1

Pitanja:
1. Koje aktivnosti treba sprovoditi ukoliko se želi rast i razvoj
urbanog ili ruralnog područja?
Ako odreĎeno područje, urbano ili ruralno, želi rasti i prosperirati, biće
potrebno:
- planirati,
- studirati,
- projektovati,
- konstruirati,
- operirati,
- održavati i
- administrirati
nove sisteme dovoljno široke, kako za javni transport tako za privatni. Ovi
sistemi treba da zadovolje potrebe za duži period. Ovi sistemi treba da su tako
dimenzionisani da omoguće max.slobodni tok saobraćaja.

2. Čemu treba voditi računa pri planiranju saobraćaja i prevoza
posmatrano sa šireg aspekta?
Planiranje je potrebno sprovesti tako da se efikasno iskoristi teren id a se
doprinese estetskom izgledu prostora. Ovako definisani ciljevi trebaju biti
prihvaćeni od saobraćajne inženjerije i transporta i trebaju biti obaveza za
savremeno društvo.

Pitanja:
1. U kom periodu i gdje je otkriven točak?
Vjerovatno u Mezopotamiji, prije nekih 5000 godina.

2. Ko je sagradio najstarije kamene puteve i kada?
Dva velika naroda – Asirski i Egipatski – počinju sa razvojem puteva. Znaci
prvih puteva ukazuju na postojanje jedne rute izmeĎu Azije i Egipta. Grčki
historičar Herodot (484 – 425 p.n.e.) spominje da je najstarije kamene puteve
sagradio kralj Keops u Egiptu, da bi pripremio kolovoz za transport ogromnih
stijena namijenjenih za gradnju piramide.


3. Gdje i kada su sagraĎeni prvi putevi uz naučni pristup gradnj?
Prvi putevi naučno sagraĎeni javljaju se dolaskom Rimskog Carstva. Dovoljno
je spomenuti svjetski poznatu VIA APPIA, od Rima do Hidruntuma, čiju je
gradnju počeo Appius Claudius 312. godine p.n.e.
To opravdava činjenicu da Rimljanima pripada slava da su počeli sa naučnim
metodom gradnje puteva.


2

4. Zbog čega su bili važni putevi za Carstvo Asteka?
Carstvo Asteka u Meksiku moglo se proširiti od obala Meksičkog zaliva do
obalne zone Pacifika zahvaljujući rutama trasiranim od strane uroĎenika. Neki
izvori spominju da je glavni grad Asteka bio smješten na ostrvu u sred jezera i
da su ga velike ceste vezivale sa kopnom. Ove ceste uključuju pokretne
mostove koji su činili veliki broj čamaca koji su krstarili s jednog kraja na
drugi.

Pitanja:
1. Po čemu je karakterističan period IV, V i VI vijeka za prevoz?
U IV, V i VI stoljeću vidi se opadanje Carstva, nestanak mreže puteva i
povratak na tovarne životinje.

2. Po čemu jekarakteristićan XII vijek i kakav tlocrt imaju ulične
mreže u gradovima?
U VII stoljeću feudalni sistem pojačava redukciju stanovništva i putovanja, te
se polovinom stoljeća potpuno napušta održavanje carskih ruta. Tokom ovog i
slijedećeg stoljeća, trgovina se odvija kopnenim putevima, prouzrokovana
invazijom Vikinga sa sjevera i Arapa sa juga. Njihov tlocrt čine uske ulice
grupisane poput geometrijskih kvadrata.

3. Kada se pojavila prva kočija i gdje?
Kočiju je uveo u Ameriku Španjolac Sebastijan de Aparicio tokom XVI
stoljeća.

4. Kada i gdje je konstruisana prva cesta u novom svijetu?
Španjolac Sebastijan de Aparicio je konstruisao prvu cestu Novoga svijeta,
izmeĎu Meksika i Verakruza, približno izmeĎu 1540–1550.

5. Kada je uvedena naplata putarine, gdje i u koje svrhe?
Osamnaesto (XVIII) stoljeće označava početak moderne ere. Promet se
povećava velikim naporom zbog slabog stanja puteva. Njegovom razvoju
znatno doprinosi uvoĎenje naplate putarine što dozvoljava izgradnju i
održavanje ovih puteva.

6. Čime je obilježeno XIX sa aspekta prevoza?
Devetnaesto (XIX) stoljeće počinje neobičnim porastom stanovništva i
“Zlatnom epohom” diližansi (1800–1830). TakoĎe od početka stoljeća počinje
eksperimentiranje sa vozilima na vlastiti pogon upotrebljavajući snagu vodene
pare.



3

7. Kada se pojavio prvi metro i u koja slijedeća dva grada?
Podzemni voz (metro) pojavio se prije više od jednog stoljeća u Londonu
(Engleska), 10 januara 1863. godine, koji je tada bio najnaseljeniji grad na
svijetu. Kao odraz te integracije tržišta, koja su proizvela brz napredak
produktivnosti, nove tehnologije proizvodnje i razvoj lokalne industrije,
gradovi kao Njujork i Čikago, sagradili su podzemni voz (metro) u 1867. i
1882. godine.

8. Kada se javlja automobil za motor sa unutrašnjim
sagorijevanjem?
U posljednjim decenijama XIX stoljeća dolazi do pojave automobila sa
motorom na benzin i ponovo se raĎa želja za održavanjem puteva u dobrom
stanju koji su bili još jedanput napušteni.Može se potvrditi da se motorno
vozilo sa motorom sa unutrašnjim sagorjevanjem u obliku u kome se sada
poznaje raĎa se sa početkom XX stoljećem.


Pitanja:
1. Po čemu je karakteristično planiranje u industrijski razvijenim
zemljama prije 1950.g.?
Prostorno - saobraćajnog planiranje se vezuje za industrijski razvijene zapadne
zemlje prije 50 godina. Dotada se saobraćajno planiranje temeljilo na
jednostavnoj procjeni krivulje o dotadašnjoj stopi rasta saobraćaja i na
šematskom prikazivanju prostorne raspodjele putovanja u obliku tabelarnih
pregleda o izvorištima i odredištima putovanja i linija veza.

2. Kada je počeo sa primjenom Gravitacioni model u planiranju
saobraćaja?
Sredinom 1950-te godine postignuto je nekoliko tehničkih i metodoloških
inovacija. Počeo se primjenjivati gravitacioni model koji je poboljšan posebno
u odreĎivanju gravitacione mase, definisanju ekonomske udaljenosti i troškova
dezagregacije putovanja po vrstama itd. Saobraćajni modeli su se počeli sve
više povezivati s modelima koji su opisivali i projecirali ekonomsku strukturu
posmatranog područja.

3. Šta je ubrzalo razvoj saobraćajno-prevoznog planiranja?
Razvoj saobraćajno – prevoznog planiranja ubrzan je kada je otkrivena veza
izmeĎu namjene površina i putovanja.

4. Po čemu je karakteristična saobraćajna studija Čikaga u periodu
1955-1961.g.?
Razlika u namjeni površina uzrokuje razlike u veličini, sistemu i prostornom i
vremenskom rasporedu putovanja. Prešlo se sa izučavanja saobraćajnih tokova,
4

na proučavanje namjene površina, gdje izvorište i odredište svih putovanja
uzrokuje te tokove. Ovaj pristup je uspješno primjenjen u saobrćajnoj studiji
Čikaga (1955-1961 god.)

5. Po čemu je karakterističan model razvijen na Harvardskom
univerzitetu?
Razvijeni su modeli na Harvadskom univerzitetu - sveobuhvatni saobraćajni
model ima tri podmodela: saobraćajni, ekonomski i razvojni. Ovaj model je
koristila i MeĎunarodna banka za izradu saobraćajnih studija u zemljama u
razvoju.

6. U kojoj zemlji je razvijen model za projekciju teretnog, a potom i
putničkog saobraćaja?
Holandija je izdala model za projekciju teretnog saobraćaja, a nešto kasnije i za
projekciju putničkog saobraćaja.

7. Od čega se sastoje kvantitativne metode u sektorskom planiranju
saobraćaja?
Primijenjeno je sektorsko planiranje u bivšoj Jugoslaviji (BiH) na bazi
kvalitativnih postupaka.
Poslije se razvijaju kvantitativni metodi u sektorskom planiranju saobraćaja, a
sastoje se od:
- projekcije saobraćaja na bazi regresionog modela
- projekcije saobraćaja pomoću kapitalnog modela privrednog razvoja
- projekcija saobraćaja primjenom tranzitnih matrica.

8. Na čemu se temelji donošenje investicionih odluka u projektnom
planiranju?
Kod projektnog planiranja prisutno je nastojanje da se investicione odluke
temelje na profinjenim metodama vrednovanja.


Pitanja:
1. Uzroci nastanka problema u saobraćaju?
Nastanak problema u saobraćaju može biti uzrokovan gradskom mrežom,
zastarijelim ulicama (cestama). Uske ulice postaju sve tjesnije za postojeći
saobraćaj.
“Moderno vozilo je zastarijelo – ne uklapa se”. Razvoj motornih vozila je
uzrokovao probleme u saobraćaju.


2. Koji su osnovni faktori uticajni na probleme u saobraćaju i
prevozu?
5

Uprkos što je u posljednje vrijeme tehnološki napredak uspio projektovati i
izgraditi sistem puteva više prilagoĎenih vozilima koja ih koriste, kao i
moderni urbanizam, problemi saobraćaja u mnogo gradova još postoje. U
nastavku se navodi pet faktora koji mogu povećati ove probleme na koje
trebamo računati pri svakom pokušaju da ih rješimo:
1. Različiti tipovi vozila na istim saobraćajnicama
- različite dimenzije, brzine i vučno-brzinske karakteristike
- različita vozila
- kamioni i autobusi velike brzine
- teški kamioni male brzine, uključujući prikolice
- zaprežna vozila, koja još uvijek postoje u nekim zemljama
- motocikli, bicikli, itd.
2. Superponiranje motorizovanog saobraćaja na neadekvatnim saobraćajnicama
- relativno male promjene u planu gradova
- tijesne ulice sa velikim brojem krivina i izrazitim nagibima
- nedovoljni trotoari
- ceste koje nisu poboljšavane
3. Nedostatak planiranja u saobraćaju
- ulice, ceste i mostovi koji se nastavljaju graditi prema starim
specifikacijama
- raskrsnice projektovane bez tehničkog osnova
- skoro nikakvo predviĎanje parkinga
- neprihvatljivo lokaliziranje stambenih zona u odnosu na industrijske
i komercijalne zone
4. Automobil nesmatran kao javna potreba
- nedostatak procjene vlasti o potrebi vozila unutar ekonomije
prevoza
- nedostatak javne procjene općenito spram važnosti motornog vozila
5. Nedostatak saradnje izmeĎu vlasti i korisnika
- zastarjelo zakonodavstvo i regulisanje saobraćaja koji nastoje više
forsirati korisnika nego adaptirati se potrebama korisnika
- nedostatak saobraćajnog obrazovanja vozača i pješaka.

3. Koja rješenja u mreži gradskih saobraćajnica se mogu ponuditi?
Mogu se ponuditi tri tipa rješenja problema u saobraćaju:
1. Integralno rješenje
2. Parcijalno rješenje sa višim troškovima (skupo)
3. Parcijalno rješenje sa nižim troškovima (jeftino).

4. Opisati integralno rješenje u saobraćaju?
Ako je problem prouzrokovan modernim vozilom na starim cestama i ulicama,
integralno rješenje sastoji se u izgradnji novog tipa saobraćajnica koje će
služiti takvom vozilu, u okviru mogućih predviĎanja. Postoji potreba kreiranja
6

gradova sa novim trasama, sa ulicama odreĎenim za prihvatanje modernog
vozila sa svim karakteristikama inherntnim njemu samom.

5. Opisati skupo parcijalno rješenje u saobraćaju?
Ovo rješenje je karakteristično po tome što obuhvata uvažavanje trenutno
najbolje moguće koristi sa odreĎenim potrebnim promjenama koje iziskuju
velika ulaganja.
Kritični slučajevi, kao uske ulice, opasna raskrsnice, prirodna zakrčenja,
ograničeni kapaciteti, nedostatak kontrole u saobraćajnom toku, itd., mogu se
rješavati putem potrebnih ulaganja koja su, gotovo po pravilu, vrlo visoka.
MeĎu mjerama koje se mogu poduzeti su: proširivanje ulica, modifikacija
kružnih raskrsnica, kreiranje kanaliziranih raskrsnica, uvoĎenje sistema
automatskog regulisanja saobraćaja pomoću semafora, javnih i privatnih
parkinga, itd.

6. Opisati jeftino parcijalno rješenje u saobraćaju?
Parcijalno rješenje sa nižim troškovima se sastoje u maksimalnom
iskorištavanju postojećih mogućnosti, sa minimalnim materijalnim radom i
maksimalnim regulisanjem funkcioniranja saobraćaja, putem tehnike
„čiščenja“ kao što je disciplina i edukacija korisnika.
Ovakva rješenja, izmeĎu ostalog, uključujuju:
- zakone i propise prilagoĎene potrebama saobraćaja,
- potrebne mjere saobraćajne edukacije
- sistem ulica sa jednosmjernim saobraćajem
- prkinge i stajališta sa ograničenim vremenom
- projekat usklaĎivanja saobraćaj saobraćajnim znakovima i
semaforima
- usmjeravanje saobraćaja uz niske troškove
- pogodnosti za gradnju terminala i stajališta, itd.

7. Opisati osnove za realizaciju predloženih rješenja problema
u saobraćaju?
Iskustvo pokazuje da u odreĎenom tipu rješenja moraju postojati tri
osnove na koje se ono naslanja. Ti elementa koji, djelujući istovremeno, daju
ono što se želi: siguran i efikasan saobraćaj.
Ti elementi su:
1. Saobraćajna inženjerija
2. Saobraćajna edukacija
3. Propisi i policijski nadzor.

Rješenja u kojima nedostaju neki od ova tri elementa, nazvani i stubovi Hrama
sigurnosti, ne ostvaruje saobraćaj pošteĎen od nesreća i šteta.

7

8. Opisati metodologiju rješavanja problema u saobraćaju?
Za rješavanje problema u mreži saobraćajnica koristi se metod koji se sastoji
od četiri koraka. Na taj način, tj. postepenim pristupom, omogućeno je da se
doĎe do logičnog i praktičnog rješenja.
To podrazumijeva:
1. Prikupljanje podataka
2. Analizu podataka
3. Konkretan i detaljan prijedlog
4. Studij ostvarenih efekata.

9. Koja stručnost je neophodna za rješavanja problema u saobraćaju?
Postavlja se pitanje, koji je profil stručnog lica je potreban da se prihvatiti i
suoči sa prethodno navedenim problemima u saobraćaju. On mora da zna koje
podatke tražiti, da ih zna analizirati i konačno da zna naći optimalno rješenje.
U praksi se pokazalo da to nije inženjer graĎevinske struke, zaokupljen
prvenstveno strukturalnim dijelom svojih radova. Nisu to bili, takoĎer,
arhitekte, ni urbanista, ni inžinjer mašinstva, i dr.
Kao posljedica ovoga problema pojavila se jedna nova inženjerije, koja
specijalno odgovara funkcionalnom aspektu saobraćajnica, koja treba da brine
o kretanju vozila i pješaka, a to je saobraćajna inženjerija..
Nažalost, stručnjaka sposobnih za taj posao je vrlo malo i u posljednje vrijeme
obrazovne institucije nekih država počele su se baviti njihovim pripremanjem.
Saobraćajni inženjer je taj koji je jedini sposoban prikupiti i analizirati
potrebne podatke i naći adekvatno rješenje, on je taj koji je nadalje dgovoran za
to. U tome je njegov izazov.


Pitanja:
1. Definisati prevoznu i saobraćajnu inženjeriju?
Postoji više definicija saobraćajne i prevozne inženjerije, a njihova različitost j
rezultat različitog shvatanja tog pojma. Za saobraćajnu i prevozne – transportne
inženjerije prihvatljive su slijedeće definicije:
Prevozna-transportna inženjerija je ”Primjena tehnoloških i naučnih
principa na planiranje, funkcionalno projektovanje, operativu i administraciju
različitih dijelova bilo kojeg načina prevoza, sa ciljem da se realizuje kretanje
osoba i roba na siguran, brz, komforan, ekonomičan i način kompatibilan sa
životnom sredinom.”
Saobraćajna inženjerija je ”Ona faza prevozne inženjerije koja ima veze
sa planiranjem, projektovanjem i odvijanjem saobraćaja po ulicama i cestama,
njihovim mrežama, terminalima, okolnim zemljama i njihovim odnosima i
drugim načinima transporta.”
Kako se može vidjeti, saobraćajna inženjerija je podskup transportne
inženjerije.
8

Nacrtni plan ulica i cesta je proces korelacije izmeĎu njegovih fizičkih
elemenata i karakteristika djelovanja vozila, korištenja matematike, fizike i
geometrije. U tom smislu, jedna ulica ili cesta ostaje definirana nacrtnim
planom njenog horizontalnog, vertikalnog i poprečnog presjeka.


Pitanja:
1. Na šta treba da se oslanja analiza transportnog sistema i šta pri
tome treba posebno posmatrati?
Analiza transportnog sistema treba se oslanjati na dvije slijedeće osnovne
premise:
1. Globalni sistem transporta jedne regije treba posmatrati kao
multimodalan sistem
2. Analiza prevoznog-transportnog sistema ne može se odvojiti od analize
socijalnog, ekonomskog i političkog sistema regije.

Prema tome, u analizi globalnog prevoznog sistema, trebaju se posmatrati:
1. Svi vidovi transporta
2. Svi elementi transportnog sistema:
- osobe i robe koje će se transportovati
- vozila kojima će se trnsportovati
- mreža infrastrukture preko koje se kreću vozila
- putnici i teret
- terminali i presjedačke-transferene tačke.
1. Sva kretanja preko sistema, uključujući pješačke i robne tokove bilo
kojeg porijekla do bilo kojeg odredišta
2. Ukupno putovanje, od tačke nastanka-izvora do odredišta-cilja, na sve
načine i svim sredstvima, za svaki tok posebno.

3. Opisati šemu povezanosti transportnog sistema regije sa sa drugim
uticajnim sistemima?
Na Sl. , prikazn je odnos sa bazom u tri osnovne varijable:
- Sistem transporta T
- Sistem aktivnosti A, to je, uzroak socijalnih i ekonomskih aktivnosti
koje se razvijaju u regiji.
- Struktura kretanja K, tj., porijeklo, odredište, pravci i obimi osoba i
tereta koji se kreću putem sistema.

9


T
A
K
1
3
2

Sl. Relacija između transportnog sistema, aktivnosti i
kretanja

4. Nacrtati i opisati fizičku strukturu transportnog sistema?
Misija transporta se odvija putem pribavljanja mreže sastavljene od slijedećih
struktura prikazanih na Sl.














Sl. Osnovna fizička struktura transportnog sistema


1. Saobraćajnice (priključci ili sredstva)
To su oni čvrsti elementi, koji povezuju terminale i po kojima se kreću
transportne jedinice. Mogu biti od dva tipa:
- Fizičke veze: ceste, ulice, tračnice, trake, valjci i kablovi
- Plovne veze: mora, rijeke, vazduh i svemirski prostor.

2. Transportne jedinice
To su pokretne jedinice kojima se kreću ljudi i robe. Na primjer:
- Motorna vozila, vlakovi, avioni, brodovi i vozila bez motora
- Kabine, trake, pumpe, pritisak i gravitacija.
TERMINALI
TRANSPORTNE
JEDINICE
VEZE - saobraćajnice
10


3. Terminali
To su one tačke gdje putovanje ili tovar počinje i završava, ili gdje je
mjesto promjene transportne jedinice ili načina transporta. Postoje slijedeći
terminali:
- Veliki: aerodromi, luke, autobuski i teretni terminali, željezničke
stanice i parkinzi u zgradama
- Mali: teretne platforme, autobuska stajališta i garaže
- Neformalni: stanice na ulici i utovarne zone
- Drugi: tankovi za uskladištenje i deponije.

Pitanja:
1. Koji su sitemi putem kojih se odvija većina prevoza?
Većina globalnih aktivnosti transporta odvija se putem pet velikih sistema:
cestovni, željeznički, vazdušni, vodeni i sistem pokretnih traka.

2. Sa kojim terminima se opisuju prevozni sistemi u saobraćaju?
Svaki od sistema se dijeli na dva ili više specifičnih načina i opisuju se
slijedećim terminima:
1. Ubikacija
Stepen pristupnosti sistema, pogodnost direktnih putovanja izmeĎu
krajnjih tačaka i pogodnost prilagoĎavanja različitom saobraćaju.
2. Pokretljivost
Obim saobraćaja koji se može prilagoditi sistemu (kapacitet) i brzina
kojom se može transportovati.
3. Efikasnost
Odnos izmeĎu ukupnih troškova transporta (direktnih i indirektnih) i
njegove produktivnosti.

3. Koji podsistemi čine saobraćjni sitem prema modernoj teoriji
sistema, nacrtati vertikalnui i horizontalnu strukturu sistema?
Saobraćajno prevozni sistem je veoma složen sistem sastavljen od sljedećih
podsistema:
1. prema području poslovanja: tehničkih, tehnoloških, organizacijskih,
ekonomskih i pravnih
2. prema vrsti puta: cestovni podsistem, željeznički podsistem, vazdušni
podsistem, vodeni podsistem (morski, jezerski, riječni, kanalski),
cjevovodni podsistem, podsistem žičara, telekomunikacijski podsistem,
poštanski podsistem.
Vertikalna i horizontalna struktura kompletnog saobraćajno prevoznog sistema
se može predstaviti kao na Sl.


11





cestovni željeznički zračni vodeni poštanski

p
u
t
n
i
c
i

t
e
r
e
t

i
n
f
r
a
s
t
r
u
k
t
u
r
a

p
u
t
n
i
c
i

t
e
r
e
t

i
n
f
r
a
s
t
r
u
k
t
u
r
a

p
u
t
n
i
c
i

t
e
r
e
t

i
n
f
r
a
s
t
r
u
k
t
u
r
a

p
u
t
n
i
c
i

t
e
r
e
t

i
n
f
r
a
s
t
r
u
k
t
u
r
a

t
e
r
e
t

i
n
f
r
a
s
t
r
u
k
t
u
r
a



tehnički


tehnološki

organizacijski

ekonomski

pravni






Sl. Struktura saobraćajno prevoznog sistema



Pitanja:
1. Koje su specifičnosti saobraćjno-prevoznog sistema sa aspekta
planiranja i projektovanja u saobraćaju?
Za planiranje saobraćajno-transpornih sistema potrbno je imati u vidu bitna
obilježja saobraćaja i prevoza (transporta).
- Prvo bitno obilježje je činjenica da prijevozna usluga nastaje kao
posljedica premještanja ljudi i robe. Prevozna usluga nema materijalni
oblik i ne može se uskladištiti i kasnije prodati. Vrijeme proizvodnje je
identično sa vremenom potrošnje.
12

- Drugo obilježje je da je potražnja za prijevozom izvedena potražnja i da
je elastičnost prevozne potražnje uglavnom odreĎena elastičnošću
potražnje za dobrima koja se prevoze.
- Treće obilježje je vezano za posebnost politike cijena saobraćajnih
usluga. To potvrĎuje činjenica da je često prevozna usluga instrument
politike cijena i nije rijedak slučaj da se upotrebljava pri rješavanju
odreĎenih privrednih, političkih i drugih pitanja.
- Četvrto obilježje je konkurencija izmeĎu pojedinih saobraćajnih sistema.
Ovo je prouzrokovano različitim tehničko-eksploatacionim
karakteristikama pojedinih sistema.
- Peto obilježje je činjenica da društveno-ekonomski razvoj zavisi od
saobraćaja i prevoza. Promjene u namjeni površina i razmještaju
stanovništva često su uzrokovane promjenama u saobraćaju i prevozu, tj.
u pristupačnosti odreĎenim površinama.


Pitanja:
1. Koji sistemi se mgu izdvojiti sa aspekta definisanja logičke i
fizičke arhitekture sistema pri planiranju u saobraćaju i
prevozu?
Sa aspekta planiranja saobraćaja i prevoza moguće je izdvojiti osnovne
sisteme:
- dionica saobraćajnice (cesta, pruga, ...)
- rakrsnica i čvorište,
- regulisanja i upravljanja u saobraćaju i prevozu
- terminali
- nemotorizovani (pješački i biciklistički) saobraćaj
- ostali sistemi u saobraćaju i prevozu.

Arhitektura prethodno navedenih sistema se može posmatrati kao logička i kao
fizička.

2. Objasniti pojmove fizičke i logičke strukture sistema u
saobraćaju i prevozu?
Dionica ceste, u gradskom ili izvan gradskom podrućju, je dio
saobraćajnice koji je ograničen raskrsnicama – čvorištima.
Raskrsnica predstavlja mjesto na kome se ukršta dva ili više saobraćajnih
tokova ili se najmanje jedan tok uliva u drugi odnosno izliva iz drugog.
Raskrsnica predstavlja krajnju ili početnu tačku dionice puta.
Regulisanje saobraćaja se vrši na dionicama saobraćajnica i u
raskrsnicama, te u terminalima sa ciljem povećanja protoka saobraćaja uz
zadovoljavajuću bezbjednost i uticaj na okolinu.
13

Terminali se mogu definisati kao objekti sa kojima se zadovoljavaju
transportno tehnološki zahtjevi putnika robe i transportnih sredstava. Terminali
se mogu podijeliti u dvije osnovne grupe:
- terminali sa logističkim aktivnostima za putnike robe ili transportna
sredstva, a u cilju postizanja transportnog procesa, i
- terminali sa aktivnostima isključivo vezanim za transportna sredstva.
Pod nemotorizovanim saobraćajem, kao nveoma bitnim obilježjem
civilizacije, podrazumijevamo: pješački i biciklistički saobraćaj, te kretanja
invalidnih osoba.
Pored predstavljenih sistema bitnih za planiranje u oblasti saobraćaja i
prevoza postoji odreĎen broj sistema koji treba imati u vidu pri izradi plana ili
projekta u sektorskom, prostornom saobraćjnom, projektnom planiranju i
planiranju u preduzećima. Osnovni elementi tih sistema su predstavljeni u
narednom dijelu.


Pitanja:
1. Koji su dokumenti saobraćajnog sektora u planiranju?
1. Analiza razvojnih mogućnosti saobraćajne infrastrukture u prostoru
2. Dugoročni razvojni program puteva
3. Identifikacija projekta



Pitanja:
1. Nakoji način se postavljaju ciljevi u planiranju saobraćaja?
Postavljanje ciljeva planiranja predstavlja prvi korak u postupku planiranja. U
te svrhe se koristi SWOT analiza koja obuhvata analizu prednosti i slabosti
sistema u upravljanju kao i mogućnosti prijetnji koje proizilaze iz okoline.
Prilikom definisanja ciljeva planiranja saobraćajnih sistema preporučuje
se SMART pristup, što ima značenje:
÷ Specifičnost (Specific) – potrebno je tačno identifikovati učinke koje
plan ili projekat treba da postigne
÷ Mjerljivost (Measurable) – mjerenje učinaka sa obzirom na ciljeve
÷ Izvodljivost (Achievable) – izvodljivost mjerenja
÷ Realnost (Realistic) – da li je cilj moguće postići i
÷ Vremenska ograničenost (Time bound) – ciljevi moraju biti ispunjeni
u odreĎenom roku.

2. Sa čime se moraju uskladiti ciljevi planiranja saobraćaja?
Ciljevi planiranja moraju biti usklaĎeni sa:
- Strategijom ekonomskog razvoja
- Strategijom prostornog razvoja i
- Dugoročnim razvojnim programom.
14


3. Kako se grupišu ciljevi planiranja?
Postoji više kriterijuma po kojima se ciljevi razlikuju. Tako postoje:
kratkoročni i dugoročni ciljevi, ciljevi društvene zajednice i saobraćajni ciljevi,
itd.

4. Kako se mogu podijeliti ciljevi planiranja saobraćajne mreže?
Ciljevi planiranja, npr. saobraćajajne mreže, se mogu podijeliti na:
- Strateške ciljeve
- Strukturne ciljeve

Pitanja:
1. Koji osnovni elementi čine saobraćajnu inženjeriju?
Tri bazična elementa koji čine saobraćajnu inžinjeriju su:
- korisnik (odnosi se na pješake i vozače),
- vozilo i
- saobraćajnica (odnosi se na ulice i ceste).

2. Koje su osnovne karakteristike pjašaka bitne za planiranje
saobraćjnih sistema?
Može se prihvatiti kao potencijalni pješak općenito populacija od pet do sto
godina starosti.
Sa druge strane važno je posmatrati pješaka jer on nije samo žrtva saobraćaja
nego takoĎer jedan od njegovih uzročnika.

3. Karakteristike vozača bitne za planiranje i projektovanje
saobraćajnih sistema?
- Vid vozača
- Psihofizičke sposobnosti


Pitanja:
1. Šta je vozilo?
Vozilo je jedan od tri primordijalna elementa saobraćaja.

2. Šta je projektno vozilo?
Projektno vozilo je onaj tip hipotetičnog vozila čija težina, dimenzije i
karakteristike kretanja se koriste za uspostavljanje osnovnih elemenata projekta
cesta (pruga), ulica i raskrsnica takvih da one mogu zadovoljiti vozila ovoga
tipa.




15

3. Projektno vozilo posmatrano kao pravougaonik?

Sl. 1 Projektno vozilo posmatrano kao pravougaonik

B-širina vozila, L-dužina vozila, l-meĎuosovinsko rastojanje, l
1
-prednji
prepust, l
2
-zadnji prepust, R-radijus zakretanja najisturenije tačke na prednjem
dijelu vozila, r-unutrašnji radijus zakretanja, R
1
-radijus zakretanja najisturenije
tačke na zadnjem dijelu vozila

4. Nacrtati vozilo – trolejbus i označiti osnovne dužine u sistemu za
napajnje električnom energijom?





o
r

R
l1 l l2
L
B

R
1

16


Minimnalna
visina od
površine
kolovoza
Visina
tačke
okretanja
šipke
(1)
Visina kontaktnog voda od
povšine kolovoza
Sigrunosno
rastojanje
Minimalno
pomjeranje
vozila pri
visini
(2)
d
M
a
k
s
i
m
a
l
n
i

p
r
e
l
a
z

š
i
p
k
e

R
a
s
t
o
j
a
n
j
e

i
z
m
e
Ď
u

š
i
p
k
i
(
3
)

ispod
c
iznad
e
min. norm. maks. g
a (m) b (m) c (m) d (m) e (m) f
1
(m) f
2
(m) g
1
(m) g
2
(m) h(m) i(m)
Može biti
dogovoreno, a
preporučeno
2,7
3,1÷3,5
Preferirano
4,7
Prihvaćeno
3,8
5,6
Preferirano
6,5
Prihvaćeno
7,2
>0,2 s0,8 4,5 4,0 s1,2 6,0÷7,0
1. Rastojanje glavne tačke okretanja (u odnosu na vertikalnu osu okretanja) od površine kolovoza
u svim uslovoma kretanja
2. Pomijeranje vozila bočno prema sistemima sa dužinom šipke 6,2 m i 5,5 m
3. Šipka locirana u položaju mirovanja


5. Nacrtati i opisati rješenja kontaktne mreže u raskrsnicama i
krivinama?

6 skretanja po 15° 3 skretanja po 30°


Sl. Rješenja postavljanja napojnih vodova u raskrsnici sa skretanjem od
90° (broj promjena pravaca - skretanja vodova)

6. Faktori bitni za planiranje vazdušnog saobraćaja?
Za planiranje i razvoj vazdušnog saobraćaja meĎu bitne faktore ubrajaju se:
- faktori letenja (broj ponuĎenih letova, smjer leta, vrijeme odlaska, broj
usputnih slijetanja i vrijeme zadržavanja, trajanje leta i razlike u
lokalnom vremenu),
17

- faktori koji se odnose na rute zračnih linija (broj i razgranatost linija,
smjerovi letova i usklaĎenost sa linijama ostalih vazduhoplovnih i drugih
prijevoznika),
- faktori vezani za vrstu aviona i kvalitet usluga (veličina i popularnost
aviona, sigurnost aviona i ugled njegovog proizvoĎača, unutrašnji izgled
aviona, udobnost sjedišta, uslužnost osoblja i vrsta ponuĎenih usluga za
vrijeme leta).

7. Podjela brodova?
Brodovi se mogu podijeliti na više načina, a najčešće su: podjela prema
namjeni broda, prema području plovidbe, prema materijalu od kojeg su
izgraĎeni i prema vrsti pogona.

8. Podjela zrakoplova?
Prema osobinama pogonskih grupa zrakoplove dijelimo na: klipne, turbo-elisne
i turbo-mlazne. Prema dužini polijetanja i slijetanja mogu se podijeliti na:
VTOL (okomito polijetanje i slijetanje-dužina do 50 m), STOL (kratko
polijetanje i slijetanje 50÷760 m), RTOL (reducirano polijetanje i slijetanje
760÷1370 m) i CTOL (konvencionalno polijetanje i slijetanje).

9. Primjer riječnog saobraćaja u Londonu?
Godine 1997., Cross River Partnership (CRP), konsorcijum javnih organizacija
lokalnih vlasti, organizacija privatnog sektora i volonterskih tijela koja imaju
interes u promoviranju korištenja rijeke Temze, počeo je rad na razvoju
prijedloga za inicijativu Temza 2000 (Thames 2000 initiative). Inicijativa je
tražila razvoj novih riječnih pristaništa i brodskih usluga, da bi se olakšalo
povezivanje centralnog Londona i područja New Millennium Experience
Company (NMEC) u North Greenwich-u za kratko vrijeme i da se dugoročno
obezbjedi nasljeĎe za brodske usluge i pristaništa.
CRP je zaključio da se treba uspostaviti nova agencija radnog naziva Agencija
za pristaništa Temze (Thames Piers Agency) da bi ostvarila ključne elemente
inicijative i da preuzme dugoročnu odgovornost za razvoj riječnog prijevoza
putnika u Londonu. Njeni trenutni ciljevi su uspostava novih Millennium
riječnih usluga i da osigura razvoj novih pristaništa u Blackfriarsu i Waterloou
da bi se osiguralo delikatno oživljavanje ovih usluga. Na duže staze, takoĎer će
obuhvatiti i pristaništa kojima upravlja i čiji je vlasnik Londonska luka (Port of
London Authority - PLA) i razvijati, promovisati i koordinirati usluge riječnih
brodova na Temzi, integrišući ih što je više moguće u druge oblike transporta.

Pitanja:
1. Opisati dionicu ceste kao element saobraćajnog planiranja?
Dionica puta kao jedan od osnovnih dijelova saobraćajnice zahtijeva poseban
pristup pri planiranju i projektovanju saobraćajne mreže. U situacionom planu,
18

uzdužni i poprečni profil kao i raspored i vrsta ukrštanja, su odreĎeni
računskom brzinom i vrstom saobraćajnica.
Elementi situacionog plana su: poluprečnik horizontalne krivine, oblik i dužina
prijelaznih krivina, preglednost u horizontalnim krivinama, prijelazne rampe i
proširenja kolovoza u horizontalnim krivinama.
Elementi uzdužnog profila moraju biti usaglašeni sa elementima situacionog
plana, a to su: nagib nivelete i zaobljenja prijeloma nivelete.
Za gradske autoceste nagib nivelete iznosi 2,5%, izuzetno 3% za brze gradske
saobraćajnice 3÷4%; za glavne gradske saobraćajnice 4÷5% i za gradske
saobraćajnice 5÷6%.
Elementi poprečnog profila su: kolovoz, pješačke staze, biciklističke staze,
tramvajska pruga, razdjelne trake i dr.

2. Opis i ocjena uslova saobraćaja na dionici puta?
Isto kao i drugi dinamični sistemi, fizički i statistički mediji saobraćaja, takvi
kao što su ceste, ulice, raskrsnice, terminali itd., podložni su da budu traženi i
opterećeni obimima saobraćaja, koji posjeduju specijalne (zauzimaju mjesto) i
temporalne (troše vrijeme) karakteristike. Vremenske distribucije obima
saobraćaja proizvod su stilova i načina života koji čine da ljudi slijede
odreĎene oblike putovanja utemeljene u vremenu, ostvarujući svoje
premještanje tokom odreĎenih godišnjih doba, u odreĎenim danima u sedmici,
ili u specifičnim satima u toku dana.
Projektovanja jedne ceste ili ulice, izbor tipa saobraćajnice/prometnice,
raskrsnice, priključci i servisi fundamentalno zavise od obima saobraćaja ili
tekućih potreba tokom jednog intervala datog vremena, od njegove varijacije,
od njegove procjene rasta i od njegove kompozicije.
Osnovni parametri koji opisuju uslove saobraćaja su uglavnom složene prirode.

3. Postupak izračunavanja pokazatelja uslova saobraćaja na dionici
puta?
U osnovne pokazatelje gradsko – prigradskih saobraćajnica spadaju :
- prosječne putne brzine duž odsjeka ili dionice
- vremenski gubici po vozilu na signalisanim raskrsnicama.
Prosječna putna brzina se računa preko vremena vožnje na segmentima
saobraćajnice i zastoja na pristupu raskrsnici.

Postupak odreĎivanja nivoa usluge koji se odreĎuje propisnom brzinom je
slijedeći:
- prvi korak: identifikacija saobraćajnice (mjesto, dužina)
- drugi korak: odreĎivanj kategorije saobraćajnice i brzine
slobodnog toka
19

- treći korak: definisanje dionice saobraćajnice (svaka dionic ima
jedan ili više segmenata, a jedan segment je rastojanje izmeĎu dvije
signalizirane raskrsnice)
- četvrti korak: izračunavanje vremena vožnje
- peti korak: izračunavanje vremenskih gubitaka na prilazu
raskrsnici
- šesti korak: izračunavanje prosječne putne brzina:
- a) po dionici i profilu i
- b) na cijeloj saobraćajnici;
- sedmi korak : izračunavanje nivoa usluge.

Vremenski gubici na pristupu raskrsnici se mogu izračunati prema udžbeniku
HCM (1985 g.),
(s/voz), gdje je:
D - vremenski gubici na pristupu raskrsnici u sekundi po vozilu,
d - vremenski gubici uslijed zaustavljanja.

Osnovni podaci o saobraćajnim tokovima utvrĎuju se studijima o saobraćaju.
To su:
- prosječan godišnji dnevni saobraćaj (PGDS),
- satna distribucija godišnjeg protoka,
- mjerodavni vršni časovni protok,
- neravnomjernost po smjerovima pri vršnom časovnom protoku,
- mjerodavno vozilo po saobraćajnom toku i
- učešće vikend – vozača u mjerodavnom vršnom časovnom protoku.

Prosječan godišnji dnevni saobraćaj se računa za svaku vrstu vozila po
saobraćajnim dionicama:

PGDS = PGDS
PA
+ PGDS
BUS
+ PGDS
LT
+ PGDS
ST
+ PGDS
TT
+
PGDS
AV
|voz/dan|

LT – lahka teretna vozila,
TT – teška teretna,
ST – srednja teška,
AV-autovoz.

d D · = 3 , 1

prouzrokovana invazijom Vikinga sa sjevera i Arapa sa juga. 6. V i VI vijeka za prevoz? U IV. Neki izvori spominju da je glavni grad Asteka bio smješten na ostrvu u sred jezera i da su ga velike ceste vezivale sa kopnom. Tokom ovog i slijedećeg stoljeća. gdje i u koje svrhe? Osamnaesto (XVIII) stoljeće označava početak moderne ere.4. nestanak mreže puteva i povratak na tovarne životinje. V i VI stoljeću vidi se opadanje Carstva. Promet se povećava velikim naporom zbog slabog stanja puteva. Njihov tlocrt čine uske ulice grupisane poput geometrijskih kvadrata. 5. Po čemu jekarakteristićan XII vijek i kakav tlocrt imaju ulične mreže u gradovima? U VII stoljeću feudalni sistem pojačava redukciju stanovništva i putovanja. TakoĎe od početka stoljeća počinje eksperimentiranje sa vozilima na vlastiti pogon upotrebljavajući snagu vodene pare. približno izmeĎu 1540–1550. Kada i gdje je konstruisana prva cesta u novom svijetu? Španjolac Sebastijan de Aparicio je konstruisao prvu cestu Novoga svijeta. Ove ceste uključuju pokretne mostove koji su činili veliki broj čamaca koji su krstarili s jednog kraja na drugi. Čime je obilježeno XIX sa aspekta prevoza? Devetnaesto (XIX) stoljeće počinje neobičnim porastom stanovništva i “Zlatnom epohom” diližansi (1800–1830). 2 . Njegovom razvoju znatno doprinosi uvoĎenje naplate putarine što dozvoljava izgradnju i održavanje ovih puteva. te se polovinom stoljeća potpuno napušta održavanje carskih ruta. 3. 4. Po čemu je karakterističan period IV. Zbog čega su bili važni putevi za Carstvo Asteka? Carstvo Asteka u Meksiku moglo se proširiti od obala Meksičkog zaliva do obalne zone Pacifika zahvaljujući rutama trasiranim od strane uroĎenika. Pitanja: 1. Kada se pojavila prva kočija i gdje? Kočiju je uveo u Ameriku Španjolac Sebastijan de Aparicio tokom XVI stoljeća. trgovina se odvija kopnenim putevima. 2. Kada je uvedena naplata putarine. izmeĎu Meksika i Verakruza.

? Prostorno . 3 . 8.g. koja su proizvela brz napredak produktivnosti.Može se potvrditi da se motorno vozilo sa motorom sa unutrašnjim sagorjevanjem u obliku u kome se sada poznaje raĎa se sa početkom XX stoljećem. sagradili su podzemni voz (metro) u 1867. gradovi kao Njujork i Čikago. godine. Dotada se saobraćajno planiranje temeljilo na jednostavnoj procjeni krivulje o dotadašnjoj stopi rasta saobraćaja i na šematskom prikazivanju prostorne raspodjele putovanja u obliku tabelarnih pregleda o izvorištima i odredištima putovanja i linija veza.saobraćajnog planiranje se vezuje za industrijski razvijene zapadne zemlje prije 50 godina. 3. 2. Pitanja: 1. Kada se javlja automobil za motor sa unutrašnjim sagorijevanjem? U posljednjim decenijama XIX stoljeća dolazi do pojave automobila sa motorom na benzin i ponovo se raĎa želja za održavanjem puteva u dobrom stanju koji su bili još jedanput napušteni. 10 januara 1863. Kada je počeo sa primjenom Gravitacioni model u planiranju saobraćaja? Sredinom 1950-te godine postignuto je nekoliko tehničkih i metodoloških inovacija. Po čemu je karakteristična saobraćajna studija Čikaga u periodu 1955-1961. Prešlo se sa izučavanja saobraćajnih tokova. Po čemu je karakteristično planiranje u industrijski razvijenim zemljama prije 1950.7. koji je tada bio najnaseljeniji grad na svijetu. Saobraćajni modeli su se počeli sve više povezivati s modelima koji su opisivali i projecirali ekonomsku strukturu posmatranog područja. Kada se pojavio prvi metro i u koja slijedeća dva grada? Podzemni voz (metro) pojavio se prije više od jednog stoljeća u Londonu (Engleska). Kao odraz te integracije tržišta. Šta je ubrzalo razvoj saobraćajno-prevoznog planiranja? Razvoj saobraćajno – prevoznog planiranja ubrzan je kada je otkrivena veza izmeĎu namjene površina i putovanja. godine. Počeo se primjenjivati gravitacioni model koji je poboljšan posebno u odreĎivanju gravitacione mase. sistemu i prostornom i vremenskom rasporedu putovanja. 4. nove tehnologije proizvodnje i razvoj lokalne industrije. i 1882. definisanju ekonomske udaljenosti i troškova dezagregacije putovanja po vrstama itd.g.? Razlika u namjeni površina uzrokuje razlike u veličini.

Na čemu se temelji donošenje investicionih odluka u projektnom planiranju? Kod projektnog planiranja prisutno je nastojanje da se investicione odluke temelje na profinjenim metodama vrednovanja.na proučavanje namjene površina. Uzroci nastanka problema u saobraćaju? Nastanak problema u saobraćaju može biti uzrokovan gradskom mrežom. a nešto kasnije i za projekciju putničkog saobraćaja.projekcije saobraćaja pomoću kapitalnog modela privrednog razvoja . Po čemu je karakterističan model razvijen na Harvardskom univerzitetu? Razvijeni su modeli na Harvadskom univerzitetu . “Moderno vozilo je zastarijelo – ne uklapa se”. Ovaj pristup je uspješno primjenjen u saobrćajnoj studiji Čikaga (1955-1961 god.) 5. Razvoj motornih vozila je uzrokovao probleme u saobraćaju. a sastoje se od: . Od čega se sastoje kvantitativne metode u sektorskom planiranju saobraćaja? Primijenjeno je sektorsko planiranje u bivšoj Jugoslaviji (BiH) na bazi kvalitativnih postupaka. 8. Koji su osnovni faktori uticajni na probleme u saobraćaju i prevozu? 4 . gdje izvorište i odredište svih putovanja uzrokuje te tokove. 7. 6. 2.sveobuhvatni saobraćajni model ima tri podmodela: saobraćajni. ekonomski i razvojni. U kojoj zemlji je razvijen model za projekciju teretnog. zastarijelim ulicama (cestama). Uske ulice postaju sve tjesnije za postojeći saobraćaj. Poslije se razvijaju kvantitativni metodi u sektorskom planiranju saobraćaja. Ovaj model je koristila i MeĎunarodna banka za izradu saobraćajnih studija u zemljama u razvoju.projekcija saobraćaja primjenom tranzitnih matrica. Pitanja: 1. a potom i putničkog saobraćaja? Holandija je izdala model za projekciju teretnog saobraćaja.projekcije saobraćaja na bazi regresionog modela .

4. u okviru mogućih predviĎanja. brzine i vučno-brzinske karakteristike .kamioni i autobusi velike brzine .tijesne ulice sa velikim brojem krivina i izrazitim nagibima . bicikli.nedostatak javne procjene općenito spram važnosti motornog vozila 5. Integralno rješenje 2. 2.nedovoljni trotoari .raskrsnice projektovane bez tehničkog osnova . Superponiranje motorizovanog saobraćaja na neadekvatnim saobraćajnicama . integralno rješenje sastoji se u izgradnji novog tipa saobraćajnica koje će služiti takvom vozilu. itd. kao i moderni urbanizam. Automobil nesmatran kao javna potreba . Parcijalno rješenje sa nižim troškovima (jeftino). problemi saobraćaja u mnogo gradova još postoje.teški kamioni male brzine. uključujući prikolice .nedostatak procjene vlasti o potrebi vozila unutar ekonomije prevoza .motocikli. U nastavku se navodi pet faktora koji mogu povećati ove probleme na koje trebamo računati pri svakom pokušaju da ih rješimo: 1. Nedostatak planiranja u saobraćaju .skoro nikakvo predviĎanje parkinga .različite dimenzije.ulice.neprihvatljivo lokaliziranje stambenih zona u odnosu na industrijske i komercijalne zone 4.zaprežna vozila. Postoji potreba kreiranja 5 .ceste koje nisu poboljšavane 3. koja još uvijek postoje u nekim zemljama . Različiti tipovi vozila na istim saobraćajnicama . 3. Opisati integralno rješenje u saobraćaju? Ako je problem prouzrokovan modernim vozilom na starim cestama i ulicama.različita vozila . Parcijalno rješenje sa višim troškovima (skupo) 3.zastarjelo zakonodavstvo i regulisanje saobraćaja koji nastoje više forsirati korisnika nego adaptirati se potrebama korisnika .relativno male promjene u planu gradova .nedostatak saobraćajnog obrazovanja vozača i pješaka. Koja rješenja u mreži gradskih saobraćajnica se mogu ponuditi? Mogu se ponuditi tri tipa rješenja problema u saobraćaju: 1.Uprkos što je u posljednje vrijeme tehnološki napredak uspio projektovati i izgraditi sistem puteva više prilagoĎenih vozilima koja ih koriste. Nedostatak saradnje izmeĎu vlasti i korisnika . ceste i mostovi koji se nastavljaju graditi prema starim specifikacijama .

ograničeni kapaciteti. Kritični slučajevi. 6.pogodnosti za gradnju terminala i stajališta. 6 .potrebne mjere saobraćajne edukacije . Ti elementi su: 1.zakone i propise prilagoĎene potrebama saobraćaja. Opisati skupo parcijalno rješenje u saobraćaju? Ovo rješenje je karakteristično po tome što obuhvata uvažavanje trenutno najbolje moguće koristi sa odreĎenim potrebnim promjenama koje iziskuju velika ulaganja. djelujući istovremeno.projekat usklaĎivanja saobraćaj saobraćajnim znakovima i semaforima . mogu se rješavati putem potrebnih ulaganja koja su. Ti elementa koji. 5. opasna raskrsnice. Ovakva rješenja. uvoĎenje sistema automatskog regulisanja saobraćaja pomoću semafora.gradova sa novim trasama. modifikacija kružnih raskrsnica.sistem ulica sa jednosmjernim saobraćajem . putem tehnike „čiščenja“ kao što je disciplina i edukacija korisnika. Saobraćajna edukacija 3. Opisati jeftino parcijalno rješenje u saobraćaju? Parcijalno rješenje sa nižim troškovima se sastoje u maksimalnom iskorištavanju postojećih mogućnosti. sa minimalnim materijalnim radom i maksimalnim regulisanjem funkcioniranja saobraćaja. nazvani i stubovi Hrama sigurnosti.prkinge i stajališta sa ograničenim vremenom . uključujuju: . . izmeĎu ostalog. Propisi i policijski nadzor. daju ono što se želi: siguran i efikasan saobraćaj. vrlo visoka. kao uske ulice. prirodna zakrčenja. ne ostvaruje saobraćaj pošteĎen od nesreća i šteta. 7. itd. kreiranje kanaliziranih raskrsnica. Saobraćajna inženjerija 2.. Opisati osnove za realizaciju predloženih rješenja problema u saobraćaju? Iskustvo pokazuje da u odreĎenom tipu rješenja moraju postojati tri osnove na koje se ono naslanja. Rješenja u kojima nedostaju neki od ova tri elementa.usmjeravanje saobraćaja uz niske troškove . nedostatak kontrole u saobraćajnom toku. MeĎu mjerama koje se mogu poduzeti su: proširivanje ulica. gotovo po pravilu. javnih i privatnih parkinga. itd. sa ulicama odreĎenim za prihvatanje modernog vozila sa svim karakteristikama inherntnim njemu samom. itd.

7 . omogućeno je da se doĎe do logičnog i praktičnog rješenja. a to je saobraćajna inženjerija. komforan. Studij ostvarenih efekata.. terminalima. To podrazumijeva: 1. operativu i administraciju različitih dijelova bilo kojeg načina prevoza. ekonomičan i način kompatibilan sa životnom sredinom. funkcionalno projektovanje. ni urbanista. okolnim zemljama i njihovim odnosima i drugim načinima transporta. Nažalost. Prikupljanje podataka 2. i dr. saobraćajna inženjerija je podskup transportne inženjerije. takoĎer. Analizu podataka 3. arhitekte. Na taj način. njihovim mrežama.8. Kao posljedica ovoga problema pojavila se jedna nova inženjerije. tj. Pitanja: 1. Koja stručnost je neophodna za rješavanja problema u saobraćaju? Postavlja se pitanje. 9. ni inžinjer mašinstva. brz. on je taj koji je nadalje dgovoran za to. On mora da zna koje podatke tražiti. Saobraćajni inženjer je taj koji je jedini sposoban prikupiti i analizirati potrebne podatke i naći adekvatno rješenje. koji je profil stručnog lica je potreban da se prihvatiti i suoči sa prethodno navedenim problemima u saobraćaju. sa ciljem da se realizuje kretanje osoba i roba na siguran. zaokupljen prvenstveno strukturalnim dijelom svojih radova. da ih zna analizirati i konačno da zna naći optimalno rješenje. a njihova različitost j rezultat različitog shvatanja tog pojma. koja specijalno odgovara funkcionalnom aspektu saobraćajnica. projektovanjem i odvijanjem saobraćaja po ulicama i cestama.” Kako se može vidjeti. Za saobraćajnu i prevozne – transportne inženjerije prihvatljive su slijedeće definicije: Prevozna-transportna inženjerija je ”Primjena tehnoloških i naučnih principa na planiranje. postepenim pristupom. U tome je njegov izazov. koja treba da brine o kretanju vozila i pješaka. Konkretan i detaljan prijedlog 4. stručnjaka sposobnih za taj posao je vrlo malo i u posljednje vrijeme obrazovne institucije nekih država počele su se baviti njihovim pripremanjem. U praksi se pokazalo da to nije inženjer graĎevinske struke. Opisati metodologiju rješavanja problema u saobraćaju? Za rješavanje problema u mreži saobraćajnica koristi se metod koji se sastoji od četiri koraka. Nisu to bili.” Saobraćajna inženjerija je ”Ona faza prevozne inženjerije koja ima veze sa planiranjem. Definisati prevoznu i saobraćajnu inženjeriju? Postoji više definicija saobraćajne i prevozne inženjerije.

od tačke nastanka-izvora do odredišta-cilja. to je. za svaki tok posebno. na sve načine i svim sredstvima.Nacrtni plan ulica i cesta je proces korelacije izmeĎu njegovih fizičkih elemenata i karakteristika djelovanja vozila. korištenja matematike. uzroak socijalnih i ekonomskih aktivnosti koje se razvijaju u regiji. 3. Sva kretanja preko sistema. Ukupno putovanje. trebaju se posmatrati: 1. Globalni sistem transporta jedne regije treba posmatrati kao multimodalan sistem 2. Prema tome. Svi vidovi transporta 2. tj. Svi elementi transportnog sistema:  osobe i robe koje će se transportovati  vozila kojima će se trnsportovati  mreža infrastrukture preko koje se kreću vozila  putnici i teret  terminali i presjedačke-transferene tačke. 8 . Analiza prevoznog-transportnog sistema ne može se odvojiti od analize socijalnog. porijeklo. Opisati šemu povezanosti transportnog sistema regije sa sa drugim uticajnim sistemima? Na Sl. prikazn je odnos sa bazom u tri osnovne varijable:  Sistem transporta T  Sistem aktivnosti A. fizike i geometrije. ekonomskog i političkog sistema regije.. vertikalnog i poprečnog presjeka. uključujući pješačke i robne tokove bilo kojeg porijekla do bilo kojeg odredišta 2. u analizi globalnog prevoznog sistema. odredište. 1. U tom smislu.  Struktura kretanja K. Na šta treba da se oslanja analiza transportnog sistema i šta pri tome treba posebno posmatrati? Analiza transportnog sistema treba se oslanjati na dvije slijedeće osnovne premise: 1. pravci i obimi osoba i tereta koji se kreću putem sistema. Pitanja: 1. jedna ulica ili cesta ostaje definirana nacrtnim planom njenog horizontalnog. .

valjci i kablovi . vazduh i svemirski prostor. VEZE . pumpe. vlakovi.Kabine. 9 . Mogu biti od dva tipa: . aktivnosti i kretanja 4. rijeke. avioni. Nacrtati i opisati fizičku strukturu transportnog sistema? Misija transporta se odvija putem pribavljanja mreže sastavljene od slijedećih struktura prikazanih na Sl.3 T 1 K A 2 Sl. pritisak i gravitacija. Osnovna fizička struktura transportnog sistema 1. brodovi i vozila bez motora .Plovne veze: mora. Transportne jedinice To su pokretne jedinice kojima se kreću ljudi i robe. koji povezuju terminale i po kojima se kreću transportne jedinice. trake. 2.saobraćajnice TRANSPORTNE JEDINICE TERMINALI Sl. tračnice. ulice.Fizičke veze: ceste. trake. Na primjer: . Relacija između transportnog sistema.Motorna vozila. Saobraćajnice (priključci ili sredstva) To su oni čvrsti elementi.

organizacijskih. vazdušni. autobuska stajališta i garaže . jezerski. 10 . 2. nacrtati vertikalnui i horizontalnu strukturu sistema? Saobraćajno prevozni sistem je veoma složen sistem sastavljen od sljedećih podsistema: 1. telekomunikacijski podsistem. Ubikacija Stepen pristupnosti sistema. vodeni i sistem pokretnih traka. željeznički. željezničke stanice i parkinzi u zgradama . Koji podsistemi čine saobraćjni sitem prema modernoj teoriji sistema. kanalski). Terminali To su one tačke gdje putovanje ili tovar počinje i završava. cjevovodni podsistem. 3. tehnoloških. Pokretljivost Obim saobraćaja koji se može prilagoditi sistemu (kapacitet) i brzina kojom se može transportovati. 2.Veliki: aerodromi. vazdušni podsistem. Koji su sitemi putem kojih se odvija većina prevoza? Većina globalnih aktivnosti transporta odvija se putem pet velikih sistema: cestovni. luke. podsistem žičara. 3. Sa kojim terminima se opisuju prevozni sistemi u saobraćaju? Svaki od sistema se dijeli na dva ili više specifičnih načina i opisuju se slijedećim terminima: 1. Postoje slijedeći terminali: .Neformalni: stanice na ulici i utovarne zone . željeznički podsistem. vodeni podsistem (morski. poštanski podsistem. Efikasnost Odnos izmeĎu ukupnih troškova transporta (direktnih i indirektnih) i njegove produktivnosti. prema vrsti puta: cestovni podsistem. ili gdje je mjesto promjene transportne jedinice ili načina transporta. autobuski i teretni terminali.Drugi: tankovi za uskladištenje i deponije. riječni. Pitanja: 1. ekonomskih i pravnih 2. prema području poslovanja: tehničkih.Mali: teretne platforme.3. pogodnost direktnih putovanja izmeĎu krajnjih tačaka i pogodnost prilagoĎavanja različitom saobraćaju. Vertikalna i horizontalna struktura kompletnog saobraćajno prevoznog sistema se može predstaviti kao na Sl.

Prevozna usluga nema materijalni oblik i ne može se uskladištiti i kasnije prodati. 11 infrastruktura putnici putnici putnici putnici teret teret teret teret teret . Koje su specifičnosti saobraćjno-prevoznog sistema sa aspekta planiranja i projektovanja u saobraćaju? Za planiranje saobraćajno-transpornih sistema potrbno je imati u vidu bitna obilježja saobraćaja i prevoza (transporta). . Vrijeme proizvodnje je identično sa vremenom potrošnje.cestovni željeznički zračni vodeni poštanski infrastruktura infrastruktura infrastruktura infrastruktura tehnički tehnološki organizacijski ekonomski pravni Sl.Prvo bitno obilježje je činjenica da prijevozna usluga nastaje kao posljedica premještanja ljudi i robe. Struktura saobraćajno prevoznog sistema Pitanja: 1.

političkih i drugih pitanja.Drugo obilježje je da je potražnja za prijevozom izvedena potražnja i da je elastičnost prevozne potražnje uglavnom odreĎena elastičnošću potražnje za dobrima koja se prevoze. . Raskrsnica predstavlja mjesto na kome se ukršta dva ili više saobraćajnih tokova ili se najmanje jedan tok uliva u drugi odnosno izliva iz drugog. u pristupačnosti odreĎenim površinama. te u terminalima sa ciljem povećanja protoka saobraćaja uz zadovoljavajuću bezbjednost i uticaj na okolinu.ostali sistemi u saobraćaju i prevozu.Četvrto obilježje je konkurencija izmeĎu pojedinih saobraćajnih sistema. .rakrsnica i čvorište. To potvrĎuje činjenica da je često prevozna usluga instrument politike cijena i nije rijedak slučaj da se upotrebljava pri rješavanju odreĎenih privrednih. Arhitektura prethodno navedenih sistema se može posmatrati kao logička i kao fizička.) .nemotorizovani (pješački i biciklistički) saobraćaj . Regulisanje saobraćaja se vrši na dionicama saobraćajnica i u raskrsnicama. u gradskom ili izvan gradskom podrućju.. Raskrsnica predstavlja krajnju ili početnu tačku dionice puta. Objasniti pojmove fizičke i logičke strukture sistema u saobraćaju i prevozu? Dionica ceste.terminali . 2.Treće obilježje je vezano za posebnost politike cijena saobraćajnih usluga.Peto obilježje je činjenica da društveno-ekonomski razvoj zavisi od saobraćaja i prevoza. . . Pitanja: 1.regulisanja i upravljanja u saobraćaju i prevozu . tj. Ovo je prouzrokovano različitim tehničko-eksploatacionim karakteristikama pojedinih sistema. Koji sistemi se mgu izdvojiti sa aspekta definisanja logičke i fizičke arhitekture sistema pri planiranju u saobraćaju i prevozu? Sa aspekta planiranja saobraćaja i prevoza moguće je izdvojiti osnovne sisteme: .dionica saobraćajnice (cesta.. 12 . je dio saobraćajnice koji je ograničen raskrsnicama – čvorištima.. pruga. . Promjene u namjeni površina i razmještaju stanovništva često su uzrokovane promjenama u saobraćaju i prevozu.

Pitanja: 1. podrazumijevamo: pješački i biciklistički saobraćaj. Terminali se mogu podijeliti u dvije osnovne grupe: . Pored predstavljenih sistema bitnih za planiranje u oblasti saobraćaja i prevoza postoji odreĎen broj sistema koji treba imati u vidu pri izradi plana ili projekta u sektorskom. Dugoročni razvojni program puteva 3. te kretanja invalidnih osoba. 2. kao nveoma bitnim obilježjem civilizacije. Prilikom definisanja ciljeva planiranja saobraćajnih sistema preporučuje se SMART pristup. Identifikacija projekta Pitanja: 1. Analiza razvojnih mogućnosti saobraćajne infrastrukture u prostoru 2. projektnom planiranju i planiranju u preduzećima.terminali sa aktivnostima isključivo vezanim za transportna sredstva. Koji su dokumenti saobraćajnog sektora u planiranju? 1. Sa čime se moraju uskladiti ciljevi planiranja saobraćaja? Ciljevi planiranja moraju biti usklaĎeni sa: . Pod nemotorizovanim saobraćajem.Strategijom prostornog razvoja i . i . U te svrhe se koristi SWOT analiza koja obuhvata analizu prednosti i slabosti sistema u upravljanju kao i mogućnosti prijetnji koje proizilaze iz okoline.Dugoročnim razvojnim programom. Nakoji način se postavljaju ciljevi u planiranju saobraćaja? Postavljanje ciljeva planiranja predstavlja prvi korak u postupku planiranja.Terminali se mogu definisati kao objekti sa kojima se zadovoljavaju transportno tehnološki zahtjevi putnika robe i transportnih sredstava. što ima značenje:  Specifičnost (Specific) – potrebno je tačno identifikovati učinke koje plan ili projekat treba da postigne  Mjerljivost (Measurable) – mjerenje učinaka sa obzirom na ciljeve  Izvodljivost (Achievable) – izvodljivost mjerenja  Realnost (Realistic) – da li je cilj moguće postići i  Vremenska ograničenost (Time bound) – ciljevi moraju biti ispunjeni u odreĎenom roku. prostornom saobraćjnom.terminali sa logističkim aktivnostima za putnike robe ili transportna sredstva. 13 .Strategijom ekonomskog razvoja . Osnovni elementi tih sistema su predstavljeni u narednom dijelu. a u cilju postizanja transportnog procesa.

Koji osnovni elementi čine saobraćajnu inženjeriju? Tri bazična elementa koji čine saobraćajnu inžinjeriju su: . Karakteristike vozača bitne za planiranje i projektovanje saobraćajnih sistema? . . 4. Kako se grupišu ciljevi planiranja? Postoji više kriterijuma po kojima se ciljevi razlikuju. Šta je projektno vozilo? Projektno vozilo je onaj tip hipotetičnog vozila čija težina.vozilo i .Vid vozača . Tako postoje: kratkoročni i dugoročni ciljevi. dimenzije i karakteristike kretanja se koriste za uspostavljanje osnovnih elemenata projekta cesta (pruga). Koje su osnovne karakteristike pjašaka bitne za planiranje saobraćjnih sistema? Može se prihvatiti kao potencijalni pješak općenito populacija od pet do sto godina starosti. npr. 14 .korisnik (odnosi se na pješake i vozače). itd.saobraćajnica (odnosi se na ulice i ceste). ulica i raskrsnica takvih da one mogu zadovoljiti vozila ovoga tipa. saobraćajajne mreže. Šta je vozilo? Vozilo je jedan od tri primordijalna elementa saobraćaja.3. Kako se mogu podijeliti ciljevi planiranja saobraćajne mreže? Ciljevi planiranja.Strukturne ciljeve Pitanja: 1. 2. 2. ciljevi društvene zajednice i saobraćajni ciljevi. Sa druge strane važno je posmatrati pješaka jer on nije samo žrtva saobraćaja nego takoĎer jedan od njegovih uzročnika.Psihofizičke sposobnosti Pitanja: 1. 3. se mogu podijeliti na: .Strateške ciljeve .

1 Projektno vozilo posmatrano kao pravougaonik B-širina vozila. L-dužina vozila. l1-prednji prepust.3. l2-zadnji prepust. Nacrtati vozilo – trolejbus i označiti osnovne dužine u sistemu za napajnje električnom energijom? 15 . R1-radijus zakretanja najisturenije tačke na zadnjem dijelu vozila 4. l-meĎuosovinsko rastojanje. R-radijus zakretanja najisturenije tačke na prednjem dijelu vozila. Projektno vozilo posmatrano kao pravougaonik? B R1 l1 l L l2 R r o Sl. r-unutrašnji radijus zakretanja.

2 6. Rastojanje glavne tačke okretanja (u odnosu na vertikalnu osu okretanja) od površine kolovoza u svim uslovoma kretanja 2. Rješenja postavljanja napojnih vodova u raskrsnici sa skretanjem od 90° (broj promjena pravaca .skretanja vodova) 6.5 4.13. e (m) Preferirano 6. a preporučeno 2. 3.8 iznad e f2(m) b (m) c (m) Preferirano 4.0 1.Maksimalni prelaz Sigrunosno Minimnalna visina od površine kolovoza a (m) Može biti dogovoreno. broj usputnih slijetanja i vrijeme zadržavanja.0 1.07.2 0. vrijeme odlaska.2 m i 5.5 Minimalno pomjeranje vozila pri visini(2) d g Visina tačke okretanja šipke(1) povšine kolovoza ispod c min. d (m) maks.faktori letenja (broj ponuĎenih letova. Faktori bitni za planiranje vazdušnog saobraćaja? Za planiranje i razvoj vazdušnog saobraćaja meĎu bitne faktore ubrajaju se: . norm.8 f1(m) g1(m) g2(m) h(m) i(m) 4. trajanje leta i razlike u lokalnom vremenu). smjer leta.7 Prihvaćeno 3.2 0.5 m Šipka locirana u položaju mirovanja 5. Nacrtati i opisati rješenja kontaktne mreže u raskrsnicama i krivinama? 6 skretanja po 15° 3 skretanja po 30° Sl.5 5. šipki(3) 16 šipke Visina kontaktnog voda od rastojanje Rastojanje izmeĎu .6 Prihvaćeno 7. Pomijeranje vozila bočno prema sistemima sa dužinom šipke 6.7 3.

. počeo je rad na razvoju prijedloga za inicijativu Temza 2000 (Thames 2000 initiative). prema materijalu od kojeg su izgraĎeni i prema vrsti pogona. RTOL (reducirano polijetanje i slijetanje 760÷1370 m) i CTOL (konvencionalno polijetanje i slijetanje).faktori koji se odnose na rute zračnih linija (broj i razgranatost linija. 8. Njeni trenutni ciljevi su uspostava novih Millennium riječnih usluga i da osigura razvoj novih pristaništa u Blackfriarsu i Waterloou da bi se osiguralo delikatno oživljavanje ovih usluga. promovisati i koordinirati usluge riječnih brodova na Temzi. da bi se olakšalo povezivanje centralnog Londona i područja New Millennium Experience Company (NMEC) u North Greenwich-u za kratko vrijeme i da se dugoročno obezbjedi nasljeĎe za brodske usluge i pristaništa. CRP je zaključio da se treba uspostaviti nova agencija radnog naziva Agencija za pristaništa Temze (Thames Piers Agency) da bi ostvarila ključne elemente inicijative i da preuzme dugoročnu odgovornost za razvoj riječnog prijevoza putnika u Londonu. turbo-elisne i turbo-mlazne. Podjela brodova? Brodovi se mogu podijeliti na više načina. STOL (kratko polijetanje i slijetanje 50÷760 m). Primjer riječnog saobraćaja u Londonu? Godine 1997.faktori vezani za vrstu aviona i kvalitet usluga (veličina i popularnost aviona.PLA) i razvijati. Cross River Partnership (CRP). uslužnost osoblja i vrsta ponuĎenih usluga za vrijeme leta). Prema dužini polijetanja i slijetanja mogu se podijeliti na: VTOL (okomito polijetanje i slijetanje-dužina do 50 m). smjerovi letova i usklaĎenost sa linijama ostalih vazduhoplovnih i drugih prijevoznika). 17 . Na duže staze. integrišući ih što je više moguće u druge oblike transporta.. prema području plovidbe. Pitanja: 1. 7. a najčešće su: podjela prema namjeni broda.. takoĎer će obuhvatiti i pristaništa kojima upravlja i čiji je vlasnik Londonska luka (Port of London Authority . Opisati dionicu ceste kao element saobraćajnog planiranja? Dionica puta kao jedan od osnovnih dijelova saobraćajnice zahtijeva poseban pristup pri planiranju i projektovanju saobraćajne mreže. U situacionom planu. organizacija privatnog sektora i volonterskih tijela koja imaju interes u promoviranju korištenja rijeke Temze. Inicijativa je tražila razvoj novih riječnih pristaništa i brodskih usluga. udobnost sjedišta. konsorcijum javnih organizacija lokalnih vlasti. Podjela zrakoplova? Prema osobinama pogonskih grupa zrakoplove dijelimo na: klipne. unutrašnji izgled aviona. 9. sigurnost aviona i ugled njegovog proizvoĎača.

vremenski gubici po vozilu na signalisanim raskrsnicama. u odreĎenim danima u sedmici. terminali itd. razdjelne trake i dr. Projektovanja jedne ceste ili ulice. Elementi uzdužnog profila moraju biti usaglašeni sa elementima situacionog plana. 3.. takvi kao što su ceste. Osnovni parametri koji opisuju uslove saobraćaja su uglavnom složene prirode. Opis i ocjena uslova saobraćaja na dionici puta? Isto kao i drugi dinamični sistemi.5%. izuzetno 3% za brze gradske saobraćajnice 3÷4%. prijelazne rampe i proširenja kolovoza u horizontalnim krivinama. Postupak izračunavanja pokazatelja uslova saobraćaja na dionici puta? U osnovne pokazatelje gradsko – prigradskih saobraćajnica spadaju : . dužina)  drugi korak: odreĎivanj kategorije saobraćajnice i brzine slobodnog toka 18 . Elementi poprečnog profila su: kolovoz. koji posjeduju specijalne (zauzimaju mjesto) i temporalne (troše vrijeme) karakteristike.uzdužni i poprečni profil kao i raspored i vrsta ukrštanja. preglednost u horizontalnim krivinama.prosječne putne brzine duž odsjeka ili dionice . ulice. a to su: nagib nivelete i zaobljenja prijeloma nivelete. oblik i dužina prijelaznih krivina. raskrsnice. 2. Vremenske distribucije obima saobraćaja proizvod su stilova i načina života koji čine da ljudi slijede odreĎene oblike putovanja utemeljene u vremenu. biciklističke staze. Prosječna putna brzina se računa preko vremena vožnje na segmentima saobraćajnice i zastoja na pristupu raskrsnici. Postupak odreĎivanja nivoa usluge koji se odreĎuje propisnom brzinom je slijedeći:  prvi korak: identifikacija saobraćajnice (mjesto. ostvarujući svoje premještanje tokom odreĎenih godišnjih doba. od njegove procjene rasta i od njegove kompozicije. raskrsnice. od njegove varijacije. priključci i servisi fundamentalno zavise od obima saobraćaja ili tekućih potreba tokom jednog intervala datog vremena. podložni su da budu traženi i opterećeni obimima saobraćaja. za glavne gradske saobraćajnice 4÷5% i za gradske saobraćajnice 5÷6%. tramvajska pruga. pješačke staze. Za gradske autoceste nagib nivelete iznosi 2. fizički i statistički mediji saobraćaja. su odreĎeni računskom brzinom i vrstom saobraćajnica. ili u specifičnim satima u toku dana. Elementi situacionog plana su: poluprečnik horizontalne krivine. izbor tipa saobraćajnice/prometnice.

To su: . AV-autovoz.mjerodavni vršni časovni protok.  sedmi korak : izračunavanje nivoa usluge. .mjerodavno vozilo po saobraćajnom toku i . gdje je: D . D  1. Prosječan godišnji dnevni saobraćaj se računa za svaku vrstu vozila po saobraćajnim dionicama: PGDS = PGDSPA + PGDSBUS + PGDSLT + PGDSST + PGDSTT + PGDSAV voz/dan LT – lahka teretna vozila. a jedan segment je rastojanje izmeĎu dvije signalizirane raskrsnice)  četvrti korak: izračunavanje vremena vožnje  peti korak: izračunavanje vremenskih gubitaka na prilazu raskrsnici  šesti korak: izračunavanje prosječne putne brzina:  a) po dionici i profilu i  b) na cijeloj saobraćajnici.vremenski gubici na pristupu raskrsnici u sekundi po vozilu. ST – srednja teška.prosječan godišnji dnevni saobraćaj (PGDS). treći korak: definisanje dionice saobraćajnice (svaka dionic ima jedan ili više segmenata.neravnomjernost po smjerovima pri vršnom časovnom protoku. TT – teška teretna.učešće vikend – vozača u mjerodavnom vršnom časovnom protoku. Vremenski gubici na pristupu raskrsnici se mogu izračunati prema udžbeniku HCM (1985 g. 19 .).satna distribucija godišnjeg protoka. Osnovni podaci o saobraćajnim tokovima utvrĎuju se studijima o saobraćaju. . .vremenski gubici uslijed zaustavljanja. .3  d (s/voz). d .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful