LIBËR PËR MËSUESIN

MATEMATIKA 11
Edmond Lulja Neritan Babamusta Prof.dr. Shpëtim Bozdo
Për klasën e 11-të të arsimit të mesëm të përgjithshëm
Përmbajtja
Udhëzime të përgjithshme 5
Kreu 1 43
1.1 Ekuacioni i drejtëzës në plan 43
1.2 Drejtëza paralele me një vektor. Kushtet e
paralelizmit e të pingultisë së dy drejtëzave
44
1.3 Këndi midis dy drejtëzave 45
1.4 Ekuacioni i drejtëzës që kalon nga një pikë
e dhënë, paralel a pingul me një drejtëz
të dhënë 46
1.5 Largesa e pikës nga drejtëza 47
1.6 Ushtrime 48
Kreu 2 50
2.1 Funksioni numerik (Përsëritje) 50
2.2 Grafku i funksionit numerik.
Monotonia e funksionit (Përsëritje). 51
2.3 Grafkët e funksioneve të dhënë me
formula të ndryshme në pjesë të
ndryshme të bashkësisë së përcaktimit.
Elemente të tjera të monotonisë
së funksionit 53
2.4 Vlera më e madhe (më e vogël) e
një funksioni numerik. Ekstremumet 54
2.5 Krahasimi i funksioneve numerike 56
2.6 Veprime me funksione numerike.
Kufzueshmëria e funksionit 57
2.7 Çiftësia e funksionit. Funksionet periodike 59
2.8 Studimi i variacionit të funksioneve
të thjeshta 60
2.9 Ndërtimi i grafkëve të funksioneve të tjerë,
duke u nisur nga grafku i funksionit f 61
2.10 Përbërja e funksioneve numerike 62
2.11 Ushtrime për përsëritje 64
Kreu 3 66
3.1 Përsëritje 66
3.2 Radiani. Rrethi trigonometrik.
Harqe trigonometrike 67
3.3 Përkufzimet e funksioneve trigonometrike.
Vetitë e sinusit e të kosinusit 68
3.4 Variacioni i sinusit dhe i kosinusit 70
3.5 Vetitë dhe variacioni i funksionit y=tgx 71
3.6 Identitete trigonometrike 73
3.7 Ushtrime 74
3.8 Formulat e reduktimit 75
3.9 Zbatime 76
3.10 Ekuacione trigonometrike elementare 78
3.11 Ushtrime 79
3.12 Formulat për sinusin (kosinusin) e shumës
dhe diferencës së dy këndeve 80
3.13 Zbatime 81
3.14 Funksionet trigonometrike të dyfshit
të këndit 82
3.15 Kthimi në prodhim i shumës apo ndryshesës
së dy sinuseve apo dy kosinuseve 84
3.16 Përsëritje 85
3.17 Ushtrime për përsëritje 86
Kreu 4 90
4.1 Drejtëzat dhe planet 90
4.2 Rrjedhime nga aksiomat 92
4.3 Pozicioni reciprok i dy drejtëzave
në hapësirë 94
4.4 Pingulja dhe e pjerrëta me planin 96
4.5 Teorema e tri pinguleve 98
4.6 Ushtrime 99
4.7 Drejtëza paralele me planin 101
4.8 Plane paralelë 102
4.9 Ushtrime 104
4.10 Këndi dyfaqësh 105
4.11 Plane pingule 107
4.12 Ushtrime 108
4.13 Ushtrime për kreun 4 109
Kreu 5 111
5.1 Shumëfaqëshat. Prizmi 111
5.2 Piramida. Sipërfaqja anësore e piramidës
së rregullt 112
5.3 Ushtrime 113
5.4 Vëllimet e trupave 114
5.5 Ushtrime 115
5.6 Vëllimi i piramidës 116
5.7 Ushtrime 117
5.8 Cilindri 118
5.9 Koni 119
5.10 Vëllimi i cilindrit dhe i konit 120
5.11 Ushtrime 121
5.12 Sipërfaqja sferike. Sfera 122
5.13 Vëllimi i rruzullit dhe sipërfaqja e sferës 123
5.14 Ushtrime 124
5.15 Ushtrime për kreun 124
Kreu 6 126
6.1 Funksione që kanë limit +∞ kur x→+∞ 126
6.2 Disa teorema. Funksione që kanë limit
-∞ kur x→ +∞ 127
6.3 Funksione që kanë limit 0 kur x→+∞ 129
6.4 Limiti i polinomit kur x→∞ 131
6.5 Funksione që kanë limit l

kur x→+∞ 132
6.6 Limite të funksionit kur x→∞ 133
6.7 Ushtrime 135
6.8 Asimptota horizontale. Disa teorema mbi
limitet 136
6.9 Limiti i funksionit racional thyesor,
kur x→+∞ (x→-∞) 137
6.10 Ushtrime për përpunim të njohurive 139
6.11 Funksione që kanë limit zero në zero 140
6.12 Funksione që kanë limit 0 kur x→a. P.m.v. 142
6.13 Limiti i funksionit kur x→a 143
6.14 Teoremat themelore mbi limitin 145
6.15 Teoremat themelore mbi limitin 146
6.16 Funksione pambarimisht të mëdhenj (p.m.m.)
kur x→a 147
6.17 Asimptotat vertikale 149
6.18 Format e pacaktuara. Forma 150
6.19 Format e pacaktuara (vazhdim) 152
6.20 Format e pacaktuara (vazhdim) 154
6.21 Ushtrime për përpunimin e njohurive 155
6.22 Përsëritje 156
Përmbledhje për kreun “Limitet” 157
Kreu 7 160
7.1 Parimi i mbledhjes. Parimi i shumëzimit 160
7.2 Përkëmbimet 161
7.3 Dispozicionet 162
7.4 Kombinacionet 163
7.5 Ushtrime 164
7.6 Probabiliteti 164
7.7 Probabiliteti i bashkimit të ngjarjeve 166
7.8 Ushtrime 167
7.9 Informacioni statistikor 167
7.10 Analiza e të dhënave 169
7.11 Ushtrime për kreun 170
171
Kreu 8 171
MATEMATIKA DHE FINANCA NË JETËN E PËRDITSHME
171
8.1 Depozitat dhe normat e interesit.
Interesi i thjeshtë 171
8.2 Huaja 172
8.3 Interesi i përbërë 174
8.4 Ushtrime 175
8.5 Interesi dhe progresionet 176
8.6 Kredia bankare 177
5
LIBËR PËR MËSUESIT
DISA ORIENTIME PËR ZBATIMIN NË PRAKTIKË TË PROGRAMIT
DHE TEKSTIT” MATEMATIKA 11”
Përpara se të planifkojë punën vjetore në lëndën Matematika 11 (pjesa e kurrikulës bërthamë),
është e domosdoshme që secili mësues të njohë në thellësi programin përkatës, si dhe programet
e klasave paraardhëse (e në mënyrë të veçantë atë të klasës së dhjetë). Në këtë planifkim mësuesi
duhet të udhëhiqet nga këto parime.
Së pari, programet e matematikës, duke flluar nga klasa e parë fllore, janë tanimë të unifkuara.
Ato shtjellohen jo sipas kapitujve, por sipas linjave që janë të njëjta për të gjitha klasat. Nga
ana tjetër programet janë të materializuara në tekste alternative. Teksti që ju keni përzgjedhur,
i autorëve Edmond Lulja, Neritan Babamusta dhe Prof. Dr. Shpëtim Bozdo është i ndarë në 8
kapituj. Në të, e njëjta linjë është ndarë në disa kapituj; ka edhe kapituj që përmbajnë pjesë nga
disa linja të ndryshme. Kjo shpërndarje si dhe ndërthurja e tyre, është realizuar me synimin e
konceptimit tërësor të lëndës, duke zbatuar në këtë mënyrë një nga kërkesat themelore të
programeve të matematikës.
Programi mësimor për lëndën e matematikës në klasën 11 (kurrikula bërthamë) përmban këtë
detajim për linjat e përmbajtjes:
1. Linja 1 (Numri dhe veprimet me numra) 7 orë
2. Linja 2 (Matja) 24 orë
3. Linja 3 (Gjeometria) 28 orë
4. Linja 4 (Algjebra, funksioni dhe njehsimi diferencial dhe integral) 38 orë
5. Linja 5 (Statistikë, kombinatorikë, probabilitet) 11 orë
6. Proceset matematike (integruar në linjat e mësipërme)
Shpërndarja e orëve në tekst, sipas kapitujve dhe linjave, jepet në tabelën e
mëposhtme:
KREU
ORËT SIPAS
KREUT
LINJA PËRKATËSE
ORËT SIPAS
LINJAVE
1. Drejtëza në planin kartezian 7 Linja 3 7
2. Funksioni 12 Linja 4 12
3. Funksione trigonometrike 18
Linja 4
Linja 2
4
14
4. Plani dhe drejtëza në hapësirë 14 Linja 3 14
5. Shumëfaqëshat dhe trupat e
rrumbullakët
16
Linja 2
Linja 3
9
7
6. Limitet e funksioneve 23
Linja 4
Linja 2
22
1
7. Statistikë, kombinatorikë, probabilitet 11 Linja 5 11
8. Matematika në jetën e përditshme dhe
në fnancë
7 Linja 1
7
SHUMA E ORËVE SIPAS KRERËVE 108
SHUMA E ORËVE
SIPAS LINJAVE
108
6 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
Së dyti, theksimi hap pas hapi i karakterit
deduktiv, pa synuar vërtetimin e plotë të të
gjitha teoremave apo pohimeve.
Gjatë gjithë shtjellimit të lëndës, janë vërtetuar
vetëm disa teorema ose fjali, ndërsa disa të
tjera pranohen pa vërtetim. Në varësi të nivelit
të klasës, vetë mësuesi duhet të vendosë se
cilat teorema të vërtetojë e cilat të pranohen
pa vërtetim. Por kjo nuk do të thotë në asnjë
mënyrë që asnjë teoremë të mos vërtetohet!
• Së treti, përparësia e kuptimit të koncepteve në
raport me aspektet algoritmike. Në këtë kuptim
mësuesi nuk duhet të kënaqet (e madje të mos
e stimulojë) mbajtjen mend ose përsëritjen
e formulave, apo riprodhimin mekanik të
vërtetimit të një teoreme, duke e shkëputur
atë nga zbatimet e shumta e të larmishme.
Ai duhet të ngulë këmbë në përvetësimin e
konceptit, fllimisht nëpërmjet të kuptuarit e
tij, e më pas nëpërmjet zbatimeve të shumta
e të larmishme. Mjaft ushtrime të përfshira në
tekst kanë të bëjnë pikërisht me këtë aspekt.
• Së katërti, lënda e matematikës, për nga vetë
specifka e saj ka një avantazh në krahasim
me lëndët e tjera. Ky avantazh konsiston në
zgjidhjen e ushtrimeve e problemeve, ku
nxënësi “zbulon” në mënyrë të pavarur varësi
ndërmjet madhësive të ndryshme të panjohura
për të më parë. Në këtë mënyrë ai zhvillon
veprimtari krijuese e zbuluese, që pa gabuar,
mund ta konsiderojmë si një punë shkencore
në miniaturë.
Matematika ka privilegjin që në mësimdhënie
realizohet zgjidhja e problemeve, fllimisht si
zbatime (për të kuptuar konceptin) dhe më pas
si modele të punës së pavarur. Në mënyrë të
veçantë vetë zgjidhja e problemeve duhet të
stimulojë debatin dhe pjesëmarrjen e të gjithë
nxënësve në mësim.
Është e njohur tendenca e mjaft mësuesve që
në klasë të zgjidhin sa më shumë ushtrime.
Kjo tendencë, në parim nuk ka pse të qortohet,
sidomos në rastet kur kërkohet përvetësimi
i saktë i një procedure. Por në mjaft raste,
përvojat më të mira rekomandojnë që më e
rëndësishme nuk është numri i problemeve të
zgjidhura, por mënyrat e ndryshme të zgjidhjes
së tyre. Parimi i njohur: “më mirë të zgjidhet
një problem në tri mënyra se sa të zgjidhen tri
probleme të ndryshme” tashmë e ka ftuar të
drejtën e qytetarisë në shkolla.
• Së pesti, teksti i matematikës është një
mjet për të realizuar synimet dhe objektivat
e programit. Këto objektiva janë për të gjithë
nxënësit, por ato realizohen në nivele të
ndryshme nga nxënës të ndryshëm. Ky fakt i
ngarkon mësuesit që të programojnë objektiva
të niveleve të ndryshme dhe njëkohësisht të
planifkojnë detyra të niveleve të ndryshme.
Teksti ka material të bollshëm në këtë drejtim.
• Së gjashti, për të lehtësuar planifkimin
vjetor të mësuesit, teksti është i ndarë pikërisht
në 108 njësi mësimore (aq sa janë edhe orët në
dispozicion).
Por mësuesi, duke gjykuar nga niveli i arritjeve
të nxënësve dhe në mbështetje të Udhëzimit
Nr. 35, datë 09.10.2007 të Ministrisë së Arsimit
dhe Shkencës për “Lirinë e mësuesit për
orët mësimore të parashikuara në programin
lëndor”, ka të drejtë ta zhvillojë një kapitull
ose linjë lëndore deri në 10% më shumë ose
deri 10% më pak orë mësimore, kundrejt
numrit të orëve të parashikuara në programin
përkatës lëndor, por pa ndryshuar totalin e
orëve mësimore që programi përcakton për
lëndën, pra 108 orë.
• Së shtati, në tekst janë përfshirë disa modele
testesh. Edhe në këtë drejtim, mësuesi është i
lirë të planifkojë ose realizojë vetëm disa prej
tyre apo edhe të tjerë.
Testet janë dhënë për vlerësim me pikë, duke
realizuar në këtë mënyrë një përqasje me
provimet e pjekurisë. Koha e planifkuar për
një testim në varësi të mundësive konkrete
edhe mund të zgjatet.
Objektivat e linjave i përmban programi.
7
LIBËR PËR MËSUESIT
Për të lehtësuar planifkimin vjetor të punës së mësuesit, po japim objektivat
sipas krerëve në tri nivele. Kjo ndarje presupozon që niveli më i lartë përfshin
nivelin më të ulët.
• Niveli bazë, merr në konsideratë synimin
që ai mundësisht të arrihet nga të gjithë
nxënësit. Nxënësit e arrijnë këtë nivel kur janë
në gjendje të zbatojnë procedurat rutinë që
ndeshen shpesh në orën e mësimit. Këta nxënës
përkufzojnë konceptet, rregullat dhe teoremat
kryesore; zgjidhin ushtrime të thjeshta, duke
imituar modele të ndryshme; riprodhojnë
pjesë nga materiali mësimor teorik; përdorin
metoda tradicionale arsyetimi dhe të zgjidhjes
së problemeve; realizojnë detyra pa synuar
zgjerim e thellim të mëtejshëm; komunikojnë
e bashkëveprojnë me shokët dhe mësuesin.
• Niveli mesatar, merr në konsideratë synime
tej procedurave rutinë ose imituese. Nxënësit e
këtij niveli marrin përsipër zgjidhjen e detyrave
më komplekse, duke kombinuar njohuritë që ata
disponojnë. Këta nxënës jo vetëm riprodhojnë
tërësisht materialin e mësuar, por edhe
shqyrtojnë ligjësitë, identifkojnë problemet,
duke bërë dallimin ndërmjet njohurive
esenciale nga ato të dorës së dytë. Këta nxënës
përdorin njohuritë teorike, duke zgjidhur
detyra jo vetëm sipas modeleve, por edhe më
komplekse. E rëndësishme është që me këta
nxënës të synohet që ata të mund të nxjerrin
vetë konkluzione. Këta nxënës njëkohësisht
demonstrojnë aftësi të komunikimit afektiv
dhe të bashkëveprimit.
• Niveli i lartë, ka për objektiv jo vetëm
të kuptuarit ose riprodhimin e materialit
mësimor, por përpunimin e tij, zbatimin në
mënyrë të pavarur e krijuese, në situata të reja,
të panjohura më parë për ta.
Këta nxënës duhet të jenë në gjendje të
sintetizojnë njohuritë, shkathtësitë, të
përcaktojnë rrugët e mënyrat e veprimit, të
parashikojnë pasojat, të vlerësojnë qëndrimet
nga këndvështrime të ndryshme.

Përshkrimi i niveleve të arritjeve sipas komponentëve
Komponenti Përshkrimi i komponentit
Niveli I-rë i
arritjeve
Niveli i II-të i
arritjeve
Niveli i III-të i
arritjeve
Njohuritë
matematike
Terminologjia dhe simbolika.
Përkufzimet e koncepteve.
Faktet matematike (aksioma,
teorema, formula, rregulla).
Metodat matematike (të
zgjidhjes, njehsimit, ndërtimit,
vërtetimit).
Zotërim i
njohurive
bazë në
shkallën
minimale;
zotërim i
pjesshëm i
njohurive,
ilustrim me
1-2 shembuj
Zotërim solid
i njohurive,
ilustruar me
shembuj të
shumtë.
Zotërim
njohurish të
gjëra, të plota,
ilustruar me
shembuj të
larmishëm nga
kontekste të
ndryshme.
Aftësitë
matematike
Për identifkim, përshkrim,
shpjegim, zbatim, analizë,
sintezë, vlerësim, formulim
hipoteze, vërtetim.
Shfaqje e
kufzuar e
aftësive.
Shfaqje
aftësish të
zhvilluara
në situata të
njohura.
Shfaqje të
aftësive të
zhvilluara në
situata të reja,
në mënyrë të
pavarur.
8 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
Zotësitë,
shkathtësitë,
shprehitë
matematike
Për të kryer:
Njehsime, matje, ndërtime,
skicime, zgjidhje, përdorim
të burimeve të informacionit,
përdorim të teknologjisë,
lexim të modeleve numerike e
hapësinore, krijim të modeleve
numerike dhe hapësinore
Shfaqje të
kufzuara.
Shfaqje solide.
Shfaqje të
avancuara.
Qëndrimet dhe
vlerat
Pjesëmarrje në diskutim,
bashkëpunim, kërkim e dhënie
ndihme, verifkim, respektim i
mendimit të të tjerëve, marrje
e përgjegjësive personale,
vëmendje, demonstrim
vullneti, respektim i rregullave,
përmbushje e detyrave.
Tentativa për
të mbajtur
qëndrime
të caktuara;
zotërim
minimal i
vlerave.
Arritje për
të mbajtur
qëndrime
të caktuara;
zotërim
i vlerave
kryesore.
Mbajtje
qëndrimesh
të pavarura;
marrja e
përgjegjësive
mbi vete;
zotërim i
tërësisë së
vlerave.
Tri nivelet e arritjeve të nxënësve në matematikë, sipas tri kategorive kryesore
(zgjidhja problemore, arsyetimi matematik, komunikimi matematik)
Niveli I
Nxënësi zgjidh probleme: - me ndihmën e mësuesit;
- me anën e një numri të kufzuar metodash;
- me gabime ose me mangësi të shumta.
Nxënësi përdor arsyetime matematike:
- me ndihmën e mësuesit;
- që janë nga më të thjeshtat;
- me gabime ose mangësi.
Nxënësi i komunikon njohuritë matematike:
- me ndihmën e mësuesit;
- me një mënyrë të paqartë dhe të pasaktë;
- duke përdorur rrallë terminologjinë
e përshtatshme matematike.
Niveli II
Nxënësi zgjidh probleme: - me ndihmë të kufzuar të mësuesit;
- me anën e një numri jo të madh strategjish bazale;
- me gabime ose me mangësi të pjesshme.
Nxënësi përdor arsyetime matematike:
- me një ndihmë të kufzuar të mësuesit;
- të përshtatshme për zgjidhjen e problemeve;
- me disa gabime ose mangësi të vogla.
Nxënësi i komunikon njohuritë matematike:
- në mënyrë të pavarur;
- me një farë qartësie e saktësie në terminologji;
- duke përdorur herë pas here simbolikën
e përshtatshme matematike.
9
LIBËR PËR MËSUESIT
Niveli III
Nxënësi zgjidh probleme: - në mënyrë të pavarur;
- duke zgjedhur strategji e duke krijuar strategji që janë
të reja për të;
- zakonisht me saktësi.
Nxënësi përdor arsyetime matematike:
- në mënyrë të pavarur;
- të përshtatshme për zgjidhjen e problemeve madje
duke shpjeguar zgjidhjen që jep vetë.
Nxënësi i komunikon njohuritë matematike:
- në mënyrë të pavarur;
- qartë dhe saktë;
- duke përdorur terminologjinë dhe simbolikën
e përshtatshme matematike.
Ndarja e krerëve në njësi mësimore
Ndarja e krerëve në njësi mësimore
KREU 1 Drejtëza në planin kartezian
1.1 Ekuacioni i drejtëzës në plan
1.2 Drejtëza paralele me një vektor
1.3 Këndi ndërmjet dy drejtëzave
1.4 Ekuacioni i drejtëzës që kalon nga një pikë e dhënë paralel ose pingul
me një drejtëz të dhënë
1.5 Largesa e pikës nga drejtëza
1.6 Ushtrime
1.7 Test për kreun 1

KREU 2 Funksioni numerik
2.1 Përsëritje. Funksioni numerik
2.2 Përsëritje. Grafku i funksionit numerik
2.3 Grafkët e funksioneve të dhënë me formula të ndryshme në pjesë të ndryshme
të bashkësisë së përcaktimit. Monotonia e funksionit.
2.4 Vlera më e madhe (më e vogël) e funksionit numerik. Ekstremumet
2.5 Krahasimi i funksioneve numerike
2.6 Veprime me funksione numerike. Kufzueshmëria e funksionit
2.7 Çiftësia e funksionit. Funksionet periodike
2.8 Studimi i variacionit të funksioneve të thjeshta
2.9 Ndërtimi i grafkut të funksioneve të tjera, duke u nisur nga grafku i
funksionit f
2.10 Përbërja e funksioneve numerike
2.11 Ushtrime për përsëritje
2.12 Test për kreun 2
10 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
Kreu 3 Funksionet trigonometrike
3.1 Përsëritje
3.2 Radiani. Rrethi trigonometrik. Harqe dhe kënde trigonometrike
3.3 Përkufzimet e funksioneve trigonometrikë
3.4 Variacioni i sinusit dhe kosinusit
3.5 Vetitë dhe variacioni i funksionit y=tgx
3.6 Identitete trigonometrike
3.7 Ushtrime për përpunim të njohurive
3.8 Formulat e reduktimit
3.9 Zbatime për përpunimin e njohurive
3.10 Ekuacione trigonometrike elementarë
3.11 Ushtrime për përpunimin e njohurive
3.12 Formulat për sinusin dhe kosinusin e shumës dhe diferencës së dy këndeve
3.13 Zbatime
3.14 Funksionet trigonometrike të dyfshit të këndit.
3.15 Kthimi në prodhim i shumës apo ndryshesës së dy sinuseve ose dy kosinuseve
3.16 Përsëritje për kreun
3.17 Ushtrime për përsëritje
3.18 Test për kreun 3
KREU 4 Plani dhe drejtëza në hapësirë
4.1 Drejtëzat dhe planet
4.2 Rrjedhime nga aksiomat
4.3 Pozicioni reciprok i dy drejtëzave në hapësirë
4.4 Pingulja dhe e pjerrëta me planin
4.5 Teorema e tri pinguleve
4.6 Ushtrime
4.7 Drejtëza paralele me planin
4.8 Plane paralele
4.9 Ushtrime
4.10 Këndi dyfaqësh
4.11 Plane pingulë
4.12 Ushtrime
4.13 Ushtrime për kreun
4.14 Test për kreun 4
KREU 5 Shumëfaqëshat dhe trupat e rrumbullakët
5.1 Shumëfaqëshat. Prizmi
5.2 Piramida
5.3 Ushtrime
5.4 Vëllimi i trupave
5.5 Ushtrime
5.6 Vëllimi i piramidës
5.7 Ushtrime
11
LIBËR PËR MËSUESIT
5.8 Cilindri
5.9 Koni
5.10 Vëllimi i cilindrit dhe i konit
5.11 Ushtrime
5.12 Sipërfaqja sferike. Sfera
5.13 Vëllimi dhe sipërfaqja e sferës
5.14 Ushtrime
5.15 Ushtrime për kreun
5.16 Test për kreun 5
Kreu 6 Limitet e funksioneve
6.1 Funksione që kanë limit + ∞ kur x→+∞
6.2 Disa teorema
6.3 Funksione që kanë limit 0, kur x→+∞
6.4 Limiti i polinomit kur x→+∞
6.5 Funksione që kanë limit l kur x→+∞
6.6 Limite të funksionit kur x→-∞
6.7 Ushtrime për përpunimin e njohurive
6.8 Asimptota horizontale
6.9 Limiti i funksionit racional thyesor kur x→+∞ (x→-∞)
6.10 Ushtrime për përpunimin e njohurive
6.11 Funksione që kanë limit zero në zero
6.12 Funksione që kanë limit 0 kur x→a. (Funksionet p.m.v.)
6.13 Limiti i funksionit kur x→a
6.14 Teoremat themelore për limitin e funksionit
6.15 Teoremat themelore mbi limitin (vazhdim)
6.16 Funksione pambarimisht të mëdha (p.m.m.) kur a x →
6.17 Zbatime. Asimptotat vertikale
6.18 Format e pacaktuara
6.19 Ushtrime për format e pacaktuara
6.20 Format e pacaktuara (vazhdim)
6.21 Ushtrime për përpunimin e njohurive
6.22 Përsëritje për kreun
6.23 Test për kreun 6
KREU 7 Statistikë, kombinatorikë, probabilitet
7.1 Parimi i mbledhjes dhe shumëzimit
7.2 Përkëmbimet
7.3 Dispozicionet
7.4 Kombinacionet
7.5 Ushtrime
7.6 Probabiliteti
7.7 Probabiliteti i bashkimit të ngjarjeve
7.8 Ushtrime
7.9 Informacioni statistikor
12 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
7.10 Analiza e të dhënave
7.11 Ushtrime për kreun
KREU 8 Matematika dhe fnanca në jetën e përditshme
8.1 Depozitat dhe normat e interesit. Interesi i thjeshtë
8.2 Huaja
8.3 Interesi i përbërë
8.4 Ushtrime
8.5 Interesi dhe progresionet
8.6 Kredia bankare
8.7 Ushtrime

OBJEKTIVAT SIPAS KRERËVE
KREU 1
Niveli I
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përshkruajnë me fjalë kuptimet e koordinatave të pikës e të vektorit në planin
kartezian.
• Të përshkruajnë kuptimin e ekuacionit të vijës në planin kartezian.
• Të përcaktojnë nëse një pikë me koordinata të njohura ndodhet në një vijë me ekuacion të
njohur të fuqisë I ose II.
• Të dallojnë drejtëzën si vijë që paraqitet me ekuacion të fuqisë së parë me dy ndryshore.
• Të gjejnë largesën midis dy pikave me koordinata të njohura në plan.
• Të shkruajnë ekuacionin e drejtëzës në planin xoy, kur jepen:
a) Një pikë dhe koefcienti këndor i saj.
b) Dy pika.
c) Një pikë dhe ekuacioni i drejtëzës paralele me të.
ç) Një pikë dhe ekuacioni i drejtëzës pingule me të.
• Të paraqesin drejtëzën në planin koordinativ kur njihet ekuacioni i saj.
• Të gjejnë pikën e prerjes së dy drejtëzave me ekuacione të dhëna.
• Të gjejnë koefcientin këndor të drejtëzës kur jepet ekuacioni i saj.
• Të përcaktojnë nëse dy drejtëza me ekuacione të dhëna janë paralele apo pingule.
• Të gjejnë largesën e një pike nga një drejtëz, duke përdorur formulën përkatëse.
Niveli II
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të japin përkufzime të sakta të koordinatave të pikës e të vektorit në plan, duke përdorur
drejt simbolikën.
• Të vërtetojnë formulën për largesën midis pikave me koordinata të njohura në plan.
• Të identifkojnë grafkun e funksionit numerik f me bashkësi përcaktimi A si vijë me
ekuacion y=f(x).
• Të identifkojnë gjysmëplanin kartezian nëpërmjet inekuacionit përkatës .
13
LIBËR PËR MËSUESIT
• Të argumentojnë mënyrën për të gjetur pikën e prerjes së dy vijave me ekuacione të
dhëna.
• Të gjejnë pikat e prerjes së drejtëzës me ekuacion të dhënë me boshtet koordinative.
• Të vërtetojnë fjalitë për trajtat e ekuacionit të drejtëzës, kur jepen elemente gjeometrike
përcaktues të saj.
• Të gjejnë largesën midis dy drejtëzave paralele.
• Të nxjerrin me vërtetim formulën për këndin midis dy drejtëzave me ekuacione të dhëna.
• Të gjejnë në trekëndësh ekuacionet e lartësive, mesoreve, përmesoreve.
• Të gjejnë, duke njohur ekuacionin e drejtëzës, vektorë paralelë apo pingulë me të.
• Të gjejnë projeksionin e një pike mbi një drejtëz.
• Të përdorin rregullat dhe vetitë për zgjidhjen e problemeve të thjeshta në situata matematikore
e nga shkencat e përafërta.
Niveli III
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të shkruajnë në trajtë vektoriale kushtin që pika M(x, y) të ndodhet në drejtëzën (M
1
M
2
).
• Të përcaktojnë nëse katërkëndëshi ABCD, ku kulmet kanë koordinata të njohura është
trapez, paralelogram, drejtkëndësh, romb, katror.
• Të nxjerrin formulën për këndin midis dy drejtëzave të dhëna me ekuacione të
përgjithshme.
• Të nxjerrin formulën për largesën e një pike nga një drejtëz.
• Të gjejnë ekuacionin e shëmbëllimit të një drejtëze gjatë zhvendosjes paralele, simetrisë
qendrore a boshtore.
• Të nxjerrin ekuacione drejtëzash të dhëna me veti të tjera gjeometrike (ekuidistantja,
përgjysmorja e këndit).
• Të zgjidhin problema matematikore a reale, në situata të reja për ta, duke përdorur njohuritë
për ekuacionin e drejtëzës në plan.
KREU 2
Niveli I
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të paraqesin relacionet midis bashkësive të fundme me tabelë, diagram shigjetor, graf,
grafk, duke kaluar edhe nga një mënyrë e dhënies në një tjetër.
• Të dallojnë nëse një relacion midis dy bashkësive të fundme është funksion.
• Të gjejnë vlerën e y kur njihet vlera e x, për funksionet e studiuar teorikisht, direkt ose me
makinë llogaritëse të thjeshtë.
• Të dallojnë nëse një pikë e dhënë ndodhet në grafkun e ndonjërit nga funksionet e studiuara
të dhënë me formulë.
• Të dallojnë nëse një vijë e dhënë në planin xOy shërben si grafk funksioni numerik.
• Të skicojnë grafkët e funksioneve të studiuar në R ose në segmente të R.
• Të gjejnë, kur është dhënë grafku i funksionit numerik në A:
a) bashkësinë e përcaktimit;
b) bashkësinë e vlerave;
c) vlerën më të madhe (më të vogël);
ç) kufzueshmërinë;
d) intervalet e monotonisë;
e) ekstremumet.
14 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
• Të gjejnë bashkësinë e përcaktimit për funksionet e dhëna me formula të trajtave:
( )
( )
f x
y
g x
; ( ) y f x , [ ( )]
a
y og f x l ,
ku f(x), g(x) janë binome të fuqisë së parë a trinome të fuqisë së dytë me koefcientë të plotë.
• Të skicojnë grafkë funksionesh të trajtave
( )
( )
f x për x A
y
g x për x B
∈ ¦

¦

¦
,
ku f(x), g(x) janë të trajtave ax+b, ax
2
,
a
x
.
• Të gjejnë vlerën më të madhe (më të vogël) të funksionit y=ax
2
+bx+c.
• Të krahasojnë me rrugë algjebrike a grafke dy funksione të dhënë me formulat:
y=ax+b, y=ax
2
,
a
y
x
.
• Të krahasojnë dy funksione të dhënë grafkisht.
• Të shkruajnë formulën që jep shumën, prodhimin, raportin e dy funksioneve elementare të
dhënë me formula.
• Të dallojnë nëse një funksion i dhënë grafkisht është çift (tek) apo periodik në R.
• Të gjykojnë për çiftësinë e funksioneve të studiuar teorikisht.
• Të skicojnë grafkun e funksionit R x x y ∈ ,
3
dhe të nxjerrin nga grafku vetitë kryesore
të tij.
• Të skicojnë grafkët e funksioneve –f, |f|, y=f(x)+b, y=f(x-m), kur njihet grafku i funksionit
y=f(x), ] , [ b a x ∈
• Të gjejnë përbërjen fog , kur funksionet f, g jepen me tabela.
• Të gjejnë përbërjen fog kur f, g janë funksione të studiuar teorikisht, dhënë me formula.
Niveli II
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të paraqesin në planin xOy grafn e një relacioni të dhënë me fjali, ekuacion a inekuacion
me dy ndryshore
• Të dallojnë varësinë e çfarëdoshme nga ajo funksionale në situata të thjeshta konkrete.
• Të gjejnë vlerën e njërës nga ndryshoret x, y kur jepet tjetra, (duke diskutuar sipas vlerës së
parametrit) në formulat:
, ,
y , , .
• Të zgjidhin grafkisht inekuacionin , ku f është funksion i studiuar teorikisht, i
dhënë me formulë.
• Të riprodhojnë tabelat e variacionit për funksionet e studiuara teorikisht, të dhëna me
formula.
• Të gjejnë bashkësitë e përcaktimit të funksioneve të dhëna me formula, kur kjo çon në
zgjidhjen e inekuacioneve të fuqisë së parë a të dytë apo të sistemeve të tyre.
• Të nxjerrin formulën për funksionin kur njihet tipi i saj dhe elemente të mjaftueshme për
përcaktimin e koefcientëve.
• Të shpjegojnë me mjete algjebrike veti të funksioneve:
15
LIBËR PËR MËSUESIT
, , .
• Të gjejnë pikëprerjen e grafkëve të funksioneve të njohur algjebrikë, të dhënë me
formula.
• Të studiojnë monotoninë e një funksioni të thjeshtë me anë të raportit
2 1
2 1
( ) ( ) f x f x
x x


.
• Të ndërtojnë grafkët e funksioneve të thjeshtë të dhënë në trajtën y=
( )
( )
f x për x A
g x për x B
∈ ¦
¦

¦
, ku
y=f(x), y=g(x) janë funksione të studiuar teorikisht.
• Të studiojnë monotoninë e funksioneve të thjeshtë, duke i shkruar ata si shumë a prodhim
dy funksionesh me monotoni të njëjtë.
• Të tregojnë nëse një funksion është i kufzuar, duke e shkruar si shumë a prodhim dy
funksionesh të kufzuar.
• Të zbatojnë rregullin për gjetjen e vlerës më të madhe (më të vogël) të funksionit y=ax
2
+bx+c
në situata të thjeshta praktike.
• Të zbatojnë njohuritë për krahasimin e funksioneve numerike në situata të thjeshta
praktike.
• Të gjejnë bashkësinë e përcaktimit të shumës, prodhimit, herësit të dy funksioneve të
njohura, të dhënë me formula.
• Të skicojnë grafkun e një funksioni çift (tek) kur është dhënë pjesa e tij për x>0.
• Të skicojnë grafkun e një funksioni periodik kur është dhënë pjesa e tij në [0, T].
• Të vërtetojnë vetitë e funksionit y=x
3
.
• Të vërtetojnë rregullat për marrjen e grafkëve të funksioneve
–f, |f|, y=f(x)+b, y=f(x-m) prej grafkut të f.
• Të kontrollojnë nëse ekziston fog, kur f, g janë funksione të studiuar teorikisht, të dhënë me
formula.
• Të modelojnë me anë të klasave të shqyrtuara të funksioneve përvoja të jetës së përditshme
dhe situata të thjeshta nga lëndët e përafërta, duke dhënë zgjidhje të argumentuara.
Niveli III
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë varësinë e çfarëdoshme nga ajo funksionale në situata të reja për ta.
• Të gjejnë vlerën e njërës ndryshore në një formulë, duke e thjeshtuar formulën me futjen e
një ndryshoreje të re.
• Të gjejnë bashkësinë e përcaktimit të një funksioni të dhënë me formulë, kur kjo çon në
zgjidhje inekuacionesh të thjeshtë eksponencialë a logaritmikë.
• Të ndërtojnë grafkë funksionesh të dhënë në trajtën y=
( )
( )
( )
f x për x A
g x për x B
h x për x C

¦
¦

¦
¦

¦
, ku f, g, h janë
funksione të studiuar teorikisht.
• Të vërtetojnë nëse një funksion i dhënë me formulë të thjeshtë është i pakufzuar në A.
• Të shqyrtojnë me argumentim periodicitetin e funksioneve të studiuar teorikisht.
• Të gjejnë bashkësinë e vlerave për një funksion të thjeshtë të dhënë me formulë.
• Të nxjerrin rregullin për të marrë nga grafku i f, grafkun e funksionit y=f(|x|).
• Të shqyrtojnë nëse grafku i funksionit të dhënë me formulë të thjeshtë ka një qendër simetrie
(bosht simetrie) të caktuar.
• Të diskutojnë, sipas vlerave të parametrit m, sasinë dhe shenjën e rrënjëve të ekuacionit
16 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
f(x)=m, duke pasur të njohur grafkun e funksionit f.
• Të zbatojnë përfundimet për vlerën më të madhe (më të vogël) të funksionit y=ax
2
+bx+c në
situata praktike të reja, jo standarde.
• Të shqyrtojnë ekzistencën e fog

dhe ta japin atë, kur f, g jepen me formula të ndryshme në
pjesë të ndryshme të bashkësisë së përcaktimit.
• Të modelojnë situata të reja dhe rezultate eksperimentesh për të bërë deduksione e
parashikime.
Vërejtje
Janë funksione teorikisht të studiuar:
y=ax+b, y=ax
2
+bx+c,
a
y
x
, y=a
x
,y=log
a
x, y=sinx dhe y=cosx (për 0
2
x < <
π
).
KREU 3
Niveli I
Në mbarim të kreut nxënësit të jenë në gjendje:
• Të zbatojnë formulat për gjetjen e vlerave të funksioneve trigonometrikë të një këndi në
[0
o
, 180
o
], kur jepen funksionet trigonometrikë të këndit shtues (plotësues) të tij.
• Të përdorin tabelën e vlerave të funksioneve trigonometrikë të këndit a për .
• Të përdorin teoremën e kosinusit për gjetjen e brinjës së tretë të trekëndëshit, kur njihen dy
brinjët e tjera dhe këndi ndërmjet tyre.
• Të përdorin teoremën e sinusit për të gjetur R, kur jepen a,a.
• Të gjejnë sipërfaqen e trekëndëshit, kur jepen dy brinjë dhe këndi ndërmjet tyre.
• Të njehsojnë masën në gradë të këndit, kur jepet masa në radian e tij dhe anasjellas.
• Të tregojnë kuadrantin ku mbaron harku trigonometrik , kur njihet vlera e tij x.
• Të japin formulën për kur njihet vlera a e njërit nga harqet me fllim A e me mbarim M.
• Të përcaktojnë shenjën e sinx, cosx, tgx, kur njihet kuadranti ku mbaron x.
• Të riprodhojnë tabelat e variacionit të sinx, cosx për x∈[0,2π].
• Të skicojnë grafkët e funksioneve y=sinx, y=cosx për x∈[0,2π].
• Të përdorin formulën themelore sin
2
x+cos
2
x=1, për të gjetur vlerat e funksioneve
trigonometrikë të x kur njihet sinx (cosx).
• Të vërtetojnë identitete shumë të thjeshta trigonometrike, duke kryer shndërrime në njërën
anë.
• Të gjejnë periodën e funksioneve y=sinkx, y=coskx.
• Të fksojnë në kujtesë rregullin mnemonik për , .
• Të kryejnë reduktimin e një këndi në [0
o
, 90
o
].
• Të zgjidhin ekuacione trigonometrike elementare: sinx=a, cosx=b, tgx=c në R.
• Të zgjidhin në R ekuacione trigonometrike shumë të thjeshta, që sillen në elementarë me
shndërrime identike a të njëvlershme.
• Të fksojnë në kujtesë formulat për , e t’i përdorin ato për njehsime,
vërtetime identitetesh e zgjidhje inekuacionesh në raste shumë të thjeshta.
• Të nxjerrin formulat për sin2x, cos2x e t’i përdorin ato në raste shumë të thjeshta.
17
LIBËR PËR MËSUESIT
Niveli II
Në mbarim të kreut nxënësit të jenë në gjendje:
• Të gjejnë këndet e një trekëndëshi kur jepen brinjët e tij.
• Të zbatojnë teoremën e sinusit (teoremën e kosinusit) për gjetjen e elementeve të panjohura
të trekëndëshit, kur njihen disa prej tyre, në situata të thjeshta problemore.
• Të gjejnë, duke zbatuar përkufzimin, me rrugë gjeometrike vlerat e sinx, cosx për disa
kënde të veçantë (p.sh. 120
o
, 225
o
, 330
o
).
• Të përdorin në raste të thjeshta veti të funksioneve y=sinx, y=cosx, y=tgx (periodicitetin,
çiftësinë, kufzueshmërinë).
• Të kryejnë studimin e variacionit të y=sinx, y=cosx, y=tgx për secilin kuadrant.
• Të nxjerrin tabelën e variacionit për funksionin y=tgx dhe të skicojnë grafkun e tij për
,
2 2
x
] ,
∈ −
] ,
] ¸
π π
.
• Të nxjerrin me vërtetim formulat:
sin
2
x+cos
2
x=1, cos
2
x=
2
1
1 tg x +
, sin
2
x=
2
2
1
tg x
tg x +

=dhe t’i përdorin ato për gjetjen e vlerave të funksioneve trigonometrike të x, kur njihet njëra
prej tyre.
• Të vërtetojnë identitete të thjeshta trigonometrike, duke kryer shndërrime në të dyja anët.
• Të përcaktojnë periodën dhe të skicojnë grafkun e një funksioni trigonometrik të trajtës
) ( α + kx f y .
• Të përcaktojnë, për një lëvizje lëkundëse harmonike me ekuacion të njohur, amplitudën,
periodën, frekuencën, pozicionin fllestar.
• Në bazë të rregullit mnemonik për të kryejnë shndërrime identike shprehjesh
trigonometrike.
• Të zgjidhin në R, a në pjesë të saj ekuacione të thjeshta trigonometrike (përfshirë edhe
ekuacione me ndryshore në emërues).
• Të vërtetojnë formulat për ) sin(
2 1
x x ± , ) cos(
2 1
x x ± e t’i përdorin për vërtetime
identitetesh a zgjidhje ekuacionesh.
• Të vërtetojnë formulat për .
• Të kryejnë shndërrime të trajtës x b x a cos sin + =
sin( )
cos
a
x + α
α
.
• Të vërtetojnë formulat për sin2x, cos2x, tg2x e t’i përdorin për shndërrime të thjeshta,
vërtetime identitetesh e zgjidhje ekuacionesh.
• Të nxjerrin formulat për b a sin sin ± , b a cos cos ± e t’i përdorin për shndërrime të
thjeshta, vërtetime identitetesh e zgjidhje ekuacionesh.
• Të mbledhin dy lëvizje lëkundëse harmonike me të njëjtën periodë.
• Të zbatojnë njohuritë në situata të thjeshta në lëndët e përafërta dhe në jetën e përditshme.
Niveli III
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përdorin teoremën e sinusit, teoremën e kosinusit dhe shprehjet për sipërfaqen e
trekëndëshit në situata të reja jo standarde.
• Të nxjerrin nga teorema e sinusit dhe nga teorema e kosinusit teorema të reja (p.sh. teoremën
18 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
e anasjellë të Pitagorës).
• Të vërtetojnë që perioda e funksioneve y=sinx, y=cosx është tamam 2π.
• Të gjejnë bashkësinë e vlerave të lejuara të ndryshoreve në shprehje trigonometrike të
thjeshta.
• Të zgjidhin inekuacione të thjeshta trigonometrike (si
1
sin
2
x > − ).
• Të zgjidhin ekuacione trigonometrike jo standarde.
• Të vërtetojnë identitete të kushtëzuara në trekëndësh (p.sh. atë për cosA+cosB+cosC, kur
A+B+C=π).
• Të japin, në raste të thjeshta bashkësinë e zgjidhjeve të ekuacioneve trigonometrike me një
formulë të vetme.
• Të gjejnë vlerën më të madhe dhe më të vogël të shprehjeve të trajtës
asinx+bcosx; asin
2
x+bsinx+c.
• Të tregojnë ndryshimet që pësojnë grafkët e funksioneve y=Asin(Bx+C), y=Acos(Bx+C)
me ndryshimin e vlerave të parametrave A B, C.
• Të përdorin njohuritë për modelimin e situatave të reja problemore me karakter periodik në
jetën e përditshme dhe në lëndët e përafërta.
KREU 4
Niveli I
Në mbarim të kreut nxënësit të jenë në gjendje:
• Të tregojnë aksiomat kryesore të gjeometrisë euklidiane në hapësirë.
• Të përshkruajnë kuptimin e teoremës si implikim logjik i vërtetë për çdo element të
mjedisit.
• Të dallojnë në çdo teoremë mjedisin, kushtin, përfundimin.
• Të japin formulimet e teoremave të thjeshta që shprehin vetitë kryesore të planit e drejtëzës
në hapësirë.
• Të përdorin në raste të thjeshta kundërshembullin.
• Të japin saktë përkufzimin e dy drejtëzave paralele në hapësirë.
• Të dallojnë në situata të thjeshta praktike segmente që ndodhen në drejtëza prerëse, paralele
a të kithëta.
• Të dallojnë tri rastet për pozitën reciproke të një drejtëze dhe të një plani në hapësirë.
• Të zbatojnë në raste shumë të thjeshta vetitë e drejtëzës paralele me planin.
• Të dallojnë rastet për pozicionin reciprok të dy planeve në hapësirë.
• Të zbatojnë në raste shumë të thjeshta vetitë e planeve paralele.
• Të dallojnë drejtëza pingule e të pjerrëta ndaj një plani.
• Të përdorin në raste shumë të thjeshta teoremën mbi drejtëzën pingule me dy drejtëza
prerëse të një plani.
• Të zbatojnë në raste shumë të thjeshta teoremën e tri pinguleve e të anasjellën e saj.
• Të ndërtojnë prerjen e drejtë të një dyfaqëshi nga një pikë e brinjës.
• Të ndërtojnë këndin me kulm të caktuar, të barabartë me një kënd të dhënë.
• Të gjejnë projeksionin e një drejtëze në një plan, duke projektuar dy pika të saj.
• Të ndërtojnë planin pingul me një plan të dhënë, që kalon nga një pikë e dhënë.
• Të gjejnë, në raste të thjeshta, largesën e një pike nga një plan, largesën e një drejtëze nga
një plan paralel me të, largesën midis dy planeve paralele.
• Të shfaqin në fgurë këndin e një drejtëze nga një plan.
19
LIBËR PËR MËSUESIT
Niveli II
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të japin saktë përkufzimet kryesore.
• Të vërtetojnë teorema të thjeshta, duke kombinuar analizën me sintezën apo me metodën e
vërtetimit nga e kundërta.
• Të shqyrtojnë vërtetësinë e fjalive të anasjella të teoremave kryesore të njohura.
• Të bazojnë (argumentojnë) zgjidhjen e problemave me njehsim, duke përdorur teoremat
kryesore të njohura.
• Të zgjidhin problema të thjeshta me vërtetim, me ndihmë të paktë të shokëve a të
mësuesit.
• Të përcaktojnë sa plane mund të kalojnë nëpër dy drejtëza të dhëna.
• Të zbatojnë teoremën mbi pingulen e të pjerrëtat ndaj planit në situata praktike
komplekse.
• E njëjta gjë, për teoremën e drejtë dhe të anasjellë të tri pinguleve.
• Të ndërtojnë drejtëzën që kalon nga një pikë e dhënë, paralele me një plan të dhënë.
• Të gjejnë këndin e një drejtëze me një plan në situata praktike komplekse.
• Të gjejnë këndin midis dy planeve në situata praktike komplekse.
• Të zbatojnë vetitë e planeve pingulë në situata praktike komplekse.
Niveli III
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të zbatojnë teoremat në situata praktike jo standarde.
• Të formulojnë në trajtë të njëvlershme disa nga teoremat kryesore, duke bërë vërtetimet
përkatëse.
• Të vërtetojnë me rrugë të reja disa nga teoremat e njohura.
• Të formulojnë mohimin e një teoreme edhe kur në të ka një sasor.
• Të zgjidhin problema gjeometrike me vërtetim në situata të reja për ta.
• Të përcaktojnë sa plane kalojnë nëpër katër pika të dhëna.
• Të përcaktojnë sa plane kalojnë nëpër tri drejtëza, ku dy janë paralele.
• Të gjejnë bashkësinë e pikave që kanë largesë të njëjtë nga një plan i dhënë.
• Të vërtetojnë që:
a) Largesa e pikës A nga plani P është min (AM) ku P M ∈ .
b) Largesa midis dy planeve paralele P
1
, P
2
është min (M
1
M
2
), ku
1 1
P M ∈ ;
2 2
P M ∈ .
• Të zbatojnë teoremën e drejtë e të anasjellë të tri pinguleve në situata praktike të reja, jo
standarde.
• Të gjejnë këndin e një drejtëze me një plan, këndin midis dy planeve në situata të reja, jo
standarde.

KREU 5
Niveli I
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë në ambientin rrethues shumëfaqëshat; brinjët dhe faqet e tyre.
• Të dallojnë midis shumëfaqëshave prizmin dhe piramidën.
• Të dallojnë midis prizmave kuboidin.
• Të përdorin vetitë e thjeshta të kuboidit, prizmit, piramidës, në zbatime direkte.
20 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
• Të njehsojnë sipërfaqen anësore të prizmit të drejtë, kur njohin veti të thjeshta të bazës dhe
të lartësisë.
• Të përdorin formulën për sipërfaqen anësore të piramidës së rregullt, kur njihen veti të
thjeshta të bazës dhe apotema.
• Të vërtetojnë formulën për vëllimin e kuboidit V=abc, ku a, b, c, janë numra të plotë.
• Të njehsojnë vëllimin:
a) e kuboidit, kur njohin brinjët.
b) e prizmit të drejtë, kur njohin veti të thjeshta të bazës dhe të lartësisë.
c) e piramidës së rregullt trekëndore, katërkëndore, kur njihet brinja e bazës dhe lartësia.
• Të përshkruajnë në prizëm a në piramidë pozitën reciproke të dy brinjëve, të një brinje dhe
të një faqeje, të dy faqeve.
• Të dallojnë në ambientin rrethues trupa cilindrikë, konikë, sferikë dhe elementet përcaktuese
të tyre.
• Të zbatojnë, në raste direkte formulat për sipërfaqet anësore të cilindrit të drejtë rrethor, të
konit të drejtë rrethor, të sferës.
• Të shkruajnë e të përdorin lidhjen midis R, h, l në konin e drejtë rrethor.
• Të njehsojnë në raste të thjeshta, duke përdorur formulat vëllimet e cilindrit të drejtë rrethor,
konit të drejtë rrethor, rruzullit.
• Të dallojnë pozitën reciproke të një plani dhe të një sfere; planin tangjent me sipërfaqen
sferike.
• Të njehsojnë madhësi në trupa që mund të ndahen dukshëm në trupa më të thjeshtë
referencialë (prizëm, rruzulli).
• Të zgjidhin problema të thjeshta me njehsim në situata praktike.
Niveli II
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të bëjnë paraqitje tridimensionale të një objekti të thjeshtë hapësinor (prizëm, piramidë,
cilindër, kon, sferë).
• Të njohin vetitë e prerjeve kryesore referenciale në prizëm, piramidë, cilindër, kon, rruzull
dhe t’i përdorin ato në zgjidhjen e problemave të thjeshta.
• Të përdorin vetitë e pozitës reciproke të dy drejtëzave, të një drejtëze a një plani, të dy planeve
për argumentime, gjatë zgjidhjes së problemave me njehsim sipërfaqesh a vëllimesh.
• Të njehsojnë sipërfaqet e anshme dhe vëllimet e shumëfaqëshave dhe trupave të rrotullimit,
në bazë të formulave, duke gjetur më parë elementet që fgurojnë në to, në bazë të teoremave
mbi marrëdhëniet metrike.
• Të vërtetojnë vetitë e thjeshta të shumëfaqëshave dhe trupave të rrumbullakët.
• Të vërtetojnë disa nga formulat që japin sipërfaqet anësore dhe vëllimet e
shumëfaqëshave.
• Të përdorin formulat për sipërfaqet anësore dhe vëllimet e shumëfaqëshave e trupave të
rrumbullakët në situata praktike komplekse.
• Të gjejnë vëllimet e trupave të kombinuar, duke i ndarë në pjesë më të thjeshta.
• Të përcaktojnë nëse janë të mjaftueshme të dhënat për zgjidhjen e problemave për njehsim
sipërfaqesh a vëllimesh.
• Të zgjidhin problema të thjeshta njehsimi, duke përdorur simetrinë boshtore a qendrore të
prizmit të rregullt, piramidës së rregullt, cilindrit a konit të drejtë rrethor, rruzullit.
• Të përdorin gjatë arsyetimeve e njehsimeve prerjet boshtore a qendrore të trupave.
21
LIBËR PËR MËSUESIT
Niveli III
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të paraqesin situata të thjeshta, por jo standarde, problemore me modele gjeometrike (duke
bërë përllogaritjet dhe argumentimet gjatë modelimit) e t’i zgjidhin ato.
• Të nxjerrin formula të reja për matjet indirekte (p.sh. kur njihen prerjet).
• Të gjejnë vëllimin dhe sipërfaqen e prizmit të pjerrët trekëndor e të piramidës trekëndore
çfarëdo (kur janë dhënë elemente kryesore të mjaftueshme).
• Të njehsojnë madhësi në trupa, që mund të ndahen në trupa më të thjeshtë, me mënyra jo
standarde.
• Të zbulojnë veti të tilla si simetria në trupa kompleksë, që shqyrtohen për herë të parë.
• Të nxjerrin me vërtetim veti të posaçme të tetraedrit të rregullt.
• Të përdorin njohuritë trigonometrike për njehsimet e sipërfaqeve dhe vëllimeve të trupave.
• Të shqyrtojnë cilindrin e drejtë rrethor, konin e drejtë rrethor dhe rruzullin, si trupa
rrotullimi.
• Të shqyrtojnë trungun e piramidës së rregullt dhe trungun e konit të drejtë rrethor, e të
nxjerrin formulat për sipërfaqet dhe vëllimet e tyre.
• Të shqyrtojnë cilindra të drejtë rrethorë e kone të drejtë rrethorë, të brendashkruar në
rruzull.
KREU 6
Niveli I
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë qartë midis tyre shprehjet: “shumë afër”, “sa të duam afër”.
• Të përdorin saktë shprehjet: “vlerat e f(x) bëhen sa të duam …, mjafton të merren vlera të
x …”.
•Të dallojnë nga grafku nëse kemi lim ( )
x
f x


α
β ,
(ku a është +∞,-∞, 0,a, kurse b është + ∞,-∞0, l≠0).
• Të skicojnë grafkë funksionesh që gëzojnë vetinë e mësipërme.
• Të përdorin në zbatime direkte faktet e mëposhtme:
x
n
=+∞
,
n
x +∞
,
1
n
x
=0,
1
n
x
=0,
x
n
=0;
n
x =0;

(x-a)
n
=0;

c=c; x=a (n∈N).
• Të përdorin në raste të thjeshta përkufzimet:
lim ( )
x
f x
→+∞
, ]
−∞
, ]
¸ ]



lim [ ( )]
x
f x
→+∞
, ]
− +∞
, ]
¸ ]
dhe

f(x)= f(-x).
• Të gjejnë limitin kur x→+∞ (x→+∞ ) të një polinomi a funksioni racional thyesor konkret.
22 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
• Të dallojnë nga grafku nëse një drejtëz është asimptotë horizontale (vertikale) e
funksionit.
• Të gjejnë asimptotat horizontale (vertikale) të funksionit homografk.
• Të përdorin në raste të thjeshta (p.sh. për funksionet e trajtës y=c+(x-a)
n
) njëvlershmërinë
[ ] l

) ( lim x f
a x


[
) ( l − f
është p.m.v. kur x→a].
• Të gjejnë limitin e një polinomi kur x→a.
• Të gjejnë bashkësinë e përcaktimit të funksionit racional thyesor dhe limitin e tij në një pikë
të bashkësisë së përcaktimit.
• Të përdorin në raste të thjeshta teoremat themelore mbi limitin.
• Të gjejnë limitin e funksionit të zakonshëm në një pikë të bashkësisë së përcaktimit.
• Të kontrollojnë plotësimin e kushteve për teoremën mbi limitin e raportit.
• Të përdorin në raste të thjeshta faktin që:
lim ( )
x
f x

, ]

, ]
¸ ] α

1
lim 0
( )
x
f x

, ]

, ]
¸ ]
α
.
• Të përcaktojnë në raste të thjeshta të dhëna, nëse kemi të bëjmë me formë të pacaktuar.
• Të gjejnë limitin e raportit të dy trinomeve të fuqisë II, kur x→a, edhe kur kemi formë të
pacaktuar
0
0
.
• Të gjejnë limite të trajtës
a x→
lim
sin ax
tgbx
.
• Të gjejnë limite të trajtës

2
ax b
cx dx ex f
+
+ + +
.
Niveli II
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të formulojnë saktë përkufzimet.
• Të vërtetojnë sipas përkufzimeve që:
n
x
=
n
x
= +∞;

n
x
1
=
1
n
x
=0;
0
lim
→ x
n
x =
0
lim
→ x
n
x =0;
a x→
lim (x-a)
n
=0;
a x→
lim c=c;
a x→
lim x=a.
• Të japin shembuj funksionesh që nuk kanë limit (+∞,-∞, 0,l) kur x shkon në +∞,-∞, 0, a.
• Të gjejnë, në raste të thjeshta,

f(x) duke bërë zëvendësim t=-x.
• Të vërtetojnë, në raste të thjeshta, që:
f(x)= -∞, duke shqyrtuar [-f(x)].
23
LIBËR PËR MËSUESIT
• Të gjejnë me argumentim limitin e një polinomi (funksioni racional thyesor) kur x→+∞
dhe kur x→a.
• Të formulojnë saktë teoremat kryesore.
• Të riprodhojnë vërtetimin e teoremës mbi limitin e shumës dhe të rrjedhimeve të teoremës
mbi limitin e prodhimit.
• Të gjejnë limitin e funksionit të zakonshëm në një pikë, pasi të kenë gjetur bashkësinë e tij
të përcaktimit.
• Të gjejnë asimptotat horizontale e vertikale për funksionet racionale thyesore.
• Të gjejnë asimptotat horizontale e vertikale për funksionet kryesore të studiuara teorikisht.
• Të kontrollojnë, në raste të thjeshta, nëse një funksion është p.m.m. me shenjë (+) (-) kur
x→a.
• Të vërtetojnë teoremat mbi vetitë e p.m.m.
• Të përdorin, në raste të thjeshta mënyrat e njohura (pjesëtimi me x-a, zëvendësimi i
ndryshores, shumëzimi me të konjuguarën) për gjetje limitesh funksionesh të thjeshta
racionale apo irracionale, kur kemi formën
0
0
.
• Të vërtetojnë që:
0
lim
→ x
sin kx
x
=k;
0
lim
→ x
2
1 cos x
x

=
2
1

e t’i përdorin ato për gjetje limitesh funksionesh trigonometrike të thjeshta kur x→0.
• Të gjejnë limite të formës
(
2
ax bx c + + -
)
2
ex fx g + + .
Niveli III
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të vërtetojnë që (a>1);
1
a
og x −∞ l .
• Të japin me vërtetim shembuj funksionesh për të cilët nuk ekziston f(x)=b
(ku a është +∞, -∞, 0, a dhe b është +∞, -∞, 0, l≠0).
• Të vërtetojnë teoremat që janë dhënë në tekst pa vërtetim.
• Të zbatojnë teoremat mbi rregullat e kalimit në limit në situata komplekse të reja.
• Të gjejnë asimptotat vertikale e horizontale të funksioneve të zakonshme të thjeshta.
• Të vërtetojnë që
0
lim
→ x
sin x
x
=1.
• Të gjejnë limite funksionesh trigonometrikë me zëvendësimin x-a=t.
• Për një funksion f me parametra, të diskutohet sipas vlerave të parametrave ekzistenca e
f(x) (a është gjithashtu parametër).

KREU 7
Niveli I
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të gjejnë AXB kur A, B, janë bashkësi të mundme.
• Të zbatojnë parimin e mbledhjes për situata të thjeshta.
• Të zbatojnë parimin e shumëzimit për situata të thjeshta.
24 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
• Të njehsojnë n! për vlera konkrete të n.
• Të japin përkufzimin e përkëmbimit, dispozicionit, kombinacionit.
• Në situata të thjeshta konkrete, të kuptojnë kur kërkohet numri i sistemeve të radhitura të
elementeve, që janë përkëmbime e ta njehsojnë atë, sipas formulës P
k
=k!
• E njëjta gjë për dispozicionet, duke përdorur formulën për D
n,k
.
• Në situata të thjeshta konkrete, të kuptojnë kur bëhet fjalë për grupe elementesh ku s’ka
rëndësi radhitja (kombinacioni) e ta njehsojnë këtë numër duke përdorur formulën për C
n,k
.
• Të dallojnë ngjarjen e sigurt dhe ngjarjen e pamundur.
• Të dallojnë dy ngjarje të papajtueshme në situata konkrete të thjeshta.
• Në raste shumë të thjeshta (p.sh. një hedhje zari) të dallojnë numrin e rezultateve të
barasmundshme të provës.
• Të gjejnë në raste të tilla probabilitetin e ngjarjes A, sipas formulës
( )
( )
( )
n A
P A
n H
.
• Në situata shumë të thjeshta të përdorin metodën e pemës.
• Të dallojnë, për ngjarje të thjeshta, prerjen e tyre dhe bashkimin e tyre.
• Të gjejnë për dy ngjarje të papajtueshme P(A∪B).
• T’u japin përgjigje pyetjeve të thjeshta për një informacion statistikor të dhënë.
• Të gjejnë për ndryshoren e rastit diskrete mesataren aritmetike, shmangien mesatare katrore,
dispersionin.
Niveli II
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të formulojnë parimin e mbledhjes dhe të japin bazimin e tij nëpërmjet formulës
n(A∪B)=n(A)+n(B) kur A∩B=Φ.
• Të formulojnë parimin e shumëzimit, duke e bazuar atë nëpërmjet formulës
n(AXB)=n(A)Xn(B).
• Të zbatojnë parimin e shumëzimit në situata praktike komplekse.
• Të zbatojnë vetinë n!=(n-1)!n.
• Të gjejnë numrin e sistemeve të radhitur të elementeve, kur ato janë përkëmbime që gëzojnë
një veti plotësuese apo dispozicione që gëzojnë një veti plotësuese.
• Të gjejnë numrin e grupimeve të paradhitura të elementeve që gëzojnë një veti plotësuese.
• Të vërtetojnë formulën për D
n,k
.
• Të nxjerrin me vërtetim formulën për C
n,k
në një rast konkret (p.sh. të vërtetojnë formulën
për C
5,2
).
• Të gjejnë numrin e kombinacioneve në situata të thjeshta.
• Të dallojnë ngjarjet e kundërta e të zbatojnë formulën .
• Të gjejnë P(A)=
( )
( )
n A
n H
në situata të thjeshta, kur për gjetjen e n(A), n(H) duhen përdorur
arsyetime kombinatorike.
• Të gjejnë

P(A∪B) në raste të thjeshta ngjarjesh që nuk janë të papajtueshme, duke gjetur
më parë P(A∩B).
• T’u japin përgjigje pyetjeve që kërkojnë sistemim e përpunim paraprak të informacionit
statistikor.
• Të përdorin mënyra të shpejta për njehsimin e σ
2
dhe të dispersionit.
25
LIBËR PËR MËSUESIT
Niveli III
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të vërtetojnë barazimin n(A∪B)=n(A)+n(B)-n(A∩B).
• Të zbatojnë parimin e shumëzimit në situata të reja jo standarde.
• Të vërtetojnë formulën P
n
=n!.
• Të gjejnë, në situata praktike, numrin e përkëmbimeve të një bashkësie, që gëzojnë disa
kushte plotësuese.
• Të gjejnë, në situata praktike, numrin e dispozicioneve që gëzojnë disa kushte të tjera
plotësuese.
• Të gjejnë, në situata praktike, numrin e kombinacioneve që gëzojnë disa kushte
plotësuese.
• Të nxjerrin formula të tjera nga formula për D
n,k
.
• Të vërtetojnë formulën për C
n,k
në rastin e përgjithshëm.
• Të nxjerrin formula të tjera nga formula për C
n,k
.
• Të zbatojnë formulën P(A)=
) (
) (
H n
A n
në situata jo standarde.
• Të vërtetojnë formulën P(A∪B)=P(A)+P(B)-P(A∩B).
• Të vërtetojnë formulën për P(A∪B∪C), kur ngjarjet janë dy nga dy të papajtueshme.
• Të gjejnë P(A∪B) në situata reale jo standarde.
• T’u japin përgjigje pyetjeve jo standarde për një informacion statistikor.
• Të nxjerrin konkluzione për shpërhapjen e ndryshores së rastit diskrete, në bazë të studimit
të dispersionit.
KREU 8
Niveli I
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë qartë kuptimet kapital, periodë, interes, normë interesi.
• Të njehsojnë, në raste të thjeshta praktike interesin e thjeshtë, sipas formulës I=
100
k t r ⋅ ⋅
.
• Të njehsojnë, në raste të thjeshta praktike, shumën e huasë, sipas formulës M= 1
100
t r ⋅
j \

, (
( ,
.
• Të zbatojnë, në raste të thjeshta praktike, formulën për interesin e përzier I
n
= 1 1
100
n
r
k
, ]
j \
+ −
, ]
, (
( ,
, ]
¸ ] .
• Të përdorin, në raste të thjeshta, formulën për interesin e kredisë bankare I=
100 360
k r n ⋅ ⋅

, duke
pasur një kuptim të saktë të ndryshoreve.
• Të nxjerrin nga kjo formulë, sipas rastit, njërën nga ndryshoret në varësi të të tjerave.
Niveli II
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të njehsojnë, në situata praktike, njërën nga ndryshoret në formulën e interesit të thjeshtë
dhe huasë, kur njihen tri të tjerat.
26 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
• E njëjta gjë, për formulën për shumën e huasë.
• Të nxjerrin me arsyetim formulën për interesin e përzier I
n
=
1 1
100
n
r
k
, ]
j \
+ −
, ]
, (
( ,
, ]
¸ ]
.
• Të nxjerrin nga kjo formulë, në raste praktike njërën nga ndryshoret, kur njihen tri ndryshoret
e tjera.
• Të kuptojnë lidhjen midis interesit të thjeshtë dhe progresionit aritmetik; midis interesit të
përzier e progresionit gjeometrik.
• Të përdorin formulën për interesin e kredisë bankare I=
100 360
k r n ⋅ ⋅

në situata praktike të
kombinuara.
Niveli III
Në mbarim të kreut, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të planifkojnë depozitimet dhe huatë, duke bërë zgjidhjen optimale për buxhetin e familjes
së vet.
• Të bëjnë parashikime për situatën fnanciare familjare.
PLANIFIKIMI I MËSIMIT
Plani mësimor ditor është një detajim i
parapërgatitur i elementeve të mësimit ditor,
të renditura sipas radhës në të cilën do të
kryhen.
Mësuesi që e nënvlerëson planin e mësimit
dhe improvizon vazhdimisht është shumë i
ekspozuar ndaj rrezikut për të zhvilluar mësime
të cekëta, pa cilësi e rendiment.
Një ditë mësimi e suksesshme nuk arrihet pa
një plan të mirë. Nuk ka rëndësi formati që
do të zgjidhet për hartimin e planit, por fakti
që plani i mësimit të ketë një ndërtim logjik,
të jetë i qartë e i lehtë për t’u zbatuar.
Suksesi (e mos-suksesi) i një ore mësimi varet
nga planifkimi i mirë (i keq) dhe nga aftësia
(pa-aftësia) e mësuesit për realizimin e planit.
Nganjëherë mësuesit me përvojë e
nënvlerësojnë planin e mësimit. Por asnjë
mësues nuk mund të përballojë mirë një orë
mësimore pa menduar thellë që më parë se
çfarë do të mësojnë nxënësit në orën e mësimit
dhe si do ta mësojnë atë.
Mësuesi detyrimisht duhet të dijë mirë se
cilat janë objektivat e mësimit, cila është
përmbajtja që do të trajtohet, cilat do të
jenë procedurat që do të ndiqen dhe si do të
zbatohen ato.
Ka mësues që mendojnë se janë më të
suksesshme mësimet e pastrukturuara, të
paplanifkuara. Ata besojnë se nxënësit e
gjejnë rrugën e tyre drejt të mësuarit të vërtetë
më mirë në situata të tilla. Kjo tezë është
shumë e diskutueshme. Veçanërisht mësuesit
e rinj, duhet t’u shmangen mendimeve të tilla,
sepse mësimet të zhvilluara ashtu, shpesh
përfundojnë në rastësi të padëshirueshme dhe
herë-herë në kaos.
Studiuesit sugjerojnë që edhe mësuesit me
përvojë duhet t’i kushtojnë kujdes planeve të
tyre mësimore, nëse duan të vazhdojnë të jenë
të suksesshëm. Por ata mund të mos e shkruajnë
planin e mësimit në mënyrë të hollësishme.
Planifkimi i kujdesshëm siguron një
familjarizim të mirë me përmbajtjen dhe i jep
për këtë arsye mësuesit besim e siguri tek vetja.
Duke e ditur mirë atë që po bën, ai ballafaqohet
lirshëm me nxënësit, i jep mësimit strukturë,
organizim e vijueshmëri, përdor në mënyrë
racionale kohën.
27
LIBËR PËR MËSUESIT
Funksionet e planit të mësimit
Plani i mësimit:
- ndihmon veprimin,
- jep strukturën, organizimin e mësimit,
- ndihmon të shfrytëzohet drejt koha sipas hapave dhe detyrave të parashikuara,
- ndihmon mësuesin për të qartësuar tipin e të mësuarit e të nxënies për çdo mësim,
- përqendron mësuesin në çështjet kryesore,
- ndihmon mësuesin të përzgjedhë mirë mjetet mësimore,
- e familjarizon mësuesin me përmbajtjen,
- tregon përgatitje të mirë të mësuesit para nxënësve,
- ndihmon për planifkimet e ardhshme (sidomos për zhvillimin e të njëjtit mësim me një grup
tjetër nxënësish) nëpërmjet mbajtjes së shënimeve.
Elementet kryesore të planifkimit e përgatitjes së mësimit
1. Përzgjedhja e objektivave mësimorë
Objektivat mësimorë (të programit lëndor, të kreut, të mësimit) janë tri llojesh:
a) Për njohuritë (p.sh. “të gjejnë prodhimin kartezian të dy bashkësive të fundme”). Foljet që
përdoren më shpesh për t’i karakterizuar këto objektiva, janë: të gjejnë, të përshkruajnë, të
njehsojnë, të tregojnë, të dallojnë etj.
b) Për aftësitë (p.sh. “të zbatojnë njohuritë mbi njëvlershmërinë për të zgjidhur ekuacione
që sillen në trajtën ax+b=0”). Foljet që përdoren më shpesh për t’i karakterizuar, janë: të
përdorin, të zbatojnë, të krahasojnë, të mbledhin informacion etj.
c) Për qëndrimet (p.sh. “të vlerësojnë rolin e metodës për gjetjen e vlerave ekstremale të
funksionit në praktikë”). Foljet që përdoren më shpesh për t’i karakterizuar janë: të vlerësojnë,
të diskutojnë, të debatojnë etj.
2. Përzgjedhja e përmbajtjes së mësimit
3. Përzgjedhja e veprimtarive në mësim
4. Përzgjedhja e mjeteve dhe krijimi i kushteve për mësim
4. Parashikimi i mënyrës së drejtimit dhe të vlerësimit të nxënësve.
Etapat për të përgatitur një plan ditor mësimi
I. Para se të ulet për të shkruar një plan ditor, mësuesi duhet të mendojë e të shënojë:
- qartësimin e qëllimit dhe të objektivave të mësimit;
- zbulimin e vlerave kryesore të mësimit (për t’ia paraqitur klasës);
- qartësimin e veprimtarive në orën e mësimit, duke veçuar veprimtarinë kulmore;
- përzgjedhjen e metodave më të përshtatshme që do të përdoren;
- përzgjedhjen e materialeve ilustruese më të përshtatshme që ka në dispozicion;
- përzgjedhjen e teknikave më të mira të vlerësimit;
- parashikimin e punës me grupe a individë të veçantë;
- parashikime për lidhjen e mësimit me temat e tjera të lëndës ose me lëndët e tjera;
- parashikimin e përdorimit të T.I.K.
II. Gjatë hartimit të planit të mësimit, mësuesi duhet të mbajë parasysh këto parime (pavarësisht
nga formati i zgjedhur për planin):
- qëllimi është në përshtatje me objektivat lëndore dhe objektivat e kreut;
- çdo objektiv mësimor synon një arritje të të nxënit;
- mësimi i planifkuar të jetë i realizueshëm;
28 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
- veprimtaritë mësimore të mbështesin objektivat e vëna;
- çdo veprimtarie i duhet lënë kohë e mjaftueshme.
Klasifkimi i mësimeve
Mësimet ndahen në dy lloje të mëdha:
- Me shtjellim të njohurive të reja;
- Për përpunim të njohurive (këtu hyjnë mësimet për ushtrime, për punë laboratori, për
përsëritje, për testime, për projekte kurrikulare etj.).
Shkurt për përsëritjen
Nëpërmjet mësimeve të përsëritjes mësuesi i
ndihmon nxënësit të vendosin rregull në morinë
e njohurive të sapo mësuara d.m.th. të nxjerrin
në pah konceptet e metodat përshkuese të
kapitullit dhe ato njohuri që duhet të nguliten
fort në kujtesë.
Ka rëndësi shumë të madhe metodologjia
e përsëritjes. Disa mësues u parashtrojnë
vetë nxënësve një përmbledhje të kreut,
duke besuar se ata e bëjnë këtë më mirë se
sa vetë nxënësit dhe në këtë mënyrë nxënësit
përftojnë më mirë. Të tjerë mësues përpiqen
të stërvitin nxënësit që të përmbledhin ata vetë
atë që kanë mësuar për disa orë mësimore; u
japin detyrë të kalojnë “diagonalisht” faqet e
tekstit, të mbajnë shënim gjërat themelore, të
mbajnë shënim atë çka nxënësit nuk e kanë
fort të qartë.
Përsëritja e një kreu nuk ka qëllim vetëm një
rimarrje përmbledhtas të tij. Ajo ka vlerë të
madhe për të vërejtur lidhjet midis njohurive,
për të qartësuar strukturën e kreut. Dihet që
faktet mbahen mend më gjatë e konceptet
rishqyrtohen më thellë duke i këqyrur ato në
lidhjet e tyre të brendshme. Por, përsëritja
shkon më tej, sepse shqyrtimi i strukturës
së brendshme të kreut është i mirë, por jo i
mjaftueshëm.
Dihet që njohuritë e reja të një kreu janë të
lidhura me njohuritë e kreut paraardhës, me
lëndën e zhvilluar në atë vit, me lëndën e
zhvilluar në vitet e mëparshme, bile me lëndën
e zhvilluar në vitet e tjera. Është kryesisht
përsëritja ajo që e vendos çdo njohuri të re
në mozaikun e njohurive të lëndës, të fushës
kurrikulare dhe të kurrikulës në tërësi. Në
mënyrë të gabuar disa mësues e shkurtojnë
kohën e përsëritjes ose e kthejnë atë në një
farë konsultimi para testimit për një apo disa
kapituj.
Përsëritja është përherë e domosdoshme, pasi
vetëm nëpërmjet saj nxënësit:
- nxjerrin në pah konceptet e faktet themelore,
- përvijojnë strukturën e kreut (d.m.th. lidhjen
midis koncepteve e fakteve themelore),
- integrojnë njohuritë e ftuara me njohuritë e
mëparshme.
Më poshtë do të fasim kryesisht për planifkim
e mësimeve me shtjellim të njohurive të reja.
Përshtatja e veprimtarive me nevojat mësimore
Pas caktimit dhe përshkrimit të objektivave mësimore përcaktohen veprimtaritë mësimore, së
bashku me mënyrën për organizimin dhe drejtimin e tyre.
Për zgjedhjen e veprimtarive udhëhiqemi nga këto parime:
1. Mësuesi ta zgjedhë llojin e veprimtarisë në përputhje me objektivat. Këshillohet të mos
mbështetet në një metodë të vetme, por në strategji e taktika që kombinojnë modelet, metodat
e procedurat.
2. Dallohen veprimtari hyrëse, veprimtari motivuese për të flluar mësimin, veprimtari
zhvilluese për ta mbajtur mësimin në proces, veprimtari kulmor edhe veprimtari vlerësuese.
Veprimtari të ndryshme mund të luajnë role të ndryshme në procesin e mësimit (disa
29
LIBËR PËR MËSUESIT
janë të mira për motivim, disa për sqarim, disa për zhvillimin e aftësive e disa janë multi-
funksionale).
3. Veprimtaritë në mësim duhet të zgjidhen në përshtatje me mundësitë e nxënësve, elasticitetin
e tyre, stilin e të nxënit sepse nxënës të ndryshëm reagojnë në mënyra të ndryshme ndaj
metodave të ndryshme.
4. Veprimtaritë mësuesi t’i zgjedhë duke marrë në konsideratë edhe mundësitë e pëlqimet e
tij.
5. Për organizimin e veprimtarive duhen mbajtur parasysh edhe faktorë të tillë si koha,
hapësira, pajisjet, shëndeti dhe siguria.
6. Strategjitë e taktikat e mësimdhënies, që mishërohen në veprimtaritë, të jenë të përshtatshme
për çështjen dhe lëndën që mësohet.
7. Secila veprimtari të synojë të paktën njërin nga objektivat e mësimi dhe për çdo objektiv
të ketë të paktën një veprimtari që synon tek ai objektiv.
Veprimtaritë sipas strukturës E.R.R (Evokim; Realizim;
Refektim)
Evokimi
Në këtë fazë të mësimdhënies nxënësit rikujtojnë çfarë dinë rreth temës. Është faza ku nxënësi
motivohet për atë çfarë do të ndodhë më pas. Shërben si urë lidhëse e njohurive që ka nxënësi
me njohuritë e reja që do të merren.
Realizimi i kuptimit
Në këtë fazë merren njohuritë e reja. Mësuesi drejton dhe orienton drejt të nxënit. Të gjitha
veprimtaritë kanë të bëjnë me të kuptuarit e njohurive të reja. Nxënësi vëzhgon, eksperimenton,
diskuton, bën pyetje, shkëmben mendime etj.
Refektimi
Është faza ku nxënësi do të shprehë idetë, mendimet dhe përmbajtjen me fjalët e tij. Është
faza ku njohuritë vihen në një kontekst të ri. Aktivitetet këtu kanë karakter krijues, analizues,
përgjithësues, refektues, vlerësues etj. Në këtë fazë konsolidohet informacioni i ri.
Formati i planit mësimit
Në përgjithësi çdo plan ditor përbëhet nga katër blloqe:
- Objektivat
- Metodologjia
- Burimet e mësimdhënie-mësimnxënies
- Vlerësimi
Këto blloqe mund të zbërthehen në disa formate
Modeli i propozuar nga Instituti i Zhvilimit të Arsimit (IZHA)
1. Tema e orës së mësimit
2. Objektivi përkatës i programit mësimor
3. Objektivi (objektivat) e orës së mësimit
4. Procedurat që do të ndiqen
5. Vlerësimi
6. Detyrat e shtëpisë
7. Refeksione
30 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
Zbatimi i planit të mësimit
Rekomandohet përgjithësisht që të zbatohet me përpikmëri plani i hartuar i mësimit, duke
shmangur improvizimet. Frymëzimet impulsive vërtet të mira janë shumë të rralla.
Por plani është një mjet për të arritur një qëllim. Nëse diçka më e mirë lind gjatë zhvillimit të
mësimit, mësuesi është i lirë ta përdorë atë.
Ekzistojnë së paku tre lloj situatash ku mund e duhet shkëputur nga plani i parapërgatitur.
1. Kur mësimi i planifkuar shkon keq dhe duhet bërë diçka për ta shpëtuar atë.
2. Kur ka ndodhur (ose ndodh) diçka e rëndësishme para (ose gjatë mësimit).
3. Kur vetë nxënësit e kërkojnë ndryshimin.
Mësuesi e sheh në fytyrat e nxënësve nëse mësimi po ndiqet e po kuptohet. Nëse kjo nuk ndodh,
ai duhet të ndryshojë metodën, duke e thjeshtuar trajtimin.
Disa herë të tjera nxënësit shtrojnë pyetje për çështje që ia vlen të ndiqen në detaje; në rrethana
të tilla mësuesi mund të braktisë planin e parapërgatitur dhe të merret me problemin e pozuar.
Herë të tjera, brenda ose jashtë klasës ndodhin ngjarje me rëndësi, që imponojnë heqjen dorë
nga plani i parapërgatitur. Në rastin e një ngjarje me rëndësi kombëtare apo për shkollën, mund
të ndërpritet zhvillimi i mësimit duke biseduar për të, ndonëse ajo mund të mos ketë lidhje të
drejtpërdrejtëe me mësimin që zhvillohet. Për një ngjarje shumë emocionale, mund të lihen
nxënësit të shprehen rreth saj për disa minuta në fllim të mësimit, që të shkarkojnë emocionet
para se t’i përvishen punës.
Kriteret mbi të cilat ju mund të bazoni vendimet tuaja lidhur me zbatimin e planit, janë të
thjeshta:
- çfarë do të ishte dobiprurëse për nxënësit,
- çfarë do ta çonte përpara të mësuarit,
- ç’domethënie ka ndryshimi për lëndën që zhvillohet?
MBI ORGANIZIMIN E PUNËS NË KLASË
Mësuesi ka të drejtë të zgjedhë metodat dhe
mekanizmat më të përshtatshme për organizimin
e mësimdhënies dhe mësimnxënies, me të
vetmin kusht: respektimin e programit dhe
realizimin e synimeve të tij. Është detyra e tij
të organizojë klasën për realizimin e aspekteve
të ndryshme të veprimtarisë së nxënësve në
klasën e vet.
Sa herë që është e mundur, çështjet e reja duhet
të futen në kuadrin e një konteksti të caktuar
(real apo matematik) dhe nëpërmjet një metode
që parashikon hetimin e situatave. Ky kontekst
duhet të zgjidhet i tillë që të ngjallë interesimin
e masës së nxënësve. Hetimi i situatës së
parashtruar nxënësve, duhet të kombinohet
me fjalën e mësuesit dhe diskutimin në klasë.
Në hapin e parë kjo situatë duhet të jetë e
strukturuar prej mësuesit, në mënyrë që të
sigurohet përfshirja e masës së nxënësve në
mësim. Një pjesë e kësaj pune rekomandohet
të zhvillohet në grupe të vogla (2-3 nxënës).
Mësuesi duhet t’i bashkojë këto grupe herë
pas here, që ata të bëjnë përshkrimet dhe
argumentimet e tyre për detyrat e vëna dhe
për zbatimet e tyre, pa e mbyllur diskutimin ai
duhet t’i udhëheqë nxënësit kur ka moskuptime
ose gabime.
Gjatë përvetësimit të lëndës nxënësit duhet
të ndjehen të shpenguar e të inkurajuar që të
japin mendime, të diskutojnë e të bëjnë pyetje.
Ata duhet të edukohen si me shprehitë e punës
së pavarur individuale, po ashtu edhe me ato të
punës së përbashkët d.m.th të punës me grup.
Nxënësve duhet t’u jepet kohë e mjaftueshme
për t’u menduar mirë; të vazhdojë edukimi i
tyre me zakonin që të mos nguten, të mos
31
LIBËR PËR MËSUESIT
përgjigjen përciptas, të ndalen kur nuk kuptojnë.
Mësuesi nuk duhet të ngutet të korrigjojë e t’i
presë fjalën nxënësit që gabon; pa mohuar
rëndësinë e përgjigjes së saktë, e rëndësishme
është të evidentohet se si ka menduar nxënësi
për të dhënë përgjigjen, prandaj mësuesi duhet
të hapë butë-butë shtigje për vetëkorrigjim për
nxënësin që gabon.
Gjatë punës mësuesi duhet të mbajë parasysh
që çdo nxënës të mos ngarkohet më tepër
sesa mund të mbajë, të mos detyrohet që të
kopjojë.
Rekomandohet që parashtrimi i materialit
mësimor në temat ku merr njohuri të reja, të
ndjekë këtë ecuri didaktike: një shembull ose
një ushtrim përgatitor synon të krijojë tek
nxënësit, nëpërmjet hetimit të situatës, një
hamendje të caktuar. Kjo kontrollohet më tej
nëpërmjet shembujsh (a kundërshembujsh)
dhe ushtrimesh (shpesh gjysmë të zgjidhura).
Pas konsolidimit të hamendjes dhe formulimit
të saj, në trajtën e një përfundimi përgjithësues,
në lëndë si matematika, kalohet në vërtetimin
e tij (këtu parashikohen shkallë të ndryshme
rigoroziteti në profle të ndryshme). Më tej
kalohet në zbatime, fllimisht të thjeshta, por
të larmishme. Duhet mbajtur mirë parasysh se
për zotërimin e koncepteve dhe të metodave
lëndore ka rëndësi të madhe larmia e
interpretimeve dhe zbatimeve të tyre. Për këtë
qëllim dhe në kuadrin e organizimit të punës së
pavarur a në grup të nxënësve, një rol qendror
luan zgjedhja e çështjeve dhe problemeve që u
parashtrohen atyre. Për të realizuar me sukses
këtë zgjedhje duhet të mbahet parasysh.:
a. A kanë të bëjnë ato më aftësitë që
kërkohet të zhvillohen tek nxënësit?
b. A është i kuptueshëm konteksti i tyre për
një nxënës të klasës së shqyrtuar?
c. Nëse jo, a janë dhënë tërë udhëzimet e
njohurive për t’i zgjidhur?
d. A ka zgjidhja e tyre vlera në pikëpamje
të metodës?
Nxënësve duhet t’u jepet mundësia të ushtrojnë
dendur veprimtari të ndryshme, si krahasimi
(për të zbuluar vetitë e përgjithshme dhe ato
të veçantat), klasifkimi dhe modelimi si forma
të abstragimit. Ata duhet të inkurajohen të
vëzhgojnë dhe të përshkruajnë me modele të
larmishme lëndore, situata e modele të botës
përreth si p.sh. nga botanika, arkitektura, bota
e kristaleve etj. Theksi kryesor do të vihet në
lidhjen e lëndës me botën në të cilin nxënësit
jetojnë; duhet të evidentohet që lënda është e
zhvilluar nga nevojat e botës reale dhe ajo lëndë
që ata mësojnë ka zbatime të dobishme në një
gamë të gjerë kontaktesh dhe për një kohë të
gjatë. Në këtë mënyrë puna për përvetësimin
e lëndës do të bëhet interesante për ta, sepse
do të mbajë parasysh interesat e tashme dhe të
ardhshme të nxënësve.

PUNA MBI PROJEKTET KURRIKULARE
Projekti kurrikular është një përpjekje për t’i
dhënë zgjidhje një situate për të cilën nxënësit
nuk kanë një përgjigje të gatshme dhe për të
cilën duhet të rrëmojnë në njohuritë e nxëna
shkollore e më tej.
Projekti kurrikular nuk reduktohet thjesht në
sistemimin e informacioneve të qëmtuara
në tekstin shkollor e në burime të tjera; ai
përmban edhe punë origjinale, ku shfaqet
qëndrimi vetjak i nxënësit. Sensi i një projekti
kurrikular është zbatimi i informacioneve,
por niveli më i lartë i zbatimit është nxitja ose
arritja e ndryshimeve përmirësuese.
Projekti kurrikular mund të jetë të paktën tri
llojesh:
Njëri lloj i takon planit të shkollës. Secili
nxënës gjatë tri viteve të gjimnazit duhet të
marrë pjesë në projekte të tilla në të paktën 36
orë mësimore.
Dy llojet e tjera të projektit kurrikular i takojnë
planit mësimor të mësuesit dhe llogariten në
ngarkesën totale të tij në orë mësimore.
Projekti kurrikular mund të jetë thjesht lëndor
ose të përfshijë më tepër se një lëndë; ai mund
32 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
t’i përkasë një fushe të nxëni ose të shtrihet në
disa fusha.
Projekti kurrikular mund të zgjasë disa ditë,
javë ose muaj, por mbyllet kryesisht brenda
një viti shkollor. Projekti kurrikular mund të
merret përsipër nga një ose disa mësues.
Mësuesi mund të zgjedhë projektin kurrikular
si një metodë pune për të shtjelluar njohuritë e
reja ose për përpunimin e njohurive.
Tema e një projekti kurrikular përzgjidhet
nëpërmjet bashkëpunimit të mësuesve me
nxënësit. Mirë është që të ketë propozime nga
nxënësit për këtë përzgjedhje, por mësuesi
duhet të ketë një fond temash, ndër të cilat u
lihet nxënësve të përzgjedhin. Në përzgjedhjen
e temave është mirë që të përfshihen edhe
prindërit.
Në projektin kurrikular mësuesi është në rolin
e lehtësuesit të veprimtarisë së nxënësve. Ai
nuk duhet të jetë anëtar a kryetar i grupit të
nxënësve. Ai nuk duhet t’u diktojë nxënësve se
çfarë të bëjnë, as t’u japë atyre informacione e
përgjigje të gatshme.
Nxënësve duhet t’u bëhet e qartë se përgjegjësia
për suksesin e projektit kurrikular
u takon atyre, por mësuesi do t’u qëndrojë
pranë për çfarëdo pyetje a shqetësim.
Asistenca e mësuesit gjatë viteve të shkollimit
në këtë veprimtari shkon sipas një kurbe
zbritëse.
Mësuesi duhet që vazhdimisht t’i inkurajojë
nxënësit gjatë punës së tyre, të vërë në dukje
anët pozitive që vëren.

Nga mësuesi, për realizimin e projektit kurrikular, kërkohet që:
- Të planifkojë dhe të realizojë orët mësimore të projektit kurrikular.
- Të lehtësojë nxënësit në menaxhimin e projektit.
- Të vëzhgojë mirëkryerjen nga nxënësit të veprimtarive të planifkuara.
- Të vlerësojë nxënësit.
Hartimi i një projekti kurrikular nga mësuesi
Formati tip për një plan të tillë ka këto zëra:
- Titulli i projektit
- Objektivat e projektit
- Lista e njohurive kryesore lëndore që do të përvetësohen a rimerren
- Kontributi i çdo mësuesi bashkëpunues, me orët mësimore përkatëse
- Partnerët në projekt (prindër, OJF etj.)
- Numri i nxënësve ose i klasave që përfshihen në projekt
- Përshkrimi përmbledhës i veprimtarive kryesore (me hapat kryesore, afatet e personat
përgjegjës)
- Burimet kryesore të informacionit
- Përshkrimi i produktit të projektit
- Tematika e secilës orë mësimore në kuadrin e projektit
- Mënyra e vlerësimit të nxënësve
Në ditarin e mësuesit shënohet çdo orë mësimore që i takon një projekti kurrikular
Një nga synimet kryesore të projektit kurrikular është stërvitja e nxënësve për kërkimin e
informacioneve nga burime të tjera sa më të larmishme (internet, kabinet i TIK, bibliotekë
shkolle, qyteti, familjare, media e shkruar a vizive). Një rëndësi të posaçme kanë edhe
informacionet e gjalla-bisedat.
Secili nxënës i përfshirë në projekt plotëson dora-dorës portofolin e projektit; ai duhet ta ketë
të qartë qysh në fllim se do të vlerësohet dhe i duhen bërë të njohura kriteret e vlerësimit.
33
LIBËR PËR MËSUESIT
Vlerësimi i nxënësve në projektin kurrikular
Bëhet duke pasur parasysh këto elemente:
- plani i paraqitur
- zbatimi i planit
- menaxhimi i informacionit
- etika e punës në grup
- kontributi në raportin përfundimtar
- prezantimi i punë së kryer
Mënyra më e mirë e vlerësimit është ajo që kombinon vlerësimin e punës së grupit (notë me
peshën 50%) me atë të nxënësit si individ (notë me peshën 50%).
Nota që merr nxënësi si individ vendoset në bazë të vëzhgimeve të mësuesit dhe të portofolit
të nxënësit.
Projektet kurrikulare si pjesë e përpunimit të njohurive
Projektet kurrikulare mund të përdoren për
përsëritjen (e integruar) të njohurive të një ose
disa kapitujve. Por, në projektin kurrikular nuk
ka objektiva për përvetësimin e njohurive të
reja; në të ka objektiva vetëm për përforcimin
e njohurive të mësuara më parë.
Kombinimi i njohurive të disa kapitujve për të
zgjidhur një situatë problemore, transferimi i
njohurive të një lënde për të zgjidhur probleme
të një lënde tjetër e sidomos në situata reale, i
stërvit nxënësit të kuptojnë më thellë konceptet
e metodat kryesore të lëndës.
Mund të ndodhë që nxënësit, në procesin e
kërkimit të informacioneve, të hasen edhe me
njohuri që nuk i kanë hasur më parë. Por, atyre
nuk duhet t’u kërkohet të mbajnë mend njohuri
që nuk përmbahen në program dhe sidomos
nuk duhet të vlerësohen me notë për to.
Projekti kurrikular në planin mësimor vjetor të mësuesit
Projekti kurrikular shënohet në këtë plan po ashtu si edhe kapitujt lëndorë. Por, mësuesi nuk është
i detyruar t’i paracaktojë të gjitha temat e projektit kurrikular, qysh në fllim të vitit shkollor.
Të gjitha orët mësimore që janë parashikuar për projekte kurrikulare zhvillohen sikurse orët e
tjera lëndore, d.m.th. me të gjithë klasën, në praninë e mësuesit.
Disa orë janë të përbashkëta për secilin projekt kurrikular. Të tilla janë orët për:
- të lehtësuar nxënësit në përzgjedhjen e temës (temave);
- të këshilluar nxënësit gjatë zhvillimit të punës me projektin;
- prezantim nga nxënësit të gjetjeve të ndërmjetme të projektit;
- përgatitje për përfundimin e projektit.
Një pjesë të mirë të kohës për punën me projektin, nxënësit e harxhojnë në klasë, ku shtrojnë
pyetje për mësuesin etj.
Orët brenda në klasë shënohen në regjistër nga secili mësues, krahas orëve të tjera të lëndës.
Shembull projekti kurrikular
Lënda: Matematikë, Klasa XI
Titulli: Veçimi i një shkronje në një formulë
Sasia e orëve të planifkuara në planin mësimor: 5
Koha: 1 muaj e gjysmë (1 Mars - 15 Prill)
Objektivat:
1. Të gjithë nxënësit e klasës të jenë të aftë të veçojnë sipas kërkesës njërën nga shkronjat
(ndryshore reale) në formulat e trajtës y=ax+b;y=(a+b)x+c;y= ; y=ax
2
; y=ax
3
; në
34 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
situata matematikore, të lëndëve të tjera mësimore ose në situata jetësore, direkt apo duke
përdorur makinën llogaritëse të thjeshtë.
2. Të gjithë nxënësit të gjejnë vlerën e y kur njihet x në formulat y=sinx;y=cosx ( 0
2
x < <
π
); y=a
x
;

y=log
a
x(a>1), duke përdorur makinën llogaritëse shkencore.
3. 90% e nxënësve të klasës të jenë të aftë të veçojnë njërën nga shkronjat (ndryshore racionale)
sipas kërkesës në formulat e trajtës
2 2 2
; ( ) ; y ax n y a x m n y ax bx c + − + + + në situata matematikore, të lëndëve të tjera
mësimore ose situata jetësore.
4. 70% e nxënësve të klasës gjejnë vlerën e ndryshores x;y kur njihet tjetra (duke diskutuar për
mundësinë e kryerjes së këtij procesi sipas vlerës së parametrit) në formulat y=asinx;y=acosx;
; log
x
a
y ca y d x .
5. 50% e nxënësve të klasës gjejnë vlerën e njërës ndryshore kur njihet tjetra në formulën
y=asinx+bcosx.
Njohuritë kryesore lëndore që do të përdoren
1. Njëvlershmëria e ekuacioneve me një ndryshore.
2. Zgjidhja e ekuacionit të fuqisë së parë me një ndryshore.
3. Zgjidhja e ekuacionit të fuqisë së dytë me një ndryshore.
4. Zgjidhja e ekuacioneve eksponenciale e logaritmikë
5. Zgjidhja e ekuacioneve trigonometrike elementare.
6. Njohuritë e marra në klasat e mëparshme lidhur me veçimin e një shkronje në një
formulë.
Kontributet e mësuesve bashkëpunues
1. Mësuesi i fzikës (2 orë)
- Evidentimi i formulave të lëndës në klasat 10,11
- Shtrim situatash që hasen dendur në këtë lëndë, duke kërkuar veçimin e një shkronje në
një formulë.
2. Mësuesi i kimisë dhe i biologjisë (2 orë)
- Evidentimi i formulave të lëndës në klasat 10,11
- Shtrim situatash që hasen dendur në këtë lëndë, duke kërkuar veçimin e një shkronje në
një formulë.
Partnerë në projekt
Prindërit e nxënësve të shkollës me profesione të tilla, si: inxhinierë, teknikë, ekonomistë etj.
Numri i nxënësve të përfshirë në projekt: Të gjithë nxënësit e klasës.
Veprimtaritë kryesore
Nr Veprimtaria Afati Përgjegjësi
1
Hartimi i një liste paraprake formulash të njohura (nga
të gjitha fushat)
Java I Mësuesit
2
Hartimi i një liste paraprake burimesh informacioni (të
të gjitha llojeve)
Java I
Mësuesi me
nxënësit
3 Përcaktimi i detyrës konkrete për secilin nxënës Java I Mësuesi
35
LIBËR PËR MËSUESIT
4
Përdorimi nga nxënësit i literaturës mësimore të
rekomanduar
Java II Secili nxënës
5
Takime për hapje horizonti me mësuesit e lëndëve
tekniko-shkencore
Java II
Mësuesit
6 Kërkim në burime të tjera informacioni Java III Secili nxënës
7 Fillim i plotësimit të portofolit me gjetjet kryesore Java III Secili nxënës
8
Diskutim në klasë i gjetjeve kryesore, me evidentimin e
mangësive dhe të rrugëve për plotësim
Java III
Mësuesi dhe
nxënësit
9
Hartimi i draftit përfundimtar individual nga secili
nxënës
Java IV Secili nxënës
10
Puna për hartimin e draftit përfundimtar përmbledhës
me gjetjet kryesore
Java V
Mësuesi me
nxënësit
11
Dorëzimi produktit përfundimtar (raportit) si edhe i
portofoleve të secilit nxënës
Java VI Nxënësit
12 Prezantimi i raportit Java VI
2-3 nxënës të
përzgjedhur nga
klasa
Burimet kryesore të informacionit
1. Tekstet mësimore të matematikës (për klasat 9,10,11).
2. Tekstet mësimore të lëndëve tekniko-shkencore (për klasat 9,10,11).
3. Biseda me specialistë të profleve të ndryshme tekniko-shkencore dhe ekonomike.
4. Vëzhgime të dukurive natyrore, teknike e sociale
5. Ndjekje emisionesh televizive adekuate (Discovery; Explorer etj)
6. Përdorim CD të posaçme
7. Biseda me prindër për probleme jetësore (buxheti i familjes, depozitat, huatë, kreditë etj.).
Produkti i pritshëm i projektit
Raport i argumentuar ku të përshkruhen formulat kryesore me të cilat nxënësit e kësaj moshe
hasen në këtë fazë të përvojës së tyre mësimore e jetësore, së bashku me rrugët optimale për të
shprehur në këto formula njërën nga ndryshoret në varësi të tjetrës.
Tematika e orëve të planifkuara në planin mësimor
1. Ndarja e detyrave për secilin nxënës, së bashku me literaturën e rekomanduar mësimore.
2. Realizimi i bisedave me mësuesit e lëndëve tekniko-shkencore
3. Diskutimi në klasë i rezultateve kryesore paraprake të arritura nga nxënësit
4. Përzgjedhja e rezultateve kryesore për raportin përfundimtar.
5. Prezantimi i raportit
Mënyra e vlerësimit të nxënësve
Bëhet sipas kritereve të pranuara e të shpallura, duke nxjerrë notën e nxënësit sipas formulës
ku n
k
është nota e klasës si grup n
i
është nota e nxënësit si individ
36 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
MBI VLERËSIMIN FORMUES NË MATEMATIKË NË KLASËN XI
Tri llojet më të përdorshme të vlerësimit në
klasë (pa përfshirë vlerësimin me qëllim
klasifkimi a vendosje) janë:
• Vlerësimi diagnostikues, që synon të zbulojë
shkaqet njohëse, fzike, emocionale, shoqërore
të problemeve që kanë nxënësit, në mënyrë që
të përcaktohen teknikat korrigjuese.
• Vlerësimi formues, i cili mbikëqyr
përparimin gjatë procesit të të nxënit, siguron
një feed-back për të lehtësuar nxënësit dhe për
të korrigjuar gabimet.
• Vlerësimi përmbledhës, që përcakton arritjet
në përfundim të kreut, të vitit a të ciklit për
të vendosur notat dhe për të bërë çertifkimin.
Vlerësimi përmbledhës mund të përdoret për
të gjykuar efektshmërinë e mësimdhënies ose
të procesit mësimor.
Vlerësimi formues është vlerësimi i përditshëm
dhe i vazhdueshëm që u bëhet nxënësve (e
që shprehet me notë) për pyetjet, kërkesat
e detyrat që u jepen në klasë, për detyrat e
shtëpisë, për përgjigjet, për testet kohëshkurtër
etj. Ai ka për qëllim kryesor përmirësimin e
cilësisë së të mësuarit dhe jo thjesht kontrollin
ose diferencimin e nxënësve. Ky vlerësim
duhet përdorur për feed-back gjatë procesit të
mësimdhënies e të nxënies, sepse gjatë këtij
lloj vlerësimi mësuesi nxjerr në pah dhe ndreq
në mënyrë të shpejtë dobësitë dhe të metat e
nxënësve. Përdorimi i këtij vlerësimi diktohet
edhe nga fakti që, siç pranohet gjerësisht, ora
e mësimit nuk është e motivuar dhe shpesh
herë bëhet e pakëndshme, kur nuk përdoret
vlerësimi formues, por pritet të mbarojë kreu
dhe pastaj të bëhet vlerësimi (qoftë edhe me
teste) i nxënësve.
Gjatë vlerësimit formues, duke përdorur në
mënyrë të vazhdueshme një numër teknikash
vlerësimi të thjeshta e të shpejta, mësuesit
mund e duhet të marrin informacion për atë që
nxënësit kanë mësuar aktualisht, për atë që u
mbetet të mësojnë dhe të përforcojnë. Duke u
mbështetur në rezultatet e vlerësimit formues,
mësuesit duhet t’i këshillojnë nxënësit se si të
përmirësojnë të nxënit.
Format më të përdorshme të vlerësimit formues
në matematikë, në gjimnaz janë:
- vlerësimi me notë për pyetjet në tabelë,
- vlerësimi për aktivizim në klasë, gjatë
zbatimit të materialit të kaluar dhe
parashtrimit të materialit të ri,
- vlerësim për aktivizimin me punën në
grupe,
vlerësim me teste kohëshkurtër për
përvetësimin e një teme të caktuar,
- vlerësim për kryerjen e detyrave të
shtëpisë.
- Vlerësimi formues nuk këshillohet të
bëhet me të njëjtën teknikë vlerësimi,
sepse nxënësit familjarizohen me të dhe i
përgatisin përgjigjet pa i kuptuar çështjet.
Mendojmë se është e dobishme praktika
e të mësuarit të nxënësve të teknikave për
vetëvlerësim, që nxisin integrimin e të mësuarit
në klasë dhe të mësuarit jashtë saj. Praktikimi i
teknikave të vetëvlerësimit i ndihmon nxënësit
gjithashtu të ftojnë shprehi për të menduarit
dhe për të vlerësuarit vetjak.
Në lëndën e matematikës në gjimnaz konceptet
synohet të formohen nëpërmjet trajtimit të
situatave problemore. Itinerari i zotërimit të
njohurive është menduar të jetë spiral dhe jo
linear; ato mendohen të përvetësohen jo me
paraqitjen e tyre të parë dhe as me përsëritje
të thjeshtë, por pas plotësimeve dhe thellimeve
nëpërmjet rimarrjes aktive.
Gjatë vlerësimit formues duhet mbajtur
parasysh se aktiviteti matematik i nxënësve në
secilin profl përfshin observimin (vëzhgimin),
abstragimin, eksperimentimin dhe vërtetimin.
Parashtrimi i përmbajtjes së re si rregull duhet të
artikulohet me studimin e situatave të larmishme,
që shërbejnë si motivim, si çështje që kërkojnë
zgjidhje apo si mbështetje e zbatim i këtij
parashtrimi dhe nxënësi duhet të vlerësohet, në
mënyrë të vazhdueshme për sasinë dhe cilësinë
e aktivizimit të tij në këto aspekte (të paktën një
herë në 6-7 orë mësimi).
37
LIBËR PËR MËSUESIT
Gjatë vlerësimit formues kujdes duhet t’i
kushtohet përvetësimit të koncepteve dhe
metodave kryesore të lëndës, si bazë e formimit
matematik të nxënësve. Në këtë kuadër, gjatë
vlerësimit formues duhet të mbajmë parasysh
se nuk ka rëndësi riprodhimi i vërtetimit të një
teoreme dhe zbatimi mekanik i saj në një situatë
standarde, nëse nxënësi nuk ka të qartë thelbin
e saj dhe nuk është i aftësuar për ta zbatuar atë
në situata të larmishme, qoftë edhe të thjeshta.
Si rregull, në çdo orë mësimi kryhen ushtrime
(në radhë të parë zbatime të thjeshta) për të
kuptuar thelbin e koncepteve dhe metodave
matematike dhe si modele të punës së pavarur
në shtëpi. Puna e pavarur me ushtrimet dhe
zbatimet në klasë duhet të zërë jo më pak se
40% të kohës së mësimit. Gjatë shtjellimit të
materialit mësimor mësuesi duhet të krijojë
situata problemore të strukturuara për të vënë
në lëvizje mendimin e pavarur të nxënësit.
Strukturimi i pyetjeve të shtruara klasës, bën
që secili nxënës të angazhohet në punë të
pavarur, sipas mundësive të veta, me një kohë
të mjaftueshme për të përvetësuar përmbajtjen
deri në një nivel të caktuar arritjeje, për të cilin
ai mund të vlerësohet edhe në vend.
Konceptimi i lëndës dhe mënyra e realizimit të
saj duhet të thyejë kornizat tradicionale të orës
së mësimit. Trajtimi i materialit të ri mësimor
jo rrallë duhet të bëhet me tekst përpara, sepse
nxënësit duhet të plotësojnë në të kërkesat që
janë lënë qëllimisht pa u plotësuar, të zgjidhin
ushtrimet apo të analizojnë shembujt.
Në shumicën e temave, ora e mësimit duhet të
përbëjë një sintezë të dhënies e të kontrollit të
njohurive, të vlerësimit të dijeve e shkathtësive
(shprehive) dhe vlerave tek nxënësit. Në këtë
këndvështrim format tradicionale të kontrollit
e të vlerësimit të nxënësve, që janë mbështetur
në riprodhimin gojor të materialit mësimor, të
lidhur me binomin mësues-nxënës (në tabelë)
dhe me një numër të vogël nxënësish të
vlerësuar janë të papranueshme.
Kontrolli dhe vlerësimi formues i nxënësve
duhet të jetë i larmishëm, i lidhur më tepër me
veprimtarinë matematike të nxënësve në klasë,
jo i mbështetur kryesisht në riprodhimin gojor të
materialit mësimor, jo i kufzuar në një interval
kohor të caktuar. Ai përfytyrohet i shkrirë me
veprimtarinë matematike të nxënësve, duke
siguruar pjesëmarrje të plotë të tyre në punë.
Mësuesi duhet të jetë vazhdimisht në kontakt
me punën e nxënësve në bankë gjatë gjithë orës
së mësimit. Ai duhet të vrojtojë e të vlerësojë jo
vetëm çka di nxënësi, por si e mëson, si vepron
për ta zbatuar, si nxjerr përfundime etj. Në këtë
mënyrë, gjatë këtij lloj vlerësimi, nxënësi është
më i çliruar nga emocionet dhe nga ana tjetër
krijohen mundësi më të mëdha për kontakte e
ndihmë të diferencuar tek nxënësit.
Natyrisht, format e larmishme të kontrollit
të shtrirë në trajtimin e materialit të ri (dhe
vlerësimi përkatës) nuk përjashtojnë vlerësimin
e nxënësit të ngritur në tabelë ose vlerësimin
masiv të pjesshëm (me teste të shkurtra).
Nxënësi duhet të regjistrojë në kujtesë një sërë
faktesh të rëndësishme matematike. Por kjo
nuk do të thotë që në të mësuarit e matematikës
kujtesa e tij të ngarkohet tej mase me rregulla e
formula të ndryshme, kur këto mund të gjenden
nga manualet, tabelat dhe tekstet. Prandaj
vlerësimi nuk duhet të bazohet në kujtesën
mekanike; të mbahet parasysh se aftësimi i
nxënësve për të kërkuar në këto materiale
ndihmëse, formulat dhe faktet që nevojiten
për zgjidhjen e ushtrimeve ose për vërtetimin
e pohimeve të ndryshme, veçanërisht kur
ato i përkasin temave të zhvilluara më parë,
pasqyron shkallën e formimit matematik të tij
dhe duhet vlerësuar.
PROCEDURA E VLERËSIMIT
Sistemi i vlerësimit që rekomandohet të zbatohet në gjimnaz është krahasimi me standardet
e vendosura.
38 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
Një nga problemet më të shpeshta dhe më të ndërlikuara me të cilat ndeshen aktualisht dhe
do të ndeshen deri në një të ardhme të afërt mësuesit në gjimnaz është gjykimi i statusit dhe i
përparimit të nxënësit në intervale të ndryshme kohe, vënia e notave. Është e qartë që vlerësimi
duhet të ndjekë qëllimet arsimore, objektivat mësimore, objektivat e vlerësimit. Vlerësimi duhet
të mbështetet mbi një sasi të mjaftueshme të dhënash në të cilat duhet të përfshihen edhe këto
elemente:
- vlerësimi me notë për përgjigjet në tabelë
- vlerësimi i aktivizimit nga vendi
- vlerësimi i ndihmesës gjatë punës në
grup
- testet në fund të kapitullit
- testet në fund të semestrit
- testet në fund të vitit
- provimet vjetore
- provimi i pjekurisë
Vlerësimi me notë
Siç dihet, nota përdoret për të paraqitur rezultatin e arritjeve dhe të përparimit akademik të
nxënësit. Ajo ka për qëllim të dëshmojë për arritjet e nxënësit, për të drejtuar te nxënësit e tij, për
të drejtuar zhvillimin vetjak të nxënësit deri në diplomimin e tij, për të informuar prindërit për
nivelin e përparimit të fëmijëve të tyre etj. Për këto arsye mendojmë që vlerësimi me notë është
i domosdoshëm në gjimnaz.
Nota nuk duhet vendosur si rezultante e arritjeve akademike dhe sjelljeve disiplinore të nxënësit,
por vetëm e arritjeve akademike. Ajo duhet bazuar në standarde të caktuara dhe në burime të
shumta.
Vlerësimi me notë mund të përdoret edhe për të matur punën në grup dhe aktivizimin
në klasë gjatë trajtimit të materialit mësimor. Për të bërë vlerësimin e punës në grup dhe
aktivizimin në klasë shërben listë-kontrolli.
Vlerësimi me notë mund të përdoret edhe për të matur punën në grup dhe aktivizimin
në klasë gjatë trajtimit të materialit mësimor. Për të bërë vlerësimin e punës në grup dhe
aktivizimin në klasë shërben vetëkontrolli.
Vlerësimi i punës në grup duhet të mbajë parasysh këto elemente:
- ndarja e informacionit me të tjerët;
- ndihmesa në ide;
- ndjekja e udhëzimeve;
- shfaqja e iniciativës gjatë zgjidhjes së problemeve në grup;
- dhënia e vlerësimeve për pikëpamjet e të tjerëve.
Vlerësimi i përgjigjeve me gojë të nxënësve ka qenë dhe mbetet një sfdë për mësuesin.
Për të vlerësuar përgjigjen për një pyetje të strukturuar duhet të mbahen parasysh të gjitha
kërkesat në të cilat është ndarë ajo dhe peshën e secilës kërkesë. Në hapin e mëtejshëm vlerësohet
realizimi i secilës kërkesë, duke përdorur metodën analitike dhe duke u bazuar në një përgjigje
ideale të parapërgatitur (e cila gjithashtu strukturohet sipas kërkesave të pyetjes, duke parashikuar
pikët e plota të mundshme për secilën kërkesë). Gjatë vlerësimit, elementet e të shkruarit duhen
vlerësuar jo të ndara nga përmbajtja.
Nxjerrja e notës përfundimtare. Jemi të mendimit se nota përfundimtare për një semestër
në matematikë duhet të bëhet duke marrë parasysh vlerësimet për pyetjet në tabelë, testet,
vlerësimin për punën në klasë, vlerësimin për punën me detyrat e shtëpisë, por me pesha të
39
LIBËR PËR MËSUESIT
ndryshme. Konkretisht propozojmë këtë skemë:
Vlerësimi për pyetjet në tabelë 20%
Testet 50%
Vlerësimi i punës në klasë 20%
Vlerësimi për detyrat e shtëpisë 10%.
Teknika dhe instrumente të matjes gjatë vlerësimit formues
Jo gjithçka që nxënësit nxënë gjatë viteve të gjimnazit në matematikë, mund të matet me anë të
testeve me shkrim. Kështu, gjatë vlerësimit formues, përgjigja e nxënësit në tabelë, aktivizimi
nga vendi, ndihmesa gjatë punës me grup nuk mund të matet me anë të testeve me shkrim, por
me teknika dhe instrumente të tjera.
Vrojtimi i drejtpërdrejtë është një teknikë e përshtatshme, që përdoret në të gjitha nivelet
e shkollimit, pra edhe në shkollën e mesme, sidomos për të vlerësuar aktivizimin nga vendi dhe
ndihmesën gjatë punës me grup. Ai ka si anë të mirë që siguron një kontroll për përparimin e
përditshëm të nxënësit, siguron të dhëna pa cënuar kohën mësimore. Ka si kufzim faktin që
është i vështirë të planifkohet, ka besueshmëri të diskutueshme të dhënash (këto më shpesh janë
cilësore ose përshkruese) dhe nuk shmang dot plotësisht të gjykuarit subjektiv.
Buletini i pjesëmarrjes është një instrument që mund të përdoret gjatë vrojtimit të ndihmesës
në punën me grupe të vogla. Nëpërmjet tij tregohet se kush jep ndihmesë dhe sa të vlefshme
janë ndihmesat. Ai mund të hartohet për një periudhë relativisht të gjatë (një semestër) por duke
bërë shënime të herëpashershme në një tabelë ku janë shënuar emrat e nxënësve të klasës (sipas
vrojtimeve në orët e mësimit).
Shembull: Buletini i pjesëmarrjes në punën me grupe gjatë semestrit të parë të vitit shkollor
2010-2011, në klasën XI të gjimnazit A, është:
Nr. Nxënësi
Tipi i ndihmës
Shumë i mirë I mirë I mjaftueshëm I dobët
1 A.H. III III III II II -
2 B.SH. I II IIII III III
3 B.K. - II IIII II
4 E.L. - - II IIII III
5 E.K. I IIII I IIII II I
6 E.M. - - II IIII IIII
7 E.D. - II IIII III II
8 H.D. - I IIII II IIII I
9 J.B. - II IIII IIII IIII II
10 M.R. - I IIII III I
11 R.A. - I IIII IIII IIII I
12 R.M. IIII I IIII IIII - -
13 R.L. IIII IIII IIII IIII
14 R.K. - I IIII IIII I
40 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
Çdo vijë vertikale në një kuti përfaqëson një pjesëmarrje. P.sh. nxënësi A.H. ka tre pjesmarrje
shumë të mira. tetë pjesëmarrje të mira, dhe dy të mjaftueshme.
Mbi bazën e këtij buletini, në bazë të një shkalle vlerësimi të caktuar, mund të vendoset një notë
për pjesëmarrjen në punën me grupe në fund të semestrit.
Shkalla e vlerësimit që mund të përdoret është kjo:
Nota semestrale për punën me grupe gjendet nga formula:
1 2 3 4
1 2 3 4
10 8 6 4
g
x x x x
n
x x x x
, ] ⋅ + ⋅ + ⋅ + ⋅

, ]
+ + +
¸ ]
ku x
1
, x
2
, x
3
, x
4
,

janë denduritë e ndihmesave të vërejtura gjatë semestrit
(x
1
- denduria e ndihmesës shumë të mirë etj.) duke rrumbullakuar.
P.sh. për nxënësin A.H. kemi n
g
=
Listë-kontrolli është një instrument që përmban një listë konceptesh, shkathtësish (shprehish)
dhe vlerash për të vrojtuar dhe matur p.sh. aktivizimin e nxënësit gjatë punës së pavarur nga
vendi në klasë. Ai lejon të regjistrohet në vazhdimësi përparimi i nxënësit, duke dëshmuar se si
i ka përvetësuar nxënësi njohuritë, shkathtësitë e vlerat që kanë të bëjnë me një pjesë të caktuar
të materialit mësimor (temë, grup temash, kapitull). Nxirren për pjesën e vrojtuar të lëndës
njohuritë, shkathtësitë (shprehitë) e vlerat kryesore që duhet të përvetësojë nxënësi. Për secilin
nxënës, sa herë vrojtohet një element nga kjo listë, bëhet shënimi përkatës:
*shumë mirë, + mirë, x mjaftueshëm, - dobët
Për të bërë vlerësimin me notë mbi bazën e kësaj liste kontrolli, ajo duhet të shoqërohet nga
pesha (në përqindje) që do t’i jepet çdo elementi që do të vlerësohet dhe nga shkalla e vlerësimit
që do të përdoret.
Shembull
Kl. XI e gjimnazit A
Listë kontrolli për temën “Grafku i funksionit”
Njohuritë, shkathtësitë (shprehitë) e vlerat, me peshat përkatëse
a) Përkufzimi i grafkut të funksionit (20%)
b) Ndërtimi i grafkut të funksionit të dhënë me tabelë (15%)
c) Ndërtimi me pika i grafkut të funksionit të dhënë me formulë (25%)
d) Gjetja e vlerës së funksionit, për një vlerë të caktuar të ndryshores,
kur njihet grafku i tij (10%)
e) Gjetja e bashkësisë së përcaktimit të funksionit kur njihet grafku i tij (20%)
f) Gjetja e bashkësisë së vlerave të funksionit kur njihet grafku i tij (10%)
Vlerësimi i nxënësve të kl. XI të gjimnazit A për aktivizimin nga vendi për këtë temë:
Nr. Nxënësi
Elementet e notës
Nota
a b c d e f
1 A.H.
2 B.SH. + + -
3 B.K. + + - -
* *
41
LIBËR PËR MËSUESIT
4 E.L. - -
5 E.K + +
6 E.M. + -
7 E.D + - -
8 H.D + x x x
9 J.B. + x -
10 M.R x x -
11 R.A. x x - x
12 R.M. +
13 AR.L.
14 R.K. - x x
Për vlerësimin e nxënësve me notë është përdorur kjo shkallë vlerësimi:
......
......
a a a b b b f f f
a v
a a b b f f
x p n x p n x p n
n
x p x p x p

⋅ ⋅ + ⋅ ⋅ + + ⋅ ⋅

⋅ + ⋅ + + ⋅
(n
a·v
= nota e aktivizimit nga vendi)
ku: n
i
- nota e vendosur për çështjen “i”
p
i
- pesha e kësaj çështje
x
i
= 1 ose 0, sipas rastit nëse kemi vlerësim apo jo për çështjen “i”.
P.sh. për nxënësin A.H. kemi: për çështjen a: 1· 0,2 · 10 (shifra 1 tregon se për këtë çështje
kemi një vlerësim; shifra 0,2 pasqyron peshën prej 20% të kësaj çështje; shifra 10 tregon
notën përkatëse (shumë mirë). Kështu veprohet edhe për çështjet e tjera. Pra kemi:
Vlerësimi i nxënësit të pyetur në tabelë
Nëse kërkojmë që të pyeturit e një nxënësi në tabelë në lëndën e matematikës të plotësojë synimet
e një vlerësimi formues për të, duke qenë edhe në dobi të formimit matematik të klasës, duhet të
mbahen parasysh disa kërkesa:
1. Pyetja (çështja që pyetet) duhet të jetë e ndryshme nga ajo që punon klasa në mënyrë të
pavarur, por të ketë lidhje me ato çështje që po kontrollohen për klasën.
2. Të kërkojë kohë jo të madhe për t’u zgjidhur (jo më shumë së 10-15 minuta).
3. Të paraqesë interes për klasën dëgjimi i përgjigjes.
4. Të ketë kërkesa jo vetëm për kontrollin e njohurive të kaluara, por të trajtohen edhe
elemente të materialit të ri (në trajtën e punës krijuese të nxënësit).
5. Disa elemente të përgjigjes së nxënësit në tabelë duhet të ndiqen (të dëgjohen) nga klasa
(edhe sikur për këtë asaj t’i duhet të ndërpresë punën e vet).
6. Korrigjimet eventuale t’i kërkohen nxënësit për t’i kthyer vetë fllimisht.
7. Vlerësimi i nxënësit me notë mund të bëhet për këtë ushtrim ose duke i dhënë akoma pyetje
plotësuese në bangë.
Vlerësimi i përgjigjes së nxënësit të pyetjeve në tabelë bëhet në bazë të gjykimit vetjak të
mësuesit, por mbi bazën e standardeve të arritjes. Për të pasur një vlerësim objektiv është
*
*
*
*
42 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
mirë që pyetja të strukturohet në një numër të kufzuar kërkesash.
Vlerësimi i përgjigjes së dhënë nga nxënësi që pyetet në tabelë ka anë pozitive sepse lejon
të maten aftësitë për arsyetim matematik (evidentimi i marrëdhënieve shkak-pasojë; zbatimi
i aksiomave, teoremave dhe përdorimi i përkufzimeve gjatë argumentimit; aftësimi për të
ngritur hipoteza dhe për t’i kontrolluar ato; nxjerrja e përfundimeve; vetëvlerësimi i arsyetimit
të ndjekur) si dhe aftësitë për të komunikuar me gojë dhe me shkrim.
43
LIBËR PËR MËSUESIT
1.1 Ekuacioni i drejtëzës në plan
Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Koordinatat e pikës në plan. Ekuacioni i vijës në plan. Këndi i drejtëzës me
boshtin Ox. Koefcienti këndor.
b) Veti. Largesa midis dy pikave. Trajta e përgjithshme e ekuacionit të drejtëzës në plan.
Ekuacioni y-y
0
=k(x-x
0
). Ekuacioni i drejtëzës që kalon nëpër dy pika të dhëna.
c) Metoda. Metoda koordinative në plan.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë ç’lloj vije paraqet ekuacioni ax+by+c=0 (a
2
+b
2
>0).
• Të gjejnë koefcientin këndor të kësaj drejtëze dhe këndin që ajo formon me boshtin Ox.
• Të shkruajnë ekuacionin e drejtëzës kur njihet një pikë dhe koefcienti këndor i saj.
• Të shkruajnë ekuacionin e drejtëzës që kalon nëpër dy pika të dhëna.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi përqendrohet në përsëritjen e njohurive
të trajtuara në klasën X dhe në zhvillimin e
aftësive të ftuara. Rekomandohet që mësuesi
t’u vërë si detyrë paraprake nxënësve rikujtesën
e këtyre njohurive, duke bërë përmbledhjen
me shkrim të fakteve kryesore.
Mësimi mund të zhvillohet me libër hapur.
Shembujt e zgjidhur që janë në tekst të
diskutohen me klasën, duke kërkuar edhe
mënyra të tjera zgjidhjeje e duke veçuar
racionalen.
Nxënësit duhet të aktivizohen në punë të
pavarur a me grupe për zgjidhje ushtrimesh
nga ato të tekstit ose të ngjashme me shembujt,
duke bërë më pas edhe analizën e punës së
kryer.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen
ato me numrat 1, 2, 4, 6, 8.
Ushtrime plotësuese
KREU 1
1. Gjeni koefcientin këndor dhe pikën e
prerjes me boshtin Ox për drejtëzën që kalon
nëpër pikat P(2; -8) dhe Q(-1; +7).
2. Çfarë vije është grafku i lëvizjes drejtvizore
të njëtrajtshme S=S
0
+vt në sistemin kënddrejtë
koordinativ tOs?
3. Katrori me brinjë 2 4 njësi ka si diagonale
boshtet koordinative Ox, Oy. Shkruani
ekuacionet e brinjëve të katrorit.
4. Shkruani ekuacionin e drejtëzës që formon
me boshtin Ox këndin 60
o
dhe e pret boshtin
Ox në pikën me abshisë 5.
5. Rrezja e dritës është drejtuar sipas drejtëzës
2
4
3
y x − . Pasi mbërrin në boshtin Ox, ajo
refektohet prej tij. Gjeni:
a) Pikën ku rrezja prek boshtin Ox.
b) Ekuacionin e drejtëzës për rrezen e
refektuar.
44 / Matematika 11
Kreu 1
6. a) Të njehsohen gjatësitë e mesoreve të
trekëndëshit me kulme në pikat
A(3; -2), B(5; 1) C(-1; 4).
b) Të shkruhen ekuacionet e drejtëzave ku
shtrihen mesoret.
7. Të vërtetohet në tre mënyra që pikat A(1; 3),
B(0; 2), C(-3; -1) janë në një vijë të drejtë.
1.2. Drejtëza paralele me një vektor. Kushtet e paralelizmit e të
pingultisë së dy drejtëzave

Njohuri kryesore teorike
a) Kuptime. Ekuacioni i drejtëzës. Vektori drejtues i saj. Koordinatat e vektorit në plan.
Drejtëza paralele ose pingule në plan.
b) Veti. Ekuacioni i drejtëzës kur njihet një pikë dhe vektori drejtues. Vektori drejtues i një
drejtëze me ekuacion të dhënë. Kushti që dy drejtëza me ekuacione të dhëna të jenë paralele
(pingule).
c) Metoda. Metoda koordinative në plan.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të shkruajnë ekuacionin e një drejtëze kur njohin një pikë dhe vektorin drejtues të saj.
• Të gjejnë vektor drejtues për një drejtëz me ekuacion të dhënë.
• Të përcaktojnë nëse dy drejtëza me ekuacione me koefcientë këndorë a të përgjithshëm
janë paralele ose pingule.
• Të zbatojnë njohuritë në situata të thjeshta praktike.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali mësimor, i parashikuar për këtë orë mundëson aktivizimin e gjerë të nxënësve në
punë të pavarur a me grupe për nxjerrjen e përfundimeve përgjithësuese. Mësuesi t’u shtrojë si
detyrë nxënësve nxjerrjen e ekuacionit të drejtëzës kur jepen pika e saj M
0
(x
0
, y
0
) dhe një vektor
drejtues i saj (d.m.th. vektor paralel me drejtëzën a i shtrirë në të).
Të kërkohet argumentimi për njëvlershmëritë:
d M ∈



0
|| M M OP
→ →
j \
, (
( ,



0
M M k OP
→ →
j \

, (
( ,


0
0
x x k
y y k
− ⋅ ¦
¦
− ⋅
¦
α
β
.
Të mbahet parasysh se në tekst është paraqitur një sintezë e përmbledhur e përfundimeve.
Kur shqyrtohen kushtet e paralelizmit (pingultisë) së dy drejtëzave është mirë të trajtohen (me
punë të pavarur a me grupe të nxënësve) dhe këto dy raste:
1. Drejtëzat kanë të dyja ekuacione të trajtave x=a
1
; x=a
2
.
2. Njëra nga drejtëzat ka ekuacion y=kx+t, kurse tjetra x=a.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 2/a, d; 3; 5; 7; 8/a, b.
Ushtrime plotësuese
1. Janë dhënë kulmet e trekëndëshit A(-1; 2), B(3; -1), C(0; 4). Të gjenden ekuacionet e drejtëzave
që hiqen nga këto pika, paralele me brinjët përballë.
45
LIBËR PËR MËSUESIT
2. a) Të vërtetohet se katër pikat A(-2; -2), B(-3; 1), C(7; 7) dhe D(3; 1) janë kulme të një
trapezi.
b) Të shkruhet ekuacioni i vijës së mesme të trapezit.
3. Janë dhënë pikat A(3; 2) dhe B(-1; 4). Të gjenden koordinatat e pikës M nëse:
a) AM MB
→ →
; b) 2 AM MB
→ →
.
4. Ç’kusht duhet të kënaqin koefcientët a dhe b që drejtëzat
ax+by+1=0, 2x-3y+5=0 dhe x-1=0 të kalojnë nëpër të njëjtën pikë?
5. Për ç’vlerë të parametrit a:
a) Drejtëzat ax+2y-3=0 dhe 3x-4y=0 janë paralele?
b) Drejtëzat ax+4y-5=0 dhe –x+ay+3=0 janë pingule?
6. A mund të shërbejnë drejtëzat 2x-4y+3=0 dhe –x+y=5 si brinjë të kundërta të një
paralelogrami?
7. A mund të shërbejnë si diagonale të një rombi drejtëzat:
a) 2x-3y+5=0 dhe 3x+2y-4=0;
b) y=x+5 dhe y=-x+2.
8. Pika që del nga origjina e koordinatave merr pjesë njëkohësisht në dy lëvizje: sipas boshtit
Ox me shpejtësi konstante v
1
dhe sipas boshtit Oy me shpejtësi konstante v
2
. Gjeni ekuacionin e
trajektores së lëvizjes së pikës.
1.3. Këndi midis dy drejtëzave

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Prodhimi numerik i dy vektorëve. Këndi midis dy vektorëve.
b) Veti. Formula për ϕ cos për dy drejtëza të dhëna me ekuacione me koefcient këndor.
Formula për .
c) Metoda. Përdorimi i trigonometrisë për zgjidhjen e problemeve gjeometrike.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të njehsojnë tangentin e këndit të ngushtë të dy drejtëzave të dhëna me koefcient këndor.
• Të zbatojnë njohuritë në situata të thjeshta matematikore e reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësuesi duhet t’u japë paraprakisht nxënësve, si detyrë, përsëritjen në shtëpi të njohurive për
prodhimin numerik të dy vektorëve, shprehjen e tij në koordinata dhe njehsimin e kosinusit të
këndit midis dy vektorëve në koordinata. Mbi këtë premisë, pavarësisht nga trajtimi sintetik i
materialit në tekst, mund të organizohet në klasë një veprimtari frytdhënëse (e pavarur a me
grupe) e nxënësve, për nxjerrjen e përfundimeve dhe formulave.
Mësuesi, nëpërmjet pyetjeve të strukturuara, t’u parashtrojë nxënësve kërkesën për gjetjen e
kosinusit të këndit midis dy drejtëzave me ekuacione y = k
1
x + t
1
; y = k
2
x + t
2
.
Për nxënësit e mirë mund të shtrohet detyra për drejtëzat e dhëna me ekuacione të përgjithshme
a
1
x+b
1
y+c
1
=0; a
2
x+b
2
y+c
2
=0. Po këta nxënës me punë të pavarur mund të nxjerrin formulën
46 / Matematika 11
Kreu 1
tg
2
ϕ=
2
2 1
1 2
1
k k
k k
j \ −
, (
+ ( ,
, ndërsa nxënësit e tjerë punojnë (me grupe) ushtrimin 1 të vendosur në
materialin teorik. Rezultatet e punës së pavarur a me grupe të nxënësve duhet të analizohen e të
diskutohen me klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 5, 8.
Ushtrime plotësuese
1. Vërtetoni që drejtëzat y=3x-1, x-7y=7 dhe
x+y-7 shërbejnë si brinjë të një trekëndëshi
dybrinjënjëshëm.
2. Shkruani ekuacionin e drejtëzës simetrike të
drejtëzës 3x-2y+1=0 në lidhje me pikën M(5; 1).
3. Jepen tri kulme të trekëndëshit O(0; 0),
A(1; 3), B(2; 7). Gjeni tangentin e këndit
të trekëndëshit.
4. Gjeni ekuacionin e drejtëzës simetrike
të drejtëzës y=2x kundrejt përgjysmores së
kuadrantit të parë dhe të tretë.
5. A mundet që dy brinjë të trekëndëshit
barabrinjës të jenë në drejtëzat
3
3
y x −

dhe
3
3
y x
?
6. Drejtëza kalon nëpër pikën (2; -1) dhe
formon me boshtin Ox këndin që është dy herë
më i madh se këndi që formon me këtë bosht
drejtëza
4
3
x
y
+

. Gjeni ekuacionin e saj.
7. Në trekëndëshin kënddrejtë dybrinjënjëshëm
njihen koordinatat e kulmit të një këndi të
ngushtë (5; 7) dhe ekuacioni i katetit përballë
6x+4y-9=0. Gjeni ekuacionet e dy brinjëve të
tjera të trekëndëshit.
8. Janë dhënë qendra A(-1; 0) e katrorit dhe
ekuacioni i njërës brinjë x+3y-5=0. Gjeni
ekuacionet e diagonaleve të katrorit.
1.4 Ekuacioni i drejtëzës që kalon nga një pikë e dhënë, paralel a pingul
me një drejtëz të dhënë

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Ekuacioni i drejtëzës. Koefcienti këndor. Drejtëza paralele a pingule në plan.
b) Veti. Ekuacioni i drejtëzës që kalon nga pika M
0
(x
0
, y
0
) dhe është paralele (pingule) me
drejtëzën me ekuacion y=kx+t (x=a; ax+by+c=0).
c) Metoda. Analiza dhe deduksioni.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të shkruajnë ekuacionin e drejtëzës që kalon nga një pikë e dhënë dhe është paralel (pingule)
me një drejtëz me ekuacion të njohur.
• Të zbatojnë këto njohuri në situata të thjeshta matematikore a praktike.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Të gjitha përfundimet përgjithësuese mund të nxirren nëpërmjet punës së pavarur a me grupe
47
LIBËR PËR MËSUESIT
brenda orës së mësimit. Për të realizuar këtë, mësuesi të shtrojë para grupeve të nxënësve në
fllim dy detyra:
1. Të gjendet ekuacioni i drejtëzës që kalon nga pika M
0
(x
0
, y
0
) dhe është paralele me drejtëzën
y=kx+t.
2. Të gjendet ekuacioni i drejtëzës që kalon nga pika M
0
(x
0
, y
0
) dhe është pingule me drejtëzën
y=kx+t.
(Nëse është e nevojshme të jepet udhëzimi për të gjetur fllimisht koefcientin këndor të drejtëzës
së kërkuar.)
Pasi analizohen rezultatet e punës me grupe, shtrohen dy detyra analoge, për rastin kur drejtëza
e dhënë ka ekuacionin x=a.
Më tej shqyrtohet rasti i përgjithshëm, duke shtruar detyrat analoge për drejtëzën e dhënë me
ekuacionin ax+by+c=0.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1; 2/a; 4; 5; 7/a, b.
Ushtrime plotësuese
1. Shkruani ekuacionin e drejtëzës që kalon
nga pika A(3; -1) dhe është paralele me:
a) boshtin Ox; b) boshtin Oy; c) përgjysmoren
e kuadrantit II dhe IV.
2. Nga pika M(1; 2) të hiqet drejtëza që gjendet
në largësi të njëjtë nga pikat A(3; 3) dhe
B(5; 2) (2 zgjidhje).
3. Të gjendet bashkësia e pikave të planit që
janë të baraslarguara nga pikat A(1; 3) dhe
B(3; 1).
4. Sipas cilës vijë duhet të lëvizë pika materiale,
duke u nisur nga pozicioni fllestar M
0
(3; 5)
për të arritur me rrugën më të shkurtër deri tek
drejtëza
1
1
2
y x − ? Sa është kjo rrugë?
5. Jepen dy pika A(-3; 1) dhe B(3; -7). Në
boshtin Oy të gjendet pika M(0; m) që drejtëzat
(AM) dhe (BM) të jenë pingule.
6. Nga pikat ku drejtëza 3x+5y-15=0 pret
boshtet koordinative janë hequr pingulet ndaj
kësaj drejtëze. Gjeni ekuacionet e tyre.
7. Është dhënë pika A(2; 4) dhe drejtëza
d:x-y=0. Gjeni:
a) Projeksionin e pikës A mbi drejtëzën d.
b) Pikën simetrike të A ndaj drejtëzës d.
8. Në një rreth ndodhen pikat A(4; 3) dhe
B(3; 4). Gjeni qendrën e rrethit, duke ditur që
ajo ndodhet në boshtin Ox.
1.5 Largesa e pikës nga drejtëza

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Largesa e një pike nga një drejtëz. Largesa midis dy drejtëzave paralele. Largesa
midis dy pikave.
b) Veti. Formula për largesën e një pike nga një drejtëz me ekuacion të dhënë.
c) Metoda. Induksioni.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të fksojnë në kujtesë formulën për largesën e një pike nga një drejtëz.
• Ta zbatojnë atë në situata të thjeshta matematikore e reale.
48 / Matematika 11
Kreu 1
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Programi parashikon dhënien pa vërtetim të formulës për largesën e një pike, me koordinata të
njohura, nga një drejtëz me ekuacion të njohur dhe kjo është mbajtur parasysh në trajtimin e
materialit mësimor në tekst.
Është zgjidhur në fllim problemi për gjetjen e largesës së një pike konkrete nga një drejtëz
konkrete. Ky problem mund të strukturohet në këto kërkesa më të thjeshta:
- Ç’quajmë largesë të një pike nga një drejtëz?
- Shkruani ekuacionin e drejtëzës p, që kalon nga pika e dhënë A, pingule me drejtëzën e
dhënë d.
- Gjeni pikën B të prerjes së drejtëzave p, d.
- Njehsoni largesën AB.
- Sa është largesa e A nga d?
Pastaj të jepet pa vërtetim formula për largesën e pikës M
0
(x
0
, y
0
) nga drejtëza me ekuacion
ax+by+c=0.
Më tej kalohet në mënyrë graduale në zbatim; në fllim direkte (si p.sh. largesa e pikës A(2; 1)
nga drejtëza 3x+4y-7=0), e më tej të kombinuara (si p.sh. largesa midis dy drejtëzave paralele
x-3y+5=0, x-3y=0).
Me interes do të ishte edhe analiza e problemit për gjetjen e sipërfaqes së trekëndëshit me tri
kulme të dhëna.
Si ushtrime të nivelit minimal do të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 5/a, b.
Ushtrime plotësuese
1. Të gjendet largesa e origjinës së koordinatave
nga drejtëza që kalon nëpër pikat A(1; 3) dhe
B(0; 2).
2. Jepen kulmet e trekëndëshit A(-3; -4),
B(3; 4), C(0; 5). Gjeni:
a) Lartësinë e trekëndëshit mbi brinjën [AB].
b) Sipërfaqen e trekëndëshit.
3. Në boshtin Oy gjeni pikën që është e
baraslarguar nga origjina dhe nga drejtëza
3x-4y+12=0.
4. Në boshtin Ox gjeni pikën që e ka largesën
a nga drejtëza
1
x y
a b
+
(a,b≠0).
5. Diagonalet e rombit, me gjatësi 30 dhe
16 njësi, janë marrë si boshte Ox, Oy. Gjeni
largesën midis brinjëve paralele të rombit.
6. Nëpër pikën P(-2; 1) është hequr drejtëza
y=kx+t, që e ka largesën 4 njësi nga pika
C(3; 1). Gjeni k.
7. Nga gjithë drejtëzat paralele me drejtëzën
1
3 4
x y

, gjeni ato që kalojnë 5 njësi larg nga
pika (2; 3).
8. Është dhënë drejtëza 12x+5y-52=0. Gjeni
ekuacionin e drejtëzës që është paralele me të
dhe ndodhet në largesën d=2 prej saj.
1.6 Ushtrime
Synimi i mësuesit për organizimin e kësaj ore mësimi duhet të jetë përpunimi i njohurive dhe
zhvillimi i aftësive të ftuara në mësimet e mëparshme të kreut. Ai duhet t’u japë nxënësve
paraprakisht, si detyrë, përsëritjen në shtëpi dhe sistemimin në mënyrë të përmbledhur me
shkrim të fakteve e vetive të mësuara në orët paraardhëse.
49
LIBËR PËR MËSUESIT
Në orën e mësimit të alternohet e kombinohet puna e pavarur a me grupe e nxënësve të klasës për
zgjidhjen e disa ushtrimeve të tekstit, me zgjidhjen e ushtrimeve të tjera nga nxënës të ndryshëm
në tabelë. Secili nga ushtrimet që jepen për t’u punuar duhet të diskutohet e të analizohet me
klasën në tërësi.
Kujdes duhet treguar ndërkaq për t’u lënë nxënësve kohë të mjaftueshme për t’u menduar, për
t’u shprehur e për t’u vetëkorrigjuar.
Si ushtrime të nivelit minimal (pra prioritare për t’u punuar nga klasa me punë të pavarur a me
grupe) do të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 4, 12, 16, 18.
Ushtrime plotësuese
1. Jepen kulmet e trekëndëshit A(2, 3),
B(0, -3), C(5, -2).
a) Gjeni pikën e prerjes së përmesoreve të tij.
b) Gjeni pikën e prerjes së mesoreve të tij.
2. Jepen kulmet e katërkëndëshit A(-9, 0),
B(-3, 6), C(3, 4), D(6, -3). Gjeni pikën e
prerjes së diagonaleve të tij dhe këndin midis
diagonaleve.
3. Gjeni kulmet e rombit, kur njihen ekuacionet
e dy brinjëve të tij 2x-5y-1=0,
2x-5y-34=0 dhe ekuacioni i njërës diagonale
x+3y-6=0.
4. Gjeni ekuacionet e brinjëve të rombit, duke
ditur dy kulme të kundërta të tij A(-3, 1), B(5,
2) dhe ekuacionin e njërës brinjë x+3y=0.
5. Jepen ekuacionet e dy brinjëve fqinjë
të paralelogramit x-y-1=0, x-2y=0 dhe
pika e prerjes së diagonaleve M(3, -1).
Gjeni ekuacionet e dy brinjëve të tjera të
paralelogramit.
6. Shkruani ekuacionin e njërës nga lartësitë e
trekëndëshit, duke ditur tri kulmet e tij A(1; 1),
B(3; 3), C(2; 4).
7. Në trekëndëshin ABC njihen: brinja
(AB): 4x+y-12=0, lartësia (BH):
5x-4y-15=0 dhe lartësia (AH): 2x+2y-9=0.
Gjeni ekuacionet e dy brinjëve të tjera dhe
lartësinë e tretë.
8. Nëpër pikën A(1; 2) të hiqet drejtëza, e tillë
që segmenti i saj i përfshirë ndërmjet boshteve
Ox, Oy ta ketë mesin e vet në pikën A.
50 / Matematika 11
Kreu 2
KREU 2
FUNKSIONI NUMERIK
2.1 Funksioni numerik (Përsëritje)

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime: Funksioni numerik. Bashkësia e përcaktimit. Bashkësia e vlerave. Barazimi i
funksioneve numerike
b) Metoda: Mënyrat e zgjidhjes së inekuacioneve algjebrike me një ndryshore e të sistemeve
të tyre.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të dallojnë relacione që janë funksione numerike.
- Të kalojnë nga një mënyrë e dhënies së funksionit në një tjetër.
- Të zgjidhin inekuacione të thjeshta algjebrike me një ndryshore e sisteme të tyre.
- Të dallojnë kushtet për bashkësinë e përcaktimit në funksione konkrete.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Duke u nisur nga parimi “të dish do të thotë të jesh në gjendje të zbatosh”, vëmendja e mësuesit
duhet të përqendrohet në zgjidhjen e ushtrimeve që përpunojnë konceptet kryesore: funksion,
funksion numerik, bashkësi përcaktimi, bashkësi vlerash, barazim funksionesh numerike. Sinteza
e njohurive teorike që fguron në tekst mund të rekomandohet për lexim të pavarur paraprak nga
nxënësit në shtëpi, para orës së mësimit. Mësimi mund të zhvillohet me libër hapur; nxënësit të
lexojnë në të shembujt e zgjidhur e të aktivizohen, me punë të pavarur e me grupe, për zgjidhjen
e ushtrimeve që fgurojnë në të. Grupi më i përshtatshëm për punë është ai i nxënësve të një
bange.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 2/a,b; 3; 5; 6/a; 8/a,b,c; 10/a.
Ushtrime plotësuese
1. Gjeni bashkësinë e vlerave të shprehjeve:
a) x+4; b)
1
x
; c) x
2
-1; nëse x∈[1,2].
2. Gjeni kufjtë e shprehjeve:
a) x
3
nëse x∈[-2,-1].
b)
3
1
1 x −
nëse x∈[-2;-1].
3. Nëse për funksionin numerik f kemi
f(x+1)=x
2
+1, ∀x∈R, atëherë gjeni f(x).
4. a) Për funksionin f: y=3x-1, x∈R gjeni për
ç’vlera të x-it kemi f(x
2
)>f(x).
b) Për funksionin f: y= sin x, x∈R gjeni për
ç’vlera të x kemi f(2x)=2·f(x)
5. Për ç’vlera të x∈R:
a) vlerat e funksionit y=(
1
3
)
x
–9 janë
pozitive?
b) vlerat e funksionit y=log
3
(x-1) janë
negative?
51
LIBËR PËR MËSUESIT
6. Për funksionin g: x→
2
2
1 1
x x
x x
+ + + ,
x∈R* tregoni që g(
1
x
)=g(x).
7. Për ç’vlera të x∈R:
a) Vlera e funksionit y=4
x
është
1
2
?
b) Vlera e funksionit y=(0, 4)
2x+3
është
0,064?
c) Vlera e funksionit y=a
x
(0<a ≠ 1) është
?
8. Gjeni bashkësinë e përcaktimit të
funksioneve:
a) b)
c) 1 )
2
1
( −
x
y d)
x
y 4
4
1

9. Gjeni bashkësinë e përcaktimit të
funksioneve:
a) 4 log
5
− → x x
b) x x
2
log 3 − →
10. A janë të njëjta bashkësitë e përcaktimit të
funksioneve:
a) ) 5 ( − x x y dhe
c) ) ln(
2
x y dhe y=2 lnx
b)
x
x
y

6
7
dhe
x
x
y

6
7

d) ) ln(
3
x y dhe
11. Gjeni bashkësinë e përcaktimit të
funksioneve:
a)
2
5
log( )
4
x x
y

b)
1
3 2
y
x x

− −
12. Gjeni bashkësinë e përcaktimit të funksionit
y=
3 2
4 3 x x x + + .
13. A janë të barabartë funksionet e dhënë me
formulat:
a) y=x, b) y=3
3 log
x
, c) y=log
5
(5
x
),
d) y=
2
x ?
2.2 Grafku i funksionit numerik. Monotonia e funksionit (Përsëritje).

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Grafku i funksionit numerik.Funksioni rritës (zbritës) në A.
b) Veti. Trajtat e grafkëve të funksioneve të njohura. Monotonia e tyre.
c) Metoda. Mënyra e ndërtimit të grafkëve të dhënë me formulë. Leximi i një grafku
të dhënë. Mënyra për studimin e monotonisë së funksionit me anë të shenjës së raportit
2 1
2 1
( ) ( ) f x f x
x x


.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të dallojnë nëse një vijë e dhënë në planin xOy është grafk funksioni numerik.
- Të skicojnë grafkët e funksioneve të thjeshtë të njohur.
- Të nxjerrin nga grafkët e dhënë ose të njohur përfundime për monotoninë.
- Të nxjerrin përfundime për monotoninë e funksioneve të thjeshtë duke studiuar shenjën e
raportit
2 1
2 1
( ) ( ) f x f x
x x


.
52 / Matematika 11
Kreu 2
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Edhe për këtë mësim është mirë që materiali teorik i përsëritjes të lexohet paraprakisht prej
nxënësve në shtëpi. Mësimi në klasë të zhvillohet me libër hapur, duke aktivizuar nxënësit që
me punë të pavarur a me grupe të zgjidhin ushtrimet që fgurojnë në materialin teorik. Pasi
t’u lënë nxënësve kohën e mjaftueshme për zgjidhje, mësuesi duhet të organizojë analizën dhe
diskutimin e mënyrave të zgjidhjes. Nxënësve u duhet lënë kohë e mjaftueshme të mendohen, të
shprehen, të vetëkorrigjohen e të korrigjojnë gabimet e shokëve.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1/a; 2/a,b; 4; 5/a.
Ushtrime plotësuese
1. Funksioni numerik është dhënë në tabelë:
x -1 0 1 2 3 4
y -5 -3 -1 1 3 5
x -2 -1 0 1 2 3
y 4 3 2 1 0 1
Ndërtoni grafkun e funksionit dhe jepeni
funksionin me formulë të trajtës y=ax+b.
2. Përcaktoni pozicionin e secilës nga pikat
A( ,1
2
π
), B(
,1
4
π
), C(
1
, )
2
− π në lidhje me
grafkët e funksioneve y=sinx, y=cos x.
3. Është dhënë funksioni y=x
2
-4x+3.
a) Ndërtoni grafkun e funksionit duke
gjetur kulmin dhe pikat e prerjes me boshtin
Ox.
b) Zgjidhni grafkisht inekuacionin
x
2
-4x+3≤-1.
4. Gjeni bashkësinë e pikave të planit xOy që
plotësojnë kushtin:
a) x<y<x
2
, b) log
2
x<y<2
x

5. Për funksionin e mëposhtëm gjeni
bashkësinë e përcaktimit, ndërtoni grafkun
dhe gjeni bashkësinë e vlerave:
a) y=
2
25
5
x
x


, b) y=( x )
2
,
c) y=ln(x
2
)-lnx, d) y=
cos x x
x
.
6. E njëjta kërkesë për funksionin:
a) y=|1-x|, b) y=
2
( 2) x − ,
c) y=
2
6 9 x x − +
, d) y=
| | x
x
,
e) y=E(x-1).
7. Gjeni bashkësinë e përcaktimit të
funksionit:
a) y= sin x , b) y=log(-cosx),
c) y= 2sin 1 x − , d) y= 2 cos x − .
8. a) Ndërtoni grafkun e funksionit f, të tillë
që:
b) Gjeni bashkësinë e vlerave të
funksionit.
9. Ndërtoni grafkun e funksionit y=|1-x
2
|
Udhëzim. Kemi |1-x
2
|=
d.m.th. |1-x
2
|=
53
LIBËR PËR MËSUESIT
2.3 Grafkët e funksioneve të dhënë me formula të ndryshme në pjesë
të ndryshme të bashkësisë së përcaktimit. Elemente të tjera të
monotonisë së funksionit

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Grafku i funksionit numerik. Funksioni rritës (zbritës) në A.
b) Veti. Teoremat mbi shumën e prodhimin e dy funksioneve me monotoni të njëjtë.
c) Metoda. Mënyra e ndërtimit të grafkëve të funksioneve të dhënë në trajtën
( ) për x A
g(x) për x B
f x
y
∈ ¦

¦

¦
.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të ndërtojnë grafkë të thjeshtë të trajtës së mësipërme.
- Të studiojnë monotoninë e funksioneve të thjeshta duke i shkruar ato në mënyrë të
përshtatshme si shumë a prodhim funksionesh me monotoni të njëjtë.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Shtjellimi i materialit të ri është mirë të fllojë me shqyrtimin e një situate reale që kërkon
studimin e funksioneve të tilla, p.sh. me zgjidhjen e ushtrimit 12 të mësimit 2.1. Mësuesi mund
të skicojë vetë në tabelë grafkun e funksionit në të cilin çon problema. Më tej ai i vë nxënësit të
lexojnë në tekst shembullin e zgjidhur për grafkun e funksionit
2
për x 0
-x për x<0
x
y
¦

¦
¦
.
Pastaj kërkohet nga nxënësit që, me punë të pavarur a me grupe, të zgjidhin ushtrimin 1 dhe
organizohet diskutimi i punës së kryer prej tyre. Është e rëndësishme të kuptohet mirë se
ushtrimet që janë vënë në tekst në materialin teorik janë pjesë përbërëse e tij, të nevojshme për
dhënien e përpunimin e koncepteve e të metodave dhe prandaj zgjidhja e diskutimi i tyre nuk
duhet të anashkalohen. Nëpërmjet shembujve e ushtrimeve të pazgjidhura synohet që nxënësit të
përgjithësojnë, duke nxjerrë përfundimet e teoremave 1 dhe 2, të cilat në tekst janë formuluar pa
vërtetim. Nxënësit duhet të kuptojnë thelbin e metodës së re të paraqitur në tekst për studimin e
monotonisë së një funksioni dhe të aftësohen në përdorimin e saj. Si ushtrime të nivelit minimal
të konsiderohen ato me numrat 1; 4; 5; 7/a,b.
Ushtrime plotësuese
1. Ndërtoni grafkun e funksionit f të tillë që:
a) y=
b) y=
2. Ndërtoni grafkun e funksionit f të tillë që:
a) y=
b) y=
3. Për funksionin e mëposhtëm të gjendet
bashkësia e përcaktimit dhe pastaj të ndërtohet
grafku:
54 / Matematika 11
Kreu 2
a)
2
1
1
x
y
x

+
, b)
| | x
y
x
, c) | | y x x ⋅ .
4. Në trekëndëshin ABC jepen AB=10 cm,
BC=4 cm. Hiqet lartësia [CH] ⊥[AB]; segmenti
[AH] e ka gjatësinë 3 cm. Nga një pikë M e
segmentit [AB] ngrihet pingulja [MN] me
[AB], e cila pret ndonjë nga brinjët e tjera në
pikën N. (N ndodhet në [AC] ose në [BC]).
Shënojmë AM=x (cm).
a) Shprehni gjatësinë l të segmentit MN
nëpërmjet x: (l:y=f
1
(x)).
b) Shprehni syprinën S të katërkëndëshit
MNCH nëpërmjet x: (S: y=f
2
(x)).
c) Gjeni bashkësinë E të vlerave të x.
d) Ndërtoni grafkët e funksioneve y=f
1
(x),
y=f
2
(x), x∈E
5. Për prodhimin e një artikulli të ri fabrika
shpenzoi 200000 lekë për teknologjinë. Përveç
këtyre, për të prodhuar një copë të këtij artikulli
shpenzon 60 lekë (për lëndë të parë, për fuqinë
punëtore etj.).
a) Kur prodhohen x copë, sa janë shpenzimet
gjithsej?
b) Sa është kostoja C(x) e prodhimit për
copë?
Paraqitni grafkisht funksionin y=C(x),
mbasi të gjeni bashkësinë e vlerave të
mundshme të x.
c) A mund të bëhet kostoja më e vogël se
100 lekë? Po më e vogël se 50 lekë?
6. Ndërtoni grafkun e funksionit të mëposhtëm
f, me bashkësi përcaktimi R dhe zgjidhni
grafkisht inekuacionin f(x)≥0.
a) y=
b) y=
c) y=x
2
-2.|x|+1
7. Skiconi grafkun e funksionit të mëposhtëm
dhe nxirrni nga grafku përfundime për
monotoninë e funksionit:
a) y=x
2
-4x+5; b) y=-x
2
+6x-8
8. Funksioni f është rritës në intervalin ]-a,a[.
Vërtetoni që:
a) Funksioni c·f është rritës në ]-a,a[ kur
c<0.
b) Funksioni c·f është zbritës në ]-a,a[ kur
c<0.
9. Funksioni f është rritës në intervalin ]-a,a[.
Vërtetoni që:
a) Funksioni y=f(-x) është zbritës në
[-a,a[.
b) Funksioni y=-f(x) është zbritës në
]-a,a[.
2.4 Vlera më e madhe (më e vogël) e një funksioni numerik.
Ekstremumet

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Vlera më e madhe (më e vogël) e një funksioni në bashkësinë A. Maksimumi
(minimumi) i një funksioni në një pikë a.
b)Veti. Vlera më e madhe e funksionit
2
y ax bx c + +
arrihet për
2
b
x
a

c) Metoda. Metoda grafke për gjetjen e M; m dhe të ekstremumeve të funksionit.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të gjejnë M;m për një funksion të dhënë grafkisht.
55
LIBËR PËR MËSUESIT
- Të gjejnë M;m për funksionet e thjeshta të njohura në bashkësi që janë pjesë të R.
- Të gjejnë ekstemumet e një funksioni të dhënë grafkisht.
- Të zbatojnë njohuritë në situata praktike reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi ka ngarkesë të konsiderueshme konceptuale e vëllimore, prandaj shtjellimit të materialit
të ri, me synim formimin e koncepteve e përvetësimin e metodave, i duhet kushtuar e gjithë ora
e mësimit, duke hequr dorë nga format tradicionale të kontrollit të dijes me nxënës të ngritur në
tabelë. Mësimi të zhvillohet me libër hapur. Ushtrimet 1; 2; 3 që janë vendosur në materialin
teorik, janë pjesë përbërëse e rëndësishme e tij, prandaj duhet të kërkohet që të punohen nga
nxënësit dhe zgjidhja e tyre të diskutohet. Mësuesi, pas analizës së punës së nxënësve, të bëjë
sintezën e rezultateve të arritura, duke dalë natyrshëm në përfundime përgjithësuese.
Nuk duhet kërkuar nga nxënësit formulimi i përkufzimeve (për M;m; ekstremumet). Nxënësit
duhet të fksojnë në kujtesë rregullin për gjetjen e M;m për funksionin e fuqisë së dytë e të
aftësohen për zbatimin e tij në situata reale. Ata duhet të aftësohen gjithashtu për gjetjen e M;m
dhe të ekstremumeve të një funksioni të dhënë grafkisht në një bashkësi A. Si ushtrime të nivelit
minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 6; 7; 8; 9.
Ushtrime plotësuese
1. Ndërtoni grafkun e funksionit dhe gjeni
bashkësinë e vlerave të tij.
a)
2 5
3
x
y

x∈[-2,4]; b) y=4-x
2
, x∈R
-
2. E njëjta kërkesë për funksionet:
a) y= ;
b) y=
3. E njëjta kërkesë për funksionet:
a) y= ; b) y=
4. Ndërtoni grafkun e një funksioni me
bashkësi përcaktimi segmentin
[-1,9] që të ketë maksimume për x=2, x=5, x=8
dhe minimume për x=0, x=4.
5. Është dhënë funksioni f: y=
Ndërtoni grafkun dhe gjeni nga grafku
ekstremumet e tij.
6. Bashkësia e vlerave të funksionit y=3
-x

është:
a) R; b) ]- ∞,0[; c) ]0,+ ∞[; d) [0, +∞[ .
Rrethoni përgjigjen e saktë.
7. Nga shitja e x kv të një produkti bujqësor
arkëtohen R(x) dollarë, ku
R(x)=-0,4x
2
+8x.
a) Gjeni bashkësinë e përcaktimit të
funksionit y=R(x).
b) Gjeni vlerën më të madhe të këtij
funksioni.
8. Në kushtet e problemës 15, shpenzimet për
të prodhuar x kv janë c(x)=x+15 dollarë.
a) Gjeni vlerat e x për të cilat kemi ftim.
b) Gjeni për ç’vlerë të x ftimi është më i
madhi.
9. Gjeni, pa përdorur grafkun, bashkësinë e
vlerave të funksionit:
a)
1
1, [0, 2]
3
y x x + ∈ ,
b)
3
, [ 1, 2] y x x ∈ − ,
c) , [1, 4] y x x ∈
Zgjidhje
b) Kemi 2 1 ≤ ≤ − x . Ngremë të gjitha
56 / Matematika 11
Kreu 2
gjymtyrët në fuqi të njëjtë me eksponent
3. Marrim mosbarazimin e njëvlershëm:
(-1)
3
≤x
3
≤2
3
d.m.th. -4≤x
3
≤8. Kështu, bashkësia
e vlerave të këtij funksioni është [-1;8].
10. Tregoni që:
a) Funksioni
2
1
1
y
x


ka një maksimum
në pikën x=0.
b) Funksioni y=sin
2
x-cos
2
x ka minimum në
pikën x=0.
2.5 Krahasimi i funksioneve numerike

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Mosbarazime f>g;f<g në bashkësinë A. Grafku i funksionit numerik.
b) Metoda. Mënyrat e zgjidhjes së inekuacioneve me një ndryshore. Interpretimi i grafkut
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të zgjidhin inekuacione të thjeshta algjebrike me një ndryshore, për të krahasuar funksionet
numerike.
- Të skicojnë grafkët e funksioneve të thjeshta e të bëjnë krahasimin e pozicioneve të tyre.
- Të “projektojnë” pjesë grafkësh në boshtin Ox.
- Të zbatojnë njohuritë në situata të thjeshta reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Krahasimi i funksioneve numerike f;g në një bashkësi A mund të bëhet në dy mënyra:
1. Algjebrikisht, duke studiuar shenjën e diferencës f(x)-g(x)
2. Grafkisht, duke ndërtuar grafkët e funksioneve e duke përcaktuar se cili është vendosur
mbi tjetrin.
Rekomandojmë të ndiqet ecuria metodike e paraqitur në tekst. Në të sinteza teorike e materialit
është e shkurtër; vend kryesor i është lënë shembujve të zgjidhur a gjysmë të zgjidhur dhe
ushtrimeve që janë pjesë përbërëse e teorisë.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 2; 4; 5
Ushtrime plotësuese
1. Krahasoni funksionet f, g në rast se
kemi:
a) f:
3
4
x
y

g: y=1-x
b) f: y= 4x+1 g: y=x
2
+4
c) f:
2
5 3 2 y x x − + g: y=x
2
-5x+1
d) f: y=2x
3
g: y=x
2. E njëjta kërkesë për funksionet:
a)
1
2 4
x
y
x


y=4x-1
b)
2
( 1) y x −
2
y x
c)
2
( 1) 4 y x − −
2
1
1
y
x


d)
1
(4 )
2
y x x −
4
3
x
y
x


3. E njëjta kërkesë për funksionet:
a)
3
( 1) ; y x −
1
1
y
x


b)
3
) 1 ( + x y
16
1
y
x

+
57
LIBËR PËR MËSUESIT
4. Krahasoni grafkisht funksionet f, g në rast
se:
a) f:
2
x y g: y x
b) f: x y
2
log g: 1 − x y
c) f: x y g: x y
2
log
d) f:
x
y 2 g: x y 2
e) f:
x
2
1+ g:
2
4 x y −
5. Jepen funksionet f:
a) Gjeni bashkësinë e përcaktimit të secilit
prej tyre.
b) A janë të barabarta këto funksione?
6. a) Vërtetoni që, kur 0<x<1, kemi
0<x
3
<x
2
<x< x <1.
b) Interpretoni grafkisht këtë rezultat.
7. a) Vërtetoni që kur x>1,
kemi x
3
>x
2
>x> >1.
b) Interpretoni grafkisht këtë rezultat.
8. Krahasoni grafkisht funksionet y=sin x,
y=cos x.
a) Në [π,2π] b) Në
[ , 0]
2

π
.
9. Zgjidhni grafkisht inekuacionin:
a) 3 4
2
− > x x c)
e) 2 3
3
− > x x
b) 1 2
2
− ≤ x x d)
2
2
1 x
x
+ >

f) -
3
x x ≤
10. Është dhënë funksioni f:y=x
2
-5x+6
a) Vërtetoni që për çdo x∈R kemi
f(x)
1
4
≥ − .
b) Vërtetoni që për çdo x∈]2,3[ kemi
1
4
( ) f x
≤ − .
2.6 Veprime me funksione numerike. Kufzueshmëria e funksionit

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Shuma, prodhimi, herësi i dy funksioneve numerike. Funksioni i kufzuar (i
kufzuar nga lart, nga poshtë) në një bashkësi.
b) Veti. Bashkësia e përcaktimit e shumës, prodhimit, herësit të dy funksioneve numerike.
c) Metoda. Dhënia e funksionit me formulë. Gjetja e bashkësisë së përcaktimit të funksionit
të dhënë me formulë.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të gjejnë shumën, prodhimin, herësin e shprehjeve algjebrike të thjeshta.
- Të zgjidhin inekuacione të thjeshta me një ndryshore a sisteme të tyre.
- Të skicojnë grafkë funksionesh të kufzuar.
- Të dallojnë nga grafku nëse një funksion i dhënë është i kufzuar (i kufzuar nga lart, i
kufzuar nga poshtë) në R apo në ndonjë pjesë të saj.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Shtjellimi i mësimit është mirë të fllojë me shqyrtimin e shembujve, për të dalë më pas në
përfundime përgjithësuese. Mësuesi nuk duhet të këmbëngulë në përcaktimin teorik të bashkësisë
së përcaktimit të funksionit shumë (prodhim, herës) të dy funksioneve, sepse nëse këto funksione
58 / Matematika 11
Kreu 2
janë dhënë me formula (gjë që ndodh në shumicën e rasteve të shqyrtuara), gjetja e bashkësisë
së përcaktimit për funksionin që është rezultat veprimi (p.sh. për funksionin f.g) bëhet duke
shqyrtuar formulën që e jep atë (y=f(x)·g(x)).
Trajtimi i kuptimit të funksionit të kufzuar është mirë të bëhet (si në tekst) duke shqyrtuar
grafkun. Në tekst nuk është dhënë metodë për studimin e kufzueshmërisë së funksionit. Për
nxënësit e mirë, mësuesi mund të vërë në dukje se shuma dhe prodhimi i dy funksioneve të
kufzuar është funksion i kufzuar.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 2; 3/a,b; 7.
Ushtrime plotësuese
1. Është dhënë funksioni f:
2 3
4
x
y

.
a) Gjeni funksionin f
2
=f·f dhe funksionin –f.
b) Ndërtoni grafkët e funksioneve f
2
dhe –f.
2. Janë dhënë funksionet f:
2
( 2)
x
y
x x
+


dhe
g:
2
4
x
y
x


.
a) Gjeni bashkësitë e përcaktimit të
funksioneve f, g.
b) Gjeni funksionet –3f; f-g; f.g.
c) A është i barabartë funksioni f·g me
funksionin
2
1
?
( 2)
y
x



3. Jepen funksionet f: x x → dhe
g:
3
1
x
x
x

+
.
a) Gjeni bashkësinë e përcaktimit të g.
b) Gjeni f
2
, -f, g-f, f·g dhe bashkësitë e tyre
të përcaktimit.
c) Gjeni numrat realë a, b të tillë që për çdo
x>0 të kemi ( . )( )
1
b
f g x a
x
+
+
.
4. Jepen funksionet f:
2
2 5 3
2 1
x x
y
x
+ +

+
dhe
x y 5 .
a) Tregoni se në [1,+ ∞[ kemi f≤g.
b) Nëse h:
2
3
y x
tregoni se në [1,+ ∞[,
kemi f≥h.
c) Interpretoni grafkisht këtë rezultat.
5. Jepet funksioni f:
1 y x x + −
. Tregoni
që në ]0,+ ∞[, kemi 0≤
f(x)

1.
6. Jepen funksionet: f:
2
1 y x + dhe
g: y=2x. Tregoni se në ]0,+


[, kemi f>g.
7. Një ndërmarrje i propozon një shitësi dy
mënyra pagese mujore.
I. Një pagë fkse prej 15 000 lekë dhe një
shpërblim 2% mbi ftimin mujor të shitjes.
II. Një pagë fkse 10 000 lekë dhe një shpërblim
sa 3% e ftimit mujor, kur ky ftim është mbi
300 000 lekë.
a) Shprehni dy pagesat mujore y
1
, y
2

varësi të ftimit mujor x.
b) Paraqitni grafkisht funksionet e dhëna
me këto formula.
c) Përcaktoni grafkisht dhe algjebrikisht
vlerën e x për të cilën dy llojet e pagesave
janë të barabarta.
d) Cila është pagesa më e mirë?
8. Mbas studimesh të gjata, një frmë përcaktoi
që lidhja midis ofertës S dhe kërkesës d për një
artikull jepet nga barazimet:
10.000 25, 000 S p − dhe
90.000
d
p

ku p është çmimi për copë (në dollarë).
Gjeni vlerën e p, për të cilën oferta është e
njëjtë me kërkesën.
9. a) Nëse funksioni është rritës në A, a mund
të themi që është i pakufzuar nga lart në A?
b) Nëse funksioni është zbritës në A, a mund të
themi që është i pakufzuar nga poshtë në A?
59
LIBËR PËR MËSUESIT
10. Vërtetoni që funksioni y=
2
1
x
është i kufzuar nga poshtë dhe i pakufzuar nga lart
në ]0,+∞[.
2.7 Çiftësia e funksionit. Funksionet periodike

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Funksioni çift (tek) në E. Funksioni periodik në E. Perioda.
b)Veti. Veti të grafkut të funksionit çift (tek) në E. Veti të grafkut të funksionit periodik në
E.
c) Metoda. Shndërrime të shprehjeve me ndryshore. Mënyrat e ndërtimit të grafkut
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të dallojnë nëse një funksion i dhënë me grafk a formulë është çift (tek) në E,
- Të plotësojnë grafkun e një funksioni të tillë, duke njohur vetëm pjesën e tij për x>0,
- Të skicojnë grafkun e një funksioni periodik, duke njohur pjesën e tij për një segment me
gjatësi sa perioda,
- Të gjykojnë për çiftësinë a periodicitetin e funksioneve të thjeshta të njohur.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi ka ngarkesë të konsiderueshme konceptuale e vëllimore, prandaj trajtimit të materialit të
ri i duhet kushtuar e gjithë ora e mësimit, duke hequr dorë nga format tradicionale të kontrollit të
dijes, me nxënës të ngritur në tabelë. Trajtimi i kuptimit të funksionit çift (tek) dhe po ashtu edhe
atij periodik, të nisë me shqyrtimin e shembujve, si në tekst, e pastaj të dilet në përkufzimet e
tyre. Nuk është e rëndësishme që nxënësit të formulojnë përkufzimet (kjo mund të kërkohet për
nxënësit e mirë); e rëndësishme është që ata të dallojnë nëse një funksion i dhënë me formulë
a grafk është çift (tek) a periodik. Nxënësit duhet të aftësohen për ndërtimin e grafkut të një
funksioni çift (tek) kur njihet pjesa e tij për x>0; po ashtu të aftësohen për skicimin e grafkut të
plotë të funksionit periodik duke njohur pjesën e tij në segmentin me gjatësi sa perioda [0.T].
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 2/a,b; 3/a; 5; 6; 7.
Ushtrime plotësuese
1. a) Jepni 3 shembuj funksionesh që nuk janë
as çift, as tek.
b) Jepni një shembull funksioni që është
edhe çift edhe tek.
2. f është një funksion numerik i përcaktuar në
R. Shqyrtoni çiftësinë e funksionit.
a) y = f(x) + f(-x) b) y = f(x) - f(-x).
3. Ndërtoni grafkun e funksionit f, duke
shqyrtuar në fllim çiftësinë e tij:
4. A është periodik funksioni:
5. Tregoni që funksioni f: y=
1
0
për xracional
për xirracional
¦
¦
¦

60 / Matematika 11
Kreu 2
gëzon vetinë f(x+a) = f(x) për çdo a racional.
6. Tregoni që funksioni i mëposhtëm nuk është
periodik.
7. Funksioni është periodik me periodë 2 dhe i
përcaktuar në R. Skiconi grafkun e tij nëse në
segmentin [-1,1] ai jepet me formulën:
a) y = 1-x
2
b) y=|x|
8. Vërtetoni që:
Nëse funksionet f, g janë tek në bashkësinë A,
atëherë funksioni f + g është tek në A, ndërsa
funksioni f ⋅ g është çift në A.
2.8 Studimi i variacionit të funksioneve të thjeshta

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Variacioni i funksionit numerik. Funksioni y=x
3
.
b) Veti. Vetitë e funksionit y=x
3
.Trajta e grafkut të tij.
c) Metoda. Metoda (ecuria) prej hapash për studimin e variacionit të funksionit numerik.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të nxjerrin vetitë kryesore të funksionit y=x
3
.
- T’i përdorin ato për skicimin e grafkut të këtij funksioni.
- T’i përdorin ato për studimin e vetive të funksioneve të trajtës y=x
3
+a; y=ax
3
.
- Të nxjerrin vetitë dhe të skicojnë grafkun e funksionit .
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Në tabelë të paraqiten hapat për studimin e variacionit të funksioneve të thjeshta. Vetitë e
funksionit y=x
3
të nxirren nga nxënësit me punë të pavarur a me grupe, duke diskutuar zgjidhjet
e dhëna dhe duke fksuar rezultatet përfundimtare. Nxënësve u duhet vënë në dukje dobia e
plotësimit të tabelës së variacionit edhe me pika të tjera, veç pikave karakteristike, për të pasur
një trajtë sa më të mirë të grafkut. Kalimi nga tabela e plotësuar në skicimin e grafkut është jo i
lehtë e duhet përpunuar mirë. Nxënësve është mirë t’u vihet në dukje se për studimin e variacionit
të funksionit ka metoda më të fuqishme, me të cilat ata do të njihen gjatë studimit të njehsimit
diferencial. Është mirë t’u vihet gjithashtu në dukje se ekzistojnë programe kompjuterike speciale
(p.sh. “Geogebra”) për skicimin e grafkëve të dhënë me formula. Nëse ekziston mundësia të
bëhet një demonstrim i tyre. Njëkohësisht, u duhet theksuar nevoja për shkathtësimin vetjak të
tyre për skicimin e grafkëve të funksioneve të thjeshtë.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1; 2; 5; 7.
Ushtrime plotësuese
1. Studioni variacionin e funksionit.
3 3
3
) ) ) a y x b y x c y x −
2. a) Gjeni koefcientin a që grafku i funksionit
y a x ⋅
3
të kalojë nëpër pikën M(1; 1).
b) Skiconi grafkun e këtij funksioni.
61
LIBËR PËR MËSUESIT
3. Zgjidhni grafkisht inekuacionet
4. Zgjidhni grafkisht inekuacionet.
5. Nëse funksioni f është çift dhe rritës në R
+
,
atëherë funksioni -f është:
a) Tek dhe zbritës në R
+
b) Çift dhe zbritës në R
+
c) Tek dhe rritës në R
+
d) Çift dhe rritës në R
+
Rrethoni përgjigjen e saktë.
6. f është një funksion çift, i përcaktuar në R
dhe i tillë që për:
1
( ) .
1
x R kemi f x
x
+

+
a) Përcaktoni f në R
-
b) Ndërtoni grafkun
7. Duke e shkruar funksionin në trajtë shume,
shqyrtoni monotoninë e tij.
8. Duke e shkruar funksionin në trajtë prodhimi,
studioni variacionin e tij.
2.9 Ndërtimi i grafkëve të funksioneve të tjerë, duke u nisur nga grafku
i funksionit f

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Veprimet me funksionet numerike. Grafku i funksionit
b) Metoda. Mënyrat e ndërtimit të grafkëve të funksioneve –f;f ,y=f(x)+b;y=f(x-m) kur
njihet grafku i funksionit f.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
- Të lexojnë grafkë, duke nxjerrë prej tyre veti të funksionit përkatës.
- Të skicojnë grafkë funksionesh të thjeshtë, të dhënë me një a dy formula në A R ⊂ .
- Të skicojnë grafkët e funksioneve të shënuara më lart, kur njihet grafku i funksionit y=f(x),
x∈A.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali i parashikuar në tekst për këtë mësim ka ngarkesë vëllimore, prandaj shtjellimit të tij
i duhet kushtuar e gjithë ora e mësimit. Mësimi të zhvillohet me libër të hapur, duke aktivizuar
nxënësit në punë të pavarur a me grupe, nëpërmjet pyetjesh të strukturuara, për të nxjerrë
përfundimet përgjithësuese.
Si ushtrime të nivelit minimal, të konsiderohen ata me numrat 1; 2; 3; 4; 5; 6.
62 / Matematika 11
Kreu 2
Ushtrime plotësuese
1. Duke përdorur grafkun e funksionit y x
ndërtoni grafkët e funksioneve:
a) y x − b) y x
c)
1 y x +
d)
1
2
y x −
.
2. Duke përdorur grafkun e funksionit y =2
x
,
ndërtoni grafkët e funksioneve:
a) y=2
-x
b) y=2
x

c) y=-2
2
d) y=1-2
x

e) y=2+2x f)
3. Me anë të grafkut të funksionit y=lnx
ndërtoni grafkët e funksioneve:
a) y=1n(-x) b) y=1nx 
c) y=-1nx d) y=1nx+1
e) f) y=1n(ex)
4. Ndërtoni grafkët e funksioneve.
a) y x −1 b) y x −1
c) y x x − +
2
2 1
5. a) Ndërtoni grafkun e funksionit f:y=x
2
-4x
b) Zgjidhni grafkisht inekuacionin
x x
2
4 3 − >
c) E njëjta kërkesë për inekuacionet
x
2
+4x>-3; x
2
-4x+1>x
6. a) Ndërtoni grafkun e funksionit y=x-x
2
b) Diskutoni, duke përdorur këtë grafk,
për sasinë dhe shenjat e rrënjëve reale
të ekuacionit x
2
-x=m, sipas vlerave të
parametrit m
c) E njëjta kërkesë për ekuacionet
2 2
; . x x m x x m + −
7. Funksioni f është rritës në intervalin ]a, b[.
Shqyrtoni monotoninë e funksionit:
a) y = f(x)+b
b) y=f(-x), x∈]-b,-a[
8. Funksioni është çift në intervalin ]-a,a[.
Ç’mund të thoni për çiftësinë e funksionit:
a) y=f(x) b) y=f(-x)
c) y=f(x)+b?
9. Me anë të grafkut të funksionit y=x
2
ndërtoni
grafkët e funksioneve:
a) y=(x-1)
2
b) y =(x-2)
2
+1
10. Ndërtoni grafkun e funksionit:
a)
6
1
y
x


b)
6
3
y
x



11. Duke përdorur grafkë të njohur, ndërtoni
grafkët e funksioneve:
a)
1
2
2
x
y ⋅ b)
1
log( )
1
y
x


c) y=x
3
+3x
2
+3x+1 d) y=log
2
(4x)

2.10 Përbërja e funksioneve numerike

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Përbërjet fog; gof të funksioneve f;g.
b)Veti. fog në përgjithësi është e ndryshme nga gof.
c) Metoda. Mënyrat e dhënies së fog kur funksionet f;g janë dhënë me tabela ose formula.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të gjejnë përbërjen fog;gof kur f;g jepen me tabela ose grafe.
63
LIBËR PËR MËSUESIT
- Të gjejnë duke dhënë me formulën y=f[g(x)], përbërjen fog të funksioneve numerikë të
dhënë me formulat y=f(x);y=g(x).
- Të zbërthejnë një funksion të thjeshtë si përbërje dy funksionesh të tjera.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Shtjellimi i materialit të ri duhet të fllojë, si në tekst, me shqyrtimin e shembujve që çojnë
në kuptimin e funksionit të përbërë. Është i rëndësishëm trajtimi i shembullit 1, që zbërthen
mënyrën e gjetjes së përbërjes së dy funksioneve të dhëna me formula. Mësuesi duhet të shtrojë
para klasës pyetje dhe të dëgjojë e të analizojë me nxënësit përgjigjet e dhëna, për të nxjerrë
përfundime përgjithësuese. Praktika ka treguar se nxënësit kuptojnë më mirë e përdorin më saktë
dhënien e përbërjes fog me formulën y=f [g(x)]. Këtu aktivizohen (dhe përforcohen) shkathtësitë
e ftuara për shndërrimin e shprehjes me një ndryshore dhe shënimin simbolik të vlerës së saj në
pikën x.
Shembulli 4 të punohet me nxënësit e mirë.
Është shumë e rëndësishme vërejtja e dhënë në tekst për gjetjen e bashkësisë së përcaktimit të
fog, në rastin e dhënies së f;g me formula.
Si ushtrime të nivelit minimal, të konsiderohen ato me numrat 1; 2; 4; 6/a,b; 8.
Ushtrime plotësuese
1. f, g janë dy funksione me bashkësi përcaktimi
R, të tillë që:
1
( ) 3 2; ( )
4
x
f x x g x


a) Gjeni shëmbëllimin e numrit 5 në
funksionin fog; gof.
b) Shkruani g[f(x)], f[g(x)]
c) Jepni funksionet fog; gof.
2. Janë dhënë funksionet f. g. Jepni në formulë
funksionet fog, gof dhe gjeni bashkësitë e
përcaktimit të tyre në rast se:
a)
4
: 3 : f x x g x x → − →
b)
2 1
: :
3 2
x x
f x g x
x

→ →

c)
2
: 4 :
1
x
f x x g x
x
→ − →
+
3. f, g, h janë tri funksione me bashkësi
përcaktimi R. Duke përdorur skemën e
mëposhtme (fg. 2.9) vërtetoni që
fo(goh) = (fog) oh.
4. Jepen funksionet f:
2 2 3
: :
3 1
x x
f x g x
x x
− +
→ →
− +
a) Gjeni bashkësitë e përcaktimit të
funksioneve f, g.
b) Jepni me formulë funksionet fog, gof.
c) Gjeni bashkësitë e përcaktimit të fog,
gof.
d) A mund të themi që fog = i?
5. Jepni me formulë funksionet fog, gof; gjeni
bashkësitë e përcaktimit dhe ndërtoni grafkët
e tyre në rast se:
a) f: x→3
x
g: x →log
3
x
b) f: x→x
5
g: x →
x
5
c) f: x →x
2
g:x →
x
d) f: x

1
x
g:x → x2
6. Përdorni një ndryshore të re u, duke shprehur
y nëpërmjet u dhe u nëpërmjet x në rast se:
a) y = cos (
2
x
)
b) y = ln(sinx)
c) y= sin(2x-π)
d) y tgx
e) y x + 1
3
64 / Matematika 11
Kreu 2
7. Zbërtheni secilin nga funksionet e mëposhtme si përbërje, me anë të funksioneve
y x y x y
x

2
1
, , dhe shqyrtoni monotoninë e tij në intervalin e dhënë.
a) y = (x-3)
2
në ]3, + ∞[
b) y = 2 8 x − në [4, +∞[
c) y =
2
3 x −
në ] - ∞[
d) y =
2
1
( 1) x −
në ] 1,+∞[

2.11 Ushtrime për përsëritje
Para zhvillimit të kësaj ore, mësuesi duhet të kërkojë nga nxënësit që, me punë të pavarur në
shtëpi, të hartojnë në mënyrë të përmbledhur me shkrim, pasqyrën e njohurive kryesore teorike
të kreut (përkufzime konceptesh, teorema, metoda e rregulla, skica grafkësh të rëndësishëm).
Në tekst, në materialin e propozuar për këtë orë mësimi ka bollëk ushtrimesh. Është e dëmshme
kërkesa e synimi për t’i zgjidhur të gjitha ushtrimet (brenda e jashtë orës së mësimit). Nuk është
e rëndësishme që nxënësit të njohin skemat e zgjidhjes për shumë ushtrime, por të aftësohen për
të përdorur metodat e njohura në situata të larmishme, duke flluar nga ato më të thjeshtat e duke
vazhduar më tej me situata komplekse e me situata jo-standarde.
Ora e mësimit duhet të organizohet duke kombinuar punën me grupe të nxënësve, për zgjidhjen
e disa ushtrimeve (që diskutohen pastaj me gjithë klasën), me punën në tabelë të disa nxënësve
të ndryshëm, që zgjidhin ushtrime të tjera të tekstit (këto zgjidhje gjithashtu analizohen me
klasën).
Për punë të pavarur a me grupe mund të punohen ushtrimet me numrat 1; 3; 6; 9/a,b; 10; 11/a.
Mësuesi t’u japë nxënësve si detyrë për shtëpi punimin e ushtrimeve të testit (mësimi 2.12), në
mënyrë që ata të bëjnë vetëkontroll dhe vetëvlerësim të gjendjes së tyre.
Ushtrime plotësuese
1. Ndërtoni grafkët e funksioneve të
mëposhtme, duke u bazuar në grafkë
funksionesh të njohur.
a) y = e-x b) y
x
e
ln( )
c) y=log(1-x) d)
3
2 1 y x + −
2. Pa i ndërtuar grafkët, tregoni se në ç’pjesë
të R grafkut i funksionit f është sipër grafkut
të g, në rast se:
a) f:y=x
3
dhe g:y = -2x
b)
2
6 2
: :
9
f y dhe g y x
x

c) f:y = 3x - 3 dhe g:y = x
3
-1
3. Ndërtoni grafkun e funksionit:
a)
2
4 y x x − b)
2
4 4 y x x − +
c)y=ln(x
2
-4x+4)
4. Është dhënë funksioni f:y = x
2
-5x+4.
Shënojmë me l vijën që është grafku i tij në
planin koordinativ xOy.
65
LIBËR PËR MËSUESIT
a) Ndërtoni me dy mënyra vijën l.
b) Ndërtoni vijat l
1
, l
2
që janë përkatësisht
grafkët e funksioneve:
y = -f(x)+2; y =f(-x+2)
c) Gjeni koordinatat e pikës së prerjes së l
me l
1
; të l me l
2
(me rrugë algjebrike).
5. Për të nxjerrë një lloj të ri produkti, një
ndërmarrje shpenzoi 50000 dollarë për
teknologjinë. Përveç këtyre, për të prodhuar një
njësi të produktit, shpenzohen 25 dollarë (për
lëndë të parë, pagesë të fuqisë punëtore etj.).
Shënojmë me x numrin e njësive të fabrikuara
nga ky produkt.
a) Gjeni shpenzimet e përgjithshme në
varësi të x.
b) Gjeni koston e një njësie të produktit në
varësi të x.
c) Paraqitni grafkisht funksionin p = f(x).
d) Në rast se çmimi i shitjes së një njësie
të produktit është 40 dollarë, nga ç’sasi
prodhimi ndërmarrja del me ftim?
6. Grafku i funksionit
1
ln( ) y
x
merret prej
grafkut të funksionit y = lnx me anë të:
a) një homotetie, b) një zhvendosje paralele,
c) një simetrie ndaj boshtit Ox,
d) një simetrie ndaj boshtit Oy?
Rrethoni përgjigjen e saktë.
7. Dihet që grafku i funksionit y=x
2
+3x+m
është tangent me drejtëzën y= -3. Atëherë m
është e barabartë me
a) -5 b)-3 c) -1
d) Rrethoni përgjigjen e saktë.
8. Vërtetoni që:
a) Nëse f është funksion tek dhe x
o
është
pikë minimumi, atëherë (-x
o
) është pikë
maksimumi e tij.
b) Nëse f është funksion çift dhe është rritës
në intervalin ]a, b[, atëherë f është zbritës
në ]-b, -a[.
66 / Matematika 11
Kreu 3
KREU 3
3.1 Përsëritje

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Funksionet trigonometrike të këndit të ngushtë; funksionet trigonometrike të
këndit x, ] 180 , 0 [
o o
x ∈ .
b) Veti. Teorema e sinusit; teorema e kosinusit; lidhjet midis këndeve dhe brinjëve në
trekëndëshin kënddrejtë; shprehjet për sipërfaqen e trekëndëshit.
c) Metoda. Përdorimi i formulave të njohura për përcaktimin e një elementi në trekëndësh
kur njihen elemente të tjera. Përdorimi i formulave për njehsimin e sipërfaqes së trekëndëshit
kur jepen elemente përcaktuese të tij.
Shkathtësi
Në mbarim të orës së mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të gjejnë elementet e trekëndëshit kënddrejtë në rast se njohin dy prej tyre (nga të cilat të
paktën, njëra brinjë).
• Të njehsojnë vlerat e funksioneve trigonometrike të këndit x, 0
o
<x<180
o
, duke përdorur
tabelën për këndin ose për shtuesin e tij.
• Të gjejnë me anë të teoremave të sinusit dhe kosinusit, elementet e panjohura në një
trekëndësh çfarëdo.
• Të njehsojnë sipërfaqen e trekëndëshit çfarëdo, duke pasur të dhënë elemente përcaktuese
të tij.
• Të zbatojnë njohuritë në situata të thjeshta reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësuesi mund t’u japë paraprakisht si detyrë nxënësve ta lexojnë në mënyrë të pavarur mësimin
në shtëpi dhe të hartojnë një përmbledhje të formulave (të shumta) që përmbahen në të. Duke
zbatuar parimin “të dish do të thotë në gjendje të zbatosh”, mësuesi duhet të përqendrohet në
zgjidhjen nga nxënësit, me punë të pavarur ose me grupe, të ushtrimeve si edhe në diskutimin e
zgjidhjeve të propozuara.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen numrat 2/a; 3; 4; 5; 6; 7/a.
Ushtrime plotësuese
1. Duke shënuar a,b,c brinjët e trekëndëshit
kënddrejtë (c-hipotenuza) dhe A,B këndet e
ngushta përballë a,b (përkatësisht), vërtetoni
që;
a) asinB=bsinA b)
2 2 2 2
( )(1 ) c c b tg B − +
c) sin cos
a b
B B
c
+
+
67
LIBËR PËR MËSUESIT
2. Me të njëjtat të dhëna,vërtetoni që:
3. Gjeni elementet e tjera të trekëndëshit
kënddrejtë, duke njohur:
a) a=6 dhe B=
0
30 b) a=2 3 dhe b=2
c) c=4 dhe b=2 3
4. Vërtetoni që, midis elementeve të një
trekëndëshi çfarëdo ekzistojnë lidhjet e
mëposhtme:
a)
sin( ) sin( ) sin( )
a b c
B C A C A B

+ + +

b)
sin sin sin sin A B C A
a b c a
+ +

+ +
5. Vërtetoni që:
6. Vërtetoni që:
7. Vërtetoni që:
(2p=perimetri)
8. Vërtetoni që:
3.2 Radiani. Rrethi trigonometrik. Harqe trigonometrike

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Radiani. Rrethi trigonometrik. Harku trigonometrik. Këndi trigonometrik. Vlera
e harkut (këndit) trigonometrik. Kuadranti.
b) Veti. Formula që lidh masën në gradë të këndeve me masën në radian. Formula për vlerën
e një harku trigonometrik = k · 360
0
+ a.
c) Metoda. Rrotullimi rreth një pike.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të njehsojnë masën në gradë të këndit, kur njihet masa në radian dhe anasjellas.
• Të shkruajnë formulën për vlerat e harqeve trigonometrike , kur njihet vlera a e njërit
prej tyre.
• Të tregojnë kuadrantin në të cilin mbaron harku trigonometrik , kur njihet vlera e tij
x∈R.
• Të zbatojnë njohuritë e ftuara në situata të thjeshta reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësuesi duhet t’i shmanget paraqitjes së njohurive në mënyra të gatshme. Në varësi të gjendjes
së klasës ai duhet të shtrojë para nxënësve pyetje të strukturuara e të presë përgjigje prej tyre,
për të dalë në rezultatet përgjithësuese. P.sh., “Vlera e harkut trigonometrik që merret pasi pika e
68 / Matematika 11
Kreu 3
lëvizshme, duke u nisur nga A arrin në M, e më pas bën një xhiro të plotë në kahun kundërorar,
është 360
0
+a. Sa do të jetë kjo vlerë kur M ka bërë në kahun kundërorar 2, 3, 4, n xhiro të plota?”
Edhe shembujt, që në tekst jepen të zgjidhur, mund të trajtohen në klasë në formë gjysmë të
zgjidhur, duke e kërkuar plotësimin e zgjidhjes prej nxënësve.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen numrat 1; 2; 3; 4; 5; 6.
Ushtrime plotësuese
1. a) Gjeni një kënd pozitiv që e ka brinjën e
mbarimit të njëjtë me këndin –45
o
.
b) Gjeni dy kënde negativë që e kanë brinjën e
mbarimit të njëjtë me këndin 370
o
.
2. Në cilin kuadrant ndodhet pika M kur harku
trigonometrik e ka vlerën –1100
o
?
Sa është ora nëse pas mesit të natës akrepi i
minutave është rrotulluar me kënd –840
o
.
4. a) Shkruani formulën e harqeve
trigonometrike, për të cilat pika e mbarimit M
përputhet me pikën B’.
b) Shkruani formulën e këndeve trigonometrike,
për të cilat brinja e mbarimit është OB.
5. Shkruani formulën e këndeve trigonometrike
me brinjë të dytë:
a) përgjysmoren e kuadrantit II.
b) përgjysmoren e kuadrantit III.
6. Cilat nga formulat e mëposhtme tregojnë
harqe me mbarim të njëjtë (k∈Z).
a) x = k.360
o
+45
o
b) x = k.360
o
+135
o

c) x = k.360
o
-225
o

d)
2
4
x k
π
π −
e)
9
2
4
x k
π
π + .
7. Gjashtëkëndëshi i rregullt ABCDEF është
brendashkruar në rrethin trigonometrik.
Shkruani formulën që jep masat e harqeve me
mbarim në kulmet e tij.
8. Shprehni në gradë dhe në radian këndin që
ka përshkruar akrepi i minutave pas kalimit të
një kohe të barabartë me: a)
1
e orës
4

b)
2
e orës
3
c)
3
e orës
8
9.
9. Njehsoni, në gradë e në radian, këndet e
brendshme të një trekëndëshi, duke ditur që
ata janë të përpjesshëm me numrat 1; 2; 3.
3.3 Përkufzimet e funksioneve trigonometrike. Vetitë e sinusit e të
kosinusit

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Sinusi, kosinusi, tangenti i këndit me vlerë x në rrethin trigonometrik. Koordinatat
e pikës e të vektorit. Funksioni çift; funksioni tek në R.
b) Veti. Kufzueshmëria dhe periodiciteti i funksioneve y=sinx; y=cosx. Çiftësia e tyre.
Shenjat e funksioneve y=sinx; y=cosx sipas kuadranteve.
c) Metoda. Metoda e koordinatave.
Shkathtësi
Në mbarim të orës së mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përcaktojnë shenjën e sinusit (kosinusit) në varësi të kuadrantit ku mbaron harku.
• Të njehsojnë në raste të veçanta vlerat e sinx, cosx, duke u nisur nga përkufzimet e tyre.
69
LIBËR PËR MËSUESIT
• Të përdorin në situata të thjeshta matematikore periodicitetin, kufzueshmërinë dhe çiftësinë
e funksioneve y=sinx, y=cosx.
• Të zbatojnë njohuritë e ftuara në situata të thjeshta.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali i parashikuar në tekst për këtë orë mësimi ka ngarkesë konceptuale e vëllimore, prandaj
shtjellimit të tij i duhet kushtuar e gjithë ora e mësimit, duke hequr dorë nga format tradicionale
të kontrollit të dijes me nxënës të ngritur në tabelë.
Përkufzimet e sinx, cosx, tgx, cotgx të jepen si në tekst, por nxënësve t’u kërkohen t’i nxjerrin
me punë të pavarur lidhjet:
tgx=
sin
cos
x
x
, cotgx=
cos
sin
x
x
, tgx·cotgx=1.
Pas punimit të shembullit 1, klasa me punë të pavarur apo me grupe të punojë ushtrimin për
gjetjen e sin225
o
, cos225
o
.
Përfundimet për shenjat e sinx, cosx sipas kuadranteve të nxirren nga nxënësit me punë të
pavarur ose me grupe.
Është e rëndësishme të vihet në dukje se, duke treguar që sin(2π+x)=sinx, ne kemi treguar që
funksioni y=sinx është periodik dhe perioda mund të jetë 2π ose numër pozitiv më i vogël se 2π.
Pas vërtetimit të faktit që 1 | sin | ≤ x , nxënësit të vërtetojnë vetë që 1 | cos | ≤ x e më tej të
zgjidhet ushtrimi që fguron në tekst.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen numrat 1; 4; 7; 10.
Ushtrime plotësuese
1. Gjeni vlerën e funksioneve të mëposhtme
për x = 3π.
a) y = cos2x; b) y = cos(x-
2
π
);
c)y = sin
2
x
.
2. Gjeni shenjën e numrave:
a) sin(-70
o
); b) cos160
o
;
c) sin
5

; d) cos(
4

− ).
3. Gjeni shenjën e numrave:
a) tg110
o
; b) tg
4

; c) cotg(-
3

).
4. Gjeni shenjën e numrave:
a) sin2; b) cos2; c) sin3; d) cos4.
5. Në cilin kuadrant mbaron harku
trigonometrik kur masa e tij x plotëson
kushtet:
a) cosx>0 dhe sinx = -
3
1
;
b) sinx<0 dhe cosx = -
7
2
.
6. Gjeni vlerën më të vogël dhe më të madhe
të funksionit:
a) y = sin(2x-40
o
); b) y =
3
1
cosx;
c) y = 2sin
2
x
.
7. Gjeni vlerën më të vogël dhe më të madhe
të funksionit:
a) y = 1-sinx; b) y =
1
3 sin x +
;
c) y =
5
7 4sin x −
.
8. Zgjidhni ekuacionet (inekuacionet) në
[0,2π].
a) cosx+cosy = 2; b) sinx-siny = 2;
c) sinx+siny≥2.
70 / Matematika 11
Kreu 3
9. Në cilin kuadrant mbaron këndi me vlerë x
kur është dhënë:
sinx · cosx>0 dhe sinx+cosx<0.
10. Krahasoni sinx me x për ]0, [
2
x
π
∈ .
3.4 Variacioni i sinusit dhe i kosinusit

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Rrethi trigonometrik. Koordinatat e pikës. Funksionet y=sinx, y=cosx. Variacioni
i funksionit.
b) Veti. Tabelat e variacionit për funksionet y=sinx; y=cosx. Grafkët e tyre për ] 2 , 0 [ π ∈ x
.
c) Metoda. Metoda e koordinatave. Metoda e ndërtimit të grafkut në bazë të tabelës së
njohur të variacionit.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të studiojnë variacionin e sinusit (kosinusit) në një kuadrant të çfarëdoshëm, në bazë të
paraqitjes gjeometrike të tij në rrethin trigonometrik.
• Të riprodhojnë tabelat e variacionit të sinusit (kosinusit).
• Të skicojnë në bazë të tabelave, grafkët e funksioneve y=sinx, y=cosx për ] 2 , 0 [ π ∈ x .
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Edhe për këtë mësim, materiali i paraqitur në tekst është mjaft i ngjeshur, prandaj trajtimit të tij
i duhet kushtuar gjithë ora e mësimit.
Rekomandojmë të ndiqet shtjellimi i materialit siç është paraqitur në tekst. Janë shumë me
rëndësi skicat që tregojnë si ndryshon gjatësia e OQ (ordinata e pikës M) kur lëviz pika M në
një kuadrant, sepse në bazë të tyre nxirren përfundimet për variacionin e sinx, kur x rritet në
segmentet 0,
2
π , ]
, ]
¸ ]
, ,
2
π
π
, ]
, ]
¸ ]
,
3
,
2
π
π
, ]
, ]
¸ ]
,
3
, 2
2
π
π
, ]
, ]
¸ ]
.
Variacioni i sinx kur x rritet nga
2

drejt π 2 të kryhet nga nxënësit me punë të pavarur ose
punë me grupe, siç është parashikuar në tekst.
Është hap i rëndësishëm skicimi i grafkut në bazë të tabelës së variacionit. Për këtë, në fllim
ndërtohen pikat karakteristike dhe më tej bashkohen ato me vijë të lëmuar. Duhet të mbahet
parasysh (e t’u theksohet nxënësve) që merret π≈3,14, sepse përndryshe do të kishim cenim të
trajtës së grafkut.
Studimi i variacionit të funksionit y=cosx, që duhet të konfrmojë saktësinë e tabelës së variacionit
të dhënë në tekst, të kryhet nga nxënësit me punë të pavarur apo me grupe.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen numrat 1, 4, 6, 7, 8/a, b, c.
71
LIBËR PËR MËSUESIT
Ushtrime plotësuese
1. Skiconi grafkët e funksioneve të mëposhtme
për ] 2 , [ π π − ∈ x
a) y = cosx; b) y= sin2x; c) y = 1+sinx.
2. Krahasoni
a) cos1 me cos1
o
; b) sin2 me sin2
o
;
c) cos4 me cos4
o
.
3. Zgjidhni inekuacionin cosx<sinx për:
a) [ 0, ]
2
x
π
∈ ; b)
3
[ , ]
2
x
π
π ∈ .
4. Plotësoni: a) cos(-780
o
) = …
b) sin(930
o
) = …
5. Gjeni periodën T për x∈[0, T] dhe skiconi
grafkun e funksionit:
a) y =
2
1
sinx; b) y = cos(x+60
o
);
c) y = 1-2sinx.
6. Gjeni periodën T dhe për x∈[0, T] skiconi
grafkun e funksionit:
a) y = sin2x; b) y = cos2x;
c) y = cos4x; d) y = sin
2
x

e) y = sin x π 2 ; f) y = cos x π ;
g) y = sin
2
π
x.
7. Të vërtetohet që perioda e funksionit y=sinx
është 2π.
8. a) Nëse për çdo vlerë të plotë të k njehsojmë
numrin sin( )
30
k π
, sa numra të ndryshëm do të
marrim?
b) Si duhet të jetë numri a që bashkësia e
numrave të trajtës cos (πna), ku n është numër
i plotë, të jetë e fundme?
3.5 Vetitë dhe variacioni i funksionit y=tgx

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Funksioni y=tgx. Koordinatat e pikës e të vektorit.
b) Veti. Paraqitja e tgx nëpërmjet vektorit . Shenja e funksionit y=tgx sipas kuadranteve
sipas
sin
cos
x
x
. Periodiciteti i tangentit. Tabela e variacionit e tangentit për ,
2 2
x
π π ] ,
∈ −
] ,
] ¸
.
Grafku i tij.
c) Metoda. Metoda e koordinatave. Metoda e ndërtimit të grafkut sipas tabelës së dhënë të
variacionit.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përcaktojnë shenjën e tangentit sipas kuadrantit ku mbaron harku.
• Të përdorin në situata të thjeshta matematikore periodicitetin dhe çiftësinë e funksionit
y=tgx.
• Të riprodhojnë tabelën e variacionit të funksionit y=tgx në ,
2 2
π π ] ,

] ,
] ¸
.
• Të skicojnë në bazë të tabelës së variacionit grafkun e y=tgx për ,
2 2
x
π π ] ,
∈ −
] ,
] ¸
.
72 / Matematika 11
Kreu 3
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Shtjellimi i materialit të ri duhet të zërë të gjithë orën e mësimit, për shkak të ngarkesës
konceptuale dhe vëllimore që ka. Ndër vetitë e funksionit y=tgx, mësuesi të trajtojë vetë shkurt
gjetjen e bashkësisë së përcaktimit dhe paraqitjen gjeometrike në rrethin trigonometrik, me
anë të vektorit . Për studimin e shenjës së tgx sipas kuadranteve dhe për vërtetimin e faktit
tg(180
o
+x)=tgx, është mirë të aktivizohet klasa për punë të pavarur ose me grupe.
Për studimin e variacionit të funksionit y=tgx rekomandohet të ndiqet ecuria metodike e
parashtruar në tekst, duke përdorur skicat që tregojnë si ndryshon AT (pra, ordinata e T) kur pika
M lëviz në rrethin trigonometrik (pra, kur ndryshon x).
Mësuesi nuk duhet të ndalet gjatë në shënimet:
( )
2
( )
2
lim
x
x
π
π

<
tgx=+∞,
( )
2
( )
2
lim
x
x
π
π

>
=-∞
dhe nuk duhet të kërkojë nga nxënësit riprodhimin e tyre e sqarime për to.
Për shënimin e parë mjafton të kuptohet që “kur vlerat e x, duke mbetur më të vogla se
2
π
i
afrohen pambarimisht
2
π
, atëherë tgx rritet pambarimisht”.
Kuptimi i limitit që haset këtu do të trajtohet gjerësisht në kreun VI.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen numrat 2, 3, 4, 7, 8.
Ushtrime plotësuese
1. Vërtetoni se në rrethin trigonometrik
tgx = y
T
.
2. Për cilën vlerë të x arrin vlerën më të madhe
funksioni
a) y = sin(cosx); b) y = tg(sinx)?
3. Vërtetoni që perioda e funksionit y=tgx
është π.
4. a) Vërtetoni që funksioni y=tgx është
funksion tek.
b) Duke përdorur këtë fakt, skiconi grafkun e
funksionit y=tgx për
] , 0[
2
x
π
∈ −
5. Skiconi, për ]0, [ x π ∈ , grafkun e
funksionit:
a) y=-tgx b) y=1+tgx
c) y=2tgx d) y= tgx
6. Në rrethin trigonometrik është dhënë
harku AM me vlerë x. Shënojmë me S pikën
ku gjysmëdrejtëza OM pret tangjenten e
hequr ndaj rrethit trigonometrik në pikën B
të tij. Vërtetoni që cotgx është i barabartë me
abshisën e pikës S.
7. Duke pasur parasysh se cotgx=x
S
,shqyrtoni
variacionin e funksionit y=cotgx për x∈]0,π[
8. Në një rreh trigonometrik ndërtoni këndin
më të vogël pozitiv AOM, për të cilin tangenti
është: a)
5 2
b)-
2 3
73
LIBËR PËR MËSUESIT
3.6 Identitete trigonometrike

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Bashkësia e vlerave të lejuara të shprehjes me ndryshore. Identiteti.
b) Veti. Formula themelore sin
2
x+cos
2
x=1. Lidhjet cos
2
x=
2
1
1 tg x +
; sin
2
x=
2
2
1
tg x
tg x +
.
c) Metoda. Metoda e vërtetimit të identiteteve trigonometrike, duke bërë shndërrime në
njërën anë.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të riprodhojnë nxjerrjen e formulës themelore.
• Të gjejnë, duke përdorur atë, vlerën e sinx (cosx), kur njihet cosx (sinx) dhe kuadranti ku
mbaron këndi x.
• Të gjejnë me anë të formulave
x
2
sin
=
2
2
1
tg x
tg x +
; x
2
cos =
2
1
1 tg x +
vlerën e sinx (cosx)
kur njihet tgx dhe kuadrantin ku mbaron këndi x.
• Të vërtetojnë identitete të thjeshta trigonometrike, duke bërë shndërrime në njërën anë.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Si formula themelore sin
2
x+cos
2
x=1, ashtu edhe identitetet
x
2
cos
=
2
1
1 tg x +
;
x
2
sin
=
2
2
1
tg x
tg x +
,
për të cilat në tekst janë dhënë vërtetime sintetike, është mirë të kërkohet të nxirren nga nxënësit
me punë të pavarur ose me grupe. Kjo punë diskutohet me klasën.
Mësuesi të drejtojë punën e nxënësve edhe në vërtetimin e identiteteve të thjeshta. Rëndësi ka
kuptimi i saktë i identitetit në bashkësinë e vlerave të lejuara të ndryshoreve që fgurojnë në anët
e tij.
Të dobishme janë edhe barazimet shkronjore që nuk janë identitete; për konstatime të tilla të
përdoret metoda e kundërshembullit.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen numrat 1, 2, 3, 4, 6/a, b.
Ushtrime plotësuese
1. Harku me masë x i përket kuadrantit IV.
a) Gjeni cosx, kur sinx = - .
b) Gjeni sinx, kur cosx =
5
3
.
2. Dihet që y∈]90
o
, 180
o
[.
a) Gjeni siny, kur cosy = -
2
2
.
b) Gjeni tgy, kur siny =
2
3
.
3. Dihet që -
2
π
<x<
2
π
.
a) Gjeni cosx, kur sinx = 0,8.
b) Gjeni cosx, kur tgx = -
4
3
.
4. Zgjidhni ekuacionin:
a) 2sin
2
x = 3cosx; b) 2cos
2
x – sinx = 1;
c) cos
2
x = sin
2
x; d) sin
4
x = cos
4
x.
5. Tregoni se për çdo vlerë të lejueshme të x
ka vend barazimi:
a) cos
4
x+sin
4
x = 1-2sin
2
x·cos
2
x;
b) cos
2
x+sin
2
x·cos
2
x+sin
4
x = 1.
74 / Matematika 11
Kreu 3
c) 1+cotg
2
x =
x
2
sin
1
;
d) sin
6
x+cos
6
x = 1-3sin
2
x·cos
2
x.
6. Gjeni shenjën e prodhimit sinx·cosx·tgx
7. a) Shndërroni shprehjen
,
në mënyrë që të përmbajë vetëm sinx.
b) Shndërroni shprehjen
,
në mënyrë që të përmbajë vetëm cosx.
8. Shndërroni shprehjen e mëposhtme në
mënyrë që të përmbajë vetëm tgx:
9. Gjeni, për këndin e ngushtë x, sinx dhe cosx,
duke ditur që sinx+cosx= 2 .
3.7 Ushtrime
Synimi i mësuesit në këtë orë mësimi duhet të jetë përforcimi i njohurive dhe përmirësimi i
shkathtësive të zhvilluara në orët paraardhëse të kreut. Mësuesi mund t’u japë më parë nxënësve
për detyrë përgatitjen në shtëpi të përmbledhjes së sistemuar të fakteve kryesore të trajtuara në
mësimet 3.1-3.6.
Mësimi mund të zhvillohet me libër hapur. Nxënësit mund të lexojnë në të në mënyrë të pavarur
(kjo i shërben edhe aftësimit për menaxhimin e informacionit prej tyre) shembujt nr. 1, nr. 2, të
dhënë të zgjidhur në tekst. Më tej mund të organizohet një diskutim për të nxjerrë përfundime
përgjithësuese prej tyre dhe pastaj të kalohet në zgjidhjen me punë të pavarur të kërkesave 1, 2
të ushtrimit.
Në të njëjtën mënyrë procedohet për trajtimin e shembujve të zgjidhura nr. 3, nr. 4, nr. 5. Më
tej vazhdohet me zgjidhje me punë të pavarur apo me grupe të ushtrimeve të pazgjidhura që
fgurojnë në tekst.
Për organizimin e punës së diferencuar në klasë të mbahet parasysh se ushtrime të nivelit minimal
janë ato me numër 1; 2/a,b; 3; 4/a,b; 6.
Ushtrime plotësuese
1. Gjeni pozicionin fllestar, periodën dhe
amplitudën për lëkundjen e përshkruar nga
funksioni:
a) y = sin
2
t
; b) y = 3sin2t;
c) y = sin(t+
4
π
); d) y = sinπt;
e) y = 2sin(3t-π).
2. Krahasoni çiftet e lëkundjeve:
a) y = sint; y = cost.
b) y = sinπt; y = 3sinπt.
c) y = cos(t+
2
π
); y = -sint.
3. Për lëvizjen lëkundëse janë dhënë (sipas
radhës):
- pozicioni fllestar i pikës
- perioda
- amplituda
Jepni lëvizjen lëkundëse me një ekuacion
të formës y = f(t).
a) 0; 2π; 3 b) 1; π; 5 c) 2; 4; 3.
Gjeni periodën dhe vlerën më të madhe.
75
LIBËR PËR MËSUESIT
4. Jepni tabelën e variacionit të funksionit
y = 5sin(
6
π
t).
5. Të dy akrepat e sahatit janë të mbivendosura
në orën 12. Pas sa kohe do të mbivendosen
përsëri për herën e parë?
6. Studioni variacionin e funksionit y=sinx
(y=cosx),për ] 2 , 0[ x π ∈ − .
7. Thjeshtoni shprehjen:
a)
b)
0 2 0
2 0 0 2 0
( ) cos0 ( ) sin 270
cos90 2 sin90 180
a b a b
a ab b tg
+ + −
+ +
.
8. Studioni shenjën e shprehjes sinx·cosx në
intervalin ]0, 2 [ π .
9. Duke u nisur nga paraqitja gjeometrike e
sinx, cosx në rrethin trigonometrik, vërtetoni
që:
a) sinx+cosx>1 , për
]0, [
2
x
π


b) .
10. Vërtetoni që, për ]0. [
2
x
π
∈ , kemi
tgx+cotgx 2 ≥ .
3.8 Formulat e reduktimit

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Këndi trigonometrik, rrethi trigonometrik, kuadranti i mbarimit, radiani.
b) Veti. Formulat për sin
2
π
α
j \
±
, (
( ,
, cos
2
π
α
j \
±
, (
( ,
,
( ) α π ± sin
,
( ) α π ± cos
,
( ) α π ± 2 sin
,
( ) α π − 2 cos .
c) Metoda. Përdorimi i formulave të reduktimit për njehsimin e vlerave të funksioneve
trigonometrike nga 0
o
në 360
o
, nëpërmjet vlerave të funksioneve trigonometrike të këndeve
të ngushtë.
Shkathtësi
Në mbarim të orës së mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të shkruajnë një kënd të dhënë në mënyrë të përshtatshme nëpërmjet një këndi të ngushtë
për të përdorur formulat e reduktimit.
• Të zbatojnë rregullin mnemonik që lejon mbajtjen mend të formulave.
• Të shndërrojnë shprehje të thjeshta trigonometrike duke përdorur formulat e reduktimit.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali mësimor i parashikuar për këtë orë mësimi lejon aktivizim të masës së nxënësve në
shtjellimin e tij.
Mësuesi të shpjegojë vetë mënyrën se si nxirren formulat për sin
2
π
α
j \

, (
( ,
e cos
2
π
α
j \

, (
( ,
.
Nxënësit më tej, me punë të pavarur ose me grupe, të drejtuar nga mësuesi, të nxjerrin formulat
për
sin
2
π
α
j \
+
, (
( ,
,
cos
2
π
α
j \
+
, (
( ,
.
76 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
Mësuesi tregon se si mund të merren formulat për ) sin( α π + nga ajo për sin
2
π
α
j \
+
, (
( ,
, duke
shkruar π+a =
2
π
+
2
π
α
j \
+
, (
( ,
=
2
u
π
+ .
Nxënësit zgjidhin me punë të pavarur ose me grupe ushtrimin për nxjerrjen e formulave për
) cos( α π + , ) sin( α π − , ) cos( α π − .
Mësuesi trajton shkurt si në tekst nxjerrjen e formulave për ) 2 sin( α π − , ) 2 cos( α π − .
Nxënësve u duhet vënë në dukje dobia e rregullës për mbajtjen mend të formulave. Sqarimit të
përmbajtjes dhe mënyrës së zbatimit të tij i duhet kushtuar koha dhe vëmendja e duhur nëpërmjet
trajtimit të shembujve dhe zgjidhjes së ushtrimeve.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numër 1, 2, 3, 4, 5.
Ushtrime plotësuese
1. Vërtetoni që: a) sin(360
o
-x) = -sinx
b) cos(360
o
-x) = cosx
2. Paraqitni më thjesht shprehjet:
a) sin(x-90
o
) + cos(x+90
o
) + sin(
2
π
+x) +
+ cos(
2
π
-x)
b) sin(180
o
+x) + sin(90
o
+x) +
+ sin(-x) · tg(90
o
-x)
c) cos(π-x) · cos(x+
2
π
) +
+ cos(180
o
+x) · cotg(
2
π
-x).
3. Skiconi grafkun e funksionit:
a) y = cos(90
o
-x); b) y = cos(180
o
-x);
c) y = cos(-2x).
4. Gjeni:
a) sin(270
o
+x); b) cos(270
o
-x);
c) sin(x-270
o
); d) cos(x-270
o
).
5. Vërtetoni identitetin (për vlera të lejuara të
a):
2
( )
cos( )
a b
α
+

+
4
3
sin( )
2
ab
π
α −
=
2
( )
sin( )
2
a b
π
α

+
.
6. Vërtetoni identitetet:
a) cos(45
o
+x) = sin(45
o
-x);
b) tg(
4
π
-x) = cotg(
4
π
+x).
7.

A,

B ,

C janë kënde të një trekëndëshi.
Vërtetoni që:
a) sin

A = sin(

B +

C ) ;
b) sin
2

A
= cos(
2
B C
∧ ∧
+
)
8. Gjeni vlerën e shprehjes:
a) ;
b) tg5
o
·tg10
o
·tg15
o
…tg85
o

3.9 Zbatime

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Vlera e harkut (këndit) trigonometrik. Funksionet trigonometrike.
b) Veti. Formulat për
2
tg n
π
α
j \
±
, (
( ,
.
77
LIBËR PËR MËSUESIT
c) Metoda. Reduktimi i problemit të gjetjes së vlerave të funksioneve trigonometrike të
këndit x, në gjetjen e vlerave të funksioneve trigonometrike të një këndi në [0
o
, 90
o
].
Shkathtësi
Në mbarim të orës së mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përdorin formulat për
2
tg n
π
α
j \
±
, (
( ,
për njehsimin e vlerës së tgx, kur
o o
x 360 0 < ≤
.
• Të përdorin për vlerat e funksioneve trigonometrike të këndeve nga [0
o
, 90
o
] tabelën e
vlerave dhe makina llogaritëse të përshtatshme.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali mësimor i parashikuar për këtë orë mësimi lejon aktivizim të mirë të masës së
nxënësve si në nxjerrjen e formulave, ashtu edhe në zbatimet e tyre. Të ndiqet shtjellimi metodik
i propozuar në tekst. Është me rëndësi të theksohet fakti që për të mbajtur mend formulat mund
të adoptohet rregulli mnemonik, i ngjashëm me atë për formulat për sinusin e kosinusin.
Në tekst ka disa shembuj të cilët është mirë të trajtohen si gjysmë të zgjidhur, për të siguruar
pjesëmarrjen aktive të nxënësve në procesin e zgjidhjes.
Reduktimi në [0
o
, 90
o
] është efkas nëse nxënësit janë në gjendje të kryejnë gjetjen e vlerave të
funksioneve trigonometrike në këtë segment nëpërmjet tabelës reale të vlerave (“Matematika
10”, faqe 181) dhe përdorimit të makinave llogaritëse të përshtatshme.
Ushtrime për përforcimin e këtyre aftësive duhet të punohen detyrimisht në klasë.
Si ushtrime të nivelit minimal, të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 3, 4, 5.
Ushtrime plotësuese
1. Vërtetoni që “Nëse njohim vlerat e sinx,
cosx për x∈[0, 45
o
], mund të gjejmë edhe
vlerat e tyre për x∈[45
o
, 90
o
]”.
2. Radhitni numrat e mëposhtëm sipas radhës
rritëse, pa gjetur vlerat e tyre.
a) sin(-15
o
), sin115
o
, sin165
o
, sin205
o

b) sin25
o
, cos50
o
, sin95
o
, cos345
o
.
3. Krahasoni:
a) log
3
(sin150
o
) me log
3
(sin135
o
)
b) log
0,5
(cos330
o
) me log
0,5
(cos20
o
)
c) 2
cos 60
me cos
2
60
o
.
4. Thjeshtoni shprehjet:
a) sin(270
0 0
) sin(450 ) α α − + −
b)
5. Njehsoni vlerën e shprehjes:
a)
b)
6. Vërtetoni barazimet:
a)
0 0
sin(70 ) cos(20 ) α α + −
b)
7. Vërtetoni identitetin:
2 2
2
2 2
2 2
[1 cot ( )]
4
2
1
(1 )
[1 cot ( )]
2
g
tg
tg
g
π
α
α
π
α
α
− −
+
+
+ −
8. Reduktoni në kuadrantin e parë:
a)
b) .
78 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
3.10 Ekuacione trigonometrike elementare

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Ekuacioni me një ndryshore. Rrënja e tij. Ekuacione të njëvlershme. Rrethi
trigonometrik. Funksionet trigonometrike.
b) Veti. Formulat që japin bashkësitë e zgjidhjeve të ekuacioneve trigonometrike elementare
sinx=a, cosx=b, tgx=c.
c) Metoda. Paraqitja e funksioneve trigonometrike në rrethin trigonometrik.
• Shndërrime të njëvlershme të ekuacioneve me një ndryshore.
Shkathtësi
Në mbarim të orës së mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të zgjidhin ekuacione trigonometrike elementare sinx=a, cosx=b, tgx=c në R.
• Të zgjidhin ekuacione trigonometrike që sillen në elementare me shndërrime të thjeshta
identike e të njëvlershme.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi është mirë të zhvillohet me tekst të hapur. Shtjellimi i materialit në tekst synon që
nëpërmjet shembullit të arrihet në përfundimin përgjithësues për bashkësinë e zgjidhjeve të
ekuacionit sinx=a. Është mirë që shembulli të trajtohet në klasë gjysmë i zgjidhur, duke shtruar
para nxënësve pyetje të strukturuara dhe të ndiqet nga punimi i një ushtrimi, para se të kalohet
në sintezën për ecurinë e zgjidhjes së ekuacionit sinx=a.
Për zgjidhjen e ekuacioneve cosx=b, tgx=c të ndiqet ecuria metodike e parashtruar në tekst.
Shembulli për
3
tg x
π
π
j \

, (
( ,
= 3 − mund të lihet për lexim të pavarur nga nxënësit.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 6, 7, 11.
Ushtrime plotësuese
1. Paraqitni zgjidhjet e ekuacionit me një
formulë të vetme.
a) sinx = 0; b) sinx = 1; c) sinx = -1;
d) cosx = 0; e) cosx = 1; f) cosx = -1.
2. Zgjidhni ekuacionin:
a) sin3x = -
2
2
; b) sin
5
2x
= 1;
c) sin(x-30
o
) =
2
3
; d) sin(2x-1) =
2
1
;
e) cos2x = 0; f) cos(2x-60
o
) = -
2
1
.
3. Zgjidhni ekuacionin:
a) sin
2
π
y = 0; b) sinπt = 1;
c) sin
2
π
t = -1; d) cos
2
π
t = 1.
4. Për ç’vlera të x janë të vërteta barazimet:
a) sin(π+x) =
2
2
; b) sin(
2
π
-x) = -
2
1
;
c) cos(π-x) = -
2
1
; d) cos(π+3x) =
2
1
.
5. Zgjidhni ekuacionet:
a) tg3x = 0; b) tg(2x-10
o
) = -
3
3
;
c) tg(π-2x) = -1.
6. Zgjidhni ekuacionet:
a) cosx = sinx; b) sinx+cosx = 0;
c) sinx+ 3 cosx = 0.
79
LIBËR PËR MËSUESIT
7. Zgjidhni ekuacionin: a)
1
1
1 cos x

+

b)
2
1
1 sin x

+
c)
2
3 0 tg x tgx +
8. Zgjidhni ekuacionin:
a) (2sinx+1)(tgx+1)=0
b)
2
2cos 3 2 cos 2 0 x x − +
9. Zgjidhni ekuacionin: a)
2
cos
2(1 sin )
sin
x
x
x

b)
2 2
1 1
2
sin 1 cos x x
+
+
.
3.11 Ushtrime
Synimi i mësuesit në trajtimin e materialit të vendosur në tekst për këtë orë mësimi duhet të
jetë përpunimi i njohurive dhe forcimi i aftësive për zgjidhjen e ekuacioneve trigonometrike të
thjeshta, në vazhdim të punës së nisur në mësimin 3.10.
Mësimi të zhvillohet me tekst hapur, duke gërshetuar shqyrtimin e shembujve dhe zgjidhjen e
ushtrimeve të vendosura në tekst.
Pasi të trajtohet nga mësuesi në tabelë zgjidhja e ushtrimit 1, nxënësit me punë të pavarur e me
grupe zgjidhin ushtrimet 2 dhe 3/a.
Trajtohet nga mësuesi në tabelë ushtrimi i zgjidhur nr. 4, e më pas nxënësit zgjidhin me punë të
pavarur e me grupe ushtrimin 5/a e më pas ushtrimin 6/a, b.
Mësuesi trajton ushtrimin e zgjidhur nr. 8 dhe vë nxënësit në punë për zgjidhjen e ushtrimit
9/a.
Mësuesi zgjidh në tabelë ushtrimin 12 e më pas nxënësit, me punë të pavarur, zgjidhin ushtrimin
13/a.
Të mbahet parasysh se ushtrime të nivelit minimal konsiderohen ato me numrat 2, 3, 5, 7/a,
b,9.
Ushtrime plotësuese
1. Paraqitni me një formulë të vetme bashkësinë
e zgjidhjeve të ekuacionit:
a) cosx·sinx = 0; b) (sinx-1)·cosx = 0;
c) sin
2
x
· sinx = 0; d) cosx·cos2x = 0.
2. Zgjidhni ekuacionet:
a) 2cosx+1 = 0; b) sin
2
x+sinx = 0;
c) 3 tg
2
x - tgx = 0; d) 4sin
2
x – 1 = 0.
3. Zgjidhni ekuacionet:
a) 2sin
2
5x - 1 = 0;
b) 2sin
2
x – sinx – 1 = 0;
c) 2cos
2
x – 3cosx+1 = 0;
d) cos
4
x+2 = 3cos
2
x.
4. Zgjidhni ekuacionet:
a) 2sinx = tgx; b) 2(sinx – 1) =
4
sin x
;
c) cos x = cosx;
d) 2sinx · cotgx+1 = cosx.
5. Gjeni vlerën më të vogël të funksionit në
[0, 2π]
a) y = 2 - cosx; b) y =
5
1 2sin
2
x

;
c) y = cos
2
x – 2cosx – 5.
6. Zgjidhni sistemin e ekuacioneve për
] 2 , 0 [ , π ∈ v u
80 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
a)
cos cos 0
cos cos 1
u v
u v
+ ¦
¦

¦
;
b)
cos 3 0
cos 3 0
tgu v
tgu v
¦
+ +
¦
¦
− +
¦
¦
.
7. Zgjidhni ekuacionin:
a)
cos
cos
x
x
= 0; b)
x
x
sin
sin
= 1.
8. Zgjidhni në [0, 2π] inekuacionet:
a) cosx<
2
1
; b) sinx>-
2
1
; c) |sinx|<
2
2
.
9. Zgjidhni ekuacionin:
a)
0 0
sin(3 10 ) cos(80 3 ) 1 x x + + −
b)
2 0 0
2sin ( 30 ) 3cos( 60 ) 1 0 x x + − − +
3.12 Formulat për sinusin (kosinusin) e shumës dhe diferencës së dy
këndeve

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Funksionet trigonometrike të një këndi në rrethin trigonometrik. Prodhimi
numerik i dy vektorëve.
b) Veti. Formulat për ) sin(
2 1
x x ± , ) cos(
2 1
x x ± .
Shkathtësi
Në mbarim të orës së mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përdorin formulat për ) sin(
2 1
x x ± , ) cos(
2 1
x x ± për njehsimin e vlerave të funksioneve
trigonometrike të këndeve, që shkruhen si shumë a diferencë e këndeve 30
o
, 45
o
, 60
o
, 90
o
.
• Të përdorin këto formula për thjeshtimin e shprehjeve trigonometrike.
• Të përdorin këto formula për të zgjidhur ekuacione trigonometrike të thjeshta.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Ushtrimi që jep, nëpërmjet krahasimit të cos(90
o
-60
o
) me cos90
o
-cos60
o
, idenë që kosinusi
(sinusi) i shumës nuk është kurdoherë i barabartë me shumën e kosinuseve (sinuseve) është
mjaft i rëndësishëm për të paraprirë gabime të mundshme të nxënësve, që për fat të keq vihen
re shpesh.
Nxjerrja e formulës për cos(x
1
-x
2
) të bëhet nga mësuesi, duke kërkuar herë pas here mendimin
e nxënësve. Pas punimit të shembullit për cos15
o
, të kërkohet që nxënësit me punë të pavarur të
njehsojnë cos150
o
(pa përdorur paraqitjen në rrethin trigonometrik).
Formula për cos(x
1
+x
2
) të nxirret nga nxënësit me punë të pavarur ose me grupe, duke u dhënë
vetëm sugjerimin “të bëhet me formulën e njohur për cos(x
1
-x
2
), zëvendësimi i x
2
me –x
2
”. Këtu
do të ishte me vend sqarimi paraprak se formula për cos(x
1
-x
2
) është një identitet me dy ndryshore
reale dhe prandaj mbetet e vërtetë nëse zëvendësojmë x
1
, x
2
me kënde të çfarëdoshme.
Pasi trajtohet shembulli për cos105
o
, të kërkohet nga nxënësit që të njehsojnë me punë të pavarur
cos225
o
(pa paraqitje në rrethin trigonometrik). Diskutimi i kësaj pune mund të përdoret për të
vënë në dukje se formula për ) 180 cos( α +
o
mund të nxirret nga formula për cos(x
1
+x
2
).
Formulat për sin(x
1
+x
2
) (me sugjerimin për zëvendësimin e x
1
me (90
o
-x
1
) në identitetin për
81
LIBËR PËR MËSUESIT
sin(x
1
+x
2
)) dhe ajo për sin(x
1
-x
2
) të nxirren nga nxënësit me punë të pavarur ose me grupe.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 3, 5, 8, 9.
Ushtrime plotësuese
1. Vërtetoni formulën për sin(x
1
-x
2
) duke
njohur atë për sin(x
1
+x
2
).
2. Paraqitni më thjesht shprehjet:
a) sin2x·cosx = cos2x·sinx;
b) sinx·sin
2
x
+cosx · cos
2
x
.
3. Gjeni saktë:
a) sin75
o
; b) cos15
o
; c) cos105
o
.
4. Paraqitni më thjesht shprehjet:
a) sin(x+y) + sin(x-y);
b) cos(x-y) – cos(x+y).
5. Paraqitni më thjesht shprehjet:
a) cos(x+30
o
) + sin(x+60
o
);
b) sin(
4
π
+x) · sin(
4
π
-x).
6. Harku me masë x i përket kuadrantit të
dytë.
a) Gjeni sin(60
o
+x), kur cosx = -
5
4
;
b) Gjeni cos(x-135
o
), kur sinx =
2
2
.
7. Zgjidhni ekuacionin:
a) cos3x · cosx + sin3x · sinx = 1;
b) sin(x+35
o
) + sin(x-35
o
) = 0;
c) sinx·cos
2
x
- cosx·sin
2
x
= -
2
1
;
d) 2cos(
4
π
+x)· cos(
4
π
-x) + sin
2
x = 0.
8. Kosinuset e dy këndeve të një trekëndëshi
janë:
3 12
;
5 13
.
Gjeni kosinusin e këndit të tretë.
9. Vërtetoni që:
tg2x – tgx =
sin
cos cos 2
x
x x ⋅
;
3.13 Zbatime

Njohuri teorike kryesore
a) Veti. Formulat për , .
b) Metoda. Shndërrimi i shprehjes asinx+bcosx në trajtën .
Shkathtësi
Në mbarim të orës së mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përdorin formulat për për njehsim vlerash të funksionit tangent.
• Të përdorin këto formula për thjeshtimin e shprehjeve trigonometrike jo të ndërlikuara.
• Të përdorin këto formula për zgjidhje ekuacionesh trigonometrike të thjeshta.
• Të përdorin shndërrimin asinx+bcosx= në situata të thjeshta matematikore.
• Të gjejnë amplitudën dhe periodën kur mblidhen dy lëvizje lëkundëse harmonike me të
njëjtën periodë.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali i parashikuar në tekst për këtë orë mësimi krijon hapësira të gjera për pjesëmarrjen
aktive të nxënësve.
82 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
Mësuesi trajton nxjerrjen e formulës për tg (a+b) dhe në kërkesa që nxënësit, me punë të pavarur
a me grupe, të nxjerrin formulën e ngjashme për tg (a-b).
Pasi trajton shndërrimin e shprehjes asinx+bcosx në trajtën sin( )
cos
a
x α
α
+ , mësuesi (pavarë-
sisht se në tekst është dhënë zgjidhja) kërkon që nxënësit të zbatojnë këtë lloj shndërrimi duke
kryer, me punë të pavarur a me grupe, zgjidhjen e ekuacionit 3sinx- cosx=3.
Mbledhja e dy lëvizjeve lëkundëse harmonike është mirë të trajtohet me aktivizimin e nxënësve,
duke shtruar fllimisht para tyre ushtrimin për gjetjen e ekuacionit të lëvizjes rezultante të pikës,
që merr pjesë njëherësh në dy lëvizje me ekuacion y=3sin2t; y=4cos2t.
Më tej nxirret rezultati përgjithësues për rezultanten e dy lëvizjeve lëkundëse harmonike me
ekuacione t a y ω sin ; t b y ω cos (me të njëjtën periodë).
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 2, 3, 6, 7.
Ushtrime plotësuese
1. Gjeni vlerat e funksioneve trigonometrike të
këndit: a)
0
105 b)
0
165 .
2. Duke ditur tgx=2; tgy=1
dhe
0 0 0 0
0 90 ; 0 90 x y < < < < gjeni:
a) tg(x+y); tg(x-y); sin(x+y); sin(x-y).
3. Gjeni sin(
0
90 α β + + ) duke njohur:
.
4. Vërtetoni që
5. Vërtetoni që, nëse x dhe y janë kënde të
ngushta, atëherë sinx+siny<1
6. Duke ditur që tga; tgb janë rrënjët e
ekuacionit të fuqisë së dytë x
2
+px+q=0, shprehni
nëpërmjet p;q vlerat e .
7. Vërtetoni identitetin:
a)
b)
( ) ( ) cot
( ) ( ) cot
tg x y tg x y gy tgy
tg x y tg x y gx tgx
+ + − +

+ − − +
.
8. Vërtetoni identitetin:
a) sinx·sin(y-z)+siny·sin(z-x)+
+ sinz · sin(x-y)=0
b) sin(x+y) · sin(x-y)+
sin(y+z) · sin(y-z)+sin(z+x)sin(z-x)=0.
9. Vërtetoni identitetin:
a)
b) .
3.14 Funksionet trigonometrike të dyfshit të këndit

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. sin2x; cos2x.
b) Veti. Formulat sin2x=2sinx·cosx; cos2x=cos
2
x-sin
2
x.
Shkathtësi
Në mbarim të orës së mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të nxjerrin formulat për sin2x, cos2x prej formulave të njohura.
83
LIBËR PËR MËSUESIT
• Të përdorin këto formula për njehsim vlerash të funksioneve trigonometrike; për thjeshtim
shprehjesh trigonometrike; për zgjidhje ekuacionesh trigonometrikë të thjeshtë.
• Të përdorin këto formula në situata të thjeshta reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali i paraqitur në këtë orë mësimi mund dhe duhet të sigurojë një pjesëmarrje aktive të
nxënësve në trajtimin e tij.
Është domethënës ushtrimi 1, që synon nxjerrjen nga nxënësit me punë të pavarur të formulave
për sin2x, cos2x.
Në tekst është dhënë më tej një vërtetim sintetik për këto formula, duke u bazuar në formulat e
njohura për sin(x
1
+x
2
), cos(x
1
+x
2
).
Shembulli për vlerën më të madhe të funksionit y=sin
2
x-cos
2
x është mirë të shtrohet fllimisht si
ushtrim para nxënësve.
Pasi mësuesi të vërtetojë formulën x
2
sin =
2
2 cos 1 x −
, është mirë të pozohet problemi analog
për shprehjen e cos
2
x nëpërmjet cos2x para nxënësve.
Po kështu me punë me grupe mund të kërkohet vërtetimi i formulës për tg2x me dy rrugë:
a) tg(2x)=tg(x+x)=
1
tgx tgx
tgx tgx
+
− ⋅
;
b) tg(2x)=
sin 2
cos 2
x
x
=
2 2
2sin cos
cos sin
x x
x x −
=
2
2 2
2
2sin cos
cos
cos sin
cos
x x
x
x x
x

.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 3, 5, 6/a, b.
Ushtrime plotësuese
1. Paraqitni më thjesht shprehjet:
a) 2sin
2
x
cos
2
x
; b) 4sin
4
u
cos
4
u
;
c) cos
2
8
x
- sin
2
8
x
; d) 4sin
2
v cos
2
v;
e)
cos 2
cos sin
x
x x −
; f) cos
4
a- sin
4
a;
g) (sin2x+cos2x)
2
.
2. Zgjidhni ekuacionet:
a) 2siny cosy = 1;
b)
2
1
- (cosx-sinx) (cosx+sinx) = 0;
c) (sinu-cosu)
2
= 1; d) sin4x = tg2x.
3. Për ç’vlerë të ] , 0 [ π ∈ x merr vlerën më të
madhe (më të vogël) funksioni:
a) y = sin
2
x – cos
2
x;
b) y = 4sin
2
3x cos
2
3x;
c) y = sinx cosx; d) y = (1-sinx cosx)
2
.
4. Shprehni
a) tg2a nëpërmjet tga;
b) cotg2x nëpërmjet cotgx.
5. Trekëndëshi kënddrejtë me hipotenuzë c,
njërin kënd të ngushtë e ka x. Për ç’vlerë të x
syprina e trekëndëshit është më e madhja?
6. Është dhënë që x∈]90
o
, 180
o
[
a) Gjeni sin2x, kur sinx =
5
4
;
b) Gjeni cos2x, kur cosx = -
2
3
;
c) Gjeni sin2x, kur cosx = -
3
1
.
84 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
7. Vërtetoni që për gjithë vlerat e lejuara të
ndryshores ka vend barazimi:
a)
sin 2
1 cos 2
α
α +
= tga;
b) tgx + cotgx =
x 2 sin
2
.
8. Zgjidhni ekuacionet:
a) 1 – cos2x = 2sinx; b) cos4x + sin2x = 1;
c) 1 + cosx = 2cos
2
x
.
9. Është dhënë x∈]270
o
, 360
o
[.
a) Gjeni cosx, kur cos2x =
2
1
;
b) Gjeni sin
2
x
, kur cosx = +
2
1
.
10. Në një trekëndësh dybrinjënjëshëm
kosinusi i këndit në bazë është
5
3
.
a) Gjeni kosinusin e këndit në kulm.
b) Cili është lloji i trekëndëshit?
3.15 Kthimi në prodhim i shumës apo ndryshesës së dy sinuseve apo dy
kosinuseve

Njohuri teorike kryesore
a) Veti. Formulat për b a sin sin ± , b a cos cos ± .
b) Metoda. Zëvendësimi i ndryshores për sjelljen e një shprehjeje në trajtë të përshtatshme.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përdorin formulat për b a sin sin ± , b a cos cos ± për thjeshtime të shprehjeve
trigonometrike dhe për të zgjidhur ekuacione trigonometrike të thjeshta.
• T’i përdorin ato për të modeluar situata reale të thjeshta, si p.sh. për mbledhjen e dy lëvizjeve
lëkundëse harmonike me perioda të ndryshme.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Paraqitja e materialit në tekst i ka lënë shumë vend vërtetimeve sintetike. Por brendia e këtij
materiali është e tillë që mund (dhe duhet) të sigurojë pjesëmarrjen aktive të nxënësve në
shtjellimin e tij.
Pas nxjerrjes së formulës për cosa+cosb, ku nxënësit njihen me dobinë që paraqet futja e
ndryshoreve të reja x
1
, x
2
të tilla që:
1 2
1 2
x x a
x x b
+ ¦
¦

¦
, është mirë që më tej formula për cosa-cosb të
nxirret nga nxënësit me punë të pavarur a me grupe.
E njëjta linjë të mbahet edhe për nxjerrjen e formulës për sina+sinb.
Pas nxjerrjes së formulave, duke mos u kufzuar me shembujt e dhënë në tekst, rekomandohet të
kalohet në zbatime të thjeshta të formulave për shndërrime shprehjesh e zgjidhje ekuacionesh të
thjeshta trigonometrike, duke përdorur këto formula.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 3, 6.
Ushtrime plotësuese
1. Vërtetoni formulat për kthimin në prodhim
të sina + sinb; cosa - cosb duke përdorur
formulën për cosa + cosb.
2. Zgjidhni ekuacionet:
a) sin4x + sin2x = 0;
b) sin5x + sin3x = cosx;
85
LIBËR PËR MËSUESIT
c) sin7x – sin5x = sinx;
d) cos4x + cos2x = cosx.
3. Gjeni vlerën më të madhe të funksionit:
a) y = cos(30
o
-x) + sinx;
b) y = sinx + cosx;
4. Gjeni periodën, amplitudën dhe pozicionin
fllestar në lëkundjen që jepet me formulën:
a) y = sin(t+60
o
) + sint;
b) y = cost + cos(t+
4
π
); c) y = cost – sint.
5. Ktheni në prodhim:
a) 1 + sinx; b)
2
1
+ cosx;
c) sinx + 2sin
2
x
; d) 1 + 2cosx + cos2x.
6. Ktheni në prodhim: cotga+ cotgb.
7. Të zgjidhet ekuacioni:
a)
0 0
sin( 45 ) sin( 45 ) 1 x x + + −
b) .
8. Të zgjidhet ekuacioni:
a) sin7x+sin3x=sin5x+sinx
b) sinx+2sin3x+sin5x=0
9. Të zgjidhet ekuacioni:
a) sin4x+cos4x=
b) sin2x+cos2x=sinx+cosx
3.16 Përsëritje
Synimi i mësuesit në këtë orë duhet të jetë strukturimi i njohurive kryesore teorike të kreut dhe
zhvillimi i mëtejshëm i aftësive të ftuara gjatë trajtimit të tij.
Nxënësit, nën drejtimin dhe me porosi të mësuesit, duhet të bëjnë një punë të konsiderueshme
përgatitore për këtë orë mësimi, duke përmbledhur, sistemuar e hedhur në letër në mënyrë
sintetike njohuritë teorike kryesore (e jo vetëm formulat).
Zhvillimi i mësimit të bëhet me tekst hapur. Pyetjet e shkurtra me karakter teorik që fgurojnë në
të kërkojnë përgjigje individuale nga secili nxënës. Pas tyre ka ushtrime me karakter zbatimesh,
duke flluar nga ato më të thjeshtat.
Mësuesi, për trajtimin e tyre, duhet të kombinojë punën e pavarur a me grupe të nxënësve mbi
disa nga këto zbatime, me punën në tabelë të nxënësve të ndryshëm që zgjidhin të tjera ushtrime.
I duhet kushtuar kohë paraqitjes së zgjidhjes së secilit ushtrim (si nga grupi në bankë, ashtu edhe
nga nxënësi në tabelë) dhe analizës së saj.
Mësuesi duhet t’i lërë nxënësit të shprehen, të kontrollojnë përgjigjet që japin, të bëjnë
vetëkorrigjimin e gabimeve eventuale; ai duhet të kërkojë argumentimin e gjykimeve të
shprehura.
Si ushtrime të nivelit minimal (prioritare në trajtimin me punë të pavarur prej nxënësve) të
konsiderohen ato me numrat 1/b, c; 2/b, c; 3/b, c; 4/b; 6; 7/b; 11/a, b; 13/b; 14/b; 18/b.
Mësuesi nuk duhet të synojë e as të kërkojë zgjidhjen me punë të pavarur (qoftë edhe në shtëpi,
pas mësimit) të të gjitha ushtrimeve që fgurojnë në tekst, duke u kujdesur të mos shkaktojë
mbingarkesë lëndore e të pafrytshme tek nxënësit.
Ushtrime plotësuese
1. Gjeni me disa mënyra sin510
o
.
2. Zgjidhni me mënyra të ndryshme ekuacionin:
a) cosx = sinx; b) sinx = sin2x.
3. Zgjidhni ekuacionin:
a) sin
2
x = 1 – sinx cosx;
b) tgx + cotgx – 2 = 0;
c) 1 – sin2x sinx = cos2x cosx.
d) sinx + cos2x = 0; e) 1 – cosx - sin
2
x
= 0;
86 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
f) 1 – cos(3π+x) + sin
2
x + π
= 0.
4. Zgjidhni ekuacionet:
a)
cos
1 sin
x
x −
= 0; b)
1 sin
cos
x
x

= 0;
c) sinx.cotgx+1 = 0.
5. Vërtetoni që për të gjitha vlerat e lejuara të
ndryshores x ka vend barazimi:
a)
2
sin
1 cos
x
x +
= 1 – cosx;
b) (cosx+sinx) (cosy+siny) = cos(x+y) +
+ cos(x-y);
c) sin
2
4x – sin
2
2x = sin6x·sin2x;
d)
1 cos
sin
2
tg
α
α
α

.
6. Të zgjidhet ekuacioni:
a) 2sin5x-sin9x=sinx
b) sin(nx)+cos(nx)=sinx+cosx
7. Të zgjidhet ekuacioni:
a)
1 3
sin cos sin3 0
2 2
x x x + +

b)
2 2
cos 2 sin 1 x x +
8. Të vërtetohet identiteti:
2sin(x+y)·sin(x-y)=cos2y-cos2x
9. Të vërtetohet që, nëse x;y;z janë kënde të
një trekëndëshi, atëherë ka vend barazimi:
a)
b)
10. Të zgjidhet sistemi:
a)
0
30
cos sin 1
x y
x y
¦

¦
+
¦
b)
0
1
45
tgx tgy
x y
+ ¦
¦
+
¦

c)
3.17 Ushtrime për përsëritje
Materiali i paraqitur për këtë mësim është vendosur pas risistemimit e ristrukturimit të njohurive
kryesore teorike të kreut dhe përmban zbatime më komplekse të tyre. Në organizimin e orës së
mësimit, sikurse edhe në orën e mëparshme, mësuesi është mirë të kombinojë punën e pavarur e
me grupe të nxënësve mbi disa nga këto zbatime, me zgjidhjen në tabelë nga nxënës të ndryshëm
të disa ushtrimeve të tjera. E rëndësishme është që kjo punë të vlerësohet, të paraqitet e të
diskutohet pa lejuar rrëmujë në klasë.
Si ushtrime të nivelit minimal, të përshtatshme për punë të pavarur a me grupe të nxënësve, të
konsiderohen ushtrimet me numrat 1, 3, 7, 8, 14, 15.
Punimi i ushtrimeve të testit (mësimi 3.18) t’u lihet nxënësve për punë individuale në shtëpi, për
të bërë vetëkontrollin.
Përmbledhje për kreun III
1. Lidhjet midis këndeve dhe brinjëve në trekëndëshin kënddrejtë:
c
a
α sin
;
c
b
α cos
; ;
a
b
g α cot
.
87
LIBËR PËR MËSUESIT
2. Shprehjet për sipërfaqen e trekëndëshit:
1
2
b
S b h ⋅ ;
1
2
S P r ⋅ ;
( )( )( ) S p p a p b p c − − −
;
1
sin
2
S bc α
;
4
abc
S
R

.
3. Këndi qendror e ka masën 1 radian kur harku përkatës e ka gjatësinë sa rrezja e rrethit. 1
radian ≈ 57
o
17’.
Lidhja e masës b në radian me masën a të këndit është
180
o
β α
π
.
4. Rreth trigonometrik quhet rrethi me qendër në O(0, 0) me rreze 1 dhe me pikë fllimi të
harqeve A(1; 0).
5. Vlerat e gjithë harqeve trigonometrike të rrethit trigonometrik jepen nga formula
, ku a është masa e njërit prej tyre, kurse k∈Z

gëzon dy veti:
a) |k| është numri i rrotullimeve të plota të kryera nga M.
b) k është pozitiv kur rrotullimet bëhen në kahun antiorar dhe negativ kur ato bëhen në kahun
orar.
6. Nëse është hark trigonometrik në rrethin trigonometrik dhe x është vlera e tij, atëherë
me përkufzim:
M
y x sin
;
M
x x cos ;
M
M
y
tgx
x

; cot
M
M
x
gx
y
.
Kemi
sin
cos
x
tgx
x
;
cos
cot
sin
x
gx
x
;
1
cot gx
tgx
.
tgx është ordianta e pikës T, ku drejtëza (OM) pret tangjenten ndaj rrethit trigonometrik,
hequr në pikën A.
7. Për çdo R x ∈ kemi:
1 | sin | ≤ x ; 1 | cos | ≤ x ; sin(-x)=-sinx; cos(-x)=cosx; tg(-x)=-tgx.
8. Funksionet y=sinx, y=cosx janë periodikë me periodë π 2 .
Funksioni y=tgx është periodik me periodë π . Sidoqoftë Z k ∈ kemi:
x k x sin ) 2 sin( ⋅ + π ; x k x cos ) 2 cos( ⋅ + π ; .
9. Tabelat e variacionit për sinusin dhe kosinusin për ] 2 , 0 [ π ∈ x janë:
x
sinx
0
0 1 0 -1
π
2
π
0


2

x
cosx
0
1 0 -1 0
π
2
π
1


2
10. Tabela e variacionit për tangentin për ,
2 2
x
π π ] ,
∈ −
] ,
] ¸
është:
x
tgx
-∞ 0 ∞
π
2 π
π
2
-
11. Për çdo R x ∈ kemi, sin
2
x+cos
2
x=1.
Kemi
2
2
2
sin
1
tg x
x
tg x

+
;
2
2
1
cos
1
x
tg x

+
(
2
x k
π
π ≠ +
).
88 / Matematika 11
Udhëzime të përgjithshme
12. Rregulli mnemonik për formulat e reduktimit:
a) Formulat e reduktimit për këndet α π ± , α π ± 2 nuk e ndryshojnë emrin e funksionit.
Për këndet
2
π
α ± ,
3
2
π
α ± emri i funksionit ndryshon në ko-funksion.
b) Shenja në anën e djathtë të formulës së reduktimit është e njëjtë me shenjën e funksionit që
reduktohet në kuadrantin përkatës, duke e menduar a kënd të ngushtë ( ).
13. Për të zgjidhur ekuacionin sinx=a, kur 1 1 ≤ ≤ − a veprojmë kështu:
a) Gjejmë një kënd a që e ka sinusin a ( a α sin ).
b) Të gjitha zgjidhjet e ekuacionit sinx=a jepen nga formulat:
α + ⋅
o
k x 360 ose ) 180 ( 360 α − + ⋅
o o
k x ( Z k ∈ ).
14. Për të zgjidhur ekuacionin cosx=b, kur 1 1 ≤ ≤ − b veprojmë kështu:
a) Gjejmë një kënd a që e ka kosinusin të barabartë me b ( b α cos ).
b) Të gjitha zgjidhjet e ekuacionit cosx=b jepen nga formulat:
α + ⋅
o
k x 360 ose α − ⋅
o
k x 360 ( Z k ∈ ).
15. Për të zgjidhur ekuacionin tgx=c ( R c ∈ ) veprojmë kështu:
a) Gjejmë një kënd α që e ka tangjenten të barabartë me c.
b) Të gjitha zgjidhjet e ekuacionit tgx=c jepen nga formula:
α + ⋅
o
k x 180 ( Z k ∈ ).
16. Për çdo x
1
, x
2
nga R kemi:
cos(x
1
-x
2
)=cosx
1
·cosx
2
+sinx
1
·sinx
2
; cos(x
1
+x
2
)=cosx
1
·cosx
2
-sinx
1
·sinx
2
;
sin(x
1
+x
2
)=sinx
1
·cosx
2
+cosx
1
·sinx
2
; sin(x
1
-x
2
)=sinx
1
·cosx
2
-cosx
1
·sinx
2
.
17. Për vlerat e lejuara të x
1
, x
2
kemi:
tg(x
1
+x
2
)=
1 2
1 2
1
tgx tgx
tgx tgx
+

.
18. Për çdo R x ∈ kemi:
sin2x=2sinx·cosx; cos2x=cos
2
x-sin
2
x; x
2
sin =
1 cos 2
2
x −
; x
2
cos =
1 cos 2
2
x +
.
19. Për çdo a, b nga R kemi:
cosa+cosb=2cos
2
a b +
cos
2
a b −
; cosa-cosb= 2sin
2
a b +
− sin
2
a b −
;
sina+sinb=2sin
2
a b +
cos
2
a b −
; sina-sinb=2sin
2
a b −
cos
2
a b +
.
20. Teorema e sinusit në trekëndëshin çfarëdo:
sin
a
α
=
sin
b
β
=
sin
c
γ
=2R. (R-rrezja e rrethit të jashtëshkruar trekëndëshit).
21. Teorema e kosinusit në trekëndëshin çfarëdo:
2 2 2
2 cos a b c bc α + − .
89
LIBËR PËR MËSUESIT
KREU 4
PLANI DHE DREJTËZA NË HAPËSIRË
E quajmë të këshillueshme që në fllim të këtij kreu, mësuesi të zhvillojë me nxënësit një bisedë
lidhur me përmbajtjen e kursit të gjeometrisë në hapësirë, duke vënë në dukje veçoritë që ai ka
në krahasim me gjeometrinë në plan.
Në hyrje të këtij kreu në tekst thuhet se “gjeometria në hapësirë studion fgurat gjeometrike,
pikat e të cilave nuk ndodhen të gjitha në një plan. Kjo do të thotë se pohime të caktuara të
gjeometrisë në plan e ruajnë vërtetësinë e dhe në gjeometrinë në hapësirë. (Teorema e Pitagorës,
vetitë e paralelogramit, shuma e këndeve të trekëndëshit etj).
Por, nisur nga kjo veçori, që në fllim duhet t’u jepen nxënësve shembuj të tillë fgurash të cilat
tregojnë se të njëjtës pyetje mund t’u jepen përgjigje të ndryshme në gjeometrinë në plan dhe
gjeometrinë në hapësirë.
Disa teorema duhen “plotësuar” madje edhe “ndryshuar”. P.sh.: në gjeometrinë në plan,
përcaktohen dy raste të pozicionit të drejtëzave: drejtëzat ose janë paralele, ose priten; ndërsa në
gjeometrinë në hapësirë janë tri pozicione të mundshme të dy drejtëzave. Ato janë ose paralele,
ose prerëse ose të kithëta.
Akoma edhe një shembull tjetër: në gjeometrinë në plan vërtetohet se ekzistojnë dy drejtëza
paralele më një drejtëz të dhënë dhe që ndodhen në një largesë të caktuar prej saj. Në gjeometrinë
në hapësirë është e qartë që ekzistojnë një numër i pafundmë drejtëzash të tilla. (P.sh. të gjitha
përftueset e cilindrit janë paralele me boshtin e tij dhe ndodhen në të njëjtën largesë prej tij.)
Elementet e para të kreut plani dhe drejtëza në hapësirë nxënësi i njeh që nga shkolla 9 vjeçare.
Ky fakt shtron domosdoshmërinë e njohjes së këtij programi nga ana e mësuesit. Kështu nxënësi
njihet që në shkollën 9 vjeçare me koncepte apo veti lidhur me pikën, drejtëzën e planin,
pozicionin reciprok të tyre (drejtëza paralele, prerëse e të kithëta), plane paralelë, drejtëza
paralele dhe pingule me planin, pingulja dhe e pjerrëta me planin, këndi i drejtëzës më planin,
plane pingulë).
Në shkollën 9 vjeçare mjaft koncepte e njohuri, janë dhënë në mënyrë empirike e duke u bazuar
kryesisht në vëzhgim e përvojë.
Objektivi në trajtimin e këtij kreu në shkollën e mesme konsiston në afrimin me sistemin
aksiomatik të pranuar në gjeometri. Por theksojmë se programi nuk merr në konsideratë idenë
e ndërtimit të plotë aksiomatik të gjeometrisë në hapësirë. Në këtë mënyrë në të gjithë kreun,
krahas vërtetimeve deduktive ka edhe përfytyrime apo përfundime induktive. Madje herë-herë
edhe teoremat e domosdoshme për ecurinë e lëndës vetëm sa formulohen e nuk vërtetohen.
Në ndonjë rast kur mësuesi e konsideron të arsyeshme e të mundshme (në varësi të kohës,
nivelit të nxënësve etj) mund të realizojë vërtetimin e tyre duke i trajtuar si ushtrime (me të
gjithë klasën apo me nxënës të veçantë). Nga ana tjetër edhe vërtetimi i ndonjë teoreme, në
qoftë se konsiderohet i vështirë për nxënësit, mund të mos realizohet duke u mjaftuar vetëm me
formulimin e saj
Theksojmë se qëllimi kryesor i këtij kreu është aftësimi i nxënësve në zgjidhjen e problemeve si
90 / Matematika 11
Kreu 4
dhe parapërgatitja e tyre për kreun e ardhshëm (shumëfaqëshat dhe trupat e rrumbullakët) dhe jo
përfshirja e tyre në një sistem të tërë përkufzimesh, aksiomash e teoremash që vetëm sa mund
ta “hutojnë “ nxënësin.
Është e udhës që mësuesi që në mësimet e para t’i njohë nxënësit me specifkën e trajtimit të
gjeometrisë në hapësirë.
Në gjeometrinë në hapësirë, fgura paraqet raportet hapësinore në një pamje të caktuar dhe
mundësia për ta plotësuar atë është shumë më e kufzuar se sa në gjeometrinë në plan. Madje
vetë plotësimi i fgurës mundëson zhvillimin e imagjinatës hapësinore sepse kërkon përfytyrime
paraprake mjaft të qarta të fgurave të paraqitura.
Vëmë në dukje dhe një veçori tjetër të gjeometrisë në hapësirë. Rolin e madh të modeleve.
Vështirësitë e lidhura me përfytyrimet e pamjaftueshme hapësinore, na detyrojnë në një farë
mase përdorimin e mjeteve vizuale. Është i njohur roli i madh i modeleve, por nga ana tjetër
mësuesi nuk duhet të udhëhiqet nga ideja e përdorimit të tepruar të tyre. Në këtë drejtim duhet
inkurajuar ndërtimi i modeleve nga vetë nxënësit.
Duke mos ulur rolin e modeleve theksojmë rolin e madh të fgurës.
Përvoja tregon se ndeshemi jo rrallë me dukurinë e mospërflljes nga ana e mësuesve të ndërtimit
të fgurës. Pasioni për modelet nuk duhet të përligjet me cilësinë e dobët të fgurës. Kjo na bën që
t’i japim preferencë një modeli të mirë në krahasim me një fgurë të keqe.
Nga ana tjetër një fgurë e ndërtuar mirë është një mjet tepër i vlefshëm, ndërsa ndërtimi i
fgurave të mira nga ana e nxënësve, në fakt është një ushtrim që u jepet atyre, i cili ndikon në
përvetësimin më të mirë të lëndës. Çdo mësues, i cili e ndjek mirë këtë aspekt dhe i kushton
fgurës vëmendje maksimale, ai vetë e ngre mësimdhënien në një nivel më të lartë.
4.1 Drejtëzat dhe planet

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Pika, drejtëza, plani.
b) Veti. Aksiomat e planit.
c) Metoda. Vëzhgim, demonstrim, përgjithësim, formulim.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të formulojnë saktë tri aksiomat e planit.
- Të ndërtojnë plane që kanë një drejtëz të përbashkët.
- Të japin shembuj të përdorimit të aksiomave në praktikë. (P.sh. të verifkojnë me anën e
vizores nëse një sipërfaqe është apo jo plan etj.)
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Ashtu si edhe në gjeometrinë në plan, në gjeometrinë në hapësirë përcaktohen objektet themelore
të saj: pika, drejtëza, plani, të cilat nuk përkufzohen. Fakti që me këto objekte nxënësit njihen që
në shkollën 9 vjeçare, e lehtëson punën e mësuesit.
Duke u mbështetur në trupa të njohur gjeometrikë (kubi, kuboidi) si edhe në mjedisin e klasës,
jepen shembuj pikash, drejtëzash dhe planesh. Në mënyrë të veçantë insistohet në vetitë e tyre,
të cilat shprehen me anën e aksiomave.
Mbi bazën e pyetjeve të mirëmenduara, mësuesi duhet të ngulë këmbë në aktivizimin e nxënësve
që mundësisht të formulohet prej tyre aksioma e parë. Në qoftë se dy pika të një drejtëze
91
LIBËR PËR MËSUESIT
ndodhen në një plan, atëherë të gjitha pikat e saj ndodhen në këtë plan.
Lidhur me këtë aksiomë, veç shembullit të tekstit, u tregohet nxënësve se si nëpërmjet saj
shpjegohen disa metoda pune në veprimtarinë praktike të njerëzve.
Kështu marangozi, kur ndërton një tryezë të sheshtë, interesohet që sipërfaqja e saj të jetë plan.
Për këtë qëllim ai përdor një vizore të drejtë (të kontrolluar). Kontrolli realizohet në këtë mënyrë:
Ai e mbështet vizoren mbi tavolinë dhe sheh nëse depërton drita ndërmjet saj dhe tavolinës.
Nëse drita depërton, rezulton që tavolina nuk është e sheshtë. Pas kësaj u propozohet nxënësve
që të gjejnë shembuj trupash, drejtëzat e të cilave kanë dy pika të përbashkëta me planin dhe që
shtrihen në plan.
Aksioma e dytë. Në qoftë se dy plane kanë një pikë të përbashkët, atëherë ato priten sipas
një drejtëze që kalon nga kjo pikë.
Veç shembullit të tekstit ajo mund të ilustrohet edhe me shembuj të tjerë. Dyshemeja dhe muri
anësor kanë një pikë të përbashkët (në dysheme). Atëherë ato kanë një drejtëz të përbashkët që
është drejtëza sipas të cilës priten dyshemeja me murin anësor. Po kështu në qoftë se marrim
dy drejtkëndësha prej kartoni dhe i vendosim në mënyrë të tillë që njeri prej tyre të ketë vetëm
një kulm në planin e drejtkëndëshit tjetër, atëherë duke i konsideruar drejtkëndëshat si pjesë
planesh, arrihet në përfundimin se ato kanë një drejtëz të përbashkët, e cila kalon nga kjo pikë.
Theksojmë se ky shembull duhet trajtuar me shumë kujdes sepse jo të gjithë nxënësit menjëherë
arrijnë në përfytyrimin se planet kanë një drejtëz të përbashkët.
Është e këshillueshme që në këtë rast nxënësit të arrijnë në njëvlershmërinë e dy gjykimeve:
1) Planet priten;
2) Planet kanë një drejtëz të përbashkët dhe nuk kanë asnjë pikë tjetër të përbashkët
jashtë kësaj drejtëze.
Që këtej mund të arrihet në këtë përkufzim: Bashkësia e pikave të përbashkëta të dy planeve
që priten është drejtëza e ndërprerjes së tyre.
Përmbajtja e aksiomës së tretë, nëpër tri pika që nuk ndodhen në një drejtëz kalon një dhe
vetëm një plan, mund të ilustrohet me shembullin e tekstit.
Bazuar në këtë aksiomë, realizohet pozicioni horizontal i disa instrumenteve matës (teodoliti).
Ato kanë tri këmbë të cilat zgjaten ose shkurtohen. Në këtë mënyrë ato përcaktojnë një plan dhe
arrihet krijimi i pozicionit të duhur horizontal.
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ushtrimet me numër 1, 2, 3, dhe 4.
Ushtrime plotësuese
1. Në Fig. 4.1 jepet kubi ABCDMNPQ. (Ushtrimi zgjidhet më
lehtë në qoftë se disponohet një model kubi me tela.)
a) Cila është drejtëza e përbashkët e faqes së sipërme dhe
faqes së majtë të kubit?
b) Ku ndodhen pikat e përbashkëta të faqes së poshtme dhe
faqes ballore të kubit?
c) Cilat faqe i takojnë brinjës së poshtme të djathtë të
kubit?
ç) Cilave faqe u përket pika e marrë prapa në brinjën e majtë
të kubit?
d) Sa faqeve u përket secila brinjë e kubit? Secila pikë e
marrë në brinjën e kubit?
Fig. 4.1
A B
C
P Q
M
D
N
92 / Matematika 11
Kreu 4
dh) Sa faqeve u përkasin të gjitha brinjët e kubit? Të gjithë kulmet e kubit?
P. [d) Në përgjithësi dy, por në qoftë se pika është skaj i brinjës edhe tri]
2. Ç’mund të thuhet për pozicionin reciprok të dy drejtëzave në hapësirë, në qoftë se ato kanë
dy pika të përbashkëta?
3. A është e mundur që dy drejtëza në hapësirë të kenë më shumë se një pikë të përbashkët?
4. Në cilin rast tri pika të hapësirës nuk përcaktojnë një plan të vetëm që i përmban ato?
5. A është e mundur që dy plane të ndryshëm të kenë vetëm një pikë të përbashkët? Vetëm dy
pika të përbashkëta? Tri pika të përbashkëta?
6. Kulmet A, B, C dhe D të katërkëndëshit ABCD ndodhen në planin α. Ç’mund të thuhet për
brinjët dhe diagonalet e këtij katërkëndëshi në lidhje me planin α?
7. Pika M ndodhet në zgjatimin e brinjës AB të paralelogramit ABCD. Të vërtetohet se pikat M,
C dhe D ndodhen në një plan.
4.2 Rrjedhime nga aksiomat

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Mënyrat e përcaktimit të planit.
b) Veti. Plani përcaktohet në mënyrë të vetme nga:
1) Një drejtëz dhe një pikë jashtë saj.
2) Dy drejtëza paralele.
3) Dy drejtëza prerëse.
c) Metoda. Vërtetim i teoremave përkatëse.
Shkathtësi
Në përfundim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të përdorin saktë lidhëzat logjike “ose”; “dhe”; “sjell”; “në qoftë se-atëherë” etj.
- Të zbatojnë aksiomat dhe teoremat për zgjidhjen e problemeve dhe vërtetimin e pohimeve
(teoremave) të thjeshta.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Të tri teoremat kanë formulime të ngjashme: ekzistencën e planit dhe unicitetin e tij: “Ekziston
një dhe vetëm një plan…”. Një trajtimi i mundshëm i mësimit është:
1) Mësuesi shkruan në tabelë kushtin dhe përfundimin e teoremës.
2) Mësuesi vërteton teoremën e parë duke bërë në tabelë ndërtimet përkatëse. Në ndonjë rast
mund të rekomandohet që nxënësit të shkruajnë në fetore.
Në vërtetimin e teoremës 2, në tekst disa përfundime shoqërohen me pyetjen pse? Është
e domosdoshme që përgjigja e tyre të realizohet detyrimisht dhe duke nxitur të menduarit e
nxënësve për të dhënë përgjigje.
Po japim një shembull se si mund të realizohet skematikisht shtjellimi i teoremës 2.
Kushti: Jepen drejtëza d dhe pika C jashtë saj
93
LIBËR PËR MËSUESIT
Përfundimi:

Të vërtetohet se: a) Nëpër d dhe C mund të ndërtohet një plan α;
b) Plani α është i vetëm.
Vërtetimi
- Shënojmë A dhe B dy pika në d.
- Nëpër A, B dhe C kalon një plan α. (Aksioma 3)
- α kalon nga d dhe C. (Aksioma 1)
- Plani që kalon nga d dhe C duhet të kalojë nga A, B dhe C.
- Nëpër A,B dhe C kalon një plan i vetëm. (Aksioma 3)
- α është plani i vetëm që kalon nga d dhe C.
Në mënyrë analoge mund të veprohet edhe për teorema të tjera.
Është e udhës të jepen disa shembuj që tregojnë se si bazuar në këto teorema shpjegohen disa
mënyra të veprimtarisë praktike të njerëzve. P.sh. të gjithë e dimë se një trekëndësh prej plastmasi,
prej druri, apo metalik, i vendosur me një nga anët e tij në dysheme, dhe me kulmin përballë tek
muri anësor, është në pozicion të qëndrueshëm. (Teorema 1)
Po kështu kujtojmë se për të ndërtuar një gardh me hunj prej druri, kërkohet që ai të jetë vertikal
dhe me formë të sheshtë. Për këtë ndërmjet dy hunjve të ngulur vertikalisht në tokë, vendosim
dy dërrasa paralele njëra me tjetrën, dhe pastaj hunjtë që formojnë gardhin mbështeten tek
dërrasa.
Rrjedhimi i tretë përdoret edhe për t’i dhënë hartave apo pllakateve të ndryshme formë të sheshtë
(plan). Për këtë arsye në pjesën e sipërme dhe të poshtme të hartës, fksohen dy listela druri
paralele me njëra-tjetrën. Duke u varur ato në mur, pesha e tyre bën që listelat të largohen nga
njera tjetra dhe harta merr një pozicion të qëndrueshëm, atë të planit.
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ushtrimet me numër 1, 2, 3 e 6.
Ushtrime plotësuese
1. Të vërtetohet se trekëndëshi është fgurë plane.
2. Në Fig. 4.2 jepen tri drejtëza a, b dhe c. A ndodhen këto drejtëza në një plan? P. [po]
b
C
a
Fig. 4.2
A
M
2
M
1
d
1
d
2
N
1
N
2
Fig. 4.3 Fig. 4.4
S
A
B
C
M
3. Në Fig. 4.3 drejtëzat d
1
dhe d
2
priten në pikën A. Pikat M
1
dhe N
1
ndodhen në d
1
, ndërsa
pikat M
2
dhe N
2
ndodhen në d
2
. Ç’mund të thuhet për drejtëzat M
1
M
2
dhe N
1
N
2
?
P. [ Ndodhen në një plan, pra janë ose paralele ose prerëse]
4. Verifkoni saktësinë e pohimeve të mëposhtme:
a) Në qoftë se segmentet AB dhe CD janë të barabartë, atëherë pika D ndodhet në planin ABC.
P. [ jo]
94 / Matematika 11
Kreu 4
b) Planet ABC dhe BCA puthiten.
P. [ po]
c) Në qoftë se pika A ndodhet në planin α dhe pika B ndodhet në planin β, atëherë planet α
dhe β, priten sipas drejtëzës AB.
P. [ jo]
ç) Në qoftë se trekëndëshat ABC dhe AMP kanë vetëm pikën A të përbashkët, atëherë planet
ABC dhe AMP kanë vetëm pikën A të përbashkët.
P. [jo]
d) Në qoftë se drejtëzat AB dhe CD priten në pikën M, atëherë planet AMD dhe ABC
puthiten.
P. [ po]
5. Në Fig. 4.4 jepet katërfaqëshi SABC, të gjitha brinjët e të cilit janë të barabarta me a. Pika M
është mesi i brinjës BC. Të gjendet sipërfaqja e vijëzuar.

2
a
P. [ ]
2
4.3 Pozicioni reciprok i dy drejtëzave në hapësirë

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Drejtëza paralele, drejtëza prerëse, drejtëza të kithëta.
b) Veti. Lidhur me pozicionin reciprok të dy drejtëzave në hapësirë ekzistojnë këto mundësi.
1) Drejtëzat d
1
dhe d
2
ndodhen në një plan. Në këtë rast:
a) Drejtëzat kanë një pikë të përbashkët. Ato janë prerëse.
b) Ato nuk kanë asnjë pikë të përbashkët. Ato janë paralele.
2) Drejtëzat d
1
dhe d
2
nuk ndodhen në një plan (rrjedhimisht nuk kanë asnjë pikë të përbashkët).
Ato janë të kithëta.
c) Metoda. Vëzhgimi, klasifkimi, përkufzimi.
Shkathtësi
Në përfundim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të dallojnë pozicionet e mundshme reciproke ndërmjet dy drejtëzave në hapësirë (paralele,
prerëse, të kithëta) në modele të paraqitur, në mjedisin rrethues apo në fgura në ndërtuara në
tabelën e zezë.
- Të ndërtojnë vetë modele për raste të ndryshme të pozicionit reciprok të dy drejtëzave në
hapësirë.
- T’i përdorin këto njohuri në zgjidhjen e problemeve.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Fillimisht rekomandohet të jepen disa ushtrime përgatitore (p.sh.
bazuar në fgurën e një kuboidi apo në një model kuboidi me tela).
(Fig. 4.5)
Mund të ndërtohen pyetje të tilla:
1. Cilat brinjë të kuboidit ndodhen në një plan me brinjën CD?
2. Cili është pozicioni reciprok i këtyre brinjëve në lidhje me CD?
3. Cilat janë pozicionet e mundshme të dy drejtëzave në një plan?
4. A është e mundur të ndërtohet një plan nëpër brinjët DC dhe AA
1
?
A B
C
A
1
D
1
B
1
C
1
D
Fig. 4.5
95
LIBËR PËR MËSUESIT
Pasi i është dhënë përgjigje këtyre pyetjeve, bashkë me shpjegimet përkatëse dilet në përkufzimin:
Drejtëzat që nuk ndodhen në një plan quhet të kithëta. (Me fjalë të tjera drejtëza të kithëta
quhen drejtëzat, nëpër të cilat nuk mund të ndërtohet një plan).
Duhet ngulur këmbë në faktin që përfundimi për pamundësinë e ndërtimit të planit që kalon
nëpër brinjët CD dhe AA
1
është hipotetik. Programi nuk e përfshin vërtetimin e tij.
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ushtrimet me numër 1, 4, 5 e 6.
Ushtrime plotësuese
1. Jepet drejtëza d. Sa drejtëza paralele me të dhe në largesë a prej saj mund të ndërtohen?
P. [numër i pafundëm]
2. Cili mund të jetë pozicioni reciprok i dy drejtëzave d
1
dhe d
2
, të cilat e presin planin α
përkatësisht në pikat A dhe B? (Fig. 4.6).
P. [paralele, ose prerëse ose të kithëta]
3. Në fg. 4.7 MN është drejtëza sipas të cilës priten planet α dhe β. Pika A ndodhet në planin
α dhe pika B ndodhet në planin β. (Pikat A dhe B nuk ndodhen në drejtëzën MN sipas të cilës
priten planet α dhe β).
Cili është pozicioni reciprok i drejtëzave AB dhe MN?
P. [të kithëta]
Fig. 4.7
β
M
A
B

N
d
1
d
2
α
Fig. 4.6
4. Në Fig. 4.8 jepet kuboidi ABCDMNPQ. Të vërtetohet se diagonalet AC dhe BD janë paralele.
A B
C
P Q
M
D
N
Fig. 4.8 Fig. 4.9
S
A
B
N
P
C
M
Q
5. Në Fig. 4.9 jepet katërfaqëshi SABC, të gjitha brinjët e të cilit janë të barabarta me a. Shënojmë
me M, N, P dhe Q, përkatësisht meset e brinjëve SA, AB ,BC dhe SC. Cila është natyra e
katërkëndëshit MNPQ?
P. [romb]
96 / Matematika 11
Kreu 4
4.4 Pingulja dhe e pjerrëta me planin

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Drejtëz pingule me planin; drejtëz e pjerrët me planin; projeksion i të pjerrëtës me
planin; largesa e pikës nga plani; këndi i të pjerrëtës me planin.
b) Veti
- Drejtëza pingule me dy drejtëza të planit që kalojnë nga pika e ndërprerjes është pingule me
çdo drejtëz të planit që kalon nga kjo pikë.
- Gjatësia e pingules me planin është më e vogël se gjatësia e çdo të pjerrëte të hequr nga ajo
pikë mbi atë plan.
- Të pjerrëtat e barabarta kanë projeksione të barabarta dhe anasjellas.
Metoda: Vëzhgim, konkretizim, formulim, vërtetim
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të provojnë nëse një drejtëz është apo jo pingule me një plan.
- Të gjejnë projeksionin e të pjerrëtës me planin.
- Të gjejnë largesën e një pike nga një plan.
- Të zbatojnë në probleme marrëdhëniet ndërmjet të pjerrëtave dhe projeksioneve të tyre.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Pothuaj të gjithë nxënësit kanë një përfytyrim intuitiv lidhur me drejtëzën pingule me një plan.
Ata mund të japin mjaft shembuj nga mjedisi rrethues të drejtëzës pingule me planin. (P.sh.
këmba e tavolinës është pingule me planin e dyshemesë; drejtëza ku priten dy faqet anësore të
mureve të klasës është pingule me dyshemenë etj.
Por vëmë në dukje se, si rregull ato dallojnë vetëm rastet e veçanta, kur plani ndaj të cilit ndërtohet
pingulja është plani horizontal. Nxënësit e kanë më të vështirë të gjejnë drejtëza pingule me
muret anësore të klasës, me faqet anësore të kuboidit etj.
Prandaj në këtë rast mësuesi duhet të kërkojë nga nxënësit, gjetjen e drejtëzës pingule me një
plan, kur ky merr pozicione të ndryshme.
Kalimi nga përfytyrimi intuitiv lidhur me pingultinë e drejtëzës me planin, në konceptin e saktë
matematik mund ta realizojmë siç është shtjelluar në tekst, pra nëpërmjet konkretizimit.
Në këtë mënyrë mund të inkurajohen nxënësit ta formulojnë vetë përkufzimin e drejtëzës
pingule me planin.
Teorema e ekzistencës së drejtëzës pingule me planin, nuk vërtetohet, ajo vetëm sa formulohet.
Por këtu duhet ngulur këmbë në të kuptuarit e raportit ndërmjet përkufzimit dhe teoremës, sepse
në mjaft raste ato ngatërrohen dhe përdoren në vend të njëra-tjetrës. Si përfundim pingultia e
drejtëzës me planin rrjedh nga fakti i pingultisë së kësaj drejtëze me dy drejtëza të planit,
të cilat kalojnë nga pika e prerjes.
Zbatime praktike të kësaj teoreme, mund të gjenden mjaft. P.sh. për të vendosur një fdan peme
në pozicionin vertikal mbi një sipërfaqe të sheshtë, mjafton të marrim dy trekëndësha vizatimi,
të cilët me njërin katet të mbështeten në tokë dhe me tjetrin të mbështeten tek pema. (Fig. 4.10)
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ushtrimet me numër 1, 2 e 3.
97
LIBËR PËR MËSUESIT
Fig. 4. 11
M
N
Q
D
P
C
B A
Fig. 4.10
Ushtrime plotësuese
1. Sa brinjë të kubit, pingule me brinjën AB të tij kalojnë nga pika A?
2. A është e mundur që një drejtëz d, e cila e pret planin α në pikën A dhe nuk është pingule me
të, të jetë pingule:
a) Vetëm me një drejtëz të planit?
P. [po]
b) Me dy drejtëza të planit që kalojnë nga pika A?
P. [ jo]
3. Në fg. 4.11 jepet kuboidi ABCDMNPQ në të cilin AB = 3 cm; AD= 3 cmdhe
AM= 2 cm. Të gjendet këndi që diagonalja BQ formon me planin e bazës.
P.[ 30
0
]
4. Nga pika A janë ndërtuar pingulja AO me planin α dhe dy të pjerrëta të barabarta AB dhe
AC.(Fig. 4.12) Projeksionet e tyre në planin α formojnë kënd të drejtë. Jepet AO=b dhe AB=AC=a.
Çfarë lidhje ekziston ndërmjet a dhe b në mënyrë që trekëndëshi ABC të jetë barabrinjës?
P. [ a=b 2]
Fig. 4.13
A B
C
P Q
M
D
N
E
A
B
α
O
C
Fig.4.12
5. Në fg. 4.13 ABCDMNPQ është kub me brinjë a. Pika E është mesi i brinjës NB. Të gjendet
sipërfaqja e trekëndëshit MEP.
98 / Matematika 11
Kreu 4
P. [
2
a 6
4
]
6. Nga pika A, e cila ndodhet në largesë a nga plani α, është ndërtuar pingulja AO dhe të pjerrëtat
AB dhe AC. AB formon me AO këndin 45
0
dhe AC formon me AO këndin 60
0
. Duke ditur se
AB⊥AC, të gjendet largesa ndërmjet pikave B dhe C.
P. [ a 6]
7. Brinja AD e rombit ABCD ndodhet në planin α, ndërsa brinja përballë DC ndodhet në largesë
a nga plani α. Këndi i ngushtë i rombit është 60
0
. Dy brinjët e tjera të rombit formojnë me planin
α këndin 45
0
. Të gjendet sipërfaqja e katërkëndëshit, i cili është projeksion i rombit ABCD në
planin α.
P. [a
2
]
4.5 Teorema e tri pinguleve

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Drejtëz pingule me planin; drejtëz e pjerrët me planin; projeksion i të pjerrëtës
me planin; drejtëza pingule.
b) Veti. Teorema e drejtpërdrejtë dhe e anasjellë e tri pinguleve.
c) Metoda. Vërtetimi i teoremës së drejtpërdrejtë; Përdorimi i teoremës së tri pinguleve në
zgjidhjen e problemeve; Teorema e anasjellë iu lihet nxënësve si punë e pavarur. Zgjidhja e
problemeve shembuj, ku gjen zbatim teorema e tri pinguleve.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të formulojnë teoremën e drejtpërdrejtë dhe të anasjellë të tri pinguleve.
- T’i zbatojnë këtë teorema në zgjidhjen e problemeve.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Është i njohur fakti që një numër tepër i madh problemesh të gjeometrisë në hapësirë, zgjidhen
duke u bazuar në teoremën e tri pinguleve. Ky fakt shtron domosdoshmërinë e përvetësimit të
saktë të saj, dhe sidomos të përdorimit të saj në zgjidhjen e problemeve.
Përvoja tregon se nxënësit nuk e kanë të lehtë të përfytyrojnë në mënyrë vizuale të pjerrëtën
ndaj planit dhe njëkohësisht drejtëzën e planit e cila është pingule me këtë të pjerrët. Nga ky
fakt rezulton që në shumë raste, përvetësimi i teoremës realizohet formalisht dhe nxënësit nuk
dallojnë zbatimin e saj në probleme të ndryshme. Është kjo arsyeja që mësuesi duhet t’i kushtojë
vëmendje të veçantë vërtetimit të saj (duke nisur që nga ndërtimi i fgurës). Mirë do të ishte që
të krijohej një model me tela për ilustrimin e saj.
Vërtetimi i teoremën është relativisht i thjeshtë dhe përvetësohet nga nxënësit.
Duhet përqendruar vëmendja e nxënësve në faktin që drejtëza b, pingule me projeksionin e të
pjerrëtës është drejtëz e planit a. Në qoftë se ajo nuk është drejtëz e planit α, nuk është pingule
me të pjerrëtën.
Teorema e anasjellë mund të trajtohet si ushtrim, ose t’u jepet vetëm disa nxënësve si punë e
pavarur.
Kujdes i veçantë i duhet kushtuar shembujve të zgjidhur ku nxënësit të gjejnë modelin e
99
LIBËR PËR MËSUESIT
teoremës.
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë numrat 1, 3 dhe 4
Ushtrime plotësuese
1. Në fg. 4.14, OB është pingule me planin e qarkut me rreze OA= 3 cm. AC është tangente me
rrethin në pikën A dhe AC= 2 cm. Të gjendet BC.
P. [ 7 cm]
O
B
A
C
Fig. 4.14
B
M
C
A H B
Fig. 4.15 Fig. 4.16
A
B
F
S
C
O
2. Në Fig. 4.15 jepet MC⊥(ABC); CA⊥CB; MH⊥AB dhe AH=HB. Të gjendet këndi ∠CAB.
P. [ 45
0
]
3. Në Fig. 4.16, SABC është piramidë trekëndëshe e rregullt. Jepet ∠SFO=45
0
.
Të gjendet raporti
ABC
BSC
S
S
.

3 2
P. [ ]
2
4. Brinjët e një trekëndëshi janë 15cm; 37cm dhe 44 cm. Në kulmin e këndit më të madh,
ndërtohet pingulja më planin e trekëndëshit me gjatësi 16 cm. Të gjenden largesat e skajeve të
kësaj pinguleje nga brinja më e madhe e trekëndëshit.
P. [ 12cm; 20 cm]
5. Në planin α merren dy pika A dhe B. Nga këto pika, në njërën anë të planit α, ndërtohen
pingulet me këtë plan dhe në to merren pikat M dhe N të tilla që AM= m dhe BN= n. Të
vërtetohet se drejtëzat AN dhe BM priten dhe të gjendet largesa e pikës së prerjes së tyre nga
plani α.

⋅ m n
P. [ ]
m+n
4.6 Ushtrime
Në këtë orë mësimi, synimi i mësuesit është përpunimi i njohurive të mësimeve të mëparshme.
Këtu, para se të zgjidhen të dy ushtrimet e tekstit ( ose ndonjë ushtrim tjetër i menduar nga
mësuesi), duhet ngulur këmbë në përsëritjen që duhet bërë për konceptet themelore të trajtuara
deri në këtë kohë. Madje rekomandohet që në orën e mëparshme nxënësit të njoftohen për të
përsëritur këto mësime në shtëpi. Para se të fllojë zgjidhja e problemave, mësuesi rikujton këto
koncepte. (Sigurisht nëpërmjet pjesëmarrjes së nxënësve).
100 / Matematika 11
Kreu 4
Njëkohësisht mësuesi trajton dy teoremat e tekstit të cilat janë dhënë pa vërtetim dhe që janë të
domosdoshme për zgjidhjen e problemave.
Gjatë zgjidhjes së problemave mund të punohet me grupe të ndryshme nxënësish, disa duke i
zgjidhur në tabelë, e disa në fetore.
Është e këshillueshme që ushtrimet më tipikë të diskutohen me të gjithë nxënësit.
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ato me numër 3, 5 e 6.
Ushtrime plotësuese
1. Brinja e trekëndëshit barabrinjës është a. Të gjendet largesa e planit të trekëndëshit nga një
pikë e cila ndodhet në largesë b nga secili kulm i trekëndëshit.


2
2
a
P. [ b ]
3
2. Në planin α ndodhet rombi ABCD me brinjë a dhe kënd të ngushtë 30
0
. Nga kulmi i këndit të
gjerë B, ndërtohet pingulja BM me planin e tij dhe në të merret pika M e tillë që
a 3
BM= .
2

gjendet largesa e pikës M nga brinjët e rombit.

a 3
P. [ ;a]
2
3. Në Fig. 4.17 jepet prizmi i rregullt trekëndor me brinjë të bazës 2 cm. Sipërfaqja e vijëzuar
është cm
2
. Të gjendet këndi që PE formon me planin e bazës ku E është mesi i AB.
P. [ 45
0
]
A
E
B
C
M
N
P
S
Fig. 4.17
O
A
B
C
S
Fig. 4.18 Fig. 4.19
O
A
E
B
C
S
4. Nga qendra O e rrethit të jashtëshkruar trekëndëshit ABC ngrihet pingulja me planin e tij.
(Fig. 4.18). Jepet AB=BC=AC=OS = 6 cm. Të gjendet këndi që formojnë brinjët SA, SB dhe
SC me planin e bazës. P. [ 60
0
]
5. Në Fig. 4.19, ABC është trekëndësh dybrinjënjëshëm me bazë AB=6 cm dhe lartësi
EC= 9 cm. Pika S është e baraslarguar nga kulmet e këtij trekëndëshi dhe në largesë SO= 12 cm
nga plani i trekëndëshit. Të gjendet largesa e pikës S nga brinjët e trekëndëshit.
P. [4 10 cm]
101
LIBËR PËR MËSUESIT
4.7 Drejtëza paralele me planin

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Përkufzimi i drejtëzës paralele me planin. Ekzistenca e drejtëzës paralele me
planin.
b) Veti. Teoremat 1 dhe 2 për drejtëzën paralele me planin.
c) Metoda. Vërtetimi i të dy teoremave. Në teoremën e parë realizohet vërtetimi dhe më pas
bëhet formulimi. Është mirë që formulimi i saj mundësisht të dalë nga vetë nxënësit. Teorema
e dytë formulohet e më pas vërtetohet.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të formulojnë teoremat 1 dhe 2 lidhur me drejtëzën paralele me planin.
- Të përdorin përfundimet e këtyre teoremave në zgjidhjen e problemave.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësuesi u kujton nxënësve, se duke u bazuar në modelin e kuboidit ata kanë presupozuar
ekzistencën e drejtëzave të cilat nuk kanë pika të përbashkëta me një plan. Drejtëza të tilla i
quajmë paralele me planin.
Për t’u bindur në vërtetësinë e një supozimi të tillë, duhet vërtetuar ekzistenca e tyre. Kjo
realizohet me anën e teoremës 1.
Fillimisht jepet përkufzimi: Drejtëza d dhe plani a quhen paralelë në qoftë se nuk kanë
asnjë pikë të përbashkët. Pas kësaj vërtetohet teorema.
Metoda e përdorur në tekst (ku fllimisht kryhen arsyetimet dhe veprimet), e më pas bëhet
formulimi rekomandohet të përdoret herë pas here. Veprohet kështu, sepse në mënyrë të
natyrshme teorema fllimisht është vërtetuar e më pas, duke vëzhguar ecurinë e përdorur janë
vendosur kushtet përkatëse.
Ushtrimi 1 mund të zgjidhet në tabelë nga një nxënës, ndërsa ushtrimi 2 mund e duhet zgjidhur
nga mësuesi (sigurisht me pjesëmarrjen e nxënësve).
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ato me numër 1, 2, 4 dhe 5.
Ushtrime plotësuese
1. Brinja e bazës e një prizmi trekëndësh të rregullt është a dhe brinja anësore e tij është b. Të
gjendet sipërfaqja e prerjes që kalon nga njëra brinjë anësore e prizmit dhe nga boshti i tij.

ab 3
P. [ ]
2
2. Brinjët e përkundrejta të një rombi ndodhen në dy plane paralelë me largesë 16 cm nga njeri
tjetri. Projeksionet e diagonaleve të rombit në njërin plan janë 32 cm dhe 8 cm. Të gjendet brinja
e rombit.
P. [20 cm]
3. Në Fig. 4. 20 jepet prizmi gjashtëkëndësh i rregullt me brinjë të bazës 3 cm dhe brinjë anësore
13 cm. Të gjendet sipërfaqja e vijëzuar.
P. [ 2a
2
]
102 / Matematika 11
Kreu 4
Fig. 4.20
A
α
E C
D
B
Fig. 4.21 Fig. 4.22
α C
A
1
A B
B
1
4. Në Fig. 4.21, ABCDE është pesëkëndësh i rregullt. Brinja AB e tij ndodhet në planin α,
ndërsa kulmet e tjerë ndodhen jashtë planit α. Të vërtetohet se EC//α.
5. Në Fig. 4.22, ABC është trekëndësh kënddrejtë ( ∠C=90
0
). Pika C ndodhet në planin α dhe
AB//α. Projeksionet e kateteve të trekëndëshit në planin α janë përkatësisht A
1
C=3 dm dhe
B
1
C= dm. Largesa e hipotenuzës nga plani α është 1 dm. Të gjendet projeksioni A
1
B
1
i hipotenuzës
AB në planin α.
P. [ 6 cm]
6. Brinja AD e rombit ABCD ndodhet në planin α, ndërsa brinja përballë BC ndodhet në largesë
a nga plani α. Këndi i ngushtë i rombit është 60
0
. Dy brinjët e tjera të rombit formojnë me planin
α këndin 45
0
. Të gjendet sipërfaqja e katërkëndëshit, i cili është projeksion i rombit ABCD në
planin α.
P. [ a
2
]
4.8 Plane paralelë

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Plane paralele. Teorema e ekzistencës e planeve paralelë. Largesa e drejtëzës
nga plani paralel me të. Largesa ndërmjet dy planeve paralele.
b) Veti. Planet pingule me një drejtëz janë paralelë (Teorema 1). Ndërprerja e dy planeve
paralelë me një plan të tretë. (Teorema 2).
c) Metoda. Përkufzimi i planeve paralelë; Formulimi dhe vërtetimi i teoremës. Zgjidhja e
shembujve.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të formulojnë dy teoremat e planeve paralele.
- Të japin përkufzimin e largesës së drejtëzës nga plani paralel me të dhe të largesës
ndërmjet dy planeve paralele.
- Të përdorin përkufzimet dhe teoremat në zgjidhjen e problemave.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësuesi u kujton nxënësve (edhe nëpërmjet modeleve) disa situata lidhur me pozicionin reciprok
103
LIBËR PËR MËSUESIT
të planeve, të cilat njihen nga nxënësit më parë, por që është e domosdoshme të sistemohen.
1) Nisur nga aksioma e tretë, rezulton se planet, të cilët kanë tri pika të përbashkëta që nuk
ndodhen në një drejtëz puthiten.
2) Planet prerës
Dy plane quhen prerës, në qoftë se kanë një dhe vetëm një drejtëz të përbashkët. Nisur nga
aksioma e dytë e planit, në qoftë se dy plane kanë një pikë të përbashkët, atëherë ato kanë
edhe një drejtëz të përbashkët e cila kalon nga kjo pikë.
3) Pas kësaj kalohet në përkufzimin e planeve paralelë. (Dy plane quhen paralelë në
qoftë se nuk kanë asnjë pikë të përbashkët) dhe më pas vërtetohen teoremat 1 dhe 2. Gjatë
vërtetimit të teoremës 1 duhet bërë diskutim me nxënësit lidhur me pyetjet që shtrohen gjatë
këtij vërtetimi (p.sh. pse d ⊥α⇒ d ⊥a dhe ⇒ d ⊥b)?
Siç është vënë në dukje edhe në mësimet e mëparshme, vërtetimi i teoremës duhet shoqëruar me
shënimet përkatëse në tabelë.
Më pas jepen përkufzimet për largesën e drejtëzës nga plani paralel me të dhe të largesës
ndërmjet dy planeve paralelë. Të dy këta largesa është e udhës të konkretizohen në modele
(kubi, klasa etj).
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ato me numër 1, 3 dhe 5.
Ushtrime plotësuese
1. Të vërtetohet se të gjitha drejtëzat, paralele me një plan të dhënë, e që kalojnë nga e njëjta
pikë, ndodhen në planin paralel me planin e dhënë që kalon nga ajo pikë.
2. Gjykoni vërtetësinë e pohimeve:
a) Dy drejtëza paralele me të njëjtin plan, janë paralele ndërmjet tyre.
b) Dy plane paralelë me të njëjtën drejtëz, janë paralelë ndërmjet tyre.
[ Të dy pohimet janë të gabuar. Të jepen kundërshembuj nga modeli i kuboidit)
3. Në fg. 4.23 jepet α//β. Plani γ pret planet α dhe β sipas drejtëzave d
1
dhe d
2
. Plani δ pret
planet α dhe β sipas drejtëzave d
1
dhe d
3
. Të vërtetohet se d
2
//d
3
.
Fig. 4.24
B A
M
Q
D
E
F
P
N
C
d
1
d
2
d
3 α
γ
δ
β
Fig. 4.23
4. Në Fig. 4.24, ABCDMNPQ është kub me brinjë a. Pikat E dhe F janë përkatësisht meset e
brinjëve MN dhe NP. Të gjenden perimetri dhe sipërfaqja i katërkëndëshit ACEF.

104 / Matematika 11
Kreu 4
5. Dy segmente AB= 15 cm dhe CD= 41 cm i kanë skajet e tyre në dy plane paralelë. (Pikat A
dhe D ndodhen në njërin plan). Projeksioni i segmentit CD është 28 cm më i gjatë se projeksioni
i segmentit AB. Të gjendet largesa ndërmjet këtyre planeve).
P. [ 9 cm]
6. Nga pika M, e cila ndodhet jashtë dy planeve paralele, ndërtohen dy drejtëza, që presin këto
plane përkatësisht në pikat A, B , A
1
dhe B
1
. Jepet BB
1
=28 cm; MA:AB=5:2. Të gjendet AA
1
.
P. [ 20 cm]
4.9 Ushtrime
Në këtë orë mësimi duhet të synohet në përpunimin e njohurive teorike dhe zbatimeve të
mësimeve 4.7 e 4.8.
Ky përpunim do të realizohet nëpërmjet zgjidhjes së ushtrimeve dhe duke bërë argumentimet
përkatëse që kanë të bëjnë me këto njohuri teorike.
Është e këshillueshme që mësuesi të porositë nxënësit që në shtëpi të përsëritin përkufzimet dhe
teoremat që kanë të bëjnë me paralelizmin e drejtëzës më planin dhe paralelizmin e dy planeve.
Si gjithmonë ai kujdeset edhe për konkretizimin dhe zbatimin e këtyre njohurive.
Gjatë zgjidhjes të problemeve që janë marrë si shembull në tekst mësuesi aktivizon nxënësit
gjatë zgjidhjes dhe herë pas herë bën pyetjen “pse”? Është e domosdoshme që këto pyetje të
sqarohen në mënyrë që nxënësit të mos mësojnë në mënyrë mekanike por me argumentime.
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ato me numër 2, 3, 6.
Ushtrime
1. Në fg. 4.25, pikat E dhe F janë meset e brinjëve AM dhe CP të kubit me brinjë a.
a) Të gjenden brinjët e katërkëndëshit EBFQ.
a 5
P. [ EB=BF=FQ=QE= ]
2
b) Të gjenden diagonalet e tij.
Fig. 4.27
S
C
E
O
B
A
M
Q P
C
B A
E
N
F
D
Fig. 4.25
A
D
S
C
B
O
Fig. 4.26
2. Në Fig. 4.26 jepet SA=SB=SC=SD=16 3 cm dhe ∠SCO=30
0
. Të gjendet largesa e pikës S
nga brinjët e katrorit.
P. [ 8 21 cm]
105
LIBËR PËR MËSUESIT
3. Në Fig. 4.27 jepet ∠SEO=45
0
; SO=6 cm. Të gjendet
ABC
AES
S
S
.
P. [ 2 3 cm]
4. Në qendrën O të rrethit me rreze 17 cm ngrihet pingulja OS =5 cm me planin e tij. Të gjendet
largesa e pikës S nga korda me gjatësi 16 cm e këtij rrethi.
P. [ 5 10 cm]
5. Pika S është jashtë planit të drejtkëndëshit ABCD dhe e baraslarguar nga kulmet e tij. Jepet
AB= 8 cm dhe BC= 6 cm. Largesa e pikës A nga brinja BC është 5 cm. Të gjendet largesa e pikës
S nga brinja AB.

P. [ 3 2 cm]
6. Në një piramidë katërkëndëshe të rregullt brinja anësore është 13 cm dhe apotema është
12 cm. Të gjendet largesa e kulmit S nga plani i bazës së piramidës.
P. [ 119 cm]

4.10 Këndi dyfaqësh

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Këndi dyfaqësh; elementet e dyfaqëshit (brinja, faqet); prerja e drejtë e
dyfaqëshit; këndet me brinjë paralele; këndi ndërmjet dy planeve.
b) Veti. Prerjet e drejta të dyfaqëshave janë të barabarta. Këndet me brinjë paralele (me kah
të njëjtë) janë të barabartë.
c) Metoda. Vëzhgim; përvojë; Përkufzimi i dyfaqëshit; Vërtetimi i teoremës lidhur me
prerjet e drejta të dyfaqëshit; Zgjidhje problemash ku zbatohen njohuritë teorike të këtij
mësimi si dhe të mësimeve të mëparshme
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të përkufzojnë dyfaqëshin dhe të emërtojnë elementet e tij.
- Të gjejnë prerjen e drejtë të dyfaqëshit në të dy mënyrat e paraqitura në tekst.
- Të formulojnë teoremën përkatëse.
- Të zbatojnë njohuritë e mësimit për zgjidhjen e problemave.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Siç tregon praktika, zhvillimi i kësaj ore mësimi dhe realizimi i objektivave të saj nuk është i
lehtë. Çështja qëndron në faktin se mësimi përmban disa përkufzime, shumica e të cilave janë
koncepte krejtësisht të reja për nxënësin. Së fundi, edhe teorema e vërtetuar nuk rezulton e lehtë
për nxënësit. Për të shmangur këtë mbingarkesë propozojmë këtë ecuri të orës së mësimit:
1) përkufzohet këndi dyfaqësh dhe elementet e tij;
2) përkufzohet prerja e drejtë e dyfaqëshit;
3) përkufzohet dyfaqëshi i drejtë;
4) formulohet dhe vërtetohet teorema;
5) formulohet e njëjta teoremë lidhur me këndet me brinjë paralele. (Shtojmë se kjo teoremë
106 / Matematika 11
Kreu 4
nuk lidhet drejtpërdrejtë me këtë mësim, por është e rëndësishme të theksohet sepse do të
përdoret në mësimet e ardhshme);
6) përkufzohet këndi ndërmjet dy planeve
Shumë e rëndësishme në këtë orë mësimi konsiderohen shembujt e zgjidhur në tekst. Në
qoftë se mësuesi (në varësi të gjendjes e nivelit të klasës) e gjykon të arsyeshme, mundet që
teorema të mos vërtetohet por vetëm të ilustrohet me shembuj.
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë orë mësim janë ushtrimet me numra 1,3,4.
Ushtrime plotësuese
1. Në njërën faqe të dyfaqëshit merren dy pika M dhe N. (Fig. 4.28). Largesat e këtyre pikave
nga faqja tjetër janë MC= 2 cm dhe ND= 3 cm. Largesat e këtyre pikave nga brinja e dyfaqëshit
janë MA= 5cm dhe NB. Të gjendet NB.
P. [ 7, 5 cm]
Fig. 4.30
C
A
B
E
D
A
B
D
N
C
M
Fig, 4.28
A
P
D
M
A
C
B
N
Fig. 4.29
2. Jepet prizmi i drejtë me bazë trekëndëshin ABC në të cilin AB=BC= 10 cm dhe AC= 12 cm.
(Fig. 4.29). Plani i trekëndëshit DAC formon me planin e bazës ABC këndin 45
0
. Të gjendet
sipërfaqja e vijëzuar.

2
P. [48 2 cm ]
3. Trekëndëshi kënddrejtë ABC ( ∠C=90
0
), e ka katetin AC në planin α. Plani i trekëndëshit
ABC formon me planin α këndin 45
0
. Jepet AC= 6 cm dhe BC= 10 cm. Të gjendet largesa e
kulmit B nga plani α.
P. [4 2 cm]
4. Në fg. 4.30, ABC dhe ABD janë trekëndësha dybrinjënjëshëm me bazën AB të përbashkët,
planet e të cilëve formojnë këndin 60
0
. Jepet AB= 16 cm; DA=DB= 17 cm dhe ∠CAB= 90
0
. Të
gjendet largesa CD ndërmjet kulmeve C dhe D të tyre.
P. [ 13 cm]
107
LIBËR PËR MËSUESIT
4.11 Plane pingule

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Plane pingulë; dyfaqëshi i drejtë
b) Veti. Teorema e ekzistencës e planeve pingulë (teorema e drejtë dhe e anasjellë).
c) Metoda. Përkufzimi i planeve pingulë. Vërtetimi i teoremës dhe zbatimi i saj praktik.
Zbatime në zgjidhjen e problemave
Shkathtësi
Në përfundim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të formulojnë përkufzimin e planeve pingulë.
- Të formulojnë teoremat përkatëse.
- Të zbatojnë këto teorema në zgjidhjen e problemave.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Përvoja tregon se nxënësit janë në gjendje të japin shembuj planesh që janë pingulë njeri me
tjetrin (muret anësore të klasës janë pingule më dyshemenë; faqet anësore të kuboidit janë pingule
me bazat e tij etj). Mësuesi duhet të ngulë këmbë në gjetjen e shembujve ku njëra nga faqet të
mos jetë horizontale. P.sh. të insistohet edhe në shembullin ku muret anësore të njëpasnjëshëm
të klasës janë pingulë njeri me tjetrin.
Mjaft i rëndësishëm është edhe zbatimi praktik i teoremës (pe plumbi i muratorit). Me prova të
drejtpërdrejta nxënësit të binden praktikisht që çdo plan që kalon nga këmba e tavolinës është
pingul me dyshemenë.
Vërtetimi i teoremës së dytë mund të bëhet nga nxënësit në klasë ose në mënyrë të pavarur në
shtëpi.
Mjaft i rëndësishëm është shembulli i zgjidhur në tekst, i cili duhet të trajtohet me shumë
vëmendje. Është e rekomandueshme që për të, të realizohet një model i thjeshtë prej teli, që të
kuptohet më mirë fgura.
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ato me numër 1,3, 5.
Ushtrime plotësuese
1. Në planet pingulë α dhe β merren pikat M dhe N (M∈α dhe N∈β); MA dhe NB janë pingule
me drejtëzën e ndërprerjes së planeve α dhe β. Jepet AB= 6 cm; AM= 3 cm; BN= 2 cm.
Të gjendet MN.
P. [7 cm]
2. Trekëndëshat dybrinjënjëshëm kanë bazën AB të përbashkët por shtrihen në plane të ndryshme.
Të vërtetohet se drejtëzat AB dhe CD janë pingule.
3. Baza e piramidës katërkëndore SABCD është trapezi ABCD (AB//CD). Të gjitha brinjët
anësore të piramidës formojnë kënde të barabartë me planin e bazës. Të vërtetohet se trapezi
ABCD është dybrinjënjëshëm.
4. Baza e një piramide është trekëndëshi kënddrejtë ABC me katete AB= 8 cm dhe
AC = 6 cm. Dihet se kulmi S ka largesa të barabarta nga pikat A, B dhe C.
Jepet SA=SB=SC= 13 cm. Heqim lartësinë SO të piramidës.
108 / Matematika 11
Kreu 4
a) Ku ndodhet këmba O e pingules?
b) Të gjendet SO.
5. Në Fig. 4.31 planet α dhe β janë pingulë. Largesat AE dhe BF
të pikave A dhe B nga brinja e MN e dyfaqëshit janë të barabarta.
Të gjendet raporti i këndeve që formon AB me planet α dhe β.

P. [ 1]
4.12 Ushtrime
Në këtë orë mësimi synim kryesor duhet të jetë përsëritja e të gjithë koncepteve që kanë të
bëjnë me dyfaqëshat dhe planet pingule. Kjo njëkohësisht i aftëson nxënësit për zgjidhjen e
problemave.
Shembulli 1, i zgjidhur në tekst konsiderohet mjaft i rëndësishëm. Por nga ana tjetër përvoja
tregon se edhe nxënësit e mirë me vështirësi orientohen në fgurën e ndërlikuar. Për këtë arsye
sugjerojmë që për këtë problem të ndërtohet një model modest (qoftë edhe prej kartoni e telash).
I njëjti model mund të përdoret edhe për shembullin e dytë.
Gjithsesi sugjerojmë që në qoftë se mësuesi (duke u nisur nga niveli i klasës), i konsideron si të
vështira këto ushtrime, mund të përzgjedhë të tjerë ushtrime më të lehtë.
Si ushtrime të nivelit minimal në këtë mësim janë ato me numër 2 e 4.
Ushtrime plotësuese
1. Në fg. 4.32 jepet katërfaqëshi SABC të gjitha brinjët e të cilit janë të barabarta. Të gjendet
këndi që formojnë faqet anësore me bazën.

1
P. [cos = ]
3
α
S
A
B
E
O
C
Fig. 4.32 Fig. 4.33
S
B
C
E
A
2. Në piramidën SABC ( Fig. 4.33) jepet SA=SB=SC=a; ∠BSC=90
0
; ∠ASB=∠ASC=60
0
.
Të vërtetohet se planet (SCA) dhe (ABC) janë pingule.
Fig. 4.31
β
α
E
A
B
F
109
LIBËR PËR MËSUESIT
3. Jepet trekëndëshi barabrinjës ABC me brinjë 12 cm. Pika S ndodhet jashtë planit të trekëndëshit.
Segmentet SA; SB dhe SC formojnë me planin e trekëndëshit kënde 60
0
. Të gjenden largesat e
pikës S nga kulmet dhe brinjët e trekëndëshit.
P. [ 4 6 cm; 2 15 cm]
4. Në planin α jepen drejtëzat paralele AB dhe CD në largesë 28 cm nga njëra tjetra. EF është
një drejtëz jashtë planit α, paralele me AB, në largesë 17 cm nga AB. Drejtëza EF ndodhet në
largesë 15 cm nga plani α. Të gjendet largesa ndërmjet drejtëzave EF dhe CD. (2 raste).
P. [ 25 cm ose 39 cm]
5. Jepet plani α dhe segmenti AB= 2 cm paralel me të, në largesë 7 cm nga plani α. AB dhe CD
janë dy të pjerrëta me planin α, me gjatësi secila 8 cm, pingule me AB dhe në anë të ndryshme
të AB. Të gjendet CD.
P. [8 cm]
4.13 Ushtrime për kreun 4
Në këtë orë mësimi zhvillohet përsëritje e koncepteve themelore të kreut. Nuk është e
këshillueshme që mësuesi të trajtojë të gjithë përkufzimet apo teoremat, sepse kjo do të rëndonte
së tepërmi orën e mësimit, do të kërkonte shumë kohë dhe efektiviteti i saj do të ishte minimal.
Ne jemi të mendimit se nëpërmjet ushtrimeve mund të përsëriten ato koncepte të cilat janë të
domosdoshme për kreun e ardhshëm. Të tillë janë teorema e tri pinguleve, këndi i të pjerrëtës më
planin, largesa e pikës nga plani, prerja e drejtë e dyfaqëshit, planet pingulë etj.
Mjaft e rëndësishme për këtë orë mësimi është edhe parapërgatitja për testin. Testi model i dhënë në
tekst nuk presupozon që do te jepen detyrimisht ato ushtrime. Ai vetëm se është një orientim lidhur
me ngarkesën që do te jepet. Mësuesi mund të përzgjedhë ushtrime të tjerë e t’i kombinojë ato.
Ushtrime plotësuese
1. Pika M ndodhet jashtë planit të këndit të drejtë ABC në largesa MA=MC=m, nga brinjët
e këndit dhe MB= n nga kulmi i këndit. ( Fig. 4.34). Të gjendet largesa e pikës M nga plani i
këndit.


2 2
P. [ 2m n ]
Fig.4.36
B
A
D
C d α
B
A
C
M
O
Fig. 4.34
H
A
B
C
d
α
Fig. 4.35
110 / Matematika 11
Kreu 4
2. Në Fig. 4.35 jepet AH⊥α; AB ⊥d; AB= 10 cm; AH=6 cm; BC= 2 cm. Të gjendet CH.
P. [ 2 17 cm]
3. Në Fig. 4.36 jepet AB⊥α; BC⊥CD; BC= 2 cm; CD= 5cm ; AB=2 3cm . Të gjendet sipërfaqja
e trekëndëshit ACD.
P. [ 10 cm
2
]
4. Në Fig. 4.37 jepet AB⊥α; BC⊥CD; AB= 12 cm; BC= 5 cm; CD= 4 cm. Të gjendet sipërfaqja
e trekëndëshit ACD.
P. [ 26 cm
2
]
A
B
C
D
α
Fig. 4.37 Fig. 4.38
α
A
A
1
B
1
B
5. Në Fig. 4.38, A
1
dhe B
1
janë projeksione të pikave A dhe B në planin α.
a) Të gjendet këndi që formon me planin α drejtëza BA në qoftë se jepet
1 1
1
A B AB
2

b) Të gjendet sipërfaqja e katërkëndëshit AA
1
B
1
B në qoftë se drejtëza BA formon me planin
α këndin 45
0
dhe AB=10 2 cm; AA
1
= 8 cm.
P. [ a) 60
0
; b) 90cm
2
]
111
LIBËR PËR MËSUESIT
5.1 Shumëfaqëshat. Prizmi

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Shumëfaqëshi. Prizmi; prizmi i drejtë, prizmi i rregullt. Kuboidi. Kubi. Baza
dhe lartësia e prizmit.
b) Veti. Prerjet e prizmit me plane paralele me bazat janë shumëkëndësha të barabartë.
Sipërfaqja anësore e prizmit të drejtë është P
b
·h.
c) Metoda. Prerjet e shumëfaqëshave me plane.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë shumëfaqëshat (në veçanti prizmat) në mjedisin rrethues.
• Të dallojnë llojet e ndryshme të prizmave (të drejtë, të rregullt).
• Të nxjerrin nga përkufzimet e llojeve të prizmave veti të thjeshta të tyre.
• Të përdorin në situata të thjeshta matematikore a reale formulën për sipërfaqen anësore të
prizmit të drejtë.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi është një sintezë përgjithësuese e njohurive mbi prizmin, që nxënësit kanë marrë
nga klasat e mëparshme. Mësuesi duhet të përdorë për ilustrim modele ose trupa nga mjedisi
rrethues. Është me rëndësi pjesëmarrja aktive e nxënësve në mësim. Pas sqarimit të brendisë së
çdo përkufzimi, nxënësit mund dhe duhet, që me punë të pavarur a me grupe, të vërtetojnë veti
të thjeshta për lloje të ndryshme prizmash.
Edhe formula për sipërfaqen anësore të prizmit të drejtë mund të nxirret nga nxënësit (me punë
të pavarur a me grupe), dhe më tej të diskutohet rezultati i arritur me të gjithë klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 3, 4, 5, 6/a.
Ushtrime plotësuese
1. a) Sa faqe e sa dyfaqësha ka prizmi pesëkëndor?
b) Sa prerje diagonale mund të hiqen nga një brinjë anësore e tij?
c) Sa diagonale ka ai?
2. Dy prej faqeve anësore fqinjë të një prizmi janë pingule me bazën. A është ky prizëm i
drejtë?
3. Vërtetoni se ndërprerja e dy planeve diagonalë të prizmit është drejtëz paralele me brinjën
anësore të tij.
4. Në prizmin e rregullt gjashtëkëndor, njehsoni raportin e sipërfaqeve të prerjeve diagonale, që
nuk janë të barabarta.
KREU 5
112 / Matematika 11
Kreu 5
5. Në një prizëm të drejtë, baza është romb dhe njëra nga prerjet diagonale është kongruente me
njërën nga faqet anësore. Gjeni këndet e rombit.
6. Sipërfaqja e përgjithshme e kubit është 54 cm
2
. Njehsoni diagonalen e tij.
7. Dy nga faqet anësore të një prizmi të pjerrët trekëndor janë pingul ndërmjet tyre. Brinja e
përbashkët e këtyre dy faqeve është 48 cm dhe largesat e saj nga dy brinjët e tjera anësore janë
24 cm dhe 70 cm. Njehsoni sipërfaqen anësore të prizmit.
5.2 Piramida. Sipërfaqja anësore e piramidës së rregullt

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Piramida. Piramida e rregullt. Apotema e saj. Baza dhe lartësia e piramidës.
b) Veti. Vetitë e piramidës së rregullt. Sipërfaqja anësore e piramidës së rregullt është
a P
b

2
1
c) Metoda. Prerjet e shumëfaqëshave me plane.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë piramidën midis shumëfaqëshave të tjerë.
• Të japin përkufzimin për piramidën e rregullt.
• Të nxjerrin nga përkufzimi veti të thjeshta të piramidës së rregullt (p.sh. faqet anësore janë
të barabarta).
• Të nxjerrin formulën për S
a
të piramidës së rregullt.
• Ta përdorin këtë formulë në situata të thjeshta matematikore a reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Duke vlerësuar komponenten epistemiologjike të të mësuarit të matematikës, mësuesi t’u
sqarojë nxënësve prejardhjen e termit “piramidë” (nga greqishtja e vjetër “pirema”=lartësi, fjalë
që rrjedh nga fjala e lashtë egjiptiane “pero”=shtëpi e lartë).
Materiali mësimor përmbledh e sistemon njohuritë, që nxënësit kanë nga klasat e kaluara dhe
është paraqitur në mënyrë sintetike. Mësuesi mund dhe duhet të kërkojë nga nxënësit që, me
punë të pavarur a me grupe, të nxjerrin me vërtetim veti të thjeshta (por të rëndësishme) të
piramidës së rregullt, si edhe formulën për sipërfaqen anësore të saj. Më tej, ai të organizojë
zbatimin e këtyre njohurive në zgjidhjen, brenda orës së mësimit, të ushtrimeve që kanë të bëjnë
me situata të thjeshta matematikore a reale.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 3, 5.
Ushtrime plotësuese
1. Është dhënë piramida KABCD, me bazë katrorin ABCD dhe me lartësi KD.
a) Vërtetoni që KC⊥BC dhe KA⊥AB.
b) Ç’kënd formojnë faqet anësore KDC dhe KBC.
2. Në kushtet e ushtrimit 1, njehsoni sipërfaqen e bazës, kur brinja anësore më e madhe është 6
cm dhe formon me planin e bazës këndin 45
o
.
113
LIBËR PËR MËSUESIT
3. Piramida ka sipërfaqen e bazës 150 cm
2
dhe pritet me një plan paralel me bazën, në largësinë
14 cm prej saj. Sipërfaqja e prerjes është 54 cm
2
. Gjeni lartësinë e piramidës.
4. Ndërtoni prerjen e piramidës trekëndore me planin që kalon në meset e dy brinjëve të bazës,
paralele me njërën nga brinjët anësore. Cili është lloji i fgurës që formohet?
5. a) Të gjitha brinjët e një piramide trekëndore e kanë gjatësinë a. Njehsoni sipërfaqen e
përgjithshme të saj.
b) E njëjta kërkesë për piramidën katërkëndore, të gjitha brinjët e të cilës janë a.
6. Është dhënë piramida me bazë katrorin me brinjë 12 cm. Njëra nga brinjët anësore, që është
pingule me bazën është 16 cm. Njehsoni sipërfaqen e përgjithshme të piramidës.
7. Baza e një piramide është trekëndëshi dybrinjënjëshëm me bazë 6 cm dhe lartësi 9 cm. Brinjët
anësore të piramidës janë 13 cm.
a) Vërtetoni që këmba e lartësisë bie në qendrën e rrethit të jashtëshkruar bazës.
b) Njehsoni sipërfaqen e përgjithshme të piramidës.
5.3 Ushtrime
Synimi i mësuesit për këtë orë mësimi duhet të jetë përpunimi i njohurive dhe zhvillimi i aftësive
të ftuara nga nxënësit në dy mësimet e mëparshme (5.1 dhe 5.2). Kjo arrihet duke angazhuar
nxënësit në veprimtari për zgjidhjen e ushtrimeve, sipas mundësive të tyre, me punë të pavarur
a me grupe. Mësimi mund të zhvillohet me libër hapur. Nxënësit të lexojnë individualisht (me
laps në dorë) dy shembujt e zgjidhur, të dhënë në tekst. Më tej organizohet diskutim me klasën
për mënyrën e zgjidhjes së tyre, duke veçuar ato ecuri që kanë vlerë në pikëpamje të metodës.
Pastaj kombinohet puna me grupe e nxënësve të klasës për zgjidhjen e disa prej ushtrimeve të
tekstit, me zgjidhjen e ushtrimeve të tjera nga nxënës të ndryshëm të ngritur në tabelë. Secili nga
ushtrimet e dhëna për zgjidhje të diskutohet me klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal, të përshtatshme për t’u punuar nga nxënësit e klasës, të
konsiderohen ata me numrat 2, 3, 4.
Ushtrime plotësuese
1. Vërtetoni se ndërprerja e dy planeve diagonale të prizmit është paralele me brinjën anësore
të tij.
2. Njehsoni forcën rezultante të tri forcave prej 3N, 4N, 12N, që ushtrohen në një kulm të
kuboidit dhe janë të drejtuara sipas tri brinjëve të tij.
3. Në ç’largesë prej kulmit të një piramide, me lartësi 12 cm, duhet të hiqet një plan paralel me
planin e bazës, në mënyrë që sipërfaqja e prerjes të jetë 4 herë më e vogël se sipërfaqja e bazës.
4. Vërtetoni se tri pohimet e mëposhtme janë të njëvlershme.
I. ”Brinjët anësore të piramidës kanë gjatësi të barabarta”.
II. “Lartësia e piramidës bie në qendrën e rrethit të jashtëshkruar bazës”.
III. “Brinjët anësore caktojnë me planin e bazës kënde me masa të barabarta”.
5. Baza e një piramide është një trekëndësh (katërkëndësh, gjashtëkëndësh) i rregullt, me gjatësi
114 / Matematika 11
Kreu 5
brinje a dhe të gjitha faqet anësore të saj formojnë me planin e bazës kënde të barabartë α .
a) Vërtetoni se lartësia e piramidës bie në qendrën e bazës.
b) Gjeni sipërfaqen anësore të piramidës.
6. Prizmi i rregullt trekëndor e ka brinjën anësore a. Plani që kalon nga njëra brinjë e bazës
dhe nga mesi i brinjës anësore përballë saj, formon me planin e bazës këndin 45
o
. Njehsoni
sipërfaqen e përgjithshme të prizmit.
7. Baza e piramidës është katror me brinjë a. Dy nga faqet anësore të piramidës janë pingule
me bazën, kurse dy të tjerat formojnë këndin a midis tyre. Njehsoni sipërfaqen anësore të
piramidës.
5.4. Vëllimet e trupave

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Vëllimi i trupit. Masa e vëllimit. Prizmi; lartësia e tij.
b) Veti. Vëllimi i kuboidit është sa prodhimi i përmasave të tij. Vëllimi i prizmit është i
barabartë me S
b
·h.
c) Metoda. Parimi i Kavalierit.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të kuptojnë mënyrën e lidhjes midis trupave dhe vëllimeve të tyre.
• Të riprodhojnë formulimin e parimit të Kavalierit.
• Të nxjerrin me anë të tij formulën V=S
b
·h për vëllimin e prizmit.
• Të përdorin këtë formulë (e në veçanti formulën për vëllimin e kuboidit V=a·b·c) në situata
të thjeshta matematikore a reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi ka ngarkesë konceptuale e vëllimore, prandaj shtjellimit të materialit të ri i duhet
kushtuar e gjithë ora e mësimit, duke hequr dorë nga format tradicionale të kontrollit të dijes. I
duhet kushtuar kujdes parimeve (që në fakt janë aksioma), sipas të cilave vendoset lidhja midis
trupave dhe vëllimeve të tyre (duke theksuar faktin që kubit me brinjë njësinë e gjatësisë i lidhet
numri 1). Mësuesi t’u kërkojë nxënësve, në punë me grupe, që të nxjerrin me vërtetim formulën
për vëllimin e kuboidit. Sqarimi i brendisë së parimit të Kavalierit dhe vërtetimi (mbi bazën e tij)
i formulës V=S
b
·h për vëllimin e prizmit, të bëhet si në tekst. Dy shembujt e zgjidhur që pasojnë,
mund të lexohen nga nxënësit individualisht në libër. Më tej të kalohet në zgjidhjen (me punë të
pavarur a me grupe) të ushtrimeve, që janë zbatime të thjeshta me karakter praktik.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 2, 3, 4, 5, 6.
Ushtrime plotësuese
1. Duke përdorur parimin e Kavalierit, vërtetoni se prerja diagonale e ndan prizmin katërkëndor,
që e ka bazën paralelogram në dy pjesë të njëvlershme.
2. Përmasat e kuboidit formojnë progresion gjeometrik me kufzë të dytë 10 cm. Gjeni vëllimin
e kuboidit.
115
LIBËR PËR MËSUESIT
3. Brinjët e bazës së një kuboidi janë a dhe b. Diagonalja e kuboidit formon me planin e bazës
këndin me masë a. Njehsoni vëllimin e kuboidit.
4. Duke ditur brinjën e bazës a dhe brinjën anësore b të një prizmi të rregullt (trekëndor,
katërkëndor, gjashtëkëndor), njehsoni vëllimin e tij.
5. Baza e një prizmi të drejtë katërkëndor është paralelogram, me diagonale 8 cm dhe 15 cm,
që priten duke formuar këndin 60
o
. Diagonalja më e vogël e prizmit formon me planin e bazës
këndin 30
o
. Njehsoni vëllimin e prizmit.
6. Njehsoni vëllimin e prizmit të rregullt katërkëndor nëse jepen:
a) Gjatësia l e diagonales dhe masa a e këndit, që ajo formon me planin e bazës.
b) Gjatësia l e diagonales dhe masa b e këndit, që ajo formon me faqen anësore.
7. Baza e një prizmi të pjerrët është katrori me brinjë a. Brinja anësore ka gjatësi 2a dhe formon
me planin e bazës këndin me masë a. Njehsoni vëllimin e prizmit.
5.5 Ushtrime
Synimi i mësuesit për këtë orë mësimi duhet të jetë përpunimi i njohurive dhe zhvillimi i aftësive
të ftuara në mësimin e mëparshëm (për vëllimin e prizmit).
Kjo arrihet duke organizuar mirë veprimtarinë e pavarur a me grupe për diskutimin dhe
zgjidhjen e ushtrimeve, që janë zbatime të thjeshta, por të larmishme. Dy shembujt që janë
dhënë të zgjidhur në tekst, nxënësit t’i lexojnë individualisht në tekst (mësimi të zhvillohet
me libër hapur) me laps në dorë. Pas një intervali kohor të mjaftueshëm, mësuesi të organizojë
diskutim me klasën për mënyrën e dhënë të zgjidhjes, duke veçuar ato ecuri që kanë vlera në
pikëpamje të metodës. Pastaj të kombinohet puna me grupe e nxënësve të klasës për zgjidhjen e
disa ushtrimeve të tekstit, me zgjidhjen në tabelë, nga nxënës të ndryshëm, të disa ushtrimeve të
tjera. Secili nga ushtrimet e dhëna për zgjidhje duhet të diskutohet e analizohet me klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal, të përshtatshme për t’u punuar me klasën, të konsiderohen ata
me numrat 3, 4, 8.
Ushtrime plotësuese
1. Kuboidi ka përmasat 3 cm, 4 cm dhe 12 cm. Njehsoni gjatësinë e brinjës së kubit që është i
njëvlershëm me të.
2. Në një kuboid sipërfaqet e faqeve janë S
1
, S
2
, S
3
. Vërtetoni që vëllimi i kuboidit është
1 2 3
S S S ⋅ ⋅ .
3. Diagonalja e bazës së një kuboidi e ka gjatësinë l, këndi i ngushtë midis diagonaleve të bazës
është a, kurse diagonalja e faqes anësore më të vogël formon me planin e bazës këndin b. Gjeni
vëllimin e kuboidit.
4. Prizmi me vëllim 160 cm
3
ka për bazë trapezin dybrinjënjëshëm me baza 21 cm, 13 cm dhe
brinjë anësore 5 cm. Njehsoni lartësinë e prizmit.
5. Baza e një prizmi të pjerrët është trekëndëshi barabrinjës me brinjë a. Njëra nga faqet anësore
të prizmit është pingule me planin e bazës dhe është romb me diagonalen e vogël b. Njehsoni
vëllimin e prizmit.
116 / Matematika 11
Kreu 5
6. Baza e prizmit ABCA
1
B
1
C
1
është trekëndëshi kënddrejtë dybrinjënjëshëm me hipotenuzë
AB=2a. Brinja anësore e prizmit është 2a. Kulmi C
1
është i baraslarguar nga kulmet A, B, C.
Njehsoni vëllimin e prizmit.
7. Baza e një prizmi të drejtë është romb. Brinja anësore e prizmit është 2 cm. Diagonalet e
prizmit janë 5 cm, 8 cm. Njehsoni vëllimin e prizmit.
8. Brinja anësore e një prizmi të rregullt trekëndor është l. Diagonalja e faqes anësore formon
me faqen tjetër anësore këndin 30
o
. Njehsoni sipërfaqen anësore dhe vëllimin e prizmit.
5.6 Vëllimi i piramidës

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime .Piramida. Baza; lartësia e saj.
b) Veti .Dy piramida trekëndore me baza të njëvlershme e lartësi të barabarta kanë vëllime të
barabarta. Vëllimi i piramidës është
h S
b

3
1
.
c) Metoda. Parimi i Kavalierit.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të riprodhojnë vërtetimin e lemës.
• Të nxjerrin formulën h S V
b

3
1
për piramidën katërkëndore.
• Të përdorin formulën për vëllimin e piramidës në situata të thjeshta matematikore e reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Dy teoremat e rëndësishme, që trajtohen në këtë mësim, kanë vërtetime jo të thjeshta, që
kuptohen me vështirësi nga nxënësit. Prandaj trajtimit të materialit mësimor të tekstit i duhet
kushtuar e gjithë ora e mësimit. Vërtetimi të bëhet me metodën e bisedës, duke shtruar në çdo
fazë para nxënësve pyetje të strukturuara, e duke i shpënë nxënësit, nëpërmjet tyre drejt nxjerrjes
së përfundimeve.
Në tekst është thënë shkurt se formula
h S V
b

3
1
vlen edhe për piramidën me bazë çfarëdo,
por nuk është bërë vërtetimi. Mësuesi mund të aktivizojë nxënësit për të bërë vërtetimin, me punë
të pavarur a me grupe, për piramidën katërkëndore (duke e ndarë atë në dy piramida trekëndore
me anë të një plani diagonal).
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 5.
Ushtrime plotësuese
1. Njehsoni vëllimin e piramidës së rregullt trekëndore që i ka të gjitha brinjët të barabarta me a.
2. Baza e një piramide katërkëndore është rombi me diagonale 8 cm dhe 6 cm. Të gjitha faqet
anësore formojnë me planin e bazës kënde të barabartë me 60
o
.
a) Tregoni që këmba e lartësisë bie në qëndrën e rombit.
b) Njehsoni vëllimin e piramidës.
117
LIBËR PËR MËSUESIT
3. Baza e një piramide është trekëndëshi barabrinjës me brinjë a. Të gjitha faqet anësore formojnë
me planin e bazës kënde nga 45
o
. Njehsoni vëllimin e piramidës.
4. Baza e piramidës është katrori me brinjë a. Të gjitha faqet anësore formojnë me planin e bazës
kënde nga 60
o
. Njehsoni vëllimin e piramidës.
5. Baza e një piramide është drejtkëndëshi me brinjë 12 cm dhe 16 cm. Të gjitha brinjët anësore
të piramidës formojnë me planin e bazës kënde nga 45
o
. Njehsoni vëllimin e piramidës.
6. Baza e një piramide është trekëndëshi dybrinjënjishëm me brinjë anësore 10 cm dhe bazë
16 cm. Të gjitha faqet anësore formojnë me planin e bazës këndin α . Njehsoni vëllimin e
piramidës.
7. Vëllimi i një piramide të rregullt katërkëndore është 16m
3
. Njehsoni vëllimin e piramidës me
të njëjtin kulm dhe me bazë katërkëndëshin, që i ka kulmet në meset e brinjëve të katrorit të
bazës së piramidës së dhënë.
5.7 Ushtrime
Synimi i mësuesit në këtë orë mësimi duhet të jetë përpunimi i njohurive dhe zhvillimi i aftësive,
të mësuara në mësimin e mëparshëm (vëllimi i piramidës). Këtu kalohet në zbatime të larmishme
komplekse. Mësimi mund të zhvillohet me libër hapur. Në fllim mësuesi kërkon nga nxënësit
që të studiojnë individualisht (“me laps në dorë”) dy shembujt, që janë dhënë të zgjidhur në
tekst. Më pas organizohet diskutimi me klasën i mënyrës së zgjidhjes, duke veçuar ato ecuri
që përbëjnë metoda për zbatime të mëtejshme. Pastaj kombinohet puna e pavarur a me grupe e
klasës për zgjidhjen e disa ushtrimeve të tekstit, me punën në tabelë të disa nxënësve, që zgjidhin
të tjera ushtrime. Secili nga ushtrimet e dhëna për zgjidhje analizohet me klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal, të përshtatshme për t’u punuar me klasën, të konsiderohen ata me
numrat 1, 2, 3, 5.
Ushtrime plotësuese
1. Piramida KABCD ka për bazë katrorin ABCD me brinjë a dhe si lartësi KD. Këndi që formon
brinja anësore KB me planin e bazës është a. Gjeni vëllimin e piramidës.
2. Sipërfaqja e bazës së një piramide është 100 cm
2
. Hiqet një plan paralel me bazën me largesë
6 cm nga baza. Sipërfaqja e prerjes është 25 cm
2
. Gjeni vëllimin e piramidës.
3. Baza e një piramide është një trekëndësh me brinjë a dhe kënd përballë kësaj brinje a. Të
gjitha brinjët anësore të piramidës formojnë me planin e bazës kënde me masë b. Gjeni vëllimin
e piramidës.
4. Baza e një piramide është trekëndëshi dybrinjënjëshëm me bazë a dhe kënd në kulm a. Të
gjitha brinjët anësore të piramidës e kanë gjatësinë a.
a) Njehsoni lartësinë e piramidës dhe vëllimin e saj.
b) Për ç’vlerë të këndit a ekziston kjo piramidë?
5. Është dhënë piramida me bazë trekëndëshin dybrinjënjëshëm që ka brinjët 9 cm, 9 cm, 6 cm.
Brinjët anësore të piramidës janë nga 13 cm. Njehsoni lartësinë dhe vëllimin e piramidës.
6. Është dhënë piramida trekëndore me brinjët e bazës 39 cm, 28 cm, 17 cm. Të gjitha brinjët
anësore janë nga 22,9 cm. Njehsoni vëllimin e piramidës.
118 / Matematika 11
Kreu 5
7. Vëllimi i një piramide trekëndore është 40 cm
3
. Brinjët e bazës janë 7 cm, 8 cm, 9 cm. Të gjitha
faqet anësore formojnë kënde të barabarta me planin e bazës. Gjeni lartësinë e piramidës.
5.8 Cilindri

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Sipërfaqja cilindrike; vija drejtuese; përftuesja. Cilindri i drejtë rrethor; boshti
i tij; baza.
b) Veti. Prerjet e cilindrit me plane paralelë me bazat e tij janë rrathë të barabartë. Prerja e
cilindrit me plan, që kalon nga boshti i tij është drejtkëndësh. Sipërfaqja anësore e cilindrit
është 2πR ·l.
c) Metoda. Përftimi i trupave me rrotullim fgurash plane. Prerjet boshtore të trupave.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të nxjerrin veti të thjeshta të cilindrit të drejtë rrethor.
• Të përdorin përftimin e cilindrit të drejtë rrethor nga rrotullimi i drejtkëndëshit në situata
të thjeshta.
• Të dallojnë veti të prerjeve të cilindrit me plane që kalojnë nga boshti apo janë pingulë me
boshtin.
• Të përdorin formulën S
a
=2πR ·l

në situata të thjeshta matematikore apo reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Paraqitja e materialit në tekst shfrytëzon njohuritë që nxënësit kanë për cilindrin nga klasat e
mëparshme dhe prandaj ka trajtë sintetike. Mësuesi duhet të nxisë veprimtarinë e nxënësve për
nxjerrjen prej tyre, me punë të pavarur a me grupe, të fakteve kryesore mbi vetitë e cilindrit të
drejtë rrethor. Nxënësve u duhet vënë në dukje se nxjerrja e formulës S
a
=2πR ·l

me anë të prerjes
së cilindrit sipas përftueses nuk është vërtetim rigoroz (nuk jemi të sigurt që hapja e përftuar
është tamam drejtkëndësh). Nxënësit duhet të zgjidhin në klasë, në mënyrë të pavarur a me
grupe, ushtrime zbatimi të thjeshta të formulës S
a
=2πR ·l

.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 2; 3; 5; 6/a, b.
Ushtrime plotësuese
1. Cilindri i drejtë rrethor pritet me një plan paralel me lartësinë. Ç’fgurë merret nga prerja?
2. Në një cilindër të drejtë rrethor lartësia është 6 cm dhe rrezja e bazës 5 cm. Njehsoni sipërfaqen
e prerjes së cilindrit me planin, që është paralel me boshtin dhe në largësi 4 cm prej tij.
3. Prerja boshtore e një cilindri të drejtë rrethor është një katror me sipërfaqe S. Njehsoni
sipërfaqen e përgjithshme të cilindrit.
4. Drejtkëndëshi me përmasa a, b rrotullohet rreth njërës pastaj rreth tjetrës ndër dy brinjë fqinje.
Njehsoni raportin e sipërfaqeve të përgjithshme të dy cilindrave të përftuar.
5. Në një cilindër është brendashkruar një prizëm i rregullt gjashtëkëndor. Njehsoni raportin e
sipërfaqeve anësore të cilindrit dhe të prizmit.
119
LIBËR PËR MËSUESIT
6. Në një kazan avulli cilindrik me diametër 1 m dhe lartësi 3 m, trysnia e avullit është 5N/m
2
.
Njehsoni forcën që ushtron avulli mbi sipërfaqen anësore të kazanit.
5.9 Koni

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Sipërfaqja konike, kulmi, vija drejtuese. Koni i drejtë rrethor, baza, përftuesja,
lartësia.
b) Veti. Prerja e konit të drejtë rrethor me plan paralel me bazën është rreth. Prerja e konit të
drejtë rrethor me plan që kalon nga boshti i tij është trekëndësh dybrinjënjëshëm. Sipërfaqja
anësore e konit të drejtë rrethor është a R⋅ π .
c) Metoda. Marrja e trupave nëpërmjet rrotullimit të fgurave plane. Prerjet e trupave sipas
planeve, që kalojnë nga boshti apo janë pingule me të.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të nxjerrin veti të thjeshta të konit të drejtë rrethor, duke e shqyrtuar atë si trup rrotullimi.
• Të përdorin në situata të thjeshta, vetitë e prerjeve boshtore apo pingule me boshtin për
konin e drejtë rrethor.
• Të përdorin formulën për sipërfaqen anësore të konit të drejtë rrethor S
a
=πR·a në situata të
thjeshta matematikore a praktike.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Paraqitja e materialit mësimor në tekst është bërë në mënyrë sintetike. Duke e shqyrtuar konin e
drejtë rrethor si trup rrotullimi, mund të nxirren thjeshtë shumë veti të konit a të prerjeve të tij.
Mësuesi duhet të ngulmojë që kjo të realizohet në klasë nga nxënësit, me punë të pavarur a me
grupe. Ai duhet t’u vërë në dukje atyre se mënyra e nxjerrjes së formulës S
a
=πR·a, duke bërë
prerjen e konit të drejtë rrethor sipas përftueses, nuk përbën një vërtetim rigoroz (nuk jemi të
sigurt që nga hapja përftohet pikërisht sektor qarkor). Si është nxjerrë formula, duhet të kalohet
në zgjidhje ushtrimesh, që janë zbatime të thjeshta të saj, me punë të pavarur a me grupe.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 4, 6, 8.
Ushtrime plotësuese
1. Ç’vijë formon bashkësia e pikave në sipërfaqen anësore të një koni rrethor të drejtë, të cilat
janë të baraslarguara nga kulmi i tij?
2. Lartësia e konit rrethor të drejtë është e barabartë me rrezen R të bazës. Në bazën e konit është
brendashkruar katrori. Nga njëra brinjë e katrorit dhe nga kulmi i konit hiqet plani. Njehsoni
sipërfaqen e prerjes.
3. Koni rrethor i drejtë me përftuese 13 cm dhe lartësi 12 cm pritet me një plan paralel me bazën
dhe në largësi 6 cm nga baza. Njehsoni sipërfaqen e prerjes dhe raportin e saj me sipërfaqen e
përgjithshme të konit.
4. Koni i drejtë rrethor e ka rrezen e bazës R. Lartësia e tij formon me përftuesen këndin a.
Gjeni sipërfaqen anësore të konit.
120 / Matematika 11
Kreu 5
5. Koni i drejtë rrethor e ka lartësinë h dhe përftuesja e tij formon me planin e bazës këndin α .
Njehsoni sipërfaqen e përgjithshme të konit.
6. Trekëndëshi dybrinjënjëshëm me bazë 30 cm dhe me brinjë anësore 25 cm rrotullohet rreth
njërës brinjë. Njehsoni sipërfaqen e trupit të formuar, nëse rrotullimi bëhet:
a) rreth bazës;
b) rreth brinjës anësore.
5.10 Vëllimi i cilindrit dhe i konit

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Vëllimi i trupit. Cilindri i drejtë rrethor. Koni i drejtë rrethor.
b) Veti. Vëllimi i cilindrit të drejtë rrethor është πR
2
· h. Vëllimi i konit të drejtë rrethor është
h R ⋅
2
3
1
π .
c) Metoda. Parimi i Kavalierit. Analogjia.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përdorin formulën për vëllimin e cilindrit të drejtë rrethor në situata të thjeshta
matematikore reale.
• Të përdorin formulën për vëllimin e konit të drejtë rrethor në situata të tilla.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali mësimor në tekst është paraqitur në mënyrë sintetike. Mësuesi mund dhe duhet të
angazhojë nxënësit në veprimtari për nxjerrjen e përfundimeve përgjithësuese. Mund të nxirret
në fllim formula për vëllimin e konit të drejtë rrethor dhe pastaj të kërkohet që nxënësit, me punë
të pavarur a me grupe, duke përdorur analogjinë, të nxjerrin formulën për vëllimin e cilindrit të
drejtë rrethor.
Pastaj të trajtohen shembujt e zgjidhur të dhënë në tekst; nxënësit lexojnë në libër zgjidhjen e
tyre e më pas organizohet diskutimi me klasën mbi mënyrën e propozuar të zgjidhjes. Më tej
kalohet në zgjidhje ushtrimesh, që janë zbatime të thjeshta, me punë të pavarur a me grupe.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 4, 9.
Ushtrime plotësuese
1. Katrori me brinjë a rrotullohet në hapësirë sipas një drejtëze, që ndodhet në planin e tij dhe në
largesë b nga njëra brinjë, paralel me të. Njehsoni vëllimin e trupit të formuar.
2. Njehsoni vëllimin e cilindrit të brendashkruar në një prizëm të rregullt gjashtëkëndor, nëse
brinja e bazës së prizmit është 6 cm dhe lartësia e tij 10 cm.
3. Rrezja e bazës së një koni rrethor është R. Sa është rrezja e prerjes paralele me bazën, që e
ndan konin në dy pjesë me vëllime të barabarta?
4. Trekëndëshi kënddrejtë me katete 6 cm dhe 8 cm rrotullohet në hapësirë rreth hipotenuzës së
tij. Njehsoni vëllimin e trupit të formuar.
121
LIBËR PËR MËSUESIT
5. Trapezi dybrinjënjëshëm me baza 14 cm, 6 cm dhe me kënd të ngushtë 60
0
rrotullohet rreth
bazës së madhe. Gjeni vëllimin e trupit të formuar.
6. Drejtkëndëshi me përmasa a, b rrotullohet sipas njërës brinjë, pastaj sipas brinjës tjetër. Gjeni
raportin e vëllimeve të trupave të formuar.
5.11 Ushtrime
Synimi i mësuesit në këtë orë mësimi duhet të jetë përpunimi i njohurive dhe zhvillimi i aftësive
të ftuara në dy mësimet e mëparshme (5.10 dhe 5.11). Nxënësit të lexojnë individualisht dy
shembujt e zgjidhur të paraqitur në tekst.
Më pas të organizohet diskutimi me klasën i mënyrës së zgjidhjes, duke theksuar ato ecuri që
kanë vlera në pikëpamje të metodës.
Pastaj të kombinohet puna e pavarur a me grupe e nxënësve të klasës për zgjidhjen e disa ushtrimeve
të tekstit, me zgjidhjen në tabelë të disa ushtrimeve të tjera nga nxënës të ndryshëm. Secili nga
ushtrimet e dhëna për zgjidhje duhet të analizohet me klasën. Si ushtrime të nivelit minimal, të
përshtatshme për t’u zgjidhur nga klasa, të konsiderohen ata me numrat 2, 3, 4, 6, 8.
Ushtrime plotësuese
1. Në konin e drejtë rrethor, përftuesja l cakton me bazën këndin me masë a. Njehsoni vëllimin
e konit.
2. Njehsoni vëllimin e konit të brendashkruar në katërfaqëshin e rregullt me brinjë a.
3. Trapezi dybrinjënjëshëm ka bazën e vogël dhe brinjën anësore të barabarta me a. Këndi i
ngushtë i tij është 45
o
. Njehsoni vëllimin e trupit që përftohet nga rrotullimi i trapezit:
a) rreth bazës së vogël;
b) rreth brinjës anësore.
4. Trekëndëshi dybrinjënjëshëm ka lartësi 6 cm dhe brinjë anësore 10 cm. Njehsoni vëllimin e
trupit që përftohet nga rrotullimi i trekëndëshit:
a) rreth brinjës anësore të tij;
b) rreth drejtëzës që kalon nga kulmi dhe është paralele me bazën e trekëndëshit
dybrinjënjëshëm.
5. Njehsoni sipërfaqen e cilindrit të jashtëshkruar kubit me brinjë a (kulmet e kubit ndodhen në
bazat e cilindrit).
6. Cilindri me lartësi h është brendashkruar në konin e drejtë rrethor me lartësi H dhe rreze të
bazës R. Gjeni raportin e vëllimeve të cilindrit dhe të konit.
7. Është dhënë trekëndëshi barabrinjës ABC me brinjë a. Drejtëza d kalon nga plani i trekëndëshit
dhe ka me të vetëm pikën A të përbashkët, duke formuar me (AB) këndin e ngushtë 30
o
. Gjeni
vëllimin e tupit që formohet nga rrotullimi i trekëndëshit ABC rreth drejtëzës d.
122 / Matematika 11
Kreu 5
5.12 Sipërfaqja sferike. Sfera

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Sipërfaqja sferike (sfera). Korda, diametri i sferës.. Rrethi i madh. Plani tangent
ndaj sferës.
b) Veti. Sfera është sipërfaqja e përftuar nga rrotullimi i një gjysmërrethi rreth diametrit të tij.
Sfera është bashkësia e pikave të hapësirës të baraslarguara nga një pikë fkse. Prerja e sferës
me plan është rreth, ose pikë ose boshe.
c) Metoda. Përftimi i trupave me anë të rrotullimit të fgurave. Prerja e trupave me plane.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të japin përkufzimin e sferës si sipërfaqe rrotullimi.
• Të tregojnë njëvlershmërinë me konceptimin si bashkësi pikash të baraslarguara nga qendra.
• Të karakterizojnë vijën e prerjes së sferës me plan, në varësi të largesës së planit nga qendra.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Në tekst sfera është përkufzuar si sipërfaqe rrotullimi dhe më tej është vënë në dukje vetia
karakteristike si bashkësi pikash të hapësirës, të baraslarguara nga qendra. Ky është fakt
i rëndësishëm dhe mësuesi duhet të këmbëngulë në evidentimin e njëvlershmërisë së dy
konceptimeve. Më tej, të trajtohet në mënyrë problemore aspekti i prerjes (pikave të përbashkëta)
të sferës me planin. Përfundimi përgjithësues (teorema) të nxirret nga nxënësit me punë të
pavarur a me grupe, duke shqyrtuar edhe rastet d=0 e d>R.
Në të njëjtën mënyrë të veprohet për dy teoremat:
1) Plani tangent me sferën është pingul me rrezen që kalon nga pika e takimit.
2) Plani pingul me rrezen e sferës në skajin e kësaj rreze është plan tangent me sferën.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 3, 5, 6.
Ushtrime plotësuese
1. Ç’vija janë prerjet e dy sferave bashkëqendrore me një plan?
2. Vërtetoni se prerjet e sferës me dy plane, të baraslarguara nga qendra e saj, kanë rreze të
barabarta.
3. Në sferën me rreze 13 cm janë dhënë tri pika A, B, C, largesat midis të cilave janë 6 cm, 8 cm,
10 cm. Njehsoni largesën e qendrës së sferës nga plani i trekëndëshit ABC.
4. Dy plane pingulë e presin sferën me rreze 7 cm sipas rrathëve me rreze të njëjtë. Njehsoni
rrezet e këtyre rrathëve, duke ditur se korda e përbashkët e tyre është 2 cm.
Udhëzim
Shqyrtoni katërkëndëshin e formuar nga qendra e sferës, qendrat e dy rrathëve dhe mesi i kordës së
përbashkët.
5. Sa plane tangjente me sferën mund të hiqen:
a) nga një pikë e saj;
b) nga një pikë jashtë sferës.
123
LIBËR PËR MËSUESIT
6. Është dhënë rombi me diagonale 15 cm dhe 20 cm. Sfera me rreze 10 cm takon brinjët e këtij
rombi. Gjeni largesën e qendrës së sferës nga plani i rombit.
5.13 Vëllimi i rruzullit dhe sipërfaqja e sferës

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Sfera. Rruzulli. Cilindri dhe koni (i drejtë rrethor).
b) Veti. Vëllimi i rruzullit është
3
3
4
R π ; sipërfaqja e sferës është 4πR
2
.
c) Metoda. Parimi i Kavalierit.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përdorin formulat për vëllimin e rruzullit dhe sipërfaqen e sferës në situata të thjeshta
matematikore a reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Të ndiqet mënyra e trajtimit, e dhënë në tekst, për nxjerrjen e formulës për vëllimin e rruzullit,
duke përdorur parimin e Kavalierit.
Mund të përdoret metoda e bisedës, duke i drejtuar klasës pyetje të strukturuara, për të nxjerrë
përfundimin përgjithësues
3
3
4
R V π
.
Në tekst, formula për sipërfaqen e sferës është dhënë pa vërtetim.
Mësuesi të aktivizojë më tej nxënësit për të zgjidhur, me punë të pavarur a me grupe, ushtrimet
që janë zbatime të thjeshta, por të larmishme. Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata
me numrat 1, 2, 3, 5, 7, 8.
Ushtrime plotësuese
1. Ndryshesa e vëllimeve të dy rruzujve është 156π cm
3
, ndërsa ndryshesa e rrezeve është 3 cm.
Njehsoni rrezet e tyre.
2. Në një sferë janë dhënë dy korda pingule me një skaj të përbashkët e me gjatësi të barabarta
. Qendra e sferës ndodhet 4 cm larg nga plani i trekëndëshit ABC. Njehsoni
vëllimin e rruzullit që kufzon kjo sferë.
3. Përmasat e një kuboidi janë 4 m, 6 m, 12 m. Njehsoni sipërfaqen e sferës së jashtëshkruar
këtij kuboidi.
4. Është dhënë prizmi i drejtë me lartësi 4 cm dhe me bazë trekëndëshin kënddrejtë me katete 2
cm dhe 4 cm. Njehsoni sipërfaqen e sferës së jashtëshkruar këtij prizmi.
5. Në konin rrethor të drejtë me rreze 12 cm dhe përftuese 20 cm, brendashkruhet rruzulli. Të
gjendet vëllimi i rruzullit.
6. Vërtetoni se raporti i vëllimeve të rruzullit dhe konit të jashtëshkruar atij, është i barabartë me
raportin e sipërfaqeve të tyre.
124 / Matematika 11
Kreu 5
5.14 Ushtrime
Synimi i mësuesit në këtë orë mësimi duhet të jetë përpunimi i njohurive dhe zhvillimi i aftësive
të ftuara në dy mësimet e mëparshme (5.12-5.13).
Mësimi mund të zhvillohet me libër hapur. Nxënësit të lexojnë individualisht (me laps në dorë)
dy shembujt që janë dhënë të zgjidhur në tekst. Pastaj mësuesi të organizojë diskutimin e tyre me
klasën, duke evidentuar ato ecuri që kanë vlera në pikëpamje të metodës. Më tej, të kombinohet
puna e pavarur a me grupe e nxënësve të klasës për zgjidhjen e disa ushtrimeve të tekstit, me
zgjidhjen në tabelë të disa ushtrimeve të tjera nga nxënës të ndryshëm. Secili nga ushtrimet e
dhëna për zgjidhje duhet të analizohet e diskutohet me klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 5, 7.
Ushtrime plotësuese
1. Një sferë pritet nga dy plane paralelë, me largesë 21 cm njëri nga tjetri. Rrezet e rrathëve të
përftuar nga prerja janë 12 cm dhe 9 cm. Njehsoni sipërfaqen e sferës.
2. Sa drejtëza tangjente me sferën mund të hiqen:
a) nga një pikë e saj;
b) nga një pikë jashtë saj.
3. Në një katërfaqësh të rregullt brendashkruhen dhe jashtëshkruhen sferat. Gjeni raportin e
sipërfaqeve të këtyre sferave.
4. Shqyrtohen një cilindër rrethor i drejtë, me lartësi të barabartë me rrezen e bazës; gjysmërruzulli
i brendashkruar në të dhe koni i drejtë rrethor, me bazë bazën e cilindrit dhe me kulm në qendrën
e bazës tjetër. Vërtetoni se vëllimet e tyre formojnë progresion aritmetik.
5. Qendra e një sfere me rreze r ndodhet në brinjën e një dyfaqëshi me prerje të drejtë a
o
. Sa
është sipërfaqja e pjesës së sferës që ndodhet ndërmjet faqeve të dyfaqshit?
6. Prizmit të drejtë, me bazë trekëndëshin kënddrejtë ABC ( ), ku BC=a dhe , i
brendashkruhet rruzulli. Njehsoni vëllimin e rruzullit.
5.15 Ushtrime për kreun
Ky mësim ka natyrë përsëritje. Rekomandohet që mësuesi t’u japë paraprakisht, si detyrë shtëpie
nxënësve, hartimin e një përmbledhje të njohurive dhe fakteve kryesore të kreut. Kjo bashkë
me punën për zgjidhjen e ushtrimeve në klasë, do të bëjë të mundur realizimin e rimarrjes e
thellimit të njohurive kryesore, kuptimin e lidhjeve midis tyre (struktura e kreut) dhe integrimin
e njohurive të kreut në kuadrin e vetë lëndës mësimore. Dy shembujt e zgjidhur, të dhënë në
tekst, të lexohen individualisht (me laps në dorë) nga nxënësit. Pastaj të organizohet me klasën
diskutimi i tyre, duke veçuar ecuritë që kanë vlerë në pikëpamje të metodës.
Më tej, organizohet kombinimi i punës së nxënësve për zgjidhjen (me punë të pavarur a me grupe)
të disa ushtrimeve të tekstit, me punën për zgjidhjen në tabelë, nga nxënës të ndryshëm, të disa
ushtrimeve të tjera. Secili nga ushtrimet e dhëna për zgjidhje të analizohet e diskutohet me klasën.
125
LIBËR PËR MËSUESIT
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 3, 5, 6.
Ushtrime plotësuese
1. Kemi një fetë letre drejtkëndore, ku diagonalja formon me bazën këndin α . Fleta mbështillet
në formën e cilindrit, njëherë me përftuese brinjën më të madhe dhe një herë tjetër me përftuese
brinjën më të vogël. Gjeni raportin e vëllimeve të cilindrave të formuar.
2. Prerja plane e një cilindri rrethor të drejtë me një plan, që është paralel me boshtin e cilindrit
dhe në largesë d prej tij, cakton në rrethin e bazës harkun me masë α . Sipërfaqja e kësaj prerje
është S. Njehsoni vëllimin e cilindrit.
3. Njehsoni vëllimin e konit rrethor të drejtë, duke ditur sipërfaqen e bazës S
1
dhe sipërfaqen
anësore S
2
.
4. Në një kon rrethor të drejtë përftuesja formon me bazën këndin α . Rrezja e sferës së
jashtëshkruar konit është R. Gjeni vëllimin e konit.
5. Në cilindrin rrethor të drejtë, të brendashkruar në rruzull, brendashkruhet rruzull. Gjeni
raportin e vëllimeve të këtyre rruzujve.
6. Në konin rrethor të drejtë, që është brendashkruar në sferë, brendashkruhet sferë. Gjeni
raportin e sipërfaqeve të sferave, duke ditur që përftuesja e konit formon me planin e bazës së
tij këndin α .
7. Në konin me përftuese sa diametri i bazës është brendashkruar sfera dhe në këtë sferë është
brendashkruar kubi. Gjeni gjatësinë e brinjës së kubit, duke ditur se përftuesja e konit është a.
8. Dy rrathë nuk ndodhen në të njëjtin plan, por kanë të përbashkëta dy pika A, B. Në qendrat e
këtyre rrathëve hiqen pingulet me planet e tyre.
a) Vërtetoni se këto pingule ndodhen në planin që kalon nga mesi i [AB] pingul me [AB].
b) Tregoni qendrën dhe rrezen e sipërfaqes sferike që përmban dy rrathët e dhënë.
126 / Matematika 11
Kreu 5
KREU 6
6.1 Funksione që kanë limit +∞ kur x→+∞

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Limiti +∞ i funksionit, kur x→+∞. Grafku.
b) Veti.


= +∞;


= +∞ (n∈N);

a
x
= +∞;


= +∞ (a>1).
c) Metoda. Metoda grafke për të konstatuar nëse f(x)= +∞.
Shkathtësi
Në mbarim të orës së mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë nëse një funksion me grafk të njohur ka limit +∞ kur x→+∞.
• Të tregojnë në bazë të përkufzimit që

x
n
= +∞;


= +∞.
• Të japin shembuj funksionesh që nuk kanë limit +∞ kur x→+∞.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Kuptimi i limitit rezulton historikisht i vështirë për nxënësit e kësaj moshe, aq më tepër që kursi i
mëparshëm matematikor që ata kanë ndjekur nuk i ka përgatitur për këtë kuptim. Prandaj i duhet
kushtuar kujdes daljes në këtë kuptim nëpërmjet situatave të thjeshta, duke përdorur gjerësisht
përfytyrimet grafke. Është me rëndësi që nxënësit të bëjnë mirë dallimin midis shprehjeve “x
merr vlera shumë të mëdha” dhe “x merr vlera sa të duam të mëdha”. Të ndiqet më tej ecuria
metodike e paraqitur në tekst. Trajta e thjeshtë e përkufzimit të f(x)=+∞ është “vlerat e f
bëhen sa të duam të mëdha, me kusht që të shqyrtohen vlera të x mjaft të mëdha”. Nënvizimet
janë të rëndësishme sepse shprehin thelbin e kërkesës.
Në tekst jepet pastaj edhe përkufzimi i saktë për f(x)= +∞ “për çdo numër M>0 të dhënë,
ekziston një x
0
>a e tillë që për x>x
0
të kemi f(x)>M”.
Ky përkufzim është përdorur për të vërtetuar që
3
x = +∞ e do të përdoret më tej edhe
në disa raste të tjera (p.sh. për të vërtetuar që a
x
= +∞ kur a>1). Por vëmendja duhet
përqendruar në kuptimin e thelbit të faktit që f(x)= +∞, sipas përkufzimit të parë dhe në
interpretimin grafk të tij.
Nxënësit duhet të fksojnë në kujtesë rezultatet e rëndësishme:

n
x = +∞;
n
x = +∞ (n∈N);

x
a = +∞;

= +∞ (a>1).
127
LIBËR PËR MËSUESIT
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 3, 7/a,b,c.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 5/c. Të vërtetohet që për k>0, n∈N kemi
n
x k ⋅ = +∞.
Zgjidhje
Le të jetë M>0 një numër i dhënë. Mosbarazimi M x k
n
> ⋅ është i njëvlershëm me
n
M
x
k
>
d.m.th. me
n n
x >
n
k
M
pra |x|>
n
k
M
. Marrim x
0
=
n
k
M
.
Atëherë për x>x
0
kemi x>
n
k
M
, prandaj edhe |x|>
n
k
M
, që ku rrjedh M x k
n
> ⋅ .
Kjo do të thotë, në bazë të përkufzimit, që

= +∞.
Nr. 6/c. Të vërtetohet që

= ∞ + .
Zgjidhje
Le të jetë M>0 një numër i dhënë. Mosbarazimi x 2 -1>M është i njëvlershëm me
x 2 >M+1, d.m.th. me x >
2
1 + M
, d.m.th. (për x>0) është i njëvlershëm me x>
2
1
2
M +
j \
, (
( ,
.
Marrim x
0
=
2
1
2
M +
j \
, (
( ,
. Atëherë për x>x
0
kemi x>
2
1
2
M +
j \
, (
( ,
, që ku del
1
2
M
x
+
> ,
pra x 2 -1>M. Kjo do të thotë, sipas përkufzimit që

= ∞ + .
Nr. 7/c. Të vërtetohet që funksioni y=cosx nuk ka limit ∞ + kur x→+∞.
Zgjidhje
Për çdo R x ∈ kemi 1 cos ≤ x . Nëse marrim M=2, nuk ekziston asnjë x
0
>0 që për x>x
0
të kemi
cosx>M. Prandaj funksioni y=cosx nuk ka limit ∞ + kur x→+∞.
Nr. 7/b. Të vërtetohet që funksioni
x
y
1
nuk ka limit ∞ + kur x→+∞.
Zgjidhje
Për 1 ≥ x kemi
1
1

x
. Po të marrim M=0 nuk ekziston asnjë 1
0
≥ x që për x>x
0
të kemi M
x
>
1
Prandaj funksioni
x
y
1
nuk ka limit
∞ +
kur x→+∞.
6.2 Disa teorema. Funksione që kanë limit -∞ kur x→ +∞

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Limiti ∞ − i funksionit kur x→+∞.
b) Veti. Katër teorema për funksionet që kanë limit ∞ + kur x→+∞.
c) Metoda. Metoda e krahasimit për funksionet që kanë limit ∞ + kur x→+∞.
128 / Matematika 11
Kreu 5
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përdorin katër teorema për gjetjen e limiteve ∞ + të funksioneve të thjeshta, kur
x→+∞.
• Të tregojnë nëse një funksion ka limit ∞ − kur x→+∞, duke zbatuar përkufzimin dhe
teoremat e njohura.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Nga katër teorema të paraqitura është vërtetuar vetëm e para , kurse për tre të tjerat është thënë që
pranohen pa vërtetim. Me këtë jepet një indikacion për mësuesin, që nuk duhet të përqendrohet
në vërtetime, por kryesisht në zbatime në raste të thjeshta të këtyre teoremave.
Shqyrtimi i shembullit për funksionin y=-x
2
është i nevojshëm për të dalë natyrshëm tek
përkufzimi:
lim ( )
x
f x
→+∞
, ]
−∞
, ]
¸ ]



lim [ ( )]
x
f x
→+∞
, ]
− +∞
, ]
¸ ]
.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 4, 6, 9, 10.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 3. Duke përdorur teoremën 1 tregoni që funksioni y=x
2
+cosx ka limit ∞ + kur x→+∞.
Zgjidhje
Për çdo R x ∈ (pra edhe për x>0) kemi 1 cos − ≥ x , prandaj x
2
+cosx≥x
2
-1.
Meqenëse (x
2
-1)=
∞ +
, nga teorema 1 rrjedh që edhe

(x
2
+cosx)=
∞ +
.
Nr. 5. Duke krahasuar me funksion të përshtatshëm, tregoni që funksioni i mëposhtëm
ka limit ∞ + kur x→+∞.
a) y=4x-1; b) y=3x+
x
1
.
Zgjidhje
a) Për x>1 kemi 4x-1>3x. Meqenëse 3x= ∞ + , nga teorema 1 rrjedh që edhe
(4x-1)= ∞ + .
b) Për x>0 kemi 3x+
x
1
>3x. Meqenëse 3x= ∞ + , nga teorema 1 rrjedh që edhe
1
3x
x
j \
+
, (
( ,
=
∞ +
.
Nr. 8. Dihet që f(x)= ∞ + , por funksioni y=f(x)+g(x) nuk ka limit kur x→+∞.
Ç’mund të thuhet për funksionin y=g(x)?
Zgjidhje
Nëse do të kishim

g(x)= ∞ + , atëherë nga teorema 2 do të dilte që edhe

[f(x)+g(x)]= ∞ + , në kundërshtim me kushtin. Mbetet që funksioni y=g(x) nuk ka limit
∞ +
kur x→+∞.
129
LIBËR PËR MËSUESIT
Nr. 13.
a) Tregoni që për x>3 kemi –x
2
+2x<3-2x.
b) Tregoni që (3-2x)= ∞ − .
c) Tregoni që (-x
2
+2x)= ∞ − .
Zgjidhje
a) Mosbarazimi –x
2
+2x<3-2x është i njëvlershëm me –x
2
+4x-3<0,
d.m.th. me x
2
-4x+3>0. Duke zgjidhur këtë inekuacion të fuqisë së dytë gjejmë që ai vërtetohet
për x<1 ose x>3, çfarë deshëm të vërtetojmë.
b) Kemi (3-2x)= ∞ − , sepse (2x-3)= ∞ + .
c) Nga mosbarazimi –x
2
+2x<3-2x (për x>3) dhe fakti që
(3-2x)= ∞ − rrjedh që

(-x
2
+2x)= ∞ − .
6.3 Funksione që kanë limit 0 kur x→+∞

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Limiti 0 i funksionit kur x→+∞.
b) Veti.
n
x
1
=0;
n
x
1
=0 (n∈N).
c) Metoda. Interpretimi grafk i faktit që f(x)=0.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë nga grafku nëse një funksion ka limit 0 kur x→+∞.
• Të japin shembuj funksionesh që nuk kanë limit 0 kur x→+∞.
• Të tregojnë, sipas përkufzimit, që
n
x
1
=
1
n
x
=0 për vlera të caktuara natyrore
të n.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Të ndiqet ecuria metodike e paraqitur në tekst. Zgjidhja e ushtrimit të propozuar synon të krijojë
idenë që ka funksione, vlera absolute e të cilëve bëhet sa të duam e vogël me kusht që të
shqyrtohen vlera të x mjaft të mëdha. Përkufzimi i faktit që f(x)=0 jepet në dy trajta:
1. ”|f(x)-0| të bëhet sa të duam ne e vogël, me kusht që të shqyrtohen vlera të x mjaft të
mëdha”.
2. ”sidoqoftë numri ε>0, ekziston një numër pozitiv M, i tillë që për x>M të kemi
ε < − | 0 ) ( | x f ”.
Trajta e dytë e përkufzimit (që është më e thelluara) është ajo që përdoret për vërtetime rigoroze
(p.sh. që
3
1
x
=0).
Por operimi me të mund të kërkohet vetëm për nxënësit e mirë; për masën e nxënësve mjafton të
130 / Matematika 11
Kreu 5
kuptohet mirë trajta e parë dhe sidomos interpretimi grafk i faktit që f(x)=0.
Nxënësit duhet të fksojnë në kujtesë dhe të përdorin në raste të thjeshta faktet:
n
x
1
=0;
n
x
1
=0.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 3/a,5.
Ushtrime të zgjidhura
1. Të vërtetohet që
3
x
e
=0.
Zgjidhje
Le të jetë 0 > ε një numër i dhënë çfarëdo. Mosbarazimi
3
0
e
x
− ε < është i njëvlershëm
me ε <
3
x
e
, d.m.th. me
3
| |
e
x
ε < , pra me
3
| | x
e
>
ε
1
d.m.th.
ε
e
x >
3
| | d.m.th. |x|>
3
(
,
\
,
(
j
ε
e
.
Nëse marrim M=
3
(
,
\
,
(
j
ε
e
, për x>M kemi |x|>M d.m.th. |x|>
3
(
,
\
,
(
j
ε
e
, që ku rrjedh mosbarazimi i
njëvlershëm ε < − 0
3
x
e
.
Kjo do të thotë, sipas përkufzimit që 0
3

x
e
.
Nr. 4/b. Të vërtetohet që
1 2
2
+ x
=0.
Vërtetim
Le të jetë ε>0 një numër i dhënë. Shqyrtojmë vlera të x>0.
Kemi
1
0
2 1 x
ε − <
+

1
2 1 x
ε <
+

ε
1
1 2 > + x (kemi 2x+1>0)


⇔(2x+1)>
2
1
(
,
\
,
(
j
ε
⇔2x>
2
1
(
,
\
,
(
j
ε
-1 ⇔ x>
2
1
2
1
1
ε
, ]
j \

, ]
, (
( ,
, ]
¸ ]
.
Marrim M=
2
1
]
]
]
]
,
,
¸
,

(
,
\
,
(
j
1
1
2
ε
. Për x>M kemi x>
2
1
]
]
]
]
,
,
¸
,

(
,
\
,
(
j
1
1
2
ε
, d.m.th. marrim mosbarazimin e
njëvlershëm
1
0
2 1 x
ε − <
+
.
Kjo do të thotë, sipas përkufzimit, që
1
2 1 x +
=0.
131
LIBËR PËR MËSUESIT
Nr. 6/b. Të vërtetohet që
10
ogx

l
=0.
Zgjidhje

Le të jetë ε>0 një numër i dhënë. Mosbarazimi
10
ogx
ε

<
l
është i njëvlershëm me ,
d.m.th. me ⇔ . Marrim M= .
Për x>M kemi , prandaj , që ku del
10
ogx
ε

<
l
.
Kjo do të thotë, sipas përkufzimit, që
10
ogx

l
=0.
6.4 Limiti i polinomit kur x→∞

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Polinomi, monomi, fuqia.
b) Veti. “Limiti i polinomit, kur x→+∞ është sa limiti i monomit me fuqi më të lartë”.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të gjejnë limitin e një monomi kur x→+∞.
• Të gjejnë limitin e një polinomi të trajtës kanonike kur x→+∞.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi të nisë nga shqyrtimi i gjetjes së limitit të monomit kur x→+∞, duke shqyrtuar monome
me koefcientë e fuqi konkrete.
Ushtrimi i dhënë në tekst, për gjetjen e limitit të funksionit y=2x
3
+x
2
+x+1, duke ditur që
(2x
3
)= ∞ + , synon të ngjallë tek nxënësit një hamendje të caktuar.
Megjithatë mësuesi nuk duhet të presë shumë prej tij, sepse ka të ngjarë që shumë nxënës të mos
arrijnë ta zgjidhin. Prandaj është i dobishëm shqyrtimi i shembullit vijues, ku vërtetohet saktë që
(x
3
-x
2
-x+1)= (x
3
).
Pas kësaj të kërkohet zgjidhja nga nxënësit me punë të pavarur e me grupe e ushtrimit, ku
vërtetohet që (-2x
4
-x
3
-x
2
-x)= (-2x
4
).
Këta dy raste janë të mjaftueshëm për të nxjerrë përfundimin përgjithësues që shpreh tema. Më
tej të kalohet në zbatimet e thjeshta, si në ushtrimin (e pazgjidhur) që fguron në tekst.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 3/a, b.
132 / Matematika 11
Kreu 6
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 3/c. Të gjendet (x+1)
5
(x-1)
3
.
Zgjidhje
Duke shkruar (x+1)
5
=(x+1)
2
(x+1)
2
(x+1) bindemi që kemi një polinom, monomi i të cilit me
fuqinë më të lartë është x
5
. Meqenëse (x-1)
3
=x
3
-3x
2
+3x-1 (monomi me fuqinë më të lartë është
x
3
), rrjedh që monomi me fuqinë më të lartë i polinomit (x+1)
5
(x-1)
3
është x
5
·x
3
=x
8
. Prandaj
(x+1)
5
(x-1)
3
= x
8
= ∞ + .
Nr. 5
a) Gjeni m që grafku i funksionit y=mx
3
-4x
2
+5x-1 të kalojë nëpër pikën A(1; 7).
b) Gjeni pastaj limitin e këtij funksioni kur x→+∞.
Zgjidhje
a) Duhet e mjafton të kemi 7=m·1
3
-4·1
2
+5·1-1, dmth 7=m-4+5-1; del m=7.
b) (7x
3
-4x
2
+5x-1)= (7x
3
)= ∞ + .
6.5 Funksione që kanë limit l

kur x→+∞

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Limiti l i funksionit kur x→+∞. Limiti 0 i funksionit kur x→+∞.
b) Metoda. Zëvendësimi i shprehjes f(x) me shprehjen l − ) (x f për të arritur në një
përfundim të caktuar.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të tregojnë sipas përkufzimit nëse limiti i një funksioni të thjeshtë kur x→+∞ është 0.
• Të përdorin këtë shkathtësi për të treguar sipas përkufzimit nëse limiti i një funksioni të
thjeshtë kur x→+∞ është l.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësuesi mund t’u japë nxënësve si detyrë të lexojnë në tekstin e hapur shembullin, ku bëhet
krahasimi i vlerave të funksioneve y=
2 1
1
x
x
+

dhe y= 2
1
1 2


+
x
x
.
Më tej, para se të jepet përkufzimi, ai mund të trajtojë vetë një shembull të ngjashëm, p.sh.
për funksionet y=
2
2
1
x
x +
dhe y= 1
1
2
2

+
x
x
(d.m.th. y=
2
1
x
). Kështu, dilet natyrshëm tek
përkufzimi


.
Pastaj nxënësit me punë të pavarur e me grupe të punojnë ushtrimin e vendosur në materialin
teorik të tekstit:
(
,
\
,
(
j
+
x
1
5 =5.
133
LIBËR PËR MËSUESIT
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 3/a, 7/b.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 4/a. Të vërtetohet që 0
) 1 ( 3
2


x
x
.
Zgjidhje
Mjafton të vërtetojmë që
2
3(1 )
x
x
+∞

. Për x>1 kemi 0<3(1-x)<4x dmth |3(1-x)<4|x|=4x.
Prandaj për x>1 kemi
| ) 1 ( 3 |
1
x −
>
x 4
1
dhe
2
| 3(1 ) |
x
x −
>
x
x
4
1
2

Por
4
x
= ∞ + , prandaj nga teorema 1 rrjedh
| ) 1 ( 3 |
2
x
x

= ∞ + ,
Që nga
2
) 1 ( 3
x
x −
=0.
Nr. 6/a. Të gjendet limiti kur x→+∞ i funksionit y=
3
2
1
x
x x + +
.
Zgjidhje
Shohim
3
2
1
x
x x + +
=
3
2
1
x
x x + +
(sepse x>0).
Për 2 ≥ x kemi x
2
+x+1<2x
2
, prandaj
1
1
2
+ + x x
>
2
2
1
x

d.m.th.
3
2
1
x
x x + +
>
2
3
2x
x
. Por
2
x
= ∞ + , prandaj nga teorema 1 del edhe
1
2
3
+ + x x
x
= ∞ + , që nga
2
3
1 x x
x
+ +
=0.
6.6 Limite të funksionit kur x→∞

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Limiti ( ∞ − ∞ + , , , 0 l ) i funksionit kur x→+∞.
b) Metoda. Zëvendësimi i ndryshores.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të gjejnë (nëse ekziston) limitin e një funksioni të thjeshtë y=f(x), kur x→+∞, duke gjetur
limitin

f(-t).
134 / Matematika 11
Kreu 6
• Të dallojnë grafkisht funksione që kanë limit ( ∞ − ∞ + , , , 0 l ) kur x→+∞.
• Të japin shembuj funksionesh që nuk kanë limite kur x→+∞.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Të ndiqet ecuria metodike e paraqitur në tekst. Ka rëndësi kuptimi i saktë i faktit “kur vlerat e x
rriten pambarimisht, vlerat e ndryshores t=-x bëhen më të vogla se çdo numër pozitiv i dhënë”.
Pastaj të trajtohen, duke ngjallur diskutim në klasë, shembujt me funksionet y=2+
x
1
, y=2
x
kur
x→+∞.
Mbi këtë bazë të dilet në përfundimin përgjithësues që fut kuptimin e limitit të funksionit kur
x→-∞.
lim ( )
x
f x
→−∞
, ]

, ]
¸ ]
l


.
Më tej të punohet shembulli për (x
3
-2x
2
+x-3) dhe pastaj nxënësit të zgjidhin, me punë të
pavarur, (2x
4
-x
3
+x+1).
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 3, 4/a, 6, 8.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 2/b. Të vërtetohet që
x
x
3
=0.
Zgjidhje
Zëvendësojmë x=-t dhe shqyrtojmë
t
t


3
=
t
t
3
.
Ky limit është zero, sepse

3
t
t
=
3 2
t = ∞ + .
Nr. 4/b. Të vërtetohet që

1
2
| | n x
j \
+
, (
( , l
=2.
Vërtetim
Zëvendësojmë x=-t dhe shqyrtojmë
1
2
| | n t
, ]
+
, ]

¸ ]
l
=
1
2
nt
j \
+
, (
( ,
l
.
Kemi

, prandaj


=0.
Meqenëse diferenca
1
2
nt
j \
+
, (
( ,
l
-2 e ka limitin 0, del
1
2
nt
j \
+
, (
( ,
l
=2.
Nr. 5/a. Të vërtetohet që
) (
5
x n − l
=0.
Vërtetim
Shënojmë x=-t dhe marrim
5
( ) n x − l
= .
135
LIBËR PËR MËSUESIT
Kemi

, prandaj


= ∞ + , prej ku


=0.
6.7 Ushtrime
Këto ushtrime synojnë përpunimin e njohurive dhe zhvillimin e aftësive të përvetësuara në
mësimet 6.1-6.6. Mësimi të zhvillohet me libër hapur, duke kombinuar zgjidhjen me punë të
pavarur a me grupe të disa ushtrimeve nga nxënësit në banka, me zgjidhjen e disa ushtrimeve të
tjera nga nxënës të ngritur në tabelë.
E rëndësishme është që nxënësit të marrin pjesë aktive në zgjidhjen dhe diskutimin e ushtrimeve.
Përgjigjja e nxënësit nga banka ose nga tabela për zgjidhjen e një ushtrimi duhet të dëgjohet
nga klasa (duke ndërprerë përkohësisht, po qe e nevojshme edhe punën e vet), duke bërë edhe
korrigjimet e nevojshme.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 2; 4; 6; 11/a, b; 13.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 1. Të vërtetohet që (ax+b)= ∞ + kur a>0.
Zgjidhje
Le të jetë M>0 një numër i dhënë. Mosbarazimi ax+b>M është i njëvlershëm me ax>M-b dhe
me x>
a
b M −
(duke pasur parasysh që a>0).
Shënojmë x
0
=
a
b M −
. Atëherë për x>x
0
kemi x>
a
b M −
, që ku rrjedh mosbarazimi i njëvlershëm
ax+b>M, çfarë deshëm të vërtetojmë.
Nr. 5. Dihet që

) (
) (
x g
x f
= ∞ + dhe

g(x)= ∞ + .
Ç’mund të thuhet për funksionin y=f(x)?
Zgjidhje
Kemi f(x)=
) (
) (
x g
x f
·g(x). Meqenëse
) (
) (
x g
x f
=
∞ +
dhe g(x)= ∞ + , nga teorema 3
(mësimi 6.2) rrjedh f(x)=
∞ +
.
Nr. 7. Të vërtetohet që, kur a>1, .
Vërtetim
Të vërtetojmë në fllim që = . Shënojmë , atëherë x=
t
a
(
,
\
,
(
j
1
, që ku
t
a x

, prandaj , d.m.th. .
136 / Matematika 11
Kreu 6
Kështu = .
Por (sepse a>1), prandaj =
∞ −
.
Nr. 8. Të vërtetohet që:
a) Nëse f(x)= ∞ − dhe g(x)= ∞ − , atëherë [f(x)+g(x)]= ∞ − .
b) Nëse ) ( ) ( x g x f ≤ dhe g(x)= ∞ − , atëherë f(x)= ∞ − .
Zgjidhje
a) Meqenëse f(x)= ∞ − dhe g(x)= ∞ − , kemi
[-f(x)]= ∞ + dhe [-g(x)]= ∞ + .
Nga teorema 2 (mësimi 6.2) rrjedh që [-f(x)-g(x)]= ∞ + . Por kjo do të thotë që
[f(x)+g(x)]= ∞ − .
b) Nga ) ( ) ( x g x f ≤ rrjedh ) ( ) ( x g x f − ≥ − .
Por [-g(x)]= ∞ + (sepse g(x)= ∞ − ).
Nga mosbarazimi ) ( ) ( x g x f − ≥ − rrjedh, sipas teoremës 1 të mësimit 6.2,
që [-f(x)]=
∞ +
. Por kjo do të thotë që f(x)= ∞ − .
6.8 Asimptota horizontale. Disa teorema mbi limitet

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Grafku. Limiti l i funksionit kur x→+∞ (x→-∞). Asimptota horizontale
b) Veti. Teoremat mbi limitin e shumës, prodhimit, herësit të dy funksioneve kur x→+∞
(x→-∞). Teorema e dy policëve.
c) Metoda. Metoda grafke për studimin e vetive të funksionit.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të gjejnë asimptotat horizontale për funksionet homografke.
• Të gjejnë asimptotat horizontale për funksione të thjeshtë, për të cilët f(x)=l .
• Të përdorin në raste të thjeshta teoremat mbi shumën, prodhimin, herësin e dy funksioneve,
që kanë limit kur x→+∞ (x→-∞).
• Të përdorin teoremën e “dy policëve” kur x→+∞ (x→-∞).
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Të ndiqet ecuria metodike e propozuar në tekst. Tek kuptimi i asimptotës horizontale të dilet
nëpërmjet shembullit të funksionit y=
x
1
. Pastaj të trajtohet ushtrimi për funksionin y=1+
x
1
.
Pasi të shqyrtohet rasti i përgjithshëm për funksionin y=f(x) dhe drejtëzën y=l , kur x→+∞ dhe
të jepet përkufzimi i asimptotës horizontale kur x→+∞, duhet ndalur në shqyrtimin e rastit
kur x→-∞.
137
LIBËR PËR MËSUESIT
Të punohet, lidhur me këtë, nga nxënësit (me punë të pavarur apo me grupe) ushtrimi për
asimptotën horizontale të grafkut të funksionit y=
1
1 2

+
x
x
kur x→-∞.
Teoremat mbi limitet e funksioneve kur x→+∞ (x→-∞) në tekst janë dhënë pa vërtetim, në
përputhje me kërkesat e programit. Mësuesi mund të kërkojë nga nxënësit që të lexojnë në tekst
formulimet e teoremave dhe shembujt përkatës që janë dhënë.
Më tej duhet të kalohet në ushtrime të thjeshta zbatuese.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 2; 3/a, b; 4.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 3/a. Të gjendet asimptota horizontale e grafkut të funksionit y=
x
x sin 1+
.
Zgjidhje
Kemi 1 sin 1 ≤ ≤ − x , prandaj 2 sin 1 0 ≤ + ≤ x .
Për x>0 (sepse x→+∞) kemi
x x
x 2 sin 1
0 ≤
+
≤ .
Por 0=0 dhe
x
2
=0, prandaj nga teorema e “dy policëve” rrjedh që edhe
x
x sin 1+
=0. Asimptotë horizontale e grafkut kur x→+∞ është drejtëza y=0.
Nr. 5/b. Të gjendet asimptota horizontale e grafkut të funksionit y=
2 1
3 4
x
x
+

.
Zgjidhje
Duke pjesëtuar numëruesin dhe emëruesin me x, marrim y=
1
2
4
3
x
x
+

.
Kemi
x
1
=0 dhe (
,
\
,
(
j

x
4
=0, prandaj (
,
\
,
(
j
+
x
1
2
=2 dhe (
,
\
,
(
j

x
4
3
=3
(
0 ≠
). Në bazë të teoremës 3/c (mësimi 6.8) del

1
2
4
3
x
x
+

=
3
2
.
Asimptotë horizontale e grafkut, kur x→+∞ është drejtëza y=
3
2
.
6.9 Limiti i funksionit racional thyesor, kur x→+∞ (x→-∞)

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Funksioni racional thyesor. Limiti i funksionit kur x→+∞.
b) Veti. Teorema që pohon se limiti i funksionit racional thyesor, kur x→+∞ (x→-∞) është sa
138 / Matematika 11
Kreu 6
limiti i raportit të monomeve me fuqi më të lartë të x në numërues e në emërues.
c) Metoda. Shndërrime identike të shprehjeve thyesore racionale. Rregullat e kalimit në
limit, kur x→+∞ (x→-∞).
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të gjejnë limitin e funksionit racional thyesor kur x→+∞ (x→-∞).
• Të shkruajnë ekuacionin e asimptotës horizontale të tij.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Në paraqitjen e materialit në tekst është ndjekur rruga induktive; nëpërmjet shembujve të nxirret
përfundimi përgjithësues. Është e rëndësishme që nxënësit, me punë të pavarur a me grupe, të
zgjidhin ushtrimin hyrës, ku trajtohen disa funksione të thjeshtë racionalë. Mësuesi mund të
bëjë sugjerimin “të pjesëtohet numëruesi dhe emëruesi me fuqinë më të lartë të x”. Në klasë të
trajtohet hollësisht shembulli 1 (duke aktivizuar nxënësit nëpërmjet strukturimit të pyetjeve).
Shembujt 2, 3 nxënësit mund t’i lexojnë brenda orës së mësimit në tekst. Në këtë mënyrë arrihet
në rrugë të natyrshme tek përfundimi përgjithësues, që shprehet nga teorema. Pasi trajtohet
shkurt shembulli i dhënë i zgjidhur, më tej në tekst është e rëndësishme që nxënësit të kryejnë,
me punë të pavarur a me grupe, zgjidhjen e ushtrimit të vënë në tekst (me 3 kërkesa), që përbën
një zbatim direkt të teorisë.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 3, 4.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 5/b. Të gjendet

10
9
( 5)
( 1)
x
x
+

.
Zgjidhje
Duke shkruar (x+5)
10
=
2
) 5 ( + x
2
) 5 ( + x
2
) 5 ( + x
2
) 5 ( + x
2
) 5 ( + x bindemi që monomi i tij
me fuqi më të lartë është
2 2 2 2 2
x x x x x ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = x
10
.
Duke shkruar
9
) 1 ( − x =
3
) 1 ( − x
3
) 1 ( − x
3
) 1 ( − x bindemi që monomi i tij me fuqi më të lartë
është
3 3 3
x x x ⋅ ⋅ =
9
x .
Prandaj
9
10
) 1 (
) 5 (

+
x
x
= = x= ∞ + .
Nr. 7. Është dhënë funksioni y=
2
) (
1 2
m x
x


.
a) Gjeni m që grafku i funksionit të kalojë nëpër pikën A(0; -1).
b) Gjeni asimptotat horizontale të grafkut të funksionit .
Zgjidhje
a) Koordinatat e pikës A duhet e mjafton të vërtetojnë ekuacionin
y=
2
) (
1 2
m x
x


, pra të kemi –1=
2
) (
1
m −

, që nga m
2
=1, dmth m=1 ose m=-1.
139
LIBËR PËR MËSUESIT
b) Për m=1 kemi funksionin y=
2
2 1
( 1)
x
x


.
2
) 1 (
1 2


x
x
=
2
2
x
x
=

x
2
=0.
Edhe
2
) 1 (
1 2


x
x
=0.
Drejtëza y=0 është asimptotë horizontale e grafkut të funksionit kur x→+∞ ose x→-∞. Kur
m=-1 kemi funksionin y=
2
) 1 (
1 2
+

x
x
.
Edhe për grafkun e tij drejtëza y=0 është asimptotë horizontale (kur x→+∞, kur x→-∞).
Nr. 8. Është dhënë funksioni y= .
a) Gjeni a, b që grafku të kalojë nëpër pikat A(0; 1) dhe B(1; 3).
b) Gjeni pastaj limitet e funksionit kur x→+∞, x→-∞.
Zgjidhje
a) Duhet e mjafton që koordinatat e pikës A dhe koordinatat e pikës B të vërtetojnë ekuacionin
y=
2
2 3 x x
ax b
+ +
+
, d.m.th. të kemi
3
1
6
3
b
a b
¦

¦
¦
¦
¦

¦
+ ¦
që ku b=3 dhe a=-1.
Funksioni është y=
3
3 2
2
+ −
+ +
x
x x
.
b)

2
2 3
3
x x
x
+ +
− +
=

2
x
x −
= ∞ − ;
3
3 2
2
+ −
+ +
x
x x
=
x
x

2
= ∞ + .
6.10 Ushtrime për përpunim të njohurive
Synimi i mësuesit për këtë orë mësimi duhet të jetë përforcimi i aftësive të përvetësuara në
mësimet e mëparshme të kreut, sidomos në mësimet 6.8-6.9. Është e këshillueshme që të
kombinohet puna në banka (e pavarur a në grupe) e nxënësve të klasës për zgjidhjen e disa
ushtrimeve të tekstit, me zgjidhjen në tabelë të disa ushtrimeve të tjera nga nxënës të veçantë.
Zgjidhja e secilit ushtrim duhet të analizohet e të diskutohet me klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1; 2; 3/a, b; 4; 5.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 3/a. Të gjenden asimptotat horizontale të grafkut të funksionit y=a+
n
x
1
( N n ∈ )
140 / Matematika 11
Kreu 6
Zgjidhje
Dimë se për N n ∈ , kemi
n
x
1
=0. Por a=a.
Prandaj (teorema 1/a e mësimit 6.8) kemi
1
n
a
x
j \
+
, (
( ,
=a+0=0.
Drejtëza y=a është asimptotë horizontale e grafkut, kur x→+∞.
(Njëlloj arsyetohet edhe për rastin kur x→-∞.)
Nr. 6/b.
Zgjidhje
Sidoqoftë m, grafku i funksionit y=
1 7
3


x
m x
ka si asimptotë horizontale, kur x→+∞, drejtëzën
y=
7
3
, sepse

1 7
3


x
m x
=
x
x
7
3
=
7
3
.
Nr. 8/b.
Zgjidhje
Për 0 ≠ a , grafku i funksionit y= ka si asimptotë horizontale, kur x→+∞. (x→-∞.)
drejtëzën y=
a
2
, sepse


=


=
a
2
.
Për a=0 ( 0 ≠ b ), grafku i funksionit nuk ka asimptotë horizontale, sepse

(sipas shenjës së b).
6.11 Funksione që kanë limit zero në zero

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Limiti 0 i funksionit në zero. Grafku i funksionit.
b) Veti.
0
lim
→ x
x
n
=0 (n∈N).
c) Metoda. Metoda grafke për gjetjen e limitit zero të funksionit kur 0 → x .
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë nga grafku nëse funksioni ka limit zero kur 0 → x .
• Të japin shembuj funksionesh që nuk kanë limit zero kur 0 → x .
• Të vërtetojnë sipas përkufzimit që
0
lim
+ → x
x
n
=0 (n∈N).
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Kuptimi i limitit zero të funksionit kur 0 → x nuk është aspak një kuptim i thjeshtë dhe përvoja
141
LIBËR PËR MËSUESIT
shumëvjeçare botërore ka treguar që ai nuk intervizohet lehtë në të menduarit e nxënësit. Prandaj
në tekst është proceduar me kujdes, duke flluar nga shembujt më të thjeshtë (funksioni f:y=x
2
), në
ata më pak të thjeshtë (g:y=
¦
¦
¦


0 1
0
2
x për
x për x
; h:y=
x
x
2
) duke përdorur edhe ilustrimet grafke,
për të kuptuar mirë dy gjëra esenciale:
a) Vlerat e funksionit mund të bëhen sa të duam afër numrit zero, kur vlerat e x (x≠0) zgjidhen
mjaft afër zeros.
b) Pika e lëvizshme M(x, y) e grafkut i afrohet pambarimisht origjinës, kur vlerat e x i
afrohen pambarimisht zeros.
Trajta e dytë e përkufzimit për
0
lim
→ x
f(x)=0 (në gjuhën r − ε ) është dhënë për të krijuar një
bazament teorik rigoroz për disa vërtetime të para.
Mësuesi nuk duhet t’i vërë kësaj gjuhe theks të posaçëm në trajtimin e lëndës pasardhëse e nuk
duhet të kërkojë zotërimin e saj nga masa e nxënësve. Mjafton vërtetimi në këtë gjuhë i faktit që
0
lim
→ x
n
x =0 ( N n ∈ ).
Pas dhënies së përkufzimit e trajtimit të shembujve, është mirë të zhvillohen ushtrime për
interpretimin grafk të
0
lim
→ x
f(x)=0.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1; 2/a, b; 3; 4; 9.
Ushtrime të zgjidhura
1. Të vërtetohet që
0
lim
→ x
3 − x=0.
Zgjidhje
Le të jetë 0 > ε një numër i dhënë, sado i vogël. Kemi 3 | − x|=| 3 − ||x|= | | 3 x .
Për të pasur ε < − | 3 | x , mjafton të marrim ε < | | 3 x , d.m.th. |x|<
3
ε

Marrim r=
3
ε
dhe për [ , ] r r x − ∈ (
0 ≠
) kemi |x|<
3
ε
d.m.th. ε < − | 3 | x , çfarë deshëm të
vërtetojmë.
Nr. 5. Të vërtetohet që
0
lim
→ x
|x|=0.
Zgjidhje
Le të jetë 0 > ε një numër i dhënë. Mjafton të marrim ε r , sepse për [ , ] r r x − ∈ ( 0 ≠ x )
kemi r x < | | d.m.th. ε < | | x , çfarë deshëm të vërtetojmë.
Nr. 7/b. Të gjendet limiti kur 0 → x i funksionit y=
x
x
3
.
Zgjidhje
Ky funksion nuk është i përcaktuar për x=0, megjithatë ka limit zero kur 0 → x .
142 / Matematika 11
Kreu 6
Le të jetë 0 > ε një numër i dhënë. Mosbarazimi ε < | ) ( | x f është
ε <
x
x
3
dhe për 0 ≠ x
është i njëvlershëm me ε < | |
2
x ⇔ ε <
2
| | x ⇔ ε < | | x .
Mjafton të marrim ε r . Për 0 ≠ x nga ]-r, r[ kemi 0<|x|<r d.m.th. ε < < | | 0 x , që ku del
ε <
x
x
3
, çfarë deshëm të vërtetojmë.
Nr. 7/a. Tregoni që funksioni y=
2 0
1 0
x për x
për x
≠ ¦
¦

¦
ka limit 0 kur 0 → x .
Zgjidhje
Ndonëse f(0)=1, kemi
0
lim
→ x
f(x)=0. Le të jetë 0 > ε një numër i dhënë.
Për x≠0, mosbarazimi ε < | ) ( | x f ka pamjen ε < | 2 | x ⇔
2
| |
ε
< x .
Marrim
2
ε
r . Atëherë për 0<|x|<r kemi 0<|x|<
2
ε
, që ku del ε < | 2 | x d.m.th. ε < | ) ( | x f ,
çfarë deshëm të vërtetojmë.
6.12 Funksione që kanë limit 0 kur x→a. P.m.v.

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Limiti 0 i funksionit kur a x → . Funksione p.m.v kur a x → .
b) Veti. Katër teorema mbi vetitë e funksionit p.m.v.
c) Metoda. Interpretimi grafk i limitit të funksionit.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë nga grafku nëse një funksion ka limit 0 kur x→a.
• Të japin grafkisht shembuj funksionesh që nuk janë p.m.v kur x→a..
• Të përdorin në raste të thjeshta faktin që
a x→
lim (x-a)
n
=0.
• Të përdorin në raste të thjeshta teoremat që shprehin vetitë e funksioneve p.m.v.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali i paraqitur për këtë orë mësimi ka ngarkesë konceptuale e vëllimore, prandaj trajtimit
të tij i duhet kushtuar e gjithë ora e mësimit, duke hequr dorë nga format tradicionale të kontrollit
të dijes. Të ndiqet ecuria metodike e propozuar në tekst, duke e zhvilluar mësimin me libër
hapur, duke punuar me punë me grupe për ushtrimet e vëna në materialin teorik dhe duke lexuar
shembujt. Ka rëndësi që nxënësit të kuptojnë saktë shprehjet:
“Vlerat e funksionit mund të bëhen sa të duam afër numrit zero, kur vlerat e x zgjidhen mjaft
afër numrit a (x≠0)”.
“Pika M(x, y) në grafk i afrohet pambarimisht pikës A(a; 0), kur vlerat e x ( a x ≠ ) i afrohen
pambarimisht numrit a”.
143
LIBËR PËR MËSUESIT
Trajta e dytë e përkufzimit për
a x→
lim f(x)=0 (ajo në gjuhën r − ε ) nuk konsiderohet kryesore në
trajtimin e materialit (sepse është e vështirë për t’u përdorur nga nxënësit). Roli i saj do të jetë
vetëm në ndonjë vërtetim të thjeshtë në hapat e para.
Teoremat që shprehin vetitë e p.m.v. janë dhënë pa vërtetim; vëmendja të përqendrohet në
zbatimet e tyre.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 2; 3; 5/a; 6/a; 7/a, b.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 3. Tregoni që
1
lim
→ x
|x-1|=0.
Zgjidhje
Le të jetë 0 > ε një numër pozitiv i dhënë. Mjafton të marrim ε r , sepse për 1 ≠ x dhe
) 1 , 1 ( r r x + − ∈ vërtetohet mosbarazimi |x-1|<r, d.m.th. ε < − | 1 | x .
Nr. 7/a. Vërtetoni që
0
lim
→ x
x·sin2x=0.
Zgjidhje
Për çdo R x ∈ kemi 1 | 2 sin | ≤ x , që ku | | | 2 sin | | | x x x ≤ ⋅ , prandaj | | | 2 sin | 0 x x x ≤ ≤ .
Por
0
lim
→ x
0=0 dhe
0
lim
→ x
|x|=0.
Nga teorema e dy policëve rrjedh
0
lim
→ x
|x·sin2x|=0.
Meqenëse | 2 sin | 2 sin | 2 sin | x x x x x x ≤ ≤ − rrjedh, po nga ajo teoremë që
0
lim
→ x
x·sin2x=0.
Nr. 8/c. Të vërtetohet (sipas vetive të p.m.v.) që
1
3
x
j \

, (
( ,
1
1
x
j \
+
, (
( ,
x
1
=0.
Vërtetim
Duke kryer shumëzimet marrim:
1
3
x
j \

, (
( ,
1
1
x
j \
+
, (
( ,
x
1
=
2
3 1
x x
j \

, (
( ,
1
1
x
j \
+
, (
( ,
=
2
3 1
x x
j

,
(
+
2 3
3 1
x x
\

(
,
.
Të gjitha kufzat brenda kllapës së fundit e kanë limitin 0 kur +∞ → x , prandaj nga teorema 1
del
2
3 1
x x
j

,
(
+
2 3
3 1
x x
\

(
,
=0.
6.13 Limiti i funksionit kur x→a

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime Limiti i funksionit kur a x → . P.m.v. kur a x → .
b) Veti. Teorema: ⇔ [f(x)- l p.m.v. kur a x → ].
a x→
lim c=c;
a x→
lim x=a
c) Metoda. Zëvendësimi i shprehjes me një më të përshtatshme.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë nga grafku nëse një funksion ka limit l kur a x → .
144 / Matematika 11
Kreu 6
• Të gjejnë në raste shumë të thjeshta limitin e f kur x→a, duke treguar që l − ) (x f është
p.m.v. kur x→a.
• Të përdorin në raste të thjeshta faktet që
a x→
lim
c=c;
a x→
lim
x=a.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Edhe trajtimit të materialit të këtij mësimi i duhet kushtuar ora e plotë.
Në pjesën e parë të mësimit synohet që nëpërmjet shembujve dhe ilustrimeve grafke të sqarohet
përmbajtja e përkufzimit që vijon:
“Vlerat e f mund të bëhen sa të duam afër numrit l, kur vlerat e x zgjidhen mjaft afër numrit a”.
Përkufzimi i
a x→
lim
f(x)=l në gjuhën ε, r nuk do të luajë rol në trajtimin e mëtejshëm të lëndës,
prandaj mësuesi nuk duhet të ndalet gjatë në përpunimin e tij. Përkundrazi është shumë e
rëndësishme (në vetvete dhe për zbatimet) teorema:
“ ⇔ [f(x)- l p.m.v. kur x→a].
Po kështu, shumë të rëndësishëm janë faktet
a x→
lim c=c dhe
a x→
lim x=a. Mësuesi të kërkojë që
nxënësit me punë të pavarur a me grupe të zgjidhin ushtrimin për grafkun e funksionit
y=
2
4
2


x
x
dhe limitin e tij, kur x→2, i cili ka mjaft vlera formuese.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 3, 9.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 4/b. Të vërtetohet që
1
lim
→ x
2
5 2
2
+ − x x
=2.
Zgjidhje
Marrim diferencën 2
2
5 2
2

+ − x x
=
2
1 2
2
+ − x x
=
2
) 1 (
2
− x
.
Funksioni y=(x-1)
2
është p.m.v. kur x→1, prandaj edhe funksioni y=
2
1
(x-1)
2
është p.m.v. kur
x→1 (teorema 3 tek vetitë e p.m.v.).
Nr. 5/b. Të vërtetohet që
cos
2
x
x
j \

, (
( ,
=-2.
Zgjidhje
Marrim diferencën
cos
2
x
x
j \

, (
( ,
-(-2)=
x
x cos
. Por

x
x cos
=0 (sepse mund të shkruajmë
x x
x
x
1 cos 1
≤ ≤ − ). Kjo tregon që

(
,
\
,
(
j
− 2
cos
x
x
=-2.
Nr. 8/ç. Vërtetoni sipas përkufzimit që
2
lim
→ x
4 2
4
2


x
x
=2.
145
LIBËR PËR MËSUESIT
Zgjidhje
Le të jetë ε një numër pozitiv i dhënë. Për x≠2 mosbarazimi |f(x)-2|<ε merr pamjen
2
2
2
x +

ε < ⇔
2
| 2 | − x
ε < ⇔ |x-2|<2ε.
Marrim ε 2 r . Atëherë për 2 ≠ x nga (2-r, 2+r) kemi |x-2|<r, dmth |x-2|<2ε, që ku rrjedh
mosbarazimi i njëvlershëm ε < − | 2 ) ( | x f .
6.14 Teoremat themelore mbi limitin

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Funksioni p.m.v. kur x→a. Limiti l i funksionit kur x→a.
b) Veti. Teoremat mbi shumën dhe prodhimin e disa funksioneve që kanë limit kur x→a.
Dy rrjedhime prej tyre.
c) Metodë. Zëvendësimi i shprehjes me një tjetër më të përshtatshme.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të përdorin teoremat mbi limitin e shumës dhe të prodhimit në raste të thjeshta për gjetje
limitesh kur x→a.
• Të përdorin lirisht nxjerrjen e konstantes jashtë shenjës së limitit.
• Të gjejnë limitin e një fuqie kur njihet limiti i bazës së saj.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Teorema mbi limitin e shumës është vërtetuar duke përdorur ekuivalencën logjike
lim ( )
x a
f x

, ]

, ]
¸ ]
l ⇔ [f(x)- l p.m.v. kur x→a].
E rëndësishme është që nxënësit ta zbatojnë atë në raste të thjeshta (duke ditur që
a x→
lim c=c dhe
a x→
lim x=a), edhe kur numri i të mbledhshmëve është më i madh se dy.
Teorema për limitin e prodhimit është dhënë pa vërtetim; përkundrazi janë vërtetuar thjeshtë
rrjedhimet e saj (rasti i fuqisë për n=2). Edhe këtu është e rëndësishme që nxënësit të vihen në
punë të pavarur e me grupe në zbatime të thjeshta të saj fllimisht, duke kaluar më tej në zbatime
me kombinim të dy teoremave, si p.sh.
5
lim
→ x
(x
2
-x).
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 3, 4, 5.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 6/a. Të gjendet
2
lim
→ x
(x
2
-5x+7).
Zgjidhje
Kemi
2
lim
→ x
(x
2
-5x+7)=
2
lim
→ x
(x
2
)-
2
lim
→ x
(5x)+
2
lim
→ x
7=2
2
-5
2
lim
→ x
x+7=2
2
-5·2+7=1.
Nr. 7/a. Nëse funksioni g ka limit kur x→a, kurse funksioni f nuk ka limit kur x→a, ç’mund të
themi për funksionin f-g?
146 / Matematika 11
Kreu 6
Zgjidhje
(f-g) nuk ka limit kur x→a. Me të vërtetë, nëse funksioni (f-g) do të kishte limit, atëherë edhe
funksioni f që shkruhet si shumë f=(f-g)+g do të kishte limit kur x→a, gjë që është në kundërshtim
me kushtin.
Nr. 7/b. Nëse funksioni g nuk ka limit, kurse funksioni
g
f
ka limit kur x→a, ç’mund të thoni
për funksionin f?

Zgjidhje
Mund të ndodhë që f të ketë limit. P.sh. f=x, g=
x
1
dhe a=0.
( f(x)=0;
) (
) (
x g
x f
= x
2
=0; g(x) nuk ekziston.)
Mund të ndodhë që f të mos ketë limit. P.sh. f(x)=g(x)=
x
1
, kur x→0.
6.15 Teoremat themelore mbi limitin

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Polinomi. Funksioni racional thyesor. Funksioni i zakonshëm.
b) Veti.
a x→
lim P(x)=P(a);
a x→
lim
( )
( )
P x
Q x
=
( )
( )
P a
Q a
kur 0 ) ( ≠ a Q . Teorema mbi limitin e raportit.
a x→
lim f(x)=f(a) kur f është funksion i zakonshëm dhe a është pikë e bashkësisë së përcaktimit.
c) Metoda. Përgjithësimi.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të zbatojnë, duke respektuar kushtet, teoremën mbi limitin e raportit.
• Të gjejnë limitin e polinomit në një pikë a.
• Të gjejnë limitin e funksionit racional thyesor në pikat ku emëruesi është ≠0.
• Të dallojnë nëse një funksion i dhënë është funksion i zakonshëm.
• Të gjejnë limitin e funksionit të zakonshëm në një pikë të bashkësisë së përcaktimit.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Të ndiqet ecuria metodike e propozuar në tekst. Sipas saj, një shembull i zgjidhur, i ndjekur nga
shembuj gjysmë të zgjidhur apo ushtrime të posaçme synon të lindë tek nxënësit një hamendje e
caktuar. Pasi formulohet përfundimi përgjithësues dhe merret konfrmimi që ai qëndron, kalohet
në zbatime të larmishme, duke flluar nga ato më të thjeshtat. Duhet theksuar fort fakti që teorema
mbi limitin e raportit mund të zbatohet vetëm kur limiti i emëruesit është i ndryshëm nga zero.
Të jepet shembull kur teorema nuk mund të zbatohet. Kuptim i rëndësishëm e përmbledhës është
ai i funksionit të zakonshëm. Sqarimit të këtij kuptimi, mësuesi duhet t’i kushtojë vëmendjen e
duhur, duke treguar edhe shembuj funksionesh që nuk janë të tillë, si y=
2
1
1
x për x
x për x
¦

¦
<
¦
.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 2; 3; 4/a; 5/a; 8.
147
LIBËR PËR MËSUESIT
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 5/b. Të gjendet
1
lim
→ x
7
2
+ + x x
.
Zgjidhje
Funksioni y= 7
2
+ + x x është funksion i zakonshëm dhe është i përcaktuar në pikën x=1.
Prandaj limiti i tij kur 1 → x do të jetë sa vlera e funksionit në pikën x=1.
Kështu,
1
lim
→ x
7
2
+ + x x = 7 1 1
2
+ + = 9 =3.
Nr. 6/b. Të gjendet
3
lim
− → x
3
2
2
1
1
x
x
j \
+
, (
− ( ,
.
Zgjidhje
Funksioni y=
3
2
2
1
1
x
x
j \
+
, (
− ( ,
është funksion i zakonshëm dhe i përcaktuar për x=-3. Prandaj limiti
i tij kur
3 − → x
është i barabartë me vlerën e tij në pikën x=-3.
Kështu
3
lim
− → x
3
2
2
1
1
x
x
j \
+
, (
− ( ,
=
3
9 1
9 1
+
j \
, (
( ,

=
1000
512
=
10
2
=
5
8
5
.
6.16 Funksione pambarimisht të mëdhenj (p.m.m.) kur x→a


Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Funksioni p.m.m. (p.m.m. me shenjë +, p.m.m. me shenjë -) kur x→a. Funksioni
p.m.v. kur x→a.
b) Veti. Njëvlershmëria [f është p.m.m. kur x→a] ⇔ [
f
1
është p.m.v. kur x→a]. Vetitë e
funksioneve p.m.m.
c) Metodë. Shqyrtimi i inversit të një funksioni.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë nga grafku nëse një funksion është p.m.m. kur x→a.
• Të dallojnë nëse një funksion është p.m.m. (p.m.m. me shenjë +, p.m.m. me shenjë -) duke
shqyrtuar inversin e tij, në raste të thjeshta.
• Të zbatojnë vetitë e funksioneve p.m.m në raste të thjeshta.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Materiali i parashikuar për këtë orë mësimi ka ngarkesë konceptuale dhe vëllimore, prandaj
trajtimit të tij i duhet kushtuar e gjithë ora e mësimit.
Shtjellimi në tekst nis me shqyrtimin e grafkut të një funksioni (y=
2
1
x
për x=0), duke evidentuar
faktin që kur vlerat e x i afrohen pambarimisht numrit 0, pika M(x, y) e grafkut largohet
148 / Matematika 11
Kreu 6
pambarimisht nga origjina. Më tej, me rrugën analitike, tregohet që në këtë rast ne mund t’i
bëjmë vlerat e funksionit sa të duam të mëdha, mjafton të marrim vlera të x mjaft afër zeros,
(x≠0). Më tej konstatohet se inversi i funksionit të shqyrtuar (y=x
2
) është p.m.v. në pikën x=0.
Ky fakt vihet në themel të përkufzimit të funksionit p.m.m. në pikën x=a.
Pas shqyrtimit të një shembulli tjetër, ku
a x→
lim f(x)=
∞ +
, jepen përkufzimet e p.m.m. me shenjë
+ apo – kur x→a.
Nga vetitë e funksioneve p.m.m. që janë listuar në tekst është vërtetuar vetëm teorema 1 (mbi
prodhimin e dy p.m.m.). Është mirë që mësuesi të aktivizojë nxënësit që me punë të pavarur a
me grupe të vërtetojnë ndonjë nga vetitë pasuese për p.m.m. me shenjë + ose -. Si ushtrime të
nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 2/a; 3/a; 4; 5; 6/a, b; 7.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 3/b. Të tregohet që funksioni y=
| | a x
c

, ku c<0, është p.m.m. me shenjë – kur x→a.
Zgjidhje
Për x≠a kemi |x-a|>0, pra
| |
1
a x −
>0 dhe
| | a x
c

<0 (sepse c<0). Veç kësaj funksioni
y=
c
a x | | −
(inversi i funksionit tonë) është p.m.v. kur x→a,
sepse
a x→
lim
c
a x | | −
=
c
a a | | −
=0.
Si përfundim, funksioni y=
| | a x
c

(kur c<0) është p.m.m. me shenjë (–) kur x→a.
Nr. 6/c. Të gjendet
4
lim
→ x
| 4 | − x
x
.
Zgjidhje
Shkruajmë
| 4 | − x
x
=
| 4 |
1
− x
x
. Funksioni y=
| 4 |
1
− x
është p.m.m. (me shenjë +)
kur x→4, sepse inversi y=|x-4| është p.m.v. kur x→4.
Nga ana tjetër funksioni y= x ka limit të ndryshëm nga zero kur 4 → x ,
4
lim
→ x
x = 4 =2. Prandaj në bazë të teoremës 4 të vetive të p.m.m. themi që funksioni
y=
| 4 | − x
x
është p.m.m. me shenjë + kur x→4.
Nr. 8/c. Ç’mund të themi për funksionin f+g në rast se
lim f(x)= ∞ + dhe lim g(x)= ∞ − ?
Zgjidhje
Apriori-asgjë. Mund të ndodhin raste të ndryshme në varësi të trajtës konkrete të f, g.
149
LIBËR PËR MËSUESIT
P.sh. f: y=x
2
dhe g: y=-x
2
[f(x)+g(x)]=0.
f: y=2x
2
dhe g: y=-x
2
[f(x)+g(x)]= +∞.
f: y=x
2
dhe g: y=-2x
2
[f(x)+g(x)]= -∞.
f: y=x
2
+5 dhe g: y=-x
2
[f(x)+g(x)]=5.
f: y=x
2
+sinx dhe g: y=-x
2
Nuk ekziston limiti i f+g kur x→ +∞.
6.17 Asimptotat vertikale

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Asimptota vertikale. Asimptota horizontale.
b) Veti. Drejtëza x=a është asimptotë nëse
a x→
lim f(x)=∞. Që drejtëza të jetë asimptotë vertikale
e grafkut të funksionit racional thyesor y=
) (
) (
x Q
x P
, duhet që Q(a)=0.
c) Metoda. Leximi i grafkut të funksionit. Gjetja e pikave ku funksioni është p.m.m.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë nga grafku nëse drejtëza x=a (y=b) është asimptotë vertikale (horizontale) e tij.
• Të gjejnë asimptotat horizontale dhe vertikale të grafkut të funksionit racional thyesor.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësuesi duhet të japë përsëritje për nxënësit mësimin 2.8 (Asimptota horizontale). Kjo
lehtëson punën për kuptimin e asimptotës vertikale dhe të kuptimit të asimptotës në përgjithësi.
Rekomandohet të ndiqet ecuria metodike e propozuar në tekst, që siguron pjesëmarrje aktive
të nxënësve në mësim gjatë gjithë shtjellimit të materialit mësimor. Për funksionet racionale
thyesore, krahas kërkimit të asimptotave vertikale të grafkut, është mirë të shqyrtohet edhe
problemi i asimptotave horizontale të tij.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1; 2; 4; 6/a, b.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 5/b. Të gjenden asimptotat vertikale të grafkut të funksionit y=
1
2
sin
2

(
,
\
,
(
j
x
x
π
.
Zgjidhje
Emëruesi bëhet 0 kur x=1 ose x=-1.
Kemi
1
lim
→ x
1
1
2
− x
= ∞ (sepse
1
lim
→ x
(x
2
-1)=0) dhe
1
lim
→ x
(
,
\
,
(
j
x
2
sin
π
= (
,
\
,
(
j
⋅1
2
sin
π
=1.
150 / Matematika 11
Kreu 6
Nga teorema 4 (vetitë e p.m.m.) del
1
lim
→ x
= ∞.
Drejtëza x=1 është asimptotë vertikale e grafkut të funksionit y= .
(E njëjta gjë del edhe për drejtëzën x=-1.)
Nr. 6/c. Të gjenden asimptotat vertikale të grafkut të funksionit y=
1
1
3
+
x
.
Zgjidhje
E vetmja pikë që nuk i përket bashkësisë së përcaktimit të funksionit është x=0.
Kemi
0
lim
→ x
3
x
=0, prandaj
0
lim
→ x
3
1
x
=∞. Si pasojë, edhe
0
lim
→ x
3
1
1
x
j \
+ +∞
, (
( ,
.
(Teorema 3; vetitë e p.m.m.)
Prandaj drejtëza x=0 është asimptotë vertikale e grafkut të funksionit.
6.18 Format e pacaktuara. Forma
0
0

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. “Forma e pacaktuar
0
0
”. Limiti i funksionit. Funksioni p.m.m.
b) Veti. Rregullat e kalimit në limit. Skema e Hornerit. Teorema Bezu.
c) Metoda. Metoda e thjeshtimit me (x-a). Metoda e zëvendësimit të ndryshores. Metoda e
kalimit të rrënjës nga një gjymtyrë e thyesës në tjetrën (shumëzimi me të konjuguarën).
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë nëse në raportin
( )
( )
f x
g x
kemi formë të pacaktuar
0
0
.
• Të zbatojnë drejt rregullat e kalimit në limit në raste të thjeshta.
• Të gjejnë limitin e raportit të dy polinomeve kur x→a, duke pjesëtuar me (x-a), nëse kemi
formë të pacaktuar
0
0
.
• Të gjejnë limite të rasteve të thjeshta të formës së pacaktuar
0
0
, duke bërë zëvendësim të
ndryshores.
• Të gjejnë
a x→
lim
) (
) (
x g
x f
kur kemi formën e pacaktuar
0
0
, nëse f(x), g(x) janë të trajtave
(ax+b) apo .
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Të ndiqet ecuria metodike e propozuar në tekst, duke punuar me libër hapur.
Nëpërmjet ushtrimit të hyrjes, synohet të dilet në kuptimin e formës së pacaktuar
0
0
. Tre rastet
151
LIBËR PËR MËSUESIT
e këtij ushtrimi analizohen gjerësisht më poshtë, duke treguar se si veprohet për të gjetur limitin
në rastin kur nuk përdoren dot teoremat e njohura.
Të sqarohet mirë, siç është bërë në tekst, që nëse
a x→
lim f(x)=0 dhe
a x→
lim g(x)=0, ne themi që kemi
të bëjmë me formën e pacaktuar
0
0
, por kjo nuk do të thotë që limiti është
0
0
(sepse simboli
0
0

nuk ka kuptim); thjesht kjo është një mënyrë të shprehuri për të vënë në dukje se në këtë rast nuk
mund të përdorim teoremat e njohura.
Në këtë orë mësimi trajtohen nëpërmjet shembujve tre mënyra të posaçme për gjetjen e limitit, kur
kemi të bëjmë me formë të pacaktuar
0
0
: mënyra e thjeshtimit me (x-a), mënyra e zëvendësimit
të ndryshores, mënyra e kalimit të rrënjës nga emëruesi në numërues dhe anasjellas. Shembujt
janë të shumtë, prandaj trajtimit të materialit të ri duhet t’i kushtohet e gjithë ora e mësimit, duke
hequr dorë nga format tradicionale të kontrollit të dijes. Pas punimit të shembujve nxënësve
duhet t’u kërkohet të zgjidhin ushtrime zbatime, me punë të pavarur a me grupe.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 3.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 5/c.
8
lim
→ x
3
2
2
64
x
x


. Kemi formën e pacaktuar
0
0
(pse?)
Zgjidhje
Shkruajmë
8
2
3


x
x
8
1
+ x
. Kemi
8
lim
→ x 8
1
+ x
= (pse?)
Për të gjetur
8
lim
→ x
8
2
3


x
x
zëvendësojmë t x
3
. Kur 8 → x , 2 → t dhe anasjellas.
Atëherë
8
lim
→ x
8
2
3


x
x
=
2
lim
→ t
8
2
3


t
t
=
2
lim
→ t


=
2
lim
→ t
4
1
2
+ + t t
=
(kemi thjeshtuar me t-2).
Atëherë
8
lim
→ x
8
2
3


x
x
·
8
1
+ x
=

·

=
160
1
.
Nr. 6/b.
2
lim
π
→ x
3 sin 5 sin 2
sin 1
2
+ −

x x
x
.
Zgjidhje
Kemi formën e pacaktuar
0
0
. Zëvendësojmë sinx=t. Kur
2
π
→ x , t→1.
Atëherë marrim
1
lim
→ t
3 5 2
1
2
+ −

t t
t
.
Duke pjesëtuar 2t
2
-5t+3, sipas skemës së Hornerit, marrim 2t
2
-5t+3=(t-1)(2t-3).
152 / Matematika 11
Kreu 6
Prandaj marrim
1
lim
→ t


=
1
lim
→ t
3 2
1


t
=1.
6.19 Format e pacaktuara (vazhdim)

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Funksionet trigonometrike. Forma e pacaktuar ∞ ⋅ 0 .
b) Veti.
0
lim
→ x

=k;
0
lim
→ x
x
tgx
=1;
0
lim
→ x
2
cos 1
x
x −
=
2
1
.
c) Metoda. Përdorimi i
0
lim
→ x
x
x sin
=1 për gjetjen e limiteve të funksioneve trigonometrikë.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë për funksione trigonometrikë nëse kemi të bëjmë me format e pacaktuara
0
0

apo 0 · ∞.
• Të riprodhojnë vërtetimet për
0
lim
→ x

=k;
0
lim
→ x
2
cos 1
x
x −
=
2
1
.
• Të përdorin këto përfundime për gjetjen e limiteve të funksioneve trigonometrike në raste
të thjeshta të formave të pacaktuara
0
0
apo ∞ ⋅ 0 .
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi të zhvillohet me libër hapur, duke ndjekur ecurinë metodike të propozuar në tekst.
T’u vihet në dukje nxënësve se detyrimisht kur kërkohet një limit funksioni, duhet kontrolluar
fllimisht nëse kemi të bëjmë apo jo me një formë të pacaktuar.
Limitet e
x
x sin
, ,
2
cos 1
x
x −
,
x
tgx
kur x→0 duhen konsideruar si rezultate të teorisë e
duhen fksuar në kujtesë për t’u përdorur në zbatime të tjera.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ato me numrat 1, 2, 3.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 4/a.
0
lim
→ x
x x
x x
sin
2 sin
+
+
. Kemi formën e pacaktuar
0
0
.
Duke pjesëtuar tek shprehja
x x
x x
sin
2 sin
+
+
numëruesin dhe emëruesin me x, marrim
x
x
x
x
sin
1
2 sin
1
+
+
.
153
LIBËR PËR MËSUESIT
Meqenëse
0
lim
→ x
(
,
\
,
(
j
+
x
x 2 sin
1 =1+2=3 dhe
0
lim
→ x
(
,
\
,
(
j
+
x
x sin
1 =1+1=2, kemi
0
lim
→ x
x
x
x
x
sin
1
2 sin
1
+
+
=
2
3
.
Nr. 4/b.
0
lim
→ x
3
sin
x
x tgx −
. Kemi
3
sin
x
x tgx −
=
3
sin
sin
cos
x
x
x
x

=
3
sin sin cos
cos
x x x
x
x

=
=
x x
x x
cos
) cos 1 ( sin
3

=
x
x sin
·
2
cos 1
x
x −
·
x cos
1
.
Kemi
0
lim
→ x
x
x sin
=1;
0
lim
→ x
2
cos 1
x
x −
=
2
1
;
0
lim
→ x
x cos
1
=
0 cos
1
=1, prandaj del
0
lim
→ x
3
sin
x
x tgx −
=1·
2
1
·1=
2
1
.
Nr. 5/b.
0
lim
→ x
2
2 cos 1
x
x −
. Kemi 1-cos2x=2sin
2
x.
Prandaj
0
lim
→ x
2
2 cos 1
x
x −
=
0
lim
→ x
2
2
2
sin
x
x
= =2
0
lim
→ x
x
x sin
·
x
x sin
=2.1·1=2.
Nr. 6/a.
0
lim
→ x
2
3 cos 5 cos
x
x x −
. Kemi cos5x-cos3x=-2sin4x·sinx.
Prandaj
0
lim
→ x
2
3 cos 5 cos
x
x x −
=
0
lim
→ x
2
sin 4 sin 2
x
x x −
= =-2
0
lim
→ x
x
x 4 sin
·
x
x sin
=-2·4·1=-8.
Nr. 7/a.
4
lim
π
→ x
x x
x
sin cos
2 cos

=
4
lim
π
→ x
x x
x x
sin cos
sin cos
2 2


==
4
lim
π
→ x
(cosx+sinx)=
4
cos
π
+
4
sin
π
= 2 .
Nr. 7/b.
2
lim
π
→ x
x
x
2
3
cos
sin 1−
=
2
lim
π
→ x
=
=
2
lim
π
→ x
x
x x
sin 1
sin sin 1
2
+
+ +
=
2
sin 1
2
sin
2
sin 1
2
π
π π
+
+ +
=
1 1
1 1 1
+
+ +
=
2
3
.
154 / Matematika 11
Kreu 6
6.20 Format e pacaktuara (vazhdim)

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Funksioni p.m.m. Format e pacaktuara


dhe ∞ − ∞ .
b) Veti. Limiti i polinomit kur x →± ∞ është sa limiti i monomit me fuqi më të lartë.
c) Metoda. Kalimi i rrënjës nga emëruesi në numërues; thjeshtimi me fuqinë më të lartë të x.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë rastet e thjeshta kur kemi forma të pacaktuara


apo
∞ − ∞
.
• Të përdorin për zhdukjen e papërcaktueshmërisë sipas rastit, pjesëtimin me fuqinë më të
lartë të x, shumëzimin me të konjuguarën.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi të zhvillohet me libër hapur, duke ndjekur ecurinë metodike që propozohet në tekst.
Nxënësit duhet të vihen të punojnë të pavarur a me grupe për zgjidhjen e ushtrimeve të vendosura
në materialin teorik pas shembujve.
Kujdes duhet treguar për rastin kur x→-∞. Në këtë rast
2
x =|x|=-x (sepse x<0).
Si ushtrime të nivelit minimal do të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 4, 7, 8.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 5/b.
x x x
x
7
3 1
2
+ −

. Kemi formën e pacaktuar


.
Pjesëtojmë numëruesin dhe emëruesin me x, duke pasur parasysh se x=-
2
x (sepse x<0).
x x x
x
7
3 1
2
+ −

=
2
1 3
7
x
x
x x x
x

− +
=
2
2
3
1
7
1
x
x x
x

+
+
=
2
2
3
1
7
1
x
x x
x

+
+
=
3
1
7
1 1
x
x

+ +
.
Kemi

(
,
\
,
(
j

x
3
1 =1 dhe

(
(
,
\
,
,
(
j
+ +
x
7
1 1 = 1 1+ =2.
Prandaj

x x x
x
7
3 1
2
+ −

=
2
1
.
Nr. 9/a.

2
1
1 cos x
x
j \

, (
( ,
. Kemi formën e pacaktuar ∞ ⋅ 0 .
Bëjmë zëvendësimin t
x

1
. Kur x→+∞, 0 → t .
Marrim
0
lim
→ t
2
1
(
,
\
,
(
j
t
(1-cost)=
0
lim
→ t
2
1 cost
t

=
2
1
.
155
LIBËR PËR MËSUESIT
6.21 Ushtrime për përpunimin e njohurive
Mësimi synon përforcimin e njohurive dhe zhvillimin e aftësive të ftuara nga nxënësit në
mësimet 6.11-6.20. Rekomandohet që të punohet me libër hapur, duke kombinuar zgjidhjen e
ushtrimeve nga nxënësit në banka, me punë të pavarur a me grupe, me zgjidhjen e ushtrimeve të
tjera nga nxënës të ndryshëm në tabelë.
Secili nga këto ushtrime të analizohet e diskutohet me të gjithë klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1; 4; 5; 6; 8/a, b; 10/a, b, c; 14; 15/b.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 3. Të gjendet
1
lim
→ x
1
1
3


x
x
në dy mënyra.
Zgjidhje
Mënyra I. Bëjmë zëvendësimin t x
3
. Kur 1 → x , 1 → t .
Kemi
1
lim
→ x
1
1
3


x
x
=
1
lim
→ t
1
1
3


t
t
=
=
1
lim
→ t


=
1
lim
→ t
1
1
2
+ + t t
=
3
1
.
Mënyra II.
1
lim
→ x
1
1
3


x
x
=
1
lim
→ x
3 2 3 3
3 2 3
( 1)( 1)
( 1)( 1)
x x x
x x x
− + +
− + +
=
=
1
lim
→ x


=
1
lim
→ x
3 2 3
1
1 x x + +
=
3
1
.
Nr. 10/d.
0
lim
→ x
x
x x 4 sin −
=
0
lim
→ x
(
,
\
,
(
j

x
x
x
x 4 sin
=1-4=-3.
Nr. 12/a.
a x→
lim
a x
a x

− cos cos
=
a x→
lim
2sin sin
2 2
x a x a
x a
− +


.
Zëvendësojmë x-a=t. Kur a x → , 0 → t dhe anasjellas.
Marrim
0
lim
→ t
2sin sin( )
2 2
t t
a
t
− +
=-2
0
lim
→ t
sin
2
t
t
0
lim
→ t
(
,
\
,
(
j
+
2
sin
t
a = =-2·
2
1
· sina=-sina.
Nr. 12/b.
1
lim
→ x
x
x
− 1
sinπ
. Zëvendësojmë 1-x=t (x=1-t).
156 / Matematika 11
Kreu 6
Kur 1 → x , 0 → t dhe anasjellas. Marrim
0
lim
→ t
t
t
+
− ) 1 ( sinπ
=
0
lim
→ t
t
t
+
− ) sin( π π
=
=
0
lim
→ t
t
t
+
+ π sin
=π .
6.22 Përsëritje
Mësuesi paraprakisht duhet t’u ketë dhënë si detyrë nxënësve të bëjnë përmbledhjen e njohurive
teorike kryesore të kapitullit (përkufzime, teorema, veti). Ky është një kusht e premisë për një
organizim efektiv të kësaj ore mësimi.
Mësimi të zhvillohet me libër hapur, duke kombinuar zgjidhjen nga nxënësit në banka, me punë
të pavarur a me grupe, të disa ushtrimeve të tekstit, me zgjidhjen në tabelë të disa ushtrimeve të
tjera nga nxënës të ndryshëm.
Çdo ushtrim që jepet për zgjidhje duhet të analizohet e diskutohet me klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1; 2; 3/a; 5/a, b; 6; 9; 10; 11/a,b,c;
12; 13.
Ushtrime të zgjidhura
Nr. 8. Është dhënë funksioni y=
6
3
− x
x
n
.
a) Të përcaktohet n që grafku të kalojë nga pika A(2; 4).
b) Të gjendet asimptota horizontale e grafkut.
Zgjidhje
a) Duhet e mjafton të ketë vend barazimi 4=
6 8
2

n
, d.m.th. 8 2
n

3
2 2
n
⇔ n=3.
b) Kemi
6
3
3
− x
x
=1. Pra drejtëza y=1 është asimptotë horizontale e grafkut, si kur
x→+∞, ashtu edhe kur x→-∞.
2.
a) Sa raste paraqiten për
a x→
lim
a x
x

− 4
2
?
Zgjidhje
Nëse a është rrënjë e trinomit (x
2
-4) (d.m.th. a=2 ose a=-2) kemi të bëjmë me formë të pacaktuar
0
0
. Limiti është 4 kur a=2 dhe –4 kur a=-2.
Nëse
¦
¦
¦
− ≠

2
2
a
a
kemi prodhim të një funksioni, që ka limit të ndryshëm nga zero me një p.m.m.
157
LIBËR PËR MËSUESIT
Funksioni është p.m.m.
Nr. 18/b. Të gjendet
0
lim
→ x
3
cos 1
cos 1
x
x


.
Zgjidhje
Duke shënuar cosx=t, kemi që kur x→0, t→1.
Marrim
1
lim
→ t 1
1
3


t
t
=
1
lim
→ t
2
( 1)( 1)
1
t t t
t
− + +

=3.
Mënyra II. Bëjmë direkt thjeshtimin
1 cos
1 cos
3


x
x
=cos
2
x+cosx+1.
Përmbledhje për kreun “Limitet”
• Themi që f(x)= +∞, nëse për çdo numër të dhënë M >0 ekziston një x
0
i tillë që për
x>x
0
të kemi f(x)>M.


n
x =

n
x = ∞ + .
Për a>1 kemi

a
x
= ∞ + dhe

.
• Nëse për x≥a kemi ) ( ) ( x f x g ≥ dhe

, atëherë edhe

.
• Nëse

dhe

∞ + ) (x g , atëherë

,
) ( ) ( x g x f ⋅ = ∞ + dhe

) (x f k ⋅ = ∞ + (k>0).
• Themi që

) (x f = ∞ − , nëse


= ∞ + .
• Themi që

f(x)=0, nëse për çdo 0 > ε të dhënë, ekziston një numër pozitiv M i tillë që
për x>M të kemi ε < | ) ( | x f .


n
x
1
=

n
x
1
=0.
• Limiti i polinomit, kur x→+∞ është i barabartë me limitin e monomit të tij që ka fuqinë më të
lartë.
• Themi që

l ) (x f , nëse

] ) ( [ l − x f =0.
• Për të shqyrtuar limitin e funksionit y=f(x) kur x→-∞, shqyrtojmë limitin e funksionit y=f(-x)
kur x→+∞.
158 / Matematika 11
Kreu 6
• Drejtëza d quhet asimptotë e vijës l në një drejtim të caktuar, nëse largesa e pikës M e vijës nga
drejtëza shkon në zero, kur pika M largohet pambarimisht mbi vijën l në këtë drejtim.
• Nëse

l ) (x f , atëherë drejtëza y= l është asimptotë horizontale e grafkut të funksionit
f kur x→+∞.
• Limiti i funksionit racional thyesor, kur x→+∞ (x→-∞) është i barabartë me limitin e raportit
të monomeve me fuqi më të lartë të x në numërues dhe në emërues.
• Themi që
0
lim
→ x
f(x)=0, nëse për çdo numër ε>0 të dhënë, gjejmë një r>0 të tillë që për
) , ( r r x − ∈ ( 0 ≠ x ) të kemi ε < | ) ( | x f .

0
lim
→ x
x
n
=0;
0
lim
→ x
n
x =0.
• Themi që
a x→
lim f(x)=0, nëse për çdo 0 > ε të dhënë, ekziston një r>0 që për [ , ] r a r a x + − ∈
( a x ≠ ) të kemi ε < | ) ( | x f . Në këtë rast funksioni quhet p.m.v. kur x→a.

a x→
lim 0=0;
a x→
lim
n
a x ) ( − =0 ( N n ∈ ).
• Shuma dhe prodhimi i dy funksioneve p.m.v kur a x → është p.m.v kur a x → . Prodhimi i
një p.m.v. me një funksion që ka limit kur a x → është p.m.v kur a x → .
Nëse për a x ≠ nga një interval ]a-r, a+r[ kemi ) ( ) ( ) ( x h x g x f ≤ ≤ dhe
a x→
lim f(x)=
a x→
lim h(x)=0, atëherë edhe
a x→
lim g(x)=0 (Teorema e dy policëve).
• Themi që
a x→
lim l ) (x f , nëse për çdo 0 > ε të dhënë ekziston një r>0 e tillë që për a x ≠
nga ]a-r, a+r[, kemi ε < − | ) ( | l x f .
• Që
a x→
lim l ) (x f duhet e mjafton që
a x→
lim 0 ] ) ( [ − l x f , d.m.th. funksioni l − f të jetë
p.m.v. kur a x → .

a x→
lim c=c;
a x→
lim x=a.
• Nëse funksionet f
1
, f
2
kanë limite
2 1
, l l kur a x → , atëherë:
a x→
lim [f
1
(x)+f
2
(x)]=
2 1
l l + ;
a x→
lim f
1
(x)·f
2
(x)=
2 1
l l ⋅ ;
a x→
lim
) (
) (
2
1
x f
x f
=
2
1
l
l
(kur 0
2
≠ l );
159
LIBËR PËR MËSUESIT
a x→
lim

=
n
1
l ( N n ∈ );
a x→
lim [c·f
1
(x)]=
1
l ⋅ c .
• Nëse P(x) është polinom me ndryshore x, atëherë
a x→
lim P(x)=P(a).
• Nëse
) (
) (
x Q
x P
është shprehje thyesore racionale, atëherë
a x→
lim
) (
) (
x Q
x P
=
) (
) (
a Q
a P
(kur 0 ) ( ≠ a Q ).
• Nëse f është një funksion i zakonshëm dhe a është një numër që ndodhet në bashkësinë e
përcaktimit të f, atëherë funksioni f ka limit kur x→a dhe ky limit është sa vlera f(a).
• Funksioni f quhet pambarimisht i madh (p.m.m.) kur x→a, nëse funksioni
f
1
është p.m.v kur
x→a. Shënohet
a x→
lim
f(x)=∞.
• Prodhimi i dy funksioneve p.m.m. kur x→a është p.m.m. kur x→a.
• Prodhimi i një funksioni që ka limit të ndryshëm nga zero kur x→a, me një p.m.m. kur x→a,
është p.m.m. kur x→a.
• Shuma e një funksioni që ka limit kur x→a, me një funksion p.m.m. kur x→a, është funksion
p.m.m. kur x→a.
• Shuma e disa funksioneve p.m.m. me të njëjtën shenjë, kur x→a është p.m.m. me po atë shenjë
kur x→a.
• Nëse
a x→
lim ∞ ) (x f , atëherë drejtëza x=a është asimptotë vertikale e grafkut të funksionit
y=f(x).
Për funksionin racional thyesor y=
) (
) (
x Q
x P
, që drejtëza x=a të jetë asimptotë vertikale e grafkut
duhet që Q(a)=0.

0
lim
→ x
x
x sin
=1;
0
lim
→ x x
tgx
=1;
0
lim
→ x
=a;
0
lim
→ x 2
1 cos 1
2


x
x
.
160 / Matematika 11
Kreu 7
KREU 7
7.1 Parimi i mbledhjes. Parimi i shumëzimit

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Çifti i radhitur. Prodhimi kartezian i dy bashkësive. Sistemi i radhitur i
elementëve nga një bashkësi.
b) Veti. Parimi i mbledhjes, bazuar në n(A∪B)=n(A)+n(B) kur A∩B=Φ.
Parimi i shumëzimit, bazuar në n(AxB)=n(A)·n(B).
c) Metoda. Përdorimi i bashkësive.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të formulojnë parimin e mbledhjes dhe atë të shumëzimit.
• Të bëjnë argumentimin për bazimin e tyre.
• Të zbatojnë parimin e mbledhjes dhe atë të shumëzimit në situata të thjeshta reale.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Rekomandohet që mësuesi t’u japë detyrë nxënësve të përsërisin paraprakisht njohuritë e
trajtuara në klasat e mëparshme për A∩B, A∪B, AXB dhe formulat për n(A∩B), n(AxB).
Në formulimin e parimit të mbledhjes dhe të atij të shumëzimit të arrihet nëpërmjet shqyrtimit
të shembujve të zgjidhur, a gjysmë të zgjidhur, që synojnë formimin e hamendjes së duhur. Kjo
përforcohet më tej nëpërmjet ushtrimeve, për të arritur në përfundimet përgjithësuese.
Më tej kalohet në zgjidhjen e ushtrimeve të tjera me karakter zbatues në situata të larmishme,
nëpërmjet punës së pavarur a me grupe të nxënësve në klasë.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 3, 4, 5, 7/a.
Ushtrime plotësuese
1. Të caktohet numri i elementëve të AxB dhe të jepet me emërtim BxA, nëse A={a, b} dhe
B={1, 2, 3, 4}.
2. Sa numra dyshifrorë mund të formohen? Po numra treshifrorë?
3. a) Sa numra dyshifrorë çift mund të formohen?
b) Sa numra dyshifrorë mund të formohen me shifrat {6, 7, 8}?
4. Një fabrikë tekstili prodhon disa variante basme, nga 5 lloje endje, secila në tre vizatime të
mundshme. Sa variante basmash mund të prodhohen?
5. Një fener sinjalesh e ka të ndarë pjesën që ndriçohet në 2 zona; në secilën zonë mund të vendoset
llambë ndriçimi e bardhë, e kuqe, blu e verdhë. Sa sinjale të ndryshme mund të formohen?
6. Një nxënës mban mend shifrën e parë të përgjigjes së një ushtrimi, që është një numër dyshifror.
161
LIBËR PËR MËSUESIT
Midis sa numrave të ndryshëm është përgjigjja e saktë?
7. Sa dokumente të ndryshëm mund të emërtohen me dy shenja, ku njëra ose të dyja shenjat janë
zanore të alfabetit shqip dhe shenja tjetër, nëse s’është zanore, është shifër e sistemit dhjetor.
7.2 Përkëmbimet

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Faktoriali. Përkëmbimet e një bashkësie me n elementë.
b) Veti. Numri i përkëmbimeve të një bashkësie me n elementë është n!.
c) Metoda. Kombinimi i induksionit me deduksionin.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të njehsojnë n! për vlera të dhëna të n.
• Të formulojnë përkufzimin e përkëmbimit.
• Të dallojnë në situata praktike, nëse bëhet fjalë për sisteme të radhitura elementësh, që janë
përkëmbime.
• Të përdorin skemën njehsuese me kutiza, për të gjetur përkëmbime të një bashkësie konkrete,
që kënaqin një kusht plotësues.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësimi mund të zhvillohet me libër hapur. Mësuesi duhet të organizojë me nxënësit diskutimin
e shembujve të zgjidhur, punën për plotësimin e shembujve gjysmë të zgjidhur dhe zgjidhjen
e ushtrimeve të tekstit. E gjithë kjo të synojë që me rrugë induktive të arrihet në nxjerrjen e
përfundimit përgjithësues. Më tej kalohet në shqyrtimin e situatave të larmishme praktike, duke
flluar nga ato më të thjeshtat. Në praktikë rrallë kërkohet numri i sistemeve të radhitur të gjithë
elementëve të një bashkësie, pa ndonjë kusht plotësues. Prandaj nxënësit duhet të ushtrohen në
përballimin e situatave të tilla. E rëndësishme për zbatimet është skema njehsuese me kutiza, që
plotësohet sipas situatës konkrete.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 3, 4, 5, 6.
Ushtrime plotësuese
1. Sa përkëmbime të shkronjave të fjalës FIER mbarojnë me zanore?
2. Sa përkëmbime të bashkësisë {1, 2, 3, 4, 5} mund të shkruhen si numra pesëshifrorë tek?
3. a) Gjashtë nxënës vendosen në një rresht. Në sa mënyra të ndryshme mund të vendosen?
b) Një punëtor vajis tre makina. Në sa mënyra të ndryshme mund të kryejë radhën e vajisjes së
tyre?
4. a) Sa numra treshifrorë formohen me shifrat 1, 2, 3, 4, 5 (pa përsëritje të shifrave)?
b) E njëjta kërkesë, kur përdoren shifrat 0, 1, 2, 3, 4.
5. a) Sa numra katërshifrorë të plotpjesëtueshëm me 5 mund të formohen me shifrat 3, 4, 5, 6?
(pa përsëritje shifrash).
b) Sa numra treshifrorë çift, pa përsëritje të shifrave, formohen me shifrat 1, 2, 3?
162 / Matematika 11
Kreu 7
6. Sa numra të plotpjesëtueshëm me 5, pa përsëritje të shifrave, mund të formohen me numrat
1, 2, 3, 4, 5, 6?
7. Sa përkëmbime të shkronjave të fjalës VLORA kanë bashkëtingëllore në vendin e parë dhe
të dytë?
7.3 Dispozicionet

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Dispozicionet. Dispozicionet me përsëritje.
b) Veti. Formula D
n,k
=n(n-1)(n-2)···(n-k+1).
c) Metoda. Skema njehsuese me kutiza.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të njehsojnë D
n,k
sipas formulës përkatëse, për vlera të dhëna të n dhe k.
• Të dallojnë në situata të thjeshta praktike nëse kemi të bëjmë me dispozicione.
• Të përdorin skemën njehsuese me kutiza për të gjetur, në raste të thjeshta praktike, numrin
e sistemeve të radhitur me k elementë, me përsëritje, nga n elementë të dhënë gjithsej.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Për shtjellimin e materialit të ndiqet ecuria metodike e propozuar në tekst. Për të dalë në kuptimin
e dispozicionit si një sistem i radhitur k elementësh, të ndryshëm nga n të dhënë gjithsej, të
diskutohen të dy shembujt.
Formula për D
n,k
nxirret me arsyetim, në fllim për një rast të veçantë e më pas bëhet vërtetimi
i saj për rastin e përgjithshëm. Riprodhimi i këtij vërtetimi të kërkohet vetëm nga nxënësit e
mirë. Është me rëndësi shqyrtimi i shembujve (e më pas zgjidhja e ushtrimeve) nga situata
praktike, ku kërkohet numri i sistemeve të radhitur, ku ka përsëritje të elementëve. Zgjidhja e
tyre bëhet me anë të skemës njehsuese me plotësim kutizash; nxënësit duhet të ushtrohen në
mënyrë të mjaftueshme në përdorimin e saj. Të shqyrtohen edhe shembuj, ku plotësimi i skemës
nuk fllon nga kutiza e parë (shpesh p.sh. ka kërkesa plotësuese për elementin e fundit të sistemit
të radhitur, prandaj duhet nisur nga plotësimi i kutizës së fundit).
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 4, 6, 8.
Ushtrime plotësuese
1. Në sa mënyra të ndryshme mund të kryejmë një radhitje saksish në 4 dritare, kur kemi 6 saksi
dhe në çdo dritare mund të vendoset vetëm nga një saksi.
2. Në një të diel organizohen tre ndeshje sportive jo njëkohësisht. Agimi ka në program të ndjekë
dy prej tyre. Sa variante zgjidhjesh ka ai?
3. Sa numra me katër shifra mund të formohen, duke i përdorur të gjitha shifrat pa i përsëritur?
4. Sa numra tek me katër shifra mund të formohen duke përdorur të gjitha shifrat, pa
përsëritje?
5. Sa numra çift me tre shifra mund të formohen, duke përdorur shifrat 1, 2, 3, 4, 5 me kushtin
163
LIBËR PËR MËSUESIT
që asnjë shifër të mos përsëritet?
6. Sa numra më të vegjël se 8000 formohen me shifrat 3, 5, 6, 7.
7. Vërtetoni që:
a)
3 , 5 4 , 6
6 D D ⋅ ; b)
3 , 1 4 , −

n n
D n D ; c)
3 , 4 , n n
D D − =
3 ,
) 4 (
n
D n − .
7.4 Kombinacionet

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Nënbashkësia. Kombinacione të n elementëve të marrë k në një herë.
b) Veti. Formula C
n,k
=
!
,
k
D
k n
.
c) Metoda. Gjetja e numrit të nënbashkësive të një bashkësie.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të njehsojnë C
n,k
për vlera konkrete të n, k.
• Të dallojnë kombinacionin si nënbashkësi të një bashkësie.
• Të dallojnë në situata praktike, kur kërkohet numri i grupeve të elementëve të një bashkësie
pa i dhënë rëndësi radhitjes, që kemi të bëjmë me kombinacione.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Synimi kryesor i mësuesit duhet të jetë dallimi qartas, nga nxënësit i grupimeve (sistemeve)
të radhitura të elementëve nga një bashkësi (me apo pa përsëritje elementësh) prej grupimeve
të krijuara nga kjo bashkësi elementësh, pa i dhënë rëndësi radhitjes. Pikërisht, këta të fundit
janë kombinacione. Shtjellimi i mësimit të fllojë pikërisht me shqyrtimin e dy situatave të tilla.
Pastaj të jepet përkufzimi i kombinacionit. Më tej të shqyrtohen disa situata të thjeshta praktike,
ku kemi të bëjmë me kombinacione. Formula për numrin e kombinacioneve të nxirret për një
rast konkret, duke bërë krahasimin me numrin e dispozicioneve, siç është bërë në tekst.
Pasi jepet formula në trajtën e përgjithshme C
n,k
=
!
,
k
D
k n
të kalohet në shqyrtim situatash të
larmishme me kombinacione, nga matematika (përfshirë situata gjeometrike) dhe praktika.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 3, 4, 5/a.
Ushtrime plotësuese
1. Sa grupe pune prej katër vetash mund të krijohen në një klasë që ka 20 nxënës.
2. Gjashtë pika ndodhen në një rreth. Sa korda formohen duke i bashkuar ato dy nga dy? Po
vektorë?
3. Pesë pika ndodhen në një rreth. Sa trekëndësha të brendashkruar rrethit, me kulme në këto
pika, mund të formohen?
4. Sa është numri i diagonaleve të një pesëkëndëshi të mysët? Të një gjashtëkëndëshi të mysët?
164 / Matematika 11
Kreu 7
5. Do të kontrollohen 5 llamba në një parti prej 100 llambash, që ndodhen në magazinë. Në sa
mënyra të ndryshme mund të bëhet kontrolli?
6. Një nxënës do të fusë në çantën e vet 3 prej 7 fetoreve që ka. Në sa mënyra të ndryshme mund
të mbushet çanta?
7. Një nxënës zgjedh dy bileta teatri nga një bllok me 100 bileta. Në sa mënyra të ndryshme
mund ta bëjë ai zgjedhjen?
7.5 Ushtrime
Mësuesi t’u japë si detyrë paraprake nxënësve, shqyrtimin me punë të pavarur të tre shembujve
të zgjidhur në tekst, në hyrje të materialit.
Në klasë mund të diskutohet një situatë praktike e ngjashme me atë të shembullit 1, ku të kemi
të bëjmë me gjetjen e numrit të kombinacioneve me grupe.
Për përpunim të njohurive e zhvillim të mëtejshëm të aftësive të nxënësve, mësuesi më tej të
kombinojë punën (e pavarur a me grupe) të nxënësve në banka, për zgjidhjen e disa ushtrimeve
nga ato të tekstit, me zgjidhjen në tabelë, nga nxënës të ndryshëm të disa ushtrimeve të tjera.
Si ushtrime të nivelit minimal, të përshtatshme për punën e nxënësve në banka, të konsiderohen
ata me numrat 1, 3, 4.
Ushtrime plotësuese
1. Një klasë ka 15 vajza dhe 10 djem. Në sa mënyra të ndryshme mund të zgjidhet këshilli i
klasës, që të përmbajë 2 vajza dhe 1 djalë?
2. Kemi 5 sfera të kuqe dhe 4 të bardha. Në sa mënyra të ndryshme mund të krijojmë një grup
me katër sfera, dy të kuqe dhe dy të bardha?
3. Kemi 3 trëndafla dhe 5 zambakë. Në sa mënyra të ndryshme mund të krijohet një tufë lulesh,
që të ketë 2 trëndafla dhe 1 zambak.
4. Në testin e matematikës do të jepen 9 ushtrime. Katër prej tyre do të zgjidhen ndër 20 ushtrime
gjeometrie dhe 5 të tjerat ndër 30 ushtrime algjebre. Në sa mënyra të ndryshme mund të hartohet testi?
5. Grupi artistik i shkollës përgatit një koncert me 3 valle (ndër 10 që njeh) dhe 5 këngë (ndër 15
që njeh). Në sa mënyra të ndryshme mund të hartohet repertori i koncertit?
7.6 Probabiliteti

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Barasmundësia e rezultateve të një prove. Hapësira e ?. Ngjarja. Probabiliteti i
ngjarjes. Ngjarja e sigurt, e pamundur, e kundërt.
b) Veti. Formulat P(A)=
( )
( )
n A
n H
, ) ( A P = ) ( 1 A P − .
c) Metoda. Përdorimi i kombinatorikës. Pema.
165
LIBËR PËR MËSUESIT
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë barasmundësinë e rezultateve të një prove.
• Të njehsojnë, në raste të thjeshta duke përdorur kombinatorikën, n(H) dhe n(A).
• Të njehsojnë mbi këtë bazë P(A).
• Të dallojnë në situata praktike ngjarjen e sigurt, ngjarjen e pamundur.
• Të dallojnë në situata praktike të thjeshta të kundërtën e një ngjarjeje dhe të zbatojnë
formulën ) ( 1 ) ( A P A P − .
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Vendin kryesor këtu e zënë njohuritë e trajtuara në klasën X, prandaj mësuesi paraprakisht t’u
vërë si detyrë nxënësve të përsërisin njohuritë probabilitare të kësaj klase. Mësimi mund të
zhvillohet me libër hapur, duke ia kushtuar gjithë orën e mësimit punës me materialin mësimor
të tekstit.
Mësuesi mund të kërkojë që nxënësit në klasë të lexojnë në libër sintezën e shkurtër teorike
dhe shembujt 1, 2. Të trajtohet hollësisht, duke u diskutuar me nxënësit, shembulli 3. Këtu të
kërkohet krahasimi i dy mënyrave të ndryshme të zgjidhjes.
Më pas të kalohet në trajtimin e disa ushtrimeve të pazgjidhura të tekstit, duke organizuar punën
e pavarur a me grupe të nxënësve, me kalim gradual nga zbatimet e thjeshta, por të larmishme
praktike, në ato komplekset.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 3, 6, 8.
Ushtrime plotësuese
1. Në një qese janë tri sfera të kuqe dhe 5 të bardha. Sa është probabiliteti i ngjarjes që, në dy
sfera të nxjerra njëherësh nga qesja, të jenë të dyja të kuqe?
2. Në një parti 100 llambash, 5 janë me defekt. Zgjedhim rastësisht një llambë. Sa është
probabiliteti i ngjarjes që ajo të jetë pa defekt?
3. Klasa ka 30 nxënës, të ulur në tre kolona bankash, nga një djalë e një vajzë në çdo bankë.
Mësuesi do të pyesë rastësisht një nxënës.
a) Sa është probabiliteti i ngjarjes që ky të jetë djalë nga kolona e parë?
b) Sa është probabiliteti i ngjarjes që kjo të jetë vajzë nga bankat e para?
c) Sa është probabiliteti i ngjarjes që të pyeteni ju?
4. Tezat e provimit me gojë janë shënuar me numra, nga 1 deri në 35. Tërhiqet rastësisht një tezë.
Sa është probabiliteti i ngjarjes që numri i saj të jetë i thjeshtë?
5. Në një çantë ndodhen 10 sfera, nga të cilat 3 janë të biruara. Nxirren rastësisht 3 sfera njëherësh.
Sa është probabiliteti i ngjarjes që të jenë të trija të biruara?
6. Në mbjelljen e fdanëve, në çdo dhjetëshe një fdan nuk zë. Sa është probabiliteti i ngjarjes që,
kur zgjidhen rastësisht 7 fdanë, të zënë që të gjithë.
7. Hidhen njëherësh 2 zare, në faqet e të cilëve janë shënuar shifrat nga 1 në 6. Sa është
probabiliteti i ngjarjes që numri që shfaqet nga hedhja të jetë i plotpjesëtueshëm me 3?
166 / Matematika 11
Kreu 7
7.7 Probabiliteti i bashkimit të ngjarjeve

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Prerja e ngjarjeve. Bashkimi i ngjarjeve. Ngjarje të papajtueshme.
b) Veti. Formulat P(A∪B) = P(A)+P(B)-P(A∩B);
P(A∪B) = P(A)+P(B), kur A dhe B janë të papajtueshme.
c) Metoda. Përdorimi i koncepteve e metodave bashkësiore.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të dallojnë në situata të thjeshta praktike prerjen e dy ngjarjeve.
• Të dallojnë në situata të thjeshta praktike dy ngjarje të papajtueshme.
• Të dallojnë në situata të thjeshta praktike bashkimin e dy ngjarjeve.
• Të zbatojnë për ngjarjet e papajtueshme formulën
P(A∪B)=P(A)+P(B).
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Këtu kemi të bëjmë kryesisht me rimarrjen dhe thellimin e disa njohurive të trajtuara në klasën
X. Prandaj rekomandohet, që mësuesi të kërkojë paraprakisht që nxënësit të përsërisin mësimet
përkatëse nga teksti i klasës X, dhe konkretisht ato mbi prerjen, bashkimin e ngjarjeve dhe
ngjarjet e papajtueshme. Mbi këtë bazë mund të organizohet një veprimtari efektive, e pavarur
a me grupe e nxënësve në orën e mësimit, gjatë shtjellimit të materialit mësimor të parashtruar
në tekst.
Ushtrimet, që në tekst janë dhënë si shembuj (të zgjidhur), është mirë të shtrohen si problema
para nxënësve e të analizohen zgjidhjet e propozuara, duke organizuar diskutime.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 3, 6/a.
Ushtrime plotësuese
1. Në një qese ndodhen 10 sfera, nga të cilat 3 të kuqe, 2 të bardha e të tjerat blu. Nxirret
rastësisht një sferë. Sa është probabiliteti i ngjarjes që ajo të jetë e bardhë ose blu?
2. Nga 10 djem e 15 vajza të klasës do të formohet këshilli i klasës prej 4 personash. Sa është
probabiliteti i ngjarjes që ky këshill të ketë më tepër se dy vajza?
3. Hidhen njëherësh dy zare. Sa është probabiliteti i ngjarjes që shuma e numrave të jetë 5 ose
të jetë 6?
4. Hidhen njëherësh dy zare. Sa është probabiliteti i ngjarjes që shuma e dy numrave të jetë 5
ose të dy numrat të jenë 4?
5. Në një klasë me 20 vajza e 15 djem, pyeten në një orë mësimi rastësisht dy nxënës. Sa është
probabiliteti i ngjarjes që të dy nxënësit të jenë djem ose të dyja vajza?
6. Hidhen njëri pas tjetrit dy zare. Sa është probabiliteti i ngjarjes që numri i formuar të jetë 5
ose të jetë numër çift?
7. Në një makinë tekstile përdoren 20 fje, nga 5 për secilën nga ngjyrat: e kuqe, e verdhë, blu,
e bardhë. Fijet janë në dy përmasa: të bardhat e të verdhat janë të shkurtuara dhe të tjerat janë të
167
LIBËR PËR MËSUESIT
gjata. Mundësia e këputjes për të gjitha fjet është e njëjtë. Sa është probabiliteti i ngjarjes që kur
këputen dy fje në makinë, ato të jenë të dyja të shkurtra ose të dyja të bardha?
7.8 Ushtrime
Synimi i mësuesit duhet të jetë përpunimi i njohurive të trajtuara dhe zhvillimi i shkathtësive
të ftuara në dy mësimet paraardhëse. Ai mund t’u vërë nxënësve si detyrë leximin paraprak në
shtëpi të dy shembujve, që janë të zgjidhur në tekst, dhe të diskutojnë në klasë, duke tërhequr
mendimet e ndryshme të nxënësve, mënyrën e zgjidhjes së tyre dhe të nxisë kërkimin e mënyrave
të tjera të zgjidhjes.
Më tej organizohet puna e pavarur a me grupe e nxënësve për të zgjidhur disa nga ushtrimet (e
pazgjidhura) të tekstit, duke e kombinuar atë me zgjidhjen në tabelë, nga nxënës të ndryshëm,
të ushtrimeve të tjera.
Secili nga ushtrimet e dhëna analizohet me të gjithë klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal, që këshillohet të jepen për t’u zgjidhur nga nxënësit në banka, të
konsiderohen ata me numrat 1; 2/a; 4; 7; 8.
Ushtrime plotësuese
1. Në 30 ditë pune të një makine, dy janë me defekt. Sa është probabiliteti i ngjarjes që në 15
ditë, të zgjedhura rastësisht, asnjëra të mos jetë me defekt?
2. Në një seri detalesh të prodhuara, 47 janë të mira dhe 3 defektoze. Nëse marrim rastësisht 5
prej tyre, sa është probabiliteti që asnjë të mos jetë me defekt?
3. Në një qese ndodhen 7 sfera të bardha dhe 3 të kuqe. Nëse nxjerrim rastësisht tri sfera, sa është
probabiliteti i ngjarjes që sferat të jenë:
a) të gjitha të kuqe; b) jo të gjitha të kuqe; c) asnjëra e kuqe?
4. Në kushtet e ushtrimit plotësues 5 të mësimit 7.7, sa është probabiliteti i ngjarjes:
a) vetëm njëri të jetë djalë; b) asnjëri të mos jetë djalë?
5. Hidhen njëherësh dy zare. Sa është probabiliteti i ngjarjes:
a) shuma e numrave të jetë 10; b) asnjë nga numrat të mos jetë 6?
6. Në kushtet e ushtrimit plotësues 7 të mësimit 7.7, sa është probabiliteti i ngjarjes që kur
këputen tri fje:
a) të jenë të tria të kuqe; b) të paktën njëra të jetë e kuqe;
c) të shumtën dy të jenë të shkurtra.
7.9 Informacioni statistikor

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Informacioni statistikor. Përqindja. Diagramat. Histogramat. Karakteristikat e
shpërndarjes.
b) Metoda. Përdorimi i grafkëve dhe i teknikës llogaritëse.
Shkathtësi
168 / Matematika 11
Kreu 7
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të sistemojnë në mënyrë të përshtatshme një informacion statistikor të dhënë.
• Të nxjerrin prej tij të dhëna për karakteristikat e shpërndarjes së një ndryshore të rastit,
diskrete a të vazhdueshme.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Ky mësim përfaqëson një rimarrje të njohurive të thjeshta për sistemimin e informacioneve
statistikore, mesataret dhe karakteristikat e shpërndarjes, të trajtuara në klasat e mëparshme.
Rekomandohet që shtjellimi i materialit të bëhet me libër hapur. Me nxënësit diskutohet për
shembujt e zgjidhur, të paraqitur në tekst dhe pastaj organizohet puna e pavarur a me grupe e
tyre për të zgjidhur ushtrime, duke analizuar rezultatet e arritura e duke u dhënë nxënësve kohë
të mjaftueshme për tu menduar, për tu shprehur dhe për tu vetëkorrigjuar. Të gjitha ushtrimet e
pazgjidhura të tekstit mund të konsiderohen të një niveli të pranueshëm për masën e nxënësve.
Ushtrime plotësuese
1. Një klasë me 30 nxënës ka 60% vajza, kurse një tjetër me 40 nxënës ka 70% vajza. Sa për qind
e numrit të nxënësve, në të dyja klasat janë vajza?
2. Në një detyrë me shkrim në një klasë me 35 nxënës u morën këto nota:
Nota 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Nr. i
nxënësve
0 0 0 0 2 7 10 5 5 3 3
Gjeni: a) Mesataren aritmetike të notës. b) Mesoren e notës.
3. Janë bërë matjet e shtatlartësive për 50 nxënës të arsimit të detyruar.
Shtatlartësia [150, 155[ [155, 160[ [160, 165[ [165, 170[ [170, 175[ [175, 180[
Nr. i
nxënësve
6 6 9 8 12 9
a) Ndërtoni histogramin. b) Gjeni mesataren aritmetike dhe mesoren.
4. Popullsia e një qyteti, sipas grup-moshave, në vitet 1990 dhe 2010, ka qënë:
Grupmosha (vjeç) [0, 10[ [10, 20[ [20, 30[ [30, 40[ [40, 50[ [50, 60[ [60, 70[ [70, 80[ [80, 90[
Nr. i personave
(në mijë) në 1990
3,8 3,9 3,8 2,7 2,5 2,0 1,5 1,1 0,8
Nr. i personave
(në mijë) në 2010
4,0 4,0 3,8 3,7 2,6 2,1 1,6 1,0 0,7
a) Vizatoni histogramat. b) Gjeni mesataren aritmetike dhe mesoren për secilin varg.
169
LIBËR PËR MËSUESIT
7.10 Analiza e të dhënave

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Shmangia mesatare katrore. Dispersioni.
b) Veti. Formulat për njehsimin σ
2
dhe σ për ndryshoren e rastit diskrete e të vazhdueshme.
c) Metoda. Përdorimi i teknikës llogaritëse.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
• Të njehsojnë σ
2
dhe σ për një ndryshore të rastit diskrete me shpërndarje të njohur të
vlerave.
• Të gjykojnë në bazë të njehsimit të dispersionit, për shpërhapjen e vlerave nga mesatarja
aritmetike.
• Të zbatojnë njohuritë në situata të thjeshta praktike.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Synimi i mësimit është rimarrja e njohurive për karakteristikat e shpërhapjes së ndryshores
së rastit diskrete, që janë trajtuar në klasën X. Për të siguruar efektivitetin e orës së mësimit,
mësuesi paraprakisht t’u vërë si detyrë nxënësve përsëritjen në shtëpi të mësimeve për shmangien
mesatare katrore dhe për dispersionin, të trajtuar në klasën X. Mbi këtë bazë mund të sigurohet
një pjesëmarrje aktive dhe e frytshme e nxënësve në mësim.
Fillimisht diskutohen me ta shembujt e zgjidhur në tekst dhe pastaj organizohet puna e pavarur
a me grupe e nxënësve në banka, për zgjidhjen e ushtrimeve të tekstit. Analizohen rezultatet e
arritura. Për një efciencë të dëshirueshme, nxënësit duhet të jenë të gjithë të pajisur me makina
llogaritëse të thjeshta.
Si ushtrime të nivelit minimal të konsiderohen ata me numrat 1, 2, 3, 5.
Ushtrime plotësuese
1. Sasia e fetoreve në çantat e 20 nxënësve të një klase jepet nga vargu
1, 1, 2, 2, 2, 2, 3, 3, 3, 3, 3, 4, 4, 4, 4, 5, 5, 5, 6, 6.
a) Gjeni mesataren aritmetike m dhe shmangien mesatare katrore σ
2
.
b) Sa për qind e popullimit ndodhet ndërmjet vlerave m-σ dhe m + σ.
2. Gjatë një detyre me shkrim me 30 nxënës të një klase, u morën këto nota:
Nota 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Nxënës 0 0 0 0 3 7 6 4 4 3 3
a) Gjeni mesataren aritmetike m dhe shmangien mesatare katrore σ
2
.
b) Sa % e kufzave të vargut ndodhen në intervalin ]m-σ, m +σ[?
3. Për ushtrimet plotësuese të mësimit 7.8 gjeni në secilin:
a) σ
2
; b) Përqindjen e kufzave të vargut që ndodhen në ]m-σ, m +σ[ .
170 / Matematika 11
Kreu 7
7.11 Ushtrime për kreun
Mësuesi duhet të ketë si synim përpunimin e njohurive dhe zhvillimin e aftësive të ftuara gjatë
trajtimit të kreut. Për këtë qëllim, ai të kombinojë punën e pavarur a me grupe të nxënësve në
banka për zgjidhjen e disa prej ushtrimeve të tekstit, me punën në tabelë të disa nxënësve të
ndryshëm, të zgjidhin të tjera ushtrime.
Secili nga ushtrimet dhënë për zgjidhje (në bankë a në tabelë) duhet të analizohet e të diskutohet
me klasën.
Si ushtrime të nivelit minimal, të përshtatshme për t’u zgjidhur nga nxënësit në banka, të
konsiderohen ata me numrat 1/a, b; 2; 3; 4; 5.
Ushtrime plotësuese
1. Hidhni një zar dhe një monedhë.
a) Njehsoni probabilitetin e ngjarjes “bien më pak se 5 pikë dhe stema”.
b) Njehsoni probabilitetin e ngjarjes “bie numër çift”.
2. Në një qese ka 8 sfera, 5 të kuqe e 3 të bardha. Nxirren rastësisht dy sfera njëherësh. Sa është
probabiliteti i ngjarjes:
a) ”Të dy sferat janë të bardha”. b) Asnjëra nga sferat nuk është e bardhë.
c) Të paktën njëra nga sferat është e bardhë.
3. Në një tavolinë ndodhen 6 lapsa shkrimi dhe 4 lapsa me ngjyra. Merren rastësisht 3 lapsa. Sa
është probabiliteti i ngjarjes që të jenë:
a) Të gjithë lapsa me ngjyra. b) Të shumtën dy lapsa me ngjyra.
4. Një klasë ka 15 djem e 20 vajza. Sa është probabiliteti që në ekipin përfaqësues të klasës, në
një konkurs (përbërë nga 7 nxënës) të jenë 3 djem e 4 vajza.
5. Kur hedhim një zar, sa është probabiliteti i ngjarjes që të bjerë:
a) Numër më i madh se 7. b) Numër shumëfsh i dyshit ose numër i thjeshtë.
6. Hidhen njëherësh dy zare. Sa është probabiliteti i ngjarjes:
a) Shuma e dy numrave të dhënë është shumëfsh i 6.
b) Shuma e dy numrave të dhënë të jetë shumëfsh i treshit ose i katrës.
7. Hidhen njëri pas tjetrit dy zare.
a) Tregoni hapësirën e rezultateve.
b) Sa është probabiliteti i ngjarjes, që diferenca e shifrave të rëna të jetë 2?
c) Sa është probabiliteti i ngjarjes, që të kemi numër dyshifror shumëfsh të gjashtës ose të
katrës.
8. Në 1000 të shtëna me një pushkë sportive, 150 prej tyre nuk godasin në qendër. Gjeni
probabilitetin që në 10 prej këtyre të shtënave, të gjitha të godasin në qendër.
171
LIBËR PËR MËSUESIT
KREU 8
MATEMATIKA DHE FINANCA NË JETËN E PËRDITSHME
Qëllimi i mësimeve të këtij kreu është njohja me disa nga operacionet fnanciare që realizohen
në veprimtarinë e përditshme. Këto mësime për herë të parë përfshihen për përdorim masiv
në të gjitha kategoritë e shkollave të mesme. Ky fakt nuk ka të bëjë me vështirësinë e aparatit
matematik për kryerjen e veprimeve. Përkundrazi në shtjellimin e njohurive të reja nuk kërkohet
aparat matematik i sofstikuar. Të gjitha teknikat realizohen me anën e veprimeve aritmetike të
njohura.
Trajtimi i njohurive të reja ka drejtim kryesisht empirik. Ato realizohen me anën e shembujve,
të cilave për lehtësi veprimesh i është dhënë karakter mësimor, në kuptimin që në shumicën e
rasteve të dhënat dhe koefcientet janë caktuar të tillë që të mos çojnë në veprime të gjata e të
ndërlikuara me të cilat operojnë bankat, gjë që do të spostonte vëmendjen nga objektivi themelor
i kreut, që është rruga dhe mënyra e llogaritjeve dhe jo aspektet njehsuese.
Kreu përfshin disa njohuri fllestare lidhur me operacionet fnanciare më të thjeshta.
Kur një kapital fnanciar shfrytëzohet, presupozohet se ai jepet borxh ose depozitohet në
bankë. Personi që jep borxh këtë kapital përfton të drejtën e një kompensimi të quajtur interes.
Përcaktimi i normave të interesit për kapitale të caktuara realizohet me marrëveshje dypalëshe.
Kontrata e përcaktuar në këtë rast (dhënia e përkohshme e kapitalit dhe kthimi më pas i tij
sipas disa kushteve të caktuara) quhet operacion fnanciar. Në këtë operacion marrin pjesë dy
subjekte: kreditori dhe debitori. Koha ndërmjet dhënies së kapitalit dhe kthimit të plotë të tij
është kohëzgjatja e operacionit fnanciar.
Është e natyrshme që interesi të varet nga shuma e kapitalit të përfshirë në operacion si dhe
kohëzgjatja e tij.
Në këtë kre, ne do të operojmë në kushte të sigurisë së plotë të operacioneve d.m.th. nuk do
të marrim në konsideratë elemente të tillë subjektivë si mosrealizimi i kontratave, mbijetesa e
personave etj.
Vëmë në dukje edhe një veçori tjetër të këtij kreu. Në qoftë se problemet trajtohen me kujdes
e pa mbingarkesë, janë interesante për nxënësit sepse në shumë raste lidhen me veprimtarinë
konkrete në familjet e tyre. Ky fakt duhet shfrytëzuar nga mësuesi, për punë grupi të pavarur e
të diferencuar duke iu dhënë nxënësve mundësinë të shprehen për detyra konkrete që hasin në
familjet e tyre
8.1 Depozitat dhe normat e interesit. Interesi i thjeshtë

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Kapitali, interesi, perioda, norma e interesit.
b) Veti. Formula e interesit të thjeshtë.
c) Metoda. Nxjerrja e formulës së interesit të thjeshtë (me induksion). Zgjidhje problemesh.
172 / Matematika 11
Kreu 8
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Nga formula e interesit të thjeshtë të veçojnë njërën të panjohur kur njihen tri të tjerat.
- Të zgjidhin problema që kanë të bëjnë me interesin e thjeshtë.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Me interesin e thjeshtë nxënësit njihen që në shkollën 9 vjeçare, kështu që mësuesi duhet ta
shfrytëzojë këtë fakt në organizimin e orës së mësimit.
Çështja e parë që duhet të diskutohet së bashku me nxënësit është ajo që depozitimi i parave në
bankë është domosdoshmëri. Arsyet për këtë janë të shumta, por mësuesi mund të ndalet vetëm
në ato që janë trajtuar në tekst. Shembujt e tekstit duhet të përvetësohen mirë nga nxënësit, gjë
që do të shërbejë për t’u orientuar më mirë në mësimet e ardhshme.
Ushtrimet e këtij kreu janë relativisht të lehtë e mund të përvetësohen nga nxënësit.
Ushtrime plotësuese
1. Për sa kohë kapitali prej 360.000 lekë, jep një interes prej 45.000 lekë me normë vjetore
interesi prej 5%?
P. [ 2,5 vjet]
2. Të gjendet norma e interesit për të cilën kapitali prej 100.000 lekë, për 81 ditë jep interesin
prej 1350 lekë.
P. [ 6%]
3. Kapitali prej 60.000 lekë, me normë interesi prej 3,5%, vendoset në bankë për 8 muaj. Sa do
të jetë ai në fund të kësaj periudhe?
P. [ 61.400 lekë]
4. Të gjendet kapitali fllestar, i cili për 15 muaj, me normë interesi vjetor prej 5%, bëhet 340.000
lekë.
P. [320.000 lekë]
5. Të gjendet perioda, për të cilën kapitali prej 200.000 lekë, me normë interesi prej 4% bëhet
204.000 lekë.
P. [ 6 muaj]
6. Sa është norma e interesit, për të cilën për 45 ditë, kapitali prej 80.000 lekë bëhet 80.700
lekë.
P. [ 7 %]
8.2 Huaja

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Huaja, kambiali.
b) Veti. Formula e shumës që merr debitori kur nga banka i akordohet borxhi prej K lekë.
c) Metoda. Zgjidhje problemesh kur kërkohet njëra nga madhësitë në varësi të madhësive
të tjera.
173
LIBËR PËR MËSUESIT
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
- Të veçojnë njërën nga të panjohurat që marrin pjesë në formulë në varësi të të tjerave.
- Të zbatojnë formulën në forma të ndryshme në varësi të të dhënave dhe kërkesave
të problemit.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Kjo orë mësime në thelb nuk ka ndryshim me orën e mëparshme. Në të dy këto raste kemi të
bëjmë me formulën e interesit të thjeshtë. Vetëm se operacioni fnanciar që kryhet në këtë rast ka
drejtim të kundërt me operacionin fnanciar të mësimit të mëparshëm. Në mësimin e mëparshëm
kreditor është klienti dhe në rastin e dytë kreditor është banka. Në këtë mënyrë, në rastin e parë
klienti përfton nga banka interesin, ndërsa në rastin e dytë, banka i mban personit interesin.
Veprimet matematike që kryhen në të dy rastet janë të njëjta.
Në varësi të nivelit të nxënësve, po ta gjykojë të arsyeshme, mësuesi mund të bëjë një interpretim
gjeometrik të formulës.
Kemi
K t r K r K r
I= t=m t ku m=
100 100 100
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
⋅ ⋅ .
Vëmë re se I është funksion linear i periodës t. Grafkisht ai paraqitet në Fig. 8.1
Fig. 8.2
t
M
1
M=K(1- )
tr
100
r
100 O
1 t
I
I= ∙ t
Kr
100
Fig. 8.1
Kemi
t r t r
M=K(1 ) K(1 p t) ku p=
100 100
⋅ ⋅
− − ⋅ . Grafkisht funksioni M paraqitet në Fig. 8.2
Ushtrime plotësuese
1. Pasi u rrit me 5% çmimi i një produkti u bë 89,25 lekë. Sa ishte çmimi në fllim?
P. [ 85 lekë]
2. Çmimi i një produkti u rrit nga 120 lekë, në 134,4 lekë. Me sa për qind u rrit çmimi?
P. [ 12%]
3. Një person mori në bankë borxhin prej 200.000 lekë me normë vjetore interesi prej 8%. Ai e
shleu këtë borxh për 5,5 vjet. Sa lekë i dha ai bankës?
P. [357.142 lekë]
4. Kapitali prej 250.000 lekë i vendosur për 8 muaj dhe kapitali prej 400.000 lekë i vendosur për
5 muaj së bashku japin interesin prej 10.000 lekë. Sa ishte norma e interesit?
P. [ 3%]
174 / Matematika 11
Kreu 8
5. Një person fut në bankë shumën prej 800.000 lekë për 9 muaj me normë interesi 4%. Sa lekë
duhet të fusë në bankë një person i dytë në mënyrë që pas 10 muajsh, me normë interesi prej 5%
të përftojë të njëjtën shumë?
P. [576.000 lekë]
8.3 Interesi i përbërë

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Interesi i përbërë; shuma e kapitalizuar; faktori i interesit (shkalla e përqindjes
së interesit).
b) Veti. Formula e interesit të përbërë dhe kapitalit përkatës.
c) Metoda. Nxjerrja e formulave përkatëse duke përdorur metodën e induksionit.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje;
- Të operojnë me formulat për K
n
dhe I
n
për të gjetur njërën të panjohur kur jepen të tjerat.
- Të bëjnë llogaritje me makinën llogaritëse.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Në rastin e kapitalit të thjeshtë, interesi mbetet vazhdimisht i ndarë nga kapitali dhe i shtohet
atij vetëm në fund të periudhës. Zakonisht ky lloj kapitalizimi përdoret për intervale të shkurtra
kohe, jo më shumë se një vit.
Kur kohëzgjatja e angazhimit është relativisht e gjatë, ajo ndahet në periudha më të shkurtra
kohore, të barabarta, ku në përfundim të secilës prej tyre llogariten interesat, të cilat i shtohen
kapitalit fllestar.
Me këtë procedurë, e cila quhet kapitalizim i përbërë, thuhet që interesat në fund të çdo periudhe
kapitalizohen.
Është e kuptueshme që në kapitalizimin e thjeshtë, kapitali frytdhënës është gjithmonë ai fllestar,
ndërkohë që në kapitalizimin e përbërë, kapitali frytdhënës shtohet në fund të çdo periudhe, si
rrjedhojë e interesave që i shtohen kapitalit.
Kapitalizimi i përbërë është vjetor ose i tërë, në qoftë se periudha është një vit, ose i fraksionuar
në qoftë se periudha është nënfsh i vitit ( gjashtëmujor, tremujor apo mujor).
Në formulat
n n
n n
r r
K K(1+ ) dhe I K[(1+ ) 1]
100 100
− marrin pjesë katër madhësi.
Rrjedhimisht kur jepen tri prej tyre, mund të gjendet e katërta..
Formula e interesit të përbërë përdoret jo vetëm në veprimet fnanciare. P.sh. ajo përdoret
veçanërisht edhe në problemet që kanë të bëjnë me ndryshimet në popullatën e një vendi.
Duhet theksuar se në rastet kur si e panjohur është n, ekuacionet që përftohen janë ekuacione
eksponenciale, të cilët mund të jenë të vështirë për t’u zgjidhur. Ndodh kështu sepse kemi të
bëjmë me numra dhjetorë të ngritur në fuqi. Praktikisht këto raste, ashtu siç është vënë në dukje
edhe në tekst, bankat operojnë me tabela të gatshme.
Mësuesi duhet të kujdeset që të evitohen shembuj veprimesh të gjatë e të ndërlikuar.
Ushtrime plotësuese
1. Kapitali prej x lekë, i vendosur me normë interesi prej 4% dhe kapitali prej y lekë, i vendosur
175
LIBËR PËR MËSUESIT
me normë interesi prej 5% për dy vjet japin së bashku interesin prej 54.498 lekë.
Kapitali prej y lekë, i vendosur me normë interesi prej 4% dhe kapitali prej x lekë, i vendosur
me normë interesi prej 5% për dy vjet japin së bashku interesin prej 54.707 lekë. Të gjenden
kapitalet x dhe y.
P. [x= 30.000 lekë; y=20.000 lekë]
2. Një person vendos në bankë shumën prej m lekë me normë vjetore interesi 8%. Pas sa vitesh
kapitali i tij do të dyfshohet?
P. [≈ 9 vjet]
3. Bankës i kemi hua shumën prej 2000 euro, e cila duhet kthyer pas tri vitesh me normë interesi
prej 4%. Në qoftë se këtë borxh do ia kthejmë menjëherë, sa lekë duhet t’ japim bankës?
P. [1778 euro]
4. Një person fut në bankë shumën prej 1000 euro, me normë vjetore interesi të përbërë prej 10%
për dy vjet. Sa euro duhet të futë në bankë një person i dytë, në mënyrë që me normë interesi të
përbërë 6 mujor prej 5%, pas dy viteve të ketë të njëjtin kapital me personin e parë?
P. [ ≈ 995 euro]

8.4 Ushtrime
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Në këtë orë mësimi mësuesi bën një përsëritje të koncepteve të zhvilluara në tri mësimet e
mëparshme. Dy ushtrimet e zgjidhur në tekst, në dukje nuk kanë lidhje të drejtpërdrejtë me
interesin. Por, siç e kemi thënë edhe më lart, rruga e zgjidhjes së tyre është e njejtë me atë
të interesit të përbërë. Është e rëndësishme që probleme të kësaj natyre të trajtohen herë pas
here në mësim, sepse kanë të bëjnë me situata me të cilat nxënësit ndeshen në shumë fusha të
veprimtarisë së përditshme.
Ushtrime plotësuese
1. Një makinë kushton A lekë. Pas 5 vitesh përdorimi, vlera e saj është sa
3
5
e vlerës fllestare.
Me sa për qind është zvogëluar vlera e kësaj makine çdo vit?
P. [ 9,28%]
2. Vlera e një makine zvogëlohet çdo vit me 6%. Pas sa vitesh ajo do të përgjysmohet?

P. [ ≈ 11 vjet]
3. Një person ka 100.000 lekë dhe mund t’i depozitojë në këto banka:
1) në bankën A me normë interesi vjetor prej 8%.
2) në bankën B me normë interesi 6 mujor prej 4%.
3) në bankën C me normë interesi 3 mujor prej 2%.
Sa është kapitali i këtij personi pas 2 vitesh në secilën bankë?
Ku ka përftuar më shumë interes?
176 / Matematika 11
Kreu 8
4. Kapitali prej 1.500.000 lekë, me normë interesi të thjeshtë 6 mujor prej 1% jep interes 30.000
lekë më pak se sa me normë interesi prej 1,25%. Të gjendet periudha kohore.
P. [ 4 vjet]
8.5 Interesi dhe progresionet

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime. Interesi i thjeshtë dhe i përzier; Progresioni aritmetik dhe gjeometrik. Kufza e
përgjithshme dhe shuma e kufzave.
b) Veti. Raportet e dyanshme:
interes i thjeshtë ⇔ progresion aritmetik.
Interes i përbërë ⇔ progresion gjeometrik.
c)Metoda. Interpretim analitikisht dhe grafkisht i varësisë reciproke ndërmjet interesave dhe
progresioneve.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit, nxënësit të jenë në gjendje:
- Të argumentojnë varësinë reciproke: interes i thjeshtë ⇔ progresion aritmetik dhe
interes i përbërë ⇔ progresion gjeometrik.
Duke gjykuar mbi progresionet, të arrihet në përfundimin e preferencës së interesit të përbërë
ndaj atij të thjeshtë kur periudha kohore është më shumë se një vit.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Mësuesi duhet të kujdeset që me anën e shembujve të thjeshtë të përcaktojë kapitalin pas n vitesh
të llogaritur me interes të thjeshtë dhe të përbërë.
Në rastin e interesit të thjeshtë kemi të bëjmë me kufzën e çfarëdoshme dhe shumën e kufzave
të progresionit aritmetik dhe në rastin e interesit të përbërë me kufzën e çfarëdoshme dhe
shumën e kufzave të progresionit gjeometrik.
Mjaft i rëndësishëm është interpretimi grafk sipas Fig. 8.2 të tekstit. Në të duhet theksuar se për
0<t<1 grafku i interesit të përbërë është nën grafkun e interesit të thjeshtë, çka tregon se ai është
më i vogël. Për t=0 dhe t=1 të dy interesat përputhen, ndërsa për t>1, interesi i përbërë është më
i madh se interesi i thjeshtë.
Më pas zgjidhen 2 ushtrimet e dhëna në tekst.
Shtojmë se në të gjithë ushtrimet, mësuesi duhet të evitojë veprimet e gjata dhe mundësisht të
mos përdorë logaritmet (vetëm se iu duhet treguar nxënësve rruga e llogaritjeve).
Ushtrime plotësuese
1. Një familje planifkon të kalojë pushimet në një udhëtim turistik me kosto 4000 euro. Për këtë
ajo dy vjet para, çdo tre muaj, ajo fut në bankë shumën prej 500 euro me normë interesi 3 mujor
prej 2% . Sa lekë do të marrë kjo familje në bankë pas dy vitesh?
P. [ 4377 euro]
2. Një makinë kushton a lekë.
Rasti i parë: Çmimi i saj rritet me 10% dhe më pas ulet me 10%.
Rasti i dytë: Çmimi i saj ulet me 10% dhe më pas rritet me 10%.
177
LIBËR PËR MËSUESIT
Në cilin rast çmimi përfundimtar bëhet më i madh? Përgjigja të argumentohet me llogaritje!
3. Një person i punësuar në një frmë, veç rrogës merr edhe 5% të shitjeve që ai bën. Sa lekë merr
ky person në një muaj në qoftë se shet 200.000 lekë mall dhe rrogën mujore e ka 25.000 lekë?
4. Një qytet kishte 218.707 banorë në vitin 1990 dhe 243.705 në vitin 2000.
a) Sa është përqindja e rritjes së popullsisë së tij?
b) Sa do të jetë popullsia e këtij qyteti në vitin 2020?
8.6 Kredia bankare

Njohuri teorike kryesore
a) Kuptime
Marrëveshje fnanciare; huadhënësi ( kreditori); huamarrësi ( debitori); Kufri i kredisë.
b) Veti
Formulat përkatëse për llogaritjen e interesit në dhënien e kredisë.
c) Metoda
Zgjidhje ushtrimesh me të dhëna për qëllime mësimore.
Shkathtësi
Në mbarim të mësimit nxënësit të jenë në gjendje:
- Të bëjnë llogaritje të thjeshta për gjetjen e njërës nga të panjohurat I, K, r; n kur jepen të
tjerat.
Udhëzime për zhvillimin e mësimit
Sikurse edhe në mësimet e mëparshme nëpërmjet shembujve të zgjidhur si edhe ushtrimeve të
tekstit u jepen përgjigje kërkesave të problemit.
Në rastet kur ka shumë veprime, mësuesi cakton grupe të ndryshme nxënësish, të cilët duke
punuar në mënyrë të pavarur gjejnë rezultate që ia japin grupit tjetër.
Ushtrimet plotësuese të propozuara në këtë mësim, mund të përdoren edhe në orën e ardhshme
dhe duhet të trajtohen vetëm me nxënës të nivelit mbi mesatar.
Ushtrime plotësuese
1. Një person duhet t’i paguaj bankës shumën prej 200.000 lekë për një periudhë 5 vjeçare. Në
qoftë se ai dëshiron t’ia paguajë bankës këtë shumë menjëherë, sa lekë do të paguajë? Norma
vjetore e interesit r=5%.
2. Ndërtimi i një objekti ka zgjatur me ndërprerje 4 vjet. Para fllimit të tij janë depozituar
100.000 euro dhe në fund të çdo viti janë paguar për punët e kryera 10.000 euro. Norma
vjetore e interesit 5%. Sa është vlera e këtij objekti?
3. Për 10 vitet e fundit popullsia e një qyteti është rritur nga 70.000 në 95.000 banorë. Pas sa
vitesh ky qytet do të ketë 130.000 banorë?
4. Fondi për dhurata i një shkolle është 1000 euro. Ajo e fut këtë shumë në bankë me normë
interesi vjetor prej 5% dhe vendos që çdo fund viti të japë shpërblime në masën 200 euro, por
pa e prekur fondin fllestar. Pas sa vitesh do të fllojë shpërndarja e dhuratave?

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful