220

Bïi Quang TÒ

ViÖn nghiªn cøu nu«i trång thñy s¶n I

BÖnh häc thñy s¶n
PhÇn 3

BÖnh ký sinh trïng cña ®éng vËt thñy s¶n
Biªn so¹n: TS. Bïi Quang TÒ

N¨m 2006

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

221

Ch−¬ng 8

BÖnh ký sinh ®¬n bμo (Protozoa) - ë ®éng vËt thñy s¶n
B¶ng 32: Sè l−îng gièng loµi ký sinh trïng ®¬n bµo ký sinh ë ®éng vËt thuû s¶n ViÖt Nam Hä, líp, ngµnh ký sinh trïng Sè Sè Ký chñ l−îng l−îng gièng loµi 1. Ngµnh Mastigophora Diesing, 1866 1. Líp Kinetoplastomonada Honigberg,1963 1 1 C¸ n−íc ngät 1. Hä: Trypanosomidae Doflein,1911 2 4 nt 2. Hä: Bodonidae Stein,1878 2. Ngµnh Opalinata Wenyon,1926 2. Líp Opalinata Wenyon,1926 1 1 C¸ n−íc ngät 3. Hä: Opalinidae Claus, 1874 3. Ngµnh Dinozoa Cavalier-Smith 1981 3. Líp Haplozooidea Poche, 1911 1 2 Cua, ghÑ n−íc mÆn 3. Hä Syndinidae 4. Ngành Haplosporidia (Perkins 1990) 4. Lớp Haplosporea 2 4 NhuyÔn thÓ 4. Họ Haplosporidiidae 5. Ngµnh Paramyxea Chatton, 1911 5. Class Paramyxea 2 6 NhuyÔn thÓ 5. Hä Marteiliidae 6. Ngµnh Apicomplexa Levine, 1970 6. Líp Perkinsea 1 6 NhuyÔn thÓ 6. Hä Perkinsidae 7. Ngµnh Sporozoa leuckart, 1872 7. Líp Sporozoa Leuckart,1872 C¸ n−íc ngät 2 1 7. Hä: Eimeridae Leger,1911 8. Líp Eugregarinida Gi¸p x¸c, nhuyÔn thÓ 1 1 8. Hä: Porosporidae Labbe,1898 9. Hä: Cephalolobidae ThÐodoridÌs & T«m 1 1 Pesportes, 1975 8. Ngµnh Microsporidia Balbiani,1882 9. Líp Microsporidea Corliss et Levine, 963 C¸ , t«m 2 2 10. Hä: Glugeidae Gurlef, 1893 T«m 1 1 11. Hä: Thelohamidae Hazard et Oldacre, 1975 T«m 1 1 12. Hä Nosematidae Banlbiani,1882 9. Ngµnh Cnidosporidia Doflein,1901 emend schulman et Podlipaev,1980 10. Líp Myxosporidia Biitschli,1881 C¸ n−íc ngät 3 1 13. Hä Myxidiidae Thelohan.1892 nt 1 1 14. Hä Ceratomyxidae Doflein,1899 nt 1 1 15. Hä Myxobilatidae Schulman,1953 nt 41 3 16. Hä Myxobolidae Thelohan,1892 10. Ngµnh Ciliophora Doflein,1901 11. Líp Pleurostomata Schewiakoff,1896 C¸ n−íc ngät 1 1 17. Hä Amphileptidae Biitschli,1889 12. Líp Cyrtostomata Jankous,1978 C¸ n−íc ngät, c¸ biÓn, baba 3 1 18. Hä Chilodonellidae Deroux,1970

222

Bïi Quang TÒ C¸ n−íc ngät 1 1 1 1 1 1 2 1 3 2 3 41 7 C¸ n−íc ngät, c¸ n−íc mÆn 1 1 1 1 1 3 1 6 7 26 135 C¸ n−íc ngät T«m n−íc ngät, t«m biÓn
T«m n−íc ngät, t«m biÓn, baba

13. Líp Rimostomata Jankowski,1978 19. Hä Balantidiidae Reichenou,1929 14. Líp Hymenostomata Delage et Herouard,1896 20. Hä Ophryognenidae Kent,1882 15. Líp Suctoria Claparede et Lachmann,1858 21. Hä Trichophryidae Biitschli,1889 22. Hä Dendrosomatidae 23. Hä Podophyridae 24. Hä Trichophryidae Biitschli, 1889 15. Líp Spirotricha Biitschli,1889 25. Hä Plagiotomidae Biitschli,1887 16. Líp Peritricha Stein,1859 26. Hä Vorticellidae 27. Hä Epistylididae Kahl,1933 28. Hä Trichodinidae Claus,1874 Céng

T«m n−íc ngät C¸ n−íc ngät §VTS n−íc ngät, mÆn C¸ n−íc ngät, c¸ n−íc mÆn C¸ n−íc ngät, c¸ n−íc mÆn

1. BÖnh do ngµnh Trïng roi Mastigophora Diesing, 1866.
Ngµnh trïng roi sèng trong n−íc ngät, n−íc biÓn, trong ®Êt Èm. Trïng roi cã 2 líp: -Trïng roi thùc vËt (Photomastigina) -Trïng roi ®éng vËt (Zoomastigina) Trïng roi cã nhãm võa cã kh¶ n¨ng tù d−ìng võa cã kh¶ n¨ng dÞ d−ìng. C¬ thÓ trïng roi cã h×nh d¹ng æn ®Þnh nhê líp ngo¹i chÊt ngoµi cïng ®Æc l¹i thµnh mµng phim (pellicula). Mét sè trïng roi cßn cã líp vá hoÆc líp keo che bªn ngoµi. Roi cña trïng roi lµ phÇn chuyÓn ho¸ cña tÕ bµo chÊt lµm nhiÖm vô vËn chuyÓn. CÊu t¹o cña trïng roi gièng tÕ bµo cã roi cña ®éng vËt ®a bµo vµ cña thùc vËt. Roi cã 2 phÇn: PhÇn ngoµi di chuyÓn xo¾n èc khi vËn chuyÓn vµ phÇn gèc ë trong ngo¹i chÊt. Trïng roi cã mét roi hay nhiÒu roi. Roi xo¸y mòi khoan h−íng vÒ phÝa tr−íc khi vËn chuyÓn do ®ã c¬ thÓ còng di chuyÓn xo¸y vÒ phÝa tr−íc nh− ®−êng ®i mòi khoan. Khi cã 2 roi th× mét roi ngoÆt vÒ phÝa sau lµm nhiÖm vô cña l¸i. C¬ thÓ cßn cã mµng sãng g¾n roi víi thµnh c¬ thÓ. Trïng roi sèng trong dÞch qu¸nh. Khi ho¹t ®éng xo¸y roi tËp trung thøc ¨n ®Õn gèc roi vµ kh«ng bµo tiªu ho¸ ®−îc h×nh thµnh ë ®ã, tiªu ho¸ néi bµo nh− biÕn h×nh trïng. Ký sinh trªn c¸ thuéc ph©n líp trïng roi ®éng vËt.

1.1. BÖnh trïng roi trong m¸u c¸ Trypanosomosis.
1.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Trypanosomidea Grasse, 1952. Hä Trypanosomidae Doflein,1911 (H×nh 171) GièngTrypanosoma Gruby, 1841 C¬ thÓ Trypanosoma nhá, dµi kho¶ng 38-54 μ, chiÒu réng 1,2 - 4,6 μ , kÝch th−íc thay ®æi theo loµi. ë gi÷a c¬ thÓ lín, 2 ®Çu nhá, cã 1 roi ë phÝa tr−íc, mçi khi vËn ®éng c¬ thÓ rÊt ho¹t b¸t nh−ng Ýt thay ®æi vÞ trÝ. H¹ch cña tÕ bµo h×nh bÇu dôc ë chÝnh gi÷a c¬ thÓ. ChiÒu dµi cña h¹ch lín gÇn b»ng chiÒu ngang c¬ thÓ. H¹ch nhá h×nh trßn ë gÇn ®iÓm gèc cña roi. PhÇn sau c¬ thÓ cã h¹t gèc roi sinh ra roi ch¹y dµi theo bÒ mÆt c¬ thÓ h−íng vÒ phÝa tr−íc t¹o thµnh mµng máng sãng. Mµng rung ®éng lµm cho c¬ thÓ chuyÓn ®éng ®−îc. Trïng tr−ëng thµnh mµng sãng cã 5 - 6 nÕp gÆp kh«ng ®Òu nhau, phÇn v−ît ra ngoµi c¬ thÓ, ë phÝa tr−íc lµ roi tr−íc, phÇn cuèi cña roi nhän, s¾c ®Ó c¾m vµo tæ chøc cña ký chñ. ChiÒu dµi cña roi kho¶ng 7 - 17 μm . Trypanosoma dinh d−ìng b»ng thÈm thÊu qua toµn bé bÒ mÆt c¬ thÓ.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

223

B A

C

D

H×nh 171: A- Trypanosoma ctenopharyngodoni Chen et Hsieh, 1964; B- Trypanosoma mylopharyngodoni Chen,1956; C,D- Trypanosoma carassi 1.1.2. Ph−¬ng ph¸p sinh s¶n. Trypanosoma sinh s¶n b»ng ph−¬ng ph¸p ph©n ®«i c¬ thÓ. Qu¸ tr×nh sinh s¶n qua ký chñ lµ ®Øa c¸: Piscicola geometa, Hemiclepsis magrinata, ®Øa hót m¸u c¸ cã nhiÔm Trypanosoma, trïng theo m¸u vµo ruét ®Øa. ë ®©y Trypanosoma mÊt roi vµ mµng sãng, c¬ thÓ co ng¾n l¹i thµnh h×nh trßn, sau mét thêi gian kh«ng l©u, c¬ thÓ ph©n chia thµnh 2,4,8 tÕ bµo. Mçi tÕ bµo h×nh thµnh c¬ thÓ míi h×nh trßn, cã h¹ch lín, cã h¹ch nhá. Sau ®ã c¬ thÓ cã xu h−íng kÐo dµi mäc roi nh−ng ch−a cã mµng sãng, kho¶ng vµi giê sau chóng b¾t ®Çu vËn ®éng, lóc nµy c¬ thÓ vµ roi ®Òu kÐo dµi t¹o thµnh mµng sãng cã 3 -4 nÕp gÊp nªn th−êng gäi lµ trïng mµng ng¾n. C¬ thÓ chóng tiÕp tôc ph¸t triÓn ë trong ruét ®Øa ®Õn trïng tr−ëng thµnh. §Øa hót m¸u c¸ qua miÖng ®Øa Trypanosoma vµo ®−îc c¬ thÓ c¸ vµ ký sinh trong m¸u. 1.1.3. ChÈn ®o¸n vµ ph©n bè: §Ó chÈn ®o¸n bÖnh Trypanosoma ph¶i dïng ph−¬ng ph¸p ly t©m m¸u, sau ®ã lÊy dung dÞch ë phÇn trªn ®em ra quan s¸t d−íi kÝnh hiÓn vi. VÒ dÊu hiÖu bÖnh lý th−êng kh«ng râ rµng nªn khã chÈn ®o¸n b»ng m¾t th−êng. Ký sinh trïng Trypanosoma ký sinh trong m¸u, mËt cña nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät, n−íc biÓn. C¸c loµi Trypanosma ký sinh trªn c¸ biÓn cã kÝch th−íc lín h¬n.

224

Bïi Quang TÒ

T¸c h¹i cña chóng lµ cã kh¶ n¨ng tiÕt ra chÊt ®éc, ph¸ vì hång cÇu, nh×n chung c−êng ®é vµ tû lÖ c¶m nhiÔm cña chóng ®èi víi c¸ cßn thÊp nªn ë n−íc ta ch−a ®−îc chó träng vÒ bÖnh nµy (®· gÆp ë c¸ he nu«i bÌ Ch©u §èc - An Giang). 1.1.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. ë c¸c n−íc trªn thÕ giíi th−êng dïng ph−¬ng ph¸p phßng lµ chñ yÕu, th−êng dïng v«i tÈy ao, diÖt ®Øa c¸ lµ ký chñ m«i giíi truyÒn bÖnh Trypanosma.

1.2. BÖnh trïng roi Cryptobiosis.
1.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Bodonidea Holland, 1895 Hä Bodonidae Stun, 1878 Gièng Cryptobia Leidy, 1846 (H×nh 172) C¬ thÓ dÑp, ®o¹n tr−íc réng, sau nhá dÇn gièng nh− l¸ liÔu. PhÝa tr−íc c¬ thÓ cã 2 gèc roi, tõ ®ã sinh ra roi tr−íc h−íng ra phÝa tr−íc, roi sau tiÕp víi c¬ thÓ h×nh thµnh mµng sãng vµ v−ît qu¸ chiÒu dµi c¬ thÓ, ®o¹n cuèi cña roi sau nhän, th¼ng ®Ó c¾m vµo tæ chøc ký chñ. Mµng sãng cña Cryptobia cã nÕp gÊp Ýt h¬n ë Trypanosoma. Trong nguyªn sinh chÊt cã 1 h¹ch lín h×nh trßn b¾t mµu ®Ëm vµ c¸c kh«ng bµo, h¹t vËt chÊt dinh d−ìng. KÝch th−íc c¬ thÓ lín hay nhá tuú theo loµi. Lóc vËn ®éng, roi tr−íc kh«ng rung chuyÓn, roi sau th¼ng gièng nh− mét c¸i ®u«i dµi. Nhê mµng sãng ®Ëp lªn ®Ëp xuèng mµ cã thÓ vËn ®éng chËm ch¹p tiÕn vÒ phÝa tr−íc.

D H×nh 172: A-C: Cryptobia branchialis; D: Cryptobia agitata: 1. Roi tr−íc, 2. ThÓ gèc, 3. H¹ch nhá, 4. H¹ch tÕ bµo, 7. mµng sãng, 8. roi sau Ph−¬ng ph¸p sinh s¶n: Sinh s¶n theo ph−¬ng ph¸p ph©n chia theo chiÒu däc c¬ thÓ. C¬ thÓ míi l¹i sinh ra roi tr−íc vµ roi sau.

B¶ng 2: KÝch th−íc mét sè loµi Cryptobia
Loµi ChiÒu dµi (μ) ChiÒu réng (μ) ChiÒu dµi roi tr−íc (μ) ChiÒu dµi roi sau (μ)

Cryptobia branchialis Cryptobia agiata

14-23 4,6-7,7

3,5-6 3,2-4,6

7,7-11 6-7

10-15 3-4

1.2.2. ChÈn ®o¸n vµ ph©n bè. Cryptobia ký sinh trªn mang vµ da cña c¸ do ®ã ®Ó x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh th−êng kiÓm tra dÞch nhên cña da vµ mang d−íi kÝnh hiÓn vi. C¸ nhiÔm Cryptobia tæ chøc mang cã mµu

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

225

®á kh«ng b×nh th−êng, da vµ mang cã nhiÒu dÞch nhên. Roi sau c¾m s©u vµo tæ chøc ký chñ ®ång thêi c¬ thÓ tiÕt ra chÊt ®éc ph¸ ho¹i tæ chøc tÕ bµo ký chñ. C¸ bÞ bÖnh nÆng ho¹t ®éng yÕu c¬ thÓ cã mµu s¾c ®en dÇn, vi khuÈn vµ nÊm theo vÕt th−¬ng x©m nhËp vµo c¬ thÓ. Cryptobia ký sinh trªn mang, da nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät, th−êng chóng tËp chung thµnh tõng ®¸m. C¸ cµng nhá cµng dÔ bÞ c¶m nhiÔm vµ g©y t¸c h¹i lín h¬n c¸ lín. Cryptobia l−u hµnh m¹nh vµo mïa xu©n, hÌ. ë n−íc ta ®· ph¸t hiÖn Cryptobia branchialis vµ Cryptobia agitata ký sinh trªn mang, da c¸ chÐp, c¸ mÌ tr¾ng, c¸ mÌ hoa, c¸ tr¾m cá, c¸ tra vµ nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät víi c−êng ®é vµ tû lÖ c¶m nhiÔm cßn thÊp nªn t¸c h¹i ch−a nghiªm träng. ë nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi nh− Trung Quèc, ký sinh trïng Cryptobia g©y t¸c h¹i cho c¸ h−¬ng, c¸ gièng. 1.2.3. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. Tr−íc khi th¶ c¸, dïng v«i tÈy ao, c¶i t¹o ao. Gi÷ m«i tr−êng n−íc trong s¹ch ®ång thêi thùc hiÖn tèt c¸c biÖn ph¸p ch¨m sãc, cho ¨n ®Çy ®ñ ®Ó c¸ lín nhanh, cã kh¶ n¨ng ®Ò kh¸ng tèt. C¸ gièng tr−íc khi th¶ ra nu«i c¸ thÞt hoÆc c¸ bÞ bÖnh dïng CuSO4 nång ®é 3-5 ppm t¾m 15-30 phót, phun xuèng ao nång ®é 0,5-0,7 ppm. BiÖn ph¸p nµy ®· ®−îc ¸p dông ë c¸ tra gièng nu«i ë Hång Ngù - §ång Th¸p n¨m 1986-1987 (Bïi Quang TÒ, 1990) CuSO4 ®éc víi nguyªn sinh ®éng vËt vµ c¸c lo¹i t¶o h¹ ®¼ng cã mµng keo do Cu++ kÕt hîp víi albumin t¹o thµnh muèi kÕt tña ®«ng vãn tæ chøc.

1.3. BÖnh trïng roi- Ichthyobodosis.
1.3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Bodomonadida Hollande,1952 Hä Bodonidae Stein,1878 Gièng Ichthyobodo Pinto,1928 (Syn: Costia Leclerque,1890) Th−êng gÆp loµi Ichthyobodo necatrix (Henneguy,1884), Pinto,1928 (H×nh 173). C¬ thÓ h×nh bÇu dôc, h×nh trßn, h×nh qu¶ lª. KÝch th−íc kho¶ng 5-20 μ x 2,5- 10 μ. Mét bªn c¬ thÓ cã r·nh miÖng, tr−íc r·nh miÖng cã 2 thÓ sinh ra gäi lµ gèc roi, 2 roi ch¹y däc theo r·nh miÖng v−ît qu¸ chiÒu dµi c¬ thÓ, ®o¹n sau cña roi nhän thÝch hîp cho viÖc dïng ®Ó c¾m s©u vµo tæ chøc ký chñ. Gi÷a c¬ thÓ cã 1 h¹ch lín h×nh trßn, xung quanh mµng cã h¹t nhiÔm s¾c chÊt, thÓ gi÷a h¹ch lín, h¹ch nhá h×nh trßn, ngoµi ra cßn cã c¸c kh«ng bµo. Trong ®iÒu kiÖn m«i tr−êng kh«ng thuËn lîi nh− nhiÖt ®é thÊp, ®é muèi t¨ng,.. Ichthyobodo cã thÓ h×nh thµnh bµo nang, c¬ thÓ co nhá l¹i, mµng dµy ë ngoµi cã thÓ chèng l¹i ®iÒu kiÖn bÊt lîi cña m«i tr−êng. Lóc m«i tr−êng thÝch hîp sÏ ph¸ vì bµo nang chui ra ngoµi, ký sinh trªn da vµ mang c¸. Theo E.Laiman,1951 khi quan s¸t trong cïng mét ®iÒu kiÖn, ë c¸ nhá Ichthyobodo ph¸t triÓn b×nh th−êng, cßn ë c¸ lín Ichthyobodo ë d¹ng bµo nang, cã lÏ da vµ mang c¸ lín kh«ng thÝch hîp cho Ichthyobodo ký sinh.

226 Do ®ã, t¸c gi¶ rót ra nhËn xÐt nÕu ký sinh trªn c¸ cµng lín tuæi cµng lµm cho Ichthyobodo h×nh thµnh bµo nang. Khi kiÓm tra chÊt nhít cña mang vµ da c¸, cã khi gÆp Ichthyobodo cã 4 roi: 2 dµi, 2 ng¾n, ®©y lµ hiÖn t−îng ph©n chia tÕ bµo, 2 roi ng¾n cã thÓ míi sinh ra nªn gäi lµ bé nhiÒu roi.

Bïi Quang TÒ

H×nh 173: Ichthyobodo necatrix: A- H×nh vÏ m« pháng (1. H¹t gèc, 2- miÖng, 3. Tiªn mao tr−íc, sau, 4. H¹t nhiÔm s¾c, 5. H¹ch tÕ bµo, 6- thÓ phãng x¹, 7. ThÓ gi÷a h¹ch); B-E- c¸c d¹ng c¬ thÓ; F- trïng b¸m trªn m« biÓu b× da 1.3.2. ChÈn ®o¸n vµ ph©n bè. §Ó x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh cÇn lÊy dÞch da vµ mang c¸ kiÓm tra d−íi kÝnh hiÓn vi. C¸ bÞ bÖnh da vµ mang c¸ tiÕt ra nhiÒu chÊt dÞch nhên. Mang cã mµu hång nh¹t do hång cÇu gi¶m. C¬ thÓ cã mµu ®en, c¸ gÇy, b¬i vµo gÇn bê, nÕu ký sinh sè l−îng nhiÒu lµm cho c¸ chÕt. Ichthyobodo ký sinh trªn mang c¸ th−êng tËp trung thµnh ®¸m ë phÝa biªn cña c¸c tia mang, 2 roi c¾m s©u vµo tæ chøc ký chñ. Khi t¸ch khái c¬ thÓ ký chñ r¬i vµo n−íc, vËn ®éng chËm ch¹p do chøc n¨ng cña roi kh«ng phï hîp víi ph−¬ng thøc b¬i nªn sau 6-7 giê nã sÏ chÕt. Ichthyobodo necatrix ký sinh trªn da vµ mang cña nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät nh−ng t¸c h¹i chñ yÕu ®èi víi c¸ tr¾m cá, c¸ mÌ tr¾ng, mÌ hoa, c¸ chÐp, c¸ diÕc, c¸ tr«i. C¸ cµng nhá cµng hay bÞ c¶m nhiÔm vµ t¸c h¹i cµng lín. C¸ bét th¶ ra ao sau 3-4 ngµy ®· bÞ c¶m nhiÔm ký sinh trïng Ichthyobodo necatrix vµ bÖnh ph¸t triÓn rÊt nhanh chãng. Theo A.K.Serbina,1973 giai ®o¹n c¸ h−¬ng, c¸ gièng bÞ c¶m nhiÔm trong vßng 5 ngµy c¸ cã thÓ bÞ chÕt 95%, thËm chÝ cã ao tû lÖ chÕt lªn ®Õn 97%. ë n−íc ta cã gÆp Ichthyobodo necatrix ký sinh trªn mét sè loµi c¸ n−íc ngät nh−ng c−êng ®é vµ tû lÖ c¶m nhiÔm thÊp. 1.3.3. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. Dïng v«i tÈy ao tr−íc khi ®−a c¸ vµo −¬ng nu«i. T¨ng c−êng c«ng t¸c qu¶n lý ®Æc biÖt ®¶m b¶o khÈu phÇn ¨n ®Ó c¸ lín nhanh vµ cã kh¶ n¨ng ®Ò kh¸ng cao. §èi víi c¸ bÞ bÖnh cã thÓ tiÕn hµnh mét sè biÖn ph¸p sau: Dïng CuSO4 3-5 ppm t¾m cho c¸ trong vßng 30 phót. NÕu phun xuèng ao th× dïng liÒu l−îng 0,5-0,7 ppm cã kh¶ n¨ng diÖt ®−îc Ichthyobodo necatrix. Ngoµi ra cã thÓ dïng NaCl 2,5-5% t¾m cho c¸ h−¬ng, c¸ gièng (tõ 10-15 phót) sau 2-3 ngµy t¾m l¹i, lËp l¹i 3 lÇn. Dïng Formol 1/4000 t¾m cho c¸ bÖnh trong 1 giê.

2. BÖnh do ngµnh Opalinata Wenyon, 1926
§Æc ®iÓm chung cña ngµnh lµ chóng chuyÓn ®éng chËm ch¹p b»ng c¸c l«ng rung (Ciliates), trªn mÆt tÕ bµo cã c¸c hµng tiªn mao ng¾n theo chiÒu däc, cã thÓ h¬i xo¾n èc, kho¶ng c¸ch c¸c hµng t−¬ng ®èi dÇy. Chóng kh«ng gièng trïng l«ng (Ciliata) v× c¬ thÓ kh«ng cã cÊu t¹o d¹ng tiªm mao vµ cã c¸c thÓ cùc (kinetosomes) hoÆc c¸c hµng tiªn mao cong theo chiÒu däc

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

227

c¬ thÓ hoÆc mét vïng hÑp l«ng t¬ ë cuèi phÝa tr−íc c¬ thÓ. TÕ bµo Opalinata còng kh«ng h¼n cã tõ 2 ®Õn nhiÒu nh©n, trong qu¸ tr×nh ph©n chia nguyªn bµo cã xu h−íng ph©n chia gen ®èi xøng theo chiÒu däc cña tiªn mao trïng (Flagellata) vµ Ýt khi ph©n chia c¾t ngang hµng vËn ®éng (kinety). Chu kú ph¸t triÓn cña chóng lµ sù kÕt hîp gi÷a c¸c giao tö kh«ng ®Òu nhau t¹o thµnh hîp tö. Bé vµ líp cã ®Æc ®iÓm chung ngµnh. Trong hä Opalinidae cã 4 gièng, cã 2 gièng ký sinh ë c¸: Protoopalina vµ Zelleriella Metcalff, 1923; ®Õn nay míi ®· m« t¶ 3 loµi: P. dubosqui Lavier, 1936, P. symphysodonis Foissner, Schbert et Wilbert, 1974, Z. piscicola da Cunha et Penido, 1926. Gièng Zelleriella c¬ thÓ dÑp h×nh l¸, gièng Protoopalina c¾t ngang c¬ thÓ h×nh trßn, loµi míi ®−îc xÕp vµo gièng Protoopalina.

BÖnh Protoopalinois
T¸c nh©n g©y bÖnh lµ Loµi Protoopalina sp. (h×nh 174) ký sinh ë ruét c¸ ba sa, c¬ thÓ c¾t ngang cã d¹ng h×nh trßn, trªn th©n cã 20-23 ®−êng tiªm mao (kinetom) dïng ®Ó vËn ®éng. Gi÷a tÕ bµo nguyªn sinh chÊt ®Ëm ®Æc h¬n. C¬ thÓ cã nhiÒu kh«ng bµo nhá, kÝch th−íc 4046 x 80- 87 μm. Cã hai nh©n h×nh trßn gÇn b»ng nhau, ®−êng kÝnh 7,2-9,0 μm.

H×nh 174: Protoopalina sp ký sinh ë ruét v¸ Ba sa (theo Bïi Quang TÒ, 2001) DÊu hiÖu bÖnh lý bÖnh vµ t¸c h¹i. Protoopalina ký sinh ®o¹n sau ruét c¸ basa ë mäi løa tuæi nh−ng cì c¸ cµng lín tû lÖ c¶m nhiÔm vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm cµng cao. Ký sinh trïng sèng gi÷a c¸c nÕp gÊp niªm m¹c ruét lÊy c¸c chÊt thõa cña ký chñ ®Ó dinh d−ìng. Khi ký sinh mét m×nh, Protoopalina dï sè l−îng lín còng kh«ng g©y t¸c h¹i nh−ng khi ký chñ bÞ bÖnh viªm ruét do vi trïng hay do nguyªn nh©n kh¸c l¹i cã Protoopalina x©m nhËp vµo víi sè l−îng lín sÏ lµm bÖnh nÆng lªn nhanh chãng. Theo quan s¸t Protoopalina cã thÓ ph¸ ho¹i tÕ bµo th−îng b× ruét c¸ vµ lµm cho tõng bé phËn lâm vµo thËm chÝ cã thÓ lµm tæn thÊt líp tÕ bµo th−îng b× cña thµnh ruét. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. Ch−a ®−îc nghiªn cøu.

3. BÖnh do ngµnh trïng bµo tö Dinozoz Cavalier-Smith, 1981
(BÖnh cua ®¾ng (bÖnh cua s÷a)- Hematodinosis)
3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Ngµnh Dinozoa Cavalier-Smith 1981 emend Ph©n ngµnh Dinoflagellida Butschli, 1885 stat. nov. Cavalier-Smith 1991 Tæng líp Hemidinia Cavalier-Smith, 1993 Líp Haplozooidea Poche, 1911 (syn. Blastodiniphyceae Fensome et al., 1993 orthog. emend.) Bé Blastodinida Chatton, 1906 Hä Syndinidae Gièng Hematodinium (Latrouite et al, 1988)

228

Bïi Quang TÒ

Hematodinium perezi, trïng roi giai ®o¹n dinh d−ìng kÝch th−íc 5,8-6,4μm cã mét nh©n hoÆc ®a nh©n chiÕm phµn lín trong tÕ bµo chÊt ë d¹ng kÕt ®Æc hoÆc nhiÔm s¾c thÓ ph©n t¸n cña nh©n tÕ bµo ph©n chia. H×nh th¸i häc cña trïng Hematodinium: cã 4 d¹ng kh¸c nhau trong c¸c xoang m¸y cña c¸c tæ choc. Hai d¹ng c¬ b¶n lµ c¸c ®¬n tÕ bµo sinh tr−ëng (®−êng kÝnh 6-20μm) vµ c¸c hîp bµo ®a nh©n (tõ 2-30 nh©n trªn mét hîp bµo) (xem h×nh 175, 176). C¶ hai d¹ng nµy cã nh©n kh¸c nhau (®−êng kÝnh nh©n 6,3± 0,7μm kÕt ®Æc b¾t mµu ®en) vµ kh«ng cã tÕ bµo chÊt. Hîp bµo cã Ýt h¬n 6 nh©n th−êng h×nh cÇu nh−ng ®«i khi d¹ng h×nh giun. Hîp bµo cã nhiÒu h¬n 6 nh©n th−êng cã nhiÒu d¹ng kh¸c nhau, trªn bÒ mÆt cã c¸c thïy cña tõng tÕ bµo sinh tr−ëng kh¸c nhau. Hai d¹ng kh¸c cã kÝch th−íc kh¸c nhau chØ xuÊt hiÖn ë giai ®o¹n cuèi cña qu¸ tr×nh nhiÔm bÖnh. 3.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Cua nhiÔm trïng Hematodinium sp nÆng mÆt bông vµ vïng ngùc xuÊt hiÖn mµu tr¾ng ®ôc hoÆc b×nh th−êng. HuyÕt t−¬ng cña cua nhiÔm bÖnh nÆng mµu tr¾ng s÷a, ®«ng kÕt chËm kh«ng cã hång cÇu vµ chøa nhiÒu tÕ bµo kh«ng chuyÓn ®éng, tÕ bµo h×nh cÇu (thÓ dinh d−ìng ®−êng kÝnh 9,9-11,9μm) hoÆc h×nh trøng thÓ hîp bµo (plasmodium) cã chøa kh«ng bµo vµ c¸c h¹t ph¶n quang. Khi bãc mai cua huyÕt t−¬ng mµu tr¾ng ®ôc ®äng trong mai, mang cã thÓ chuyÓn mµu tr¾ng. Khi nÊu chÝn cua ¨n cã vÞ ®¾ng, nªn cßn gäi bÖnh cua ®¾ng.

H×nh 175: MÉu m« c¬ tim cua, nhiÔm ký sinh trïng ®¬n bµo Hematodinium sp ®a nh©n (Nhuém H&E) 3.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Cua bÓ (Scylla serrata), ghÑ xanh (Portunus pelagicus), c¸c loµi gi¸p x¸c n−íc mÆn kh¸c ®Òu cã thÓ nhiÔm Hematodinium ph©n bè rÊt réng tõ Th¸i B×nh D−¬ng ®Õn biÓn Atlantic Tû lÖ nhiÔm Hematodinium ë cua thÊp, nh−ng khi tû lÖ nhiÔm trªn 50% cã thÓ g©y cho cua chÕt. §é muèi khi lín h¬n 11‰, tû lÖ nhiÔm ë cua (Callinectes sapidus) cao vµ g©y tû lÖ tö vong cao; khi ®é muèi xuèng 5-10‰ ë cua (Callinectes sapidus) kh«ng nhiÔm Hematodinium (theo Gruebl et al. 2002).

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

229

ViÖt Nam ®ang nghiªn cøu bÖnh nµy. Tû lÖ nhiÔm Hematodinium ë cua thÊp, nh−ng khi tû lÖ nhiÔm trªn 50% cã thÓ g©y cho cua chÕt. §iÒu tra trªn cua Êu trïng ë Giao thñy- Nam §Þnh vµ §å S¬n- H¶i Phßng tû lÖ nhiÔm Hematodinium thÊp tõ 3-22% ch−a g©y thµnh bÖnh. §Õn giai ®o¹n cua nu«i th−¬ng phÈm tû lÖ nhiÔm Hematodinium cao h¬n tõ 22-75%. Riªng cua nu«i th−¬ng phÈm ë §å S¬n tû lÖ nhiÔm ë thÞt vµ c¬ ch©n tõ 50-75%, c−êng ®é nhiÔm cao (+++) ®· g©y thµnh bÖnh cua s÷a lµm cua chÕt r¶i r¸c. Cua nu«i th−¬ng phÈm ë NghÜa H−ng, Giao Thñy tû lÖ nhiÔm Hematodinium thÊp h¬n (22-45%) ë §å S¬n, nh−ng c−êng ®é nhiÔm cao (+++) nªn còng g©y cua chÕt (theo Bïi Quang TÒ, 2005). 3.4. ChÈn ®o¸n bÖnh ChÈn ®o¸n b»ng dÊu hiÖu bÖnh lý; m« bÖnh häc; huyÕt häc; kÝnh hiÓn vi ®iÖn tö 3.5. Phßng trÞ bÖnh Ch−a nghiªn cøu biÖn ph¸p phßng trÞ bÖnh

H×nh 176: MÉu m« c¬ tim cña, nhiÔm ký sinh trïng ®¬n bµo Hematodinium sp ®a nh©n (Nhuém Giemsa, theo Bïi Quang TÒ, 2005)

H×nh 177: Hîp tö h×nh giun cña Hematodinium sp. cã thÓ chuyÓn ®éng vµ c¸c tÕ bµo m¸u xung quanh.

230

Bïi Quang TÒ

H×nh 178: MÉu tæ chøc tim cña cua, nhiÔm ký sinh trïng ®¬n bµo Hematodinium sp (Nhuém H&E); theo Bïi Quang TÒ, 2005

H×nh 179: MÉu trong xoang tim cña cua, nhiÔm ký sinh trïng ®¬n bµo Hematodinium sp thÓ hîp bµo ®a nh©n (Nhuém H&E); theo Bïi Quang TÒ, 2005

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

231

H×nh 180: MÉu trong xoang tim cña cua, nhiÔm ký sinh trïng ®¬n bµo Hematodinium sp (Nhuém H&E); theo Bïi Quang TÒ, 2005

H×nh 181: Hîp tö cña Hematodinium sp. ( Bïi Quang TÒ, 2005

) trong c¬ ch©n cña cua, nhuém giemsa, theo

232

Bïi Quang TÒ

H×nh 182: Hîp tö ph©n chia cña Hematodinium sp. ( Giemsa, theo Bïi Quang TÒ, 2005

) trong c¬ ch©n cña cua, nhuém

4. BÖnh do ngµnh bµo tö Haplosporidia (Perkins 1990)
4.1. Bệnh bào tử đơn bội ký sinh trong máu của hàu- Bonamiosis
(Bệnh vi tế bào, bệnh Bonamiosis, bệnh tế bào máu của hàu, bệnh ký sinh trùng máu) Tác nhân gây bệnh: Những kết quả nghiên cứu ban đầu đề nghị rằng Bonamia ostreae có quan hệ với Haplosporidia mặc dù chúng không có giai đoạn bào tử (Bonami et al. 1985, Brehélin et al. 1982) sau đó đã xác định lại bằng phân tích ADN (Carnegie et al. 2000) Ngành Haplosporidia (Perkins 1990) Lớp Haplosporea Bộ Haplosporida Họ Haplosporidiidae Giống Bonamia Bonamia ostreae bào tử đơn bội ký sinh trong máu của hàu (Ostrea edulis), kích thước bào tử 2-3μm. Ngoài ra gặp một số loài Bonamia exitiosus, Mikrocytos roughleyi gây bệnh cho nhuyễn thể hai mảnh vỏ. DÊu hiÖu bÖnh lý HÇu nhiÔm ký sinh trïng chuyÓn mµu vµng hoÆc cã c¸c nèt bÖnh (vÕt loÐt) trªn mang vµ mµng ¸o. Ký sinh trïng liªn quan ®Õn ph¸ hñy tÕ bµo m¸u vµ lµm gia t¨ng tho¸t m¹ch. DÊu hiÖu bÖnh xuÊt hiÖn trong c¸c tæ chøc cña mang, mµng ¸o vµ c¸c tuyÕn tiªu hãa. Mét sè hÇu nhiÔm nhÑ, nh−ng còng cã tr−êng hîp nhiÔm nÆng. Khi hÇu nhiÔm nÆng lµm cho chóng chËm lín.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

233

H×nh 183: tÕ bµo m¸u cña hÇu tÊm (Ostrea edulis) nhiÔm Bonamia sp cã d¹ng h×nh cÇu nhá trong tÕ bµo ( ), theo Elston vµ CTV, 1986.

H×nh 184: Bonamia sp (

) ký sinh trong gan tôy cña hÇu (mÉu c¾t m«, nhuém H&E)

Hình 185: Bonamia ostreae trong tế bào máu (mũi tên) và ở ngoại bò (đầu mũi tên) trong ổ bệnh của tim hàu Ostrea edulis nhiễm bệnh nặng. nhuộm Hemacolor.

234

Bïi Quang TÒ

Hình 186: Bonamia ostreae (mũi tên) chứa trong một số tế bào máu trong xoang máu của cơ liên kết của màng áo hàu Ostrea edulis. Nhuộm màu H&E

Hình 197: Bonamia ostreae (mũi tên) trong tế bào máu tụ lại trong cơ liên kết của hàu Ostrea edulis nhiễm bệnh nặng. Nhuộm màu H&E. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Vật chủ: Ostrea edulis đã cảm nhiễm trên hàu Ostrea angasi, Ostrea chilensis, (= Tiostrea chilensis, =Tiostrea lutaria), Ostrea puelchana và Crassostrea rivularis. Hàu Thái bình dương, Crassostrea gigas (Renault et al 1995), vẹm Mytilus edulis và Mytilus galloprovincialis, và điệp Ruditapes decussatus và Venerupis (=Ruditapes) philippinarum không nhiễm trong tự nhiên cũng như thực nghiệm và những loài hai vỏ này không xuất hiện cũng như không là vector vật chủ trung gian cho ký sinh (Culloty et al. 1999). Vi tế bào ở trong các tế bào tổ chức liên kết mụn giộp của hàu Ostrea conchaphila (=Ostrea lurida) từ vùng Oregon của Mỹ đã được nghiên cứu từ B. ostreae (Farley et al. 1988). Tuy nhiên, Elston (1990) đã chứng minh bằng thực nghiệm cho rằng hàu O. conchaphila có thể nhiễm bệnh, sự nhiễm này chưa đựoc làm sáng tỏ. Bonamia exitiosus ký sinh ë hÇu: Tiostrea chilensis vµ Ostrea angasi. Bonamia ostreae ký sinh ë hÇu: Ostrea edulis, O. angasi, O. denselammellosa, O. puelchana, Ostreola conchaphila (= O. lurida), Crassostrea rivularis vµ Tiostrea chilensis (= T. lutaria). Bonamia ostreae ®· lµm cho s¶n l−îng hÇu (O. edulis) cña Ph¸p

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

235

n¨m 1970 s¶n l−îng 20.000tÊn/n¨m ®Õn n¨m 1990 s¶n l−îng gi¶m chØ cßn 1.800t©n/n¨m (theo Boudry vµ CTV, 1996). BÖnh xuÊt hiÖn ë hÇu non tõ 1-2 tuæi, hÇu nhiÒu tuæi bÖnh g©y chÕt Ýt h¬n. BÖnh xuÊt hiÖn ë nhiÖt ®é 12-200C, nhiÖt ®é cao bÖnh kh«ng xuÊt hiÖn. Phân bố: Châu Âu (dọc bờ biển từ Tây Ban Nha đến Đan Mạch, Ireland, Anh (trừ Scotland)) và bờ biển phía tây (Californis và Washington), phía đông của Mỹ. Cả hai nơi ở Washington và phía đông thường nhiễm bệnh thấp và mức độ nhiễm nặng ít gặp. Bằng chứng dấu vết cho rằng vi tế bào B.ostreae đã ghi nhận nhiễm ở vùng phía đông, Washington và châu Âu từ California lan truyền từ hàu Ostrea edulis trước 1970 (Elston et al. 1986, Friedman và Perkins 1994, Cigarría và Elston 1997). BÖnh xuÊt hiÖn nhiÒu ë ch©u ¢u (T©y Ban Nha, Ph¸p, Hµ Lan, §an M¹ch, Ireland, Anh), B¾c ch©u Mü vµ Niu di l©n ë ViÖt Nam ch−a nghiªn cøu bÖnh nµy. ChÈn ®o¸n bÖnh KiÓm tra m¸u b»ng kÝnh hiÓn vi ®Ó t×m ký sinh trïng trong m¸u (h×nh). M« bÖnh häc, kü thuËt kh¸ng thÓ, PCR… Phßng trÞ bÖnh Kh«ng lÊy gièng hÇu tõ nh÷ng vïng ®· xuÊt hiÖn bÖnh nh− ë B¾c Mü vµ ch©u ¢u vÒ ®Ó nu«i. Vïng ®· xuÊt hiÖn bÖnh nÆng th× ngõng nu«i Ýt nhÊt 6 n¨m.

4.2. Bệnh bào tử hình cầu đa nhân Haplosporidiosis (Multinucleated Sphere XMSX)
T¸c nh©n g©y bÖnh: Ngµnh Haplosporidia (Perkins 1990) Líp Haplosporea Bé Haplosporida Hä Haplosporidiidae Gièng Haplosporidium Haplosporidium nelsoni, (=Minchinia nelsoni) Haplosporidium costale, (=Minchinia costalis) H. nelsoni th−êng lµ 1 tÕ bµo ®a nh©n (h×nh 198 A,B), ®−êng kÝnh tõ 5-100μm, ®«i khi ë d¹ng bµo tö (H×nh 198 C)

B A

C

Hình 198: Haplosporidium nelsoni (A- hình KHVĐT; B- tế bào đa nhân; C- Bào tử)

236

Bïi Quang TÒ

Dấu hiệu bệnh lý: Bào ngư Haliotis iris bị bệnh tỷ lệ chết tăng nhanh, trạng thái không bình thường, phản xạ chậm và giâi đoạn đầu bào ngư bò lên tầng mặt. Chân và màng áo có dấu hiệu phù và nhạt màu , xuất hiện các vết bẩn trên thùy chân. Mẫu tươi: Hợp bào đa nhân có đường kính 25 µm với 17 nhân

Hình 199: Dấu hiệu của bào ngư Haliotis iris giống nuôi thương phẩm nhiễm ký sinh trùng Haplosporidium nặng. Chú ý các vết bẩn thùy bên chân (mũi tên). Theo Ben Diggles PhD

Hình 200: Mâu hệ bạch huyết không nhuộm màu của bào ngư Haliotis iris nhiễm bệnh thấy rõ hợp bào Haplosporidium hình cầu với những giọt mỡ nhô lên (mũi tên) và 6 nhân của tế bào máu (He) hình dạng không đều nhau bám chặt vào lam kính. Theo Ben Diggles PhD.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

237

Hình 201: Số lượng lớn hợp bào Haplosporidium (mũi tên) trong xoang máu của mang bào ngư Haliotis iris nhiễm bệnh nặng.

Hình 202: Hợp bào Haplosporidium trong tổ chức liên kết (mũi tên) và biểu bì tổchức hình ống (đầu mũi tên) của thận phải bào ngư Haliotis iris nhiệm bệnh nặng.

238

Bïi Quang TÒ

Hình 203: Hợp bào Haplosporidium trong tổ chức liên kết (mũi tên) bên cạnh ruột và phân giải hồng cầu (*) của bào ngư Haliotis iris nhiễm bệnh điển hình. Theo Ben Diggles PhD.

Hình 204: Hình KHVĐT hợp bào Haplosporidium truyền qua màng nhân (N), thể hạt sợi (M), trùng bào tử đa bội (mũi tên) và khuẩn lạc Rickettsia (đầu mũi tên). Theo Ben Diggles PhD.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

239

Phân bố và lan truyền bệnh Haplosporidium nelsoni nhiễm trong hàu C. virginica ở bờ phí đông của Bắc Mỹ, Canada H. nelsoni đã có báo cáo nhiễm trên hàu Crassostrea gigas ở California, Mỹ và Hàn Quốc, Nhật Bản và Pháp. Haplosporidium sp. gây bệnh cho bào ngư H. iris ở Trung tâm nuôi bào ngư của New Zealand Thí nghiệm tỷ lệ chết của bào ngư giống (24% bào ngư yếu/ 1 tuần, tỷ lệ chết dồn tích 90% trong 6 tháng) cho thấy tỷ lệ nhiễm hầu hết trong mùa hè và đầu mùa thu khi nhiệt độ nước 210C. Kết quả thí nghiệm trong labo, cho biết ký sinh trùng không truyền bệnh giữa các bào ngư cùng nuôi nhốt chung với nhau trong 3 tháng (theo Diggles et al. 2002). Chẩn đoán bệnh Dựa vào dấu hiệu bệnh lý, mô bệnh học, KHVĐT, miễn dịch học và kỹ thuật PCR Phòng trị bệnh Chưa nghiên cứu phòng trị bệnh. Theo Ford et al. 2001 đề nghị nước nuôi bào ngư phải được lọc qua lọc lỗ nhỏ 1 µm.

5. BÖnh do ngµnh Paramyxea Chatton, 1911
5.1. Bệnh Marteiliosis
Tác nhân gây bệnh: Ngµnh Paramyxea Chatton, 1911 Líp Paramyxea Bé Marteiliida Desportes & Ginsburger-Vogel, 1977 Hä Marteiliidae Marteilia sydneyi thuộc ngành Paramyxea theo Berthe et al. (2000). đã báo cáo ký sinh trùng ký sinh trong hầu đá ở vịnh Moreton, Queensland, Australia thuộc ngành “bào tử đơn bội" theo Wolf (1972), đã phân loại là M. sydneyi theo Perkins and Wolf (1976). Marteilia refringens ký sinh ë Ostrea edulis, O. angasi vµ Tiostrea chilensis Marteilia sydneyi ký sinh ë Saccostrea (= Crassostrea) commercialis.

Kleeman et al. (2002) đã phân chia ra các giai đoạn phát triển của M. sydneyi trong hầu S. glomerata. Giai đoạn đầu tiên của M. sydneyi xâm nhập vào S. glomerata qua xúc tu và mang, ở đó gia tăng nhanh thể sinh bào tử (gia tăng ở đây không phải là hình thành bào tử) xuất hiện ở biểu bì. Một tế bào con ở trong một không bào trong tế bào chất của tế bào vật chủ đơn nhân phân đôi hình thành 4 tế bào con nằm trong giới hạn tế bào vật chủ. Kết quả bên trong một tế bào nhân đơn hình thành một tế bào con. Tế bào vật chủ thoái hóa có liên quan đến tế bào con, mà được bắt đầu từ những tế bào vật chủ mới. Tiếp theo sự gia tăng, những tế bào vật chủ chứa một tế bào con được phóng thích vào tổ chức liên kết xung quanh và xoang bạch huyết hình thành giai đoạn nội sinh tạm thời. Tiếp theo giai đoạn nội sinh, ký sinh trùng thâm nhập vào tuyến tiêu hóa, màng nhầy của tổ chức ống và bắt đầu hình thành như những tế bào nuôi ở tế bào biểu bì trong tổ chức hình ống của tuyến tiêu hóa. Tế bào nuôi dài và chân giả phát triển thò ra dọc theo màng nhày. Tế bào con chứa trong các tế bào nuôi phân chia và phát triển dọc theo màng nhày xâm nhập vào các tế bào biểu bì nằm bên cạnh, cho đến khi tất cả các ống tuyến tiêu hóa bị nhiễm. Nhiễm bệnh nặng (điển hình), khi các tế bào nuôi thoái hóa và mỗi tế bào con bắt đầu trở thành tế bào nguyên sinh (theo Perkins và Worf, 1976 mô tả). Tế bào nguyên sinh tách ra thành tế bào thứ sinh phân chia thành thể sinh bào tử chứa từ 8-16 giao tử, khởi đầu của giai đoạn hình thành bào tử. Sự hình thành bào tử là quá trình tách ra ở bên trong từ hai bào tử, mỗi một bào tử chứa một giao tử, tất cả đều nằm trong tế bào giao tử (theo Perkins và Wolf 1976). Bào tử thành thục chứa trong xoang tổ chức ống với số lượng lớn trước khi hầu chết. Giai đoạn tiếp theo chưa rõ. Các cá thể hầu đá

240

Bïi Quang TÒ

được quan sát thấy chúng bài tiết ký sinh trùng ở mức độ nhiễm M. sydneyi thấp và đã bình phục lại hoàn toàn (Roubal et al. 1989).

Hình 205. Sơ đồ phát triển của Marteilia sydneyi trong hàu đá Sydneyglomerata.

Saccostrea

DÊu hiÖu bÖnh lý Tuyến tiêu hóa chuyển màu vàng nâu đối ngược với màu xanh đậm của hàu khỏe. Cơ thể teo lại và tuyến sinh dục đục mờ. Khi hầu nhiễm giai đoạn tế bào giao tử, có các thể khúc xạ trong tế bào giao tử ở mẫu tươi của tuyến tiêu hóa (gan tụy).

Hình 206: Tế bào giao tử của M. sydneyi chứa thể khúc xạ (Rb) và bào tử (Sp).

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

241

Hình 207: Tế bào giao tử của M. sydneyi (mũi tên) thấy rõ sự khúc xạ Dấu vết bệnh của tổ chức: Những dấu vết khô của tuyến tiêu hóa (gan tụy) được nhuộm Wright, Wright- Giemsa hoặc nhuộm tương đương (như Hemacolor, Merck; Diff-QuiK, Baxter) có khả năng xác định nhanh của tất cả các giai đoạn, nhưng không xác định trong mẫu mới nhiễm ít ngày (theo Kleeman và Adlard, 2000).

Hình 208: Nhuộm màu Hemacolor (Merck) dấu vết bệnh của tuyến tiêu hóa của hàu Saccostrea glomerata nhiễm Marteilia sydneyi, thấy rõ các giai đoạn phát triển, gồm có tế bào con (Dc), tế bào con giai đoạn thứ hai (DcSc), tế bào giao tử chưa thành thục (ImSp), và tế bào giao tử thành thục (MSp). Chú ý rằng những giai đoạn khác nhau quan thấy đôi khi không liên tục từ những tế bòa bao quanh chúng (ví dụ tế bào con hoặc cụm túi bào tử). Mô bệnh học: Mẫu cắt ngang tuyến tiêu hóa cho thấy Marteilia trong tế bào biểu bì. Marteilia sydneyi có thể khác với Marteilia refringens như:

242

Bïi Quang TÒ 1) không có nếp nhăn trong mầm giao tử 2) sự hình thành 8-16 giao tử (mầm giao tử, giao tử) trong mỗi tế bào giao tử; 8

giao tử, 3) hình thành 2 hiếm khi là 4 bào tử trong mỗi giao tử và 4) lớp dày của màng đồng tâm bào quang bào tử thành thục không có ở bào tử M. refringens. Xác định mức độ nhiễm bệnh của giai đoạn sớm được tác giả (Kleeman et al. 2001, 2002) mô tả mới gần đây. Uy nhiêm xác định giai đoạn đầu bằng kỹ thuật AND (xem hình 213, 214 và chi tiết theo Kleeman et al. 2002). Hình 209-211 là sự xâm nhập của bào tử Marteilia sydneyi vào mang và biểu bì xúc tu của hầu Saccostrea glomerata giai đoạn nhiễm đầu tiên từ nguồn lây nhiễm chưa rõ. Nhuộm E&H

Hình 209. Phản ứng của hầu gồm có biểu bì và mô liên kết tăng sinh (H) và dịch hóa tơ mang khi có số lượng nhiều bào tử xâm nhập vào biểu bì của mang, đối chứng hiện tượng này là mô mang bình thường (N).

Hình 210. giai đoạn phân chia trong biểu bì xúc tu. Chú ý các tế bào biểu bì trương to, khi có mặt ký sinh trùng đang phân chia (mũi tên) trong vùng bị nhiễm bệnh.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

243

Hình 211: Giai đoạn bào tử xâm nhập ở tế bào biểu bì mang, phóng đại lớn (xem giaia đoạn của sơ đồ phát triển). Hình 212 và 213. Lát cắt mô học tuyến tiêu hóa của hầu Saccostrea glomerata đang ở giai đoạn sớm của bệnh.

Hình 212: mẫu mô của tổ chức hình ống tuyến tiêu hóa nhiễm bệnh thấy rõ tế bào máu bao xung quanh trong tổ chức liên kết. Mẫu nhuộm H&E.

244

Bïi Quang TÒ

Hình 213: Mẫu mô của tổ chức xung quanh và vị trí những tế bào nuôi (nhuômk đen) của biểu bì tổ chức hình ống tuyến tiêu hóa được xác định bằng kỹ thuật lại tại chỗ in situ. Hình 214 đến 215. Giai đoạn trước hình thành bào tử của Marteilia sydneyi trong tổ chức hình ống tuyến tiêu hóa của hầu Saccostrea glomerata. Nhuộm màu H&E và trừ hình 10 nhuộm màu bằng kỹ thuật lai tại chỗ in situ

Hình 214. Tế bào nuôi (nhuộm đen kỹ thuật lại tại chỗ in situ) thấy rõ chân giả phát triển dọc theo màng nhày của biểu bì tổ chức hình ống tuyến tiêu hóa (Ep). Mẫu này không nhuộm H&E. Nét đặc trưng khác vùng xung quanh tổ chức liên kết (Ct) tổ chức hình ống và xoang (L) của chúng.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

245

Hình 215. Tế bào nuôi chứa một tế bào con (Dc) và tập trung dọc màng nhày của tổ chức hình ống với tổ chức liên kết (Ct) bao quanh tổ chức hình ống và biểu bì của tổ chức hình ống (Ep).

Hình 216a và b. Cùng mẫu mô nhưng khác nhau ở lớp khác của tế bào con (mũi tên hình 216b) chứa trong tế bào nuôi. Dấu hoa thị cùng tế bào con và Nh biểu thị nhân tế bào vật chủ trong mỗi hình. Có hai tế bào con chứa trong tế bào nuôi (hình 216a).

246

Bïi Quang TÒ

Hình 217. Tế bào nuôi (Nurse cell) chứa hai tế bào con (daughter cells- Dc), xem giai đoạn 5 chu kỳ phát triển (hình 205)

Hình 218. Tế bào nuôi chứa các tế bào con dạng hai tế bào (mũi tên) dọc theo màng nhày giữa biểu bì tổ chức hình ống (Ep) và tổ chức liên kết nhiễm nhiều tế bào máu (xem giai đoạn 6 của chu kỳ phát triển hình 205)

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

247

Hình 219: Tế bào nguyên sinh (mũi tên) chứa hai tế bào thứ sinh (mầm giao tử) vừa mới ở giai đoạn hình thành bào tử (xem bắt đầu của giai đoạn 7, chu kỳ phát triển, hình 205). Hình 220 và 221 Mẫu mô học tuyến tiêu hóa của hầu Saccostrea glomerata chỉ rõ giai đoạn của bệnh là giai đoạn hình thành bào tử của Marteilia sydneyi. Nhuộm H&E

Hình 220: Giai đoạn hình thành bào sô lượng nhiều (mũi tên) trong tổ chức hình ống tuyến tiêu hóa. Chú ý hình bào tử không xuất hiện trong ống lông (Cd) của tuyến tiêu hóa.

248

Bïi Quang TÒ

Hình 221: những giao tử non (Im) và giao tử thành thục (M) chứa trong tế bào giao tử của tổ chức hình ống tuyến tiêu hóa. Chú ý biểu bì tổ chức hình ống hầu như chứa đầy M. sydneyi. Ph©n bè vµ lan truyÒn Hàu Saccostrea (=Crassostrea) glomerata (=commercialis) và có khả năng hàu Striostrea mytiloides (=Saccostrea =Crassostrea echinata) và Saccostrea forskali cũng nhiễm. Tương tự như trai khổng lồ (Tridacna maxima) cũng là vật chủ của Marteilia Những hàu đã nhiễm trong điều kiện xấu chúng có thể tái nhiễm lại. Nell (2002) đã cho biết rằng ở đâu nuôi hầu công nghiệp suy giảm là do nhiễm M. sydneyi. Dẫu sao sự suy giảm chậm chạp (30 năm) trong một số vùng thuộc phía Bắc New South Wales, sông Georges, Sydney, cộng nghiệp nuôi hầu sụp đổ hoàn toàn vào năm 2001, trong khoảng thời gian bảy năm, lần đầu tiên xác định là do nhiễm M. sydneyi ở vùng này. Những tế bào biểu bì của tuyến tiêu hóa bị nhiễm nặng M. sydneyi đã chuyển màu. Kết quả hầu chết và bệnh xuất hiện dưới 60 ngày sau nhiễm. Những hầu đã nhiễm M. sydneyi trong suốt những tháng mùa hè. Lester (1986), Anderson et al (1994), Wesche (1995) và Adlard (1996) thí nghiệm lây nhiễm và xác định rằng hầu có khả năng nhiễm trong thời gian rất ngắn (khả năng chỉ 2 tuần trong năm). Mỗi đợt nhiễm, khi nhiệt độ ấm phù hợp với sự phát triển của ký sinh trùng và tỷ lệ chết của vật cao nhất vào cuối mùa he. Ở nhiệt độ thấp tỷ chết của vật chủ chậm lại và ký sinh trùng nằm im (ít phát triển). Trong các trường hợp hầu nhiễm bệnh ký sinh trùng có thể sống qua được mùa hè và mùa đông, tuy nhiên nhiệt độ cao thường xảy tỷ lệ chết. Ở các đợt M. sydneyi là tác nhân gây chết 90% trong hầu nuôi ở phía Bắc New South Wales và phía nam Queensland. Không có mối liên quan rõ ràng đáu bệnh của M. sydneyi và biến động của pH, độ mặn và nhiệt độ (Anderson et al. 1994, Wesche 1995). Vùng ven biển cửu sông phía Nam Queensland và phía Bắc New South Wales, Australia (theo Adlard và Ernst 1995). Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng Marteilia trên hầu (Saccostrea glomerata) được xác định 1/117 từ vùng Dampier Archipelago, phía tây Australia (theo Hine và Thorne 2000) và trên hầu (Saccostrea forskali) ở Thái Lan tỷ lệ nhiễm 2/29 (theo Taveekijakarn et al. 2002). Chẩn đóan bệnh Dựa vào dấu hiệu bệnh lý, mô bệnh học, miễn dịch học và kỹ thuật PCR

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

249

Phòng trị bệnh Kiểm soát bệnh là hoàn thiện kỹ thuật nuôi: Hàu không được nuôi trong thời gian dễ xảy ra bệnh mùa hè (tháng 1-3), những hàu non có thể giữ trong độ muối cao, ở đó chúng phát triển chậm, nhưng không bị nhiễm bệnh, cho qua thời gian dễ nhiễm bệnh (sau thnág 4), hàu lớn thu hoạch trước tháng 12 và nuôi thương phẩm ở vùng không nhiễm bệnh vào mùa thu (Adlard và Ernst 1995). Wesche et al. (1999) đã xác định bào tử của M. sydneyi nuôi trong hàu đã sống trong thời gian ngắn trong khoảng thời gian 7-9 ngày (có thể sống dài 35 ngày ở nhiệt độ 150C và độ mặn 34‰). Bào tử không sống được hai giờ khi vào hệ tiêu hóa của chim hoặc cá, nhưng chún có thể tồn tại trên 7 tháng ở nhiệt độ -200C đến -700C. Chlorine nồng độ 200ppm giết chết 99,5% bào tử trong hai giờ và diệt hoàn toàn trong 4 giờ (Wesche et al. 1999).

5.2. BÖnh Mikrocytosis
Tác nhân gây bệnh Mikrocytos mackini ký sinh ë Crassostrea gigas, C. virginica, Ostrea edulis vµ O. conchaphila Mikrocytos roughleyi ký sinh ë Saccostrea commercialis Mikrocytos mackini. Phân tích hệ thống phát sinh hệ gen ribosomal ADN có 1457 cặp base (bp) cho rằng M. mackini có nhân điển hình không có quan hệ với đông vật nguyên sinh (Carnegie et al. 2003). Dấu hiệu bệnh lý: Nốt mụn chủ yếu màu xanh có đường kính 5mm, trong phạm vi thành cơ thể hoặc trên mặt của xúc tu và màng áo.Thường có vết sẹo màu nâu trên vỏ, bên cạnh chỗ áp xe của bề mặt màng áo.

Hình 222: Hàu Crassostrea gigas đã bỏ vỏ và thấy rõ dấu hiệụ (mũi tên) đặc trưng của bệnh Mikrocytos mackini khi các vi tế bào chứa đày trong túi của tổ chức liên kết, xung quanh vết mủ

Hình 223: Hàu Crassostrea gigas đã bỏ vỏ và thấy rõ các dấu hiệu (mũi tên) ở giai đoạn cuối của bệnh đảo Đenman Dạng điển hình của Mikrocytos mackini bệnh không thể kéo dài hơn nữa trong hàu .

Hình 224: Hàu Ostrea edulis, bỏ vỏ trên, thấy rõ nhiều vết mủ trong cơ khép vỏ (mũi tên), tác nhân gây bệnh do Mikrocytos mackini.

Mô bệnh học: Ở độ phóng đại cao (x1000) kính hiển vi quang học các tế bào tổ chức liên kết mụn giộp nằm bên cạnh các nốt mụn (vết bệnh giống áp xe) có các ký sinh trùng nội bào đường kính 2-3 µm. Những KST này cũng quan sát trong các tế bào cơ và xuất hiện trong tế bào báo của vết bệnh. Chỉ có loài khác hiện nay trong cùng giống nhưng không có khả năng liên quan, như Microcytos roughleyi gây bệnh mùa đông trên hàu Saccostrea

250

Bïi Quang TÒ

commercialis ở Úc, nó khác với M. mackini có một không bào trong tế bào chất. Không bào không tìm thấy ở M. mackini hoặc Bonamia spp.

Hình 226: Nhiều Mikrocytos mackini (mũi Hình 225: Mẫu mô học cắt lát qua vết bệnh tên) chứa trong những tế bào liên kết mụn trên màng áo hàu Crassostrea gigas nhiễm giộp, bênh cạnh vết bệnh có các tế bào máu Mikrocytos mackini. Ký sinh đơn bào trong tích tụ và tế bào hoại tử. Nhuộm màu H&E. nội bào thường xuất hiện trong tế bào liên kết mụn giộp bao xung quanh vết bệnh trương to (mũi tên). Nhuộm màu H&E.

Hình 227: Độ phóng đại lớn (x1000) Mikrocytos mackini (mũi tên) chứa trong tế bào chất của các tế bào mụn giộp của hàu Crassostrea gigas. Nhuộm màu H&E. Hình 228: như hình 227 nhưng mẫu khác. Bởi vì kích thước nhỏ của KST nó rất khác nhau về hình dạng của mô học. Nhuộm màu H&E.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

251

Hình 228: Mikrocytos mackini (A) trong cơ khép vỏ của hàu Crassostrea gigas. Một M. mackini ở trong nhân (B) của tế bào cơ. Nhuộm màu H&E.

Hình 229: Những đám Mikrocytos mackini (A), được nuôi và lọc sạch từ mảnh tế bào (B) của hàu Crassostrea gigas. nhuộm màu Hemacolor®

Những ổ bệnh trong cơ: Những ổ bệnh của nốt mụn khô trong không khí, cố định và nhuộm như mẫu Bonamia ostreae trong cơ hầu và soi trong vật kính hiển vi dầu (x 1000) mới quan sát được vi tế bào tự do trong tế bào vật chủ. Kính hiển vi điện tử: Hình dạng siêu hiển vi giữa M. mackini với Bonamia spp.; nhân của M. mackini hướng vào trung tâm trong khi đó nhân của B. ostreae lệch tâm và không có ty thể (thể hạt sợi) trong M. mackini.

Hình 231: Mikrocytos mackini (mũi tên) Hình 230: Ảnh kính hiển vi điện tử tế bào liên mỗi cá thể có một nhân. Nhuộm acetate kết mụn giộp của hàu Crassostrea gigas Uranyl và citrate chì. nhiễm Mikrocytos mackini (mũi tên). Nhuộm acetate Uranyl và citrate chì.

252

Bïi Quang TÒ

Phân bố và lan truyền bệnh Vật chủ: Hàu Crassostrea gigas và hàu Ostrea conchaphila (=Ostrea lurida); gây bệnh thực nghiệm ở hàu Crassostrea virginica và Ostrea edulis. Bờ biển phía tây Canada, bang Washington của Mỹ Chủ yếu nhiễm trong nôi bào của các tế bào liên kết mụn giộp mà ở trong nội bào máu và hoại tử cơ. Một vài trường hợp nhiễm ở hầu nhiều tuổi hơn (trên 2 năm) và tỷ lệ chết (thường khoản 30% hầu già ở thủy triều kiệt) xuất hiện vào tháng 4-5 sau giai đoạn 3-4 tháng nhiệt độ nhỏ hơn 100C. Hàu C. gigas đã ghi nhận tỷ lệ nhiễm khoảng 10%. Hàu Crassostrea gigas dường như chống lại được bệnh hơn các loài khác bằng cảm nhiễm trong phòng thí nghiệm và ngoài tự nhiên. Ở Washington chưa phát hiện nhiễm M. mackini. Chẩn đoán bệnh Dựa vào dấu hiệu bệnh lý, mô bệnh học, kính hiển vi điện tử, miễn dịch học và kỹ thuật PCR Phương pháp phòng trị bệnh Hàu từ vùng nhiễm bệnh (đang diễn ra hoặc đã xuất hiện trước) sẽ không được chuyển sang vùng khác chưa có bệnh đảo Denman. Ảnh hưởng của bệnh trên quần thể nhiễm có thể làm giảm sút nên phải thu hoạch hoặc chuyển hàu lớn đến địa điểm vùng triều cao từ tháng 3, không nuôi hàu ở vùng triều thấp thước tháng 6.

6. BÖnh do ngµnh bµo tö Apicomplexa (Levine 1978)- Bệnh
Perkinsiosis
Tác nhân gây bệnh: Ngµnh Apicomplexa (Levine 1978) Perkinsozoa Líp Perkinsea Bé Perkinsida Gièng Perkinsus Perkinsus marinus (=Dermocystidium marinum, =Labyrinthomyxa marina); Perkinsus olseni/atlanticus.

H×nh 232: Perkinsus marinus ký sinh trong tæ chøc cña hÇu a) Perkinsus atlanticus, Perkinsus sp. đã nuôi cấy trong ống nghiệm (in vitro) giống như Perkinsus atlanticus từ trai Ruditapes decussatus ở Galicia, Tây Ban Nha có chuỗi gen ARN ribosom nhỏ, nhưng không giống với P. atlanticus trong ngân hàng gen công bố. Ký

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

253

sinh trùng chưa khẳng định tên là "Pseudoperkinsus tapetis" và nhập chúng vào nhóm nấm nguyên sinh tên là Mesomycetozoa (Figueras et al. 2000). b) Perkinsus (=Labyrinthomyxa) sp. của Macoma balthica. Perkinsus andrewsi có dấu hiệu cơ bản trên chuỗi từ locus rRNA khác nhau của Perkinsus marinus, Perkinsus atlanticus và Perkinsus olseni (Coss et al 2001b). Phân tích ADN (dùng kỹ thuật PCR) chủ yếu các vùng locus SSU ARN ribosom (ITS1 và ITS2 chính) có thể những “loài” này có thể xuất hiện trong những trai khác (Macoma mitchelli và Mercenaria mercenaria) cũng như hàu (Crassostrea virginica) ở đó nó cùng tồn tại trong cùng thời gian với Perkinsus marinus (Coss et al. 1999, 2001b). c) Perkinsus sp. của trai Mya arenaria khả năng có hai loài Perkinsus (Kotob et al. 1999a,b) d) Perkinsus sp. của trai Venerupis (=Tapes, =Ruditapes) philippinarum trong Nam Triều Tiên và Nhật Bản theo Hamaguchi et al. (1998) tìm thấy chuỗi nucleotide của hai mẫu sắp xếp (ITS1 và ITS2) và vùng 5.8S của ARN hầu hết phân loại là P. atlanticus và Perkinsus olseni và đã đề nghị rằng ký sinh trùng ở Nhật Bản có thể là P. atlanticus. e) Perkinsus olseni, được mô tả từ bào ngư, nhưng những nghiên cứu về phân tử cho rằng chỉ có một loài Perkinsus xuất hiện rộng tron gtự nhiên của thân mềm, gồm có trai ở Australia. f) Perkinsus qugwadi được mô tả trên điệp Patinopecten yessoensis Dấu hiệu bệnh lý: Trai nhiễm Perkinsus spp có thể có những nốt màu trắng hoặc những cái nang trên mặt của màng áo, tuyến tiêu hóa (gan tụy) và tổ chức mang là sự đáp ứng của tế bào máu. Mẫu ướt: Những thể hình cầu chứa trong một không bào lệch tâm trong nang của trai đang hấp hối.

Hình 233: Trai Patinopecten yessoensis lật một diềm áo thấy rõ một mụn (mũi tên) trên tuyến sinh dục do nhiễm Perkinsus qugwadi.

254

Bïi Quang TÒ

Hình 234: Tuyến tiêu hóa của trai Patinopecten yessoensis nhiễm Perkinsus qugwadi có nhiều các mụn (mũi tên).

Hình 235: Mô học tuyến sinh dục của điệp Patinopecten yessoensis với một số thể dinh dưỡng (T) chứa một thể đơn bội, thể dinh dưỡng (T2) chứa hai thể đơn bội và thể dinh dưỡng (T8) chứa 8 thể đơn bội của trùng Perkinsus qugwadi trong tổ chức liên kết . Nhuộm màu H&E.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

255

Hình 236: Mô học tuyến sinh dục của điệp Patinopecten yessoensis nhiễm thể dinh dưỡng bình thường (T) và một ít thể sinh dưỡng có không bào lớn (TS) nhân có thay đỏi, mặt ngoài tế bào có dạng vòng nhẫn vòng nhẫn của trùng Perkinsus qugwadi. Nhuộm màu H&E.

Hình 237: Mô học tuyến sinh dục của điệp Patinopecten yessoensis nhiễm trùng Perkinsus qugwadi nặng thấy rõ một số thẻ dinh dưỡng (T) nhỏ, thể dinh dưỡng đang phát triển với 8 thế đơn bội (T8), túi động bào tử (S) chứa bào tử động đạng phát triển, và một số bào tử động bơi tự do (Z) có tiên mao. Nhuộm H&E.

256

Bïi Quang TÒ

Hình 238: Bào tử động hai lông roi của Perkinsus qugwadi thấy rõ hình dạng trong ổ bệnh của tuyến sinh dục nhiễm bệnh nặng của điệp giống Patinopecten yessoensis. Nhuộm Wright-Giemsa

Hình 239: Hình KHVĐT bào tử động của Perkinsus qugwadi gần cạnh nhân (HN) tế bào máu đã bị dung giải của điệp Patinopecten yessoensis. Thấy rõ bào tử động này có roi (FB), nhân (N), và đỉnh dạng hình nón (C), đường thẳng vi mạch (RM) và vi hình nón (CM). Nhuộm Uranyl acetate and lead citrate.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

257

Hình 240: Hai cá thể dinh dưỡng thành thục của Perkinsus marinus. Một không bào lớn lệch một bên (V) và nhân (N), mẫu từ thành của tổ chức hình ống tuyến tiêu hóa.

Hình 241: Thể dinh dưỡng của Perkinsus marinus thành thục (M) nhân xuất hiện vòng nhẫn hình tròn màu hồng và hai thể dinh dưỡng của P. marinus đang chưa thành thục đang phát triển bên trong có 8 thể đơn bội (T)

258

Bïi Quang TÒ

Hình 242: 16 thể đơn bội (T) trong thể dinh dưỡng của P. marinus chưa thành thục. những thể đơn bội này được chứa trong một tế bào máu (HN thấy rõ nân của tế bào bạch huyết) và thể dinh dưỡng thành thục (M) ở gần bên.

Hình 243: Mẫu tươi trực tràng của hàu Crassostrea virginica cho thấy bằng kỹ thuật ủ thioglycollate và nhuộm Lugol xuất hiện 6 túi bào tử động của Perkinsus marinus bắt màu đen. Phân bố và lan truyền bệnh: Có khoảng 50 loài nhuyễn thể nhiễm Perkinsus nhưng chúng không gây thành bệnh Perkinsus marinus (=Dermocystidium marinum, =Labyrinthomyxa marina) ký sinh ở hàu Crassostrea virginica và C. gigas Perkinsus olseni/atlanticus ký sinh ở Haliotis ruber, H. cyclobates, H. scalaris, H. laevigata, Ruditapes philippinarum vµ R. decussates.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

259

a) Ruditapes (=Tapes, =Venerupis) decussatus, Ruditapes (=Tapes) semidecussatus, Ruditapes pullastra, Venerupis aurea, Venerupis pullastra; trai nuôi Venerupis (=Tapes, =Ruditapes) philippinarum. b) Macoma balthica có dấu hiệu như vật chủ chính, nhưng không xuất hiện ở Macoma mitchelli, Mercenaria mercenaria và Crassostrea virginica. c) Mya arenaria. d) Venerupis (=Tapes, =Ruditapes) philippinarum nhưng không quan sát ở 10 thân mền khác (gồm Crassostrea gigas và Pinctada fucata martensii) từ vùng dịch bệnh ở hàn Quốc (Choi và Park 1997, Park et al. 2001). e) Nhiều loài thân mềm gồm Tridacna gigas, Tridacna maxima, Tridacna crocea, Anadara trapezia, và Katelysia rhytiphora. Phân bố: a) Bồ Đào Nha, Galicia (Tây Bắc Tây Ban Nha), bờ biển Huelva (Tây nam Tây Ban Nha), và biển Địa Trung Hải. b) Virginia, Maryland (vịnh Chesapeake), Mỹ c) Vịnh Chesapeake, Mỹ (McLaughlin và Faisal 2000). d) Bờ biển phía Tây và Nam Hàn Quốc; quận Kumamoto và Hiroshima, Nhật Bản; và dọc bờ phía bắc của biển vàng, Trung Quốc. e) Giải đá ngầm, phía Nam Úc. Chẩn đoán bệnh Dựa vào dấu hiệu bệnh lý, mô bệnh học, kính hiển vi điện tử, miễn dịch học và kỹ thuật PCR

7. BÖnh do ngµnh trïng bµo tö - Sporozoa emend, kryloo dobrovolsky, 1980

leuckart, 1872

Ngµnh Sporozoa ký sinh trong c¸c tÕ bµo èng tiªu ho¸ hoÆc trong xoang cña ®éng vËt kh«ng x−¬ng sèng vµ cã x−¬ng sèng. §Æc ®iÓm ®Æc tr−ng cña Sporozoa lµ cã giai ®o¹n sinh bµo tö (Sporogory) trong vßng ®êi. Bµo tö (Spore) cã mµng cøng, tr¬n nh½n, bao bäc bªn ngoµi, bªn trong lµ c¸c trïng bµo tö (Sporozoit). Vßng ®êi cña Sporozoa thay ®æi phøc t¹p nh−ng nh×n chung cã sù xen kÏ gi÷a sinh s¶n h÷u tÝnh vµ v« tÝnh (sinh s¶n h÷u tÝnh sinh bµo tö, sinh s¶n v« tÝnh b»ng liÖt sinh) Ngµnh bµo tö trïng cã 3 líp: - Líp trïng 2 tÕ bµo (Eugregarinida) ký sinh ë ®éng vËt kh«ng x−¬ng sèng. - Líp trïng bµo tö m¸u (Haemosporidia) ký sinh ë ®éng vËt kh«ng x−¬ng sèng. - Líp trïng h×nh cÇu (Coccidia) ký sinh ë c¸.

7.1. BÖnh trïng bµo tö Goussiosis.
7.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Coccida Leuchart 1879 Hä Eimeridae Leger 1911 Gièng Goussia LabbÐ, 1986 (H×nh 244)

260

Bïi Quang TÒ

Bµo nang Goussia th−êng cã d¹ng h×nh cÇu, kÝch th−íc thay ®æi theo loµi, th−êng kho¶ng tõ 8-14 μ. Bªn ngoµi cã mét mµng cøng bao bäc. Trong bµo nang cã 4 bµo tö h×nh bÇu dôc cã mµng bäc trong suèt. Mçi bµo tö l¹i cã 2 trïng bµo tö h×nh d¹ng nh− tr¸i chuèi. C¬ thÓ 1 ®Çu to, 1 ®Çu nhá vµ th−êng s¾p xÕp ng−îc ®Çu ®u«i nhau. TÕ bµo chÊt cña trïng bµo tö ®ång ®Òu. H¹ch h×nh trßn n»m lÖch vÒ ®Çu H×nh 244: Goussia: A. 2 bµo nang thµnh thôc trong tÕ bµo tæ chøc ký chñ, B. Bµo nang m« pháng C. Bµo nang ch−a thµnh thôc. réng. 1. Mµng bµo nang, 2. Bµo tö vµ mµng bµo tö, 3. Trïng bµo tö, 4. H¹ch tÕ bµo, 5. ChÊt th¶i bµo tö, 6. Cùc c¬ thÓ, 7. ChÊt th¶i bµo nang 7.1.2. Ph−¬ng ph¸p sinh s¶n. Goussia cã ph−¬ng ph¸p sinh s¶n v« tÝnh vµ sinh s¶n h÷u tÝnh (H×nh 245). - Sinh s¶n v« tÝnh: Bµo nang Goussia ë trong m«i tr−êng n−íc, c¸ ¨n vµo ruét d−íi t¸c dông cña dÞch tiªu ho¸, trïng bµo tö ®−îc gi¶i phãng ra ngoµi. Trïng bµo tö x©m nhËp vµo tÕ bµo thµnh ruét sinh s¶n v« tÝnh cho nhiÒu liÖt trïng (Meirozoit). LiÖt trïng ph¸ tÕ bµo vµo xoang ruét l¹i x©m nhËp vµo thµnh ruét vµ b¾t ®Çu mét thÕ hÖ sinh s¶n v« tÝnh míi. -Sinh s¶n h÷u tÝnh: Sau 4-5 thÕ hÖ sinh s¶n v« tÝnh, liÖt trïng l¹i x©m nhËp vµo tÕ bµo thµnh ruét vµ chuyÓn thµnh mÇm giao tö: mÇm giao tö lín kh«ng ph©n chia, lín lªn thµnh mét giao tö lín, cßn mÇm giao tö bÐ ph©n chia cho nhiÒu giao tö bÐ, giao tö bÐ cã 2 roi nªn cã thÓ di chuyÓn t×m gÆp giao tö lín ®Ó thô tinh thµnh hîp tö. Hîp tö tiÕt ra chÊt h×nh thµnh vá bao bäc thµnh bµo nang. Bµo nang theo ph©n ra ngoµi. Trong bµo nang ph©n chia 2 lÇn liªn tiÕp cho 4 mÇm bµo tö, mçi bµo tö ph©n chia thµnh 2 trïng bµo tö. Bµo nang lóc nµy cã kh¶ n¨ng c¶m nhiÔm, nÕu vµo ®−îc trong èng tiªu ho¸ cña ký chñ thÝch hîp, trïng bµo tö ®−îc gi¶i phãng chui vµo thµnh ruét tiÕp tôc thÕ hÖ sinh s¶n v« tÝnh míi. 7.1.3. ChÈn ®o¸n vµ ph©n bè. §Ó quan s¸t t¸c nh©n g©y bÖnh, võa quan s¸t dÊu hiÖu bÖnh lý võa quan s¸t b»ng kÝnh hiÓn vi. C¸ bÞ bÖnh lç hËu m«n cã chÊt dÞch mµu vµng, do qu¸ tr×nh sinh s¶n Goussia sinh ra nhiÒu liÖt trïng ph¸ ho¹i v¸ch cña thµnh ruét lµm tæn th−¬ng tæ chøc ruét. §Ó kh¼ng ®Þnh, lÊy dÞch ruét kiÓm tra d−íi kÝnh hiÓn vi. ë n−íc ta ®· ph¸t hiÖn lo¹i Goussia sinensis ký sinh trong ruét c¸ tr¾m cá, c¸ mÌ tr¾ng. Goussia carpilli ký sinh trong ruét c¸ chÐp. Nh×n chung c−êng ®é vµ tû lÖ c¶m nhiÔm ch−a cao. Theo tµi liÖu cña mét sè n−íc trªn thÕ giíi nh− Liªn X«, Trung Quèc, Ba Lan, TiÖp Kh¾c, §øc,...gièng Goussia ký sinh trªn mét sè gièng c¸ nu«i g©y t¸c h¹i lín ®· lµm c¸ chÕt, ký sinh chñ yÕu trªn c¸ lín.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3 Goussia khi ra m«i tr−êng n−íc sèng kh¸ l©u, bµo nang l¾ng xuèng ®¸y thuû vùc hay lÉn trong cá c©y, thøc ¨n nªn c¸ ¨n vµo c¶m nhiÔm trùc tiÕp kh«ng qua ký chñ trung gian. NhiÖt ®é n−íc 24-300C thÝch hîp cho Goussia sinh s¶n. BÖnh ph¸t triÓn m¹nh vµo mïa hÌ. TÝnh chän läc ký chñ cao nh−ng trªn mét con c¸ cã thÓ gÆp tõ mét ®Õn mÊy loµi Goussia. Goussia cã thÓ truyÒn bÖnh tõ c¸ sang cho ng−êi, do ®ã ta nªn ¨n c¸ ®· nÊu chÝn. H×nh 245: S¬ ®å chu kú ph¸t triÓn cña trïng Goussia

261

1. Sinh s¶n v« tÝnh: 2. MÇm giao tö lín (c¸i); 3. Giao tö bÐ (®ùc); 4,5. Hîp tö, 6. Bµo nang ®· thµnh thôc

A

B

H×nh 246: cÇu trïng trong ruét c¸: A- cÇu trïng trong ruét c¸ chÐp; B- cÇu trïng trong ruét c¸ r« phi. (theo Bïi Quang TÒ, 1998) 7.1.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. Goussia cã vá cøng bao ngoµi vµ cã thÓ tån t¹i d−íi ®¸y ao hå, khi gÆp ®iÒu kiÖn thuËn lîi sÏ ph¸t triÓn, v× thÕ tiªu diÖt hoµn toµn rÊt khã kh¨n, cÇn chó ý c¸c biÖn ph¸p phßng bÖnh. Dïng v«i tÈy ao tr−íc khi th¶ c¸. ë mét sè n−íc, khi c¸ bÖnh ng−êi ta dïng Sulfathiazolum (ST), cø 100 kg cho 1 gram ST, c¸ch dïng trén vµo thøc ¨n, cho ¨n liªn tôc 6 ngµy nh−ng tõ ngµy thø 2 trë ®i l−îng thøc ¨n chØ dïng 0,5 gram. Ngoµi ra cßn cã thÓ dïng 1,2 gram Iode hoÆc 50 gram bét l−u huúnh cho 50 kg träng l−îng c¸, cho ¨n liªn tôc trong 4 ngµy. ë n−íc ta bÖnh nµy ch−a tiÕn hµnh nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p phßng trÞ.

262

Bïi Quang TÒ

7.2. BÖnh trïng hai tÕ bµo ë t«m Gregarinosis.
7.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Gregarine thuéc líp trïng 2 tÕ bµo: Eugregarinida (H×nh 247). Gregarine ký sinh chñ yÕu trong ruét ®éng vËt kh«ng x−¬ng sèng tËp trung ë ngµnh ch©n khíp Arthropoda vµ giun ®èt Annelia (John vµ ctv,1979). Gregarine th−êng ký sinh ë trong ruét t«m sèng trong tù nhiªn. Gregarine ký sinh ë t«m he cã Ýt nhÊt 3 gièng: - Nematopsis spp - Cephalolobus spp - Paraophiodina spp CÊu t¹o Gregarine ë giai ®o¹n tr−ëng thµnh hay thÓ dinh d−ìng gåm cã 2 tÕ bµo. TÕ bµo phÝa tr−íc (Protomerite - P) cã cÊu t¹o phøc t¹p gäi lµ ®èt tr−íc (Epimerite - E) nã lµ c¬ quan ®Ýnh cña ký sinh trïng vµ tÕ bµo phÝa sau (Deutomerite - D). 7.2.2. Chu kú sèng cña Gregarine trong t«m. PhÇn lín Gregarine cã chu kú sèng trùc tiÕp (John vµ ctv,1979) tuy nhiªn cã 1 sè loµi g©y bÖnh trªn ®éng vËt gi¸p x¸c cã vËt chñ trung gian lµ th©n mÒm. Khi t«m ¨n thøc ¨n lµ vËt chñ trung gian ®· nhiÔm bµo tö (spore) cña Gregarine. Bµo tö trong thøc ¨n nÈy mÇm thµnh h¹t bµo tö (Sporozoite) b¸m vµo thµnh vµ c¸c mÊu låi cña d¹ dµy hoÆc lan xuèng c¸c tÕ bµo biÓu m« cña ruét tr−íc. Bµo tö b¸m vµo d¹ dµy vµ ruét b»ng mét gèc b¸m ®Æc biÖt (holdfast). Trong giai ®o¹n thÓ dinh d−ìng (Trophozoite), chóng ph¸t triÓn tõ gèc b¸m thµnh tÕ bµo phÝa tr−íc vµ cã nh©n tÕ bµo ph©n biÖt râ ë gi÷a tÕ bµo. Qua 3 giai ®o¹n ph¸t triÓn Trophont sÏ h×nh thµnh mét sè bµo tö vµ chóng l¹i phãng bµo tö vµo ruét vµ d¹ dµy, di chuyÓn vÒ ruét sau, tiÕp tôc giai ®o¹n bµo tö cña ký sinh trïng. C¸c bµo tö th−êng c− tró ë c¸c nÕp gÊp cña ruét. ë ruét sau mçi bµo tö ph¸t triÓn thµnh mét kÐn giao tö (Gametocyst) gåm cã c¸c giao tö nhá vµ giao tö lín. Khi kÐn giao tö vì ra, c¸c giao tö tiÕp hîp vµ h×nh thµnh c¸c hîp tö (Zygote) ®−îc phãng ra ngoµi m«i tr−êng. C¸c hîp tö (Zygospore ) lµ thøc ¨n cña nhuyÔn thÓ hai vá vµ giun ®èt (Polydora cirrhosa) chóng lµ c¸c ®éng vËt sèng ë ®¸y ao t«m. Ruét cña nhuyÔn thÓ hoÆc giun ®èt b¾t ®Çu nhiÔm Gregarine vµ h×nh thµnh c¸c bµo tö trong tÕ bµo biÓu m«. KÐn bµo tö (Sporocyste) phãng vµo ph©n gi¶ cña nhuyÔn thÓ lµ thøc ¨n cña t«m hoÆc c¸c giun ®èt nhiÔm kÐn bµo tö lµ thøc ¨n cña t«m. TiÕp tôc h¹t bµo tö ®−îc phãng vµo ruét d¹ dµy cña t«m vµ tiÕp tôc mét chu kú míi cña Gregarine. Nh÷ng h¹t bµo tö ph¸t triÓn ë giai ®o¹n thÓ dinh d−ìng trong ruét (Nematopsis spp vµ Paraophioidina spp) hoÆc d¹ dµy sau (Cephalolobus spp). 7.2.3. DÊu hiÖu bÖnh lý T«m nhiÔm trïng hai tÕ bµo c−êng ®é nhÑ kh«ng thÓ hiÖn râ dÊu hiÖu bÖnh lý râ rµng, th−êng thÓ hiÖn t«m chËm lín. Khi t«m bÞ bÖnh nÆng Nematopsis sp víi c−êng ®é > 100 h¹t bµo tö/con, d¹ dµy vµ ruét cã chuyÓn mµu h¬i vµng hoÆc tr¾ng, cã c¸c ®iÓm tæn th−¬ng ë ruét t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn Vibrio x©m nhËp g©y ho¹i tö thµnh ruét, t«m cã thÓ th¶i ra ph©n tr¾ng (h×nh 187), nªn ng−êi nu«i t«m gäi lµ “bÖnh ph©n tr¾ng”, bÖnh cã thÓ g©y cho t«m chÕt r¶i r¸c. 7.2.4. Ph©n bè lan truyÒn cña bÖnh. BÖnh Gregarine xuÊt hiÖn ë t«m biÓn nu«i ë Ch©u ¸, Ch©u Mü. BÖnh th−êng x¶y ra ë c¸c hÖ thèng −¬ng gièng vµ ao nu«i t«m thÞt. Theo Tseng (1987) cho biÕt Gregarine ®· g©y bÖnh ë t«m só (P. monodon) nu«i trong ao. Møc ®é nhiÔm bÖnh cña t«m nu«i rÊt cao cã tr−êng hîp tû lÖ nhiÔm bÖnh 100%. BÖnh ®· g©y hËu qu¶ lµm gi¶m n¨ng suÊt nu«i, do Gregarine ®· lµm cho t«m sinh tr−ëng chËm. ë ViÖt Nam kiÓm tra t«m thÎ, t«m só nu«i cã nhiÔm Nematopsis sp ë ruét vµ d¹ dµy, møc ®é nhiÔm rÊt cao, tû lÖ tõ 70-100%, bÖnh ®· x¶y ra nhiÒu trong c¸c ao nu«i t«m só b¸n th©m canh ë cuèi chu kú nu«i (theo Bïi Quang TÒ, 1998, 2002). Th¸ng 6-7 n¨m 2002 ë huyÖn Tuy Hßa, Phó Yªn cã kho¶ng 450 ha (60%) t«m bÞ bÖnh ph©n tr¾ng, chÕt r¶i r¸c, phßng trÞ kh«ng ®¹t yªu cÇu (theo b¸o c¸o cña chi côc b¶o vÖ nguån lîi thñy

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

263

s¶n Phó Yªn th¸ng 7/2002). Tõ n¨m 2003 ®Õn ®Õn nay bÖnh ph©n tr¾ng th−êng x¶y ra ë ®Þa ph−¬ng nu«i t«m só th©m canh: B¹c Liªu, Sãc Tr¨ng, Nam §Þnh, H¶i Phßng, Qu¶ng Ninh…(theo Bïi Quang TÒ, 2005)

d p p p d d

A

B

C

D

E

F

H×nh 247: Trïng hai tÕ bµo ký sinh ë t«m (Gregarine). A,B- ThÓ dinh d−ìng (Trophozoite) cña Nematopsis sp ký sinh ë ruét gi÷a cña t«m só; C- h¹t bµo tö (Sporozoite); D- kÐn giao tö (Gametocyst) ë ruét sau t«m r¶o; E- Cephalolobus penaeus ký sinh trong ruét t«m r¶o (bar= 0,25mm) (thÓ dinh d−ìng vµ kÐn giao tö); F- ThÓ dinh d−ìng cña Cephalolobus vµ Nematopsis trong ruét t«m r¶o; p- tÕ bµo phÝa tr−íc (protomerite) cßn gäi lµ ®èt tr−íc (Epimerite- e) ; d- tÕ bµo phÝa sau (deutomerite). MÉu t−¬i, kh«ng nhuém (theo Bïi Quang TÒ, 1998, 2004)

264

Bïi Quang TÒ

H×nh 248: ph©n tr¾ng trong ao nu«i t«m (mÉu thu ë ao nu«i t«m B¹c Liªu 10/2003) BÖnh ph©n tr¾ng ë t«m nguyªn nh©n ®Çu tiªn do trïng hai tÕ bµo lµm g©y tæn th−¬ng thµnh ruét, d¹ dµy cña t«m kÕt hîp víi m«i tr−êng « nhiÔm l−îng Vibrio ph¸t triÓn gia t¨ng, t«m ¨n thøc ¨n nhiÔm Vibrio vµo d¹ dµy ruét, vi khuÈn nh©n c¬ héi g©y ho¹i tö thµnh ruét cã mµu vµng hoÆc tr¾ng. 7.2.4. ChÈn ®o¸n bÖnh ChÈn ®o¸n bÖnh dùa vµo kiÓm tra tiªu b¶n t−¬i vµ m« bÖnh häc c¸c tiªu b¶n ë ruét vµ d¹ dµy cña t«m. HoÆc kiÓm tra c¸c h¹t bµo tö trong ph©n t«m, bïn b· d−íi ®¸y ao. Khi t«m bÞ bÖnh nÆng Nematopsis sp víi c−êng ®é > 100 h¹t bµo tö/con, ruét gi÷a vµ ruét cã chuyÓn mµu h¬i vµng, cã 1 ®iÓm tæn th−¬ng ë ruét t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn x©m nhËp. 7.2.5. Phßng vµ trÞ bÖnh. Phßng trÞ bÖnh Gregarine ®ang nghiªn cøu, nh−ng ®Ó phßng bÖnh chóng ta ¸p dông biÖn ph¸p phßng bÖnh tæng hîp. Trong c¸c ao tr¹i −¬ng t«m gièng, thøc ¨n t−¬i sèng cã chøa mÇm bÖnh cÇn ph¶i khö trïng b»ng c¸ch nÊu chÝn. VÖ sinh ®¸y bÓ, ao th−êng xuyªn ®Ó diÖt c¸c mÇm bÖnh cã trong ph©n t«m.

8. BÖnh do ngµnh trïng vi bµo tö Mycrosporidia balbiani, 1882
Ngµnh trïng vi bµo tö ký sinh ë s©u bä, 1 sè ®éng vËt ch©n khíp, 1 sè ký sinh trong tÕ bµo cña c¸, cã kho¶ng h¬n 800 loµi thuéc 70 gièng. Vi bµo tö ký sinh trªn c¸ kho¶ng 70 loµi thuéc 7 gièng, th−êng chóng ký sinh trong tÕ bµo tæ chøc tuyÕn sinh dôc, gan, thËn, mËt, ruét, tæ chøc mì, da vµ mang... cña c¸ lµm t¸c h¹i ®Õn c¸. Vi bµo tö ký sinh ë gi¸p x¸c (t«m, cua) sèng trong tù nhiªn vµ c¸c ao nu«i t«m cã h¬n 30 loµi thuéc 3 gièng, lµm ¶nh h−ëng ®Õn tû lÖ sèng ®Æc biÖt lµm gi¶m chÊt l−îng thùc phÈm cña t«m. §Ó phßng trÞ bÖnh do vi bµo tö g©y ra theo tµi liÖu n−íc ngoµi, tr−íc khi th¶ t«m, c¸ vµo nu«i cÇn tÈy dän ao s¹ch sÏ, ph¬i n¾ng ao ®Ó t¨ng nhiÖt ®é. Trong ®iÒu kiÖn 500C vµi phót, bµo tö cña chóng cã thÓ bÞ tiªu diÖt. Ngoµi ra cã thÓ dïng Cetylpyridinium chloride 100 ppm trong 3 phót cã thÓ diÖt ®−îc bµo tö.

8.1. BÖnh trïng vi bµo tö ë c¸ Glugeosis.
8.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Glugeida Issi,1893 Hä Glugeidae Gurley,1893 Gièng Glugea Thelohan 1891 (H×nh 249)

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3 C¬ thÓ cña gièng Glugea rÊt nhá chõng kho¶ng 3-6 μ x 1-4 μ, c¬ thÓ h×nh trßn hay h×nh bÇu dôc. CÊu t¹o c¬ thÓ rÊt ®¬n gi¶n, bªn ngoµi cã mµng do chÊt kitin t¹o thµnh, cã cùc nang h×nh d¹ng gièng bµo tö, bªn trong cã sîi t¬. Loµi Glugea intestinalis cùc nang dµi b»ng chiÒu dµi c¬ thÓ trë lªn. Trong tÕ bµo chÊt cã h¹ch h×nh trßn vµ tÕ bµo chÊt còng cã h×nh trßn. H×nh 249: S¬ ®å cÊu t¹o vi bµo tö (Glugea) (theo Bychowsky, 1962): pt- sîi t¬; e- mµng ngoµi bµo tö; en- mµng trong bµo tö; n- nh©n tÕ bµo; v- kh«ng bµo phÝa sau.

265

e n

pt

en

v

8.1.2. DÊu hiÖu bÖnh lý vµ ph©n bè. Glugea hertwigi ký sinh trªn thËn, ruét, tuyÕn sinh dôc vµ tæ chøc mì, da ,mang cña c¸c loµi c¸ n−íc ngät nh− c¸ mÌ, c¸ chÐp, c¸ diÕc, c¸ vÒn,… Khi ký sinh trong tæ chøc c¬ quan, th−êng cã d¹ng bµo nang mµu tr¾ng s÷a, ®−êng kÝnh 2-3 mm. Lóc c¶m nhiÔm nghiªm träng cã thÓ lµm tuyÕn sinh dôc ph¸t triÓn kh«ng tèt, c¸ sinh tr−ëng chËm. Theo Lim,1970 loµi Glugea anomala cã ®−êng kÝnh bµo nang 4 mm. C¸ c¶m nhiÔm c¬ thÓ bÞ biÕn d¹ng, tÕ bµo tæ chøc bÞ tr−¬ng n−íc, ho¹t ®éng cña c¸c tæ chøc c¬ quan bÞ rèi lo¹n, cã thÓ lµm c¸ chÕt. ë Mü, Glugea hertwigi ký sinh lµm cho c¸ osmerus mordar trong tù nhiªn chÕt hµng lo¹t. Theo tµi liÖu Trung Quèc gièng Glugea ký sinh trªn c¸ n−íc ngät ë nhiÒu ®Þa ph−¬ng trong c¶ n−íc, l−u hµnh chñ yÕu vµo mïa hÌ, thu nh−ng t¸c h¹i kh«ng lín . ë ViÖt Nam ®· gÆp Glugea sp ký sinh ë c¸ he, c¸ chµi nu«i bÌ ë An Giang.

8.2. BÖnh t«m b«ng ë t«m he (Cotton shrimp disease).
8.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Cã 3 gièng th−êng ký sinh g©y bÖnh ë t«m: Bé Glugeida Issi,1983 Hä Thelohaniidae Hazard et Ololacre,1975 Gièng Thelohania Hennguy, 1892 (cßn gäi Agmasoma-h×nh 250A) Hä Glugeidae Gurley,1893 Gièng Pleistophora Gurley,1893 (cßn gäi Plistophora-h×nh 250F) Gièng Ameson (cßn gäi Nosema) C¸c gièng bµo tö ký sinh ë t«m cÊu t¹o c¬ thÓ t−¬ng tù nh− Glugea. ChiÒu dµi bµo tö kho¶ng 1-8 μm. §Æc ®iÓm cña mçi gièng (xem b¶ng 33) kh¸c nhau, giai ®o¹n tÕ bµo giao tö (Sporont) hay gäi bµo nang. Sè l−îng bµo tö trong bµo nang cña tõng gièng kh¸c nhau: - Ameson (= Nosema), kÝch th−íc bµo tö 2,0 x 1,2 μm, trong bµo nang cã ®¬n bµo tö. - Pleistophora: kÝch th−íc bµo tö 2,6 x2,1 μm, trong bµo nang cã 16-40 bµo tö. - Agmasoma (= Thelohamia) penaei: kÝch th−íc bµo tö 3,6 x 5,0 hoÆc 5,0 x 8,2 μm, trong bµo nang cã 8 bµo tö. - Agmasoma (= Thelohamia) luorara: KÝch th−íc bµo tö 3,6 x 5,4 μm, trong bµo nang cã 8 bµo tö. 8.2.2. Chu kú sèng cña bµo tö trïng. Vi bµo tö g©y bÖnh cho t«m, cã chu kú ph¸t triÓn phøc t¹p qua vËt chñ trung gian. T«m lµ ký chñ trung gian cña vi bµo tö. VËt chñ cuèi cïng lµ mét sè loµi c¸ ¨n t«m. Ph©n hoÆc ruét c¸ nhiÔm vi bµo tö vµ ph¸t triÓn ë ký chñ trung gian. C¸ ¨n t«m ®· nhiÔm vi bµo tö vµ ph¸t triÓn ë ký chñ cuèi cïng.

266

Bïi Quang TÒ

8.2.3. DÊu hiÖu bÖnh lý vµ ph©n bè. Vi bµo tö ký sinh trong c¸c tæ chøc cña t«m, chóng b¸m vµo c¬ v©n g©y nªn nh÷ng vÕt tæn th−¬ng lín lµm ®ôc mê c¬ v× thÕ nªn gäi lµ bÖnh t«m “sîi b«ng tr¾ng” (h×nh 183 G-K). Vi bµo tö ký sinh ë nhiÒu loµi t«m he: P. monodon, P. merguiensis, P. setiferus,.. (xem b¶ng 33). 8.2.4. ChÈn ®o¸n bÖnh. Dùa vµo c¸c dÊu: ®ôc mê c¬, thay ®æi mµu s¾c c¸c c¬ quan cña t«m, kiÓm tra t«m d−íi kÝnh hiÓn vi. 8.2.5. Phßng vµ trÞ bÖnh. Phßng trÞ bÖnh vi bµo tö ¸p dông theo ph−¬ng ph¸p phßng bÖnh tæng hîp. Kh«ng dïng t«m bè mÑ nhiÔm vi bµo tö, ph¸t hiÖn sím lo¹i bá nh÷ng con t«m bÞ nhiÔm vi bµo tö. Khi thu ho¹ch ph¶i lùa chän nh÷ng t«m nhiÔm bÖnh vi bµo tö kh«ng cho ph¸t t¸n vµ b¸n ngoµi chî. B¶ng 33: Vi bµo tö ký sinh ë t«m he ( Panaeus spp ) theo Lightner, 1996
ST T Tªn vi bµo tö Ký chñ C¬ quan ký sinh Sè bµo tö trong bµo nang KÝch th−íc bµo tö μm

1

2

Ameson (=Nosema) nelsoni Nosema sp

3

4 5

Agmasoma (Thelohania) penaei Agmasoma (Thelohania) sp Agmasoma (Thelohania) duorara Thelohania sp

- P. aztecus - P. duorarum - P. setuferus - Metapenacus monoceros - P. escalentus - P. latisulcatus - P. merguiensis - P. semisulcatus - Macrobrachium rosenbergii - P.setiferus

C¬ v©n

1

1,2 x2,0

C¬ v©n

1

-

- P. monodon - P. merguiensis - P. duorarum - P. aztecus - P. bransiliensis - P. esculentus - P. latisulcatus - P. merguiensis - P. semisulcatus - P. aztecus - P. setiferus - P. duorarum

M¸u, ruét, tuyÕn sinh dôc, c¬ M¸u, ruét, tuyÕn sinh dôc, c¬ C¬

8

8 8

2,0 x 5,0 vµ 5,0 x 8,2 3,5 x 5,4

6

C¬ v©n

8

-

7

Pleistophora sp

C¬, tim, ruét, gan, tuþ, mang.

16-40

2,1 x 2,6

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

267

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

H×nh 250: A- Vi bµo tö Agmasoma (=Thelohania) sp, trong c¬ liªn kÕt, nhuém Kinyoun (1500 lÇn); B- Bµo tö Agmasoma - bµo nang cã 8 bµo tö (↔) nhuém Giemsa (2000 lÇn); CVi bµo tö Pleistophora sp ký sinh trong c¬ t«m (1300 lÇn) nhuém Giemsa; D- Vi bµo tö trong mang t«m só NghÖ An, 2002, mÉu m« häc nhuém mµu (D- 100lÇn, E- 400 lÇn); F,GVi bµo tö trong c¬ t«m ch©n tr¾ng (1000 lÇn) mÉu thu Qu¶ng Ninh, 2004; H- T«m nhiÔm Agmasoma duorara, t«m tr¾ng hÕt phÇn bông; I- T«m phÝa d−íi b×nh th−êng, t«m phia trªn bÞ nhiÔm Ameson (Nosema) cã ®èm tr¾ng ®ôc trong; J- PhÇn ®Çu ngùc t«m só (P. monodon), nhiÔm Agmasoma (Thelohania) sp, trong c¬ liªn kÕt cã nèt s−ng tÊy d−íi vá

268

Bïi Quang TÒ

kitin; K- T«m só nhiÔm vi bµo tö, ®u«i cã mµu tr¾ng (mÉu thu Nam §Þnh, 2003); L- t«m ch©n tr¾ng nhiÔm vi bµo tö ®u«i tr¾ng (mÉu thu Qu¶ng Ninh, 2004).

9. BÖnh do Ngµnh trïng bµo tö sîi Cnidosporidia doflein, 1901; emend, schulman et pcollipaev, 1980
Trïng bµo tö sîi lµ bµo tö cã vá bäc ngoµi kh¸ ch¾c ch¾n gåm cã 2 m¶nh vá kÝch th−íc, ®é dµy b»ng nhau, do tÕ bµo chÊt keo ®Æc l¹i. §−êng tiÕp gi¸p gi÷a 2 m¶nh vá gäi lµ ®−êng nèi mÆt, cã ®−êng nèi gäi lµ mÆt nèi (hay gäi lµ mÆt bªn), mÆt kh«ng cã ®−êng nèi gäi lµ mÆt vá (hay gäi lµ mÆt chÝnh). Trong bµo tö cã cùc nang vµ tÕ bµo chÊt. Tuú theo gièng loµi kh¸c nhau cã sè l−îng cùc nang tõ 1-4 chiÕc. Trong mçi cùc nang cã 1 sîi thÝch bµo xo¾n lß so. C¸c cùc nang th−êng tËp trung ë ®Çu phÝa tr−íc. Riªng hä Myxidiidae ph©n bè c¶ 2 phÝa ®Çu cña bµo tö. PhÇn sau cña bµo tö cã tÕ bµo chÊt gäi lµ tÕ bµo mÇm gåm 2 nh©n vµ kh«ng bµo. Hä Myxobolidae cã tói thÝch Iode lµ mét lo¹i tinh bét ®éng vËt. C¸ n−íc ngät cña ViÖt Nam ®· ph¸t hiÖn h¬n 40 loµi thuéc 6 gièng. - Chu kú sèng cña trïng bµo tö sîi gåm cã sinh s¶n v« tÝnh vµ h÷u tÝnh tiÕn hµnh hoµn toµn trªn cïng mét ký chñ, kh«ng qua ký chñ trung gian: Bµo tö tõ trªn th©n c¸ m¾c bÖnh r¬i vµo ®¸y ao hoÆc l¬ löng trong n−íc, bÞ c¸ ¨n ph¶i hoÆc b¸m vµo da, mang c¸.Bµo tö bÞ kÝch thÝch mét chÊt nµo ®ã trong c¬ thÓ c¸, phãng sîi thÝch, hai m¶nh vá bÞ vì ®«i, tÕ bµo chÊt ë trong vá biÕn thµnh biÕn h×nh trïng dïng ch©n gi¶ di chuyÓn vµo c¸c tÕ bµo tæ chøc cña ký chñ vµ dõng l¹i ë ®ã sinh tr−ëng vµ ph¸t triÓn. Thêi kú nµy gäi lµ giai ®o¹n dinh d−ìng. Nh©n tÕ bµo ph©n chia qua nhiÒu lÇn thµnh nhiÒu nh©n con. Mçi nh©n cã tÕ bµo chÊt bao quanh h×nh thµnh mÇm giao tö (Gametocyte ). Nh©n cña mÇm giao tö tiÕp tôc ph©n chia mét sè lÇn thµnh 6-18 nh©n con vµ cuèi cïng h×nh thµnh bµo tö. Sè l−îng nh©n trong mÇm giao tö cã kh¸c víi sè l−îng cña bµo tö ®−îc h×nh thµnh. NÕu nh÷ng mÇm giao tö chØ sinh s¶n mét bµo tö th× nh©n cña nã cã 6-8 c¸i, ng−êi ta gäi mÇm giao tö ®ã lµ ®¬n giao tö. NÕu mÇm giao tö s¶n sinh hai bµo tö th× sè l−îng nh©n còng t¨ng lªn gÊp ®«i vµ gäi mÇm giao tö lµ song giao tö. ThÓ dinh d−ìng tiÕp tôc sinh tr−ëng, sè l−îng bµo tö ®−îc h×nh thµnh ngµy cµng gia t¨ng. TiÕp sang giai ®o¹n bµo nang: c¸c tæ chøc xung quanh thÓ dinh d−ìng bÞ kÝch thÝch tho¸i ho¸ vµ thay ®æi sinh ra mét líp mµng bao quanh thÓ dinh d−ìng, gäi lµ bµo nang cña trïng bµo tö sîi. KÝch th−íc cña bµo nang cã thÓ nh×n thÊy b»ng m¾t th−êng. C¸c trïng bµo tö sîi ký sinh trªn da, mang c¸ th× bµo nang bÞ bµo tö thµnh thôc ph¸ vì chui ra r¬i vµo n−íc, l¹i x©m nhËp vµo ký chñ kh¸c h×nh thµnh mét chu kú sèng míi. C¸c trïng bµo tö sîi ký sinh ë ruét vµ c¸c c¬ quan néi t¹ng bµo tö cã thÓ qua èng tiªu ho¸ ra ngoµi. Bµo tö cã thÓ sèng l©u trong bïn ®¸y ao, hå nªn c¸ ¨n ®¸y nh− c¸ chÐp, diÕc, tr«i,.. dÔ bÞ c¶m nhiÔm.

9.1. BÖnh trïng bµo tö sîi cã 2 cùc nang- Myxobolosis.
9.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. G©y bÖnh ë c¸ lµ c¸c loµi thuéc gièng Myxobolus Biitschli,1882, hä Myxobolidae Thelohan, 1892. Ngoµi nh÷ng ®Æc ®iÓm chung cña trïng bµo tö sîi Myxobolus cã ®Æc ®iÓm riªng lµ phÝa tr−íc bµo tö cã 2 cùc nang, th−êng c¸c loµi cã 2 cùc nang b»ng nhau (Myxobolus koi, M.artus, M. seminiformis-h×nh 253A,B,C), mét sè Ýt loµi cã 1 cùc nang bÞ tho¸i ho¸ (Myxobolus toyamai-h×nh 253D). Trong tÕ bµo chÊt cã mét tói thÝch Iode. KÝch th−íc cña tõng loµi cã kh¸c nhau (xem b¶ng 34).

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

269

H×nh 251: S¬ ®å cÊu t¹o cña trïng bµo tö sîi - Myxosporida (theo Schulman, 1960): 1- ph«i amip; 2- kh«ng bµo; 3mám gi÷a cùc nang; 4- nh©n bµo nang; 5- cùc nang; 6- vá; 7- sîi t¬ xo¾n; 8®−êng nèi; 9- trôc ®−êng nèi; 10-nh©n cña ph«i amip

7

3 5

9

8 6

4

10

1

2

A

B

C

H×nh 252: C¸ chÐp bÞ bÖnh bµo tö sîi: A- mang c¸ chøa ®Çy bµo nang; B,C- C¸ chÐp gièng bÞ bÖnh bµo tö sîi, trªn mang cã nhiÒu bµo nang

A

B

C

D

E

F

G

H×nh 253: Mét sè loµi bµo tö loµi bµo tö sîi: A,J- Myxobolus koi; C- Myxobolus artus; B,EMyxobolus semiformis; D- Myxobolus toyamai; F,G- Myxobolus minutus;

270

Bïi Quang TÒ

B¶ng 34: KÝch th−íc mét sè loµi trïng bµo tö sîi Myxobolus Tªn loµi Myxobolus ChiÒu dµi ChiÒu réng ChiÒu dµy bµo tö ( μ ) bµo tö (μ ) bµo tö (μ ) 5-7 9-10 17-18,5 Myxobolus koi Kudo,1919 4,5 5,4 15-18 M. toyamai Kudo,1919 8,2 9,9-11,5 6,6-8,2 M. artus Achmerov,1960 3,6-4,2 4,8-6 13,2-14,4 M. seminiformis Ha Ky,1968 6,3-7,2 8,1-9 M. humilis Ha Ky,1968 14-15,5 15,5 Myxobolus sp2 Te,1990 6,4 8-8,8 11,2-12,8 Myxobolus oblongus Gurley 6,2 7-7,7 9,3-10,1 Myxobolus sp4

ChiÒu dµi cùc nang(μ ) 10-11,2 9-10,3 4,9 5,4-6 3,6-3,8 8,3-9,3 3,2-4 4,7

9.1.2. DÊu hiÖu bÖnh lý. Khi c¸ m¾c bÖnh trïng bµo tö sîi, c¸ b¬i léi kh«ng b×nh th−êng quÉy m¹nh, dÞ h×nh cong ®u«i, c¸ kÐm ¨n råi chÕt. NÕu bÞ bÖnh nÆng cã thÓ nh×n thÊy bµo nang b»ng h¹t tÊm, h¹t ®Ëu xanh mµu tr¾ng ®ôc b¸m trªn mang c¸ (nh− c¸ chÐp gièng bÞ Myxobolus koi, M. toyamai ký sinh) lµm kªnh l¾p mang kh«ng ®ãng l¹i ®−îc (h×nh 252). B¶ng 35: Møc ®é c¶m nhiÔm mét sè lo¹i trïng bµo tö sîi Myxobolus spp ký sinh ë c¸c loµi c¸ n−íc ngät ë ViÖt Nam
ST T Tªn ký sinh trïng Ký chñ CQ ký sinh Tû lÖ nhiÔm % C ®é nhiÔm Ýt nhiÒu T¸c gi¶

1

Myxobolus koi,1919

2

Myxobolus toyamai Kudo,1915

3

Myxobolus artus Achmerov, 1960

ChÐp tr¾ng ViÖt Nam ChÐp vµng ChÐp Hungari ChÐp lai Vµngx Hung ChÐp lai ViÖt xHung ChÐp lai Vµng xViÖt ChÐp tr¾ng ViÖt Nam ChÐp vµng ChÐp Hung ChÐp lai Vµng x Hung ChÐp lai ViÖt xHung ChÐp lai Vµng xViÖt ChÐp tr¾ngViÖt Nam ChÐp vµng ChÐp Hung ChÐp lai Vµng x Hung ChÐp lai ViÖt xHung ChÐp lai Vµng xViÖt Tr«i ViÖt Nam C¸ Mrigal C¸ R«hu C¸ Tra C¸ Lãc b«ng

4

5 6

7

Myxobolus seminiformis Ha Ky,1968 Myxobolus sp2 Te,1990 Myxobolus Oblongus Gurley,1893 Myxobolus sp4 Te,1990

Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Da, Mang Ruét Mang Ruét Mang Ruét Mang Ruét Mang Ruét Ruét Da Mang Mang Mang ThËn Da

33,05 9,19 54,34 76,19 27,16 10,05 14,56 9,19 29,56 50,79 9,62 13,33 5,45 9,80 19,74 1,15 3,45 1,18 15,38 1,58 9,52 0,77 4,19 36,66 6,60 3,44 51,35 46,43 3,57 21,91

1 - nhiÒu Ýt Ýt -nhiÒu Ýt -nhiÒu Ýt -nhiÒu 1-7 Ýt - nhiÒu 1-7 Ýt - nhiÒu Ýt - nhiÒu Ýt - nhiÒu 1-7 5-15 4- nhiÒu 5- nhiÒu Ýt Ýt - nhiÒu 8-10 5- nhiÒu 5-nhiÒu Ýt 5-nhiÒu 6-nhiÒu Ýt RÊt nhiÒu Ýt Ýt-nhiÒu 1-4 2 1-3

B.Q.TÒ nt nt nt nt B.Q.TÒ nt nt nt nt nt B.Q.TÒ nt nt nt nt nt nt nt nt nt nt nt Hµ Ký B.Q.TÒ B.Q.TÒ B.Q.TÒ Nt B.Q.TÒ

C¸ trª vµng C¸ trª tr¾ng

Mang Mang

2,17 18,18

1-2 1-2

B.Q.TÒ Nt

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

271

9.1.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Myxobolus spp ký sinh ë h¬n 30 loµi c¸ n−íc ngät ViÖt Nam ®· ph¸t hiÖn ®−îc gÇn 30 loµi (xem b¶ng 35). Møc ®é c¶m nhiÔm Myxobolus ë mét sè loµi c¸ kh¸ cao vµ ®· g©y thµnh bÖnh lµm c¸ chÕt hµng lo¹t.VÝ dô c¸ chÐp kÝnh Hungari nhËp néi ë giai ®o¹n c¸ gièng th−êng bÞ bÖnh trïng bµo tö sîi (Myxobolus koi, M. toyamai...) tû lÖ nhiÔm tíi 96%, c−êng ®é nhiÔm rÊt cao cã rÊt nhiÒu bµo nang trªn la men kiÓm tra bµo nang dµy ®Æc trªn cung mang lµm c¸ kh«ng khÐp næi mang l¹i ®−îc (Bïi Quang TÒ, 1984). ë nhiÖt ®é n−íc 30 320C ®µn c¸ chÐp gièng bÞ bÖnh th−êng cã tû lÖ tö vong rÊt cao. C¸ biÓn còng th−êng gÆp Myxobolus spp (Palianskii, 1958). 9.1.4. ChÈn ®o¸n bÖnh §Ó chÈn ®o¸n trïng bµo tö sîi Myxobolus, lÊy nhít c¸c tæ chøc nhiÔm bÖnh quan s¸t d−íi kÝnh hiÓn vi ph©n biÖt c¸c bµo tö cã kh«ng cã ®u«i kh¸c v¬Ý bµo tö cña Henneguya vµ cã hai cùc nang kh¸c víi Thelohanellus cã mét cùc nang. 9.1.5. Phßng trÞ bÖnh. Trïng bµo tö sîi cã vá dÇy, rÊt khã tiªu diÖt, cÇn ¸p dông c¸c biÖn ph¸p phßng bÖnh tæng hîp lµ chÝnh. Ao −¬ng c¸ gièng (nhÊt lµ c¸ chÐp) ph¶i ®−îc tÈy v«i nung liÒu cao 14 kg/100 m2, ph¬i ®¸y ao tõ 3 - 7 ngµy ®Ó giÕt c¸c bµo tö trong bïn ®¸y ao, h¹n chÕ kh¶ n¨ng g©y bÖnh cña c¸ gièng (Bïi Quang TÒ, 1984). Khi th¶ vµ vËn chuyÓn c¸ gièng cÇn kiÓm tra bÖnh, nÕu ph¸t hiÖn bÖnh ph¶i lo¹i bá c¸, dïng c¸c chÊt khö trïng (v«i nung, chlorine...) nång ®é cao ®Ó tiªu diÖt mÇm bÖnh. CÊm kh«ng ®−îc vËn chuyÓn tr¸nh l©y lan sang vïng kh¸c. Nh÷ng ao cã bÖnh bµo tö sîi trïng cÇn ph¶i c¸ch ly hoµn toµn. DiÖt toµn bé c¸ trong ao, gi÷ nguyªn n−íc ao, dïng v«i nung khö trïng kü. C¸c dông cô ®¸nh b¾t c¸ trong ao bÖnh ®Òu ph¶i khö trïng. HiÖn nay ch−a cã thuèc trÞ bÖnh trïng bµo tö sîi h÷u hiÖu.

9.2. BÖnh trïng bµo tö sîi cã ®u«i Henneguyosis.
9.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. G©y bÖnh lµ c¸c loµi thuéc gièng Henneguya Thelohan,1892, hä Myxobolidae Thelohan,1892. Bµo tö cã d¹ng h×nh trøng, cã 2 cùc nang th−êng ë phÝa tr−íc c¬ thÓ. Vá cã 2 m¶nh khÐp l¹i nh−ng b¾t ®Çu tõ phÇn nèi phÝa sau vá kÐo dµi thµnh ®u«i (H×nh 254). KÝch th−íc cña bµo tö nhá thay ®æi theo tõng loµi (xem b¶ng 36). B¶ng 36: KÝch th−íc mét sè loµi trïng bµo tö sîi Henneguya Tªn loµi Henneguya ChiÒu dµi bµo tö (μm) 16,8-20,4 12,4-14 9,3-10,9 11,2-12,8 12,4 9,3-10,9 14,4-16 ChiÒu réng bµo tö (μm) 4,8-6 4,7-6,2 4,7 8-9,6 4,7-6,2 6,2 8 ChiÒu dµi cùc nang (μm) 8-10,2 6,2-7,5 4,7 4,8-6,4 3,1 4,7 4,8-5,6 ChiÒu dµi ®u«i (μm) 14-15,5 7,5-9,3 24-32 10,9-15,5 20,2-21,7 40

Henneguya schulmari Ha Ky,1968 Henneguya shaharini Shariff,1982 Henneguya sp1 Te,1990 Henneguya sp2 Te,1990 Henneguya hemibagri Henneguya schizura Henneguya ophiocephali

9.2.2. DÊu hiÖu bÖnh lý: Nh− bÖnh Myxobolosis

272

Bïi Quang TÒ

9.3.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh. Nh÷ng loµi thuéc gièng Henneguya ký sinh ë c¸ n−íc ngät ViÖt Nam (xem b¶ng 37) møc ®é c¶m nhiÔm kh«ng cao l¾m. §· ph¸t hiÖn 9 loµi cña Henneguya ký sinh ë 10 loµi c¸. C¸ lãc b«ng (Ophiocephalus micropeltes), c¸ r« ®ång (Anabas testudineus), c¸ sÆc r»n (Trichogaster pectoralis) cã tû lÖ nhiÔm tõ 46,6-66,6%. 9.2.4. ChÈn ®o¸n bÖnh §Ó chÈn ®o¸n trïng bµo tö sîi Henneguya, lÊy nhít c¸c tæ chøc nhiÔm bÖnh quan s¸t d−íi kÝnh hiÓn vi ph©n biÖt c¸c bµo tö cã ®u«i kh¸c v¬Ý bµo tö cña Myxobolus vµ Thelohanellus.

B C

A

D

H×nh 254: Trïng bµo tö sîi cã ®u«i: A,C- Henneguya.schulmani; B- H. ophiocephali; DHennegya sp2 B¶ng 37: Møc ®é nhiÔm trïng bµo tö sîi Henneguya spp ë c¸c loµi c¸ n−íc ngät ViÖt Nam T Tªn ký sinh trïng Ký chñ CQ ký Tû lÖ C ®é nhiÔm T¸c gi¶ T sinh nhiÔm(%) (Ýt-nhiÒu) 1 Henneguya schulmani R« ®ång Mang 46,60 NhiÒu Hµ Ký R« ®ång Mang 55,50 1-15 B.Q.TÒ Ha Ky,1968 2 Henneguya shaharini Bèng dõa Mang 2,94 1-2 nt Shariff,1982 3 Henneguya sp1 Te C¸ tra nu«i Da 0,81 1-5 nt 4 Henneguya sp2 Te C¸ tra nu«i Mang 3,57 2 nt 5 Henneguya hemibagri C¸ l¨ng Mang 14,54 1-18 nt ThËn 1,91 1 nt 6 Henneguya schizura C¸ sÆc r»n Mang 52,78 1-5 nt C¸sÆc b−ím Mang 23,81 1-nhiÒu nt 7 Henneguya C¸ lãc b«ng Mang 66,60 NhiÒu nt ophiocephali 9.2.3. Phßng vµ trÞ bÖnh: ¸p dông nh− bÖnh Myxobolus.

9.3. BÖnh trïng bµo tö sîi cã 1 cùc nang Thelohanellosis.
9.3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh (H×nh 255). G©y bÖnh lµ c¸c loµi thuéc gièng Thelohanellus Kudo,1933, hä Myxobolidae. Bµo tö cã d¹ng h×nh trøng hoÆc qu¶ lª. Ngoµi ®Æc ®iÓm chung cña hä Myxobolidae, chóng kh¸c víi

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

273

Myxobolus vµ Henneguya lµ phÝa tr−íc bµo tö chØ cã 1 cùc nang. KÝch th−íc bµo tö t−¬ng ®èi lín so víi 2 gièng Myxobolus vµ Henneguya (xem b¶ng 38).

B¶ng 38: KÝch th−íc 1 sè loµi thuéc gièng Thelohanellus Tªn loµi Thelohanellus ChiÒu dµi bµo ChiÒu réng
tö (μm) bµo tö (μm)

ChiÒu dµy bµo tö (μm)

ChiÒu dµi cùc nang (μm)

Thelohanellus dogieli Achmerov,1955 Thelohanellus catlae Chakrrawarty,1958 Thelohanellus accuminatus Ha Ky,1968 Thelohanellus callisporis Ha Ky,1968

20,35-23,1 19-25 19,8-21,6 23,4-25,2

9,9 10,2-12,5 7,2-8,1 12,6-16,2

9,9 11-12,3 12,2

9,9 9,5-14 10,8-14,4 10,8

C

A

B

D

H×nh 255: Thelohanellus (A- C- Th. catlae Chakrawarty et Basu,1958; B- Th. dogieli; CTh. accuminatus Ha Ky, 1968; D- Th. callisporis Ha Ky, 1968) 9.3.2. DÊu hiÖu bÖnh lý: Nh− bÖnh Myxobolosis 9.3.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh. ë ViÖt Nam c¸ n−íc ngät ®· ph¸t hiÖn ®−îc 4 loµi cña gièng Thelohanellus (xem b¶ng 38). Møc ®é c¶m nhiÔm thÊp nh−ng trong tõng ao, c¸ chÐp gièng cã thÓ bÞ nhiÔm bÖnh nÆng, trªn vÈy, v©y bµo nang b¸m dµy ®Æc lµm c¸ chËm lín vµ chÕt r¶i r¸c. 9.3.4. ChÈn ®o¸n bÖnh. Quan s¸t b»ng m¾t th−êng c¸c bµo nang cña Thelohanellus mµu tr¾ng s÷a, h×nh cÇu, ®−êng kÝnh xÊp xØ 1 mm b¸m trªn da, v©y cña c¸ chÐp gièng. LÊy nhít kiÓm tra d−íi kÝnh hiÓn vi ph©n biÖt víi 2 gièng Myxobolus, Henneguya cã 2 cùc nang, cßn Thelohanellus chØ cã 1 cùc nang. 9.3.5. Phßng vµ trÞ bÖnh: ¸p dông nh− bÖnh Myxobolus. B¶ng 39: Møc ®é c¶m nhiÔm 1 sè loµi trïng bµo tö sîi Thelohanellus spp ë c¸c loµi c¸ n−íc ngät ViÖt Nam
T T Tªn ký sinh trïng Ký chñ C¬ quan ký sinh Tû lÖ nhiÔm (%) C−êng ®é (Ýt-nhiÒu) T¸c gi¶

274 1 Thelohanellus dogieli Achmerov, 1955 Thelohanellus catlae Chakrawarty et Basu, 1958 Thelohanellus callisporis Ha Ky, 1968 Thelohanellus accuminatus Ha Ky, 1968

Bïi Quang TÒ ChÐp tr¾ng VNam ChÐp vµng ChÐp Hungari ChÐp lai VµngxHung ChÐp lai ViÖt xHung ChÐp tr¾ng VNam ChÐp vµng ChÐp lai VµngxHung ChÐp lai ViÖt xHung ChÐp lai VµngxViÖt MÌ Vinh ChÐp tr¾ng V.Nam nt nt ChÐp lai ViÖtxHung nt ChÐp tr¾ng V.Nam ChÐp Hungari ChÐp ViÖtxHung Da Da nt nt nt Da nt nt nt nt Mang Da Mang Da nt Mang Mang nt nt 5,32 1,14 1,18 4,76 1,08 1,12 1,14 0,52 2,16 13,33 5,00 2,70 4,05 5,60 8,07 0,15 1,08 5,91 2,01 5-15 Ýt nt nt nt 1-5 Ýt Ýt 1-nh 1-2 1-5 NhiÒu nt 1-36 1-nh 1 NhiÒu 1-6 1-10 B.Q.TÒ nt nt nt nt B.Q.TÒ nt nt nt nt nt Hµ Ký nt B.Q.TÒ nt nt Hµ Ký B.Q.TÒ nt

2

3

4

H×nh 256: C¸ chÐp gièng nhiÔm bµo nang cña bµo tö sîi mét cùc nang (Thelohanellus callisporis) (theo Bïi Quang TÒ, 2004)

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

275

10. BÖnh do Ngµnh trïng l«ng Ciliophora Doflein,1901
- Ngµnh trïng l«ng lµ mét nhãm ®éng vËt ®¬n bµo cã kho¶ng h¬n 600 loµi, chóng cã c¬ quan vËn ®éng lµ c¸c l«ng t¬ (tiªm mao), cã thÓ cã Ýt nhÊt lµ 2 nh©n tÕ bµo: Nh©n lín lµm nhiÖm vô dinh d−ìng, nh©n nhá lµm nhiÖm vô sinh s¶n. PhÇn lín trïng l«ng sèng tù do, mét sè Ýt sèng ký sinh. Ngµnh trïng l«ng cã 2 nhãm: nhãm thø nhÊt lµ trïng l«ng t¬ (Ciliata), trªn c¬ thÓ cã l«ng t¬ suèt ®êi. Nhãm thø hai lµ trïng èng hót (Suctoria), trªn c¬ thÓ cña trïng cã l«ng t¬ khi trïng cßn non. - §Æc ®iÓm chung cña nhãm trïng l«ng t¬: Trïng cã l«ng t¬ ®Ó vËn ®éng, c¬ thÓ cã cÊu t¹o phøc t¹p nhÊt cña ®éng vËt ®¬n bµo (Protozoa). C¬ thÓ cã c¬ quan miÖng, vßng quanh miÖng cã r·nh miÖng, hÇu,...t−¬ng ®èi râ. Nh©n tÕ bµo cã 2 lo¹i: nh©n lín vµ nh©n nhá. Sinh s¶n theo h×nh thøc v« tÝnh vµ h÷u tÝnh. Sinh s¶n v« tÝnh trõ líp Pedichitra ph©n chia theo chiÒu däc, cßn l¹i c¾t ®«i theo chiÒu ngang. Sinh s¶n h÷u tÝnh b»ng c¸ch tiÕp hîp vµ xen kÏ víi sinh s¶n v« tÝnh. Chu kú sèng cña trïng l«ng t¬ cã giai ®o¹n dinh d−ìng vµ giai ®o¹n bµo nang nh−ng chØ cã 1 ký chñ. Chóng l©y lan bÖnh b»ng con ®−êng tiÕp xóc hay b»ng bµo nang. Trïng l«ng t¬ ký sinh trªn da, mang, mét sè Ýt ký sinh trong néi quan cña ®éng vËt thuû s¶n n−íc ngät vµ n−íc mÆn, chñ yÕu lµ ®éng vËt thuû s¶n n−íc ngät. - §Æc ®iÓm chung cña nhãm trïng èng hót: Giai ®o¹n tr−ëng thµnh c¬ thÓ hoµn toµn kh«ng cã l«ng t¬ , kh«ng cã miÖng, hÇu. Trïng b¾t måi b»ng c¬ quan ®Æc biÖt lµ èng hót. C¬ thÓ cã nh©n tÕ bµo lín vµ nh©n nhá. Sinh s¶n h÷u tÝnh b»ng c¸ch tiÕp hîp, sinh s¶n v« tÝnh b»ng c¸ch nÈy chåi. Trïng khi cßn non (giai ®o¹n Êu trïng) cã l«ngt¬. - Ngµnh trïng l«ng ký sinh ë ®éng vËt thuû s¶n ViÖt Nam gÆp 6 líp, gåm c¸c bÖnh nh− sau

10.1. BÖnh trïng miÖng lÖch (tµ qu¶n trïng) Chilodonellosis.
10.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Líp Cyrtostomata Jankowski,1975 Bé Hypostomatida Schewiakoff,1896 Hä Chilodonellidae Deroux,1970 Gièng Chilodonella Strand,1926 (H×nh 258) ë ViÖt Nam th−êng gÆp hai loµi Ch. hexasticha vµ Ch.piscicola ký sinh ë ®éng vËt thuû s¶n (xem b¶ng 40). Chóng cã ®Æc ®iÓm chung lµ cã thÓ nh×n mÆt bông h×nh trøng, c¬ thÓ phÇn sau h¬i lâm (Ch.piscicola), mÆt l−ng h¬i låi, phÝa tr−íc mÐp bªn ph¶i l−ng cã 1 hµng l«ng cøng. MÆt bông bªn ph¶i vµ bªn tr¸i cã sè l−îng hµng l«ng t¬ tõ 5-14, sè l−îng kh¸c nhau tuú theo loµi. MiÖng ë mÆt bông cã tõ 16-20 que kitin bao quanh t¹o thµnh miÖng h×nh èng trªn to, d−íi nhá dÇn nh− sîi chØ th« råi cong l¹i gièng c©y kÌn, phÇn cuèi lµ bao hÇu, miÖng n»m h¬i lÖch vÒ mét bªn, nªn gäi lµ tµ qu¶n trïng. Nh©n tÕ bµo lín h×nh trßn hoÆc h×nh bÇu dôc, nh©n nhá h×nh cÇu. ë phÝa sau nh©n lín, cã 2 kh«ng bµo co bãp ë phÝa tr−íc vµ phÝa sau nh©n lín. Sinh s¶n v« tÝnh ph©n ®«i theo chiÒu ngang, lóc chia c¾t nh©n lín kÐo dµi, ph©n c¾t tö chÝnh gi÷a, èng miÖng tiªu biÕn h×nh thµnh èng miÖng míi. Sau ®ã ph©n chia thµnh 2 c¬ thÓ con. Sinh s¶n h÷u tÝnh b»ng ph−¬ng ph¸p tiÕp hîp. NhiÖt ®é thÝch hîp cho trïng sinh s¶n 12-200C.

276

Bïi Quang TÒ

A

B

C

D

E

F

H×nh 258: Trïng miÖng lÖch: A: CÊu t¹o c¬ thÓ; B,E,F- Chilodonella hexasticha; CChilodonella piscicola; D- miÖng (¶nh KHV§T). 1. L«ng t¬, 2. C¸c ®−êng l«ng t¬ tr¸i mÆt bông, 3. èng miÖng, 4. HÇu, 5. bao hÇu, 6. Kh«ng bµo, 7. miÖng, 8. §−êng l«ng t¬ ph¶i mÆt bông 9. kh«ng bµo, 10. Nh©n lín, 11. h¹ch nh©n, 12. Nh©n nhá, 10.1.2. DÊu hiÖu bÖnh lý. Trïng miÖng lÖch (tµ qu¶n trïng) ký sinh ë da, mang c¸, c¸c tæ chøc bÞ kÝch thÝch tiÕt ra nhiÒu chÊt nhên, ®ång thêi c¸c t¬ mang bÞ ph¸ huû vµ rêi ra, ¶nh h−ëng ®Õn h« hÊp cña c¸. NÕu gÆp ®iÒu kiÖn thuËn lîi trïng sinh s¶n trong vßng 2-3 ngµy, sè l−îng rÊt lín b¸m ®Çy da, v©y, mang lµm c¸ chÕt hµng lo¹t. Trïng ký sinh trªn da, ch©n cña Õch, baba,.. Chóng kÝch thÝch c¸c tæ chøc, tiÕt ra nhiÒu chÊt nhên mµu da x¸m l¹i, trïng kÕt hîp víi c¸c ký sinh ®¬n bµo kh¸c nh− trïng loa kÌn, nÊm thuû my,... lµm bong mét líp da giÊy. Ba ba, Õch th−êng ph¶i leo lªn c¹n ph¬i kh« da ®Ó tiªu diÖt ký sinh. B¶ng 40: Mét sè ®Æc ®iÓm kh¸c nhau cña hai loµi Chilodonella §Æc ®iÓm Chilodonella hexasticha Chilodonella piscicola (Kiernik,1909) Kahn,1931 (Zacharias,1894) Jankowski -H×nh d¹ng mÆt bông H×nh trøng H×nh trøng phÝa sau h¬i lâm -H×nh d¹ng mÆt l−ng H¬i låi, phÝa tr−íc mÐp bªn H¬i låi, phÝa tr−íc mÐp bªn ph¶i l−ng cã 1 hµng l«ng ph¶i l−ng cã 1 hµng l«ng cøng cøng -Sè l−îng hµng l«ng 5-7 vµ 7-9 8-11 vµ 12-14 mao bªn ph¶i vµ bªn tr¸i mÆt bông -KÝch th−íc c¬ thÓ 30-65 x 20-50 μm 30-100 x 24-60 μm -Sè que kitin xung 16-20 (th−êng 16-18) chiÕc 18-20 chiÕc quanh miÖng 10.1.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh. Trïng miÖng lÖch gÆp nhiÒu ë loµi c¸ n−íc ngät nh− c¸ tr¾m cá, chÐp, mÌ, r« phi, trª phi,... Thuû ®Æc s¶n kh¸c: Õch, ba ba. C¸c loµi c¸, ba ba giai ®o¹n gièng nu«i trong nhµ, tû lÖ nhiÔm cao tíi 100%, c−êng ®é nhiÔm rÊt cao. Trïng b¸m dµy ®Æc trªn th©n c¸, ba ba ®· g©y bÖnh lµm c¸ chÕt hµng lo¹t. BÖnh th−êng xuÊt hiÖn vµo mïa xu©n, mïa thu, ®«ng ë miÒn B¾c vµ mïa m−a ë miÒn Nam.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

277

10.1.4. ChÈn ®o¸n bÖnh. Dùa vµo c¸c dÊu hiÖu bÖnh lý vµ kiÓm tra nhít cña da, mang vµ c¸c tæ chøc trªn kÝnh hiÓn vi. 10.1.5. Phßng trÞ bÖnh. ¸p dông ph−¬ng ph¸p phßng trÞ bÖnh tæng hîp, tÈy dän ao, t¹o m«i tr−êng nu«i thuû s¶n s¹ch sÏ, mËt ®é th¶ c¸c ®éng vËt thuû s¶n kh«ng ®−îc qu¸ dµy. - T¾m cho c¸ b»ng dung dÞch CuSO4 3-5 ppm thêi gian 10-15 phót phun trùc tiÕp xuèng ao nu«i c¸, ba ba, CuSO4 nång ®é 0,5-0,7 ppm hoÆc xanh Malachite 0,05-0,1 ppm. Riªng ao nu«i ba ba cã thÓ trong mïa ®«ng vµ mïa xu©n 2 tuÇn phun 1 lÇn xanh Malachite nång ®é 0,1-0,3 ppm.

10.2. BÖnh trïng miÖng lÖch ë c¸ biÓn- Brooklynellosis
10.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh G©y bÖnh lµ ký sinh trïng ®¬n bµoBrooklynella hostilis Lom et Nigrelli, 1970 (H×nh 259). C¬ thÓ h×nh qu¶ thËn m¶nh, kÝch th−íc 36-86 x 32-50 μm. Trªn c¬ thÓ mÆt bông cã c¸c ®−êng tiªm mao (kinety) tËp trung tõ phÝa tr−íc c¬ thÓ; phÝa sau cã 8-10 ®−êng tiªm mao , bªn tr¸i cã 12-15 ®−êng tiªm mao, phÝa ph¶i cã 8-11 ®−êng tiªm mao. MÆt l−ng cã c¸c tiªm mao tù do. MiÖng cÊu t¹o tõ 3 ®−êng tiªm mao vµ lÖch sang mét bªn, nªn cßn H×nh 259: trïng miÖng lÖch (Brooklynella gäi lµ trïng miÖng lÖch (h×nh 259). hostilis) 10.2.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Trïng ký sinh trªn th©n vµ mang cã nhiÒu nhít, lµm c¸ khã chÞu, kÐm ¨n, gÇy yÕu vµ chÕt r¶i r¸c. 10.2.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh HiÖn nay chØ gÆp mét loµi ký sinh ë c¸ nu«i lång biÓn vµ nu«i trong bÓ kÝnh, c¸ song c¸ v−îc ë Kuwait, Singapore, Malaysia, Th¸i Lan, Trung Quèc. ë ViÖt Nam c¸ song gièng khi ®−a vµo lång nu«i sau kho¶ng 1-2 tuÇn, tû lÖ nhiÔm KST ®¬n bµo rÊt cao, cã lång c¸ nhiÔm 100 %, c−êng ®é c¶m nhiÔm 18-20 trïng/thÞ tr−êng 10x10 ë trªn da vµ mang c¸. BÖnh trïng miÖng lÖch ®· g©y chÕt nhiÒu ë c¸c lång c¸ nu«i ë vÞnh H¹ Long. 10.2.4. ChÈn ®o¸n bÖnh Dùa vµo c¸c dÊu hiÖu bÖnh lý vµ kiÓm tra nhít cña da, mang vµ c¸c tæ chøc trªn kÝnh hiÓn vi. 10.2.5. Phßng trÞ bÖnh - Dïng n−íc ngät t¾m thêi gian 10-15 phót; hoÆc dïng formalin (36-38%) t¾m nång ®é 100200ppm (100-200ml/m3) thêi gian 30-60 phót

10.3. BÖnh trïng l«ng ngo¹i ký sinh Hemiophirosis.
10.3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Líp Pleurostomata Schewiakoff,1896 Bé Amphiteptida Jankouski,1967 Hä Amphiteptidae Biitschli,1889 Gièng Hemiophirys Wrzesniowski,1870 (H×nh 260)

278

Bïi Quang TÒ

H×nh 260: Hemiophirys macrostoma Chen,1955: 1. mÆt bong; 2. nh×n nghiªng Trïng ký sinh c¬ thÓ c¸ cã thÓ tiÕt ra chÊt nhên. Mét ®Çu cña c¬ thÓ ký sinh trïng b¸m vµo t¬ mang hay tæ chøc da cña ký chñ. C¬ thÓ cña nã n»m trong mét mµng bao bäc nh−ng vËn ®éng rÊt m¹nh. H×nh d¹ng c¬ thÓ gièng h×nh bÇu dôc, h×nh trøng hoÆc h×nh trßn, xung quanh cã l«ng t¬ ph©n bè ®Òu nh−ng mÆt tr¸i c¬ thÓ hoµn toµn lé râ. Cã thÓ nh×n thÊy miÖng ë phÝa bªn tr¸i d¹ng r·nh (khe), c¬ thÓ cã 2 h¹ch lín h×nh trøng, h¹ch nhá n»m gi÷a 2 h¹ch lín. C¸c kh«ng bµo ph©n bè xung quanh c¬ thÓ, h¹t dinh d−ìng nhá nh−ng nhiÒu. KÝch th−íc c¬ thÓ nhá thay ®æi theo tõng loµi nh− Hemiophirys macerostoma kÝch th−íc 32-60 μ x 23-40 μ. 10.3.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Hemiophirys ký sinh trªn da vµ mang cña nhiÒu loµi c¸, víi sè l−îng nhiÒu cã thÓ ph¸ ho¹i tæ chøc mang, da. C¸c loµi c¸ nu«i trong c¸c thuû vùc n−íc ngät nh− c¸ mÌ, c¸ tr¾m, c¸ chÐp ë n−íc ta th−êng gÆp ký sinh. 10.3.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Theo tµi liÖu n−íc ngoµi, gièng nµy khi ký sinh tÝnh chän läc ®èi víi ký chñ kh«ng cao, ký sinh trªn c¸ ë c¸c løa tuæi, nh−ng giai ®o¹n c¸ gièng th−êng bÞ c¶m nhiÔm nhiÒu h¬n. Chóng ph©n bè réng trong c¸c vïng ®Þa lý kh¸c nhau. 10.2.4. ChÈn ®o¸n bÖnh Dùa vµo c¸c dÊu hiÖu bÖnh lý vµ kiÓm tra nhít cña da, mang vµ c¸c tæ chøc trªn kÝnh hiÓn vi. 10.3.3. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. Gièng nh− Chilodonella.

10.4. BÖnh trïng l«ng néi ký sinh Balantidiosis.
10.4.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Líp Rimostomata Jankouski,1978 Bé Balantidiida Jankouski,1978 Hä Balantidiidae Reichenow,1929 Gièng Balantidium Claparede et Lachmann,1858 (H×nh 261) Trïng ký sinh trong c¸ th−êng gÆp mét sè loµi Balantidium spp. H×nh d¹ng c¬ thÓ h×nh bÇu dôc hoÆc h×nh trøng, phÝa tr−íc 1 bªn c¬ thÓ cã khe miÖng h×nh trßn, trªn khe miÖng cã l«ng t¬ ph©n bè thµnh hµng xo¾n, sau t¹o thµnh bµo hÇu h×nh tói kÐo dµi, bªn tr¸i miÖng cã 1 sè l«ng t¬ miÖng dµi vµ th« do l«ng t¬ c¬ thÓ kÐo dµi ra mµ thµnh. C¬ thÓ cã l«ng t¬ ph©n bè ®Òu thµnh hµng däc, mçi lÇn l«ng t¬ rung ®éng lµm c¬ thÓ vËn ®éng ®−îc. §o¹n sau c¬ thÓ lâm vµo gièng nh− lç hËu m«n. H¹ch lín h×nh h¹t ®Ëu, h¹ch nhá h×nh trßn. Cã 3 kh«ng bµo vµ c¸c h¹t dinh d−ìng lín nhá kh¸c nhau. KÝch th−íc c¬ thÓ cña Balantidium spp (xem

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

279

b¶ng 41). Sinh s¶n theo lèi c¾t ngang hoÆc tiÕp hîp. Khi ®iÒu kiÖn m«i tr−êng kh«ng thuËn lîi hoÆc sau mét thêi gian sinh s¶n cã thÓ h×nh thµnh bµo nang.

A

B

C

D

E

F

G

H

I

H×nh 261: A- S¬ ®å cÊu t¹o Balantidium; B- B. ctenopharyngodoni; C- B. spinibarbichthys Ha Ky, 1968; D- B. steinae Ha Ky, 1968; E- B. strelkovi Ha Ky, 1968; F-I- Balantidium spp ë ruét c¸ tra, c¸ ba sa: 1. L«ng t¬ miÖng, 2,4,11. Kh«ng bµo, 3. H¹ch lín, 5. Lç hËu m«n, 6 MiÖng, 7. HÇu tÕ bµo, 8. §−êng l«ng t¬, 9. H¹t dinh d−ìng,10. H¹ch nhá, 10.4.2. DÊu hiÖu bÖnh lý. Balantidium spp ký sinh ë gi÷a c¸c nÕp gÊp niªm m¹c ruét lÊy c¸c chÊt thõa cña ký chñ ®Ó dinh d−ìng. Khi ký sinh mét m×nh, Balantidium dï sè l−îng lín còng kh«ng g©y t¸c h¹i nh−ng khi ký chñ bÞ bÖnh viªm ruét do vi trïng hay do nguyªn nh©n kh¸c l¹i cã Balantidium x©m nhËp vµo víi sè l−îng lín sÏ lµm bÖnh nÆng lªn nhanh chãng. Theo quan s¸t cña Molnar vµ Reshardt,1978 Balantidium cã thÓ ph¸ ho¹i tÕ bµo th−îng b× ruét c¸ vµ lµm cho tõng bé phËn lâm vµo thËm chÝ cã thÓ lµm tæn thÊt líp tÕ bµo th−îng b× cña thµnh ruét. 10.4.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh ë ViÖt Nam chóng ta gÆp 7 loµi (xem b¶ng 41), loµi Balantidium ctenopharyngodoni ký sinh ®o¹n sau ruét c¸ tr¾m cá ë mäi løa tuæi nh−ng cì c¸ cµng lín tû lÖ c¶m nhiÔm vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm cµng cao. Mét sè loµi kh¸c ký sinh trong c¸ bçng, c¸ tr«i tr¾ng , c¸ he vµng vµ mét sè loµi c¸ thuéc gièng c¸ tra (Pangasius)

280

Bïi Quang TÒ

B¶ng 41: KÝch th−íc th©n vµ nh©n cña Balantidium ký sinh trong ruét c¸ Tªn ký sinh trïng KÝch th−íc μ Th©n Nh©n lín Nh©n bÐ 48-75x27-66 15-24 (ch/dµi) B. ctenopharyngodonis 133-161x68-77 22,8-32,3x 13,3-19 3,8x1,9 B. strelkovi 95-117x90-100 20,9-22,8x 11,4-13,3 4,7x1,9 B. spinibarbichthys 51-56x32-43 13,3-17,1x 4,7-6,6 1,0-1,5 B. steinae (§/kÝnh) 92-136 x70-92 20-30x10-14 5-6 B. bocourtus sp. n. (§/kÝnh) 100-110x90-100 17,0 x 21,4 2,6-3,0 B. pangasi sp. n. (§/kÝnh) 50-70 x 30-40 8-15 (§/kÝnh) 5-6 B. hakyi sp. n. (§/kÝnh)

T¸c gi¶ Chen, 1955 Ha Ky, 1968 Ha Ky, 1968 Ha Ky, 1968 Bïi Quang TÌ, 2001 Bïi Quang TÌ, 2001 Bïi Quang TÌ, 2001

10.4.4. ChÈn ®o¸n bÖnh: LÊy nhít ë thµnh ruét xem d−íi kÝnh hiÓn vi. 10.4.5. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. Ch−a ®−îc nghiªn cøu.

10.5. BÖnh trïng l«ng néi ký sinh Ichthyonyctosis.
10.5.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Líp Polyhymenophora Jankovski, 1967 Bé Heterotrichida Stein, 1859 Hä Sicuophoridae Amaro, 1972 Gièng Ichthyonyctus Jankovski, 1974 (syn.: Nyctotherus Leidy, 1849) Trïng cã d¹ng h×nh thoi, réng nhiÒu ë phÇn gi÷a th©n vµ hÑp dÇn vÒ phÝa tr−íc vµ sau. KÝch th−íc c¬ thÓ cña c¸c loµi (xem b¶ng 42). Th©n dÑp bªn c¹nh, mµng nhá vïng gÇn miÖng ®i theo d×a th©n. PhÝa tr¸i th©n gi¸p liÒn víi gi¸ thÓ. T−¬ng quan chiÒu dµi phÝa tr−íc th©n (tõ cuèi phÝa tr−íc th©n ®Õn miÖng) ®èi víi chiÒu dµi phÇn sau th©n) lµ 1,6-1,9: 1. trªn c¸c tiªu b¶n nhuém hematoxilin nh×n thÊy râ cÊu t¹o kinetom cña trïng. §o vá Kineta phøc t¹p. Kineta ®i kh«ng hoµn toµn song song víi nhau trªn toµn th©n nh− Balantidium schelkovi, chóng kh«ng ®èi xøng; nh×n thÊy nh÷ng ®−êng nèi kh«ng cã l«ng m¶nh, ph©n chia kinetom ra thµnh nh÷ng phÇn chuyªn m«n ho¸. ë phÇn th©n bªn tr¸i nh×n thÊy râ hai ®−êng nèi cã thÓ gäi lµ chãp (as) vµ ®u«i (cs) (H×nh 200B). Kineta x¾p xÕp thiªn vÒ bªn ph¶i ®−êng nèi chãp, ®i tõ cuèi th©n phÝa tr−íc. ®o¹n kineta phÝa bªn ph¶i th©n cßn phøc t¹p h¬n. ë ®©y nh×n thÊy ba ®−êng nèi râ rÖt kh«ng cã l«ng m¶nh: chãp (as), gi÷a (es) vµ ®u«i (cs). §−êng nèi gi÷a c¾t rêi nh÷ng phÇn trªn cña hÇu hÕt c¸c Kineta sinh d−ìng phÝa bªn ph¶i th©n; t¸ch riªng nhãm cña c¸c ®o¹n Kineta (fk) t¹o thµnh mét vïng tiÕp xóc ®Æc biÖt. Trong vïng nµy bÒ mÆt th©n Ichthyonyctus h¬i lâm vµo.ë gièng Inferostoma sÏ m« t¶ d−íi ®©y trong vïng nµy t×m thÊy mét sè gi¸c phøc t¹p.
B¶ng 42: KÝch th−íc th©n vµ nh©n c¸c loµi Ichthyonyctus trong ruét c¸ Tªn KST Ichthyonyctus pangasia Ichthyonyctus baueri Ichthyonyctus schulmani Th©n 132-190 x 90-170 138-184 x 79-95 180-194 x 116-154 Nh©n lín 56-90 x 15-20 51,5-68,4 x 15,2-19 57-85,5 x 9,5-13,3 Nh©n bÐ 3,8-4,7 3,28-2,8 T¸c gi¶ B.Q.TÒ, 2001 Ha Ky, 1968 Ha Ky, 1968

10.5.2. DÊu hiÖu bÖnh lý T−¬ng tù nh− bÖnh trïng Balantidium 10.5.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh ë ViÖt Nam chóng ta gÆp 3 loµi (xem b¶ng 42), loµi I. baueri ký sinh ë c¸ bçng vµ c¸ he; loµi I. schulmani ký sinh ë c¸ chµy m¾t ®á; loµi I. pangasia ký sinh ë mét sè loµi thuéc gièng c¸ tra (Pangasius spp).

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3 10.5.4. ChÈn ®o¸n bÖnh LÊy nhít ë thµnh ruét xem d−íi kÝnh hiÓn vi. 10.5.5. Phßng trÞ bÖnh Ch−a nghiªn cøu.

281

B

C

D

H×nh 262: A- Ichthyonyctus baueri (theo Hµ Ký, 1968); B- Ichthyonyctus schulmani (theo Hµ Ký, 1968); C,D- Ichthyonyctus pangasia (theo Bïi Quang TÒ, 2001)

H×nh 263: Ichthyonyctus pangasia (mÉu t−¬i) ký sinh trong ruét c¸ ba sa (theo Bïi Quang TÒ, 2001)

10.6. BÖnh trïng l«ng néi ký sinh Inferostomosis.
10.6.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Líp Polyhymenophora Jankovski, 1967 Bé Heterotrichida Stein, 1859 Hä Inferostomatidae Ha Ky, 1968 (syn.:Hä phô Inferostomatinae Ha Ky, 1968) Gièng Inferostoma, Ha Ky, 1968 Loµi Inferostoma jankowskii Ha Ky, 1968 (H×nh 264-267). Trïng cã gãc c¹nh, kÝch th−íc lín. H×nh d¸ng kh«ng ®Òu l¾m, phÝa trªn réng vµ trßn ë cuèi, phÝa d−íi Ýt réng h¬n vµ nh− mÆt c¾t ngang. KÝch th−íc th©n 90-129 μ x 62-86 μ. Trªn h×nh 265 ph¶n ¸nh s¬ ®å ®−êng viÒn th©n, gi¸c, nh©n vµ phÇn trong vïng mµng nhá cña mét sè c¸ thÓ Inferostoma jankowskii, cã thÓ thÊy mét sè kh¸c biÖt vÒ kÝch th−íc, gi¸c, chiÒu cao cña phÇn trong vïng mµng nhá. Nh−ng nh×n chung, toµn bé s¬ ®å cÊu t¹o cña c¸c c¸ thÓ kh¸c nhau trong quÇn thÓ lµ cïng kiÓu. Th©n trïng dÑp bªn c¹nh, nh−ng phÇn ngoµi vïng mµng nhá gÇn miÖng ®i theo r×a th©n kh«ng ®Òu ®Æn mµ h¬i lÖch vÒ phÝa bªn tr¸i (nh− Odontostomatida vµ mét sè Spirotricha kh¸c). Kinetom mÆt bªn tr¸i th©n ®¬n gi¶n h¬n nhiÒu so víi mÆt bªn ph¶i: nh×n thÊy ë ®©y nhiÒu kineta däc, mét phÇn ®¸ng kÓ cña chóng ®i tõ cuèi phÝa tr−íc ®Õn cuèi phÝa sau th©n,

282

Bïi Quang TÒ

mét phÇn ®i tíi ®−êng nèi, phÇn cuèi kh¸ râ Cs. Kinetom mÆt bªn ph¶i th©n phøc t¹p, thùc tÕ nh×n thÊy 3 ®−êng nèi kh«ng cã l«ng m¶nh nh− Ichthyonyctus (aS, eS, cS), nh−ng vïng gi÷a cña ®−êng nèi cao h¬n eS biÕn thµnh gi¸c (H×nh 264A). D−íi ®−êng nèi eS nh÷ng kineta ®i theo d¹ng h×nh ch÷ V tõng ®«i mét d−íi mét gãc däc theo ®−êng nèi cS. Thùc tÕ kineta cña nöa nèi th©n ë phÝa bªn ph¶i chia lµm hai nhãm ký hiÖu trªn h×nh vÏ d (tõ ch÷ "dexios"- bªn ph¶i) vµ l (tõ ch÷ "laevos"- bªn tr¸i). §iÒu lý thó lµ hai nhãm kineta gièng nh− thÕ nµy (d' vµ l') cã thÓ ph©n biÖt trong gi¸c, ranh giíi cña chóng lµ ®−êng nèi aS. Kineta d' vµ l' lµ nh÷ng ®o¹n t¸ch biÖt do kÕt qu¶ cña viÖc t¹o thµnh ®−êng nèi gi÷a kh«ng cã l«ng m¶nh eS chØ cã trong vïng gi¸c trªn tiªu b¶n nhuém hematoxylin nh×n thÊy hÖ thèng mµng máng h×nh ch÷ nhËt tøc lµ acgirom; trong nh÷ng phÇn cßn l¹i cña th©n kh«ng thÓ nh×n thÊy nã, thËm chÝ ë nh÷ng tiªu b¶n nhuém mµu rÊt ®¹t.

H×nh 264: Inferostoma jankowskii (h×nh d¹nh chung, theo Ha Ky, 1968)

H×nh 265: Inferostoma jankowskii (sù biÕn ®æi vÞ trÝ: gi¸c, nh©n, phÇn trong vïng mµng nhá, theo Ha Ky, 1968)

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

283

H×nh 266: Inferostoma jankowskii - kineta vµ argyrom. A- ph¶i; B- tr¸i; as, es, cs - ®−êng nèi chãp gi÷a vµ ®u«i; cn - r·nh kh«ng bµo co bãp; d,l kineta sinh d−ìng ph¶i vµ tr¸i; d', l' - c¸c giai ®o¹n kineta vµ gi¸c; PhÇn A,B,C - phÇn ngoµi vïng mµng nhá (theo Ha Ky, 1968). CÊu t¹o phøc hÖ miÖng Inferostoma kh¸ ®Æc biÖt nh− ë Ichthyonyctus, miÖng Inferostoma gåm phÇn ngoµi vµ phÇn trong vïng mµng nhá gÇn miÖng vµ hÇu. ë c¸c loµi Ichthyonyctus phÇn ngoµi cïng mµng nhá Ýt khi ®¹t tíi gi÷a th©n, cßn ë Inferostoma nã ®ét ngét kÐo dµi däc tõ cuèi phÝa tr−íc ®Õn cuèi phÝa sau th©n. ChiÒu réng mµng nhá vïng gÇn miÖng trong c¸c vÞ trÝ kh¸c nhau cã kh¸c nhau: ë phÝa trªn cña phÇn ngoµi vïng mµng nhá-®ã lµ mét d¶i kh«ng réng (kho¶ng 2,8-3,8 μ)- (H×nh 202 A, B); nã uyÓn chuyÓn hÑp dÇn vÒ phÝa gi÷a th©n, chiÒu réng vµo kho¶ng 1μ (B), cßn ë kho¶ng gÇn r×a d−íi cña gi¸c l¹i ®ét ngét réng ra (C). ChiÒu réng lín nhÊt (7,6-9,5 μ) cña vïng mµng gÇn miÖng ®¹t tíi ë chç vµo cña lç phÇn trong vïng mµng nhá. Nh÷ng mµng nhá trªn toµn chiÒu dµi vïng gÇn miÖng x¾p xÕp kh«ng ®Òu nhau; dµy ë phÝa cuèi trªn vµ d−íi cña d¶i phÇn ngoµi vïng mµng nhá vµ th−a thít ë phÇn gi÷a cña nã. Sù kÐo dµi t−¬ng tù cña phÇn ngoµi gÇn miÖng c¸c mµng nhá x¾p xÕp kh«ng ®Òu vµ kÝch th−íc H×nh 267: Inferostoma jankowskii còng kh«ng ®iÓn h×nh cho hä Plagiotomidae, còng nh− cho bé A - Argyrom ; B- vïng kineta sinh d−ìng; C- phÇn trong vïng mµng nhá cña hÇu vµ vïng vËn ®éng Heterotrichina nãi chung. trung tÝnh ( theo Ha Ky, 1968) V× lç phÇn trong cña vïng mµng nhá dÞch vÒ phÝa d−íi cuèi th©n, nªn r·nh phÇn trong cña vïng mµng nhá h−íng lç miÖng kh«ng ph¶i xuèng d−íi hoÆc sang bªn nh− Ichthyonyctus mµ l¹i h−íng lªn trªn (H×nh 264B so s¸nh H×nh 265). Trong cÊu t¹o phÇn trong vïng mµng nhá Inferostoma kh«ng cã ®iÓm nµo ®Æc biÖt so víi Ichthyonyctus. R·nh uyÓn chuyÓn hÑp dÇn vÒ h−íng miÖng, nh÷ng mµng nhá x¾p xÕp kh¸ dµy. MiÖng dÉn vµo èng hÇu dµi (kho¶ng 18 μ). Trªn v¸ch phÇn trong vïng mµng nhá gÇn víi lç miÖng mét sè d¶i nhuém mµu

284

Bïi Quang TÒ

Hematoxylin nh×n râ, ngo¹i h×nh cña chóng gièng nhau ë c¸c c¸ thÓ kh¸c nhau (H×nh 265 C). T−¬ng tù nh− Ichthyonyctus, cÊu t¹o nh− vËy cã thÓ gäi lµ "vïng vËn ®éng trung tÝnh" nÕu nh− c¸c t¸c gi¶ hiÖn nay kh«ng phñ ®Þnh sù ®óng ®¾n cña "vïng vËn ®éng trung tÝnh" ë Infusoria. Cã thÓ nãi phøc hÖ sîi ®ì nµy phôc vô mét phÇn lµm ch¾c thªm c¸c v¸ch phÇn trong vïng mµng nhá vµ hÇu. Nh©n lín cña Inferostoma jankowskii cã d¹ng qu¶ chuèi. KÝch th−íc 30,4-47,5 x 10,4-17,1 μ . Mét ®Çu cña nh©n h−íng vÒ vïng mµng nhá gÇn miÖng, hÑp, chiÒu réng cña nã chØ 5,78,5 μ . ThÓ chøa nh©n thÓ hiÖn rÊt râ, chóng b¸m vµo mµng máng kh«ng cao h¬n nh©n (nh− Ichthyonyctus, nh©n lín cña nã gÇn nh− treo trªn v¸ch th©n) mµ lµ d−íi nh©n (H×nh 264B). Kh«ng hiÓu v× sao thÓ chøa nh©n l¹i cã thÓ gi÷ ®−îc nh©n to nh− vËy trong tr¹ng th¸i kh«ng b×nh th−êng. Cã mét nh©n nhá h×nh ovan (Ýt khi cã d¹ng trßn, lín) n»m phÝa d−íi nh©n lín, kÝch th−íc cña nã lµ 4,7-6,6 x 3,8-4,7 μ. Cã mét kh«ng bµo co bãp, cã r·nh tho¸t n»m ë phÝa cuèi sau th©n, gÇn r×a l−ng. TÕ bµo chÊt chøa nh÷ng kh«ng bµo tiªu ho¸ nhá (chØ ë phÝa d−íi th©n, d−íi gi¸c). 10.6.2. DÊu hiÖu bÖnh lý T−¬ng tù nh− bÖnh trïng Balantidium 10.6.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh ë ViÖt Nam chóng ta gÆp 1 loµi ký sinh ë c¸ bçng 10.6.4. ChÈn ®o¸n bÖnh: LÊy nhít ë thµnh ruét xem d−íi kÝnh hiÓn vi. 10.6.5. Phßng trÞ bÖnh: Ch−a nghiªn cøu.

10.7. BÖnh trïng qu¶ d−a (®èm tr¾ng) Ichthyophthyriosis.
10.7.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Líp Hymenostomata Delage et Heroward,1896 Bé Tetrahymenita Faure - Fremiet,1956 Hä Ophryoglenidae Kent,1882 Gièng Ichthyophthyrius Fouguet,1876 (H×nh 268) T¸c nh©n g©y bÖnh trïng qu¶ d−a lµ loµi Ichthyophthyrius multifiliis Fouguet (1876). Trïng cã d¹ng rÊt gièng qu¶ d−a, ®−êng kÝnh 0,5-1 mm. Toµn th©n cã nhiÒu l«ng t¬ nhá, nhiÒu ®−êng säc, v»n däc. Gi÷a th©n cã 1 h¹ch lín h×nh mãng ngùa vµ mét h¹ch nhá. MiÖng ë phÇn tr−íc 1/3 c¬ thÓ, h×nh gÇn gièng c¸i tai. Mét kh«ng bµo co rót n»m ngay bªn c¹nh miÖng. Trïng mÒm m¹i, cã thÓ biÕn ®æi h×nh d¹ng khi vËn ®éng. ë trong n−íc, Êu trïng b¬i léi nhanh h¬n trïng tr−ëng thµnh. Chu kú sèng cña trïng gåm 2 giai ®o¹n: Dinh d−ìng vµ bµo nang (H×nh 269). a. Giai ®o¹n dinh d−ìng: Khi Êu trïng ký sinh ë da, mang ë gi÷a c¸c tæ chøc th−îng b× hót chÊt dinh d−ìng cña ký chñ ®Ó sinh tr−ëng, ®ång thêi kÝch thÝch c¸c tæ chøc cña ký chñ h×nh thµnh mét ®èm mñ tr¾ng (v× vËy bÖnh cßn gäi lµ bÖnh ®èm tr¾ng). Trïng tr−ëng thµnh chui ra khái ®èm mñ tr¾ng vµ chuyÓn sang giai ®o¹n bµo nang. b.Giai ®o¹n bµo nang: Trïng rêi ký chñ b¬i léi tù do trong n−íc mét thêi gian råi dõng l¹i ë ven bê ao hoÆc tùa vµo c©y cá thuû sinh, tiÕt ra chÊt keo bao v©y lÊy c¬ thÓ h×nh thµnh bµo nang. Trïng b¾t ®Çu sinh s¶n ph©n ®«i thµnh rÊt nhiÒu (1000-2000) Êu trïng cã ®−êng kÝnh 18-22 μm. Êu trïng tiÕt ra lo¹i men Hyaluronidaza ph¸ vì bµo nang chui ra ngoµi, b¬i trong n−íc t×m ký chñ míi. Êu trïng cã thÓ sèng trong n−íc 2-3 tuÇn. Thêi gian sinh s¶n cña Êu trïng tuú thuéc vµo nhiÖt ®é n−íc 10-12 giê ë nhiÖt ®é 26-270C, 14-15 giê ë nhiÖt ®é 24250C, 18-20 giê ë nhiÖt ®é 20-220C, 72-84 giê ë nhiÖt ®é 7-80C. NhiÖt ®é thÝch hîp cho trïng ph¸t triÓn lµ 25-260C (theo Bauer,1959)

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

285

ë giai ®o¹n kh«ng ký sinh, trïng qu¶ d−a rÊt nhËy c¶m víi c¸c yÕu tè m«i tr−êng. Chóng kh«ng chÞu ®−îc m«i tr−êng cã ®é pH d−íi 5. Khi oxy trong n−íc gi¶m xuèng d−íi 0,8 mg/l trïng còng bÞ chÕt (Theo uspenxkaia,1964). ë giai ®o¹n ký sinh chóng rÊt nhËy c¶m víi nhiÖt ®é vµ ph¶n øng miÔn dÞch cña c¸ bÖnh. Khi c¸ ®· bÞ nhiÔm bÖnh trïng qu¶ d−a, c¬ thÓ c¸ sinh kh¸ng thÓ cã kh¶ n¨ng lµm miÔn dÞch bÖnh nµy. V× thÕ sù t¸i nhiÔm sÏ gi¶m ®i rÊt nhiÒu. Theo Paperna (1980) c¸ chÐp ®· nhiÔm bÖnh trïng qu¶ d−a mµ sèng sãt th× cã kh¶ n¨ng miÔn dÞch trong vßng 8 th¸ng.

A

B

C

D

E

F

H×nh 268: Trïng qu¶ d−a- Ichthyophthyrius multifiliis: A- cÊu t¹o tæng qu¸t c¬ thÓ; B,EmÉu t−¬i kh«ng nhuém mµu; C- Trïng qu¶ d−a (¶nh KHV§T theo P.J. Cheung); D- miÖng cña trïng qu¶ d−a (¶nh KHV§T theo P.J. Cheung); D- trïng qu¶ d−a ký sinh trªn mang c¸ (mÉu c¾t m« mang c¸ tr¾m cá)

286

Bïi Quang TÒ

H×nh 269: Chu kú ph¸t triÓn 1. C¬ thÓ tr−ëng thµnh t¸ch khái c¬ thÓ c¸ 2. H×nh thµnh bµo nang 3. Thêi kú ph©n ®«i 4. Thêi kú ph©n c¾t thµnh bèn 5. Êu trïng ra khái bµo nang, vËn ®éng trong n−íc t×m ký chñ. 6. C¸ bÞ c¶m nhiÔm trïng qu¶ d−aIchthyophthyrius

6

10.7.2. DÊu hiÖu bÖnh lý. Da, mang, v©y cña c¸ bÞ nhiÔm bÖnh cã nhiÒu trïng b¸m thµnh c¸c h¹t lÊm tÊm rÊt nhá, mµu h¬i tr¾ng ®ôc (®èm tr¾ng), cã thÓ thÊy râ b»ng m¾t th−êng. Da, mang c¸ cã nhiÒu nhít, mµu s¾c nhît nh¹t. C¸ bÖnh næi tõng ®µn lªn mÆt n−íc, b¬i lê ®ê yÕu ít. Lóc ®Çu c¸ tËp trung gÇn bê, n¬i cã cá r¸c, quÉy nhiÒu do ngøa ng¸y. Trïng b¸m nhiÒu ë mang, ph¸ ho¹i biÓu m« mang lµm c¸ ng¹t thë. Khi c¸ yÕu qu¸ chØ cßn ngoi ®Çu lªn ®Ó thë, ®u«i bÊt ®éng c¾m xuèng n−íc. C¸ trª gièng bÞ hiÖn t−îng nµy hay ®−îc gäi lµ bÖnh “treo r©u”. Sau cïng c¸ lén nhµo mÊy vßng råi lËt bông ch×m xuèng ®¸y mµ chÕt. BÖnh g©y ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng sinh lý, sinh ho¸ cña c¸. Protein trong huyÕt thanh gi¶m tíi 2,5 lÇn, ho¹t ®éng cña gan, thËn bÞ rèi lo¹n, l−îng tÝch luü protein bÞ gi¶m, ¶nh h−ëng qu¸ tr×nh trao ®æi Aminoaxit. Thµnh phÇn m¸u còng bÞ thay ®æi: l−îng hång cÇu cña c¸ chÐp con gi¶m 2-3 lÇn, b¹ch cÇu t¨ng qu¸ nhiÒu, ®Æc biÖt lµ m¸u ngo¹i biªn - l−îng b¹ch cÇu cã thÓ t¨ng tíi 20 lÇn (theo Golovina,1976-1978). 10.7.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh. BÖnh l−u hµnh rÊt réng, kh¾p c¸c Ch©u lôc trªn thÕ giíi. ë khu vùc §«ng Nam ¸, c¸c loµi c¸ nu«i th−êng m¾c bÖnh nµy. ë ViÖt Nam ®· ph¸t hiÖn thÊy trïng qu¶ d−a ë c¸ tr¾m cá, chÐp, mÌ tr¾ng, mÌ hoa, tr«i, r« phi (Hµ Ký,1968), c¸ th¸t l¸t (NguyÔn ThÞ Muéi,1985), c¸ tra nu«i, trª vµng, trª phi, duång leo (Bïi Quang TÒ,1990). Ngoµi ra, mét sè c¸ c¶nh còng th−êng m¾c bÖnh nµy. Trïng qu¶ d−a ®· g©y thµnh dÞch bÖnh ë c¸ gièng c¸c loµi: mÌ tr¾ng, r« phi. tra, trª vµng, trª phi, c¸ chim tr¾ng... Tû lÖ c¶m nhiÔm 70-100%, c−êng ®é c¶m nhiÔm 5-7 trïng/ la men. 10.7.4. ChÈn ®o¸n bÖnh. Dùa theo c¸c dÊu hiÖu bÖnh lý quan s¸t b»ng m¾t th−êng vµ kiÓm tra nhít c¸ trªn kÝnh hiÓn vi. C−êng ®é c¶m nhiÔm tõ 5-10 trïng/ la men lµ c¸ bÞ bÖnh nguy hiÓm. 10.7.5. Phßng trÞ bÖnh. §Ó phßng bÖnh, tuyÖt ®èi kh«ng nªn th¶ chung c¸ cã trïng bÖnh víi c¸ khoÎ. Thêi gian c¸ch ly phô thuéc vµo nhiÖt ®é, ë nhiÖt ®é 26 0C cÇn c¸ch ly kho¶ng 2-8 tuÇn (Theo Kabata,1985). TÈy dän ao kü, ph¬i ®¸y ao 3-4 ngµy diÖt bµo tö ë ®¸y ao. Tr−íc khi th¶ nÕu kiÓm tra thÊy c¸ cã trïng cÇn xö lý ngay b»ng thuèc (xem phÇn trÞ bÖnh). Goven vµ c¸c céng t¸c viªn (1980) ®· thÝ nghiÖm dïng kh¸ng nguyªn tõ l«ng t¬ hoÆc toµn bé tÕ bµo cña trïng

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

287

qu¶ d−a (I. multifiliis) tiªm cho c¸ nheo Mü, g©y miÔn dÞch lÇn ®Çu víi 4 μg kh¸ng nguyªn, sau 2 tuÇn g©y miÔn dÞch lÇn thø 2 víi 5 μg, kÕt qu¶ cã kh¶ n¨ng miÔn dÞch cao. T¸c gi¶ cßn thö kh¸ng nguyªn lÊy tõ l«ng t¬ cña loµi Tetrahynema pyriformis mét loµi sèng ë n−íc ngät, kÕt qu¶ còng phßng ®−îc bÖnh trïng qu¶ d−a nh− kh¸ng nguyªn nãi trªn. §Ó trÞ bÖnh trïng qu¶ d−a cÇn chó ý ®Õn 2 giai ®o¹n trong chu kú sèng cña nã. DiÖt trïng ë thêi kú Êu trïng b¬i léi tù do thuéc giai ®o¹n bµo nang dÔ dµng h¬n so víi giai ®o¹n dinh d−ìng (ký sinh). Ph−¬ng ph¸p dïng thuèc diÖt hÕt trïng ë giai ®o¹n ký sinh cña c¸ cÇn Ýt nhÊt vµi lÇn. C¸c ph−¬ng ph¸p trÞ bÖnh trïng qu¶ d−a ®Òu phô thuéc vµo nhiÖt ®é m«i tr−êng nªn ph¶i thÝ nghiÖm ®Ó lùa chän phï hîp víi tõng vïng. VÝ dô: Hoffman vµ Meyer (1974) ®· ®iÒu trÞ thµnh c«ng c¸ nu«i trong bÓ kÝnh thuéc vïng nhiÖt ®íi b»ng c¸ch ®iÒu chØnh nhiÖt ®é ®Õn giíi h¹n kh«ng thÝch hîp cho trïng qu¶ d−a: nhiÖt ®é ®−îc t¨ng ®Õn 320C vµ duy tr× liÒn 5 ngµy, sau ®ã gi¶m tõ tõ trë vÒ nhiÖt ®é ban ®Çu. Thuèc vµ ho¸ chÊt dïng ®iÒu trÞ bÖnh nµy rÊt ®a d¹ng. NhiÒu t¸c gi¶ ë c¸c n−íc kh¸c nhau ®· xö lý ®¹t kÕt qu¶ ë nh÷ng møc ®é kh¸c nhau. ë ViÖt Nam ®· sö dông cã kÕt qu¶ mét sè lo¹i ho¸ chÊt nh− sau: - §èi víi c¸ gièng nu«i ë ®ång b»ng Nam Bé, do nhiÖt ®é n−íc b×nh qu©n cao (25-280C), cã thÓ dïng thuèc víi nång ®é thÊp h¬n. ë ViÖt Nam ®· sö dông cã kÕt qu¶ mét sè lo¹i ho¸ chÊt nh− sau: Formalin t¾m 200-300pmm thêi gian 30-60 phót hoÆc phun xuèng ao liÒu l−îng 10-20ppm thêi gian v« ®Þnh

10.8. BÖnh trïng l«ng- Cryptocaryonosis
10.8.1. T¸c nh©n g©y bÖnh G©y bÖnh lµ trïng l«ng Cryptocaryon irritans (h×nh 270) cÊu t¹o gÇn gièng trïng qu¶ d−a ë n−íc ngät (Icthyophthyrius), kÝch th−íc c¬ thÓ 180-700μm. Trïng ph¸t triÓn ë nhiÖt ®é 20260C (n−íc Êm), hiÖn nay cã chñng ph¸t triÓn ë nhiÖt ®é 12-140C (n−íc l¹nh) g©y bÖnh ë c¸ b¬n (Paralichthyss olivaceus)- Hµn Quèc. Chu kú sèng cña trïng l«ng cã hai giai ®o¹n: giai ®o¹n dinh d−ìng ký sinh trÕn c¸ biÓn vµ giai ®o¹n bµo nang (giai ®o¹n sèng tù do) b¸m vµo rong t¶o sèng trªn ®¸y biÓn (h×nh 28, 29). Thêi gian ph¸t triÓn cña bµo nang ë nhiÖt ®é 160C lµ 13-15 ngµy, ë nhiÖt ®é 240C lµ 7-12 ngµy.

H×nh 270: Trïng l«ng – Cryptocaryon irritans vµ g©y ho¹i tö trªn da c¸. 10.8.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Da, mang , v©y cña c¸ nhiÔm bÖnh cã nhiÒu trïng b¸m thµnh c¸c h¹t lÊm tÊm rÊt nhá, mµu h¬i tr¾ng ®ôc (®èm tr¾ng), cã thÓ thÊy râ b»ng m¾t th−êng, Trªn th©n, mang cã nhiÒu nhít mµu s¾c nhît nh¹t. C¸ bÖnh næi tong ®µn trªn mÆt, c¸ yÕu b¬i lê ®ê. Lóc ®Çu tËp trung gÇn bê hoÆc b¬i s¸t thµnh lång, quÉy nhiÒu do ngøa ng¸y. trïng b¸m nhiÒu ë mang ph¸ ho¹i tæ chøc mang lµm c¸ ng¹t thë. Khi c¸ bÖnh nÆng chØ cßn ngoi ®©u ftrªn mÆt n−íc, ®u«i bÊt ®éng c¾m xuèng ®¸y.

288

Bïi Quang TÒ

10.8.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh C¸ nu«i lång trªn biÓn ë ch©u ¸ th−êng gÆp trïng l«ng, nhiÒu loµi c¸ song (Epinephelus spp), c¸ v−îc (Lates calcarifer), c¸ mó (Cromileptes sp), c¸ mó (Plectropomus spp), c¸ hang (Lutjanus spp), c¸ cam (Seriola spp) vµ c¸ giß (Rachycentron canadus). BÖnh xuÊt hiÖn vµo mïa kh« Ýt m−a, miÒn B¾c vµo mïa xu©n, ®Çu hÌ vµ mïa ®«ng.

H×nh 271: Sinh s¶n cña trïng l«ng (A- trïng tr−ëng thµnh; B- nh©n tÕ bµo ph©n ®«i; C- nh©n thÕ bµo ph©n 3 vµ 4; E- bµo nang)

H×nh 272: Chu kú ph¸t triÓn cña Cryptocaryon irritans: A- ph«i cã 4 nh©n ký sinh trªn da c¸; B- ph«i trong bµo nang chøa d¶i dµi; C- h×nh thµnh c¸c ph«i míi; D- bµo nang ch−a ®Çy ph«i; E- ph«i non cã 4 nh©n. 10.8.4. ChÈn ®o¸n bÖnh Quan s¸t c¸c dÊu hiÖu bÖnh lý cña c¸ nu«i trong lång vµ kiÓm nhít da, mang d−íi kÝnh hiÓn vi. 10.8.5. Phßng trÞ bÖnh Dïng formalin t¾m nång ®é 100-200ppm (100-200ml/m3) thêi gian tõ 30-60 phót.

10.9. BÖnh trïng b¸nh xe.
10.9.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Líp Peritricha Stein,1859 Bé Peritrichida F.Stein,1859 Bé phô Mobilina Kahl,1933 Hä Trichodonidae Claus,1874

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3 1.Gièng Trichodina ehrenberg,1830 2.Gièng Trichodinella Sramek -Husek,1953 3.Gièng Tripartiella Lom,1959

289

Hä trïng b¸nh xe Trichodinidae cã nhiÒu gièng, nh−ng ë ViÖt Nam th−êng gÆp c¸c loµi thuéc 3 gièng trªn ký sinh ë c¸ n−íc ngät, n−íc mÆn, l−ìng thÓ vµ bß s¸t. Nh÷ng gièng loµi th−êng gÆp: Trichodina nigra, Trichodina nobilis, Trichodina pediculus, Trichodina siluri, Trichodina domerguei domerguei, Trichodina mutabilis, Trichodinella epizootica, Tripartiella bulbosa (xem b¶ng 43-h×nh 274). H×nh d¹ng cÊu t¹o cña c¬ thÓ Trichodina nh×n mÆt bªn gièng nh− c¸i chu«ng, mÆt bông gièng c¸i ®Üa. Lóc vËn ®éng nã quay trßn lËt qua lËt l¹i gièng nh− b¸nh xe nªn cã tªn trïng b¸nh xe. Nh×n chÝnh diÖn cã 1 ®Üa b¸m lín cã cÊu t¹o phøc t¹p, trªn ®Üa cã 1 vßng r¨ng vµ c¸c ®−êng phãng x¹. Vßng r¨ng cã nhiÒu thÓ r¨ng, mçi thÓ r¨ng cã d¹ng gÇn nh− ch÷ “V” bao gåm th©n r¨ng ë phÝa ngoµi d¹ng h×nh l−ìi r×u, h×nh trßn hay h×nh bÇu dôc, cßn mãc r¨ng ë phÝa trong th−êng d¹ng h×nh kim. C¸c thÓ r¨ng s¾p xÕp sÝt nhau, c¸i nä chång lªn c¸i kia t¹o thµnh mét ®−êng vßng trßn. H×nh d¹ng, sè l−îng r¨ng vµ ®−êng phãng x¹ lµ tiªu chuÈn quan träng ®Ó ph©n lo¹i. Xung quanh c¬ thÓ cã l«ng t¬ ph©n bè, l«ng t¬ lu«n lu«n rung ®éng lµm cho c¬ thÓ vËn ®éng rÊt linh ho¹t. C¬ thÓ nh×n ngiªng ë phÝa trªn ta thÊy cã r·nh miÖng, tiÕp theo r·nh miÖng lµ miÖng, r·nh miÖng cã ®ai l«ng t¬ ë bªn trªn vµ ®ai l«ng t¬ ë bªn d−íi. C¬ thÓ cã 1 h¹ch lín h×nh mãng ngùa n»m ë gi÷a c¬ thÓ th−êng b¾t mµu râ vµ 1 h¹ch nhá h×nh trßn n»m c¹nh h¹ch lín (h×nh 273).

H×nh 273: CÊu t¹o cña Trichodina A. Quan s¸t mÆt bªn B. Quan s¸t mét bé phËn mÆt c¾t däc 1. R·nh miÖng vµ ®ai l«ng t¬ miÖng; 2. MiÖng; 3. Nh©n nhá; 4. Kh«ng bµo ; 5. L«ng t¬ trªn; 5. L«ng t¬ trªn; 6. L«ng t¬ gi÷a; 7. L«ng t¬ d−íi; 8. §−êng phãng x¹; 9. Nh©n lín; 10. HÇu ; 11. Vßng r¨ng; 12. Mµng biªn; 13. §ai l«ng t¬ biªn;

Trïng b¸nh xe sinh s¶n chñ yÕu b»ng h×nh thøc v« tÝnh ph©n chia ®¬n gi¶n, tuú theo tõng loµi chóng sinh s¶n gÇn nh− quanh n¨m: Trichodina nigra, Tripartiella bulbosa th× sinh s¶n trong ®iÒu kiÖn thêi tiÕt Êm, nhiÖt ®é 22-280C; Trichodina pediculus cã thÓ sinh s¶n trong ®iÒu kiÖn thêi tiÕt l¹nh: ë 160C trïng vÉn cã thÓ sinh s¶n ®−îc (Theo D.Ivanov, 1969). Trïng b¸nh xe cã thÓ sèng tù do trong n−íc (ngoµi ký chñ) tõ 1-1,5 ngµy. Trïng ký sinh chñ yÕu ë da, mang, khoang mòi cña c¸. 10.9.2. DÊu hiÖu bÖnh lý. Khi míi m¾c bÖnh, trªn th©n c¸ cã nhiÒu nhít mµu h¬i tr¾ng ®ôc, ë d−íi n−íc thÊy râ h¬n so víi khi b¾t c¸ lªn c¹n. Da c¸ chuyÓn mµu x¸m, c¸ c¶m thÊy ngøa ng¸y, th−êng næi tõng ®µn lªn mÆt n−íc, riªng c¸ tra gièng th−êng nh« h¼n ®Çu lªn mÆt n−íc vµ l¾c m¹nh, ng−êi nu«i c¸ gäi lµ bÖnh “l¾c ®Çu”. Mét sè con t¸ch ®µn b¬i quanh bê ao. Khi bÖnh nÆng trïng ký sinh ë mang, ph¸ huû c¸c t¬ mang khiÕn c¸ bÞ ng¹t thë, nh÷ng con bÖnh nÆng mang ®Çy nhít vµ b¹c tr¾ng. C¸ b¬i léi lung tung kh«ng ®Þnh h−íng. Sau hÕt c¸ lËt bông mÊy vßng, ch×m xuèng ®¸y ao vµ chÕt. Ng−êi nu«i c¸ tra gièng cßn gäi bÖnh nµy lµ bÖnh “tr¸i”, v× sau mÊy h«m trêi ©m u kh«ng n¾ng, nhiÖt ®é m¸t mÎ, trïng b¸nh xe sinh s¶n nhanh chãng g©y thµnh dÞch bÖnh khiÕn c¸ chÕt hµng lo¹t. §µn c¸ nÕu bÞ bÖnh nhÑ th× gÇy yÕu, nÕu kh«ng xö lý trÞ

290

Bïi Quang TÒ

bÖnh kÞp thêi c¸ sÏ chÕt nhiÒu. Khi kiÓm tra tû lÖ c¶m nhiÔm cña ®µn, nÕu tû lÖ c¶m nhiÔm 90-100%, c−êng ®é c¶m nhiÔm 20-30 trïng/ thÞ tr−êng 9 x 10 lµ nguy hiÓm. §µn c¸ ph¸t bÖnh khi c−êng ®é c¶m nhiÔm 50-100 trïng/ thÞ tr−êng 9 x 10. BÖnh nÆng c−êng ®é c¶m nhiÔm cã khi tíi 200-250 trïng/ thÞ tr−êng 9 x 10, trïng b¸m dµy ®Æc trªn da, v©y vµ mang c¸.

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

H×nh 274: Trïng b¸nh xe th−êng gÆp ë ViÖt Nam: 1- Trichodina acuta; 2- T. domerguei domerguei; 3- T. nigra; 4- T. rectangle rectangli; 5- T. nigra; 6- Trichodinella subtilis ; 7Trichodina mutabilis; 8- Tripartiella obtusa; 9- Trichodina mutabilis; 10- T. heterodentata; 11- Trichodinella epizootica ; 12- Tripartiella bulbosa;13- Trichodina orientalis; 14- T. rectangle perforata; 15- T. siluri; 16- T. nobilis; 17- T. centrostrigata; 18- Paratrichodina incisa; 19- Trichodina gasterostei; 20- Tripartiella clavodonta. 10.9.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn. Trïng b¸nh xe ph©n bè réng. Theo Hµ Ký (1968) vµ Bïi Quang TÒ (1990, 2001) bÖnh nµy g©y t¸c h¹i chñ yÕu cho c¸ h−¬ng c¸ gièng ë ViÖt Nam. BÖnh ph¸t sinh réng trªn nhiÒu loµi c¸ kh¸c nhau: chÐp, tr¾m cá, mÌ tr¾ng, mÌ hoa, tr«i, r«hu, trª, tra, bèng t−îng, mïi,... vµ trªn

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

291

10 loµi c¸ kinh tÕ kh¸c n÷a. Trong c¸c hå ao −¬ng nu«i c¸ bÖnh ph¸t triÓn quanh n¨m nh−ng phæ biÕn nhÊt vµo mïa xu©n, ®Çu h¹ vµ mïa thu ë miÒn B¾c, vµo mïa m−a ë miÒn Nam (mïa kh« Ýt gÆp h¬n). BÖnh g©y thiÖt h¹i lín cho c¸c c¬ së −¬ng nu«i c¸ gièng. 10.9.4. ChÈn ®o¸n bÖnh. Quan s¸t c¸c dÊu hiÖu bÖnh lý (triÖu chøng) cña ®µn c¸ trong ao. B¾t c¸ kiÓm tra nhít, da, v©y, mang d−íi kÝnh hiÓn vi, x¸c ®Þnh tû lÖ vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm trïng b¸nh xe. B¶ng 43: Møc ®é nhiÔm 1 sè loµi trïng b¸nh xe ký sinh ë c¸c loµi c¸ n−íc ngät ViÖt Nam
ST T Tªn ký sinh trïng Ký chñ C¬ quan ký sinh Tû lª Nh(%) C®é nhiÔm Ýt -nhiÒu T¸c gi¶

1

Trichodina nobilis Chen, 1963

2

Trichodina nigra Lom, 1960

ChÐp ViÖt Nam MÌ tr¾ng MÌ hoa Tr¾m cá MÌ vinh R«hu Mrigal C¸ tra nu«i nt C¸ Ba sa C¸ vå ®Ðm Bèng t−îng C¸ lãc b«ng Trª vµng C¸ mïi R«hu ChÐp tr¾ng VN nt nt nt ChÐp vµng nt ChÐp Hungari nt ChÐp lai VµngxHung ChÐp lai VµngxVN MÌ tr¾ng Tr¾m cá nt R« phi ®en C¸ Tra nu«i nt Bèng t−îng R«hu nt Mrigal Cat la C¸ mïi C¸ lãc b«ng C¸ tra nu«i

3

Trichodina pediculus Ehrenberg, 1838

Da nt nt nt nt nt nt Da Mang Da Mang Da Mang Da nt nt nt Da Mang Da Mang Da Mang Mang Da nt nt nt nt Mang da Da Mang Da nt Mang Da nt nt Da

12,15 29,25 02,22 20,00 15,00 29,03 3,44 49,28 33,77 3,45 2,94 18,52 18,52 39,02 58,64 37,50 37,63 43,40 21,70 42,85 17,36 66,66 22,98 31,36 53,25 71,42 53,33 19,25 36,00 28,00 48,60 62,27 32,27 18,52 78,37 83,78 84,00 72,00 37,50 39,02 20,45

1-8 1-35 5-225 4-20 1-2 1-5 1 1-88 1-9 1 1 1-50 1-7 1-12 1-4 1 2-11 1-186 1-30 1-nhiÒu 1-7 1-nhiÒu 1-nhiÒu 1-115 1-111 Ýt-nhiÒu 2-50 2-10 1-20 3-55 1-284 1-88 1-9 1-35 2-11 Ýt-nhiÒu 1-32 5-10 1-5 1-3 1-2

Hµ Ký nt nt nt B.Q.TÒ nt nt B.Q.TÒ nt nt nt nt nt nt nt nt nt Hµ Ký nt B.Q.TÒ nt nt nt nt nt nt nt nt Hµ Ký nt nt B.Q.TÒ nt nt nt nt nt nt nt B.Q.TÒ Nt

4

Trichodina siluri Lom, 1970

5

Trichodina gasterostei G.Stein,

292 1967 Trichodina mutabilis Kazabski et Migola, 1968 Trichodina acuta Lom, 1964 Trichodina domerguei domerguei (Wallengren, 1897) Tripartiella bulbosa (Davis, 1947)

Bïi Quang TÒ

6

7

C¸ Tra nu«i C¸ lãc b«ng Bèng t−îng Tai t−îng C¸ Tra nu«i

Da Mang Da nt Da

24,22 39,02 7,10 5,00 3,83

1-9 1-2 1-5 1 1

B.Q.TÒ nt nt nt B.Q.TÒ

8

C¸ R«hu Tai t−îng

Da nt

12,90 54,17

1-10 1-25

B.Q.TÒ Nt

9

10

Trichodinella epizootica (Raabe, 1950)

MÌ tr¾ng MÌ hoa Tra nu«i R« ®ång MÌ Vinh C¸ mïi Tai t−îng C¸ R«hu

Mang nt nt nt nt nt nt Mang Da

12,65 42,84 24,41 20,00 55,00 43,75 8,33 36,56 11,83

1-9 3-20 1-280 1-30 1-40 1-18 1-5 1-180 1-25

Hµ Ký nt B.Q.TÒ nt nt nt nt B.Q.TÒ nt

10.9.5. Phßng vµ trÞ bÖnh. BiÖn ph¸p tèt nhÊt phßng bÖnh trïng b¸nh xe lµ gi÷ g×n vÖ sinh cho c¸c ao hå nu«i c¸, nhÊt lµ ao −¬ng. Tr−íc khi −¬ng nu«i ph¶i tÈy v«i, tiªu ®éc ao. MËt ®é c¸ kh«ng nªn th¶ qu¸ dµy. Theo Hµ Ký (1963) mËt ®é c¸ th¶ qu¸ dµy th× c−êng ®é c¶m nhiÔm trïng b¸nh xe cña c¸ sÏ t¨ng gÊp 4-12 lÇn. C¸c lo¹i ph©n h÷u c¬, nhÊt lµ ph©n b¾c cÇn ph¶i ®−îc ñ kü víi 1% v«i. Thùc tÕ cho thÊy nh÷ng n¬i dïng ph©n t−¬i th−êng hay ph¸t sinh bÖnh. ë ViÖt Nam th−êng dïng mét sè ph−¬ng ph¸p ®¬n gi¶n vµ ho¸ chÊt dÔ kiÕm: Dïng n−íc muèi NaCl 2-3% t¾m cho c¸ 5-15 phót, dïng CuSO4 nång ®é 3-5 ppm t¾m cho c¸ 5-15 phót hoÆc phun trùc tiÕp xuèng ao víi nång ®é 0,5-0,7 ppm (0,5-0,7g cho 1 m3 n−íc). Nh÷ng biÖn ph¸p trªn ®· ®−îc ¸p dông cã kÕt qu¶ ë c¸c ®Þa ph−¬ng cho c¸c loµi c¸ nu«i: chÐp, mÌ, tr«i, tr¾m, tra, b«ng, bèng t−îng, trª, mïi,... (Bïi Quang TÒ).

10.10. BÖnh trïng loa kÌn.
10.10.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Líp Peritricha Stein,1859 Bé Peritrichida F.Stein,1859 Bé phô Sessilina Kahl,1933 Hä Epistylididae Kahl,1933 Hä phô Epistylidinae Kahl,1933 Gièng Epistylis ehrenberg,1836 Hä phô Apiosomatinae Banina Gièng Apisoma Blanchard,1885 Hä Vorticellidae Gièng Zoothamnium Gièng Vorticella Ký sinh ë ®éng vËt thuû s¶n ViÖt Nam, th−êng gÆp 4 gièng thuéc hai hä. Nh×n chóng h×nh d¹ng c¬ thÓ phÝa tr−íc lín, phÝa sau nhá, cã d¹ng h×nh loa kÌn, h×nh chu«ng lén ng−îc, nªn cã tªn gäi lµ trïng loa kÌn. PhÝa tr−íc c¬ thÓ cã 1-3 vßng l«ng rung vµ khe miÖng. PhÝa sau

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

293

Ýt nhiÒu ®Òu cã cuèng ®Ó b¸m vµo bÊt kú gi¸ thÓ nµo. Mét sè gièng h×nh thµnh tËp ®oµn (Epistylis, Zoothamnium) c¸c c¸ thÓ liªn kÕt víi nhau bëi nh¸nh ®u«i. Trïng loa kÌn lÊy dinh d−ìng b»ng c¸ch läc trong m«i tr−êng n−íc (h×nh 275B). Trïng loa kÌn sinh s¶n v« tÝnh b»ng h×nh thøc c¾t ®«i theo chiÒu däc c¬ thÓ (h×nh 275D). Sinh s¶n v« tÝnh b»ng h×nh thøc tiÕp hîp (h×nh 275C) th−êng c¬ thÓ nhá b¸m gÇn miÖng c¬ thÓ lín. Nh©n lín cña tiÕp hîp tö ph©n thµnh khèi nhiÔm s¾c chÊt. - Gièng Vorticella (h×nh 276) cã thÓ sèng ®¬n ®éc, ®Ýnh vµo gi¸ thÓ b»ng mét cuèng h×nh trô m¶nh cã thÓ co rót ®−îc. TÕ bµo h×nh chu«ng lén ng−îc. PhÝa tr−íc th−êng réng h×nh ®Üa, cã 1 vïng l«ng xo¾n ng−îc chiÒu kim ®ång hå, h−íng tíi miÖng. Cã thÓ cã 1 nh©n nhá vµ mét nh©n lín h×nh d¶i, cã 1-2 kh«ng bµo co rót. C¬ thÓ kh«ng mµu hoÆc mµu vµng, xanh. - Gièng Zoothamnium (h×nh 276A,B,C,G) cÊu t¹o tÕ bµo t−¬ng tù Vorticella nh−ng nã kh¸c víi Vorticella, nh÷ng loµi cña gièng nµy sèng tËp ®oµn, mçi tËp ®oµn cã vµi hoÆc rÊt nhiÒu tÕ bµo. Cuèng ph©n nh¸nh d¹ng l−ìng ph©n ®Òu. Cuèng cã kh¶ n¨ng co rót (mynemes) kh«ng liªn tôc trong tËp ®oµn, nªn mçi nh¸nh co rót riªng rÏ. - Gièng Epistylis (h×nh 276D,E,F,G vµ h×nh 277A,B) cÊu t¹o tÕ bµo gÇn t−¬ng tù nh− Zoothamnium. Nh©n lín cña chóng t−¬ng ®èi ng¾n, cã d¹ng xóc xÝch. §Æc ®iÓm chñ yÕu kh¸c víi Zoothamnium lµ cuèng kh«ng co rót. B¶n th©n tÕ bµo cã thÓ co hoÆc duçi vßng l«ng rung ë phÝa tr−íc miÖng vµo trong lßng c¬ thÓ. Cuèng ph©n nh¸nh so le hoÆc ®Òu. - Gièng Apiosoma (h×nh 278B-G) c¬ thÓ h×nh chu«ng hoÆc h×nh phÔu lén ng−îc. PhÝa tr−íc tÕ bµo h×nh thµnh ®Üa l«ng rung gåm 3 vßng l«ng t¬ xo¸y ng−îc chiÒu kim ®ång hå tíi phÔu miÖng. Cuèi phÝa sau tÕ bµo thon dµi thµnh cuèng, ®Çu mót cña cuèng cã mét ®Üa b¸m nhá hoÆc tóm l«ng b¸m, tæ chøc dÝnh. Mµng tÕ bµo máng, cã v©n ngang, gÇn nh©n cã vµnh ®ai l«ng mao ng¾n. Nh©n lín h×nh nãn lén ng−îc n»m ë trung t©m tÕ bµo. Nh©n nhá h×nh b¸n cÇu hoÆc h×nh gËy gÇn nh©n lín. KÝch th−íc cña trïng loa kÌn thay ®æi theo gièng loµi, vÝ dô: Apiosoma piscicolum ssp cylindriformis (Chen,1955) kÝch th−íc tÕ bµo 50-80 x 11-15,4 μm. Loµi Apiosoma minutum (Chen,1961): 13,7- 26,2 x 5-12,5 μm. Epistylis sp (Hµ Ký,1968): 36,0-49,2 x 19,2-26,4 μm. Epistylis sp (Bïi Quang TÒ, 1990): 56-70 x 30-40 μm. 10.10.2. DÊu hiÖu bÖnh lý. Trïng loa kÌn b¸m trªn da, v©y, mang c¸, trªn c¬ mang cã phÇn phô cña t«m, trªn th©n c¸c chi cña Õch, ba ba. Trïng lµm ¶nh h−ëng ®Õn h« hÊp, sinh tr−ëng cña t«m c¸. ë giai ®o¹n Êu trïng cña t«m c¸ trïng loa kÌn c¶n trë sù ho¹t ®éng cña Êu trïng vµ g©y chÕt r¶i r¸c. §èi víi Õch, ba ba trïng loa kÌn b¸m thµnh nh÷ng ®¸m tr¾ng x¸m dÔ nhÇm víi nÊm thuû my. BÖnh nÆng ®· g©y chÕt cho ba ba gièng.

294 10.10.3. Ph©n bè vµ l−u truyÒn bÖnh. Trïng loa kÌn ph©n bè ë c¶ n−íc ngät, n−íc mÆn. Chóng ký sinh ë tÊt c¶ c¸c ®éng vËt thuû s¶n. Theo C. G. Skriptrenko, 1967 khi ®éng vËt thuû s¶n nhiÔm Apiosoma th× kh«ng ph¸t hiÖn cã Chilodonella trªn c¬ thÓ vµ ng−îc l¹i. BÖnh trïng loa kÌn th−êng xuÊt hiÖn vµo mïa xu©n, mïa thu, mïa ®«ng ë miÒn B¾c; mïa m−a ë miÒn Nam. 10.10.4. ChÈn ®o¸n bÖnh. LÊy nhít kiÓm tra d−íi kÝnh hiÓn vi. 10.10.5. Phßng vµ trÞ bÖnh. T−¬ng tù nh− trïng b¸nh xe.

Bïi Quang TÒ

H×nh 275: a- TËp ®oµn cña Apiosoma; B- CÊu t¹o cña Apiosoma ; C- Sinh s¶n h÷u tÝnh (tiÕp hîp) cña Apiosoma; D- Sinh s¶n v« tÝnh cña Apiosoma; 1. Mµng bªn miÖng; 2. Gi¸c quanh miÖng; 3. Khoang tr−íc vµ hÇu tÕ bµo; 4. Kh«ng bµo; 5. Nh©n tÕ bµo lín; 6. Nh©n tÕ bµo nhá; 7. H¹t dinh d−ìng; 8. §ai l«ng mao; 9. C¬ quan b¸m

A

B

C D E F H×nh 276: A,B- Vorticella sp (ký sinh ë ba ba); C,DVorticella similis; E- Vorticella striata; F- Vorticella microstoma

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

295

A

B

C

D

E

G F H×nh 277: A,B- Zoothamnium arbusscula; C- Zoothamnium sp ký sinh ë t«m (¶nh KHV§T); D- Epistylis urceolata; E- Epistylis lacustris; F- Epistylis sp ký sinh ë ba ba; GEpistylis vµ Zoothamnium ký sinh ë t«m.

296

Bïi Quang TÒ

A

B

C

D

E

F

G

H×nh 278: A- Epistylis sp ký sinh ë c¸; B- Apiosoma pisicolum vµ Epistylis sp ký sinh ë c¸; C,D,G- Apiosoma minutum; E,F- Apiosoma piscicolum

10.11. BÖnh trïng èng hót.
10.11.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Líp Suctoria Claparede et Lachmann,1858 Bé Acinetida Raabe,1964 Hä Acinetidae Gièng Acineta Hä Dendrosomatidae Gièng Tokophrya

Bé Exogennida Hä Podophyridae Gièng Podophyria Bé Trichophryida Jankowski,1979 Hä Trichophryidae Biitschli,1889 Gièng Capriniana Mazzarelli,1906

Trïng èng hót ký sinh ë ®éng vËt thuû s¶n ViÖt Nam th−êng gÆp 4 gièng: Acineta, Tokophrya, Podophyria, Capriniana. Trïng èng hót cã ®Æc ®iÓm chung: C¬ thÓ kh«ng cã l«ng mao, phÝa tr−íc c¬ thÓ th−êng cã èng hót. XÕp theo h×nh phãng x¹ èng hót cã h×nh d¹ng m¶nh, cã kh¶ n¨ng co rót, phÇn ®Çu èng hót ph×nh to thµnh h×nh cÇu th«ng víi bªn ngoµi. Sè l−îng èng hót nhiÒu hay Ýt phô thuéc vµo c¬ thÓ giµ hay non. èng hót dïng b¾t gi÷ måi, thøc ¨n. Khi con måi hoÆc thøc ¨n ch¹m ph¶i ®Çu èng hót nã ®−îc gi÷ chÆt l¹i. C¸c chÊt bªn trong con måi theo èng hót dÇn dÇn ch¶y vµo c¬ thÓ trïng. PhÝa sau c¬ thÓ Ýt nhiÒu ®Òu cã c¬ quan b¸m vµo bÊt kú mét gi¸ thÓ nµo. - Gièng Acineta (h×nh 279B,C) c¬ thÓ h×nh nãn lËt ng−îc. C¸c èng hót ®−îc xÕp tõng côm phÝa tr−íc c¬ thÓ. C¬ thÓ th−êng cã mét líp vá gi¸p bao quanh, phÝa sau cã cuèng ng¾n vµ ®Üa b¸m trªn gi¸ thÓ. Nh©n lín h×nh trøng. - Gièng Tokophrya (H×nh 279D,E,I) c¬ thÓ h×nh nãn, h×nh phÔu. C¸c èng hót ®−îc xÕp thµnh 4 côm phÝa tr−íc c¬ thÓ. Nh©n lín h×nh d¶i. PhÝa sau c¬ thÓ cã cuèng ng¾n vµ ®Üa b¸m.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

297

- Gièng Podophyria (h×nh 279F,G,H) c¬ thÓ h×nh cÇu, c¸c èng hót xÕp theo h×nh phãng x¹ xung quanh c¬ thÓ. Trong c¬ thÓ cã nhiÒu kh«ng bµo co rót. Nh©n tÕ bµo h×nh trøng, cã cuèng b¸m dµi m¶nh. - Gièng Capriniana (h×nh 279A) ký sinh trªn c¸ n−íc ngät ViÖt Nam th−êng gÆp loµi capriniana piscium (Biitschli, 1889) Jankowski, 1973 (Syn. Trichophrya piscium Biitschli, 1889; T.sinensis Chen, 1955...) C¬ thÓ th−êng xuyªn thay ®æi h×nh d¹ng (h×nh 279A) cã lóc h×nh trøng, h×nh bÇu dôc. KÝch th−íc c¬ thÓ 30-90 x 13-48 μm. PhÝa tr−íc c¬ thÓ cã 8-12 èng hót xÕp theo h×nh phãng x¹. C¬ thÓ kh«ng cã c¬ quan b¸m râ rµng. Nh©n lín h×nh gËy h×nh l¹p x−ëng, nh©n nhá h×nh cÇu. Trong tÕ bµo chÊt cã nhiÒu h¹t dinh d−ìng vµ cã 3-5 kh«ng bµo. Thêi kú Êu trïng nh©n lín h×nh trßn, bÇu dôc cã 2-3 èng hót.

A

B

C

D

E

F

G

H

I

279: Trïng èng hót: A- Capriniana piscium; B,C- Acineta ; D,E,I- Tokophrya; F,G,HPodophyria; 10.11.2. Ph−¬ng ph¸p sinh s¶n cña trïng èng hót Capriniana. Capriniana cã 2 h×nh thøc sinh s¶n: Sinh s¶n h÷u tÝnh b»ng tiÕp hîp vµ sinh s¶n v« tÝnh. - Ph−¬ng ph¸p sinh s¶n v« tÝnh: Trïng tr−ëng thµnh khi b¾t ®Çu qu¸ tr×nh sinh s¶n th× tÕ bµo chÊt ë phÝa tr−íc c¬ thÓ h×nh thµnh mét khe hë cã h×nh vßng cung, khe hë tiÕp tôc ph¸t triÓn xuèng phÝa d−íi h×nh thµnh ®−êng r·nh vµ dÇn dÇn khÐp kÝn bao lÊy khèi tÕ bµo chÊt bªn trong. Xung quanh khèi tÕ bµo chÊt mäc 2-3 hµng l«ng t¬ ng¾n ng¨n c¸ch phÇn nguyªn sinh chÊt ë trong vµ tÕ bµo chÊt ë ngoµi t¹o thµnh mÇm ph«i cña ký sinh trïng.

