EGE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ YAYINLARI

A R K EOLOJİ DERGİSİ
VIII (2006/2)

ISSN 1300 – 5685

ege.com .EGE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ YAYINLARI ARKEOLOJİ DERGİSİ VIII (2006/2) © 2006 İzmir/Türkiye ISSN 1300 – 5685 Sahibi: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi adına Dekan Prof.zerobooksonline. Ltd. Dr. It is not allowed to copy any section of ARKEOLOJİ DERGİSİ without the permit of EGE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ ARKEOLOJİ DERGİSİ’ne gönderilen makaleler aşağıdaki web adresinde bu cildin son sayfalarında belirtilen formatlara uygun olduğu takdirde yayınlanacaktır. Kasım Eğit Sorumlu Müdürü: E. EGE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ’nin izni olmadan ARKEOLOJİ DERGİSİ’nin hiçbir bölümü kopya edilemez.388 11 02 web: arkeolojidergisi.232. Dr.212.tr Dağıtım / Distribution Zero Prod. ARKEOLOJİ DERGİSİ’nin yeni sayılarında yayınlanması istenen makaleler için yazışma adresi: Correspondance addresses for sending articles to following volumes of ARKEOLOJİ DERGİSİ ARKEOLOJİ DERGİSİ Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Bornova 315110 İZMİR-TURKEY Diğer İletişim Adresleri Other Correspondance Addresses: Fax: 00.Ü.edu.244 75 21 – 249 05 20 info@zerobooksonline. Alıntı yapılması durumunda referans gösterilmelidir.90. Nuran Şahin ARKEOLOJİ DERGİSİ hakemlidir ve yılda iki kez basılmaktadır.com – http://www. Published twice each year. Tel: +90. Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü adına Prof. Yazıların yasal sorumluluğu yazarlara aittir. TÜBİTAK/ULAKBİM kriterlerine uygun olarak yayınlanmaktadır. Articles should be written according formats mentioned in the fallowing web adress or on the last pages of this volume.

Nezih AYTAÇLAR Mahmut Bilge BAŞTÜRK Fulya DEDEOĞLU Aytekin ERDOĞAN DANIŞMA KURULU / EDITORIAL ADVISORY BOARD Güven BAKIR Tomris BAKIR Hasan MALAY Altan ÇİLİNGİROĞLU Ege Üniversitesi Ersin DOĞER Ege Üniversitesi Nuran ŞAHİN Ege Üniversitesi Serra DURUGÖNÜL Mersin Üniversitesi Turan EFE İstanbul Üniversitesi Armağan ERKANAL Hacettepe Üniversitesi Coşkun ÖZGÜNEL Ankara Üniversitesi Abdullah YAYLALI Adnan Menderes Üniversitesi ISSN 1300 – 5685 İZMİR 2006 .ARKEOLOJİ DERGİSİ EGE ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ YAYINLARI YAYIN KURULU / EDITORIAL BOARD M.

.................... Antik Yakındoğu’nun Tarihi............................................ TSETSKHLADZE.......................................................................................................................................................................................ARKEOLOJİ DERGİSİ Cilt/Volume VIII 2006/2 MAKALELER / ARTICLES TAYFUN CAYMAZ: Aliağa-Helvacıköy Bölgesinde Bir Neolitik Yerleşim: Arap Tepe (A Neolithic Settlement Aliağa-Helvacıköy Area: Arap Tepe) .................................................. Remains and Findings) .............. 117 ...................... 47 SUAT ATEŞLİER: Euromos Arkaik Mimari Terrakottaları Üzerine İlk Gözlemler (First Preliminary Report on the Archaic Architectural Terracottas from Euromos) ................................................................................................... Kalıntı ve Buluntuları (Colossae: the Mound....................................................................... Nezih Aytaçlar) ................. 63 BAHADIR DUMAN – ERİM KONAKÇI: Kolossai: Höyük................................................................................................................................. 114 Yayın Kuralları / Rules of publication ....................................................... 1 MEHMET IŞIKLI: Erzurum-Pulur Höyüğü Çalışmaları: Kuzeydoğu Anadolu Keramiği Üzerine Gözlemler (Erzurum-Pulur Höyük Studies: Observations on the North-Anatolian Ceramics) ............ 33 ÜMİT GÜNGÖR: Archaic Ring-Askoi Found in Klazomenai (Klazomenai’de Bulunmuş Arkaik Dönem Halka Askoslari) ............................. İÖ 3000-323 (Fulya Dedeoğlu) ................. 111 MARC VAN DE MIEROOP............ 13 ALİ OZAN: Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı: Nedenler ve Sonuçlar (The Northern Expansion of the Urartian Kingdom: Reasons and Results) .............................................................................................................. Karadeniz’in Tarih ve Arkeolojisi Üzerine (M........................................................................................................................................................................................... 83 KİTAP TANITIMI / BOOK REVIEWS GOCHA R.......................................................................

The variations seem to be appeared in relation with the economical resources of each region. Bu farklılıklar. ayrıca. Kuzey bölgelerin. parallel to the needs of the heartland of the kingdom and the economical potentials. Urartu Krallığı’nın bölgesel genişlemelerinin altında yatan nedenler genellikle artan ekonomik girdi ihtiyaçlarıyla ilişkilendirilmiştir. Mass Deportation _________ ÖZET Van Gölü’nün kuzeyinde uzanan toprakların Urartu Krallığı’na ilhak edilmesi. _________ Van Gölü çevresinde yer alan topraklar. Nitekim gerek krallığın merkez bölgesi gerekse fethedilen bölgelerdeki uygulamalar bu yaklaşımın geçerliliğini onaylamaktadır. Ya da bunu şu şekilde ifade etmek mümkündür: Urartu kralları ekonomilerini dayandıracakları güvenli bölgelere ihtiyaç duyduklarından Urartu Krallığı’nın yayılım çabalarının önemli bir bölümü kuzeye ilişkindir. Krallığın kurulmasından sonraki süreçte ise Doğu Anadolu. Etiuni. Yayılım. Urartu Krallığı’nın kuruluşuna değin genellikle komşu kültürlerle ilişkilendirilmiş ve bu kültürel öğeler üzerinden tanımlanmıştır. benzerliklerin yanı sıra bölgesel farklılıklara da sahip olduğunu göstermektedir. çanak çömlek ve yazıtlar gibi arkeolojik öğeler üzerinden Urartu Krallığı’nın parçası veya krallıkla ilişkide bulunan bölgeler olarak tanımlanmaya başlanmıştır. Atlı Kavimlerin yarattığı tehlikeyle ilişkili gözükmektedir. Expansion. ABSTRACT Through the annexation of the regions laying on the north of the Lake Van to the Urartian Kingdom. North. iç ve dış etkenlerle açıklamak mümkündür. sosyal ve politik yapılarda önemli değişikliklere neden olmuştur. The distribution of the fortresses. Arkeoloji Dergisi (2006/2) 33 . Ancak yayılımın kuzeye doğru şekillenmesinde belirleyici bir diğer etken Asur tehdididir. Güney Transkafkasya ve Kuzeybatı İran gibi bölgeler. örneğin Kuzeybatı İran’dan farklı olarak Asur ordusunun kolayca erişemeyeceği bir noktada yer alması. Bu bölgelerden biri de krallığın kuzeyinde uzanan topraklardır. Kalelerin. Kuzey. Besides. mezarların ve yazıtların dağılımı. crucial changes in the economical.Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı: Nedenler ve Sonuçlar [THE NORTHERN EXPANSION OF THE URARTIAN KINGDOM: REASONS AND RESULTS] ALİ OZAN _________ Anahtar Sözcükler Urartu Krallığı. Nüfus Aktarımı Keywords Urartian Kingdom. burials and the inscriptions indicate that the change and transformation in the whole region suggest some regional differences as well as the similarities. krallığın merkezindeki ekonomik ihtiyaçlara koşut olarak kuzey bölgelerinin ekonomik kaynakları ve potansiyeli. kuzey yayılımının yönünün belirlenmesinde önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. ekonomik. mimari. Kuzey bölgelerin krallığın neredeyse yıkılışına değin Urartu krallarının ilgisi içerisinde neden kaldığı sorusuna verilebilecek en olası cevap. social and political structures become visible. Dolayısıyla Urartu Krallığı’nın fetih politikalarının altında yatan nedenleri. the threat carried by the Mounded Tribes is another determinative factor creating these variations. kuzeyin zengin ekonomik kaynakları olmalıdır. ilhak edilen topraklardaki değişim ve dönüşümün.

Sefer sonunda her zaman olduğu üzere on binlerce insan yeniden iskâna tabi tutulmuş ve binlerce hayvan ganimet olarak Urartu’ya taşınmıştır. SALVINI 1995. 4 BURNEY-LANG 1971. 24. BARNETT 1982. 32.1 Ancak ilk Urartu kralı I. Argişti’dir. . 231.Ö. 36. Karaköse Ovası ve belki Aras Irmağı’nın Türkiye 1 ÇİLİNGİROĞLU 1997. 3 UKN I. 40. kuzeyde Iğdır’a kadar uzanan topraklar doğrudan veya dolaylı olarak Urartu denetimine geçmiştir. Bu durum Etiuni krallarının.4 Uiteruhi’nin ise Kağızman civarında aranabileceğini5 göstermektedir. 26. 20. 21. BARNETT 1982. krallık politikalarında önemli değişiklikler belirmeye başlamıştır. Katarza ve Uiteruhi Boyları’na karşı düzenlenen sefer sonrasında uygulamaya sokulan insanların yeniden iskâna tabi tutulması. 340. 6 SALVINI 1995. 43. 177. SLATTERY 1988.Ö. UKN I. Menua Döneminde Urartu’nun sınırları bir yandan Aras Irmağı’na kadar yayılırken.15 Böylece Menua Döneminde kuzeybatıda Erzurum’dan. Nitekim Etiuni Kralları’nın tahminleri doğru çıkmış ve Urartu orduları Menua Döneminde (M. Bu hattın kuzeyine geçen ilk Urartu kralı I. 8 DIAKANOFF ve K ASKAI 1981. Urartu Krallığı’nın ilk kuzey seferlerini kaydeden yazıtlarda. Kuzeye düzenlenen bu seferin krallığın başkentine ve seferler öncesi sınırlarına bu denli yakın olması son derece ilgi çekicidir. 70. Sefer sonrası binlerce insan yerlerinden edilmiş ve ele geçirilen hayvanlar ganimet olarak muhtemelen başkente taşınmıştır. 186. Güney Transkafkasya’daki geniş bir bölgenin genel tanımı7 veya Sarıkamış’tan Sevan Gölü’nün kuzeybatı kıyılarına kadar yayılan8 geniş bir bölgeyi tanımlayan genel bir isim9 olarak kabul edilmektedir. UKN I. 13 M ARTIROSYAN 1964. Yazıtların konumu ve kurulan kaleler Erikuahi’nin Aras Irmağı’nın güneyini kapsadığını13 işaret etmektedir. İşpuini ve Menua’nın Urartu tahtında birlikte hüküm sürdükleri dönemdir. 32. 9. Seferin anısına dikilen yazıtların konumu Luşa ve Katarza Boyları’nın Ağrı-Karaköse Ovası’nda yaşadıklarını. Menua’nın kuzey seferlerini anlatan yazıtları Erikuahi Ülkesi ve başkenti Luhiuni’nin fethi10 ve Etiuni Ülkesi’ne konulan vergiden11 bahseder. yüzyılda Yakındoğu jeopolitiğinde önemli bir güce dönüşecek olan Urartu Krallığı’nın kurulup ve birkaç bölge dışında genişlediği ana bölge Doğu Anadolu’dur. 14 ÇİLİNGİROĞLU 1997. 23. sınırları içerisinde akan kesimine değin uzanan bu ilk seferin kayıtlarında Etiuni Ülkesi krallarının. 825-810) dönemlerinde Urartu Krallığı’nın sınırları Van Gölü’nün yakın çevresinde yer almış olmalıdır. Tüm Urartu krallarının neredeyse değişmez bir şekilde sefer düzenlediği kuzey bölgelere Urartu ordusunun ilk yönelişi. Luşa.2 Urmiye Gölü’nün güney kıyılarına doğru gelişen ilk yayılım girişimlerinin arkasından kuzey seferleri başlamıştır.Ö. 12 UKN I. Erken dönemlerde. Urartu yayılımının aralıksız devam ederek kendi topraklarına ulaşacağının bilincinde olduklarını göstermektedir. Genel kabul gördüğü üzere. 9 SALVINI 2002. 19-30. SALVINI 2002. Bu uygulamaya genellikle hayvanların ganimet olarak alınması eşlik etmektedir ki bu uygulamalar kuzeyde ele geçirilen toprakların Urartululaştırılması çabalarında kullanılan temel iki yöntem olarak karşımıza çıkmaktadır. diğer yandan Erzurum civarında bulunduğu bilinen14 Diauehi Ülkesi de Urartu egemenliği altına alınmıştır. RUSSELL 1984. yani toplu nüfusu aktarımı. Transkafkasya bölgesinde yaşayan yerel kabilelerin oluşturduğu bir tür konfederasyon olan6 Etiuni. 10 UKN I. Luşa. 15 UKN I. Urartu Krallığı’nın yayılım politikalarının ana hedefi Urmiye Gölü’nün güney kıyılarıdır. Anlaşıldığı kadarıyla sefer sonrasında Menuahinili isimli idari bir merkez ve görkemli bir saray kurulmuş. 20. 810-786) Güney Transkafkasya topraklarına değin ulaşmıştır. Katarza ve Uiteruhi Boyları’dır. 4. DIAKANOFF ve K ASKAI 1981. 37. 342. VAN LOON 1966. Taşburun yakınında bulunan Çölegert’te inşa edilen diğer bir kale12 ile Aras Irmağı’ndan geçişler kontrol altına alınmıştır. 133. 55. 11 DİNÇOL 1976. 7 UKN I. dipnot 50. 2 UKN I. Urartu krallarının kuzey seferleri esnasında yoğun olarak kullanacakları bir yöntemin ilk uygulamasıdır. İşpuni ve Menua ortak krallıkları dönemine gelindiğinde.3 seferin konusunu oluşturan kabileler Etiuni Ülkesi krallarının Urartu’ya karşı yardım gönderdikleri Luşa. araştırmacılar tarafından. Sarduri ve halefi İşpuini (M. 5 SEVİN 1979. 30. DIAKANOFF ve K ASKAI 1981. Katarza ve Uiteruhi Boyları’na yardıma gelmesi dikkat çekicidir.34 Ali Ozan ArkDer VIII Kuzey Seferleri ve Krallığa İlhak Edilen Bölgeler M. 51. 35.

128 A VE B. 66. Argiştini’ nin askeri eylemleri Sevan Gölü’nün kuzeybatısında yer aldığı21 Lcasen yazıtı22 yardımıyla bilinen Qehuni şehrinin fethiyle devam etmiş. UKN I. Diauehi Konfederasyonu içerisinde yer aldıkları düşünülen dört kralın yerlerine yöneticiler atanması. 92. I. Aynı seferin bir ayağı Diauehi’de iken diğer ayağı Çıldır Gölü’nün kuzeyinde yer alan Pute. aynı sefer esnasında. 160. Sevan Gölü’nün batı kıyısında Uelikuhi26 isimli yeni bir ülkeyi mağlup etmiştir. 133. 51. 155 C 19-48. Lueruni29 ve Urtehi(ni)’nin30 Urartu egemenliği altına alındığını kaydeder. UKN I. 17 UKN I. DİNÇOL-B. I. BARNETT 1982. 49. 127 II. 69. . I. 24 SLATTERY 1988. Bia. Ayrıntılar için bak KÖROĞLU 2001. I. Sarduri’nin ele geçirdiği yeni toprakların bir bölümü de Sevan Gölü’nün güneyini kapsamaktadır. Argişti Sevan Gölü’nün kuzeybatısına değin uzanan toprakları Urartu sınırlarına dâhil etmesine ve burada bir kale inşa ettirmesine rağmen. kralın 19. saltanat yılında17 tamamıyla ortadan kaldırılmıştır. UKN I. Diauehi ve bağlaşıklarına karşı geniş çaplı bir askeri operasyon yürütüldüğünün kanıtıdır. UKN I. II.33 II. SALVINI 764-734) kuzey bölgelerdeki faaliyetleri selefi kadar yoğundur. 23 UKN I. I. UKN I. M ARTIROSYAN 1964. 156 DI VE DII. DİNÇOL 1992. II. Argişti’ nin Diauehi’yi zayıflatma çabalarının sonucu olmalıdır.2006/2 Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı 35 I. kuzeyden Sevan Gölü Havzası’na ve buradan Urartu’ya gelen yegâne yolu kapatan konumdadır. 128 A1.32 Tartışmalı olsa da. 156 DI VE DII.Ö. Köroğlu Urartu yazıtlarında bahsi geçen Qulha Ülkesi’nin genel anlamda Ardahan ile ilişkisi olması gerektiğini yazar. 734-714) kuzeydeki faaliyetleri. 31. Sarduri’den Urartu tahtını devralan I. 155 B 1-58. 20 DIAKANOFF ve K ASKAI 1981. Aragats Dağı’nın kuzeyinde20 yer aldığı düşünülmektedir. her zaman olduğu gibi binlerce insanın yeri toplu nüfus aktarımıyla değiştirilmiş ve binlerce hayvana el konmuştur. UKN I. Kamaniu. 19 UKN I. Argişti Döneminde kuzey bölgelerin neredeyse tümü Urartu sınırlarına dâhil edilmiştir. UKN I. 109 vd. 43.Ö. Askalasi ve Tariu’ya18 ve ilk kez Aras Irmağı’nın kuzeydoğusunda yer alan ülke ve kabilelere kadar uzanmıştır. Argişti Döneminde Urartu sınırlarına dâhil edilen topraklar üzerinde yer almaktadır. 155 C. Urartu askeri ve politik kontrolünün ulaştığı en kuzeydeki nokta olan Lcasen. 18 A. Urartu yazıtlarında Qulha31 olarak anılan antik Kolkhis Krallığı’dır. 155 A. K LEISS 1992. SALVINI 2002.25 II. 235. 155 D 1-44. Sarduri’nin (M. 34 UKN I. SALVINI 2002. 266. 22 UKN I. Rusa askeri operasyonlarından 25 UKN I. 160. Argişti Döneminde boyunduruk altına alındığı iddia edilenlerle aynıdır.24 I. Sarduri. Buraya düzenlenen seferleri kaydeden yazıtlar gölün güneybatısında yer alan Tulihu’nun27 ve güneyinde28 bulunan Ueduri-Etiuni federasyonu içerisindeki Arquqiu. Sarduri’nin adını taşıyan yazıtlarda anılan ülke ve kabile isimlerinin çoğu I. Sarduri’nin eylemleri de I. II. Nitekim uzun bir süre sonra olmasına rağmen. I. 345. Yine de yazıtlarda çok sayıda yeni ülke ve kabile ortaya çıkmıştır. Sefer sonrasında Diauehi kralı ağır bir vergi karşılığı bağışlanmasına karşın. II. Argişti’den sonra Urartu tahtına geçen II. DIAKANOFF ve K ASKAI 1981. UKN I. Urartu ordusunun kuzeyde ayak bastığı en uzak bölgeye eriştiğini söylemek olasıdır. 26 27 28 29 30 31 32 33 2002. Argişti’nin Diauehi Ülkesi’ne dair gelecekteki planlarının ipuçlarını taşımaktadır. 155 C 49-55. K. Argişti gibi genellikle Çıldır Gölü’nün kuzeyi ve Sevan Gölü çevresinde gerçekleşmiştir. UKN I. 155 D. Argişti’nin (M. Aras Irmağı’nın kuzeydoğusunda fethedilen ilk ülke Eriahi’dir. Aslında bu seferin kapsamı. Ancak bunların çoğu I. UKN I. Huşa.16 Seferi nakleden yazıtların içeriğinde anılan çok sayıda ülke ve kabile ismi. 128 A 2. Rusa’nın (M. 155 D 45-53. Biainili Ülkesi’nin kudreti ve düşman ülkesinin bastırılması için23 Erivan’daki Arin Berd ile eşleştirilen Erebuni şehri kurulmuştur. 155 E 1-35. UKN I. 731 vd. Sefer esnasında çok sayıda kale ve şehir ateşe verilmiş. Sarduri’nin kuzey bölgelerde Urartu Krallığı’nın gücünü tesis etmeye çalıştığı toprakların diğer bir bölümü. II. Diauehi. daha önceden boyunduruk altına alınan Ueduri-Etiuni Federasyonu içerisindeki kabilelere ve Yüksek Dağlardaki 19 kralın34 Urartu’ya tabii kılınmasına dönük yeni bir askeri operasyondur. UKN I. 16 UKN I. 161. UKN I.Ö. 786-764) kuzeye düzenlediği ilk seferinin hedefinde bulunan ülke. 21 DIAKANOFF ve K ASKAI 1981. Örneğin. Sarduri Kolkhis’in başkenti Ildamuşa’ya ulaştıysa. Kanlıca yazıtının19 konumu dolayısıyla Eriahi’nin Arpaçay’ın doğu kıyısında. 178. 134. Menua Döneminde vergiye bağlanan Diauehi’dir.

İki bölgenin benzer bir diğer yanı maden kaynaklarıdır.36 Ali Ozan ArkDer VIII sonra Urartu Krallığı’nın Sevan Gölü civarında kalıcılığını pekiştirmek amacıyla. gümüş ve sınırlı da olsa altın kuzey bölgelerin46 ve Van Gölü çevresinin47 ortak yeraltı zenginlikleridir. 38 ÇİLİNGİROĞLU ve SALVINI 2001. Urartu öncesi kurulan ve Urartu egemenliği döneminde de işlevini devam ettiren Metsamor43 gibi yerleşimler ise maden üretiminin kesintisiz sürdüğünün kanıtıdır. 43. SALVINI 2001. 281. Yazıtlardan elde edilen bu veriler Urartu krallarının kuzey bölgelere insan ve hayvan kaynakları için ilgi gösterdiği yönünde bir görünüm ortaya koymaktadır. Yukarıda özetlenen seferler esnasında bu bölgelerde veya krallık merkezinde yazdırılan sefer yazıtlarında genellikle on binlerce insanın toplu nüfus aktarımları ile yerlerinden edildiği ve yüz binlerce hayvana ganimet olarak el konulduğu kayıtlıdır. 158. 306 vd. Kuzey bölgelere dair bilgi veren aynı yazıtlarda tarımsal ürünler ve madenler ele geçirilen ganimetler arasında anılmasa da. ÇİLİNGİROĞLU 1997. Hem kuzey bölgeler hem de Van Gölü çevresi tarımdan çok hayvancılık için olumlu koşullara sahiptir. 20. 43 K HANZANDIAN-M KRTCHIAN-PARSAMIAN 1973. 27. Rusa’dır. Aşağıda tartışılacağı gibi kuzeyden aktarılan insanlar ve ganimet olarak el konulan hayvanlar büyük oranda. Urartu krallarının kuzey bölgeleri krallığın merkez bölgesinin ihtiyaçları doğrultusunda şekillendirme çabalarının sonucudur. 46 BELLI 2000. BURNEY ve LANG 1971. 714-685) kuzey bölgelerde bulunan ülke ve kabilelere karşı askeri eylemler gerçekleştirildiğini gösteren yazılı kaynaklar yoktur. Rusa’nın bölgeye olan ilgisinin açık kanıtlarıdır. Nitekim Aza Ülkesi’nde Teişebani gibi büyük bir idari-ekonomik merkezin inşası ve bu bölgedeki kanal yapımı gibi faaliyetler. 44 ÇİLİNGİROĞLU 1997. 40 UKN I. 39 UKN I. Aslında Urartu Krallığı’nın merkez bölgesini teşkil eden Van Gölü çevresi44 ve kuzey bölgelerin45 coğrafi koşulları genel olarak aynıdır. Bu farklılığın nedeni Urartu merkez bölgesi ve kuzeyde yer alan toprakların potansiyeli ve olanaklarıyla ilişkilidir. 266. BELLI 1987b. GEVORKYAN 2002.42 bu bölgelerde tarımsal üretim yapıldığını göstermektedir.Ö. 1989. 45 SAYADYAN 2002. Ayrıca Karmir-Blur depo odalarında ortaya çıkarılan tarıma alınmış tahıl türleri. Her iki kesimde de tarım vadi tabanları ve çöküntü havzalarında yapılmaktadır. 91. kralın kuzey bölgelerle ilişkisini gösterir. I. 7. 19-20. fından yapılan sulama kanalları ve bahçelerden41 bahseder. Rusa’nın halefi II. bakır. 265. Argişti Döneminde (M. 261. 303. 302.Ö. Yazıtlardan bilindiği kadarıyla kuzey bölgelere sefer düzenlediği bilinen son Urartu kralı II. Bu benzerlikler Urartu krallarının neden kuzey bölgelerden hayvan ve insanları taşıdığını ve tarım ürünleri ile maden üretimini neden kuzey bölgelerde devam ettirdiğini açıklamaktadır. 36. Rusa (M. Argişti’nin kuzey bölgelerdeki yegâne eylemi Altıntepe’nin inşasıdır. 42 M ARTIROSYAN 1964. 261. Ayanis tapınak yazıtında38 birçok ülkenin yanı sıra Etiuni’nin de geçmesi.37 Kuzeyli ülke ve kabileler Urartu yazıtlarında tekrar görünmeye başladıklarında Urartu tahtında II. 685-645) hüküm sürmektedir. ZIMANSKY 1985. 129. 372. SARAÇOĞLU Urartu Yayılımı Sonrası Kuzey Bölgelerde Sosyal ve Ekonomik Yapının Dönüşümü Urartu krallarının kuzey bölgelerdeki uygulamaları ve yazıtları kuzey yayılımının nedenlerine dair önemli ipuçları taşımaktadır. 66. 37 BURNEY ve LANG 1971. UKN I. Dolayısıyla kuzey bölgeler söz konusu olduğunda karşımıza insan-hayvan ve tarım-maden üretimi gibi bir ayrım çıkmaktadır. bu bölgelerde Urartu kralları tara35 UKN I. Krallık yönetimi merkez bölgede çözülemeyecek ve yoğun emek gerektiren tarım ve madencilik gibi faaliyetleri kuzey bölgelere ihraç ederek üstesinden gelmeye çalışmış. . 137. 36 UKN I. 47 BELLI 1987a. 455 vd.40 Ancak bu örnekte de Diauehi kralından istenen maden vergi yükümlülüğü olarak belirlenmiştir. CHENKY 1992. 128 A ve B. 195. Demir.39 II. Maden açısından tek istisnai durum Diauehi’dir. Biainili’nin gücü ve düşman ülkesinin kibrini kırmak için gölün batısında Tanrı Haldi’nin Şehri’ni35 ve güneyinde Fırtına Tanrısı’nın Şehri’ni36 inşa etmiştir. insan ve hayvanları krallık merkezine taşıyarak hem fazladan ekonomik girdi elde etmiş hem de kuzey bölgeleri krallığın ihtiyaçları doğrultusunda yeniden şekillendirmiştir. II. Aynı yazıtlar seferler esnasında tarımsal ürünlerin veya tonlarca madenin ganimet olarak alındığı yönünde bilgiler içermez. Bu durum Urartu krallarının Doğu Anadolu koşullarında bir devletin ayakta kalabilmesi için bölgenin tüm olanakları41 UKN I.

52 Gerek Erzurum ve Pasinler Ovaları. Iğdır ve Güney Transkafkasya’da yapılan arkeolojik araştırmalar.. Bu veriler.57 Boyut dağılımı ise yerleşimler arası bir hiyerarşi ortaya çıktığını işaret eder. Aras Ovası’nda.75–3 hektarlık iki kaleyle beraber iki basamaklı bir hiyerarşiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bölgesel bütünleşmenin yokluğu yüzünden her kale neredeyse bağımsız veya yarı bağımsız bir siyasi merkezdir. ovaların hemen bitişiğinde ve yakınında yer alan Urartu kaleleri bu durumu en açık haliyle göstermektedir. Çıldır Gölü’nün çevresi. 56 SMITH 2003. KÖROĞLU 1999. 23 vd. Araştırmaların yoğun olarak yürütüldüğü Güney Transkafkasya Urartu fethi öncesi bölgenin mimari görünümüne dair önemli veriler ortaya koymaktadır. 362. Ancak kuzeyli ülke ve kabilelerin tüm çabalarına rağmen fetihler ve arkasından krallığın kurumsallaşmasına dönük uygulamaların kesintisiz biçimde devam ettiği anlaşılmaktadır.53 gerekse Çıldır 48 SMITH 2003. I. lelerinin ayrıntıları için bak SMITH ve KAFADARIAN 1996. Arasmus ve Artashat. En çarpıcı değişim kendini yerleşim modelinde gösterir. istisnalar olmasına karşın. Kaleler genellikle yüksek rakımlı dağ yamaçlarına inşa edilmiştir. BISCIONE 2003.58 Aras Ovası’ndaki en büyük Urartu kaleleri Argiştihinili. 133 vd. Aras Ovası’na su dağıtan Gegham ve Aragats sulama sistemleri biri birinden bağımsızdır. hatta kimi bölgeler ele geçirildikten uzun süre sonra dahi bağımsızlıklarını kazanma yönünde isyana başvurduklarını kaydetmektedir. Erken Demir Çağ yerleşimlerinden farklı olarak. Bu kesimde. 173.. kalelerin ortak özellikleri kuruldukları topografyaları ve surlarla çevrelenmiş olmalarıdır. Dolayısıyla Urartu yayılımı öncesi kuzey bölgelerde yerleşimlerin arazi üzerindeki dağılımı bir veya birkaç kaleden oluşan bağımsız grupların varlığını işaret etmektedir. 345 vd. 55 M ARRO ve ÖZFIRAT 2003. kümeler halinde gruplanmazlar ve Masrik Ovası çevresinde ve Masrik Ovası’nı Martuni Ovası ile bağlayan kıyısal yol üzerinde yayılırlar. 54. 170.48 Aras Ovası’nda olduğu gibi ova ve kalelerin arasındaki mesafe 5 km ye kadar çıkabilmektedir. Nitekim kuzey seferlerini nakleden yazıtlar yakılıp yıkılan çok sayıda kalenin varlığını onaylar. . 57 BISCIONE 2002. 301 vd.2006/2 Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı 37 nın birleştirilmesi gerektiği gerçeğinin farkında olduklarını ve çabalarını bu yönde yoğunlaştırdıklarını göstermektedir. 146 vd. ve AVESTIYAN-BADALAYAN-SMITH 2000. ovaya giriş ve çıkışın yapıldığı üç ana yol üzerinde kurulmuştur. yer seçiminde genellikle korunaklı yüksek dağ yamaçlarının tercih edildiğini göstermektedir. Erzurum. Bu kesimlerde yürütülen araştırmalar ile tespit edilen çok sayıda kale yerleşimi. 376 vd. Sarduri Dönemlerinde inşa edilmiş altı kalenin yerleşim boyutlarının karşılaştırılması. 393. KÖROĞLU 1998. 51 SMITH 1999. 58 SMITH 1999. Yerleşimlerdeki bu kayma dağ yamaçlarından ovaya doğru güçlü bir yerleşim hareketi olduğunu gösterir. 21 vd.56 Sevan Gölü’nün Güney Havzası’nda da Urartu Dönemi yerleşimleri. sulama ile ilgili faaliyetlerin bağımsız birimler tarafından organize edildiğini. 53 K ARAOSMANOĞLU-IŞIKLI-CAN 2003.51 Arkeolojik araştırmalar ile tespit edilen sulama kanalları da bu yargıyı desteklemektedir. Argişti ve II. K ARAOSMANOĞLU-IŞIKLI-CAN 2004. Aras Ovası’ndan krallığın diğer bölgelerine mal 54 KÖROĞLU 1997. Urartu fethi öncesinde bu bölgelerin kalelerde yaşayan seçkinler tarafından yönetildiğini göstermektedir. Yazıtlar bu grupların Urartu fethine karşı sert direniş gösterdiklerini.49 Aras ve Shirak Ovaları’nda Erken Demir Çağ kalelerinin boyutları da biri birine yakındır ve yerleşimler belirgin bir boyut farklılaşması göstermemektedir. aykırı örnekler olmasına rağmen. Bu amaç doğrultusunda Urartu krallarının fethettikleri kuzey bölgelerde sosyal ve ekonomik yapıyı değiştirecek uygulamalara gittikleri anlaşılmaktadır. Urartu öncesi yüksek rakımlı kale yerleşimlerinin aksine. 178. 52 SMITH 1999. ayrıca Aras Ovası’nda tarımsal üretiminin rakip güçler arasında bölüşüldüğünü göstermektedir. Argiştihinili yerleşiminin yanındaki 0. Urartu yerleşimleri daha alçak rakıma inşa edilmiştir. 50 Shirak ve Tsakahovit yaylalarındaki Erken Demir Çağ ka- Gölü54 ve Iğdır çevresi55 Urartu yayılımı öncesi Aras ve Shirak Ovaları’ndaki mimari görünümü tekrarlar. Erken Demir Çağ kaleleri Aras Ovası’nı çevreleyen yüksek rakımlı alanlarda kümelenmişken. Büyük Urartu kalelerinin geçiş yolları üzerindeki bu dağılımı. 54. 54. 57. 49 SMITH 1999.50 Tespit edilemeyen ikincil derecede tahkim edilmemiş yerleşimler de bulunmasına rağmen bölgesel bir politik bütünleşme potansiyeli düşüktür.

191 vd. PIOTROVSKI 1967. POTROVSKI 1967. 92. 19.70 krallığın merkez bölgesinde üretildiğini gösteren her hangi bir arkeolojik veya yazılı kanıt bulunmamaktadır. PIOTROVSKI 1967. SLATTERY 1988. 13. yüzyıl merkezlerinin yerini alan Karmir-Blur’a aktarılmasıdır.64 Aras Irmağı’nın geçişe uygun bir bölümü kontrol etmesinin yanı sıra çevresindeki ovanın denetimine dönük bir işleve de sahip olmalıydı. Metsamor’daki Urartu Dönemi tabakaları Urartu yayılımından sonra da madeni eser üretimine devam edildiğinin göstermektedir. Rusa Dönemine gelindiğinde Urartu yerleşimleri içindeki en önemli değişim. 62 ZIMANSKY 1985. SLATTERY 1988. M. Urartu Dönemi yerleşim sistemi hem yüksek rakımlı kalelerde ikamet eden seçkinlerin tasfiyesine hem de ovalarda yaşayan insan gücünün kontrolü ve krallık çıkarları doğrultusunda ihtiyaç duyulan iş kollarında kullanılmasına dönük şekillendirilmiştir. Bölgede Tunç Çağlar itibariyle başlayan. Erzurum Ovası’nda Umudum Tepe. KÖROĞLU 1999. Kanal yapımı ve alet tedariki tarımsal kapasitenin yükseltmesine ve kontrolüne dönük çabaların bir yönünü oluşturmaktadır. Urartu egemenliği ile beraber yerleşim birimlerinin dağ yamaçlarından ovalara doğru kayması. Urartu yayılımından sonra krallığın çıkarlarına uygun bir düzenlemeye tabii tutulduğunu düşünmek olasıdır. Bu kalelerin konumları bulundukları mevkilerde ovaların veya yolların kontrolüne dönük olarak tasarlandıklarını göstermektedir. 195. M ARTIROSYAN 1964. Karmir-Blur’da ortaya çıkarılan bir bulla 59 SMITH 2003. YILDIRIM 1989. Urartu krallarının aynı amaçla bu alanda istihdam edilen insan sayısını da arttırmış olmaları gerekmektedir. Erken Demir Çağdaki bağımsız ve bölgesel kontrolden. bu değişimin sonucu olarak tarımsal üretimin doğrudan kontrolüyle ilişkilidir.59 II. 45 vd. sadece krallığın merkez bölgesindeki atölyelerin varlığıyla açıklamak olası görünememektedir. 60 PIOTROVSKI 1967. yerli atölyelerin Urartu Krallığı’nın denetiminde faaliyet gösterdiğinin kanıtıdır. 63 SLATTERY 1988. 25.3 kilometre batıdaki yeni bir kaleye. 191. 409. . Nitekim Aras Ovası’nın Türkiye sınırları içerisinde kalan kesiminde bulunan Başbulak Kalesi. SINCLAIR 1987. depo yapıları. 13. 261. Kuzey bölgelerde tarıma koşut olarak üretimin yoğunlaştırılmasının beklenebileceği bir diğer alan madencilik gibi görünmektedir. Nitekim inşa edilen dış kentler68 kuzeyli nüfusun büyük kalelerin çevresinde toplanmaya çalışıldığını işaret etmektedir. 408.69 Bu durum. 186. Ayrıca kuzeyde bulunan Urartu kalelerinden ele geçen çok sayıdaki metal eserin.. 175. dolayısıyla uzun bir geçmişe sahip olan madencilik ve madeni eser üretiminin. 185. idari-ekonomik merkezler olan kaleler.38 Ali Ozan ArkDer VIII dağıtımına işaret etmektedir. 66 UKN I.60 Erzurum ve Pasinler Ovaları ile Çıldır Gölü ve Iğdır çevresi de Urartu Krallığı’na dâhil edildikten sonra Güney Transkafkasya’dakine benzer bir dönüşüm geçirmiştir. kralların inşa ettirdiği kanallar. hayvancılık ve madencilik gibi uğraşılarında belirli değişimlerin yaşanmasıyla sonuçlanmış gibi görünmektedir. Taşımacılığın henüz gelişkin olmadığı bu dönemde madeni eser üretiminin büyük oranda maden kaynakları etrafında geliş65 M ARTIROSYAN 1964. 64 SINCLAIR 1987. 274. 370. 67 68 69 70 71 147. depolardan ele geçen tarım aletleri65 ile yazılı belgelerdeki ifadelerdir66. Karmir-Blur sitadelinde gün ışığına çıkartılan 400 bin litrelik toplam kapasiteye sahip 8 şarap deposu ve yaklaşık 750 ton kapasiteli tahıl ambarları67 Urartu yayılımı öncesi küçük kale devletlerine bağımlı olarak yürütülen orta ölçekli uygulamaların derinleştirildiğini ve geniş çaplı bir faaliyete dönüştürüldüğünü göstermektedir. 61 ÇİLİNGİROĞLU 1980. Teişebani şehrinin kalıntıları 40-45 hektara yakın bir alana yayılmaktadır. Tarımsal üretimin Urartu Krallığı’nın denetiminde yapıldığının kanıtları. üzerinde “Ardini şehrinden gelen saban öküzünün fişi” yazılıdır.Ö. Yerleşim sistemindeki bu dönüşüm beraberinde kuzey bölgelerin tarım. 8. 428. K HANZANDIAN-MKRTCHIAN-PARSAMIAN 1973. Üstelik Güney Transkafkasya’nın Urartu’nun egemenlik sahası dışında bulunan bölgelerinde ele geçen kemerlerin ve diğer eserlerin Urartu örnekleriyle benzerliklerini71 yerel atölyeler olmadan. Urartu Dönemi kalelerinin tarımsal alanların hemen kıyısında bulunması.61 Pasinler Ovası’nda Hasankale62 ve Çıldır Gölü’nün hemen güneyinde yer alan Taşköprü Kalesi63 gibi örnekler rakım olarak Urartu Dönemi öncesinde bu kesimlerde yer alan kale yerleşimlerinden alçaktadır. Erebuni’deki bölgesel yönetim merkezinin 7. birleşik ve bölgeler üstü bir yönetime doğru dönüşümün sonucudur.

Kuzey bölgelerde bulunan kale ve yazıtlar özellikle Ağrı ve Aragats Dağları ile Sevan Gölü arasında kalan bölge ve bunların çevresinde yoğunlaşmıştır. merkezi güce karşı ayaklanan toplulukları cezalandırma ve önlem alma. Kuzeyde Hangi Bölge Nasıl Değerlendirildi Görüldüğü gibi Urartu kralları tarafından kuzeyde fethedilen topraklar. Bu uygulamaya kuzey bölgelere Hate ve Supane’den yerleştirilen74 yabancı topluluklar eklendiğinde. orduyu büyütme. ganimet olarak alınan hayvanların. Tartışıldığı gibi. Diğer taraftan bu uygulama yukarıda vurgulanan fazladan insan gücünün nereden temin edildiği sorusunu da yanıtlamaktadır. 128 A 2. Başka bir deyişle bu iki sektörde istihdam edilen fazladan insan gücü nereden elde edilmişti? Yukarıda tartışıldığı gibi fethedilen bölgeler Urartu yayılımı öncesi belli bir sosyal ve ekonomik düzeye ulaşmış bulunuyorlardı. yeni düzenlemelerde önceden var olan kimi faaliyetlerin geriye doğru ötelenmesi gerekmektedir. Buradaki kalelerin konumları daha çok savunmaya ve bulundukları yolları kontrole dönük olarak 72 ÇİLİNGİROĞLU. Bilindiği gibi kuzeye ilişkin seferleri kaydeden yazıtlarda bu bölgelerden alındığı belirtilen ganimet neredeyse sadece hayvanlarla sınırlıdır. bölgeden sürülen yüz binlerce insan aynı politikanın diğer ve en önemli tarafını oluşturmaktadır.73 Dolayısıyla Urartu egemenliğini bölgede tesis etmenin ve krallığın uygulamalarına süreklilik kazandırmanın yöntemlerinden bir tanesi köklü geleneklere sahip bu toplulukları düzenli ve kesintisiz bir biçimde krallığın başka bölgelerinde yeniden iskâna tabii tutmak olmalıdır. 127 II. tarımsal alanların ve madenlerin kullanılabileceği biçimde şekillendirilmeye çalışılmıştır. dış kentler nüfusun bir bölümünün buralara yerleştirildiğini kanıtlamaktadır. 312. Tasarlanan yeni ekonomik ve sosyal yapı özellikle eski yapıya göre belirli faaliyetleri ön plana çıkarıyorsa. Bölgede kale devletlerinde somutlaşan ekonomik ve toplumsal yapının Geç Tunç Çağa değin uzandığı bilinmektedir. 48. . Kars yöresi ise bu kesimde yer alan Taşköprü ve Yoğunhasan Kaleleri dışında tamamen boş bir görünüme sahiptir. Eski bir yapıyı dönüştürerek yeni bir ekonomik ve sosyal çerçeve oluşturmanın ön koşulu bu ilişki ağını bozmak ve yeniden örmektir. 74 UKN I. Kuzey bölgelere dair bilgi veren yazıtlar buralardan yüz binlerce insanın taşındığını belgelerken. krallığın merkez bölgesinin gereksinimleri doğrultusunda. Bu uygulamanın genel amaçları. Ancak bu olayın sadece bir yönünü yansıtmaktadır. diğer kesimlerin ise ekonomik potansiyelleri ve konumları dolayısıyla farklı biçimde değerlendirildiği gözlenmektedir. 73 SMITH 1999. Ancak bu uygulamaların özellikle belirli bölgelerde ön plana çıkarıldığı. tarım ve madencilik için gerekli insan gücünün hayvancılıkla uğraşan gruplardan elde edilmesi Urartu krallarının kuzey bölgelerde uygulamaya soktukları yeni nüfus politikalarının bir yönünü oluştururken. Ganimet olarak alınan hayvanların krallığın merkez bölgesine ekonomik artı olarak girdiği kesindir. Erzurum. bu insanların ekonomik yaşam kaynaklarının tasfiyesine dönük yürütüldüğünü ifade etmek mümkündür. Dolayısıyla Urartu krallarının kuzey bölgelerde yeni bir nüfus politikası uyguladıkları anlaşılmaktadır. zanaatkâr ve işçi gereksinimini karşılama ve yeni kurulan kentlere insan temini72 gibi kategoriler altında sınıflanabilir. Madencilik bilindiği üzere yoğun emek gerektiren ve uzun süren bir uğraştır. özellikle Pasinler Ovası Urartu Dönemi yazıt ve kalelerinin yoğun olarak bulunduğu ikinci bölgeyi teşkil etmektedir. Öyleyse bu yeni nüfus politikasının tarım ve madencilik alanlarının tekelleştirilmesi ve yoğunlaştırılmasını da kapsayan yönü de olmalıdır. Bunu en kısa şekilde kuzey bölgelerin etnik haritasını bozmak olarak formülleştirmek mümkündür.2006/2 Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı 39 mesi doğaldır. 1983. Bu başlıklara ek olarak toplu nüfus aktarımları kuzey bölgelerin yeniden şekillendirilmesi çabalarıyla da bağlantılıdır. Dolayısıyla tarım ve madenciliğin ön plana çıkarılması için gerekli olan insan gücünün hayvancılıkla uğraşan gruplardan temin edildiğini. Urartu Krallığı’nın kuzey bölgelerde yer alan arkeolojik bulgularının dağılımı bu yaklaşımın geçerliliğini onaylamaktadır (Harita 1). Bunun anlamı üretim ve tüketim ilişkilerinin ritmik bir döngü içerisinde belli bir dengeyi yakalamış olduğu ve yerel nüfusun bu ilişki ağı içerisinde dağılmış bulunduğudur. Kuzeydeki maden olanaklarının değerlendirilmesi aynı zamanda bu uğraşın bütün yükünün krallığın merkez bölgesi üzerine binmesini engellenmiş olmalıdır. kuzeyin etnik haritasının büyük ölçüde dönüştürülmeye ve krallığa bağımlı gruplar yaratılmaya çalışıldığı anlaşılmaktadır.

81 BELLİ ve CEYLAN 2002. Kimmerler’in ardından. Ancak kuzeyde yer alan diğer yerlerden farklı olarak Çıldır Gölü’nün kuzeyinde I.77 gümüş. Karaköse Ovası’ndan Pasinler Ovası’na geçişin sağlandığı doğal bir yolun kontrol edilebileceği konuma inşa edilmiştir. 45 vd. 15–14. Bunlardan ilki yörenin tarıma uygun yeterli düzeyde toprağı bulunmaması ve maden açısından zengin olmaması olabilir. gölün kuzeyinin bilinçli olarak doğrudan Urartu topraklarına eklenmediğini işaret etmektedir. Kertenkele Kalesi dışında75 M. 128 B 1.000 mina bakır 78 aldığı bilinmektedir. 214. 50. Huşa. Bu kesimde yer alan arkeolojik bulgular Tahir Kalesi ve kaya mezarları ile sınırlıdır. kurşun.Bayburt Gümüşhane . 455 vd.Artvin .85 Bu atlı kavimlerden. Nitekim kuzeyde tarımsal potansiyeli değerlendirilebilecek yerler arasında Aras Vadisi ve çevresi ile olumsuz iklim koşullarına rağmen Pasinler ve Erzurum Ovaları yer almaktadır. Doğu Dağıstan üzerinden Transkafkasya’ya 84 Tepeler Höyüğü’nde Urartu Dönemine ait çanak çöm- lek parçaları tespit edilmiştir. Dolayısıyla bu iki kesimi. Urartu krallarının kuzeyde sefer düzenlediği bir diğer yöre Çıldır Gölü’nün kuzeyinde kalan topraklardır. yukarıda tartışıldığı gibi krallığın kuzey bölgeleri merkez bölgenin ihtiyaçları doğrultusunda biçimlendirme çabalarıyla ilişkili olarak maden ve tarımsal potansiyeline sahip kesimlerde yoğunlaşmıştır. 37 mina gümüş. 8. Argişti’nin yazıtları Taşköprü Kalesi’nin ötesinde uzanan topraklarda. 2. 87 SULIMIRSKI 1959. Doğubayazıt’ta bulunan Urartu Dönemi kale ve sulama kanalları ise. I. Bilindiği gibi Erzincan . binyılın sonunda Güney Rusya bozkırlarında yaşayan “atlı kavimler” daha güneye inerek Urartu’nun egemenlik sahasında yer alan Sevan Gölü ve civarını yurt edinme arzusundadır. yüzyıllardan M. Urartu Dönemi kale. KÖROĞLU 1998. 66. yazıt ve sulama kanallarının dağılımı. krallık merkezini ekonomik açıdan potansiyeli yüksek bölgelere bağlayan doğal koridorlar olarak tanımlamak olasıdır. 133. 124.Kağızman. 139.87 Batı Kafkasları geçtikten sonra Güney Transkafkasya’da ilk olarak Gürcistan’a yerleşen Kimmerler buradan Urartu Krallığı’na saldırmıştır.Ö. Ağrı-Karaköse Ovası Kars yöresi ile benzerdir. Güney Transkafkasya ise bakır79 ve altın80 madeni açısından önemli potansiyeli bulunan bölgeler arasındadır. . Yazıtlarda buraya düzenlenen seferler sonrasında her zaman olduğu gibi çok sayıda insan ve hayvanın sürülüp çıkarıldığı kayıtlıdır. Diauehi kralından 41 mina altın. bakır ve demir rezervlerine sahiptir. yüzyıla aittir. Bu iki kesim Urartu krallarının Erzurum ve Pasinler Ovaları ile Güney Transkafkasya’ya ulaşabilmek için geçmek zorunda oldukları iki bölge konumundadır. 10. yüzyılın ilk yarısına değin Volga Nehri’nden Karadeniz’in kuzeyine doğru yayılan alanda yaşayan Kimmerler çeşitli boylar halinde göçebelerden oluşmaktadır.76 Dolayısıyla bu kesimin krallığın erken ve geç dönemlerinde farklı bir biçimde değerlendirildiği anlaşılmaktadır. Sarduri’nin buraya düzenlediği bir sefer vesilesiyle bir Asur belgesinde verilen bilgiler. Güney Rusya steplerine göç eden İskitler. Tahir Kalesi. Görüldüğü üzere.Ö.Erzurum . 76 BELLİ 1997. 26 vd 77 BELLİ 2000. 62. 7. 85 ÇİLİNGİROĞLU 1997. Üstelik Urartu kralı I. 303 83 ROTHMAN 2003.84 Gölün 2 km güneyindeki Taşköprü Kalesi ise bu yöreye giriş ve çıkışı sağlayan yegâne yolun üzerine kurulmuştur.Ö. batıya doğru hareket etmeden önce Volga veya Amu-Daria Irmakları civarında yaşamış ve bu bölgeye ulaştıklarında burada yaşayan Kimmerler’i yerlerinden etmiştir.Ö. Bu kesim kuzeyde bulunan bölge75 BOZKURTLAR 1976. Sulama kanalı inşa faaliyetleri de burası ve Pasinler Ovası81 ile sınırlıdır. Askalasi ve Pute olduğunu kaydeder. yani Çıldır Gölü’nün kuzeyinde bulunan ülke ve kabilelerin Bia. Bilindiği üzere M. 38.86 M. 302. 80 GEVORKYAN 2002. Kars82 ve Karaköse Ovası83 tarımsal açıdan değerlendirilebilecek özelliklere sahip değildir. 78 UKN I. Taşköprü Kalesi’nin konumu ve gölün kuzeyinin Urartu yapılaşma faaliyetlerinden mahrum bırakılmasının muhtemel birkaç nedeni olmalıdır. Kimmerler. Tariu. 79 CHERNYKH 1992. Argişti’nin. Argişti’ye ait bir yazıt dışında Urartu dönemine tarihlenebilen herhangi bir kale veya yerleşim bulunmamaktadır. 372. İskitler tarafından yerlerinden edildikten sonra Transkafkasya üzerinden Doğu Anadolu’ya akmaya başlamıştır. Ancak gerek Urartu yazıtları gerekse II. 82 SARAÇOĞLU 1989. ler arasında ekonomik veya ulaşım amaçlı kullanılmayan ve farklı bir biçimde değerlendirilen bir yer olarak karşımıza çıkar. 86 K HAZANOV 1982.40 Ali Ozan ArkDer VIII tasarlandıklarını göstermektedir.

yani düşman güçlerle Urartu’nun egemenlik sahası arasında bağımlı küçük krallıkları tamamen ortadan kaldırmayarak tampon bölge yaratma yolunu seçmiş olduklarını gösterir. modern Axalqalaqi ve Axalcixe arasındaki bereketli bölgede bulunduğunu söylemek mümkündür92. Baltulhi (ve) Kabiluhi kabilelerinin krallarını hadım ettirdim. 95 UKN I. Bunlardan birincisi bu koridor boyunu Urartu kaleleriyle güvence altına almak. Sarduri’nin. ikincisi ise Hanak-Ortakent çevresinde yer alan ve Urartu yazıtlarında adları verilen küçük kale devletlerinin varlığının devamına izin vererek tampon bir bölge93 yaratmaktır. 133. Sarduri’nin Leninakan bölgesinden düzenlediği seferi esnasında Quriani Ülkesi’ne . 128 A-B. Argişti. II. Diauehi’ye bağlı “Shashki. 94 DİNÇOL VE DİNÇOL 1992.2006/2 Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı 41 İskitler girmiştir. Bu durumda Çıldır Gölü’nün kuzeyinde bulunan alanda tampon bir bölge yaratma girişiminin I. Çünkü bu bölgede çok sayıda kale devletinin bulunduğu Urartu yazıtları ışığında sabittir. Urartu krallarının yazıtlarında yakılıp yıkıldığı iddia edilen kaleler ve bölgeden sürülen insanlar ise muhtemelen Urartu topraklarına karşı tehdit oluşturan ve Urartu’ya bağlılığı kabul etmeyen merhamet gösterip. 90 UKN I. kaynak bölgesinden kuzeye doğru ilerlemekte ve Gamirra Ülkesi’nin bulunduğu bölgede güneydoğuya doğru dönmektedir. Argişti’nin Leninakan bölgesine bulunan Eriahi Ülkesi’nde bıraktığı bir yazıtta İşkigulu Ülkesi89 olarak bahsedilir. 155 F. Argişti’nin yazıtlarındaki bu ifadeler. ancak henüz Kura Havzası’na yayılmadıklarını yazar. bunun nedenin Sarduri’nin Kura Vadisi’nin kendi ülkesi ve İskitler arasında tampon bir bölge olarak değerinin farkına varmış olması olduğunu yazar. 91 RCAE I. Sarduri’nin Çıldır Gölü’nün kuzeyine düzenlediği bir sefere atıfta bulunan Asur belgeleridir. Argişti’nin Kura Irmağı’nın Kimmer bölgesiyle doğal bir koridor yarattığının farkında olduğunun kanıtıdır. I. I. II. Sarduri Döneminde Çıldır Gölü’nün güneyine Taşköprü Kalesi’nin inşasıyla tampon bölgeye ek bir güvenlik duvarı oluşturulduğu tespitinde bulunmak mümkündür. 71. VAN LOON 1966. Yerlerine yöneticiler atadım”95 derken.88 Urartu kayıtlarında atlı kavimlerden ilk kez I. II. 146. 96 UKN I. Quriani Ülkesi’ni de kapsayan Quriani Ülkesi’ni sadece vergiye bağlaması. Taşköprü Kalesi konumu itibariyle. seferini düzenlediği dönemde İskitlerin Kolkhis bölgesine yerleşmiş olduklarını. Bu tehlikenin bertaraf edilebilmesinin iki yolu vardır. Yukarı Kura Havzası yerine Çıldır Gölü bölgesine yöneldiğini. Urartu Krallığı’yla bağlantılı olarak ikinci kez sahneye çıktıklarında. II. Sarduri’nin yazıtında anılan Quriani/Guriania Ülkesi’nin ise Yukarı Kura havzasında. 15. Nitekim II. II. Kura Irmağı’nın Gamirra Ülkesi ile sağladığı doğal koridorun. Urartu Kralı II. Argişti Dönemi itibariyle başladığı ve II. 88 DIAKONOFF 1984. Sarduri’nin. 119-117. Hanak ve Çıldır ilçelerinin çevresindeki dağlardan alan Kura Irmağı’nın izlediği vadi olmalıdır. Ayrıca bölgede yürütülen yüzey araştırmalarında krali yazıtlarda bahsi geçen kaleler saptanmıştır. 89 UKN I. 127 1. Asur yazıtlarında “Urartu kralına vergi ödeyen ve Urartu kralı ve atlı Kimmer savaşçılarının ikamet ettiği Gamirra Ülkesi arasında bulunan bir ülke”91 olarak anılır. Gamirra Ülkesi ve Çıldır Gölü’nün kuzeyi arasında doğal bir koridor açan Kura Irmağı Vadisi’nin Urartu Krallığı için büyük bir tehlike yarattığı ortadadır. Ardarakihi. Bu ırmak vadisi böylece Kimmerler ve Urartu Ülkesi arasında doğrudan bağlantı oluşturan bir koridor durumundadır. I. Urartuluların ikinci yolu. 90. Sarduri’nin. Argişti’nin bölgede bıraktığı Hanak-Ortakent yazıtında “6 kale ve 50 şehrin “ tahrip edildiği kayıtlıdır94. Sarduri’nin Çıldır Gölü’nün 2 km güneyinde inşa ettirdiği Taşköprü Kalesi’nin konumu ise bu öneriyi destekler niteliktedir. Çıldır Gölü’nün kuzey ve kuzeybatısında bulunan alanlar tampon bir bölge yaratmaya oldukça uygundur. 93 VAN LOON. Azerbaycan’da kendi krallıklarını kuran İskitler buradan Urartu ve Asur’a baskınlar düzenlemiştir. Bu bölgelere ilk Urartu seferleri I. 92 DIAKANOFF ve K ASKAI 1981. Çıldır Gölü’nün kuzey ve kuzey batısında bulunan kale devletlerinin bu dönemde Urartu Krallığı’na bağımlı hale getirildiğinin ve I. Sarduri’nin kayıtlarında Quriani90 olarak anılan ülke Guriania biçimiyle. II. bilgiyi veren kaynaklar. Argişti Döneminde başlamıştır. Bu dönemde Gamirra Ülkesi için tek olası yer Kura Irmağı’nın güneydoğuya döndüğü kesimde bulunan Gori bölgesi olmalıdır. Hanak-Ortakent çevresindeki düzlük alanlar üzerinden Çıldır Gölü’nün batı kıyısı boyunca Urartu Krallığı’nın kalbine ilerlediği yolun üzerindedir. Quriani Ülkesi’ne ulaşmak için kullandığı yol güzergâhı kaynağını Ardahan’ın Göle. Kura Irmağı. Kimmerler. “Igani Ülkesi’nin Makaltuni şehrinin bölgesini bağışladım”96 demektedir.

BARNETT 1982: R. 305-320. BELLİ 1987a: O.S. Smith. BELLİ 2000: O. kuzeyde Çıldır Gölü Havzası ve kuzeydoğuda Sevan Gölü’nün kuzeybatısında Lcasen olduğunu göstermektedir. I. Uluslararası Assiriyoloji Kongresi 1987. A.D. Rubinson (Ed. “The Iron Age Settlement Pattern Pre-Urartian and Urartian Periods”. “Pre Urartian and Urartian Settlement Patterns in the Caucasus. “Preliminary Report on the 1998 Archaeological Investigations of Project Aragats in the Tsakahovit Plain Armenia”. Bu sıradağlar Doğu Karadeniz Dağları ve Küçük Kafkaslardır.Çilingiroğlu (Ed). Bozkurtlar. Urartu Krallığı’nın bu bölgelerdeki varlığını. kuzey bölgeleri krallığın gereksinimleri doğrultusunda biçimlendirme faaliyetleri olarak değerlendirmek gerekmektedir.M. Argişti Dönemi itibariyle kuzey bölgeleri Urartu toprağı olarak tanımlamak mümkündür. Studi Micenei Ed Egeo-Anatolici. Argişti’dir. 2000. The Peoples of the Hills. Archaeology in the Borderlands Investigations in Caucasia and Beyond. S. KISALTMALAR VE KAYNAKÇA AVATISYAN-BADALYAN-SMITH 2000: P. BISCIONE 2002: R. “Kuzeydoğu Anadolu’da bir Tunç Çağı ve Urartu Kalesi: Yoğunhasan”. 121-145. kuzeyde Taşköprü Kalesi ve kuzeydoğuda Lcasen yazıtı ve kalesi gibi arkeolojik kanıtlar da desteklemektedir. Görüldüğü gibi Urartu Krallığı’nın kuzey yayılım sahasında merkez bölgenin ihtiyaçları ve fethedilen bölgelerin potansiyelleri doğrultusunda şekillendirilen üç temel uygulama ayırt edilebilir: Tarım ve madenciliğin doğrudan kontrol altına alındığı bölgeler. Rome. İstanbul. “Kertenkele Kayalığı Fortress and Necropolis”. Bu eylemleri ise yukarıda tartışıldığı üzere. The North-Eastern Frontier and Non-Urartians in the Sevan Lake Basin The Southern Shores. “Van Gölü’nün Güneyindeki Maden Yataklarının Mezopotamya İçin Önemi”. 351-371. 89-115. Biscione. 1992. Burney. 1976. Belli. Ancak sıradağların çizdiği bu kuzey sınırı Urartu askeri ve politik gücünün sosyal. Ancient Ararat and Caucasus. BELLİ 1987b: O. Öyleyse I. olarak gelişmiştir. Lang. Türkiye Arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi. AS XXVI. Chernykh. D. I. Sonuç Yazılı ve arkeolojik kanıtlar. Urartu Krallığı. 45-46. Cambridge. K. Hmayakyan and N. Parmegiani (Ed.). Biscione.42 Ali Ozan ArkDer VIII kimi kale devletlerine karşı yürütülen askeri operasyonların doğal sonucudur. Dolayısıyla bu krallar döneminde kuzeye yapılan seferleri Urartu’nun kendi toprakları içerisinde gerçekleştirdiği eylemler olarak görmek mümkündür. Doğu Gürcistan’da yapılan arkeolojik araştırmalar bu yörenin kült merkezi anlayışının97 Urartu’dan etkilendiğini. Barnett.T. Vol 3 Part I. Bu doğal sınırlara ulaşan ilk Urartu kralı I. Belli.). A. BELLİ ve CEYLAN 2002: O. siyasal ve ekonomik gelişmeleri kendi inisiyatifi doğrultusunda yönlendirebildiği son noktalardır.Belli (Ed. R. Urartu Krallığı’nın kuzey yayılım sahasında ulaştığı en uç noktaların kuzeybatıda Erzincan. krallığın sınırlarına dâhil ettiği topraklar II. 2002. İstanbul. Belli.N. Bu yazıt ve kaleler. Badalyan. O. İstanbul. Smith. 2003. 1990. 1971. 1997.T. Ancient Metallurgy in the USSR. BISCIONE 2003: R. 481. Argişti’den sonra tahta geçen kralların. XXXIV. Belli. 19-59. İzmir 1987. Two Case Studies: The Urmia Plain. çanak çömlek gelenekleri arasındaki benzerlikler98 ise Urartu kültürünün siyasal sınırlarının ötesine taştığının açık kanıtlarıdır.). A. Iran and the Sevan Basin Armenia”. R. CHERNYKH 1992: E. kuzeybatıda Altıntepe. Belli. BURNEY ve LANG 1971: C. Sarduri Döneminde Sevan Gölü’nün güneyiyle sınırlıdır. BELLİ 1997: O. Cambridge Ancient History. 234. ganimet amaçlı ve kısa süreli askeri eylemler olarak değil. kuzey yayılım sahasını boylu boyunca çevreleyen kesintisiz sıradağların güneyindedir. İşpuini ve Menua Döneminde ilk kuzey seferlerinin başlamasından kısa bir süre sonra kuzeyde elde edebileceği toprakların neredeyse tümünü denetimi altına almıştır. “Eskiçağ Dünyası’nın En Büyük Madenci Krallığı: Urartular”. Biscione. tampon bölgeler ve bu iki bölgeye ve krallık merkezine ulaşımı sağlayan güvence altına alınmış doğal koridorlar. . “Urartian Art and Archaeology”. Ceylan. Avatisyan. Argişti’den sonra Urartu tahtında hüküm süren Urartu Kralları’nın kuzeydeki faaliyetleri daha çok krallığın varlığını kalıcılaştırmaya dönük 97 TSETSKHLADZE 2003. 2002. Anadolu Demir Çağları. Dolayısıyla Urartu yayılımının doğal sınırlarına ulaştığından dolayı durduğu tespitinde bulunmak mümkündür. A. “Demir Çağ’da Doğu Anadolu Bölgesi’nde Demir Metalurjisi”. 371-378. XLII-1. London. 167-185. Doğu Anadolu’da Urartu Sulama Kanalları. Tüba-Ar 5. Ankara. 98 TSETSKHLADZE 1999. 2000. BOZKURTLAR 1976: C.

).). 1987. XV. Özfırat. “2001 Yılı Erzurum Ovası Yüzey Araştırması”. ÇİLİNGİROĞLU 1997: A. B. Waterman. SALVINI 2001: M. KÖROĞLU 1998: K. Geographical Names According to Urartian Texts. “1996 Yılı Artvin-Ardahan İlleri Yüzey Araştırması”. S. ROTHMAN 2003: M. Saraçoğlu. Öğretmen Kitapları Serisi.).A. DIAKONOFF 1984: I. 173-194. Vol. B. XIV.The NorthEastern Frontier Urartian and Non-Urartians in the Sevan Lake Basin The Southern Shores. PIOTROVSKI 1967: B. Sayı 241.2006/2 Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı 43 ÇİLİNGİROĞLU 1980: A. Urartu Tarihi ve Sanatı. Rome. 455-463.Summer. 1937. 207218. B. Araştırma Sonuçları Toplantısı I. İzmir. MARTIROSYAN 1964: A. Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey VOL 1. A. A. Kashkai. Ankara 2003. K HAZANOV 1982: A. R. Essays on the Archaeology of Iran in Honor of W. Martirosyan. Kleiss. Salvini (Ed.103 No:1. İstanbul. 385-422. Geschichte und Kultur der Urartäer. AJA. “Diauehi’de Bir Urartu Kalesi: Umudum Tepe (Kalortepe)”. Salvini. Rome. “Zur Ausbreitung Urartus Nach Nordern”. 319-323.S.A. Royal Correspondance of the Assyrian Empire. Biscione. I-IV. 1964. Acedemi of Sciences of the Armenian SSR. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). A. 45-71. “The Making of an Urartian Landscape in Southern Transcaucasia: A Study of Political Archicectonics”. 301-311. Dinçol. 1984. Can. “A Mould from Mtnadzor for the Production of Jewels”. Ankara 2004. SALVINI 1995: M. Miller-K. “The Inscriptions of Ayanis (Rusahinili Eiduri= Kai) Cuneiform and Hieroglyphice. Anatolian and Caucassian Studies J. 1979.B. Hmayakyan and N. RCAE I: L. SLATTERY 1988: D. 1973 (Rusça makaleye ek yapılmış İngilizce özet). S. 1999. RUSSEL 1984: H. The NorthEastern Frontier and Non-Urartians in the Sevan Lake Basin The Southern Shores. Köroğlu . Parmegiani (Ed.). Gevorkyan. Marro. Slattery. “Style Zone and Adaptations Along the Turkish-Iranian Borderland”. DİNÇOL ve DİNÇOL 1992: A. 1984. 2001. Salvini. Armenia in the Bronze Age and the Early Iron Age. Hmayakyan and N. 2002. Darmstadt.15-25. 369-395. Araştırma Sonuçları Toplantısı 20. 2003. Roma. Khazanov. Rothman. 345-356.J. S. XVI. 1980.A. M. Parmegiani (Ed. M. “Shalmaneser’s Campaign to Urartu in 856 BC and the Historical Geograpy of Eastern Anatolia According to Assyrian Sources”. R. K LEISS 1992: W. SAYADYAN 2002: Y.F . 1983. “The Historical Geography of the Sevan Region in the Urartian Period”. Çilingiroğlu. Salvini. SEVİN 1979: V. M. Karaosmanoğlu. Biscione. S. Biscione. First Preliminary Report: The Ağrı Dağ (Mount Ararat) Region.A. Wiesbaden. Işıklı. “The Prehistory of the Armenian People”. Hmayakyan and N. AS XXXIV. Çilingiroğlu.Russel.M. Greppin (Ed. Sevin.F.19-30. Ayanis I Ten Years’ Excavations at Rusahinili Eidurukai 1989-1998.). Araştırma Sonuçları Toplantısı I. Cilt 1. “The Historical Backround of Ayanis”. Hittite and other Anatolien and Near Eastern Studies in Honour of Sedat Alp. Ucla.M. “The Defence of the Urartian Northern Frontier”. 191-194.M. Çilingiroğlu. “1995 Yılı Artvin-Ardahan İlleri Yüzey Araştırması”. 127-156. Salvini (Ed. SALVINI 2002: M. GEVORKYAN 2002: A. “Urartu’da Toplu Nüfus Aktarımları”. K HANZANDIAN-MKRTCHIAN-PARSAMIAN 1973: E. 1988. 1997. KÖROĞLU 2001: K. Sinclair. 251-319. ÇİLİNGİROĞLU ve SALVINI 2001: A. The North-Eastern Frontier and Non-Urartians in the Sevan Lake Basin The Southern Shores.) Ayanis I Ten Years’ Excavations at Rusahinili Eidurukai 1989-1998. Çilingiroğlu. 143-160.S. 1997. Al Rafidan 9. Khanzandian. Piotrovski. 717-749. “Die Urartaeische Inschrift aus Hanak (Kars)”. 1967. Işıklı. Anadolu Araştırmaları IX. “Die neuen urartaeischen Inschriften aus Körzüt”. 91-94. 1992. Urartu Krallığı’nın Tarihsel ve Kültürel Gelişimi. Urartu: The Kingdom of Van and its Art. R. Belleten CLXIV. 1989. 2002. . Anadolu Araştırmaları VIII. Mkrtchian. 1999. 2001.V. 2002. SARAÇOĞLU 1989: H. Abdi (Ed. Ann Arbor. 49-63. ÇİLİNGİROĞLU 1983: A. 1995. London. Anatolia Antiqua XI. Metsamor. Parsamian.T. 2003. Köroğlu.M. Karaosmanoğlu. Araştırma Sonuçları Toplantısı I. Pre-Classical Survey in Eastern Turkey.). Erevan. K ARAOSMANOĞLU-IŞIKLI-CAN 2003: M. 1982. MARRO ve ÖZFIRAT 2003: C. İstanbul. Diakonoff.M. N.. 37-61. 2001. DIAKONOFF ve K ASHKAI 1981: I. Çilingiroğlu. M. Köroğlu.1976. AMI 25. K. Salvini. “1997 Yılı Artvin-Ardahan İlleri Yüzey Araştırması”. Çilingiroğlu. Diakonoff. Sayadyan. Parmegiani (Ed. M.C. Roma. 1981. London. SMITH 1999: A. 1930–1936. E. Iranica Antiqua XVII. Doğu Anadolu Bölgesi. Dinçol. “2002 Yılı Pasinler Ovası Yüzey Araştırması” XXI. KÖROĞLU 1997: K. SINCLAIR 1987: T.V. 1992. Can. Smith. Istanbuler Mitteilungen XXVI. Dinçol. “Natural Specific featrures of Lake Sevan and its Basin”. 109-117. “The Dawn of Scythian History”.G. “Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı ve Qualha Ülkesi’nin Tarihi Coğrafyası”. Rome. 171-201. Köroğlu. K ARAOSMANOĞLU-IŞIKLI-CAN 2004: M. 1998. KÖROĞLU 1999: K. Araştırma Sonuçları Toplantısı Cilt 1. DİNÇOL 1976: A.

İstanbul. 23-36. 1996. The Political Landscape.Chicago. Sulimirski. Tsetskhladze “The Culture of Ancient Georgia in the First Millennium B.T. 1966. “The Cimmerian Problem”. UKN I: G. Tsetskhladze. Ankara. “New Plans of Early Iron Age and Urartian Fortresses in Armenia: A Preliminary Report on the Ancient Landscapes Project”. “Between West and East: Anatolian Roots of Local Cultures of the Pontus”.com .London. TSETSKHLADZE 1999: G. Bulletin of the Institute of Archaeology 2. Melikişvili. 1985.44 Ali Ozan ArkDer VIII SMITH 2003: A.N. YILDIRIM 1989: R.S.R. Yıldırım. ZIMANSKY 1985: P. Urartu İğneleri. SULIMIRSKI 1959: T. 69-495.T. 229-246. Ecology and Empire The Structure of the Urartian State. Moscow. K.) Ancient Greeks West and East.T. TSETSKHLADZE 2003: G.). Iran XXXIV. Archaeology in the Borderlands Investigations in Caucasia and Beyond. Urartian Art.1999. 1959. Smith. van Loon. A. Smith. 1989. Smith. ALİ OZAN Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Bornova 35100 İZMİR aliozan62@hotmail. Urartskie Klinoobraznye Nadpisi I. K. SMITH ve K AFADARIAN 1996: A.R. Kafadarian.A. G. and Greather Anatolia: Diffision or Migration”.R. Zimansky. Rubinson (Ed. Tsetskhladze (Ed.C. 1960. London 2003. 45-66. VAN LOON 1966: M.

2006/2 Urartu Krallığı’nın Kuzey Yayılımı 45 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful