime intervencija u privredi. tako da se oni praktično svode samo na osiguranje sredstava na ime klasičnih javnih izdataka. nauka. zdravstvo.COM . Opću osobenost u razvoju savremenih državnih zajednica predstavlja povećanje obima i širenje strukture javnih rashoda. Na osnovu korištenja drugih prihoda koji ne znače neposredno povećanje poreskog pritiska (npr. Osnovni pristup u definiranju strukture javne potrošnje predstavlja utvrĎivanje srazmjera učešća sektora klasičnih izdataka (vojni i rashodi uprave i sudstva).WWW.1.finansiranje budžeta BiH isključivo doprinosima entiteta.odsustvo aktivnog meĎubudžetskog izravnavanja. . mada Ustav BiH normira kombinovani sistem. socijalna pomoć i sl). kultura.BH-PRAVNICI.rashodi blagostanja). Povećane rashode država može pokrivati na više načina: 1.BH-PRAVNICI. što pretpostavlja da se u narednim budžetskim godinama ovi deficiti saniraju povećanjem poreskog pritiska ili javnim zajmovima). 4.razmjene dobara i tehnologija. Ostale slabosti budžetske politike su: . Po osnovu povećanja poreskog pritiska (povećanjem stope postojećih ili uvoĎenjem novih poreza). . Tendencija povećanja obima je rezultat ekonomskih izdataka koji potiču iz doba intervencionizma. a u novije vrijeme pritisak za povećanje ukupnog obima javne potrošnje potiče iz sektora socijalnih transfera (tzv. Sistem socijalnog osiguranja pretpostavlja zasebne instrumente finansiranja u odnosu na budžet. Budţetska politika u BiH Ciljevi budžetske politike u BiH limitirani su reduciranim zadacima ukupnog fiskalnog sistema. sport itd) neprimjereno tranziciji privrede.2.ustrojstvo neprivrednih djelatnosti (obrazovanje. 3. Pored toga. U ovom domenu evidentne su 2 opće metodološke slabosti: 3.COM 5. 5.U novije vrijeme poseban značaj dobivaju oprema i postrojenja visoke tehnologije. 2. Uloga meĊunarodne razmjene Neravnomjeran raspored prirodnih bogatstava i neravnomjerna razvijenost proizvodnih snaga u svijetu uslovljavaju nužnost vanjske trgovine i meĎunarodnih ekonomskih odnosa.nedefiniran status sektora zajedničkih potreba javnog karaktera (PIO.javni zajam. naknade za nezaposlene. temeljna slabost u definiranju dometa budžetske politike odnosi se i na odsustvo ili gotovo zanemarljivo učešće ekonomskih izdataka. privremena nezaposlenost). tj. VANJSKA TRGOVINA 1. Ne diferenciraju se budžetski izdaci na ime dopunskog finansiranja nekih vidova zajedničke potrošnje u odnosu na izdatke koji garantuju minimum socijalne sigurnosti graĎana.3. sektora socijalnih i redistributivnih transfera (PIO. ZNAĈAJ I NEOPHODNOST MEĐUNARODNE RAZMJENE 1. a znatno više je uslovljeno fiskalnim kapacitetima privrede (raspoloživim društvenim proizvodom). prodaja državne imovine i sl). Putem deficitnog finansiranja (po osnovu budžetskog deficita. . tako da 85 WWW. Mjere Definiranje obima javnih rashoda je manje izraz potreba u društvenoj zajednici.

Razvijeniji ekonomski odnosi sa inostranstvom utiču na privredni rast. preko razmjera nacionalnog tržišta i sirovinske osnove. 2. dok je za veće zemlje ovo učešće ispod 10%. sada se komparativna prednost sastoji u tehničkim inovacijama.COM . glavna potpora principa slobodne trgovine bio je i zlatni standard. čime se neposredno utiče na povećanje društvene produktivnosti rada. pa do veličine teritorije i geografskog položaja. Carine Carine predstavljaju vrstu poreza kojim se opterećuje roba koja prelazi carinsku liniju. carine mogu biti: opće (jedinstvene). carine imaju i fiskalne efekte (značajan oblik prihoda budžeta). Koncepti vanjske trgovine Za vrijeme koncepcije liberalne ekonomske politike promovira se princip slobodne trgovine. izvozne i tranzitne. Postoji više oblika ovih carina: 86 WWW. diferencirane i preferencijalne. 2. carinski sistem se uglavnom iscrpljuje na uvoznim carinama (logično). jer se u širim okvirima obezbjeĎuje optimalno korištenje raspoloživih faktora privreĎivanja. Izuzetak su slobodne carinske zone. Osim liberalne koncepcije ekonomske politike. što je značilo ostvarivanje pune državne kontrole nad vanjskotrgovinskom razmjenom. To je vodilo zatvaranju pojedinih privreda.BH-PRAVNICI. premiranje izvoza. te su se nastojali pronaći instrumenti kojima bi se ponovo omogućila meĎunarodna razmjena. a mogu biti i sredstvo socijalne politike (kroz varijacije u carinskom opterećenju roba značajnih za životni standard graĎana). zbog većeg nacionalnog tržišta. Najznačajniji napor u tom kontekstu bio je pokušaj stvaranja meĎunarodne trgovinske organizacije nakon formiranja OUN. 1. Adekvatno uključivanje u meĎunarodnu podjelu rada. U savremenim uslovima. Npr. INSTRUMENTI VANJSKE TRGOVINE Najznačajniji instrumenti vanjske trgovine su: carine. što je osnov efikasnog ekonomskog razvoja. Diferencirane carine različito opterećuju robe zavisno od njihovog porijekla i u principu su veće od općih.COM umjesto ranije komparativne prednosti pojedinih zemalja u raspoloživim prirodnim bogatstvima. Uĉinci MeĎunarodni ekonomski odnosi sa stanovišta ukupnog ekonomskog razvoja imaju višestruki značaj: 1.WWW. carine mogu biti uvozne. što je pretpostavljalo isti ekonomsko-politički okvir za vanjsku trgovinu i sistem privreĎivanja unutar zemlje. S obzirom na kretanje robe. Kod općih ili jedinstvenih carina na istovrsnu robu primjenjuju se iste carinske stope. Osnovni zadatak carina je zaštita domaće privrede od strane konkurencije jer se carinskim opterećenjem umanjuje konkurentska sposobnost uvozne robe na domaćem tržištu. devizni režim i trgovinski sporazumi. Prema stopi koja se primjenjuje u carinskoj tarifi i efektima koji se žele postići. Značaj vanjske trgovine za razvoj pojedinih zemalja zavisi od niza faktora. princip slobodne trgovine zamijenjen je principom državne intervencije. Širenje tržišta u smislu povećanja agregata tražnje. Unošenje države odnosilo se samo na carine i to isključivo fiskalnog karaktera.BH-PRAVNICI. Carinska linija se po pravilu poklapa sa državnom granicom. u teritorijalno manjim zemljama vanjska trgovina učestvuje sa preko 70% u društvenom proizvodu (po osnovu uvoza ili izvoza).1. U vrijeme ekonomskih kriza 30-ih godina. Osim ove funkcije. 2.3. nezavisno od porijekla robe. 3. 1. a i zbog sirovinske osnove. kontingenti. počev od stepena razvijenosti proizvodnih snaga.2. 4. Brža razmjena i cirkulacija novih tehnologija. gdje se primjenjuju posebni carinski propisi.

COM . Osnov za utvrĎivanje kontingenata pojedinih roba su procjene potreba za tom robom i mogućnosti domaćih proizvoĎača. Devizni reţim Devizni režim obuhvata skup pravnih propisa kojima se regulišu odnosi u vezi sa deviznim transakcijama. Zakona o carinskoj tarifi BiH. Kontingenti Kontingenti predstavljaju posebnu administrativnu mjeru u vanjskoj trgovini. Preferencijalne carine znače povlašten status pri uvozu robe koja potiče iz zemlje sa kojom država ima intenzivne ekonomske odnose. Ovim putem povećava se konkurentska sposobnost vlastitih preduzeća. iznošenje i unošenje u državu deviza i vrijednosnih papira koji glase na stranu valutu. meĎusobno kreditiranje. Ove kontingente u pravilu prate devizni kontingenti kojima se osiguravaju sredstva plaćanja za uvoz. Devizni režim u suštini sadrži niz ograničenja čiji intenzitet je različit.6. Kontingenti se po pravilu susreću u zemljama koje imaju poteškoće sa platnim bilansom. Klirinški način plaćanja je kompenzacija meĎusobnih potraživanja 2 ili više država. 2. carinski režim (preferencijalni tretman). antidamping carine – dodatne carine na robu čija je cijena izrazito niska zbog dampinga.BH-PRAVNICI. 2. obračunska jedinica ili drugi aranžmani). najčešće za godinu dana. Pomenuti zakoni ne predstavljaju cjelovito sistematsko normiranje ovog sektora društvene reprodukcije. 2.3. uključujući stanje deviza. Instrumenti vanjske trgovine u BiH Normiranje ovih instrumenata izvršeno je donošenjem Zakona o carinskoj politici BiH. 2. zavisno od toga da li se radi o sistemu slobodnog platnog prometa (konvertibilni sistem plaćanja) ili o klirinškom načinu plaćanja. Premiranje izvoza Izvozne premije imaju zadatak da stimulišu izvoz domaćih proizvoĎača. te deviznu kontrolu.COM kompenzatorne carine – kao dopunske carine ako je cijena robe niža od uobičajene što može biti posljedica premiranja izvoza. Posebno značajan segment deviznog i ukupnog privrednog sistema je uspostava i funkcioniranje deviznog tržišta.WWW. 2.5. retorzivne carine – mjera kojom se uzvraća na aktivnost druge zemlje koja prakticira diskriminaciju robe pri uvozu. Kao tipično administrativna mjera. Trgovinski sporazumi Trgovinski sporazumi se zaključuju izmeĎu 2 (bilateralni) ili više država (multilateralni ugovori) radi unapreĎenja meĎusobne razmjene i ukupnih ekonomskih odnosa na bazi posebnih povoljnijih aranžmana.2. Premije se osiguravaju iz budžeta. premija se pojavljuje kod zemalja u kojima je izvoz u funkciji pokrivanja nužnog uvoza i gdje je potrebno po svaku cijenu iznaći načine namirivanja neophodnih deviznih sredstava. To je rezultat i činjenice da se tek ustrojavaju i oblikuju elementi privrednog sistema i ekonomske politike BiH. umjesto plaćanja konvertibilnim valutama. Pitanja obuhvaćena ovim sporazumima po pravilu se odnose na obim razmjene (kontingenti).BH-PRAVNICI. Devizno tržište predstavlja institucionalnu osnovu za meĎunarodni platni promet i funkcioniranje konvertibilnosti valuta. u smislu da se niže cijene kompenziraju premijama. zajedničke projekte itd. način meĎusobnih plaćanja (kliring. Po pravilu se ove carine zasnivaju na reciprocitetu. funkcioniranje deviznog tržišta. Njima se odreĎuju obim uvoza ili (rijetko) izvoza pojedine robe.4. 87 WWW. Zakona u direktnim stranim ulaganjima i Zakona o vanjskotrgovinskoj politici.

2. One kojima se umanjuje kupovna moć zemlje. Kapitalne transakcije se odnose na transfer kupovne moći izmeĎu rezidenata i nerezidenata i predstavljaju pregled neto dugovanja i potraživanja zemlje prema inostranstvu. Carinska unija praktično predstavlja objedinjavanje 2 ili više carinskih područja u jedinstveno carinsko područje. PLATNI BILANS Platni bilans predstavlja sintetički i sistematski prikaz ekonomskih odnosa odreĎene zemlje sa inostranstvom. Monetarna unija Monetarna unija predstavlja monetarnu integraciju 2 ili više zemalja pri čemu se države članice putem ugovora odriču monetarne suverenosti u manjem ili većem stepenu u korist unije. carinskoj uniji i monetarnoj uniji. Zona slobodne trgovine To je ugovorni odnos 2 ili više država kojim se ukidaju carine i druge administrativne prepreke u meĎusobnoj razmjeni. transport. Zona slobodne trgovine može se odnositi na dio robne razmjene ili na ukupnu razmjenu zemalja-članica. osiguranje i sl).3.COM 3. Carinske unije u punom smislu riječi pretpostavljaju unificiranje carinskog zakonodavstva i potpuno odricanje država članica od carinske suverenosti u korist unije.BH-PRAVNICI. U tom smislu se govori o zoni slobodne trgovine. kao oblik carinskog ujedinjavanja pri čemu se dio ili cijelo carinsko područje jedne države pripaja carinskom području druge države. Od carinske unije treba razlikovati carinsko prisajedinjenje. 3.1. Ovdje se pod rezidentima podrazumijevaju pravna lica čije je sjedište u zemlji i fizička lica sa prebivalištem u zemlji. Struktura Struktura platnog bilansa u osnovi obuhvata 2 vrste transakcija: 2.1. Carinska unija Carinska unija podrazumijeva ugovorni odnos 2 ili više zemalja u kome se države djelimiĉno ili u potpunosti odriĉu vanjskotrgovinske suverenosti u korist ovog oblika integracije. unutar koga se obavlja promet roba i usluga bez carina i drugih barijera. Monetarna unija predstavlja najviši stepen integracije država članica. OBLICI REGIONALNIH ORGANIZACIJA Pojedini oblici ekonomskih integracija razlikuju se po stepenu prenošenja ekonomske suverenosti pojedinih država članica u korist integracije. One kojima se formira i povećava kupovna moć zemlje u inostranstvu. 4. odnosno vrši odliv deviza (tj.stvara potražnja deviza). Kao ishodište monetarna unija podrazumijeva jednu centralnu banku. Kod zone slobodne trgovine države-članice u potpunosti zadržavaju suverenitet u razmjeni sa trećim zemljama. Transferi 88 WWW. OsloboĎenje od dažbina odnosi se samo na robu domaćeg porijekla. na bazi ekonomskih transakcija koje rezidenti izvrše sa nerezidentima u toku jedne godine. Pritom izostaje uobičajeni ugovorni odnos dvaju ravnopravnih ugovornih strana – država.BH-PRAVNICI.COM .WWW. U suprotnom se radi o nepotpunim carinskim unijama. jednu valutu i druge instrumente plaćanja. kapitalne transakcije i transferi. te jedinstvenu monetarnu politiku za države članice. odnosno robu proizvedenu u zemlji članici ili robu koja potiče iz trećih zemalja. 4. 3. 3. ali je u zemlji članici temeljito preraĎena tako da većim dijelom njihova vrijednost potiče iz zemlje članice. odnosno osigurava priliv (formira ponuda) deviza. Tekuće transakcije obuhvataju trgovinski bilans (uvoz i izvoz roba) i bilans usluga (turizam. 3. Sve transakcije u platnom bilansu mogu se podijeliti na 3 grupe: tekuće transakcije.

politički – da bi se ujednačili uslovi života i time ojačalo nacionalno-državno jedinstvo. Širok je i spektar mjera za smanjenje dispariteta u privrednoj razvijenosti pojedinih područja: . . neovisno od fiskalnih kapaciteta užih teritorijalnih jedinica.2.odbrambeno-strategijski – u pogledu stvaranja pretpostavki za vanjsku sigurnost zemlje.kompleksno (integralno) nacionalno i regionalno planiranje. . odnosno dometa regionalne ekonomike i izbor odgovarajućih mjera kojima će se ovi ciljevi realizirati. U ovom slučaju se bilans monetarnih rezervi koriguje u tom smislu da se na bazi faktičkog kreditiranja deficita monetarne rezerve smanjuju. penzije.kontrola lokacije privrednih objekata. reparacije itd. nezavisno od ekonomsko-političke strukture.carinske olakšice itd.BH-PRAVNICI. .osiguravanje infrastrukture. . . REGIONALNI RAZVOJ 1. što znači da se radi o jednostranim prilivima i odlivima kao što su: pokloni. Struktura stimulansa regionalnog privrednog razvoja u osnovi zavisi od karaktera ekonomske politike. odnosno podsticanje razvoja nedovoljno razvijenih područja. Deficit i suficit Deficit platnog bilansa znači da su dugovanja veća od potraživanja prema inostranstvu.socijalni – radi osiguravanja tzv.devizne i uvozne dozvole. OPĆA PITANJA REGIONALNOG RAZVOJA Sve države.COM su transakcije koje nemaju protustavku. U tom slučaju dolazi do porasta monetarnih rezervi. 4. Brojni i raznovrsni su razlozi koji uslovljavaju regionalni razvoj kao zaseban sektor ekonomske politike: . kao i intenzitetom unošenja države u tokove reprodukcije. REGIONALNA POLITIKA Regionalna politika podrazumijeva definiranje ciljeva.WWW.nacionalnog minimuma javnih usluga.COM . 2. .BH-PRAVNICI. Zajednički imenitelj regionalnog razvoja u svijetu su 2 dominantna oblika tzv.fiskalni stimulansi.ekonomski – u pogledu iskorištavanja prirodnih bogatstava i stvaranja pretpostavki za zajedničke projekte preduzeća iz razvijenih i iz nerazvijenih regiona. Prvi oblik odnosi se na meĎubudžetske transfere. pomoći.finansijskog izravnavanja. . u ekonomsku politiku inkorporiraju i ravnomjerni regionalni privredni razvoj. po pravilu iz budžeta višeg nivoa na budžete nižih nivoa vlasti. 89 WWW. . tako da su varijacije pomenutih mjera uslovljene razmjerom dispariteta u razvoju pojedinih regija. Suficit platnog bilansa znači da su potraživanja veća u odnosu na obaveze (dugovanja) prema inostranstvu. Time se povećava obim javne potrošnje na nižim nivoima i u okviru države izjednačavaju opći i zajednički uslovi života i privreĎivanja.

već i ukupni ekonomski razvitak. Osim toga. naravno uz socijalne efekte. MeĊubudţetski transferi Opravdanost meĎubudžetskih transfera je neosporna u ekonomskoj teoriji i to iz 2 glavna razloga: 1. oni mogu imati očekivane efekte samo pod uslovom da su sinhronizirani sa ostalim instrumentima (monetarnokreditna politika. Da poreski pritisak na pojedince bude adekvatan nivou zadovoljavanja javnih potreba. odnosno da se postigne tzv. dozvola. odnosno dijelovi države nemaju isti kapacitet plaćanja javnih usluga. čime se postiže relativno manje ulaganje sredstava investicija u ove namjene. 2. kao i obima zajedničkih zadataka i zajedničkih aranžmana u finansiranju javnih usluga. te stvara osnova za optimalnu veličinu regionalnog tržišta rada. 2. Pored toga. MeĎutim. vanjskotrgovinska itd). Sve federalne jedinice. nezavisno od njihovih fiskalnih kapaciteta. i neporedski prihodi (npr.WWW. Investitori u nerazvijenim regijama se stimuliraju manjim fiskalnim opterećenjem.horizontalna pravičnost u oporezivanju i zadovoljavanju ovih potreba. čime se značajno utiče na koncentraciju proizvoĎača odnosno potrošača u odreĎenom regionu. Da se obezbijedi minimum zadovoljavanja javnih potreba u svim političko-teritorijalnim jedinicama.BH-PRAVNICI. 2. kao i srazmjera deficita u fiskalnim kapacitetima nerazvijenih političkoteritorijalnih jedinica u odnosu na državni prosjek. ukoliko to uvećano opterećenje ne bi bilo praćeno i u ostatku države.naplata komunalija. 90 WWW. taksi itd) mogu se u nerazvijenim regionima dodatno subvencionirati iz budžeta.BH-PRAVNICI.COM . Pretpostavka prvog sektora mjera je korištenje sredstava iz budžeta za pomenuto subvencioniranje investicionih projekata. Tako u ovom domenu korekcija tržišnih zakonitosti ima ekonomsko uporište. 2. iz budžeta se osiguravaju sredstva na ime privredne infrastrukture. Uopćeno govoreći. Ciljevi transferiranja sredstava su dvostruki: 1. obim meĎubudžetskih transfera zavisi prvenstveno od veličine nacionalnog minimuma javnih usluga. politika cijena. Osim toga. U osnovi se može govoriti o 2 sektora mjera: u oblasti finansiranja i poreskog sistema. Regionalna finansijska politika Ostvarivanje ekonomske ravnopravnosti u okvirima države opravdano je ako se instrumentima ekonomske politike ne samo pospješuje razvoj nerazvijenih regija. obim transfera zavisi i od stepena decentralizacije finansijske aktivnosti. Generalni zadatak fiskalnih stimulansa u pravcu ohrabrivanja privredne aktivnosti u nerazvijenim regijama je subvencioniranje dodatne cijene investicija izazvane lociranjem privrednih kapaciteta u ovim područjima.2. odnosno podsticanje razvoja nedovoljno razvijenih područja korištenjem instrumenata poreske politike. Fiskalni stimulansi imaju dominantno mjesto u regionalnoj ekonomskoj politici.COM Drugi oblik finansijskog izravnavanja veže se za regionalnu finansijsku politiku. Mjere u okviru poreskog sistema uglavnom se svode na varijacije u pogledu poreskog pritiska.1. kao i politike javnog finansiranja kako bi se stimulisale investicije u nerazvijena područja. Federalne i niže jedinice nisu u mogućnosti da vode elastičniju politiku oporezivanja iz bojazni da bi veće poresko opterećenje obeshrabrilo lokalne učesnike u reprodukciji. Minimum sinhroniziranosti je da ostali instrumenti imaju neutralne učinke u odnosu na fiskalne stimulanse.