298

Bïi Quang TÒ

TiÕp ®ã nh©n nhá ph©n ®«i v« tÝnh thµnh 2 nh©n nhá b»ng nhau, 1 nh©n ë c¬ thÓ mÑ, 1 nh©n chui vµo mÇm ph«i. Cïng víi sù ph©n chia cña nh©n nhá, nh©n lín còng tiÕn hµnh ph©n chia. Mét bªn nh©n lín låi thµnh u chÊt trong nh©n, theo u låi ch¶y vµo mÇm ph«i, nh©n lín dÇn dÇn ph©n thµnh 2, mét nh©n ë c¬ thÓ mÑ, 1 nh©n ë mÇm ph«i. C¬ thÓ ký sinh trïng sèng thêi kú nµy cã thÓ nh×n thÊy mÇm ph«i chuyÓn ®éng chËm ch¹p trong c¬ thÓ mÑ, sèng tù do (h×nh 280). Êu trïng lóc nµy cã d¹ng gÇn nöa h×nh cÇu, nh×n chÝnh diÖn cã d¹ng h×nh trßn, h¬i lâm xuèng. Xung quanh c¬ thÓ cã 2-3 hµng l«ng t¬, cã 1 nh©n lín h×nh d¶i hoÆc h×nh trøng, 1 nh©n nhá h×nh trßn, 1 kh«ng bµo vµ c¸c h¹t chÊt dinh d−ìng. Êu trïng cã kÝch th−íc 20-30 μ. Lóc nµy Êu trïng ch−a cã èng hót, nhê cã l«ng t¬ nªn vËn ®éng m¹nh gièng nh− trïng b¸nh xe. Êu trïng sèng tù do trong n−íc mét thêi gian tiÕp xóc víi c¸ b¸m vµo da, mang, v©y, mÊtl«ng t¬, sinh èng hót vµ biÕn thµnh trïng tr−ëng thµnh. 10.11.3. T¸c h¹i vµ ph©n bè cña bÖnh. Capriniana ký sinh trªn da, mang cña c¸ chÐp, c¸ mÌ, c¸ tr«i,..Tû lÖ c¶m nhiÔm tõ 0,6625,3%. C−êng ®é c¶m nhiÔm 3-40 trïng/ c¬ thÓ c¸. Capriniana lóc ký sinh b¸m chÆt lªn c¸c t¬ mang ph¸ ho¹i tÕ bµo th−îng b×, nÕu sè l−îng nhiÒu sÏ ¶nh h−ëng ®Õn chøc n¨ng h« hÊp cña mang, c¸ h« hÊp khã kh¨n nªn næi lªn mÆt n−íc, c¸ gÇy. Theo tµi liÖu n−íc ngoµi, nÕu chóng ký sinh víi sè l−îng lín cã thÓ lµm c¸ chÕt. ë c¸c n−íc T©y ¢u, §«ng ¢u, B¾c Mü, §«ng Nam ¸,... ®Òu ph¸t hiÖn ký sinh trïng Capriniana ký sinh trªn c¸. Theo Kh.S.Davis ®· quan s¸t vµ ph¸t hiÖn Capriniana ký sinh trªn c¸ kh«ng nh÷ng g©y tæ thÊt cho c¸ h−¬ng mµ c¶ c¸ thÞt. C¸c gièng Acineta, Tokophrya, Podophyria ký sinh trªn gi¸p x¸c, cua t«m, ë giai ®o¹n Êu trïng gi¸p x¸c trïng èng hót ®· g©y t¸c h¹i g©y chÕt Êu trïng. Tokophrya kÕt hîp víi trïng loa kÌn ký sinh ë da ba ba gièng ®· lµm chóng cã thÓ chÕt. Mïa vô xuÊt hiÖn bÖnh: MiÒn B¾c: mïa xu©n, thu ®«ng; MiÒn Nam vµo mïa m−a. §Æc biÖt khi −¬ng Êu trïng t«m c¸ trong nhµ cã nhiÒu chÊt h÷u c¬ bÖnh còng dÔ xuÊt hiÖn. 10.11.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ bÖnh. H×nh 280: Sinh s¶n cña Capriniana: 1- c¬ thÓ T−¬ng tù nh− trïng b¸nh xe tr−ëng thµnh; 2- trïng ký sinh trªn mang c¸ tr¾m h−¬ng; 3: Êu trïng Capriniana t¸ch khái c¬ thÓ mÑ ; 4 : MÇm ph«i ®ang ph¸t triÓn

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

299

Ch−¬ng 9

BÖnh do giun s¸n ë ®éng vËt thuû s¶n
H¬n 45 n¨m nghiªn cøu giun s¸n ký sinh vµ g©y bÖnh ë ®éng vËt thñy s¶n cña ViÖt Nam, kho¶ng 261 loµi ký sinh trïng ®a bµo ®· ®−îc x¸c ®Þnh thuéc 7 líp, 5 ngµnh sau: B¶ng 44:Sè l−îng gièng loµi ký sinh trïng ®a bµo ký sinh ë ®éng vËt thñy s¶n ViÖt Nam Hä, líp, ngµnh ký sinh trïng gièng loµi VËt chñ 1. Ngµnh giun dÑp Plathelminthes Schneider, 1878 1. Líp Monogenea (Van Beneden, 1858) Bychowsky, 1935 1 46 C¸ n−íc ngät 1. Hä Dactylogyridae Bychowsky, 1933 10 39 C¸ n−íc ngät, n−íc 2. Hä Ancyrocephalidae Bychowsky, 1937 mÆn 1 4 C¸ n−íc ngät 3. Hä Tetraonchoidae Bychowsky, 1951 2 3 C¸ n−íc mÆn 4. Hä Diplectanidae Bychowsky, 1957 5 5 C¸ n−íc mÆn 5. Hä Capsalidae Diesing, 1858 1 9 C¸ n−íc ngät 6. Hä Gyrodactylidae Van Beneden et Hess, 1863 1 1 C¸ n−íc mÆn 7. Hä Protomicrocotylidae Poche, 1926 2 3 C¸ n−íc mÆn 8. Hä Anthocotylidae Bychowsky, 1957 1 2 C¸ n−íc mÆn 9. Hä Diclidophoridae Cerfontaine, 1895 7 7 C¸ n−íc mÆn 10. Hä Microcotylidae Taschenberg, 1879 3 3 C¸ n−íc mÆn 11. Hä Gastrocolylidae Price, 1943 2 2 C¸ n−íc ngät 12. Hä Diplozoidae Palmobi, 1949 2. Líp Trematoda Rudolphi,1808 1 1 C¸ n−íc ngät 13. Hä Aspidogastridae Poche,1907 3 6 C¸ n−íc ngät, n−íc 14. Hä Bucephalidae Poche,1907 mÆn 2 2 C¸ n−íc ngät, Õch 15. Hä Diplodiscidae Skrjabin, 1949 1 1 C¸ n−íc ngät 16. Hä Fellodistomatidae Nicoll, 1913 1 2 C¸ n−íc ngät 17. Hä Isoparorchidae Poche, 1925 2 3 C¸ n−íc ngät 18. Hä Clinostomatidae Liihe, 1901 1 1 C¸ n−íc ngät 19. Hä Monorchidae Odhner, 1911 1 2 C¸ n−íc ngät 20. Hä Waretrematidae Srivastava, 1937 1 1 C¸ n−íc ngät 21. Hä Maseniidae Yamaguti, 1954 2 3 C¸ n−íc ngät 22. Hä Opecoelidae Ozaki, 1926 1 3 C¸ n−íc ngät 23. Hä Allocradiidae Stossich,1903 1 3 C¸ n−íc ngät 24. Hä Orientocreadiidae Skrjabin et Kowal, 1960 1 2 C¸ n−íc ngät 25. Hä Azygiidae Odhner, 1911 1 1 C¸ n−íc ngät 26. Hä Heterophyidae Odhner, 1914 1 1 C¸ n−íc ngät 27. Hä Echinostomatidae 1 1 C¸ n−íc ngät 28. Hä Strigeidae Railliet, 1919 2 2 C¸ n−íc ngät 29. Hä Diplostomatidae Poirier,1886 1 1 30. Hä Batrachotrematidae Dollfus et Williams, Õch ®ång 1966 1 1 C¸ n−íc mÆn 31. Lecithosteridae 1 1 32. Hä Hemiuridae Liihe, 1901 Õch ®ång 2 2 33. Hä Lecithodendriidae (Liihe, 1901) Õch ®ång 2 3 C¸ n−íc ngät 34. Hä Paramphistomidae Fischoeder ,1901 1 2 35. Hä Plagiorchidae Liihe, 1901 Õch ®ång 1 2 C¸ n−íc ngät 36. Hä Gorgoderidae Looss, 1899

300

Bïi Quang TÒ 1 1 1 2 9 3 1 3 Õch ®ång C¸ n−íc ngät C¸ n−íc mÆn C¸ n−íc mÆn C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät

1 37. Hä Pleurogendidae Looss, 1899 1 38. Hä Cryptogonimidae (Ward, 1917) 1 39. Hä Dinuridae Skrjabin et Guschanskaja, 1954 1 40. Hä Prosogonotrematidae Vigueras ,1940 3. Líp Cestoidea Rudolphi, 1808 5 41. Hä Caryophyllidae Leuckart, 1878 1 42. Hä Ptychobothriidae Liihe,1902 1 43. Hä Bothriocephlidae Blanchard, 1849 1 44. Hä Proteocephalidae La Rue, 1911 2. Ngµnh giun trßn Nemathelminthes Schneider,1866 4. Líp Nematoda Rudolphi,1808 2 45. Hä Rhabdochonidae Skrjabin, 1946 1 46. Hä Haplonematidae Sudarikov et Ryjikov, 1952 1 47. Hä Pingidae Hsii, 1033 1 48. Hä Gnathostomidae Railliet, 1895, emend. Nicoll, 1927 49. Hä Physalopteridae (Railliet, 1893,subfam.) L 2 1908 3 50. Hä Camallanidae Railliet et Henry, 1915 2 51. Hä Cucullanidae Cobbold, 1864 1 52. Hä Dracunculidae Leiper, 1912 1 53. Hä Anisakidae Skrjabin et Karokhin, 1945 1 54. Hä Kathalaniidae Travassos, 1945 1 55. Capillariidae Nevea - Lemaire, 1936 3. Ngµnh giun ®Çu gai Acanthocephles (Rudolphi, 1808) 5. Líp Acanthocephala (Rudolphi, 1808) 1 56. Hä Dendronucleatidae Sokolowskaja, 1962 1 57. Hä Acanthogyridae Meyer, 1931 3 58. Hä Quadrigyridae Van Cleave, 1928 3 59. Hä Echinorhynchidae (Cobbold, 1878) Hamann, 1892 3 60. Hä Rhadinorhynchidae Travassos, 1923 2 61. Hä Illiosentidae Golvan, 1960 4. Ngµnh giun ®èt Annelida 6. Líp Hirudinea J.Lamarck, 1818 1 62. Hä Piscicolidae Johnston, 1890 5. Ngµnh nhuyÔn thÓ Mollusca 7. Líp Bivalvia Linne, 1758 1 63. Hä Unionidae Tæng céng 110

13 1 1 1 3 10 2 4 1 1 1

C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät

2 1 5 3 3 3

C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät C¸ nøoc ngät, Õch C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät

2

C¸ n−íc ngät

2 261

C¸ n−íc ngät, n−íc mÆn

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

301

I. BÖnh do ngμnh giun dÑp Plathelminthes Schneider, 1878
Giun dÑp lµ ngµnh ®éng vËt ph¸t triÓn thÊp trong giíi ®éng vËt ®èi xøng hai bªn, cã 3 l¸ ph«i vµ ch−a cã thÓ xoang. C¬ thÓ dÑp, cã sù ph©n ho¸ thµnh ®Çu, ®u«i, l−ng, bông. VËn ®éng, di chuyÓn cã ®Þnh h−íng. Ng−êi ta h×nh dung c¬ thÓ giun dÑp nh− hai c¸i tói lång vµo nhau, cã chung mét lç miÖng, tói ngoµi lµ biÓu m« c¬, tói trong lµ c¬ quan tiªu ho¸, gi÷a hai tói lµ nhu m«, ®Öm cã c¸c néi quan giÊu trong ®ã. Líp biÓu m« bªn ngoµi vèn cã l«ng t¬ nh−ng do ®êi sèng ký sinh nªn tiªu gi¶m.TÕ bµo c¬ xÕp thµnh bao c¬ kÝn gåm 3 líp: c¬ vßng, c¬ xiªn, c¬ däc; ho¹t ®éng cña c¸c líp c¬ ®èi ng−îc nhau t¹o thµnh c¸c lµn sãng co duçi, dån dÇn tõ tr−íc ra sau, ®ã lµ c¬ së gióp giun dÑp di chuyÓn uèn sãng. C¬ quan sinh dôc cã thªm c¸c tuyÕn phô sinh dôc, ngoµi tinh hoµn, buång trøng cßn cã èng dÉn sinh dôc, nhiÒu gièng loµi cßn cã c¬ quan giao cÊu. C¬ quan sinh dôc ®ùc vµ c¸i trªn cïng c¬ thÓ. HÖ thÇn kinh tËp trung thµnh n·o ë phÝa tr−íc víi nhiÒu ®«i thÇn kinh ch¹y däc, th−êng cã hai d©y thÇn kinh bªn ph¸t triÓn. HÖ tiªu ho¸ vÉn d¹ng tói cña ruét khoang. Trong ngµnh giun dÑp, c¸c líp ký sinh ®Ó thÝch nghi víi ®iÒu kiÖn sèng nªn cã sù thay ®æi vÒ h×nh th¸i, cÊu t¹o vµ chøc n¨ng cña c¸c c¬ quan. Ngµnh giun dÑp cã 3 líp sau ký sinh trªn ®éng vËt thñy s¶n: - Líp s¸n l¸ ®¬n chñ Monogenea (Van Beneden, 1858) Bychowsky, 1935. - Líp s¸n l¸ song chñ Trematoda Rudolphi, 1808. - Líp s¸n d©y Cestodea Rudolphi, 1808.

1. BÖnh do líp s¸n l¸ ®¬n chñ Monogenea (Van Beneden, 1858) Bychowsky, 1935 ký sinh ë ®éung vËt thñy s¶n.
§Æc ®iÓm chung cña líp Líp s¸n l¸ ®¬n chñ Monogenea: Líp s¸n l¸ ®¬n chñ Monogenea cã kho¶ng 1500 loµi, tuyÖt ®¹i gièng loµi ®Òu ngo¹i ký sinh, th−êng chóng ký sinh trªn da, mang c¸ n−íc ngät, c¸ biÓn. Sè Ýt ký sinh trªn gi¸p x¸c, l−ìng thª, baba,... Líp s¸n l¸ ®¬n chñ ph¸t triÓn kh«ng xen kÏ thÕ hÖ vµ còng kh«ng thay ®æi ký chñ. Nh×n chung c¬ thÓ s¸n l¸ ®¬n chñ nhá, kÝch th−íc chiÒu dµi kho¶ng 0,5-1 mm. C¸c gièng loµi ký sinh trªn c¸ n−íc ngät h×nh d¹ng Ýt thay ®æi, th−êng h×nh phiÕn l¸, h×nh trô hoÆc h×nh h¬i bÇu dôc. C¸c gièng loµi s¸n l¸ ®¬n chñ ký sinh trªn c¸ biÓn thay ®æi h×nh d¹ng t−¬ng ®èi lín. C¬ thÓ cña chóng kh«ng cã mãc, bao bäc bªn ngoµi lµ mét líp nguyªn sinh chÊt hîp bµo máng trong suèt do tÕ bµo th−îng b× ph©n tiÕt mµ t¹o thµnh kÏ ®ã lµ c¸c tÇng c¬ ®Ó b¶o vÖ c¬ thÓ vµ gióp Ých vËn ®éng. PhÝa tr−íc c¬ thÓ cã miÖng, c¬ quan ®Çu t¸c dông ®Ó hót thøc ¨n vµ vËn ®éng. C¬ quan tiªu ho¸, sau miÖng lµ hÇu, thùc qu¶n, ruét h×nh èng th¼ng hoÆc ph©n lµm hai nh¸nh. PhÝa sau c¬ thÓ cña s¸n l¸ ®¬n chñ cã ®Üa b¸m (haptor) cÊu t¹o gåm cã c¸c mãc lín ë gi÷a (anthor) vµ c¸c mãc r×a (marginal) ë xung quanh b»ng chÊt kitin, cã thÓ c¾m s©u vµ ph¸ ho¹i tæ chøc cña ký chñ më ®−êng cho vi sinh vËt, nÊm vµ c¸c sinh vËt kh¸c x©m nhËp vµo g©y viªm loÐt tæ chøc, hót m¸u vµ niªm dÞch kÝch thÝch c¬ thÓ ký chñ ph©n tiÕt ra c¸c s¶n vËt, ph¸ ho¹i c¬ n¨ng, ho¹t ®éng sinh lý b×nh th−êng cña ký chñ. Khi chóng ký sinh trªn c¬ thÓ c¸ víi sè l−îng lín cã thÓ lµm cho c¸ h−¬ng, c¸ gièng chÕt hµng lo¹t. §Üa b¸m sau cã cÊu t¹o phøc t¹p vµ còng lµ c¨n cø chñ yÕu ®Ó ph©n lo¹i c¸c gièng loµi cña s¸n l¸ ®¬n chñ. Th«ng th−êng, ®Üa b¸m sau cña líp s¸n l¸ ®¬n chñ cã 3 d¹ng: - §Üa b¸m do c¸c chÊt kitin h×nh thµnh nhiÒu mãc, bao gåm mãc lín vµ mãc nhá (Dactylogyridae; Gyrodactylidae).

302

Bïi Quang TÒ

- §Üa b¸m do c¸c chÊt kitin h×nh thµnh cÆp hót ®ång thêi gi÷ l¹i c¸c mãc c©u thêi kú Êu trïng (Diclyleothriidae, Mazocraeidae, Discocotylidae, Diplozoidae...). - §Üa b¸m ph©n c¾t thµnh nhiÒu xoang, s¾p xÕp h×nh ®èi xøng, mçi xoang cã t¸c dông hót thøc ¨n (Capsalidae...). Ngoµi ra, mét sè gièng loµi cã tuyÕn ë phÝa sau cña c¬ thÓ ®Ó ph©n tiÕt ra niªm dÞch. HÖ thÇn kinh vµ bµi tiÕt ®¬n gi¶n. C¬ quan sinh dôc cña s¸n l¸ ®¬n chñ ®ùc vµ c¸i trªn cïng mét c¬ thÓ , c¬ quan sinh dôc cã tõ 1 ®Õn nhiÒu tinh hoµn, th−êng n»m ë sau buång trøng vµ gi÷a hai nh¸nh ruét, èng dÉn tinh liÒn víi c¬ quan giao cÊu th«ng ®Õn xoang sinh dôc ë phÝa tr−íc c¬ thÓ. CÊu t¹o cña c¬ quan giao cÊu còng lµ tiªu chuÈn quan träng ®Ó ph©n lo¹i ®Õn loµi. Lç sinh dôc ë gi÷a hoÆc mét bªn phÝa sau ®o¹n ruét b¾t ®Çu ph©n nh¸nh. C¬ quan sinh dôc c¸i cã buång trøng, èng dÉn trøng, tö cung ®Õn xoang sinh dôc. TuyÕn no·n hoµng còng ph¸t triÓn. Chu kú ph¸t triÓn: ®¹i bé phËn gièng loµi trong líp s¸n l¸ ®¬n chñ ®Î trøng, sè Ýt gièng loµi ®Î con, qu¸ tr×nh sèng kh«ng cÇn ký chñ trung gian. Trøng ë trong c¬ thÓ sau khi thô tinh theo lç sinh dôc ra ngoµi, nhê cÊu t¹o cã cuèng nªn cã thÓ næi lªn mÆt n−íc hoÆc b¸m lªn mang c¸ hay c¸c vËt b¸m trong n−íc. Sau mét thêi gian, trøng në ra Êu trïng, c¬ thÓ Êu trïng dµi, cã 4 ®iÓm m¾t, cã 4 -5 nhãm tl«ng t¬. PhÝa sau c¬ thÓ cã c¸c mãc nhá lµ nh÷ng mÊu ®¬n gi¶n, ch−a h×nh thµnh mãc c©u lín ë gi÷a. C¬ quan tiªu ho¸ cã hÇu vµ tói ruét. L«ng t¬ vËn ®éng ®−a Êu trïng tiÕp xóc lªn bÒ mÆt c¬ thÓ, mang, xoang miÖng cña c¸. Lóc ®ã chóng mÊt l«ng t¬, ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. NÕu Êu trïng kh«ng gÆp ®−îc ký chñ th× sèng tù do trong n−íc vµi giê ®Õn mét ngµy tù nã sÏ chÕt. Thêi gian sèng trong n−íc phô thuéc nhiÖt ®é cao hay thÊp. Ng−êi ta lîi dông ®Æc ®iÓm nµy ®Ó phßng bÖnh cho c¸ b»ng c¸ch tiªu diÖt mÇm bÖnh s¸n l¸ ®¬n chñ tr−íc khi ®−a c¸ vµo c¸c ao −¬ng nu«i. C¸c loµi s¸n l¸ ®¬n chñ thuéc mét sè bé Dactylogyridea; Tetraonchidea cã tÝnh ®Æc h÷u rÊt cao, mçi loµi c¸ chØ cã cè ®Þnh mét sè l«ai× s¸n ký sinnh, nghÜa lµ nh÷ng loµi s¸n l¸ ®¬n chñ chØ ký sinh ë mét ký chñ nhÊt ®Þnh. Do qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ ®Ó thÝch nghi víi ®êi sèng ký sinh ®Æc tÝnh sinh lý, sinh ho¸ hoµn toµn phô thuéc vµo ®Æc tÝnh sinh lý, sinh ho¸ cña ký chñ. Theo Bychowsky, 1957 ®· tæng kÕt r»ng 958 loµi s¸n l¸ ®¬n chñ th× cã 711 loµi ký sinh trªn mét loµi c¸ ký chñ chiÕm (74,2%) vµ cã 903 loµi s¸n l¸ ®¬n chñ ký sinh trªn mét hä c¸ ký chñ.

1.1. BÖnh s¸n l¸ 16 mãc Dactylogyrosis
1.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Dactylogyridea Bychowsky, 1937 Hä Dactylogyridae Bychowsky, 1937 Gièng Dactylogyrus Diesing, 1850 (h×nh 281) C¬ thÓ cña Dactylogyrus nãi chung rÊt nhá, dµi, (chiÒu dµi kho¶ng 0,2-0,6mm) lóc cßn nhá cã mµu tr¾ng nh¹t vµ vËn ®éng rÊt ho¹t b¸t. Mçi khi vËn ®éng, c¬ thÓ v−¬n dµi ra phÝa tr−íc, sau ®ã c¬ thÓ rót ng¾n, kÐo c¶ phÇn sau l¹i, lÊy phÇn sau lµm trô råi v−¬n dµi ra phÝa tr−íc, lóc nµy ë phÝa tr−íc lé râ 4 thuú ®Çu trong ®ã cã 4 ®«i tuyÕn ®Çu tiÕt chÊt nhên ph¸ ho¹i tæ chøc t¹o ®iÒu kiÖn cho Dactylogyrus b¸m lªn mang c¸. PhÝa tr−íc cã 4 ®iÓm m¾t do c¸c ®¸m tÕ bµo s¾c tè t¹o thµnh t¸c dông c¶m gi¸c ¸nh s¸ng. PhÝa sau c¬ thÓ cã ®Üa b¸m, chÝnh gi÷a ®Üa b¸m cã mét ®«i mãc gi÷a, hai mãc gi÷a nèi víi nhau bëi mµng nèi l−ng vµ mµng nèi bông, xung quanh ®Üa b¸m cã 7 ®«i mãc r×a v× thÕ th−êng cã tªn gäi s¸n l¸ ®¬n chñ 16 mãc. KÝch th−íc h×nh d¹ng c¸c mãc, mµng nèi gi÷a c¸c mãc gi÷a lµ mét trong nh÷ng tiªu chuÈn quan träng ®Ó ph©n biÖt c¸c loµi Dactylogyrus.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

303

C¬ quan tiªu ho¸ cã miÖng h×nh phÔu ë tr−íc, tiÕp theo lµ hÇu lµ thùc qu¶n ng¾n, ruét chia lµm hai nh¸nh ch¹y däc c¬ thÓ xuèng phÝa sau råi tiÕp hîp l¹i t¹o thµnh ruét kÝn. Chç ruét gÆp nhau h¬i ph×nh to, s¸n Dactylogyrus kh«ng cã hËu m«n. C¬ quan sinh dôc: Dactylogyrus cã c¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh, c¬ quan sinh dôc ®ùc vµ c¬ quan sinh dôc c¸i trªn cïng c¬ thÓ. C¬ quan sinh dôc c¸i cã mét buång trøng th−êng ë phÝa tr−íc tinh hoµn, buång trøng h−íng vÒ phÝa tr−íc cã èng dÉn trøng th«ng víi tö cung vµ lç sinh dôc(©m ®¹o) ë mÆt bông gÇn vÞ trÝ ruét ph©n nh¸nh. C¬ quan sinh dôc ®ùc gåm cã tinh hoµn ë gi÷a hoÆc ë phÝa sau c¬ thÓ, èng dÉn tinh nhá th«ng víi tói chøa tinh ®Õn c¬ quan giao cÊu råi ®Õn xoang sinh dôc. C¬ quan giao cÊu do mét èng nhá vµ c¸c phiÕn chèng ®ì t¹o thµnh. H×nh d¹ng vµ c©ó t¹o cña c¸c phiÕn chèng ®ì lµ mét trong nh÷ng tiªu chuÈn ®Ó ph©n lo¹i ®Õn loµi cña gièng s¸n l¸ ®¬n chñ 16 mãc (H×nh 219). H×nh 281: Dactylogyrus vastator A. Trøng ; B. Êu trïng ; C. CÊu t¹o c¬ thÓ 1. Thuú ®Çu 2. §iÓm m¾t 3. TuyÕn ®Çu 4. MiÖng 5. C¬ qun giao cÊu 6. Tói chøa tinh 5. C¬ quan sinh dôc ®ùc 7. TuyÕn tiÒn liÖt 8. èng dÉn tinh 9 . Tinh hoµn 10. Buång trøng 11. No·n hoµng 12. TuyÕn no·n hoµng 13. èng dÉn trøng 14. TuyÕn vá trøng 15. Tö cung 16. Tói chøa trøng thµnh thôc 17. ¢m hé (lç sinh dôc) 18. ¢m ®¹o 19. Tói thô tinh 20. Ruét 21. §Üa b¸m (a- mãc r×a, b-mµng nèi, c- mãc gi÷a) 1.1.2. Chu kú ph¸t triÓn. Dactylogyrus ®Î trøng, trøng lín cã cuèng hay u låi, sè l−îng trøng còng kh«ng nhiÒu, trøng võa ®Î ra ch×m xuèng ®¸y hay bµm vµo cá n−íc sau vµi ngµy, në cho Êu trïng dµi, cã 4 ®iÓm m¾t vµ 5 nh¸nh tiªm mao, phÝa sau cã c¸c mãc r×a, ch−a cã mãc gi÷a. Th«ng th−êng trong tö cung chØ cã mét trøng nh−ng nã cã thÓ ®Î liªn tôc. Thêi tiÕt Êm tèc ®é ®Î trøng cµng nhanh. ë nhiÖt ®é 14 -150C cø 33 phót ®Î mét trøng nh−ng nÕu nhiÖt ®é n©ng lªn 20 24 0C chØ cÇn 15 phót. Khi nhiÖt ®é 300C trë lªn, qu¸ tr×nh ®Î trøng bÞ øc chÕ. Thêi gian në cña trøng còng phô thuéc rÊt lín vµo nhiÖt ®é cña n−íc. Theo quan s¸t cña E.M. Laiman, 1957 ®èi víi Dactylogyrus vastator ë nhiÖt ®é 220C-240C sau 2-3 ngµy trøng në thµnh Êu trïng, ë 80C cÇn 1 th¸ng nh−ng nhiÖt ®é thÊp d−íi 50C th× trøng kh«ng në ®−îc. Theo thÝ nghiÖm cña M. Prost, 1963 nhiÖt ®é n−íc 20,50C qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña Dactylogyrus extennus tõ trøng ®Õn Êu trïng mÊt 6 ngµy. Theo O.N. Bauer, 1977 nhiÖt ®é thuËn lîi cho sinh s¶n cña Dactylogyrus vastator lµ 23-250C. 1.1.3. DÊu hiÖu bÖnh lý. Dactylogyrus ký sinh trªn da vµ mang cña c¸ nh−ng chñ yÕu lµ mang (h×nh 38). Lóc ký sinh chóng dïng mãc cña ®Üa b¸m sau b¸m vµo tæ chøc tuyÕn ®Çu tiÕt ra men hialuronidaza ph¸ ho¹i tÕ bµo tæ chøc mang vµ da c¸ lµm cho mang vµ da c¸ tiÕt ra nhiÒu dÞch nhên ¶nh h−ëng

304

Bïi Quang TÒ

®Õn h« hÊp c¸. Tæ chøc da vµ mang bÞ Dactylogyrus ký sinh viªm loÐt t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn, nÊm vµ mét sè sinh vËt x©m nhËp g©y bÖnh. Cã tr−êng hîp Dactylogyrus ký sinh kh«ng nh÷ng g©y viªm nhiÔm lµm cho tæ chøc tÕ bµo s−ng to mµ x−¬ng n¾p mang còng phång lªn. C¸ bÞ bÖnh b¬i léi chËm ch¹p, c¬ thÓ thiÕu m¸u, c¸ gÇy yÕu. 1.1.4. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh. Gièng s¸n l¸ 16 mãc Dactylogyus cã tÝnh ®Æc h÷u cao nhÊt cña líp s¸n ®¬n chñ, mçi loµi s¸n Dactylogyus chØ ký sinh mét loµi c¸ ký chñ. ë n−íc ta ph¸t hiÖn kho¶ng 46 loµi Dactylogyrus ký sinh trªn nhiÒu loµi c¸ thuéc hä c¸ chÐp Cyprilidae vµ c¸ tù nhiªn trong c¶ n−íc(xem b¶ng 29). Theo Hµ Ký, ë tr¹i c¸ NhËt T©n-Hµ Néi, 1961 c¸ mÌ hoa giai ®o¹n c¸ h−¬ng bÞ c¶m nhiÔm Dactylogyrus, cã ao tû lÖ c¶m nhiÔm bÖnh 100%, c−êng ®é c¶m nhiÔm 210-325 trïng lµm c¸ chÕt 75%. ë miÒn Trung, mét sè c¬ së nu«i c¸ vµng 1985 Dactylogyrus ký sinh lµm c¸ chÕt hµng lo¹t g©y tæn th−¬ng cho mét sè nhµ nu«i c¸ c¶nh. Theo O. N. Bauer, 1969, 1977 cho biÕt 1 con c¸ mÌ 2 tuæi cã 10.647 trïng ký sinh; c¸ chÐp cì 3 - 4,5 cm Dactylogyrus ký sinh víi c−êng ®é nhiÔm 20-30 trïng/c¸ thÓ, cã thÓ lµm cho c¸ chÕt.

A

B

C

H×nh 282: A- Dactylogyrus sp ký sinh trªn mang c¸ tr¾m cá (MÉu c¾t m«); B- Dactylogyrus sp ký sinh trªn mang c¸ r«hu; C- Dactylogyrus sp ký sinh ë c¸ chµi. Dactylogyrus ký sinh trªn nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät ë nhiÒu løa tuæi nh−ng ng©y bÖnh nghiªm träng nhÊt ®èi víi c¸ h−¬ng, c¸ gièng. BÖnh nµy ph¸t triÓn m¹nh trong c¸c ao nu«i mËt ®é dµy, ®iÒu kiÖn m«i tr−êng bÈn, nhiÖt ®é thÝch hîp cho chóng ph¸t triÓn kho¶ng 22 -280C. BÖnh xuÊt hiÖn vµo mïa xu©n, mïa thu ë miÒn B¾c; mïa m−a ë miÒn Nam. 1.1.5. ChÈn ®o¸n bÖnh. §Ó chÈn ®o¸n x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh Dactylogyrosis cã thÓ dïng kÝnh hiÓn vi kiÓm tra dÞch nhên cña da vµ mang.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

305

B¶ng 45: Møc ®é c¶m nhiÔm mét sè loµi s¸n l¸ 16 mãc Dactylogyrus ký sinh ë c¸ n−íc ngät ViÖt Nam
TT Tªn ký sinh trïng Ký chñ CQ ký sinh Tû lÖ nh. % C. ®é nhiÔm T¸c gi¶

1

2

3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

14

15

Dactylogyrus minutus C¸ chÐp ViÖt Nam C¸ chÐp ViÖt Nam Kulwiec, 1927 C¸ chÐp vµng C¸ chÐp Hung ChÐp lai V x Hung ChÐp lai VN x Hung ChÐp lai V x VN C¸ mÌ tr¾ng Dactylogyrus hypophthalmichthys Achmerov, 1952 Dactylogyrus hermandi C¸ mÌ tr¾ng HaKy, 1968 Dactylogyrus nobilis C¸ mÌ hoa Long et Yii, 1958 Dactylogyrus aristichthys C¸ mÌ hoa Long et Yii, 1958 Dactylogyrus camellatus C¸ tr¾m cá C¸ tr¾m cá Achmerov, 1952 C¸ tr«i ViÖt Nam Dactylogyrus quangfami HaKy, 1968 Dactylogyrus molitorella C¸ tr«i ViÖt Nam HaKy, 1968 Dactylogyrus zoanyngi C¸ tr«i ViÑt Nam HaKy, 1968 Dactylogyrus labei Musselius C¸ r«hu C¸ mrigal et Gussev, 1976 Dactylogyrus lampam C¸ mÌ vinh Lim Dactylogyrus siamensis C¸ mÌ vinh Chinabut et Lim C¸ he vµng Dactylogyrus kanchanaburiensis Chinabut et Lim C¸ he vµng Dactylogyrus tapienensis Chinabut et Lim C¸ chµi Dactylogyrus sp

Mang nt nt nt nt nt nt Mang

71,60 47,33 86,20 65,08 63,49 25,62 83,33 31,35

1 -56 1-21 1-42 1-9 1-175 1-48 1-28 1-50

Hµ Ký B.Q.TÒ nt nt nt nt nt Hµ Ký

Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang Mang

44,55 74,46 52,04 68,00 75,00 67,30 44,20 21,12 39,87 26,00 22,58 58,06 59,26

1-77 5-325 4-47 1-30 1-87 1-30 1-12 1-17 1-2 1-8 1-20 1-7

Hµ Ký Hµ Ký Hµ Ký Hµ Ký, B.Q. TÒ Hµ Ký Hµ Ký Hµ Ký B.Q.TÒ B.Q.TÒ B.Q.TÒ B.Q.TÒ

Mang

42,59

3-5

B.Q.TÒ

Mang

49,15

1-14

B.Q.TÒ

1.1.6. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. Tr−íc khi th¶ c¸ xuèng ao −¬ng, nu«i, cÇn tÈy dän ao, tiªu diÖt trøng vµ Êu trïng s¸n l¸ 16 mãc. C¸ th¶ kh«ng nªn qu¸ dµy, th−êng xuuªn theo dâi chÕ dé ¨n vµ ®iÒu kiÖn m«i tr−êng ao nu«i ®Ó ®iÒu chØnh cho thÝch hîp. C¸ gièng tr−íc khi th¶ ra ao hå nu«i, dïng KMnO4 nång ®é 20 ppm t¾m cho c¸ trong thêi gian 15-30 phót hoÆc dïng NaCl 3% t¾m trong 5 phót, nÕu nhiÖt ®é trªn 25 0C th× gi¶m xuèng 2%. HoÆc dïng Formalin t¾m nång ®é 100-200ppm, thêi gian 30-60 phót, chó ý khi t¾m ph¶i cã xôc khÝ cung cÊp ®ñ oxy cho c¸. Dïng Ammonium hydroxide- NH4OH 10% t¾m cho c¸ nång ®é 100 ppm thêi gian 1-2 phót, cã t¸c dông trÞ bÖnh. HoÆc phun xuèng ao Formalin nång ®é 10-20ppm ®Ó trÞ bÖnh cho c¸.

306

Bïi Quang TÒ

1.2. BÖnh s¸n l¸ ®¬n chñ ®Î trøng Ancyrocephalosis ký sinh ë c¸ n−íc ngät.
1.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Dactylogyridea Bychowsky, 1937 Hä Ancyrocephalidae Bychowsky, 1937 Gièng Thaparocleidus Jain, 1952 (h×nh 283A, 284A,B,C,D,H,K) Gièng Notopterodiscoides Lim et Furtado, 1986 Gièng Malayanodiscoides Lim et Furtado, 1986 Gièng Cornudiscoides Kulkarni, 1969 Gièng Trianchoratus Prise et Berry, 1966 (h×nh 283C,D) Gièng Pseudodactylogyrus Gussev, 1965 (h×nh 283B, 284I) Gièng Bychowskyella Achmerov, 1952 Gièng Quadriacanthus Paperna, 1961 (h×nh 284J) Gièng Cichlidogyrus Paperna, 1960 (h×nh 284F,G) Gièng Ancyrocephalus (S.l) Creplin, 1939 (h×nh 283F, 284E) S¸n l¸ ®¬n chñ thuéc hä Ancyrocephalidae cã ®Æc ®iÓm chung cña bé Dactylogyridea, cÊu t¹o c¬ thÓ t−¬ng tù nh− s¸n l¸ 16 mãc Dactylogyrus, nh−ng ®Üa b¸m (haptor) phÝa sau c¬ thÓ th−êng cã 2 ®«i mãc giøa (gåm ®«i mãc l−ng-dorsal anchor vµ ®«i mãc bông-ventral anchor) nh− gièng Thaparocleidus, Notopterodiscoides, Malayanodiscoides, Cornudiscoides, Ancyrocephalus, Bychowskyella, Quadriacanthus, Cichlidogyrus. Gièng Trianchoratus còng cã 4 mãc gi÷a, nh−ng cã 1 mãc tho¸i ho¸ vµ 3 mãc ph¸t triÓn. Riªng gièng Pseudodactylogyrus chØ cã 2 mãc gi÷a. KÝch th−íc c¬ thÓ cña c¸c s¸n l¸ trung b×nh vµ lín. 1.2.2. DÊu hiÖu bÖnh lý. C¸c loµi s¸n l¸ d¬n chñ thuéc hä Ancyrocephalidae th−êng ký sinh ë mang c¸ vµ dÊu hiÖu bÖnh lý t−¬ng tù bÖnh Dactylogyrosis. 1.2.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh. C¸c loµi s¸n ®¬n chñ thuéc hä Ancyrocephalidae cã tÝnh ®Æc h÷u nh− bé Dactylogyridea. ë ViÖt Nam ®· ph¸t hiÖn gÇn 40 loµi thuéc 10 gièng cña hä Ancyrophalidae ký sinh ë c¸ n−íc ngät thuéc c¸c hä: Notopteridae, Siluridae, Bagridae, Clariidae, Plotosidae, Pangasiidae, Anabantidae, Belontidae, Ophiocephalidae, Eleotridae, Cichlidae. Møc ®é c¶m nhiÔm cña c¸c loµi c¸ kh¸ cao, tû lÖ c¶m nhiÔm tõ 30-60%. S¸n l¸ ®¬n chñ g©y t¸c h¹i chñ yÕu ë giai ®o¹n c¸ gièng (xem b¶ng 31). Mïa xuÊt hiÖn bÖnh: mïa xu©n, thu ë miÒn B¾c vµ mïa m−a ë miÒn Nam. 1.2.4. ChÈn ®o¸n bÖnh. LÊy nhít trªn mang c¸ quan s¸t víi béi gi¸c nhá. 1.2.5. Phßng trÞ bÖnh. T−¬ng tù nh− bÖnh Dactylogyrosis.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

307

A

B

C

D

E

F

G

H

H×nh 283: H×nh d¹ng tæng qu¸t cña mét sè s¸n l¸ ®¬n chñ thuéc hä Ancyrocephalidae: A,D,E- Thaparocleidus spp. ký sinh ë c¸c loµi thuèc gièng c¸ tra (Pangasius) ; BPseudodactylogyrus anguillae ký sinh ë c¸ bèng t−îng vµ c¸ ch×nh; C- Trianchoratus ophocephali ký sinh ë c¸ lãc; F- Ancyrocephalus sp ký sinh ë c¸ song; G- Thaparoceidus sp6; H- Thaparocleidus sp5;

308

Bïi Quang TÒ

A

B

C

D

E

F

G

H

I

H×nh 284: A- Thaparocleidus sp3; B- Thaparocleidus sp4; C- Ancyrocephalus sp ký sinh c¸ chim tr¾ng; D- Cichlidogyrus sclerosus ký sinh ë c¸ r« phi v»n; E- Cichlidogyrus tilapiae ký sinh ë c¸ r« phi v»n; F- Thaparocleidus sp8; G- Pseudodactylogyrus anguillae ký sinh ë c¸ bèng t−îng vµ c¸ ch×nh; H- Quadriacanthus kobiensis Ha Ky; I- Thaparocleidus sp9 (theo Bïi Quang TÒ, 2001)

1.3. BÖnh s¸n l¸ ®¬n chñ ruét ®¬n - Sundanonchosis.
1.3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Tetraonchoidea Bychowsky, 1957 Hä Tetraonchoididae Bychowsky, 1957 Gièng Sundanonchus Lim et Furtado, 1985 §Æc ®iÓm riªng cña gièng s¸n l¸ Sundanonchus: §Üa b¸m cã 16 mãc r×a, 4 mãc gi÷a, ruét kh«ng ph©n nh¸nh (ruét ®¬n) lµ èng th¼ng däc c¬ thÓ nªn gäi lµ s¸n l¸ ®¬n chñ ruét ®¬n. ë giai ®o¹n Êu trïng s¸n cã 4 ®iÓm m¾t, ë giai ®o¹n tr−ëng thµnh cã 2-4 ®iÓm m¾t. KÝch th−íc c¬ thÓ tõ nhá ®Õn lín tïy theo loµi. - Sundanonchus micropeltis Lim et Furttado, 1985 (h×nh 285-1) cã kÝch th−íc c¬ thÓ 0,921,00 x 0,12-0,18 mm. Cã 4 ®iÓm m¾t, ký Ýnh ë c¸ lãc b«ng Ophiocephalus micropeltes. - Sundanonchus foliaceus Lim et Furtado, 1985 (h×nh 285-2) cã kÝch th−íc c¬ thÓ 2,15 x 0,32 mm, cã 2 ®iÓm m¾t, ký sinh ë c¸ lãc b«ng Ophiocephalus micropeltes. - Sundanonchus fasciatus Lim et Furtado, 1985 cã kÝch th−íc c¬ thÓ 0,20-0,30 x 0,08-0,09 mm, cã 4 ®iÓm m¾t, ký sinh ë mang c¸ r« biÓn Pristolepis fasciatus.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3 1.3.2. DÊu hiÖu bÖnh lý. S¸n ký sinh ë mang c¸, dÊu hiÖu bÖnh lý t−¬ng tù Dactylogyrosis.

309

1.3.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh. ë ViÖt Nam míi ®iÒu tra ph¸t hiÖn ë 2 loµi c¸ b«ng vµ c¸ r« biÓn gÆp 4 loµi s¸n l¸ ®¬n chñ ruét ®¬n. Møc ®é c¶m nhiÔm thÊp, nh−ng tuú ®iÒu kiÖn nu«i, nhÊt lµ khi nu«i lång mËt ®é c¸ lãc b«ng dµy, s¸n l¸ ®¬n chñ ruét ®¬n ®· g©y thµnh dÞch bÖnh lµm chÕt c¸ nh− n¨m 19931994 mét sè bÌ nu«i c¸ lãc b«ng ë hå TrÞ An- §ång Nai. Malaysia th«ng b¸o ®· gÆp bÖnh s¸n l¸ ®¬n chñ ruét ®¬n (Lim vµ Furtado, 1985).

1 H×nh 285: 1- Sundanonchus micropeltis; 2- S. foliaceus 1.3.4. ChÈn ®o¸n bÖnh. LÊy nhít mang kiÓm tra d−íi kÝnh hiÓn vi béi gi¸c nhá. 1.3.5. Phßng trÞ bÖnh. T−¬ng tù nh− bÖnh Dactylogyrus.

2

1.4. BÖnh s¸n l¸ ®¬n chñ ë c¸ biÓn
1.4.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Dactylogyridea Bychowsky, 1937 Hä Ancyrocephalidae Bychowsky, 1937 Gièng Ancyrocephalus (S.l) Creplin, 1939 (h×nh 283F, 284E) Hä Diplectanidae Bychowsky, 1957 Gièng Pseudorhabdosynochus Yamaguti, 1958 (H×nh 288-4; 289-1,2) Gièng Haliotrema (h×nh 289-3) Bé Monopisthocotylidea Bychowsky, 1957 Hä Capsalidae Baird, 1853 Gièng Benedenia Diesing, 1858 (H×nh Bé Mazocraeidea Bychowsky, 1937 Hä Diclidophoridae Cerfontaine, 1895 Gièng Osphyobothris (h×nh 226-1) Hä Microcotylidae Taschenberg, 1879 Gièng Intracotyle Mamaev, 1970 Gièng Monaxine (h×nh 225-1) Gièng Lethrinaxine Mamaev, 1970 (h×nh 287-3) Gièng Incisaxine Mamaev, 1970 (h×nh 287-2) Gièng Pseudaxinoides Lebedev, Paruchin

310

Bïi Quang TÒ

286-3; 290) et Roytman, 1970 (h×nh 287-4) Gièng Neobenedenia (h×nh 285-4) Gièng Tonkinaxine Lebedev, Paruchin et Gièng Sessilorbis Mamaev, 1970 (h×nh Roytman, 1970 (h×nh 286-2) Gièng Lutianicola Lebedev, 1970 (h×nh 286-1) 288-2) Gièng Sprostoniella (h×nh 286-6) Hä Gastrocotylidae Price, 1943 Gièng Megalocotyle Folda, 1929 Gièng Gotocotyla (h×nh 286-5) Gièng Pricea Chauhan, 1945 (h×nh 288-3) Gièng Dawesia Unnithan, 1965 (h×nh 286-7) Gièng Ancyrocephalus, Pseudorhabdosynochus vµ Haliotrema ®Òu cã ®Æc ®iÓm chung cña bé Dactylogyridea, ®Üa b¸m phÝa sau c¬ thÓ ®Òu cã 4 mãc gi÷a, nh−ng riªng Pseodorhabdosynochus vµ Haliotrema phÝa trªn 4 mãc gi÷a cã gi¸c b¸m b»ng mãc kitin (H×nh 288-4 vµ 289-1,2). C¸c gièng thuéc hä Capsalidae ®Üa b¸m phÝa sau ph©n chia thµnh nhiÒu xoang s¾p xÕp h×nh ®èi xøng, mçi xoang cã t¸c dônh hót chÊt dinh d−ìng. PhÝa cuèi ®Üa b¸m cã 2 ®«i mãc gi÷a. KÝch th−íc Benedenia 3-5 x 2-3 mm. C¸c gièng thuéc bé Mazocraeidea ®Üa b¸m phÝa sau cã c¸c van b¸m, sè l−îng nhiÒu hay Ýt tïy thuéc vµo tõng hä hoÆc gièng.

1

2

3

4

6 5 7 H×nh 286: mét sè s¸n l¸ ®¬n chñ ë c¸ biÓn: 1- Sessilorbis limopharynx; 2- Tonkinaxine homocerca; 3- Benedenia hoshinia; 4- Neobenedenia girellae; 5- Megalocotyle lutiani; 6Sprostoniella multitestis; 7- Dawesia incisa.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

311

4 H×nh 287: Mét sè s¸n l¸ ®¬n chñ ë c¸ biÓn: 1- Monaxine formionis; 2- Incisaxine dubia; 3Lethrinaxine parva; 4- Pseudaxinoides vietnamensis;

1

2

3

3 1 2

4

H×nh 288: Mét sè s¸n l¸ ®¬n chñ ë c¸ biÓn: 1- Osphyobothris multivitellatus; 2- Lutianicola haifonensis; 3- Pricea multae; 4- Pseudorhabdosynochus epinepheli 1.4.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Ba gièng Ancyrocephalus , Pseudorhabdosynochus th−êng ký sinh ë mang c¸. Gièng Benedenia ký sinh ë da lµ chñ yÕu, ngoµi ra Benedenia b¸m vµo m¾t vµ trªn th©n c¸ hót m¸u. Mçi con cã thÓ hót 0,5 ml m¸u/ngµy vµ lµm cho c¸ mï m¾t, thiÕu m¸u gÇy yÕu. 1.4.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh ë ViÖt Nam ®· ®iÒu tra gÆp kho¶ng 20 gièng trong ®ã 4 gièng Ancyrocephalus , Pseudorhabdosynochus, Haliotrema vµ Benedenia ë c¸c loµi c¸ song (mó). §Æc biÖt gièng Benedenia ®· g©y cho c¸ song nu«i bÌ chÕt nhiÒu ë VÞnh H¹ Long, C¸t Bµ. ë §«ng Nam ¸ th−êng gÆp c¸c gièng s¸n ®¬n chñ trªn ký sinh ë mét sè c¸ nu«i lång biÓn. 1.4.4. ChÈn ®o¸n bÖnh

312

Bïi Quang TÒ

LÊy nhít mang kiÓm tra d−íi kÝnh hiÓn vi béi gi¸c nhá hoÆc kiÓm tra b»ng m¾t th−êng thÊy Benedenia b»ng h¹t ®Ëu t−¬ng, ng− d©n gäi lµ bä tr¾ng. 1.4.5. Phßng trÞ bÖnh ¸p dông nh− bÖnh Dactylogyrosis. ë biÓn kh«ng dïng n−íc muèi t¾m cho c¸ mµ dïng n−íc ngät t¾m cho c¸ thêi gian 15-30 phót, s¸n l¸ ®¬n chñ cã thÓ rêi khái c¸.

2 1

3

H×nh 289: S¸n l¸ ®¬n chñ ë c¸ biÓn: 1- Pseudorhabdosynochus epinepheli; 2- ®Üa b¸m cña Pseudorhabdosynochus epinepheli; 3- Haliotrema sp

H×nh 290: S¸n l¸ ®¬n chñ (rÖp tr¾ng) ký sinh ë c¸ biÓn: Benedenia hoshinia (mÉu thu ë c¸ song nu«i lång VÞnh H¹ Long, theo Bïi Quang Tª, 1996, 2005)

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

313

1.5. BÖnh s¸n l¸ ®¬n chñ ®Î con (s¸n 18 mãc) Gyrodactylosis.
1.5.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Gyrodactylidea Bychowsky, 1937 Hä Gyrodactylidae Van Beneden et Hesse,1863 Gièng Gyrodactylus Nordmann,1832 C¬ thÓ cña Gyrodactylus nãi chung nhá h¬n so víi Dactylogyrus. C¬ thÓ sèng Gyrodactylus rÊt linh ho¹t, chóng lu«n vËn ®éng t−¬ng tù Dactylogyrus. Khi vËn ®éng phÝa tr−íc lé 2 thuú ®Çu trong ®ã cã 2 tuyÕn ®Çu cã t¸c dông tiÕt chÊt nhên ph¸ ho¹i tæ chøc cña ký chñ. Gyrodactylus kh«ng cã ®iÓm m¾t. PhÝa sau c¬ thÓ lµ ®Üa b¸m cã 2 mãc lín ë gi÷a vµ 16 mãc nhá b»ng kitin xÕp xung quanh, c¸c mãc lín cã 2 b¶n nèi. Do cÊu t¹o cña c¬ quan mãc sau nªn Gyrodactylus cßn cã tªn gäi lµ s¸n l¸ ®¬n chñ 18 mãc. MiÖng ë mÆt bông phÝa tr−íc c¬ thÓ, hÇu do 16 tÕ bµo lín tæ thµnh thùc qu¶n ng¾n, ruét ph©n thµnh 2 nh¸nh ch¹y däc c¬ thÓ ®Õn 4/5 chiÒu dµi th©n nh−ng 2 nh¸nh kh«ng gÆp nhau, ruét hë kh«ng cã hËu m«n. C¬ quan sinh dôc cña Gyrodactylus lµ c¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh, c¬ quan sinh dôc ®ùc vµ c¬ quan sinh dôc c¸i trªn cïng mét c¬ thÓ. C¬ quan sinh dôc ®ùc cã tinh hoµn nhá, ë phÇn sau c¬ thÓ, tói giao phèi h×nh d¹ng nh− qu¶ trøng do mét mãc lín vµ 8 mãc nhá cong l¹i t¹o thµnh, buång trøng h×nh b¸n nguyÖt ë sau tuyÕn tinh (H×nh 291). Trong c¬ thÓ cã bµo thai h×nh bÇu dôc, ®ång thêi trong thai nµy ®· h×nh thµnh bµo thai cña ®êi sau nªn cã tªn gäi lµ tam ®¹i trïng, thËm chÝ cã c¶ thai cña ®êi thø 4. Nguyªn nh©n cña hiÖn t−îng sinh s¶n t−¬ng ®èi ®Æc biÖt nµy ch−a râ, cã ng−êi cho sinh s¶n Êu thÓ lµ mét lo¹i sinh s¶n ®¬n tÝnh, cã ng−êi cho lµ mét trøng nhiÒu ph«i. Ph«i lóc ph¸t triÓn ®Õn giai ®o¹n hËu ph«i, buång trøng l¹i sinh ra 1 trøng thµnh thôc ë sau ph«i lín, ®îi khi ph«i lín tho¸t khái c¬ thÓ mÑ, trøng l¹i chuyÓn ®Õn thay vÞ trÝ vµ tiÕp tôc ph¸t triÓn. Lóc ph«i ®· ho¹t ®éng m¹nh cÇn t¸ch khái c¬ thÓ mÑ, ë gi÷a c¬ thÓ trïng næi lªn 1 c¸i bäc, ph«i chui ra tõ ®iÓm ®ã, phÇn gi÷a chui ra tr−íc sau ®ã phÇn ®Çu vµ phÇn sau tho¸t ra. Êu trïng në ra gièng nh− trïng tr−ëng thµnh cã kh¶ n¨ng sinh s¶n ra ®êi sau. Êu trïng vËn ®éng ë trong n−íc tõ 5 -10 ngµy, nÕu kh«ng gÆp ký chñ nã sÏ chÕt. NhiÖt ®é thÝch hîp cho trïng ph¸t triÓn lµ 18-250C. H×nh 291: CÊu t¹o s¸n ®¬n chñ ®Î conGyrodactylus ctenopharyngodontis: 1. Thuú ®Çu; 2. TuyÕn ®Çu phÝa tr−íc; 3. TuyÕn ®Çu phÝa sau; 4. MiÖng; 5. HÇu; 6. Thùc qu¶n; 7. Ruét; 8. Tói giao phèi; 9. èng ®Én tinh; 10. Tinh hoµn; 11. Bµo thai; 12. Buång trøng; 13. §Üa b¸m ( a- mµng nèi trªn, b- mµng nèi chÝnh, c- mãc gi÷a, dmãc r×a)

314

Bïi Quang TÒ

A

A

B C

H×nh 292: S¸n ®¬n chñ ®Î con- Gyrodactylus: A- Gyrodactylus fusci ký sinh ë c¸ trª (Clarias spp); B- S¸n l¸ ®¬n chñ ®Î con ký sinh v©y c¸ trª; C- Gyrodactylus medius ký sinh ë c¸ mÌ tr¾ng, c¸ vµng, c¸ diÕc (¶nh KHV§T);

A

B

H×nh 293: Gyrodactylus niloticus (A- ký sinh ë v©y c¸ r« phi v»n vµ B- ®Üa b¸m) 1.5.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Gyrodactylus ký sinh trªn da vµ mang víi sè l−îng nhiÒu lµm cho tæ chøc néi ký sinh tiÕt ra 1 líp dÞch máng mµu tr¾ng tro. C¸ Ýt ho¹t ®éng hoÆc ho¹t ®éng kh«ng b×nh th−êng, mét sè c¸ n»m ë ®¸y ao, mét sè l¹i næi lªn mÆt n−íc ®íp kh«ng khÝ thËm chÝ mÊt dÇn kh¶ n¨ng vËn ®éng vµ b¬i ngöa bông. Do cã nh÷ng vÕt loÐt t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn, nÊm vµ c¸c sinh vËt kh¸c x©m nhËp g©y bÖnh. C¸ bÞ c¶m nhiÔm Gyrodactylus kh¶ n¨ng b¾t måi gi¶m, h« hÊp khã kh¨n, c¸ gÇy yÕu. Theo O.N Bayer, 1977 ë c¸ khoÎ m¹nh, träng l−îng c¬ thÓ 1,2 gr, trong khi ®ã c¸ bÞ nhiÔm bÖnh Gyrodactylus chØ nÆng 0,5 gr ®ång thêi hµm luîng b¹ch cÇu t¨ng, hµm l−îng hång cÇu gi¶m.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

315

1.5.3. Ph©n bè vµ l−u truyÒn bÖnh Gyrodactylus ký sinh trªn da vµ mang nh−ng chñ yÕu ë da cña nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät, c¸ biÓn ph©n bè réng trong c¸c thuû vùc cña c¸ n−íc. ë n−íc ta th−êng gÆp mét sè loµi: Gyrodactylus maculatus; G. fusci; G. medius; G. ctenophryngodonis. Nh×n chung ë n−íc ta, c¸ nu«i bÞ c¶m nhiÔm s¸n l¸ ®¬n chñ 18 mãc tû lÖ vµ c−êng ®é kh¸ cao, ®· g©y thµnh bÖnh lµm chÕt c¸ gièng c¸ trª, c¸ bèng t−îng, r« phi, lãc b«ng nu«i bÌ. N¨m 1978 c¸ chÐp ao B¸c Hå ®· bÞ bÖnh s¸n l¸ 18 mãc chÕt hµng lo¹t. BÖnh th−êng xuÊt hiÖn vµo mïa xu©n, thu, ®«ng ë miÒn B¾c; mïa m−a ë miÒn Nam. 1.5.4. ChÈn ®o¸n bÖnh §Ó x¸c ®Þnh ký sinh trïng Gyrodactylus cÇn lÊy dÞch da, mang kiÓm tra d−íi kÝnh hiÓn vi. 1.5.5. Phßng trÞ bÖnh. Nh− bÖnh s¸n 16 mãc - Dactylogyrosis.

1.6. BÖnh s¸n l¸ song th©n Diplozoosis.
1.6.1. T¸c nh©n g©y bÖnh: Líp phô Oligonchoinea Bychowsky, 1937 Bé Mazocraeidea Bychowsky, 1937 Bé phô Discocotylinea Bychowsky, 1957 Hä Diplozoidae Palmobi, 1949 Hä phô Diplozoinae Palmobi, 1949 Gièng Eudiplozoon Khotenowsky, 1984 Gièng Sindiplozoon Khotenowsky, 1981 2

A

3

B

E C D

F G

H×nh 294: A,B,C,D- s¸n song th©n Eudiplozoon nipponicum (1- tuyÕn ®Çu, 2- miÖng; 3gi¸c miÖng); C- Van b¸m; D- trøng. E- Van b¸m; F- mãc gi÷a; G- trøng cña s¸n sonng th©n Sindiplozoon doi HaKy, 1968

316

Bïi Quang TÒ

Ký sinh trïng lóc cßn non, c¬ thÓ sèng ®¬n ®éc, lóc tr−ëng thµnh 2 c¬ thÓ dÝnh vµo nhau thµnh d¹ng h×nh ch÷ X suèt c¶ qu¸ tr×nh sèng (H×nh 294). ChiÒu dµi c¬ thÓ kho¶ng 5 -10 mm. §o¹n tr−íc c¬ thÓ (tÝnh tõ vÞ trÝ 2 trïng dÝnh nhau trë vÒ tr−íc) nhän, lín h¬n ®o¹n sau. Tû lÖ gi÷a ®o¹n tr−íc vµ ®o¹n sau còng lµ tiªu chuÈn quan träng ®Ó ph©n lo¹i ®Õn loµi. MiÖng ë phÝa tr−íc mÆt bông c¬ thÓ, hai bªn cã 2 gi¸c, xoang miÖng nhá. Sau miÖng cã hÇu, thùc qu¶n, ruét. Ruét ch¹y dµi ®Õn phÇn sau c¬ thÓ, ®o¹n tr−íc ruét h−íng ra 2 bªn ph©n ra nhiÒu nh¸nh, ®o¹n ruét gi÷a kh«ng ph©n nh¸nh, ®o¹n ruét sau kh«ng ph©n nh¸nh hoÆc ph©n nh¸nh Ýt, ®o¹n cuèi cña ruét h¬i phång to. §Üa b¸m sau cã 4 ®«i van b¸m do c¸c phiÕn b»ng kitin t¹o thµnh vµ s¾p xÕp mçi bªn 4 c¸i. Ngoµi 4 cÆp van b¸m ra cßn cã mét ®«i mãc c©u. C¬ quan sinh dôc: l−ìng tÝnh, trªn mçi c¸ thÓ võa cã tinh hoµn, võa cã buång trøng. C¬ quan sinh dôc ®ùc gåm mét tinh hoµn ë phÝa tr−íc ®Üa b¸m sau vµ èng dÉn ®æ ra c¬ quan giao cÊu B n¬i hai c¬ thÓ tiÕp gi¸p nhau. C¬ quan sinh dôc c¸i cã mét buång trøng d¹ng bÇu dôc h¬i cong l¹i, tõ buång trøng cã èng th«ng víi tuyÕn no·n hoµng vµ èng th«ng víi bé phËn sinh dôc ®ùc cña c¬ thÓ bªn kia, cã èng dÉn ®Õn c¬ quan giao cÊu. Trøng ®−îc thô tinh ra tö cung. Lç sinh dôc ë phÇn tr−íc c¬ thÓ, gÇn chç hai trïng tiÕp dÝnh. 1.6.2. Chu kú ph¸t triÓn Diplozoon ®Î trøng, qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cã phøc t¹p nh−ng kh«ng qua ký chñ trung gian. Trøng cña Diplozoon kh¸ lín, kÝch th−íc kho¶ng 0,28 - 0,31 x 0,11 mm, h×nh bÇu dôc h¬i dµi, 1 ®Çu cã nÊp ®¹y, trªn n¾p cã nh÷ng ®−êng d©y xo¾n, nhê d©y xo¾n mµ trøng cã thÓ b¸m ch¾c vµo mang c¸. Êu trïng në ra cã nhiÒu l«ng t¬, phÝa tr−íc cã 2 gi¸c hót, hai ®iÓm m¾t, cã hÇu vµ ruét ®¬n gi¶n d¹ng tói. PhÝa sau c¬ thÓ cã mét ®«i van hót vµ mét ®«i mãc c©u. Nhê cã l«ng t¬ mµ nã b¬i léi ®−îc ë trong n−íc mét thêi gian ng¾n råi b¸m lªn mang, mÊt l«ng t¬ vµ ®iÓm m¾t. C¬ thÓ kÐo dµi, mÆt bông chÝnh gi÷a c¬ thÓ h×nh thµnh gi¸c hót sinh dôc. MÆt l−ng h×nh thµnh u låi l−ng. C¬ thÓ trïng t¹m thêi ngõng sinh tr−ëng. Hai Êu trïng gÆp nhau, Êu trïng nµy dïng gi¸c hót sinh dôc bông tiÕp gi¸p u låi l−ng cña Êu trïng kia. sau ®ã tiÕp tôc sinh tr−ëng, dÇn dÇn c¬ quan sinh dôc cña hai c¬ thÓ g¾n chÆt, ph¸t dôc thµnh trïng tr−ëng thµnh. B¶ng 46: Møc ®é c¶m nhiÔm mét sè loµi s¸n ®¬n chñ ký sinh ë c¸ n−íc ngät ViÖt nam
TT Tªn ký sinh trïng Ký chñ CQ ký sinh Tû lÖ nhiÔm (%) C−êng ®é nhiÔm T¸c gi¶

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Cichlidogyrus sclerosus Paperna et C¸ r« phi ®á thuraton, 1969 bèng Pseudodactylogyrus sp Te, 1990 C¸ t−îng Sundanonchus micropeltis Lim et C¸ lãc b«ng Furtado, 1985 Trianchoratus ophiocephali Lim, C¸ lãc 1986 c¸ Tra nu«i Silurodiscoides sp3 Te,1990 Silurodiscoides sp4 Te, 1990 C¸ vå ®en Silurodiscoides sp6 Te, 1990 C¸ basa Silurodiscoides sp7 Te, 1990 C¸ ba sa Bychowskyella tchangi C¸ trª vµng Gussev, 1976 Quadriacanthus kobiensis C¸ trª ®en C¸ trª vµng HaKy, 1968 C¸ trª vµng Gyrodactylus medius C¸ mÌ tr¾ng ChÐp tr¾ng VN Kathariner, 1893 Gyrodactylus ophiocephali Gussev, C¸ lãc b«ng 1955

Mang Mang Mang nt Mang nt nt Mang nt nt Da Da Mang Da

13,33 38,38 33,92 30,98 37,50 20,58 60,92 24,13 4,41 26,40 30,70 17,33 20,35 8,68 10,08 26,78

1 -22 1 -55 1 -90 1 -26 1 -33 1- 21 1 -36 1 -12 1 1-5 1-10 1-20 1-77 1-10 1-125 1-30

B.Q.TÒ B.Q.TÒ Nt nt nt nt nt nt nt Hµ ký B.Q.TÒ Hµ Ký B.Q.TÒ Nt B.Q.TÒ

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3 13 14 15 16 Gyrodactylus maculati HaKy, 1968 Gyrodactylus fusci HaKy, 1968 Sindiplozoon doi HaKy, 1968 Eudiplozoon nipponicum Goto, 1891 C¸ lãc C¸ trª ®en C¸ trª vµng C¸ mÌ tr¾ng C¸ tr«i VN C¸ he vµng C¸ chµi Da Da Da Mang Mang Mang Mang 24,00 85,80 23,19 11,00 11,88 3,70 5,08 1 -9 2-10 2 -5 1-15 1-4 1 1

317 Hµ Ký Hµ Ký B.Q.TÒ Hµ ký Hµ ký B.Q.TÒ Nt

1.6.3 T¸c h¹i , ph©n bè vµ chÈn ®o¸n §Ó x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh cã thÓ quan s¸t b»ng m¾t th−êng, c¬ thÓ nh×n thÊy ®−îc cßn c¬ thÓ nhá c¹o dÞch mang ®em quan s¸t d−íi kÝnh hiÓn vi. S¸n l¸ song th©n ký sinh ë mang, hót m¸u vµ ph¸ ho¹i tÕ bµo mang g©y viªm loÐt, mang tiÕt ra dÞch c¶n trë h« hÊp. S¸n l¸ song th©n chñ yÕu ký sinh ë c¸ n−íc ngät. ë ViÖt nam gÆp c¸c loµi nh−: Eudiplozoon nipponicum ký sinh ë c¸ chÐp, c¸ he vµng, c¸ chµi. Sindiplozoon doi ký sinh ë c¸ chÐp, mÌ tr¾ng. S¸n l¸ song th©n ký sinh trªn c¸ tû lÖ vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm kh«ng cao, ph¸t triÓn thuËn lîi vµo vô hÌ. 1.6.4. Phßng trÞ bÖnh ¸p dông biÖn ph¸p phßng trÞ cña Dactylogyrus.

2. BÖnh do líp s¸n l¸ song chñ (digenea) Trematoda Rudolphi, 1808 ký sinh ë ®éng vËt thñy s¶n
• §Æc ®iÓm chung cña líp s¸n l¸ song chñ:
- CÊu t¹o c¬ thÓ: C¬ thÓ s¸n l¸ song chñ h×nh trøng, h×nh l¸ ®èi xøng hai bªn hoÆc kh«ng ®èi xøng, mét sè c¬ thÓ cßn chia lµm 2 phÇn tr−íc sau, cã gièng loµi mÆt l−ng h¬i cao. KÝch th−íc c¬ thÓ sai kh¸c rÊt lín kho¶ng 0,5-1 mm nh−ng c¸ biÖt cã thÓ trªn 10 mm. C¬ thÓ trong, kh«ng mµu, c¸ biÖt cã mµu ®á cña m¸u do mµu m¸u. BÒ mÆt c¬ thÓ tr¬n, mét sè gièng loµi trªn bÒ mÆt cã mãc hoÆc c¸c mÊu låi. Th−êng gi¸c hót miÖng t−¬ng ®èi nhá ë phÝa tr−íc c¬ thÓ, gi¸c hót bông nh×n chung lín h¬n gi¸c hót miÖng. Líp ngoµi cïng cña s¸n l¸ song chñ lµ mét líp nguyªn sinh chÊt hîp bµo dµy h¬n s¸n l¸ ®¬n chñ, r¶i r¸c cã gièng loµi cã mãc lµ c¬ quan b¸m bæ sung, líp nµy cßn ®Ó chèng l¹i t¸c dông cña dÞch tiªu ho¸ cña ký chñ vµ hÊp thô dinh d−ìng. Líp tiÕp theo lµ líp nguyªn sinh chÊt ch×m trong ®ã cã 3 líp c¬: c¬ vßng, c¬ däc, c¬ xiªn. - HÖ thèng tiªu ho¸: Cã miÖng, hÇu, thùc qu¶n, ruét. §¹i bé phËn miÖng ë chÝnh gi÷a gi¸c hót tr−íc. HÇu do tÕ bµo c¬ vµ tuyÕn thÓ cÊu t¹o thµnh. Thùc qu¶n hÑp ng¾n, ruét chia lµm 2 nh¸nh ë 2 bªn c¬ thÓ vµ bÝt kÝn tËn cïng. Mét sè gièng loµi cã hËu m«n. - HÖ thèng sinh dôc: trõ mét sè hä nh− Schistomatidae, Didymozoidae cßn l¹i ®Òu cã hÖ thèng sinh dôc l−ìng tÝnh, ®ùc c¸i trªn cïng mét c¬ thÓ. So víi s¸n l¸ ®¬n chñ, s¸n l¸ song chñ cã hÖ thèng sinh dôc ®a d¹ng h¬n. C¬ quan sing dôc ®ùc th−êng cã tõ 1 -2 tinh hoµn råi ®æ ra èng dÉn tinh nhá h−íng vÒ tr−íc, tËp trung thµnh èng phãng tinh vµ tËn cïng c¬ quan giao phèi ë tr−íc gi¸c hót bông. C¬ quan sinh dôc c¸i cã mét buång trøng, èng dÉn trøng m¹nh ®æ vµo khoang bÐ gäi lµ ootyp, tõ khoang ootyp ®i ra lµ tö cung uèn khóc ch¹y ®Õn lç sinh dôc c¸i c¹nh lç sinh dôc ®ùc trong huyÖt sinh dôc. TuyÕn no·n hoµng ë hai bªn c¬ thÓ ®æ vµo hai nh¸nh nhá sau ®ã hîp thµnh bÇu råi dÉn ®Õn khoang ootyp ®Ó lµm vá. Khoang ootyp cã tói nhËn tinh.

318

Bïi Quang TÒ

Tinh trïng tõ huyÖt sinh dôc theo tö cung ng−îc lªn khoang ootyp gÆp trøng tõ buång trøng ra tiÕn hµnh thô tinh, trøng ®· thô tinh ®−îc tuyÕn no·n hoµng bao quanh t¹o thµnh líp vá trøng cøng sau ®ã trøng theo tö cung lªn lç sinh dôc råi ra ngoµi. - HÖ thèng bµi tiÕt: §· cã sù biÕn ®æi phøc t¹p h¬n s¸n l¸ ®¬n chñ. HÖ bµi tiÕt lµ nguyªn ®¬n thËn gåm 1 -2 ®«i èng bµi tiÕt ch¹y däc hai bªn c¬ thÓ, tõ èng ®ã cã nh¸nh nhá ch¹y to¶ ra kh¾p c¬ thÓ vµ tËn cïng lµ tÕ bµo ngän löa. Hai èng bµi tiÕt ®æ vµo bäng ®¸i råi ®æ ra ngoµi b»ng lç bµi tiÕt. - HÖ thèng thÇn kinh: Gåm ®«i h¹ch n·o n»m trªn hÇu vµ th−êng cã 3 ®«i d©y thÇn kinh: d©y thÇn kinh l−ng, thÇn kinh bông vµ thÇn kinh hÇu.

• Chu kú ph¸t triÓn chung cña s¸n l¸ song chñ:
S¸n l¸ song chñ ®Î trøng, giao phèi trªn cïng mét c¬ thÓ. Trøng nhá nh−ng sè l−îng nhiÒu. S¸n l¸ song chñ tõ trøng ph¸t triÓn thµnh, c¬ thÓ tr−ëng thµnh ph¶i qua mét qu¸ tr×nh ph¸t dôc phøc t¹p qua nhiÒu giai ®o¹n: Giai ®o¹n Êu trïng Miracidium: Trøng sau khi r¬i vµo n−íc në ra Êu trïng Miracidium cã l«ng t¬ vµ ®iÓm m¾t. PhÇn tr−íc c¬ thÓ cã tuyÕn ®Çu, ®o¹n sau c¬ thÓ cã mét ®¸m tÕ bµo mÇm cã èng tiªu ho¸ ®¬n gi¶n. HÖ thÇn kinh vµ bµi tiÕt kh«ng ph¸t triÓn. Miracium kh«ng ¨n, sèng tù do trong n−íc nhê glucogen dù tr÷ nªn chØ b¬i mét thêi gian råi nhê tuyÕn ®Çu tiÕt men ph©n gi¶i líp biÓu m« chui vµo tæ chøc gan cña c¬ thÓ èc. ë trong c¬ thÓ ký chñ trung gian, Êu trïng Miracidium mÊt l«ng t¬ , mÊt ®iÓm m¾t vµ ruét biÕn thµnh bµo nang Sporocyste. Giai ®o¹n Êu trïng bµo nang Sporocyste: Bµo nang h×nh trßn hay h×nh tói, bÒ mÆt cã kh¶ n¨ng thÈm thÊu dinh d−ìng. Bµo nang Sporocyste cã thÓ xoang lín, nã tiÕn hµnh sinh s¶n ®¬n tÝnh (v« tÝnh) cho nhiÒu Êu trïng Redia.

H×nh 295: Chu kú ph¸t triÓn cña s¸n l¸ song chñ (s¸n l¸ gan Opisthorchis felineus) As¸n tr−ëng thµnh; BMiracidium; C- Sporocyste chøa redia; D- Redia non; E- Cercaria; FmÆt bong cña cercaria; GMetacercaria; H- èc Bithynia - vËt chñ trung gian thø nhÊt

Giai ®o¹n Êu trïng Redia : Redia h×nh tói cã thÓ di ®éng cÊu t¹o c¬ thÓ cã hÇu vµ ruét d¹ng h×nh tói ng¾n. Êu trung Redia lín lªn, ph¸ mµng cña bµo nang ®Ó ra khái tæ chøc gan råi vµo c¬ quan tiªu ho¸ cña èc. C¬ thÓ Êu trïng Redia dµi ra, hÇu vµ ruét ph¸t triÓn, cã hai èng bµi tiÕt. PhÝa sau c¬ thÓ cã mét ®¸m tÕ bµo mÇm tiÕn hµnh sinh s¶n ®¬n tÝnh cho nhiÒu Êu trïng Cercaria. Cã chñng lo¹i s¸n l¸ song chñ kh«ng qua giai ®o¹n Êu trïng Redia mµ ph¸t triÓn trùc tiÕp qua Cercaria Giai ®o¹n Êu trïng Cercaria: C¬ thÓ Cercaria chia lµm 2 phÇn th©n vµ ®u«i, bÒ mÆt c¬ thÓ cã mãc, cã mét hai gi¸c hót. C¬ quan tiªu ho¸ cã miÖng, hÇu, thùc qu¶n, ruét. Cã hÖ thèng

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

319

bµi tiÕt vµ ®èt thÇn kinh. ë phÝa tr−íc c¬ thÓ cã tuyÕn tiÕt ra men ph¸ ho¹i tæ chøc ®Ó x©m nhËp vµo c¬ thÓ ký chñ, ®ång thêi biÓu m« ë d−íi líp nguyªn sinh chÊt cã tuyÕn ph©n tiÕt t¹o ra v¸ch cña bµo nang. Cercaria ra khái c¬ thÓ Redia, sèng t¹m thêi trong c¬ thÓ èc, sau ®ã ra n−íc ho¹t ®éng trong mét thêi gian ng¾n, mÊt ®u«i biÕn thµnh Êu trïng cã vá bäc Metacercaria. Còng cã gièng loµi s¸n l¸ song chñ giai ®o¹n Êu trïng Cercaria trùc tiÕp x©m nhËp vµo da cña ký chñ råi ®Õn m¹ch m¸u sau ®ã qua thêi kú Êu trïng bµo nang Metacercaria ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. Ng−îc l¹i còng cã mét sè gièng loµi khi Cercaria ra m«i tr−êng n−íc mÊt ®u«i råi h×nh thµnh bµo nang (kÐn) b¸m trªn c¸c c©y thùc vËt thñ sinh th−îng ®¼ng hay vá èc, nÕu gÆp ký chñ ¨n vµo sÏ ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. Cßn mét sè gièng loµi Êu trïng Cercaria sau khi t¸ch khái c¬ thÓ Redia h×nh thµnh bµo nang(kÐn) ngay trong c¬ thÓ èc hoÆc chui ra nh−ng l¹i tiÕp tôc x©m nhËp vµo c¬ thÓ èc ®ã. èc cã Êu trïng,ký chñ ¨n vµo ruét sÏ ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. C¸c gièng loµi s¸n l¸ song chñ lÊy c¸ lµ ký chñ trung gian thø 2, ®a sè Êu trïng Cercaria chñ ®éng x©m nhËp vµo c¬ thÓ c¸ vµ h×nh thµnh Metacercaria, mét sè Ýt gièng loµi ngoµi m«i tr−êng, ký chñ cuèi cïng trùc tiÕp nuèt bµo nang Metacercaria (h×nh 295) Giai ®o¹n Êu trïng Metacercaria: do cã vá bao l¹i, c¬ thÓ n»m trong bµo nang nªn kh«ng vËn ®éng. CÊu t¹o c¬ thÓ ph¸t triÓn gÇn víi trïng tr−ëng thµnh. BÒ mÆt c¬ thÓ cã mãc, cã gi¸c miÖng, gi¸c bông, lç miÖng vµ lç bµi tiÕt. - CÊu t¹o trong cã c¬ quan tiªu ho¸, c¬ quan bµi tiÕt, thÇn kinh vµ c¬ quan sinh dôc. HÖ thèng sinh dôc cña mét sè gièng loµi ph¸t triÓn cßn ®¬n gi¶n nh−ng còng cã gièng loµi c¬ quan sinh dôc ®ùc c¸i ®· hoµn chØnh, thËm chÝ ®· cã lóc trong c¬ quan sinh dôc c¸i ®· cã trøng xuÊt hiÖn. Metacercaria cïng víi ký chñ trung gian II hoÆc vËt m«i giíi bÞ ký chñ sau cïng ¨n vµo trong èng tiªu ho¸ do t¸c dông cña dÞch tiªu ho¸, vá bäc vµ vì, Êu trïng tho¸t ra ngoµi di chuyÓn ®Õn c¬ quan thÝch hîp cña ký chñ ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña s¸n l¸ song chñ yªu cÇu ký chñ trung gian nhÊt ®Þnh, ký chñ trung gian thø nhÊt lµ èc, ký chñ trung gian thø II hoÆc ký chñ cuèi cïng th−êng lµ ®éng vËt nhuyÔn thÓ, ®éng vËt cã ®èt, gi¸p x¸c, c«n trïng, c¸, l−ìng thª, bß s¸t, chim vµ ®éng vËt cã vó. Cã gièng loµi yªu cÇu ®Õn 3 -4 ký chñ trung gian. Nh×n chung chu kú ph¸t triÓn cña s¸n l¸ song chñ chia lµm 2 lo¹i: ChØ cÇn mét ký chñ trung gian: - Êu trïng Cercacia ®i trùc tiÕp vµo ký chñ cuèi cïng nh− s¸n m¸u c¸. - Êu trïng Cercacia ra ngoµi m«i tr−êng h×nh thµnh bµo nang Êu trïng Metacercaria b¸m trong c¸c c©y thùc vËt thuû sinh th−îng ®¼ng, ký chñ cuèi cïng ¨n vµo ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. - Êu trïng Cercaria kh«ng ra khái ký chñ trung gian thø I mµ ë trong ®ã h×nh thµnh bµo nang Metacercaria. CÇn cã 2 ký chñ trung gian: - C¶ hai ký chñ trung gian lµ nhuyÔn thÓ. - Ký chñ trung gian thø 2 lµ gi¸p x¸c hay c«n trïng l−ìng thª hoÆc c¸.

• T¸c h¹i cña s¸n l¸ song chñ:
S¸n l¸ ký sinh g©y t¸c h¹i ®èi víi ký chñ phô thuéc vµo chñng lo¹i hoÆc vÞ trÝ ký sinh. Th−êng s¸n l¸ ký sinh trong m¾t, trong hÖ thèng tuÇn hoµn vµ mét sè c¬ quan quan träng, t¸c h¹i h¬n ký sinh trong hÖ thèng tiªu ho¸. ë c¸ cã mét sè gièng loµi s¸n l¸ ký sinh lµm cho c¸ chÕt. Ngoµi ra giai ®o¹n Êu trïng cña mét sè Ýt loµi ký sinh trªn c¸ cã khi kh«ng g©y

320

Bïi Quang TÒ

t¸c h¹i lín nh−ng giai ®o¹n tr−ëng thµnh l¹i ký sinh ë ng−êi vµ gia sóc. Do ®ã nÕu cã tËp qu¸n ¨n thÞt c¸ sèng nh− ¨n gái c¸ cã thÓ l©y bÖnh cho ng−êi vµ tiÕp tôc g©y nhiÔm bÖnh trë l¹i cho c¸. V× vËy c«ng t¸c phßng bÖnh vµ trÞ bÖnh s¸n l¸ song chñ ë ®éng vËt thñy s¶n cã ý nghÜa gãp phÇn b¶o vÖ søc khoÎ cho con ng−êi vµ c¶ gia sóc.

• Phßng trÞ bÖnh:
HiÖn nay trªn thÕ giíi ch−a cã biÖn ph¸p phßng trÞ bÖnh tèt nhÊt ®èi víi c¸c bÖnh do s¸n l¸ song chñ g©y ra ë c¸ mµ chñ yÕu tiÕn hµnh mét sè biÖn ph¸p phßng trõ chung nhÊt. Do n¾m ®−îc ®Æc ®iÓm s¸n l¸ ph¸t triÓn qua nhiÒu giai ®o¹n nªn ng−êi ta t¸c ®éng c¾t ®øt mét kh©u nµo ®ã còng ®¹t kÕt qu¶ tiªu diÖt chóng nh− ph©n bãn xuèng ao ph¶i ñ kü víi v«i ®Ó diÖt trøng s¸n trong ph©n. C¶i t¹o ao b»ng v«i, ph¬i ®¸y ®Ó tiªu diÖt èc Limnae. DiÖt c¸c loµi chim ¨n c¸ lµ ký chñ cuèi cïng cña s¸n l¸.

2.1. BÖnh s¸n l¸ song chñ Aspidogastosis.
2.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Aspidogastrata Faust, 1932 Hä Aspidogastridae Poche, 1907 Gièng Aspidogaster Bauer, 1927 (H×nh 296) CÊu t¹o c¬ thÓ cña Aspidogaster kh«ng cã gi¸c bông mµ cã ®Üa b¸m ë mÆt bông, trªn ®Üa b¸m cã 4 hµng gi¸c b¸m nhá nh− loµi A. pinsacoides, hoÆc hai hµng gi¸c b¸m nhá nh− loµi A. amurensis. PhÝa tr−íc c¬ thÓ cã mét gi¸c miÖng, lç miÖng ë gi÷a, sau miÖng lµ hÇu rÊt ph¸t triÓn, ®Õn thùc qu¶n ng¾n, ruét cã mét nh¸nh ®¬n gi¶n ch¹y däc xuèng phÝa sau c¬ thÓ nh−ng kh«ng cã hËu m«n. C¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh, cã bé phËn sinh dôc ®ùc c¸i trªn cïng c¬ thÓ. Sinh dôc ®ùc cã mét tinh hoµn, èng dÉn tinh ®æ ra tói chøa tinh. ë trong r·nh nèi liÒn c¬ thÓ víi phÝa tr−íc gi¸c bông cã lç sinh dôc cïng h−íng víi bé phËn sinh dôc c¸i ®æ ra ngoµi. Bé phËn sinh dôc c¸i cã mét buång trøng ë phÝa tr−íc tuyÕn tinh, èng dÉn trøng ®Õn xoang chøa trøng, tiÕp theo tö cung vµ lç sinh dôc. TuyÕn no·n hoµng ë hai bªn phÇn sau cña c¬ thÓ, èng dÉn no·n hoµng ®æ vµo xoang chøa trøng. §o¹n sau c¬ thÓ tr¬n tru vµ kh«ng cã ®Üa b¸m hay mãc b¸m. (H×nh 296) KÝch th−íc c¬ thÓ vµ kÝch th−íc trøng cã sù sai kh¸c gi÷a c¸c loµi: Loµi Aspidogaster linsacoides cã kÝch th−íc c¬ thÓ 0,5- 4 mm x 0,2-1,5 mm, kÝch th−íc trøng: 0,06-0,1 mm x 0,03-0,04 mm. Loµi Aspidogaster amurensis kÝch th−íc c¬ thÓ 2,31 - 3,07 x 0,9 mm. KÝch th−íc trøng 0,098 - 0,105 x 0,049 mm. Aspidogaster sp Ha Ky,1968 kÝch th−íc c¬ thÓ :0,95 -2,0 x 0,85 mm;kÝch th−íc trøng :0,060-0,075 x 0,025-0,040 mm. 2.1.2. Chu kú ph¸t triÓn. Aspidogaster cã chu kú ph¸t triÓn ®¬n gi¶n kh«ng cÇn cã ký chñ trung gian, ®©y lµ sù kh¸c biÖt chñ yÕu so víi c¸c gièng loµi s¸n l¸ song chñ kh¸c. Trøng ra n−íc në ra Êu trïng kh«ng cã l«ng t¬, h×nh d¹ng Êu trïng gÇn gièng víi trïng tr−ëng thµnh, c¸ ¨n vµo ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. Aspidogaster vÒ cÊu t¹o vµ vÞ trÝ ký sinh nã gÇn víi Trematoda nªn ®· xÕp nã vµo líp s¸n l¸ song chñ Trematoda nh−ng ph©n líp s¸n Aspidogastrea. VÒ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn nã l¹i gièng víi líp Monogenea v× vËy còng cã mét sè nhµ khoa häc cho Aspidogaster lµ b−íc chuyÓn tõ Monogenea ®Õn Trematoda. 2.1.3. T¸c h¹i,ph©n bè vµ chÈn ®o¸n. §Ó x¸c ®Þnh bÖnh nµy cÇn lÊy dÞch nhÇy cña ruét kiÓm tra d−íi kÝnh hiÓn vi. Khi ký sinh trong ruét c¸, triÖu chøng kh«ng râ rµng Aspidogaster th−êng ký sinh trªn c¸ lín, c¶ c¸ n−íc ngät vµ c¸ biÓn. Chóng th−êng cïng c¸c loµi giun s¸n kh¸c ký sinh trong ruét cña mét con c¸.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

321

ë ViÖt Nam, ta gÆp Aspidogaster linsacoides; Aspidogaster sp Ha Ky,1968 ký sinh trªn c¸ chÐp, c¸ diÕc, c¸ m¨ng ... nh−ng tû lÖ c¶m nhiÔm thÊp 0,8 -3%, c−êng ®é c¶m nhiÔm 1 -14 trïng trªn mçi c¬ thÓ c¸. Nh×n chung t¸c h¹i kh«ng lín nªn ch−a cã nghiªn cøu vÒ biÖn ph¸p phßng trõ.

A

B

C

H×nh 296: A- Aspidogaster amurensis; B,C- Aspidogaster sp (Hµ Ký, 1968): B. H×nh d¹ng chung; C. Trøng

2.2. BÖnh s¸n l¸ song chñ trong m¸u c¸ Sanguinicolosis
2.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Sanguinicolata Skrjbin et Sclaulz, 1937 Hä Sanguinicolidae Graff, 1907 Gièng Sanguinicola Plelin, 1905 S¸n l¸ Sanguinicola d¹ng h×nh l¸ máng, nhá, kÝch th−íc c¬ thÓ kh«ng lín l¾m, th−¬ng tõ 1 2 mm tuú theo loµi: Sanguinicola intermedia chiÒu dµi d−íi 1 mm nh−ng Sanguinicola volgensis dµi ®Õn 2mm, chiÒu réng 0,5mm. Xung quanh c¬ thÓ cã mãc nhá. Kh«ng cã gi¸c hót miÖng vµ gi¸c hót bông. PhÝa tr−íc c¬ thÓ kÐo thµnh vßi, trong vßi cã miÖng kh«ng cã hÇu, sau miÖng lµ thùc qu¶n h¬i dµi, ruét ch¹y dµi ®Õn 1/3 chiÒu dµi c¬ thÓ th× ph×nh to ra vµ chia lµm 3-6 nh¸nh d¹ng tói, sè l−îng nh¸nh tuú tõng loµi. Sanguinicola armuta ruét cã 5 nh¸nh cßn Sanguinicola mernus ruét cã 4 nh¸nh, kh«ng cã hËu m«n (H×nh 297-A) C¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh, cã c¶ c¬ quan sinh dôc ®ùc vµ c¸i trªn cïng mét c¬ thÓ. Cã 8 10 ®«i tinh hoµn s¾p xÕp thµnh hai hµng ®èi xøng nhau ë gi÷a c¬ thÓ vÒ phÝa tr−íc buång trøng, c¸c èng dÉn tinh nhá ®æ ra èng dÉn tinh lín h−íng ra phÝa sau ch¹y dµi ®Õn c¬ quan giao cÊu ë phÝa sau cña buång trøng. Bé phËn sinh dôc c¸i cã buång trøng h×nh b−ím hay h×nh ch÷ X ë 1/3 phÝa sau c¬ thÓ, èng dÉn trøng ®æ vÒ c¬ quan giao cÊu, hai bªn c¬ thÓ cã tuyÕn no·n hoµng ph©n bè. C¬ quan bµi tiÕt b¾t ®Çu tõ phÝa tr−íc rÏ ra 2 nh¸nh ch¹y däc hai bªn c¬ thÓ xuèng phÝa sau c¬ thÓ hîp l¹i lµm mét vµ ®æ ra ngoµi b»ng lç bµi tiÕt.

322

Bïi Quang TÒ

A

B

H×nh 297: A. Sanguinicola lungensis (1. MiÖng; 2. Thùc qu¶n; 3. Ruét; 4. TuyÕn no·n hoµng; 5. TuyÕn tinh; 6. TuyÕn trøng); B: Chu kú ph¸t triÓn cña s¸n m¸u Sanguinicola inermis (theo Bauer, 1977) (1- s¸n tr−ëng thµnh; 2- trøng s¸n; 3- miracidium; 4- sporocyste, redia; 5- cercaria; 6- èc Limnea; 7. C¸ chÐp bÞ nhiÔm s¸n Sanguinicola. 2.2.2. Chu kú ph¸t triÓn (H×nh 297- B). S¸n l¸ Sanguinicola giai ®o¹n tr−ëng thµnh ky sinh ë c¸. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn c¬ thÓ cã qua c¸c giai ®o¹n Êu trïng vµ ký chñ trung gian. S¸n Sanguinicola ®Î trøng trong c¸c m¹ch m¸u cña c¸, trøng h×nh tam gi¸c cã mÊu låi. Trøng theo m¸u vµo c¸c ®éng m¹ch cña mang vµ n»m trong c¸c m¹ch m¸u nhá, mét sè theo m¸u vµo thËn, gan. T¹i ®ã, tæ chøc c¬ thÓ tiÕt ra chÊt bao v©y trøng l¹i. ë trong m¹ch m¸u mang trøng në ra Êu trïng l«ng- miracidium, d¹ng bÇu dôc, bªn ngoµi cã tiªm mao, phÝa tr−íc cã tuyÕn ®Çu vµ cÊu t¹o ®Ó khoan thñng tæ chøc ký chñ. Nã cã èng tiªu ho¸ nh−ng rÊt ®¬n gi¶n. Bªn trong c¬ thÓ cã mét ®¸m tÕ bµo mÒm. Nhê tiªm mao vËn ®éng m¹nh vµ cÊu t¹o phÇn ®Çu miracidium ®ôc thñng tæ chøc mang c¸ ®i ra m«i tr−êng n−íc. Miracidium gÆp ký chñ trung gian lµ bän Mollusca nh− Limnea auricularis, Limnea stagnalis, Bithynia leachi... vµo xoang c¬ thÓ sau ®ã ®Õn c− tró ë gan ký chñ. ë trong gan ký chñ trung gian, l«ng t¬ cña Êu trïng miracidium tiªu gi¶m, c¬ thÓ chuyÓn qua d¹ng h×nh tói, bªn ngoµi h×nh thµnh mét mµng máng bao l¹i thµnh Êu trïng bµo nang sporocyste h×nh bÇu dôc n»m ë yªn mét chç. Cã thÓ sporocyste trõ ®¸m tÕ bµo mÇm ra kh«ng cã cÊu t¹o g× kh¸c. ë trong c¬ thÓ Mollusca, Êu trïng bµo nang lín lªn thªm, c¸c tÕ bµo mÇm tiÕn hµnh sinh s¶n ®¬n tÝnh cho nhiÒu Êu trïng redia. Redia cã d¹ng h×nh l¸, c¬ thÓ cã hai phÇn th©n vµ ®u«i. §u«i phÇn cuèi kÐo dµi vµ chÎ ngang tùa nh− h×nh v©y ®u«i c¸. Êu trïng redia cã miÖng, hÇu vµ ruét ®¬n gi¶n. Kh«ng cã gi¸c hót, cã mét ®¸m tÕ bµo mÇm. Redia t¸ch ra khái c¬ thÓ èc (ký chñ trung gian) vµo n−íc gÆp c¸ lµ ký chñ cuèi cïng x©m nhËp qua bÒ mÆt da, mang, sau di chuyÓn ®Õn hÖ thèng tuÇn hoµn ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. 2.2.3. T¸c h¹i , ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

323

KiÓm tra Sanguinicola th−êng khã nhËn biÕt nÕu kh«ng li t©m m¸u vµ c¸c m¹ch m¸u cña hÖ tuÇn hoµn; trøng ®Õn c¸c hÖ m¹ch m¸u nhá g©y t¾c m¹ch lµm rèi lo¹n sù ho¹t ®éng b×nh th−êng cña hÖ tuÇn hoµn, dÉn ®Õn thiÕu m¸u. Trøng cßn n»m trong c¸c tæ chøc gan, thËn vµ bÞ c¬ thÓ tiÕt ra chÊt bao l¹i t¹i chç còng dÉn ®Õn rèi lo¹n chøc n¨ng ho¹t ®éng sinh lý b×nh th−êng cña c¸c c¬ quan träng yÕu cña c¸. S¸n Sanguinicola ký sinh g©y t¸c h¹i lín ®èi víi c¸ h−¬ng, c¸ gièng. NÕu c¸ h−¬ng bÞ c¶m nhiÔm sè l−îng ký sinh trïng Sanguinicola t−¬ng ®èi nhiÒu th× n¾p x−¬ng mang phång lªn, tæ chøc mang s−ng to, h« hÊp khã kh¨n, c¸ b¬i léi hçn lo¹n. BÖnh nµy l−u hµnh ë nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi vµ ®· lµm cho c¸ h−¬ng, c¸ gièng chÕt nghiªm träng. Chóng ký sinh trªn c¸ n−íc ngät vµ c¶ c¸ biÓn. 2.2.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ • Dïng v«i 100 -150 kg/1000 m2 hay Ca(OCl)2 20 kg/1000m2 tÈy ao vµ ph¬i ®¸y. • Dïng CuSO4 0,7 ppm bãn xuèng ao, sau vµi ba ngµy l¹i bãn thªm 1 lÇn n÷a còng cã thÓ diÖt èc, Êu trïng s¸n Sanguinicola. • Cho cá r¸c xuèng ao ®Ó cho èc b¸m vµo, sau vít lªn bá xuèng hè ñ kü, nÕu lÆp l¹i mét sè lÇn còng ®¹t kÕt qu¶.

2.3. BÖnh s¸n l¸ song chñ ký sinh bãng h¬i c¸ -Isoparorchosis.
2.3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Heminurata Skrjabin et Guschanskaja Hä Isoparorchidae Poche, 1925 Gièng Isoparorchis Soutrwel, 1913 (H×nh 298) C¬ thÓ cña gièng s¸n l¸ Isoparorchis tr−ëng thµnh h×nh l¸ dÑp, lóc sèng cã mµu ®á nh− m¸u, rÊt ngé nhËn lµ mét tæ chøc cña ký chñ. KÝch th−íc c¬ thÓ so víi c¸c gièng loµi s¸n l¸ kh¸c th× Isoparorchis lµ mét gièng s¸n l¸ cì lín, cã thÓ ®¹t tíi 30mm chiÒu dµi vµ chiÒu rénglµ 12mm. KÝch th−íc lín nhá phô thuéc loµi, nh×n chung kho¶ng 2,4 -3,4 x 0,7 - 1,4 mm (h×nh 208). BÒ mÆt c¬ thÓ tr¬n nh½n, cã hai gi¸c hót lín: gi¸c hót bông lín h¬n gi¸c hót miÖng vµ c¶ hai gi¸c hót ®Òu ë nöa tr−íc cña c¬ thÓ. C¬ quan tiªu ho¸ cã miÖng, hÇu, thùc qu¶n ng¾n, ruét ph©n ra lµm hai nh¸nh uèn khóc ch¹y dµi däc c¬ thÓ ®Õn phÇn sau nh−ng kh«ng nèi liÒn, kh«ng cã hËu m«n. C¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh. Bé phËn sinh dôc ®ùc cã hai tinh hoµn ë hai bªn hoÆc phÝa sau gi¸c hót bông. Sinh dôc c¸i cã buång trøng h×nh d¹ng dµi ¬ phÝa sau c¬ thÓ. èng dÉn trøng dµi ®æ ra xoang sinh dôc. TuyÕn no·n hoµng d¹ng cµnh c©y ph©n bè ë phÇn sau c¬ thÓ. C¬ quan bµi tiÕt lµ hai èng dµi ch¹y tõ tr−íc ra sau c¬ thÓ, cuèi cïng hîp l¹i thµnh mét vµ th«ng ra ngoµi b»ng lç bµi tiÕt.

324

Bïi Quang TÒ

A

B

C

H×nh 298: A- Isoparorchis hypselobagri (Billet, 1898) tr−ëng thµnh; B- Êu trïng cña Isoparorchis (theo Hµ Ký, 1968); C- Êu trïng cña Isoparorchis (theo Moravec et Sey, 1989) 2.3.2. Chu kú ph¸t triÓn. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña Isoparorchis cã qua biÕn th¸i phøc t¹p vµ qua nhiÒu ký chñ. Trïng tr−ëng thµnh ký sinh trong bãng h¬i cña c¸ vµ ®Î trøng lu«n trong bãng h¬i, trøng theo èng mËt vµo ruét, theo ph©n ra ngoµi m«i tr−êng n−íc në ra Êu trïng Miracidium. Êu trïng Miracidium gÆp ký chñ trung gian I lµ nhuyÔn thÓ thuéc hä Limnaeidae, nã vµo èng tiªu ho¸ råi tõ ®ã di chuyÓn ®Õn v¸ch xoang tiªu ho¸, khe l©m ba ph¸t dôc qua giai ®o¹n Êu trïng Sporocyste, Redia vµ Cercaria. C¬ thÓ Êu trïng Cercaria th©n cã d¹ng h×nh bÇu dôc bÒ mÆt c¬ thÓ kh«ng cã mãc, cã gi¸c hót miÖng vµ gi¸c hót bông. Ruét chia lµm 2 nh¸nh nh−ng kh«ng gÆp nhau ë phÝa sau. §u«i Cercaria cña s¸n l¸ Isoparorchis dµi kh«ng chÎ nh¸nh. Êu trïng Cercaria x©m nhËp vµo c¸c loµi ký chñ trung gian thø 2 th−êng lµ c¸c loµi hä c¸ chÐp b»ng 2 c¸ch: C¸ ¨n Mollusca cã c¶m nhiÔm Êu trïng Cercaria vµo ruét, Cercaria ®i vµo xoang c¬ thÓ cña c¸ ph¸t triÓn thµnh Êu trïng Metacercaria h×nh d¹ng gÇn gièng trïng tr−ëng thµnh nh−ng cÊu t¹o c¬ quan sinh dôc ch−a hoµn chØnh, ruét uèn khóc Ýt. C¸ ¨n c¸ cã nhiÔm Êu trïng Metacercaria cña s¸n l¸ Isoparorchis vµo ruét do t¸c dông cña dÞch tiªu ho¸ lµm vì mµng bao ngoµi, Êu trïng Metacercaria di chuyÓn ®Õn tói mËt vµo bãng h¬i ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. 2.3.3. T¸c h¹i , ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh. Th−êng muèn x¸c ®Þnh Isoparorchis ký sinh cÇn kiÓm tra xoang c¬ thÓ, hÖ thèng tiªu ho¸ tæ chøc c¬ ®Ó t×m Êu trïng giai ®o¹n Cercaria vµ Metacercaria, kiÓm tra bãng h¬i ®Ó ph¸t hiÖn trïng tr−ëng thµnh. Khi c¸ bÞ c¶m nhiÔm s¸n l¸ Isoparorchis kh«ng cã biÓu hiÖn vÒ bÖnh lý râ rµng, Giai ®o¹n Êu trïng cña Isoparorchis ký sinh trong ruét, d¹ dµy, c¬ cña c¸ thuéc hä c¸ chÐp. Giai ®o¹n tr−ëng thµnh ký sinh trong bãng h¬i c¸c loµi c¸ d÷ nh− c¸ qu¶ (Ophiocephalus), c¸ nheo (Parasilurus asotus), c¸ thiÓu (Erythrocultes pseudobreviauda) chóng ph©n bè réng ë c¸c

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

325

thuû vùc c¸ n−íc ngät còng nh− c¸ biÓn trong c¶ n−íc. Tû lÖ c¶m nhiÔm rÊt cao, cã nh÷ng ®ît thu mÉu c¸ nheo, c¸ thiÒu tû lÖ c¶m nhiÔm ®Õn 100%. 2.3.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ ¸p dông biÖn ph¸p diÖt ký chñ trung gian thø nhÊt lµ bän Mollusca.

2.4. BÖnh Êu trïng s¸n l¸ song chñ ký sinh m¾t c¸ Diplostomulosis
2.4.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Strigeidida Larue, 1926 Hä Diplostomatidae Poirier, 1886. Gièng Diplostomulum (Rud, 1819); Brawm G©y bÖnh ë c¸ lµ giai ®o¹n Êu trïng cña s¸n l¸ song chñ Diplostomulum. Êu trïng Metacercaria cña gièng s¸n l¸ Diplostomulum cã c¬ thÓ trong suèt, h×nh l¸ dÑp. Chia ra lµm 2 phÇn: tr−íc vµ sau. KÝch th−íc c¬ thÓ nhá kho¶ng 0,4-0,5 mm. PhÇn tr−íc cã gi¸c hót miÖng vµ c¬ quan 2 bªn ®Çu. D−íi gi¸c hót miÖng lµ hÇu ®Õn thùc qu¶n, tiÕp theo lµ èng ruét 2 nh¸nh ch¹y ra phÇn sau cña c¬ thÓ. Gi¸c hót bông cã kÝch th−íc b»ng gi¸c hót miÖng nh−ng h¬i lÖch vÞ trÝ ra phÝa sau c¬ thÓ, ë sau gi¸c bông cã c¬ quan tuyÕn thÓ h×nh bÇu dôc. C¬ thÓ sèng dÔ dµng quan s¸t thÊy tói bµi tiÕt vµ 2 èng bµi tiÕt ch¹y vÒ tr−íc t−¬ng ®èi lín trªn c¬ thÓ cßn nh×n thÊy c¸c h¹t s¹n b»ng chÊt v«i (h×nh 299A). 1.2.4.2. Chu kú ph¸t triÓn (H×nh 299B) Trïng tr−ëng thµnh ký sinh trong ruét c¸c loµi chim ¨n c¸, trøng s¸n theo ph©n chim ra m«i tr−êng n−íc. ë trong n−íc kho¶ng 3 tuÇn, trøng në ra Êu trïng Miracidium, Êu trïng cã l«ng t¬ vËn ®éng tù do trong n−íc vµi giê gÆp ký chñ trung gian I lµ Mollusca nh− èc Limnae stagnalis. Miracidium dïng c¬ quan khoan tæ chøc ë phÇn ®Çu vµo xoang ®Õn gan vµ v¸ch ngoµi thµnh ruét cña èc ph¸t triÓn qua c¸c giai ®o¹n Êu trïng Sporocyste, Redia vµ Cercaria.
1 2 3 4

5

6

7 8 9 10

H×nh 299: A- Diplostomulum hupehensis: (1. gi¸c miÖng, 2. c¬ quan bªn, 3. hÇu, 4. ruét, 5. chÊt v«i, 6. tÕ bµo ngän löa, 7. gi¸c bông, 8. èng bªn, 9. tuyÕn phô, 10. tói bµi tiÕt); B- Chu kú ph¸t triÓn cña s¸n Diplostomulum hupehensis (1- trøng, 2- miracidium, 3- èc- VCTG I vµ cercaria, 4- cercaria, 5- c¸- VCTGII vµ metacercaria, 6- chim ¨n c¸- VCCC vµ s¸n tr−ëng thµnh) C¬ thÓ Cercaria chia lµm 2 phÇn: Th©n vµ ®u«i. PhÇn th©n cã mãc dµy, nhá, cã c¬ quan ®Çu, cã miÖng, hÇu vµ ruét chia lµm 2 nh¸nh. ë gi÷a c¬ thÓ cã gi¸c hót bông. PhÝa sau gi¸c bông cã 2 ®«i tÕ bµo tuyÕn cã èng th«ng víi c¬ quan ®Çu, cuèi phÇn th©n còng cã tói bµi tiÕt. §u«i

326

Bïi Quang TÒ

gåm 2 phÇn: Th©n ®u«i vµ nang ®u«i. Th©n ®u«i cã l«ng t¬ vµ th©n ®u«i ë trong n−íc cã thÓ vËn ®éng uèn cong ®−îc. Êu trïng Cercaria cã thÓ b¬i léi lªn xuèng c¸c tÇng n−íc. Cercaria lóc nµy cßn ë trong c¬ thÓ èc råi sau ®ã chuyÓn dÞch ®Õn xoang ngoµi cña ký chñ råi nhanh chãng chui ra m«i tr−êng n−íc vµ vËn ®éng lo¹n x¹ lóc næi lóc ch×m nh−ng sau cïng tËp trung lªn tÇng mÆt, c¸ b¬i léi gÆp Êu trïng Cercaria lËp tøc b¸m lªn da vµ mang c¸, mÊt ®u«i, x©m nhËp vµo c¬ thÓ c¸ b»ng 2 c¸ch: - Tõ c¬ ®i vµo c¸c m¹ch m¸u c¹nh ®ã ®Õn tim lªn ®Çu råi tõ m¹ch m¸u cña c¬ quan thÞ gi¸c ®Õn m¾t. - Cã loµi ®i tõ c¬ vµo tuû sèng, di chuyÓn lªn n·o råi theo thÇn kinh thÞ gi¸c vµo m¾t. ë trong thuû tinh thÓ cña m¾t c¸ kho¶ng 1 th¸ng, ph¸t triÓn thµnh Metacercaria. Theo A.A Sigin, 1964, Êu trïng Metacercaria cã thÓ tån t¹i trong c¸ ®−îc 8 th¸ng thËm chÝ ®Õn 4 n¨m. Chim ¨n c¸ cã Êu trïng Metacercaria cña s¸n Diplostomulum vµo ruét ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. 2.4.3. T¸c h¹i , ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh §Ó x¸c ®Þnh Metacercaria cña s¸n l¸ Diplostomulum cÇn tiÕn hµnh gi¶i phÉu m¾t c¸ råi ®em soi d−íi kÝnh hiÓn vi. Êu trïng Metacercaria g©y t¸c h¹i chñ yÕu giai ®o¹n c¸ gièng. Khi c¸ bÞ c¶m nhiÔm b¬i léi hçn lo¹n, b¾n c¶ lªn trªn mÆt n−íc sau ®ã ho¹t ®éng chËm l¹i thËm chÝ mÊt th¨ng b»ng ®Çu chóc ng−îc xuèng d−íi hoÆc nhµo lªn nhµo xuèng hay cã hiÖn t−îng vÆn m×nh, lËt qua, lËt l¹i. Êu trïng Metacercaria ký sinh trong m¾t c¸ lµm cho thuû tinh thÓ ®ôc vµ tr¾ng dÇn dÇn dÉn ®Õn thuû tinh thÓ bÞ ph¸ huû, g©y viªm buång tr−íc cña m¾t lµm cho m¾t tiÕt ra nhiÒu niªm dÞch, c¬ chÕ ®iÒu tiÕt cña m¾t bÞ ph¸ huû, c¸ kh«ng b¾t ®−îc måi, gÇy yÕu råi chÕt. Khi c¸ bÞ c¶m nhiÔm nghiªm träng Êu trïng s¸n kh«ng nh÷ng ký sinh ë m¾t mµ cßn ký sinh trong trung −¬ng thÇn kinh dÉn ®Õn rèi lo¹n chøc n¨ng ho¹t ®éng cña hÖ thèng thÇn kinh. Vi khuÈn vµ nÊm theo c¸c tæ chøc ®· bÞ viªm nhiÔm x©m nhËp vµo m¾t lµm cho c¸ chÕt cµng nhanh. Ngoµi ra, Êu trïng Cercaria trong qu¸ tr×nh di chuyÓn ®Õn m¾t qua hÖ thèng tuÇn hoµn còng g©y ra chøng t¾c m¹ch m¸u, ch¶y m¸u vµ tô m¸u g©y rèi lo¹n ho¹t ®éng sinh lý b×nh th−êng cña hÖ thèng tuÇn hoµn. C¸ bÞ bÖnh trªn ®Çu còng cã nhiÒu ®¸m tô m¸u. Êu trïng Cercaria cña s¸n l¸ Diplostomulum cã tÝnh h−íng quang, th−êng tËp trung ë tÇng n−íc trªn mÆt nªn c¸c loµi c¸ ¨n næi nh− mÌ, tr¾m, vÒn...hay bÞ c¶m nhiÔm nghiªm träng. Theo E.M.Laiman, 1966; O.N.Bauer, 1969, 1977 th× hÇu hÕt c¸c loµi c¸ n−íc ngät nh− c¸ mÌ tr¾ng, c¸ mÌ hoa, c¸ tr¾m cá, c¸ chÐp...®Òu gÆp Êu trïng Metacercaria cña s¸n l¸ song chñ ký sinh Diplostomulum ký sinh . V.A.Musselius ®· gÆp c¸ tr¾m cá gièng bÞ c¶m nhiÔm Metacercaria s¸n l¸ Diplostomulum tû lÖ 80-100%, c−êng ®é c¶m nhiÔm 3-8 trïng/c¬ thÓ c¸. O.N.Bauer, 1977 ph¸t hiÖn c¸ chÐp bÞ c¶m nhiÔm Êu trïng s¸n l¸ Diplostomulum 100%, c−êng ®é c¶m nhiÔm cao ®¹t 120 trïng/c¬ thÓ c¸. Metacercaria cña Diplostomulum ký sinh chñ yÕu ë c¸ n−íc ngät song nã còng cã ký sinh ë c¸ biÓn, c¸ n−íc lî. Theo E.M.Laiman c¸ v−îc hoa mai däc bê biÓn cña n−íc §øc bÞ chÕt, kiÓm tra thÊy cã Êu trïng Metacercaria cña s¸n Diplostomulum ký sinh trong m¾t vµ c¶ trong thÇn kinh trung −¬ng. 2.4.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ: Gièng ph−¬ng ph¸p phßng trÞ cña s¸n l¸ m¸u.

2.5. BÖnh Êu trïng s¸n l¸ song chñ ë xoang c¬ thÓ c¸
2.5.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Clinostomida Odening, 1963 Hä Clinostomidae Luhe, 1901emend. Dollfus, 1932 Gièng Clinostomum Leidy, 1856 Clinostomum piscidium Southwell et Prashad, 1918

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

327

C¬ thÓ h×nh bÇu dôc kÐo dµi, hai ®Çu trßn kÝch th−íc 4-6 x 0,8-1,2 mm. KÝch th−íc gi¸c miÖng 0,14-0,20 x 0,19-0.25 mm. Gi¸c bông 0,31-0,38 x 0,59-0,71 mm. S¸n cã hÇu, ruét ph©n nh¸nh, ph¸t triÓn ®Õn cuèi phÇn sau c¬ thÓ, hai bªn ruét cã nhiÒu nh¸nh nhá (tói thõa) (h×nh 300). Loµi nµy ®· ®−îc ph¸t hiÖn thÊy ë gan c¸ Trichogaster pectoralis, T. trichopterus ë Th¸i Lan (Kataba, 1985). 1.2.5.2. Chu kú ph¸t triÓn

5

H×nh 300: Êu trïng cña Clinostomum H×nh 301: chu kú ph¸t triÓn cña Clinostomum piscidium: 1piscidium trong xoang miracidium; 2- sporocyste; 3- èc vµ redia; 4- cercaria; 5- c¸ sÆc r»n vµ metacercaria; 6- chim ¨n c¸. c¬ thÓ c¸ sÆc r»n Trïng tr−ëng thµnh cña Clinostomum piscidium ký sinh ruét d¹ dµy chim n−íc. Trøng theo ph©n cña ký chñ ra n−íc në ra Êu trïng Miracidium. VËt chñ trung gian cña Clinostomum piscidium lµ c¸c loµi èc Lymnaea luteola. ë trong vËt chñ trung gian I s¸n ph¸t triÓn qua c¸c giai ®o¹n Sporocyste, Redia, vµ Cercaria. C¸ ¨n ph¶i èc cã nhiÔm Cercaria cña Clinostomum piscidium vµo ruét, d¹ dµy hoÆc cercaria trùc tiÕp x©m nhËp qua mang vµo m¸u vµ sÏ ph¸t triÓn thµnh Êu trïng metacercaria ë trong xoang c¬ thÓ c¸ hoÆc trong ruét c¸. Chim ¨n c¸ nhiÔm metacercaria vµo ruét Êu trïng ph¸t triÓn thµnh s¸n tr−ëng thµnh. 2.5.3. T¸c h¹i , ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh §Ó x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh cÇn tiÕn hµnh gi¶i phÉu c¸, kiÓm tra b»ng m¾t th−êng hoÆc kÝnh lóp cã thÓ thÊy Êu trïng s¸n ký sinh trong xoang c¬ thÓ, ruét vµ d¹ dµy cña c¸ n−íc ngät: c¸ sÆc r»n víi c−êng ®é c¶m nhiÔm kh¸ cao 2-81 Êu trïng/c¸ thÓ, tû lÖ nhiÔm 52,17%. Tuy dÊu hiÖu bÖnh kh«ng râ, nh−ng t¸c h¹i chñ yÕu ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng cña c¸. 2.5.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ: gièng nh− ph−¬ng ph¸p phßng trÞ s¸n nãi chung.

2.6. BÖnh s¸n l¸ song chñ trong ruét c¸ Carassotremosis
2.6.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Fasciolata Skrjiabin et Schulz, 1937 Hä Warretrematidae Srivastava, 1937 emend. Yamaguti, 1953 Gièng Carassotrema Park, 1938 Loµi Carassotrema koreanum Park, 1938, chiÒu dµi th©n 0,75-1,08 mm.

328

Bïi Quang TÒ

Loµi Carassotrema ginezinskajae Kulakova et Ha Ky, 1976: th©n réng ë gi÷a, h¬i hÑp vÒ phÝa cuèi. KÝch th−íc 1,0-1,5 x 0,50-0,70 mm. PhÇn tr−íc th©n bao phñ c¸c gai bÐ, ph©n bè ®Õn ngang r×a tr−íc cña buång trøng. C¸c gai nµy thÊy rÊt râ c¶ khi trïng sèng còng nh− trªn tiªu b¶n. Gi¸c miÖng cã kÝch th−íc 0,18-0,24 x 0,17-0,20 mm. Cã phÇn tr−íc hÇu, hÇu khoÎ cã c¬, chiÒu dµi hÇu tõ 0,15-0,20 mm; chiÒu réng 0,14-0,20 mm. Thùc qu¶n kh¸ ng¾n, th¼ng. Gi¸c bông n»m gÇn giíi h¹n gi÷a 1/3 th©n tr−íc, lín h¬n gi¸c miÖng mét Ýt, kÝch th−íc 0,180,27 x 0,18-0,24 mm. Ruét rÊt m¶nh khã thÊy chØ cã mét tinh hoµn to h×nh tam gi¸c n»m ë phÝa tr−íc nöa sau th©n, dµi 0,31 vµ réng 0,25 mm. Cã mét chç lâm s©u ë phÝa tr−íc cña tinh hoµn, «m lÊy buång trøng. Tói gai giao cÊu n»m phÝa bªn tr¸i th©n, s¸t víi gi¸c bông, kÝch A B th−íc tói gai giao cÊu 0,27-0,33 x 0,040,05 mm. No·n sµo trßn hoÆc ovan kÝch th−íc 0,10-0,12 x 0,08 mm. No·n hoµng H×nh 302: A- Carassotrema koreanum Park, gåm mét sè mang víi thuú dµi vµ to, 1938; B- Carassotrema ginezinskajae ph©n bè tõ sau gi¸c bông ®Õn cuèi th©n, Kulakova et Ha Ky, 1976 kÝch th−íc trøng 0,058-0,072 x 0,031 mm. (H×nh 302). 2.6.2. Chu kú ph¸t triÓn Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña cã qua mét ký chñ trung gian. Trïng tr−ëng thµnh Carassotrema ký sinh ë trong ruét, trong d¹ dµy cña c¸. KÝch th−íc cña trøng kho¶ng 0,052 -0,059 mm x 0,018 - 0,031 mm. Trøng theo ph©n cña ký chñ ra n−íc në ra Êu trïng Miracidium. Ký chñ trung gian cña Carassotrema lµ c¸c loµi èc Bithynia tentaculata, Radiauricularia... ë trong ký chñ trung gian s¸n ph¸t triÓn qua c¸c giai ®o¹n Sporocyste, Redia, vµ Cercaria. C¸ ¨n ph¶i èc cã nhiÔm Cercaria cña Carassotrema vµo ruét, d¹ dµy sÏ ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. Carassotrema sp Tr−ëng thµnh C¸ VCCC

Cercaria èc VCTG

redia

Trøng

miracidium

sporocyste

Ngoµi ra còng cßn cã quan ®iÓm cho Cercaria ra m«i tr−êng n−íc míi x©m nhËp vµo c¬ thÓ c¸ vµ ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh bëi v× mét sè loµi c¸ ¨n sinh vËt phï du nh− c¸ mÌ còng bÞ c¶m nhiÔm. Theo mét sè tµi liÖu Trung quèc, s¸n nµy g©y bÖnh chñ yÕu cho c¸ bét, c¸ h−¬ng lµm chÕt nghiªm träng.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

329

2.6.3. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh. §Ó chÈn ®o¸n vµ x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh cÇn kiÓm tra ruét, d¹ dµy d−íi kÝnh hiÓn vi. ë ViÖt nam ph¸t hiÖn Carassotrema ký sinh ë c¸c loµi c¸ n−íc ngät nh− c¸ bçng, c¸ chµy, c¸ tr«i vµ c¸ m−¬ng nh−ng ch−a ph¸t hiÖn s¸n l¸ ký sinh lµm cho c¸ chÕt.

2.7. BÖnh s¸n l¸ song chñ trong ruét c¸ Azygirosis
2.7.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Fasciolata Skjabin et Schulz, 1937 Hä Azygiidae Odliuer,1911 Gièng Azygia Loss, 1899 C¬ thÓ cña s¸n Azygia nhá, dµi, chiÒu dµi gÊp nhiÒu lÇn chiÒu réng, chiÒu réng c¬ thÓ tõ tr−íc ra sau gÇn b»ng nhau. Cã thÓ cã hai gi¸c, gi¸c hót miÖng vµ gi¸c hót bông cã kÝch th−íc gÇn b»ng nhau, c¸ch nhau kho¶ng 0,15 chiÒu dµi c¬ thÓ vµ ®Òu n»m ë phÝa tr−íc c¬ thÓ. C¬ quan tiªu ho¸ cã miÖng n»m trong gi¸c hót miÖng tiÕp theo lµ hÇu, thùc qu¶n vµ ruét ph©n lµm hai nh¸nh. Ruét th¼ng ch¹y dµi phÝa sau c¬ thÓ, ruét hë vµ kh«ng cã hËu m«n (H×nh 303). C¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh, bé phËn sinh dôc ®ùc c¸i trªn cïng c¬ thÓ.Bé phËn sinh dôc ®ùc cã hai tinh hoµn n»m phÝa sau buång trøng, tinh hoµn h×nh trßn, cã èng dÉn tinh ®æ ra xoang sinh dôc ë phÝa tr−íc gi¸c bông cña c¬ thÓ. C¬ quan sinh dôc c¸i cã mét buång trøng h×nh bÇu dôc ë phÝa tr−íc tinh hoµn, tö cung rÊt dµi, uèn khóc n»m gi÷a kho¶ng c¸ch gi¸c bông vµ buång trøng. TuyÕn no·n hoµng ë hai bªn c¬ thÓ, c¬ quan bµi tiÕt cã hai èng tõ phÝa tr−íc ch¹y däc 2 bªn c¬ thÓ ®Õn phÝa sau häp l¹i thµnh h×nh ch÷ Y. Lç bµi tiÕt th«ng ra ngoµi ë cuèi c¬ thÓ. KÝch th−íc c¬ thÓ kh¸c nhau theo loµi: • A. hwangtsiyni 4,83 x 0,76 -2,18 mm

H×nh 303: Azygia hwangtsiyni 2.7.2. Chu kú ph¸t triÓn Azygia ph¸t triÓn chØ cÇn 1 ký chñ trung gian. Trïng tr−ëng thµnh ký sinh trong ruét c¸. Trøng h×nh d¹ng bÇu dôc, kÝch th−íc trøng cña loµi A. hwangtsiyni 0,055 -0,07 x 0,03 0,035mm. Th−êng theo ph©n ký chñ ra n−íc në thµnh Êu trïng Miracidium. GÆp ký chñ trung gian lµ èc Limnasidae ë trong xoang cña èc, Miracidium ph¸t triÓn qua 3 giai ®o¹n Sporocyste, Redia, vµ Cercaria. C¸ ¨n ph¶i èc sÏ nhiÔm Êu trïng Cercaria vµo ruét ph¸t triÓn thµnh Azygia tr−ëng thµnh. 2.7.3. T¸c h¹i , ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh. §Ó x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh cÇn tiÕn hµnh gi¶i phÉu, ruét, d¹ dµy c¸ , kiÓm tra b»ng m¾t th−êng sau b»ng kÝnh hiÓn vi. Azygia ký sinh trong ruét d¹ dµy c¸ n−íc ngät: c¸ qu¶, c¸ chÐp, l−¬n... vµ ký sinh ë c¸ biÓn. Nh×n chung c−êng ®é c¶m nhiÔm thÊp nªn dÊu hiÖu triÖu chøng kh«ng râ, t¸c h¹i chñ yÕu ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng cña c¸. 2.7.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ: gièng nh− ph−¬ng ph¸p phßng trÞ s¸n nãi chung.

2.8. BÖnh Êu trïng s¸n l¸ gan trong thÞt c¸ Clonorchosis.
2.8.1 T¸c nh©n g©y bÖnh:

330

Bïi Quang TÒ

Bé Fasiolata Shjabin et Schulz, 1937 Hä Opisthorchodae Liihe, 1911 Gièng Clonorchis Looss, 1907 Loµi Clonorchis sinensis Cobbold, 1875

B

C

D

G

A

E

F

H×nh 304: C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña s¸n l¸ gan Clonorchis sinensis: A- c¸ thÓ tr−ëng thµnh; B- trøng; C- cercaria; D,E- metacercaria; F- c¸ mÌ- vËt chñ trung gian thø hai; G- èc (Parafossarus striatus) - vËt chñ trung gian thø nhÊt. G©y bÖnh Clonorchosis ë c¸ lµ giai ®o¹n Êu trïng Metacercaria cña s¸n l¸ gan Clonorchis (H×nh 304). Giai ®o¹n tr−ëng thµnh ký sinh trong gan, mËt cña ng−êi vµ ®éng vËt cã vó lµm to gan hoÆc x¬ gan. Giai ®o¹n Êu trïng Metacercaria ký sinh ë trong c¬ hay m« liªn kÕt cña tæ chøc c¬ cña c¸ d−íi d¹ng bµo nang. C¬ thÓ Metacercaria h×nh bÇu dôc, vá bäc ë bªn ngoµi dµy do hai líp g¾n chÆt hîp thµnh. C¬ thÓ tr−ëng thµnh, ®o¹n tr−íc c¬ thÓ bÒ mÆt cã mãc nhá ph©n bè, gi¸c miÖng nhá, gi¸c bông t−¬ng ®èi lín. HÖ thèng tiªu ho¸ cã ®o¹n tr−íc hÇu, ®Õn hÇu, thùc qu¶n, ruét ph©n nh¸nh kÐo dµi ®Õn phÝa sau c¬ thÓ. C¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh, bé phËn sinh dôc ®ùc cã hai tinh hoµn ph©n nh¸nh d¹ng cµnh c©y ë phÝa sau c¬ thÓ. C¬ quan sinh dôc c¸i cã 1 buång trøng h×nh bÇu dôc , xoang sinh dôc ë phÝa tr−íc gi¸c hót bông. HÖ thèng bµi tiÕt gåm tói bµi tiÕt vµ 2 èng bµi tiÕt, tõ ®ã cã c¸c nh¸nh nhá vµ 15 ®«i tÕ bµo ngän löa. Lç bµi tiÕt ë phÝa sau c¬ thÓ. Giai ®o¹n Êu trïng Metacercaria cña Clonorchis h×nh d¹ng cÊu t¹o gÇn gièng giai ®o¹n Êu trïng Metacercaria cña Opisthorchis. Vá bµo nang cña Êu trïng Metacercaria ë trong c¬ c¸ rÊt dµy, cÊu t¹o ch¾c ch¾n, nh×n qua kÝnh hiÓn vi cã ®é chiÕt quang s¸ng h¬n c¬ thÓ Êu trïng (h×nh 304). 2.8.2. Chu kú ph¸t triÓn Ng−êi ¨n c¸ sèng hay t«m sèng cã nhiÔm Metacercaria cña s¸n Clonorchis vµo, Êu trïng theo èng mËt di chuyÓn ®Õn gan, c¬ thÓ ph¸t triÓn kÐo dµi ra, sau mét th¸ng th× ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh vµ b¾t ®Çu ®Î trøng. Trøng s¸n Clonorchis ®i vµo ruét theo ph©n ra ngoµi m«i tr−êng n−íc. c¸c loµi èc Melanoides tuberculatus vµ Parafossarus striatus ¨n vµo ë trong ruét në ra Êu trïng Miracidium, sau ®ã ®ôc thñng thµnh ruét vµo xoang ph¸t triÓn thµnh Sporocyste, ph¸t triÓn qua c¸c giai ®o¹n ®Õn Cercaria t¸ch khái c¬ thÓ èc vµo n−íc sèng tù do kho¶ng 2 ngµy, gÆp ký chñ trung gian thø 2 chñ yÕu lµ c¸ trong hä c¸ chÐp chui vµo d−íi da, d−íi vÈy ®Õn tæ chøc c¬ ph¸t triÓn thµnh Metacercaria. Ký chñ cuèi cïng ¨n

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

331

ph¶i c¸ cã nhiÒu Êu trïng Metacercaria cña s¸n l¸ Clonorchis vµ ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh g©y bÖnh cho ng−êi. 2.8.3. T¸c h¹i ,ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh Êu trïng Metacercaria ký sinh trªn c¬ thÓ c¸ lµm cho c¸ cã c¸c nèt nhá, c¸ gÇy, ký sinh sinh sè l−îng Ýt th× ¶nh h−ëng kh«ng râ rµng. Theo tµi liÖu Trung quèc kho¶ng 10 loµi c¸ n−íc ngät bÞ nhiÔm Êu trïng s¸n l¸ Clonorchis, riªng hä c¸ chÐp cã trªn 10 lo¹i. ë ViÖt Nam ®· ph¸t hiÖn ë vïng Kim S¬n Ninh B×nh, NghÜa H−ng Nam §Þnh c¸ mÌ tr¾ng ®· bÞ nhiÔm Metacercaria, tõ 40-60%. Ng−êi bÞ c¶m nhiÔm s¸n l¸ Clonorchis th−êng cã triÖu chøng suy gan, vµng da, ch¶y m¸u cam, ®au vïng gan vµ tói mËt. KiÓm tra Êu trïng Metacercaria trong c¬ c¸ b»ng c¸ch nghiÒn thÞt c¸ vµ cho vµo dung dÞch tiªu c¬ Pepsin-HCl trong tñ Êm 37oC sau 2-4 giê läc bá phÇn trªn, c¸c bµo nang Metacercaria nÆng ch×m ë phÇn ®¸y. Quan s¸t Êu trïng Metacercaria d−íi kÝnh hiÓn vi hoÆc kÝnh gi¶i phÉu. 2.8.3. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ Ng−êi bÞ bÖnh s¸n l¸ gan do ¨n c¸ sèng, ngoµi ra trong ao nu«i c¸ th−êng dïng ph©n b¾c ch−a ñ vµ lµm nhµ vÖ sinh trùc tiÕp trªn ao nªn ®· t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho ph©n cña bÖnh nh©n cã s¸n l¸ gan l©y lan bÖnh nªn biÖn ph¸p phßng bÖnh tèt nhÊt lµ kh«ng ¨n c¸ sèng, t¨ng c−êng qu¶n lý sö dông ph©n, ph©n tr−íc khi dïng ®Ó cho c¸ ph¶i ñ kü. C¶i t¹o ao ®Ó tiªu diÖt ký chñ trung gian. N¨m 1996 Bé m«n bÖnh c¸ ViÖn nghiªn cøu nu«i trång thuû s¶n I h−íng dÉn ng− d©n vïng Kim S¬n Ninh B×nh nu«i c¸ mÌ b»ng ph©n v« c¬ vµ tÈy ao tr−íc khi nu«i. KÕt qu¶ sau 8 th¸ng c¸ mÌ kh«ng bÞ nhiÔm Metacercaria, ao ®èi chøng c¸ vÉn nhiÔm Êu trïng s¸n 40 - 60 %.

2.9. BÖnh Êu trïng s¸n l¸ gan trong thÞt c¸ Opisthorchosis.
2.9.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Fasiolata Shjabin et Schulz, 1937 Hä Opisthorchidae Liihe, 1911 Gièng Opisthorchis Blanchard, 1895 G©y bÖnh Opisthorchis ë c¸ lµ giai ®o¹n Êu trïng Metacercaria cña s¸n l¸ song chñ Opisthorchis. Ký sinh ë c¸ lµ giai ®o¹n Metacercaria ë d¹ng kÐn, kÝch th−íc kÐn cña loµi O. felineus 0,22 - 0,34 x 0,17 - 0,27 mm. KÝch th−íc c¬ thÓ Metacercaria 0,26 x 0,12 0,22mm. CÊu t¹o c¬ thÓ Metacercaria cã mét gi¸c hót miÖng vµ mét gi¸c hót bông. C¬ quan tiªu ho¸ cã miÖng, hÇu, thùc qu¶n, ruét ph©n lµm 2 nh¸nh ch¹y däc phÝa sau c¬ thÓ, ruét hë kh«ng cã hËu m«n, phÝa sau gi¸c hót bông lµ c¬ quan tuyÕn thÓ (Brandesa). Trïng tr−ëng thµnh ký sinh ®éng vËt ¨n thÞt nh− chã, mÌo, lîn vµ ng−êi. S¸n tr−ëng thµnh c¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh, bé phËn sinh dôc ®ùc cã 2 tinh hoµn, d¹ng thuú phÝa sau c¬ thÓ, cã èng dÉn tinh ®æ ra xoang sinh dôc ë phÝa tr−íc gi¸c hót bông. Bé phËn sinh dôc c¸i lµ buång trøng cã d¹ng dµi, bÇu dôc ë phÝa tr−íc cña tinh hoµn cã èng dÉn trøng dµi uèn khóc ®æ ra xoang sinh dôc, cã 2 tuyÕn no·n hoµng d¹ng chïm ®æ ra xoang c¬ thÓ (H×nh 305). 1.2.9.2. Chu kú ph¸t triÓn (h×nh 305)

332

Bïi Quang TÒ

H×nh 305: Chu kú ph¸t triÓn cña Opisthorchis felineus (theo V.IA. Linnhic, 1977) 1-8- ng−êi vµ ®éng vËt cã vó- vËt chñ cuèi cïng; 9- gan; 10- trøng; 11- èc- vËt chñ trung gian !; 12,13- c¸- vËt chñ trung gian thø II; 14- trøng; 15- Êu trïng miracidium; 16- sporocyst; 17- cercaria; 18metacercaria; 19- s¸n tr−ëng thµnh.

Opisthorchis felineus tr−ëng thµnh ký sinh trong gan, mËt, ruét, phÇn d−íi d¹ dµy cña ng−êi vµ ®éng vËt cã vó ¨n c¸.Trïng tr−ëng thµnh ®Î trøng, trøng rÊt nhá h×nh bÇu dôc cã líp vá xanh vµng. trøng tõ gan theo èng mËt vµo ruét vµ theo ph©n cña ký chñ sau cïng vµo m«i tr−êng n−íc. Trong m«i tr−êng n−íc, trøng në ra Êu trïng Miracidium gÆp ký chñ trung gian thø nhÊt lµ ®éng vËt th©n mÒm Bithynia leactri, nhê cã tiªm mao vµ c¬ quan khoan lç Miracidium ®ôc thñng vá èc chui vµo xoang h« hÊp ®Õn xoang c¬ thÓ cña èc biÕn ®æi thµnh bµo nang Sporocyste, gia ®o¹n Êu trïng Redia, vµ Cercaria. Cercaria cã kÝch th−íc 0,15 0,25 mm, cã mµu n©u s¸ng, ®u«i dµi 0,5mm vµ kh«ng ph©n nh¸nh sau ®ã Cercaria di chuyÓn ®Õn c¬ quan tiªu ho¸ cña èc. trong vßng 2 th¸ng Cercaria rêi c¬ thÓ èc vµo n−íc sèng tù do, nÕu gÆp ký chñ trung gian thø 2 lµ c¸, sau 15 phót nã cã thÓ chui qua da vµo líp tÕ bµo mì d−íi da vµ c¬, ë ®©y nã ph¸t triÓn thµnh giai ®o¹n Metacercaria. Sau 2 -3 ngµy Metacercaria t¹o thµnh l¬p vá trong suèt bao bäc xung quanh thµnh bµo nang. ë nhiÖt ®é n−íc 18 -220C trong kho¶ng 6 tuÇn nÕu bµo nang Metacercaria, bÞ ng−êi hoÆc ®éng vËt cã vó ¨n vµo, tíi t¸ trµng d−íi t¸c ®éng cña dÞch tiªu ho¸ kÐn bÞ ph©n gi¶i gi¶i phãng s¸n non vµ ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. Toµn bé chu kú ph¸t triÓn cña Opisthorchis felineus kho¶ng 3 -4,5 th¸ng. ë mÌo trïng tr−ëng thµnh sèng 3 n¨m, ë ng−êi cã thÓ sèng 20 n¨m.. 2.9.3. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh Metacercaria ký sinh trong c¬ cña c¸, chóng tËp trung nhiÒu ë l−ng däc cét sèng, ë bông vµ ®u«i Ýt h¬n. NhiÒu quan s¸t cho thÊy Metacercaria ph©n bè bªn phÝa ph¶i nhiÒu h¬n phÝa bªn tr¸i vµ ph©n bè ë ®é s©u 0,15 -0,25 cm, Ýt khi ph©n bè ë ®é s©u 0,3 cm. C−êng ®é vµ tû lÖ c¶m nhiÔm cã sù sai kh¸c gi÷a c¸c loµi, cã khi chØ gÆp mét vµi trïng cã khi ®Õn 1500 trïng/ c¬ thÓ c¸ thËm chÝ cßn cao h¬n. Metacercaria cña Opisthorchis chñ yÕu ký sinh ë c¸ n−íc ngät. Khi ký sinh lµm ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng cua c¸, lµm gi¶m gi¸ trÞ th−¬ng phÈm cña c¸ vµ ®Æc biÖt lµ cã nguy c¬ truyÒn bÖnh cho ng−êi. Opisthorchis ph©n bè réng r·i ë c¸c n−íc trªn thÕ giíi. BÖnh nµy l−u hµnh nhiÒu hay Ýt phô thuéc vµo tËp tÝnh ¨n c¸ gái vµ vÖ sinh m«i tr−êng. Søc chÞu ®ùng cña Metacercaria rÊt lín. Theo A.M. Schuminova, 1952 Êu trïng Metacercaria cã thÓ sèng trong dÞch d¹ dµy pH =2,54 trong diÒu kiÖn nhiÖt ®é 370C trong 2h. ë ViÖt Nam ®· ph¸t hiÖn thÊy ë Phó Yªn , Ch©u §èc cã ng−êi nhiÔm s¸n Opisthorchis. §Ó x¸c ®Þnh giai ®o¹n Metacercaria cña Opisthorchis tiÕn hµnh nh− bÖnh Clonorchosis.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

333

2.9.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ §èi víi s¸n Opisthorchis ¸p dông ph−¬ng ph¸p phßng lµ chñ yÕu: Dïng v«i tÈy ao, xö lý ®¸y ao ®Ó diÖt ®éng vËt th©n mÒm, kh«ng nªn ¨n thÞt c¸ sèng. Ph©n b¾c ph¶i ñ kü b»ng v«i tr−íc khi th¶ xuèng ao hå nu«i c¸. Kh«ng nªn lµm nhµ vÖ sinh trùc tiÕp trªn ao. Khi ph¸t hiÖn cã s¸n l¸ Opisthorchis, ph¶i trÞ bÖnh kÞp thêi tr¸nh l©y lan.

2.10. BÖnh Êu trïng s¸n l¸ song chñ trong mang c¸ Centrocestosis.
2.10.1. T¸c nh©n g©y bÖnh G©y bÖnh lµ Êu trïng (Metcercaria) cña Centrocestus formosanus (Nishigori, 1924) ký sinh ë mang c¸. Bµo nang h×nh ovan, kÝch th−íc 0,16-0,23 x 0,125-0,178 mm. Gi¸c miÖng kÝch th−íc 0,039 x 0,05 mm; cã 32 gai lín xÕp so le chung quanh gi¸c miÖng, chiÒu dµi gai 0,014-0,016 mm. Gi¸c bông cã kÝch th−íc 0,021-0,039 x 0,043 mm (h×nh 238). 2.10.2. Chu kú ph¸t triÓn Centrocestus formosanus tr−ëng thµnh ký sinh trong d¹ dµy, ruét cña ®éng vËt cã x−¬ng sèng. S¸n tr−ëng thµnh ®Î trøng, trøng rÊt nhá h×nh bÇu dôc theo ph©n cña vËt chñ cuèi cïng vµo m«i tr−êng n−íc. Trong m«i tr−êng n−íc, trøng në ra Êu trïng Miracidium gÆp vËt chñ trung gian thø nhÊt lµ èc (Melanoides tuberculata), nhê cã tiªm mao vµ c¬ quan khoan lç Miracidium ®ôc thñng vá èc chui vµo xoang h« hÊp ®Õn xoang c¬ thÓ cña èc, miracidium sinh s¶n v« tÝnh h×nh thµnh nhiÒu Êu trïng Redia. Redia sinh s¶n h×nh thµnh nhiÒu Cercaria. Cercaria (Êu trïng cã ®u«i) di chuyÓn ®Õn c¬ quan tiªu ho¸ cña èc. trong vßng 2 th¸ng Cercaria rêi c¬ thÓ èc vµo n−íc sèng tù do mét vµi ngµy, nÕu gÆp vËt chñ trung gian thø 2 lµ c¸, x©m nhËp vµo mang, ë ®©y nã ph¸t triÓn thµnh giai ®o¹n Metacercaria. Sau 2 -3 ngµy Metacercaria t¹o thµnh líp vá bao bäc xung quanh thµnh bµo nang ë gèc vµ trªn t¬ mang. ë nhiÖt ®é n−íc 15 -350C Êu trïng metacercaria ë trong c¸ kho¶ng 6-8 tuÇn, nÕu bµo nang Metacercaria ®−îc ®éng vËt cã x−¬ng sèng ¨n vµo, tíi t¸ trµng d−íi t¸c ®éng cña dÞch tiªu ho¸ bµo bÞ ph©n gi¶i gi¶i phãng s¸n non vµ ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh.

H×nh 306: Chu kú ph¸t triÓn cña s¸n l¸ song chñ Centrocestus fomosanus

334

Bïi Quang TÒ

A

B

C D E H×nh 307: S¸n l¸ song chñ Centrocestus fomosanus: A,B- Bµo nang Êu trïng trong mang c¸; C- Bµo nang Êu trïng (metacercaria); D- gi¸c hót miÖng cña Êu trïng metacercaria; E- c¬ thÓ Êu trïng khi ra khái bµo nang. 2.10.3. DÊu hiÖu bÖnh lý Metacercaria ký sinh trong mang cña c¸, chóng tËp trung nhiÒu ë gèc vµ trªn c¸c t¬ mang (h×nh 307), lµm cho t¬ mang bÞ biÕn d¹ng , ¶nh h−ëng ®Õn h« hÊp cña c¸. C¸ bét −¬ng sau 23 tuÇn, xuÊt hiÖn bµo nang (Metacercaria) Centrocestus formosanus, bµo nang ë trªn mang c¸ tõ 6-8 tuÇn. 2.10.4. Ph©n bè lan truyÒn bÖnh BÖnh s¸n l¸ song chñ ë mang c¸ ®· g©y thiÖt h¹i ®¸ng kÓ cho c¸ gièng nh− c¸ tr¾m cá, c¸ mÌ, c¸ chÐp, c¸ tr«i, c¸ mÌ vinh, c¸ trª... VÝ dô th¸ng 6/1998 h¬n hai t¹ c¸ tr¾m cá h−¬ng ®−a tõ tr¹m thuû s¶n hå Nói Cèc ra nu«i lång ë ngoµi hå, sau 3 ngµy c¸ chÕt hÇu hÕt, nguyªn chÝnh c¸ bÞ nhiÔm Êu trïng Centrocestus formosanus ë mang 100%, bµo nang ký sinh dÇy ®Æc trªn t¬ mang c¸. BÖnh xuÊt hiÖn nhiÒu ë ao nu«i bãn ph©n h÷u c¬ t−¬i vµ tÈy dän ®¸y ao kh«ng tèt. 2.10.5. ChÈn ®o¸n bÖnh ChÈn ®oµn bÖnh nµy kiÓm tra mang c¸ d−íi kÝnh hiÓn vi thÊy râ bµo nang trªn gèc vµ t¬ mang. 2.10.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ §èi víi s¸n Centrocestus formosanus ¸p dông ph−¬ng ph¸p phßng lµ chñ yÕu: Dïng v«i tÈy ao, xö lý ®¸y ao ®Ó diÖt ®éng vËt th©n mÒm, dïng ph©n h÷u c¬ ñ kü b»ng v«i tr−íc khi th¶ xuèng ao hå nu«i c¸. Kh«ng nªn lµm nhµ vÖ sinh trùc tiÕp trªn ao nu«i c¸

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

335

2.11. BÖnh Êu trïng s¸n l¸ phæi ë cua
2.11.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Fasiolata Shjabin et Schulz, 1937 Hä Paragonimidae Dollfus, 1939 Gièng Paragonimus Braun, 1899 Paragonimus westermanii (Kerbert, 1878), kÝch th−íc c¬ thÓ 9,5-14,7 x 5,27- 6,85mm, Êu trïng metacercaria ký sinh trong cua nói vµ t«m. 2.11.2. Chu kú ph¸t triÓn S¸n tr−ëng thµnh ký sinh trong phæi cña ng−êi vµ ®éng vËt cã vó. Trøng theo ®êm hoÆc ph©n vµo m«i tr−êng n−íc ph¸t triÓn thµnh Êu trïng miracidium, Êu trïng redia ký sing trong èc phæi, Êu trïng cercaria tõ èc vµo cua t«m ph¸t triÓn thµnh Êu trïng metacercaria ë c¬, mang. Ng−êi vµ ®éng vËt cã vó ¨n cua nhiÔm Êu trïng metacercaria vµo d¹ dµy theo m¸u vµo phæi ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. 2.11.3. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh Kh«ng biÒu hiÖn râ dÊu hiÖu bÖnh lý. Trong c¬ cña cua cã nhiÒu Êu trïng s¸n l¸ phæi Paragonimus. BÖnh xuÊt hiÖn quanh n¨m. C¸c loµi cua t«m n−íc ngät ®Æc biÖt lµ cua nói ë vïng T©y B¾c- S×n Hå. Tõ n¨m 1994-1998, NguyÔn V¨n §Ò vµ CTV (ViÖn sèt rÐt-ký sinh trïng-c«n trïng), Cao V¨n Viªn Vµ CTV (ViÖn Y häc l©m sµng c¸c bÖnh nhiÖt ®íi) ®· ph¸t hiÖn vïng S×n Hå cã bÖnh s¸n l¸ phæi l−u hµnh nÆng cho ®Õn nay ®· cã 12/21 x· cã bÖnh nh©n, víi tû lÖ ¨n cua n−íng 72,5%, tû lÖ nhiÔm s¸n l¸ phæi trªn ng−êi lµ 6,4-7,4%, bÖnh nh©n trÎ em chiÕm 63,2%. Tû lÖ nhiÔm s¸n l¸ phæi trªn chã 18,2-33,3%. Tû lÖ cua nhiÔm Êu trïng s¸n l¸ phæi 98,1%. H. Kino vµ CTV, 1995; NguyÔn ThÞ Lª vµ CTV, 1997, lÇn ®Çu tiªn ®· m« t¶ hai loµi s¸n l¸ phæi thuéc gièng Paragonimus (P. ohirai ký sinh ë lîn vµ P. heterotremus ký sinh ë chã). Cua nói Ranguna (Ranguna) luongprabangensis lµ vËt chñ trung gian truyÒn bÖnh tû lÖ nhiÔm Êu trïng s¸n l¸ phæi lµ 88,9%.

D A C

B H G H×nh 308: C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña s¸n l¸ phæi- Paragonemus westermani: A- c¸ thÓ tr−ëng thµnh; B- trøng; C- miracidium; D- redia giµ; E,F- metacercaria trong cua; G- c¸c loµi vËt chñ trung gian thø hai- cua nói; H- èc- vËt chñ trung gian thø nhÊt. 2.11.4. Phßng trÞ bÖnh DiÖt èc lµ vËt chñ trung gian, kh«ng dïng ph©n h÷u c¬ t−¬i bãn cho ao nu«i c¸. E F

336

Bïi Quang TÒ

3. BÖnh do líp s¸n d©y Cestoidea Rudolphi, 1808 ký sinh g©y bÖnh ë ®éng vËt thñy s¶n.
• §Æc ®iÓm chung:
Líp s¸n d©y c¬ thÓ dµi, dÑp, c¬ thÓ cã nhiÒu ®èt. Còng cã mét sè gièng loµi kh«ng ph©n ®èt. §Çu biÕn ®æi thµnh c¸c c¬ quan b¸m nhiÒu d¹ng kh¸c nhau. Mçi ®èt cã ®Çy ®ñ c¬ quan sinh dôc ®ùc c¸i. Trïng tr−ëng thµnh ký sinh trong ruét ®éng vËt cã x−¬ng sèng. H×nh d¹ng bªn ngoµi: C¬ thÓ s¸n d©y nh×n chung dÑp l−ng bông, cã mét sè Ýt h×nh èng trßn, chiÒu dµi c¬ thÓ 0,5 -1 cm, cã con trªn 10 cm, gåm 3 bé phËn : ®èt ®Çu, ®èt cæ vµ ®èt th©n. §èt ®Çu lµ ®èt ®Çu tiªn ë phÝa tr−íc c¬ thÓ, lµ bé phËn chñ yÕu ®Ó sinh tr−ëng cña s¸n d©y, nã ®−îc chuyªn ho¸ ®Ó b¸m vµo ký chñ.CÊu t¹o ®èt ®Çu rÊt ®a d¹ng tuú theo tõng bé nh− d¹ng gi¸c hót, d¹ng r·nh hót, d¹ng l¸ hót. Cã chñng lo¹i cßn kÐo dµi thµnh m«i vµ mãc, mét sè chñng lo¹i ®èt ®Çu tho¸i ho¸ hoÆc ph¸t triÓn kh«ng hoµn toµn (H×nh 309) §èt cæ: d−íi ®èt ®Çu lµ ®èt cæ, th−êng ®èt cæ nhá, dµi ranh giíi víi ®èt ®Çu kh«ng râ rµng, ®o¹n d−íi ®èt cæ kh«ng ngõng sinh s¶n ra ®èt míi do ®ã nÕu c¸c ®èt bÞ ®øt chØ cßn ®èt cæ còng cã thÓ ph¸t triÓn thµnh c¬ thÓ míi hoµn chØnh. §èt th©n: sau ®èt cæ lµ ®èt th©n, sè l−îng ®èt th©n cã thÓ rÊt nhiÒu,®èt th©n cµng gÇn ®èt cæ cµng non, cµng xa ®èt cæ cµng giµ . Trong c¸c ®èt th©n l¹i cã ®èt ch−a thµnh thôc, ®èt ®· thµnh thôc vµ ®èt chÝn. c¸c ®èt chÝn ë ®o¹n sau, bªn trong c¸c ®èt chøa ®Çy trøng dÔ dµng t¸ch khái c¬ thÓ mÑ ra ngoµi. CÊu t¹o bªn trong: C¬ thÓ s¸n d©y kh«ng cã thÓ xoang, bao biÓu m« c¬ cã biÓu m« ch×m. Líp ngoµi cïng cña c¬ thÓ lµ phÇn nguyªn sinh chÊt, h×nh thµnh nhiÒu nh− l«ng lµm t¨ng diÖn tÝch hÊp thô dinh d−ìng cña c¬ thÓ s¸n d©y, tiÕp theo lµ líp c¬ do c¬ vßng c¬ däc . Ngoµi ra cßn cã c¬ l−ng bông, nhu m« ®Öm chÌn gi÷a c¬ thÓ, néi quan, trong cã nhiÒu h¹t glucogen vµ cã thÓ ®¸ v«i trung hoµ acid cña dÞch tiªu ho¸. C

A

E

B

D A H×nh 309: C¸c d¹ng ®Çu cña s¸n d©yCestoda. A- gi¸c b¸m cña Silurotaenia siluri; B- ®Çu s¸n Caryophyilaeus laticeps; C- ®Çu s¸n Bothriocephalus scorpli; D- Vßi cña Tetrarhynchus; E- mãc b¸m cña s¸n Triaenophorus meridionalis. B

H×nh 310: C¬ quan sinh dôc cña s¸n d©y: As¸n d©y kh«ng ph©n ®èt; B- s¸n d©y ph©n ®èt: (1- Tinh hoµn; 2- TuyÕn no·n hoµng; 3èng dÉn tinh; 4- Tói gai giao phèi; 5- Gai giao phèi; 6- Tö cung; 7- Tói nhËn tinh; 8Buång trøng; 9- TuyÕn vá; 10- ¢m ®¹o; 11tói tinh; 12- ©m ®¹o).

HÖ thèng thÇn kinh: thÇn kinh trung −¬ng cã ®«i h¹ch n·o ë phÇn ®Çu vµ cã cÇu nèi víi nhau, tõ ®ã cã c¸c d©y thÇn kinh ®Õn c¬ quan b¸m, c¸c ®«i d©y thÇn kinh ch¹y däc c¬ thÓ ®Õn tËn cïng phÝa sau. Ph¸t triÓn nhÊt cã d©y thÇn kinh bªn. Gi÷a c¸c d©y thÇn kinh cã cÇu

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

337

nèi ngang. Tõ d©y thÇn kinh cã nhiÒu nh¸nh h×nh thµnh m¹ng thÇn kinh dµy d−íi tÇng nguyªn sinh chÊt. Gi¸c quan kÐm ph¸t triÓn, lµ c¸c tÕ bµo c¶m gi¸c r¶i r¸c kh¾p c¬ thÓ vµ tËp trung h¬n ë phÇn ®Çu. HÖ thèng bµi tiÕt lµ nguyªn ®¬n thËn, cã 2 èng bµi tiÕt ch¹y däc c¬ thÓ ë phÝa bông ®æ chung ra ngoµi ë lç bµi tiÕt cuèi c¬ thÓ. Hai èng bµi tiÕt phÇn ®Çu quay 1800 ch¹y däc bê l−ng h−íng vÒ phÝa sau vµ bÞt kÝn ë tËn cïng. Do cã cÊu t¹o nh− vËy nªn dÔ nhÇm lÉn s¸n d©y cã 4 èng bµi tiÕt. Mçi ®èt cã èng bµi tiÕt ngang. §æ vµo èng bµi tiÕt cã c¸c nh¸nh nhá tËn cïng b»ng tÕ bµo ngän löa n»m trong nhu m« ®Öm. HÖ thèng sinh dôc (h×nh 310): HÖ thèng sinh dôc cña s¸n d©y biÕn ®æi t−¬ng ®èi lín. §¹i bé phËn gièng loµi ®ùc c¸i trªn cïng c¬ thÓ. Cã mét sè s¸n d©y kh«ng ph©n ®èt (Caryophyllaeus) cã mét hÖ c¬ quan sinh dôc. Cßn mét sè loµi kh«ng chia ®èt kh¸c nh− Ligula sp cã nhiÒu c¬ quan sinh dôc xÕp däc theo c¬ thÓ. C¸c loµi s¸n d©y cã nhiÒu ®èt, trªn mçi ®èt cã mét hÖ c¬ quan sinh dôc hoµn chØnh. PhÇn lín c¬ quan sinh dôc ®ùc chÝn tr−íc. Sau khi giao phèi, c¬ quan sinh dôc ®ùc lÉn vµo trong nhu m« ®Öm nªn c¸c ®èt sau th−êng chØ thÊy c¬ quan sinh dôc c¸i. §o¹n cuèi mçi ®èt tö cung chøa ®Çy trøng c¬ quan sinh dôc ®ùc cã tinh hoµn, èng dÉn tinh nhá vµ èng dÉn tinh lín, tói ch−a tinh. §o¹n cuèi èng dÉn tinh lµ c¬ quan giao phèi (penis). Lç sinh dôc ®ùc c¹nh lç ©m ®¹o. Sè l−îng cña tinh hoµn lµ chØ tiªu quan träng cña ph©n lo¹i s¸n d©y. KÝch th−íc vµ vÞ trÝ cña tói giao phèi còng lµ ®Æc ®iÓm ®Ó ph©n lo¹i gièng loµi. C¬ quan sinh dôc c¸i gåm 1 ®«i buång trøng , tuyÕn no·n hoµng, tuyÕn melis, tö cung, lç sinh dôc. Buång trøng ®æ vµo ootyp ë cuèi ®èt. èng dÉn no·n hoµng còng ®æ vµo ootyp. ¢m ®¹o b¾t ®Çu tõ huyÖt sinh dôc lµ ®−êng vµo cña tinh trïng khi thô tinh còng ®æ vµo ootyp. Trªn thµnh cotyp cßn cã tuyÕn Melis, trøng vµ tinh trïng gÆp nhau, thô tinh trong ootyp sau ®ã chuyÓn ra tö cung vµ b¾t ®Çu ph¸t triÓn (H×nh 310). Chu kú ph¸t triÓn : chu kú ph¸t triÓn cña s¸n d©y kh«ng gièng nhau, chóng cÇn thay ®æi ký chñ trung gian. S¸n d©y ngoµi giao phèi trªn cïng c¬ thÓ, cã mét sè gièng loµi cã giao phèi kh¸c c¬ thÓ. Líp phô s¸n d©y kh«ng ®èt: nh− s¸n Amphilina foliac chu kú ph¸t triÓn cña líp s¸n d©y kh«ng ®èt trøng theo chu kú chui ra m«i tr−êng trøng dµi kh«ng cã n¾p, vá trøng lµ mµng máng, mét ®Çu trøng cã cuèng nhá. Trøng cã Êu trïng 10 mãc, cã l«ng t¬, trøng bÞ ký chñ trung gian lµ Dikerogammarus haemobaplus, Gammarus platycheir ¨n vµo, vá vì ra Êu trïng chui qua thµnh ruét vµo xoang, mÊt tiªm mao,biÕn thµnh Êu trïng gièng c¬ thÓ tr−ëng thµnh, c¸c mãc nhá cña Êu trïng vÉn cßn l−u l¹i ë ®o¹n sau c¬ thÓ, c¬ thÓ biÕn ®æi dÇn dÇn vµ lín lªn. Ký chñ cuèi cïng ¨n ph¶i ký chñ trung gian th× bÞ c¶m nhiÔm. Líp phô s¸n d©y nhiÒu ®èt (Cestoidea): Trong líp phô s¸n d©y nhiÒu ®èt lÊy bé Pseudophyllidae ®Ó lµm ®¹i diÖn. Trøng cña bé nµy cã n¾p, trøng theo ph©n cña ký chñ cuèi cïng ra m«i tr−êng n−íc, në ra Êu trïng h×nh cÇu, cã mãc (Coracidium). C¬ thÓ cña Êu trïng cã tiªm mao, ®o¹n sau cã 3 ®«i mãc, sèng tù do trong n−íc mét thêi gian ng¾n bÞ ký chñ trung gian thø nhÊt lµ gi¸p x¸c thÊp Copepoda hoÆc giun Ýt t¬ ¨n vµo, mÊt l«ng t¬, l¸ch qua thµnh ruét vµo xoang c¬ thÓ ph¸t triÓn thµnh Êu trïng h×nh giun bÐ cã 6 mãc ë cuèi gäi lµ Procercoid. Ký chñ trung gian thø 2 ¨n Copepoda hoÆc giun Ýt t¬ cã nhiÔm Êu trïng Procercoid. Ký chñ H×nh 311: Chu kú ph¸t triÓn cña s¸n d©y nhiÒu cuèi cïng ¨n c¸ cã nhiÔm nang vµ s¸n ®èt: A,B- giai ®o¹n h×nh thµnh Êu trïng cã mãc vµo trong c¬ thÓ ph¸t triÓn thµnh trïng Coracidium; C- Coracidium; D- Êu trïng tr−ëng thµnh (H×nh 311) Procercoid trong xoang c¬ thÓ Cyclops; E- Êu trïng Plerocercoid; F- Êu trïng h×nh thµnh ®ètProcercoid.

338

Bïi Quang TÒ

Sù kh¸c biÖt hai giai ®o¹n Êu trïng chñ yÕu Procercoid cã ®u«i cßn Plerocercoid kh«ng ®u«i. S¸n d©y thuéc bé Pseudophyllidae, qu¸ tr×nh ph¸t triÓn qua 2 - 3 ký chñ, ký chñ trung gian thø I lµ ®éng vËt kh«ng x−¬ng sèng. Ký chñ trung gian II cuèi cïng lµ ®éng vËt cã x−¬ng sèng.

3.1. BÖnh s¸n d©y kh«ng ph©n ®èt Caryophyllaeosis vµ Khawiosis
3.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Caryophyllaeidea Ben in Olsson 1893 Hä Caryophyllaeidae Leuckart, 1878 Gièng Caryophyllaeus Miiller, 1787 Gièng Khawia Hsii, 1935 Bé phËn sinh dôc c¸i lµ mét buång trøng cã d¹ng ch÷ H, ph©n bè ë phÝa sau c¬ thÓ, cã tö cung uèn khóc ®æ ra c¬ quan giao cÊu , cã lç ®Î. TuyÕn no·n hoµng h×nh bÇu dôc nhá h¬n tinh hoµn ph©n bè ë kh¾p c¬ thÓ. KÝch th−íc c¬ thÓ kh¸c nhau tuú theo loµi. Caryophyllaeus fimbriceps 10 -25mm, réng 1 -1,5mm. Khawia sinensis Hsü, 1935, phÝa tr−íc cã thÓ ph©n ra nhiÒu thuú kh«ng râ rµng, kÝch th−íc c¬ thÓ 1,07-1,28 x 8-10 mm; buång trøng h×nh ch÷ "H". 3.1.2. Chu kú ph¸t triÓn Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn Caryophyllaeus vµ Khawia cã qua mét ký chñ trung gian, trïng tr−ëng thµnh ký sinh ë c¸, trøng cña s¸n d©y h×nh bÇu dôc, cã n¾p ®Ëy trøng cña loµi Caryophyllaeus laticeps cã kÝch th−íc 0,054 - 0,062 x 0,038 - 0,043, trøng theo ph©n cña c¸ vµo m«i tr−êng n−íc, ë trong n−íc trøng në ra Êu trïng 6 mãc (t−¬ng ®−¬ng víi Êu trïng 10 mãc). Êu trïng 6 mãc b¬i léi tù do trong n−íc gÆp ký chñ trung gian lµ giun Ýt t¬ nh−: Tubifex tubifex, Tubifex baratus, Limnodrillus claparedeanus, Psammorictis albicola, Limnodrillus hoffmeisteri... Êu trïng vµo èng tiªu ho¸, vµo xoang c¬ thÓ cña ký chñ trung gian mÊt l«ng t¬, mÊt mãc biÕn thµnh Êu trïng Procercoid trong kho¶ng thêi gian 3- 4 th¸ng. C¬ thÓ Êu trïng Procercoid h×nh trßn, chiÒu dµi 1 -5 mm, nã cã thÓ lín dÇn, tån t¹i trong c¬ thÓ giun Ýt t¬ mét thêi gian kh¸ dµi. C¸ ¨n ph¶i giun Ýt t¬ nhiÔm Êu trïng Procercoid cña s¸n Caryophyllaeus vµo ruét qua 1,5 2 th¸ng th× Êu trïng Procercoid ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh, cã thÓ ký sinh trong c¸ 1 -3 n¨m (h×nh 312). S¸n d©y Caryophyllaeus cã c¬ thÓ dµi mµu tr¾ng s÷a, kh«ng ph©n ®èt, phÇn ®Çu ph©n lµm nhiÒu thuú, cæ ng¾n kh«ng cã c¬ quan tiªu ho¸. C¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh, chØ cã mét hÖ thèng c¬ quan sinh dôc. Bé phËn sinh dôc ®ùc cã nhiÒu tinh hoµn h×nh trßn, èng dÉn tinh ®æ vÒ c¬ quan giao cÊu ë gi÷a c¬ thÓ. A B H×nh312: A- Caryophyllaeus fimbriceps; B- Khawia sinensis

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3 3.1.3. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n

339

§Ó x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh Caryophyllaeus, Khawia cÇn gi¶i phÉu c¸, kiÓm tra ruét vµ xoang, c¬ thÓ lín cã thÓ ph¸t hiÖn b»ng m¾t th−êng, c¬ thÓ bÐ ph¶i kiÓm tra d−íi kÝnh hiÓn vi. C¸ bÞ c¶m nhiÔm s¸n d©y ë tr¹ng th¸i nhÑ triÖu chøng kh«ng râ rµng. C¶m nhiÔm nÆng, sè l−îng trïng nhiÒu sÏ lµm cho ruét t¾c. Lµm cho c¬ thÓ thiÕu m¸u, c¸ bÞ gÇy. Caryophyllaeus, Khawia th−êng ký sinh trong ruét nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät ngoµi ra cßn t×m thÊy trong xoang ë c¸ biÓn vµ c¸ H×nh 313: Chu kú ph¸t triÓn cña s¸n d©y kh«ng ®èt n−íc lî Ýt gÆp. Khawia vµ Caryophyllaeus (a- trøng; в,б- giun vËt chñ trung gian) Caryophyllaeus, Khawia ph©n bè réng r·i trong c¸c thuû vùc. ë n−íc ta ph¸t hiÖn trªn mét sè c¸ n−íc ngät: c¸ chÐp, c¸ diÕc. C¸ trªn 2 tuæi, tû lÖ c−êng ®é c¶m nhiÔm rÊt cao, chóng t«i kiÓm tra c¸ chÐp ë Hå T©y Hµ Néi cì 0,5 kg/con trë lªn gÆp tû lÖ c¶m nhiÔm 10 -30 trïng Caryophyllaeus thËm chÝ cã con trªn 100 s¸n Caryophyllaeus ruét c¸ phång to. 3.1.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ §Ó phßng trÞ bÖnh nµy, cÇn ph¶i tiªu diÖt ký chñ trung gian, trøng vµ Êu trïng b»ng c¸ch c¶i t¹o ao, ph¬i ®¸y ao. §Ó trÞ bÖnh nµy, theo N.P Serbin,1965 dïng 80 mg Phenolthyazin cho 1 c¸ 3 tuæi ¨n 1- 2 ngµy.

3.2. BÖnh s¸n d©y ph©n ®èt Bothriocephalosis
3.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Pseudophyllidea Carus, 1863 Hä Bothriocephalidae Blanchard, 1849 Gièng Bothriocephalus Rud, 1808 Gièng Bothriocephalus ký sinh trªn c¸ th−êng gÆp loµi Bothriocephalus gowkongensis. C¬ thÓ cña loµi nµy h×nh dµi 20 -230mm, ph©n ®èt vµ ®èt kÐo dµi h×nh chuçi. C¬ thÓ chia lµm 3 phÇn ®èt ®Çu, ®èt th©n, ®èt cæ. §èt cæ kh«ng râ. §èt ®Çu th−êng lín, cã d¹ng h×nh tim, cã 2 r·nh ngo¹m ë hai bªn ®Ó b¸m ch¾c vµo tæ chøc cña ký chñ. Th©n cã mµu tr¾ng s÷a, dµi, ®−îc ph©n ra lµm nhiÒu ®èt, ®èt cµng gÇn cµng nhá, ng¾n. §èt cµng xa ®Çu cµng lín vµ dµi. Sè ®èt nhiÒu hay Ýt phô thuéc vµo chiÒu dµi c¬ thÓ. C¬ thÓ dµi 3mm cã 8 ®èt th©n, c¬ thÓ dµi 5 -8,5 mm cã kho¶ng 18 -23 ®èt, dµi 20 -27mm cã 45 -56 ®èt th©n. Bothriocephalus kh«ng cã c¬ quan tiªu ho¸, sù tiªu ho¸ thùc hiÖn b»ng thÈm thÊu qua toµn bé bÒ mÆt c¬ thÓ. C¬ quan sinh dôc: Bothriocephalus cã nhiÒu ®èt th©n, mçi ®èt th©n cã mét c¬ quan sinh dôc hoµn chØnh. C¸c ®èt cµng gÇn ®Çu cµng non, cµng xa ®Çu cµng giµ, ®èt cuèi cïng giµ nhÊt. §èt sinh dôc ®−îc h×nh thµnh tõ ®èt nµo phô thuéc vµo chiÒu dµi c¬ thÓ. C¬ thÓ dµi 10mm th× ®èt cã c¬ quan sinh dôc b¾t ®Çu h×nh thµnh tõ ®èt thø 6 -9. C¬ thÓ dµi 20 -30mm th× ®èt cã c¬ quan sinh dôc b¾t ®Çu h×nh thµnh tõ ®èt thø 9 -16 ®èt cã chöa tõ 41 -45. C¬ thÓ dµi 79 -200mm th× ®èt cã c¬ quan sinh dôc b¾t ®Çu h×nh thµnh tõ ®èt thø 76 -79. §èt cã chöa tõ 107 -194. §èt ch−a thµnh thôc cã chiÒu réng lín h¬n chiÒu dµi. Mçi ®èt thµnh thôc cã mét hÖ thèng sinh dôc ®ùc vµ c¸i hoµn chØnh. Bé phËn sinh dôc ®ùc lµ nhiÒu tinh hoµn h×nh cÇu ph©n bè ë hai bªn mçi ®èt, sè l−îng tinh hoµn trªn mçi ®èt kh¸c nhau theo loµi. VÝ dô Bothriocephalus gowkongensis cã 50 -90 tinh hoµn, Bothriocephalus scorpii cã 30 -60 tinh hoµn.

340

Bïi Quang TÒ

¢m kinh vµ ©m ®¹o cïng cã lç ®æ vµo xoang sinh dôc . C¬ quan sinh dôc c¸i cã buång trøng h×nh ch÷ U ë gÇn phÝa sau mçi ®èt. Tö cung uèn cong h×nh ch÷ S, tuyÕn no·n hoµng nhá h¬n tinh hoµn, ph©n bè ë hai bªn mçi ®èt. KÝch th−íc cña c¬ thÓ lín nhá thay ®æi theo loµi: Bothriocephalus gowkongensis dµi 20 -230 mm, réng 0,5 -1,2 mm. Bothriocephalus claviceps dµi 100 -540 mm, réng 2- 3 mm, Bothriocephalus scopii dµi 50 - 900mm, réng 1,3 - 6mm (h×nh 314).
8 7 2 1 3

A

C

5 9

B

4

6

H×nh 314: S¸n d©y Bothriocephalus gowkongensis A. §èt ®Çu; B. §èt ch−a thµnh thôc; C. §èt thµnh thôc: 1- TuyÕn no·n hoµng; 2- tö cung; 3- tinh hoµn; 4- tói tö cung; 5- Trøng; 6- TuyÕn vá; 7- ©m ®¹o; 8- TuyÕn Melis; 9- Buång trøng 3.2.2. Chu kú ph¸t triÓn S¸n d©y Bothriocephalus ®Î trøng vµ trøng cïng c¸c ®èt giµ theo ph©n cña ký chñ sau cïng vµo n−íc. Th−êng c¬ thÓ ®øt mçi lÇn 5 -6 ®èt vµ sè l−îng trøng lªn tíi hµng v¹n. Trøng cã mµu tr¾ng x¸m, h×nh bÇu dôc, cã n¾p ®Ëy kÝch th−íc trøng cña B. gowkongensis 0,053 0,364mm.

d

c b

H×nh 315: Chu kú ph¸t triÓn cña s¸n d©y Bothriocephalus: a- trøng s¸n; b- Êu trïng 6 mãc coracidium; c- gi¸p x¸c vËt chñ trung gian vµ procecoid; d- c¸- vËt chñ cuèi cïng.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

341

Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña Bothriocephalus phøc t¹p, cã qua c¸c giai ®o¹n Êu trïng vµ ký chñ kh¸c nhau. Trøng cña Bothriocephalus ë ®iÒu kiÖn kh«, 18 -20 0C, sau 15 -20 h th× chÕt. Trong ®iÒu kiÖn dung dÞch NaCl 1% sau 12h, trøng sÏ chÕt. ë nhiÖt ®é 14 -15 0C trong n−íc sau 10- 28 ngµy në ra Êu trïng 6 mãc Coracidium, ë nhiÖt ®é 28 -30 0C sau 3 -5 ngµy trøng në ra Êu trïng 6 mãc. Êu trïng 6 mãc h×nh cÇu, cã l«ng t¬, phÝa sau cã 6 mãc h×nh l−ìi liÒm, ë trong n−íc, nã cã thÓ sèng 2 ngµy, nÕu bÞ c¸c loµi gi¸p x¸c Mesocyclops, leucokartii vµ thermocyclops tachokuensis, macrocyclops albidus, Eucyclops marculoides, Acanthocyclops vernalis... ¨n vµo ruét sau 5 ngµy ph¸t triÓn thµnh Procecoid. Êu trïng Procecoid dµi, cã 3 ®«i mãc, cã ®u«i, phÝa tr−íc cã tuyÕn khoan. Procecoid ë trong c¬ thÓ cyclops, c¸ ¨n cyclops cã c¶m nhiÔm d−íi t¸c dông cña dÞch tiªu ho¸, Êu trïng ®−îc gi¶i tho¸t ra ruét . Sau 20 -25 ngµy ph¸t triÓn thµnh Êu trïng tr−ëng thµnh, ë nhiÖt ®é 28 -290C, sau 21 - 23 ngµy tuyÕn sinh dôc thµnh thôc vµ b¾t ®Çu ®Î trøng. Thêi gian sèng cña Êu trïng Procecoid phô thuéc vµo tuæi thä cña cyclops. Cßn chu kú ph¸t triÓn cña s¸n Bothriocephalus phô thuéc nhiÒu vµo nhiÖt ®é . 3.2.3. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh. §Ó x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh, cÇn gi¶i phÉu ruét c¸ ®Ó quan s¸t b»ng m¾t th−êng, cã thÓ nh×n thÊy sau ®ã b»ng kÝnh hiÓn vi. S¸n Bothriocephalus ký sinh trong ruét, ®«i khi trong xoang c¬ thÓ cña nhiÒu loµi c¸ nuíc ngät nh− mÌ tr¾ng, mÌ hoa, tr¾m cá, c¸ chÐp, c¸ vÒn... vµ ký sinh ë mét sè loµi c¸ biÓn. ë c¸ biÓn ng−êi ta ®· gÆp mét sè loµi nh−: B.scorpii, B. salmonis, B. scarpius... Khi ký sinh víi c−êng ®é thÊp, t¸c h¹i chñ yÕu cña nã lµ hót chÊt dinh d−ìng cña ký chñ, ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng khi c¶m nhiÔm víi c−êng ®é cao, ruät phång to, tói d¹ dµy ®−êng kÝnh t¨ng 3 lÇn. TÕ bµo tæ chøc ruét bÞ ph¸ huû, thµnh ruét bÞ máng, träng l−îng c¬ thÓ gi¶m. TÕ bµo s¾c tè ®en t¨ng. C¸ cã hiÖn t−îng thiÕu m¸u, c¸ th−êng t¸ch ®µn hay næi ®Çu lªn mÆt n−íc ®íp kh«ng khÝ. c¸ bá ¨n, nÆng cã thÓ chÕt. ë Trung quèc Bothriocephalus ký sinh trªn c¸ ë c¸c giai ®o¹n c¸ gièng lµm cho c¸ gièng tr¾m cá chÕt nghiªm träng. Theo O.N.Bauer, 1969 ë c¸ khoÎ l−îng hång cÇu chØ chiÕm 28 %. Bothriocephalus cßn tiÕt chÊt ®éc ph¸ ho¹i tÕ bµo tæ chøc cña c¸. Bothriocephalus ph©n bè réng ë c¸c n−íc trªn thÕ giíi. ë n−íc ta gÆp ký sinh trªn c¸ chÐp, c¸ trª, c¸ qu¶, c¸ m¨ng, l−¬n vµ c¶ trªn c¸ biÓn. 3.2.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ §Ó phßng trÞ bÖnh Bothriocephalus cÇn ¸p dông c¸c biÖn ph¸p phßng chung, ngoµi ra cÇn tiÕn hµnh mét sè biÖn ph¸p sau: • Tr−íc khi th¶ c¸ nhÊt lµ giai ®o¹n −¬ng nu«i c¸ h−¬ng, c¸ gièng cÇn tiÕn hµnh tÈy dän ao, tiªu diÖt ký chñ trung gian. Cã thÓ dïng v«i t«i 100 kg/1000m2 hoÆc Ca(OCl)2 20 kg/1000 m2 sau khi tÈy v«i cho ao trong mét thêi gian kho¶ng 45 -50 ngµy(ë nhiÖt ®é 20 -220C cyclops cã tuæi thä kho¶ng 35 ngµy, trøng cyclops në kho¶ng 10 ngµy víi thêi gian ®ã 45 ngµy cã thÓ tiªu diÖt hÕt ký chñ trung gian). • Dïng h¹t bÝ ®á, cø 250 gr h¹t bÝ ®á +500 gr c¸m trén cho v¹n c¸ gièng 9cm ¨n liªn tôc 3 ngµy.

3.3. BÖnh Êu trïng s¸n d©y trong néi t¹ng c¸ Diphyllobothriosis
3.3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Pseudophyllidae Carus, 1863 Hä Diphyllobothriidae Liche, 1910 Gièng Diphyllobothrium Cobbold, 1857 G©y bÖnh Diphyllobothriosis ë c¸ lµ giai ®o¹n Êu trïng pleurocercoid cña s¸n tr−ëng thµnh thuéc gièng Diphyllobothrium, chiÒu dµi c¸c loµi thay ®æi Diphyllobothrium latum dµi 0,5-1 m, réng 5-15 m. Diphyllobothrium dendrriticum dµi 7 -15 m, Diphyllobothrium strictum dµi 2 -10 m. Nh×n chung c¬ thÓ s¸n d©y Diphyllobothrium dµi, cã nhiÒu ®èt, ®èt ®Çu h×nh trßn, cã hai ®−êng r·nh hót s©u. PhÇn cæ m¶nh vµ dµi. Mçi ®èt th©n cã ®Çy ®ñ hÖ thèng c¬ quan sinh dôc. C¬ quan sinh dôc ®ùc cã rÊt nhiÒu tinh hoµn h×nh trßn, ph©n t¸n hai bªn mÆt l−ng

342

Bïi Quang TÒ

cña mçi ®èt, cã èng dÉn tinh nhá tËp trung tËp trung vÒ èng dÉn tinh lín ®æ vµo tói giao phèi. Bé phËn sinh dôc c¸i cã hai buång trøng ®èi xøng nhau ë mÆt bông phÇn sau cña mçi ®èt. ¢m ®¹o lµ mét ®−êng ch¹y däc mçi ®èt. Bé phËn sinh dôc ®ùc chÝn sím h¬n bé phËn sinh dôc c¸i nªn cã sù giao phèi chÐo gi÷a hai ®èt. 3.3.2. Chu kú ph¸t triÓn (h×nh 316) Do kh«ng cã lç ®Î nªn trøng cña Diphyllobothrium thµnh thôc cïng ®èt giµ theo ph©n cña ký chñ sau cïng ra m«i tr−êng n−íc. Trøng h×nh bÇu dôc, cã n¾p ®Ëy, kÝch th−íc lín nhá tuú theo loµi, sau kho¶ng 1 -2 tuÇn, trøng në ra Êu trïng Coracidium cã tiªm mao vµ 6 mãc b¬i léi trong n−íc 1 thêi gian bÞ c¸c loµi gi¸p x¸c copepoda ¨n Êu trïng 6 mãc vµo nh−: Diaptomus gracilis, Diaptomus coeruleus, cyclops scutifer, Mesocyclops orthonoides... Êu trïng tiªm mao 6 mãc vµo ruét råi ®Õn xoang mÊt tiªm mao vµ mãc biÕn thµnh Êu trïng Procercoid c¬ thÓ dµi cã ®u«i. C¸ ¨n gi¸p x¸c cã nhiÔm Êu trïng Procercoid vµo c¬ thÓ, mét sè Êu trïng Procercoid b¸m ch¾c vµo d¹ dµy, ruét, mét sè ph¸ thµnh ruét chui vµo xoang c¬ thÓ vµ mét sè néi quan nh− gan, tuyÕn sinh dôc, c¬ cña c¸ ph¸t triÓn thµnh Plerocercoid. Ng−êi vµ ®éng vËt ¨n c¸ cã nhiÒu Plerocercoid ch−a nÊu chÝn, vµo ruét ®Çu chui ra b¸m ch¾c vµo thµnh ruét, sau 2 tuÇn ph¸t triÓn thµnh Diphyllobothrium tr−¬ng thµnh, c¬ thÓ rÊt dµi. 3.3.3. T¸c h¹i vµ ph©n bè bÖnh T¸c h¹i chñ yÕu víi con ng−êi, s¸n cã thÓ mãc vµo thµnh ruét g©y viªm loÐt, tiÕt ®éc tè, hót dinh d−ìng, sè l−îng ký sinh nhiÒu cã thÓ g©y t¾c ruét. Diphyllobothrium latum ph©n bè nhiÒu ë c¸c n−íc xø l¹nh nh− PhÇn Lan, Ph¸p, ý, Liªn x«, Trung quèc, NhËt, phæ biÕn nhÊt ë PhÇn lan, d©n c− m¾c bÖnh nµy cã thÓ lªn ®Õn 14%. Giai ®o¹n Plerocercoid ký sinh trong xoang c¬ vµ nhiÒu c¬ quan kh¸c cña c¸. ë n−íc ta ®¸ng chó ý lµ s¸n d©y Diphyllobothrium masnoni giai ®o¹n Êu trïng Plerocercoid ký sinh ë gi¸p x¸c, giai ®o¹n Plerocercoid ký sinh trong Õch, nh¸i. Mét sè vïng d©n c− miÒn nói, quen dïng thÞt Õch ®¾p lªn m¾t ®Ó ch÷a bÖnh ®au m¾t do ®ã s¸n vµo sèng ë m¾t ng−êi g©y bÖnh u s¸n nh¸i. S¸n tr−ëng thµnh ký sinh trong ruét chã mÌo, thó ¨n thÞt.

H×nh 316: Chu kú ph¸t triÓn cña s¸n d©y Diphyllobothrium (theo V.IA. Linnhic, 1977) 3.3.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ Phßng bÖnh theo ph−¬ng ph¸p 1-5- ng−êi vµ ®éng vËt cã vó- vËt chñ cuèi cïng; 6,7gi¸p x¸c- vËt chñ trung gian thø nhÊt; 8-10- c¸- vËt phßng bÖnh tæng hîp. chñ trung gian thø II; 12- Êu trïng s¸n d©y trong c¬ c¸; 13- ®èt s¸n chÝn thµnh thôc; 14- trøng; 15coracidia; 16- procercoid; 17- plerocercoid; 18- ®Çu cña Êu ttrïng s¸n d©y; 19- s¸n d©y tr−ëng thµnh.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

343

3.4. BÖnh s¸n d©y Ligulosis
3.4.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Pseudophyllidae Carus, 1863 Hä Diphyllobothriidae Liche, 1910 Gièng Ligula Bloch, 1728 S¸n h×nh d¶i dµi mµu tr¾ng, chiÒu dµi tíi 1m, chiÒu réng 1,5cm. §Çu nhá nhän gÇn h×nh tam gi¸c. Th©n chia ®èt kh«ng râ, gi÷a l−ng vµ bông cã mét m¸ng däc h¬i lâm xuèng (h×nh 317B). S¸n tr−ëng thµnh ký sinh ë chim n−íc, c¸ lµ vËt chñ trung gian thø hai. 3.4.2. Chu kú ph¸t triÓn Trøng s¸n theo ph©n chim ra m«i tr−êng n−íc, në thµnh Êu trïng mãc c©u Coracidium, Êu trïng b¬i tù do trong n−íc. Gi¸p x¸c Cyclops ¨n Êu trïng ph¸t triÓn th¸nh Êu trïng Procercoid. C¸ ¨n gi¸p x¸c nhiÔm procercoid, Êu trïng vµo xoang bông ph¸t triÓn thµnh Êu trïng plerocercoid. Chim ¨n c¸ nhiÔm plerocercoid ph¸t triÓn thµnh s¸n d©u tr−ëng thµnh (h×nh 317C).

5

A B H×nh 317: A- c¸ diÕc nhiÔm s¸n d©y Ligula; B- s¸n d©y Ligula; C- chu kú ph¸t triÓn cña s¸n d©u Ligula (1- trøng, 2- coracidium, 3gi¸p x¸c vµ procercoid, 4- c¸ vËt chñ trung gian thø 2, 5- chim vËt chñ cuèi cïng.

4

3 2

C

1

3.4.3. T¸c h¹i vµ ph©n bè bÖnh vµ chÈn ®o¸n bÖnh Plerocercoid ký sinh trong xoang bông c¸ lµm cho bông c¸ ph×nh to. BÖnh nÆng c¸ b¬i léi lê ®ê hoÆc b¬i nghiªng vÒ mét phÝa. Gi¶i phÉu bông c¸ thÊy cã Êu trïng s¸n d©y chøa ®Çy xoang bông, chÌn Ðp c¸c c¬ quan néi t¹ng kh¸c, cã con bÞ ®©m thñng thµnh bông, c¸ gÇy yÕu vµ cã thÓ chÕt. Êu trïng s¸n d©y nhiÔm ë c¸ diÕc (h×nh 317A), c¸ chÐp, c¸ vÒn, c¸ mÌ. 3.3.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ Phßng bÖnh theo ph−¬ng ph¸p phßng bÖnh tæng hîp.

II. BÖnh do Ngμnh giun trßn Nemathelminthes schneider, 1866 ký sinh ë ®éng vËt thñy s¶n
Ngµnh giun trßn nãi chung, c¬ thÓ nhá, dµi, hai ®Çu nhá, ®u«i nhá, nhän, h¬i cong. C¬ thÓ d¹ng èng trßn kh«ng ph©n ®èt. C¬ quan sinh dôc ph©n tÝnh: ®ùc c¸i riªng biÖt. Trong ngµnh giun trßn cã líp Nematoda ký sinh. PhÝa tr−íc c¬ thÓ cã lç miÖng, th−êng cã 3 m«i: mét m«i l−ng, 2 m«i bông bao quanh. Thµnh c¬ thÓ cã tÇng cuticun bao ë ngoµi, tiÕp theo lµ tÇng biÓu m«, líp c¬ däc. TÇng cuticun cã nhiÖm vô b¶o vÖ, chèng l¹i t¸c dông c¬ häc, ho¸ häc

344

Bïi Quang TÒ

cña m«i tr−êng, tÇng cuticun nh½n nh−ng cã khi cã thªm nhó hay mãc c¶m gi¸c ®Ó di chuyÓn hoÆc ®Ó con ®ùc b¸m con c¸i khi giao phèi.

1 2 mt 3 12 4 5 6 7 8 9 13 11 oe mr b 12 r 1 2 3 4 5

10 13 14

H×nh 318: CÊu t¹o cña thùc qu¶n, diÒu (bulbus) vµ ruét cña giun trßn. 1- Anisakis; 2- Raphidascaris; 3- Porrocaecum; 4- Contracaecum; 5- Goesla; oe- thùc qu¶n; b- diÒu (bulbus); r- ruét; mt- mÊu thùc qu¶n; mr- mÊu ruét (theo Movgobogo, 1951)

15 13 16 17 18 19 20 21

13

22 23

20 24 26 25 30 27 31 32 33 25 28 29 34 35

H×nh 319: CÊu t¹o vµ s¬ ®å tæng qu¸t cña giun trßn (A- con c¸i; B- con ®ùc): I- phÇn thô c¶m vµ tiªu ho¸ cña c¬ thÓ II- phÇn sau tiªu ho¸ cña c¬ thÓ III- phÇn ®u«i cña c¬ thÓ 1- lç tuyÕn l−ng thùc qu¶n, 2- tiÒn thùc qu¶n, 3- th©n gi÷a thùc qu¶n, 4- vßng thÇn kinh, 5- eo thùc qu¶n, 6- tuyÕn ®−êng bªn, 7- bÇu thùc qu¶n, 8- tuyÕn l−ng cña thùc qu¶n, 9- ruét gi÷a, 10- vïng t©m vÞ ruét, 11- lç tuyÕn phô thùc qu¶n, 12- lç bµi tiÕt, 13- tÕ bµo khoang, 14- tuyÕn tinh, 15- tö cung, 16- c¬ bÇu, 17- ©m hé, 18- trøng thµnh thôc, 19- tói nhËn tinh, 20- èng dÉn trøng, 21- trøng, 22- èng phãng tinh, 23tuyÕn lín, 24- tuyÕn nhá, 25- tuyÕn trùc trµng, 26- tr−íc trùc trµng, 27- trùc trµng, 28- gai giao phèi, 29- d©y ch»ng mµo tinh hoµn, 30- hËu m«n, 31- èng bµi tiÕt, 32- c¬ gi¶m ¸p hËu m«n, 33- tuyÕn bªn, 34- nóm sinh dôc, 35- c¸nh ®u«i nóm sinh dôc.

HÖ thèng tiªu ho¸: sau khoang miÖng lµ thùc qu¶n, ruét gi÷a vµ ruét sau, xoang miÖng thay ®æi theo loµi. thùc qu¶n cã thµnh c¬ t−¬ng ®èi khoÎ, cã khi ph×nh to thµnh bÇu thùc qu¶n, cÊu t¹o vµ h×nh d¹ng cña thùc qu¶n lµ mét chØ tiªu ph©n lo¹i cña loµi. trong thùc qu¶n cßn cã r¨ng, mãc hoÆc mµng van, cã thùc qu¶n phÇn tr−íc lµ cuticun, phÇn sau lµ tuyÕn tiªu ho¸; cã loµi ë vÞ trÝ gi¸p ranh gi÷a thùc qu¶n vµ ruét cã mäc manh nang. Ruét gi÷a cã thµnh máng lµ mét líp biÓu m« ®¬n bµo, cã mµng ®¸y giíi h¹n phÝa trong. Ruét sau, bªn trong cã tÇng cuticun, hËu m«n th«ng ra ngoµi, ë con c¸i hËu m«n riªng biÖt. Con ®ùc hËu m«n liÒn

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

345

th«ng èng phãng tinh thµnh xoang bµi tiÕt sinh dôc. HÖ thèng bµi tiÕt kh«ng cã h×nh thøc bµi tiÕt nhÊt ®Þnh, kh«ng cã tÕ bµo ngän löa, giun trßn th−êng cã mét ®«i èng bµi tiÕt ®−êng bªn, th«ng nhau ë phÝa tr−íc, lç bµi tiÕt ë gi÷a mÆt bông gÇn thùc qu¶n. Cã mét sè chØ cã 1 èng bµi tiÕt ®−êng bªn hoÆc kh«ng cã. Cã ng−êi cho r»ng giun trßn bµi tiÕt qua tÇng cuticun. HÖ thÇn kinh cña giun trßn cã vßng hÇu bao quanh phÇn tr−íc thùc qu¶n, tõ ®Êy cã d©y thÇn kinh h−íng vÒ phÝa tr−íc, phÝa sau th−êng cã 6 d©y ng¾n h−íng vÒ phÝa tr−íc vµ 6 d©y dµi h−íng vÒ phÝa sau trong ®ã cã 2 d©y lín h¬n n»m trong gê bông, gê l−ng trong líp biÓu m«. ThÇn kinh l−ng vµ bông ph©n nh¸nh nhá ®Õn c¬ quan c¶m gi¸c vµ c¬ quan kh¸c. C¬ quan c¶m gi¸c chñ yÕu lµ nhó c¶m gi¸c. ë miÖng, c¬ quan sinh dôc, hËu m«n ®Òu cã nhó c¶m gi¸c t−¬ng øng. HÖ thèng sinh dôc: Giun trßn cã sù ph©n tÝnh ®ùc c¸i kh¸c c¬ thÓ. TuyÕn sinh dôc ®ùc cã tinh hoµn h×nh sîi, lín dÇn thµnh èng dÉn tinh n»m d−íi ruét h−íng vÒ sau h×nh thµnh 1 phÇn ng¾n lµ tói tinh . GÇn huyÖt sinh dôc, tói tinh th¾t l¹i 1 èng nhá ®ã lµ èng phãng tinh. èng nµy ®æ vµo ruét sau, tr−íc huyÖt sinh dôc bµi tiÕt. ë mÆt l−ng cã thªm mét ®«i tói giao phèi, trong ®ã cã 1 -2 mãc giao cÊu. Khi giao phèi, mãc con ®ùc mãc vµo huyÖt con c¸i. Cã con ®ùc ®u«i xoÌ réng b¸m vµo con c¸i. Con c¸i cã hai buång trøng h×nh sîi m¶nh, lín dÇn thµnh èng dÉn trøng chøa ®Çy trøng ch−a cã vá vµ ch−a ph©n c¾t, èng dÉn trøng chuyÓn thµnh tö cung chøa ®Çy trøng ®ang ph¸t triÓn. Hai tö cung tËp trung thµnh ©m ®¹o ®«i, ng¾n. §a sè gièng loµi cã mét ®«i buång trøng vµ mét ®«i tö cung, trøng ®−îc thô tinh trong tö cung vµ ®−îc bao l¹i b»ng vá trøng do c¬ thÓ ph©n tiÕt, ©m ®¹o th«ng víi lç sinh dôc phÝa bông ®o¹n gi÷a c¬ thÓ. C¬ quan sinh dôc c¸i uèn khóc nhiÒu lÇn cuèn quanh ruét. Giun trßn ph¸t triÓn kh«ng qua xen lÏ thÕ hÖ, giun trßn ký sinh trùc tiÕp, ph¸t triÓn kh«ng cÇn ký chñ trung gian. PhÇn lín giun trßn ®Î trøng, sè Ýt ®Î con. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña c¸c loµi giun trßn cã kh¸c nhau. Trøng th−êng theo ph©n cña ký chñ ra ngoµi., x©m nhËp vµo ký chñ b»ng ®−êng tiªu ho¸. Trøng ra ngoµi cã thÓ ®· chøa Êu trïng, cã tr−êng hîp chui ra vµ g©y c¶m nhiÔm hay còng cã mét sè gièng loµi trøng ®ang ph©n c¾t, sau mét thêi gian míi c¶m nhiÔm. Giun trßn ph¸t triÓn trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp, cã mét sè qua vËt chñ trung gian lµ ®éng vËt kh«ng x−¬ng sèng nh− c«n trïng, gi¸p x¸c, èc.... Th−êng trøng ra ngoµi, vËt chñ trung gian ¨n vµo, ký chñ chÝnh thøc ¨n ký chñ trung gian cã c¶m nhiÔm sÏ bÞ bÖnh, nh−ng cã tr−êng hîp trøng kh«ng ra ngoµi mµ do ký chñ cuèi cïng hót m¸u ký chñ trung gian. Giun trßn ký sinh lµm ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng vµ ph¸t dôc, ngoµi ra cßn më ®−êng cho vi khuÈn, nÊm, ký sinh trïng kh¸c g©y bÖnh, c¶m nhiÔm nghiªm träng sÏ lµm c¸ chÕt. Mét sè gièng loµi thuéc líp giun trßn ký sinh g©y bÖnh.

1. BÖnh giun trßn Philometrosis
1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Spirurida Chitusod, 1933 Hä Dracunculidae Leiper, 1912 Gièng Philometra Costa, 1845 C¬ thÓ giun trßn Philometra nãi chung nhá, dµi, kÝch th−íc thay ®æi rÊt lín theo loµi. Philometra sanguinea con ®ùc dµi kho¶ng 2,35 - 3,30 mm, con c¸i 10- 42 mm; Philometra ovata con ®ùc dµi 6 mm, con c¸i dµi 55 - 125 mm, Philometra cyprini con ®ùc dµi 3,5-4,1 mm. Con c¸i dµi 100-135 mm. Con c¸i cã mµu hång hay mµu ®á m¸u. Trªn c¬ thÓ cã ph©n bè nhiÒu nhó trong suèt, lín nhá kh«ng ®ång ®Òu. PhÝa ®Çu cã 4 mÊu låi kÝch th−íc kh«ng b»ng nhau. C¬ quan tiªu ho¸ cã miÖng h×nh tam gi¸c ë phÝa ®Çu, kh«ng cã m«i, xoang miÖng h×nh cÇu, thùc qu¶n nhá dµi chia 2 phÇn do c¬ vµ tuyÕn thÓ hçn hîp tæ thµnh. Ruét nhá, dµi mµu n©u, kh«ng cã ruét sau vµ hËu m«n, cuèi ruét ®ãng kÝn. C¬ quan sinh dôc giun trßn Philometra ph©n tÝnh, con ®ùc cã 1 tinh hoµn, cã èng dÉn tinh vµ tói chøa tinh, phÇn cuèi lµ c¬ quan giao phèi h×nh kim, kÝch th−íc vµ hinh d¹ng gièng nhau.

346 Con c¸i cã 2 buång trøng ë 2 ®o¹n cña c¬ thÓ. PhÇn cuèi cã ®ai dÉn rÊt ng¾n rÊt ng¾n chiÕm ®¹i bé phËn tö cung lín. ë trong c¬ thÓ, tö cung chøa ®Çy trøng ®· ph¸t dôc vµ Êu trïng. Giun Philometra kh«ng cã lç ®Î. Mét sè loµi chØ t×m thÊy con c¸i kh«ng t×m thÊy con ®ùc nh− Philometra rischta, Philometra parasiluri, Philometra abdominalis...Con c¸i th−êng ký sinh d−íi vÈy, d−íi v©y, con ®ùc ký sinh trong bong bãng, trong xoang, thËn nhá h¬n con c¸i rÊt nhiÒu. C¬ thÓ bÒ mÆt tr¬n tru, phÇn cuèi c¬ thÓ réng, h¬i cong (H×nh 320)

Bïi Quang TÒ

D

A B

C

E

H×nh 320: Philometra parasiluri (A- PhÇn ®Çu con c¸i; BPhÇn ®u«i con c¸i); Philometra rischta (C. phÇn ®Çu con c¸i; D- ®u«i con c¸i; E- PhÇn ®u«i con ®ùc) 1.2. Chu kú ph¸t triÓn Con c¸i giun Philometra ®Õn thêi kú sinh tr−ëng ph¸ r¸ch da cña ký chñ ®Ó ra m«i tr−êng, do ¸p suÊt thay ®æi, v¸ch c¬ thÓ vì, Êu trïng trong tö cung ra n−íc. Êu trïng cã thÓ b¬i léi tù do hay b¸m vµo c©y cá trong n−íc, gÆp c¸c loµi gi¸p x¸c Macrocyclops albodus, Eucyclops serrulatus, Eucyclops macruroide, Mesocyclops leukarti, ®«i khi c¶ Cyclops strenus, Achanthocyclops viridis (O.N. Bauer, 1977) ¨n vµo ruét, Êu trïng ®Õn xoang cña gi¸p x¸c ph¸t triÓn kho¶ng trªn d−íi mét tuÇn. C¸ ¨n gi¸p x¸c cã nhiÔm Êu trïng Philometra vµo ruét chui qua v¸ch ruét ®Õn xoang, tiÕp tôc ph¸t triÓn. ë ®©y cã sù h×nh thµnh ®ùc c¸i. Sau khi tiÕn hµnh giao cÊu, con ®ùc di chuyÓn vÒ ký sinh ë bãng h¬i, xoang, cã thÓ sèng mét vµi n¨m nh−ng kh«ng tham gia giao phèi lÇn thø 2. Con c¸i di chuyÓn ký sinh d−íi vÈy vµ v©y cña c¸. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn Philometra phô thuéc vµo nhiÖt ®é n−íc vµ pH cña m«i tr−êng. NÕu nhiÖt ®é m«i tr−êng thÊp, qu¸ tr×nh ph¸t triÓn chËm ch¹p; nÕu pH thuËn lîi, qu¸ tr×nh ph¸t triÓn tõ trøng ®Õn trïng tr−ëng thµnh tõ 6 -7 ngµy. 1.3. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh §Ó x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh cã thÓ quan s¸t b»ng m¾t th−êng, kÝnh lóp cÇm tay. §èi víi c¸ thÓ ký sinh d−íi da, d−íi vÈy cßn c¸c c¸ thÓ ký sinh bªn trong ph¶i gi¶i phÉu c¬ thÓ c¸, quan s¸t b»ng kÝnh lóp vµ kÝnh hiÓn vi. NhiÒu loµi c¸ n−íc ngät c¶m nhiÔm Philometra tû lÖ c¶m nhiÔm kh¸ cao, cã khi 80 -90%. C−êng ®é c¶m nhiÔm 30 -40 trïng/ c¬ thÓ c¸. C¸ cµng lín, tû lÖ vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm cµng cao nªn t¸c h¹i chñ yÕu ®èi víi c¸ lín. C¸ nhiÔm bÖnh di chuyÓn chËm, ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng, da c¸ mÊt mµu s¸ng b×nh th−êng trë nªn nh¹t. Chøc n¨ng bãng h¬i bÞ ph¸ huû nhÊt lµ phÇn 2 cña bãng h¬i lµm kh«ng khÝ tõ bãng h¬i vµo xoang c¬ thÓ, nhÊt lµ c¸ nhá, thiÖt h¹i cµng lín, lµm mÊt kh¶ n¨ng gi÷ th¨ng b»ng, b¬i ngöa bông 1 thêi gian råi ®Çu chóc xuèng. C¸ ngõng b¾t måi. ë nh÷ng c¸ cì nhá, khi c−êng ®é c¶m nhiÔm 5 -9 giun, cã thÓ lµm c¸ chÕt. Philometra ký sinh d−íi vÈy lµm da c¸ viªm loÐt, v©y rép, rông t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn, nÊm x©m nhËp g©y bÖnh. ë ViÖt Nam ph¸t hiÖn Philometra ký sinh ë ruét, xoang bông cña c¸ qu¶, c¸ r«, c¸ trª 1.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

347

Dïng v«i tÈy ao diÖt Êu trïng. VËn chuyÓn c¸ cÇn kiÓm tra, nÕu cã bÖnh ph¶i tiÕn hµnh trÞ bÖnh míi nu«i trong c¸c thuû vùc n−íc. Cã thÓ trÞ bÖnh b»ng NaCl 2% t¾m trong c¸ 10 -15 phót. Ph¸t hiÖn cã Philometra ký sinh d−íi v©y, vÈy, dïng cån Iod hay thuèc tÝm 1% s¸t vµo chç giun ký sinh.

2. BÖnh giun trßn Spironourosis
2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Oxyurdea Weinland, 1858 Hä Kathalaniidae Travassos, 1918 Gièng Spironoura Leidy, 1856 Loµi Spironoura spinibarbi Ha Ky, 1971. Giun cã kÝch th−íc lín, th©n dµy, hÑp dÇn hai ®Çu. Cã mµng c¸nh bªn, chiÒu dµi mµng 0,544-1,106 mm. Tõ cuèi sau th©n ®Õn lç bµi tiÕt, cuticul cã nh÷ng nnÕp ngang máng. Cuticul ë phÝa l−ng dµy h¬n phÝa bông. §Çu cã kÝch th−íc 0,170-0,204 x 0,119-0,170 mm. D−íi ®Çu lµ cæ nhá, kÝch th−íc 0,025-0,068 x 0,1700,204 mm. Lç miÖng cã 3 ®«i t−¬ng ®èi lín, ë mçi m«i cã 4 nóm trong vµ 2 nóm ngoµi che ®«i. Thùc qu¶n gåm 4 phÇn: hÇu ng¾n, phÇn gi÷a dµi h×nh trô; phÇn tr−íc bulbus h¬i th¾t l¹i vµ bulbus cã h×nh cÇu. Kho¶ng c¸ch tõ phÝa cuèi tr−íc th©n ®Õn cuèi sau cña bulbus thùc qu¶n lµ 2,39-2,90 mm. Tõ sau vßng thÇn kinh mét Ýt, th©n trïng h¬i ph×nh ra. Con ®ùc: Th©n dµi 10,86-18,70 mm; réng 0,51-0,86 mm. Cuèi ®u«i cong vÒ phÝa bông. Tæng chiÒu dµi thùc qu¶n lµ 1,95-2,46 mm; kÝch th−íc hÇu 0,045-0,067 x 0,090-0,094 mm; bulbus 0,255-0,306 x 0,289-0,357 mm. Lç bµi tiÕt n»m c¸ch phÝa cuèi ®Çu 1,65-1,87 mm; vßng thÇn kinh 0,425-0,510 mm. Cã d¹ng gi¸c tr−íc hËu m«n lµ tËp hîp c¬ h×nh qu¹t. Cã 10 ®«i nóm vµ 1 nóm lÎ tr−íc hËu m«n. Tronng 7 ®«i nóm sau hËu m«n, ®«i thø nhÊt vµ ®«i thø hai (kÓ tõ d−íi lªn) n»m sÝt nhau, ph©n bè phÝa bông. §«i thø ba n»m phÝa bªn, tiÕp theo lµ 3 ®«i n÷a xÕp gÇn nhau ë phÝa bông vµ 1 ®«i phÝa bªn. Ba ®«i nóm ë tr−íc hËu m«n c¸ch ®Òu nhau. Gai sinh dôc dµi 1,02-1,58 mm. CÊu t¹o vµ kÝch th−íc ¸cc gai gièng nhau. KÑp gai sinh dôc ®−îc kitin ho¸, dµi 0,17-0,25 mm. Con c¸i: Th©n dµi 16,0-21,45 mm; réng 0,59-1,05 mm. Tæng chiÒu dµi thùc qu¶n 2,12-2,72 mm. KÝch th−íc hÇu 0,056-0,060 x 0,087-0,094 mm. Bulbus 0,272-0,306 x 0,325-0,408 mm. Lç bµi tiÕt n»m ë c¸ch phÝa ®Çu 1,73-2,04 mm, vßng thÇn kinh 0,45-0,51 mm. ChiÒu dµi ®u«i 0,561-0,697 mm. ¢m ®¹o ë kho¶ng c¸ch tõ cuèi sau th©n 6,12-6,97 mm. Trøng h×nh ovan, kÝch th−íc 0,050-0,051 x 0,060-0,068 mm. B A E C D

F

H×nh 321: Giun trßn Spironoura spinibarbi Ha Ky, 1971: A,B- cuèi phÝa tr−íc; C- ®u«i con ®ùc; D- gai sinh dôc; E- d©y ch»ng mµo tinh hoµn; F- ®Üa miÖng

348

Bïi Quang TÒ

H×nh 322: Êu trïng cña Spironoura babei Ha Ky, 1968 trong ruét tÞt s¸n l¸ Amurotrema dombrowskajae. A- cuèi phÝa tr−íc; B- ®u«i; C- h×nh d¹ng Êu trïng; D- Êu trïng ký sinh trong ruét tÞt cña s¸n l¸. (theo Sey, Moravec, 1986) 2.2. Chu kú ph¸t triÓn HiÖn t−îng ký sinh cÊp hai (ký sinh lång) cña Êu trïng giun trßn Spironoura babei Ha Ky, 1971 ë giai ®o¹n thø 3. Êu trïng nµy ®· t×m thÊy trong xoang ruét tÞt cña s¸n l¸ gi¸c b¸m hai ®Çu: Amurotrema dombrowskajae Achmerov, 1959, lµ ký sinh trïng ký sinh trong ruét c¸ bçng (Spinibarbichthys denticulatus Oshima, 1926) ë ViÖt Nam (theo Moravec vµ Sey, 1985) M« t¶ Êu trïng giun trßn tõ s¸n l¸ (h×nh 322-A-D): giun h×nh thon nhá kh«ng mµu, cã líp cuticul máng. ChiÒu dµi c¬ thÓ 1,03-1,59 mm, chiÒu réng lín nhÊt 0,027-0,033 mm. Cuèi ®Çu trßn, cã 3 m«i lín, nóm miÖng kh«ng ph©n biÖt râ rµng; thùc qu¶n gÇn nh− h×nh trô vµ ph¸t triÓn thµnh bulbus (d¹ng cñ hµnh) ë cuèi phÝa sau. ChiÒu dµi toµn phÇn cña thùc qu¶n 0,210-0,228 mm; chiÒu dµi cña phÇn h×nh trô phÝa tr−íc 0,180-0,198 mm; chiÒu réng 0,0090,012 mm; chiÒu dµi cña bulbus 0,027-0,030 mm, chiÒu réng 0,021 mm. Kho¶ng c¸ch tõ vßng thÇn kinh ®Õn cuèi phÝa tr−íc 0,060-0,069 mm vµ lç bµi tiÕt 0,165-0,168 mm. Ruét th¼ng, hÑp. TuyÕn trùc trµng ®¬n bµo ph¸t triÓn, thu«n dµi. §u«i m¶nh, h×nh nãn, chiÒu dµi 0,150-0,165 mm. D¹ng mÇn tuyÕn sinh dôc lµ c¸c tÕ bµo ®¬n lÎ lín ph©n bè ë phÝa bông gÇn ruét, c¸ch cuèi phÝa sau cña c¬ thÓ 0,339-0,357 mm. C¬ thÓ Êu trïng cã nhiÒu h¹t, ®Æc biÖt thùc qu¶n ë phÇn gi÷a tõ vßng thÇn kinh ®Õn bulbus. 2.3. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n Gièng Spironoura gåm kho¶ng 50 loµi ký sinh ë l−ìng thª, bß s¸t vµ c¸, ë ViÖt Nam gÆp mét loµi trªn ký sinh ë c¸ bçng, tû lÖ nhiÔm 96%, c−êng ®é nhiÔm 4-225 giun/c¸. Giun g©y ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng c¶u c¸ bçng. 2.4. Phßng trÞ bÖnh: ¸p dông biÖn ph¸p phßng bÖnh tæng hîp

3. BÖnh giun trßn Spectatosis
3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Oxyurdea Weinland, 1858 Hä Kathalaniidae Travassos, 1918 Gièng Spectatus Travassos, 1923 Loµi Spectatus pangasia C¬ thÓ nhá thon dµi, cuèi phÝa tr−íc tï, cuèi phÝa sau hÑp nhá vµ nhän. HÖ cuticul máng, kh«ng thÊy râ v©n ngang d−íi kÝnh hiÎn vi quang häc, nh−ng d−íi kÝnh hiÓn vi ®iÖn tö quÐt thÊy râ v©n ngang (h×nh 323-H). §Üa miÖng cã 6 m«i ph¸t triÓn (h×nh 323-I), mçi m«i cã 1 gai m«i ngoµi vµ 2 gai m«i bªn. Thùc qu¶n dµi, gåm phÇn c¬ vµ phÇn tuyÕn. Cuèi phÝa tr−íc cña phÇn c¬ vµ phÇn tuyÕn thu hÑp nhá, cuèi phÝa sau cña phÇn c¬ vµ phÇn tuyÕn ph×nh ra gÇn h×nh trßn (d¹ng cñ hµnh). Con ®ùc: ChiÒu dµi th©n 5,22-5,56 mm, chiÒu réng 0,14-0,16 mm. Thùc qu¶n cã chiÒu dµi phÇn c¬ 0,328 mm, phÇn tuyÕn 0,484 mm. §u«i h¬i cong vÒ phÝa bông. Cã 2 gai sinh dôc

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

349

kh«ng ®Òu nhau. ChiÒu dµi 0,897 mm vµ 0,328 mm. Cã 3 ®«i nóm nhá ë phÝa tr−íc vµ 4 ®«i nóm nhá ë phÝa sau hËu m«n. Con c¸i: chiÒu dµi th©n 6,50-7,80 mm, chiÒu réng 0,26 mm. Thùc qu¶n cã chiÒu dµi phÇn tuyÕn 0,498 mm, phÇn c¬ 0,312 mm. §u«i dµi 0,812-0,905 mm. Tö cung cña c¸c trïng thµnh thôc chøa ®Çy c¸c Êu trïng dµi, cã kÝch th−íc 1,508-1,624 x 0,038-0,040 mm. A B

D

C

E

F

G

H

I

H×nh 323: Giun trßn Spectatus pangasia: A- cuèi phÝa tr−íc; B- ®u«i con c¸i; C- ®u«i con ®ùc; D- ®Üa ®Çu; E- c¬ thÓ cña giun trßn; F- cuèi phÝa tr−íc; G- ®u«i con ®ùc; H- cuèi phÝa tr−íc (¶nh KHV§T); I- ®Üa ®Çu (¶nh KHV§T) Loµi Spectatus pangasia cã ®Æc ®iÓm cña hä Kathlaniidae miÖng cã 6 (hoÆc 3) m«i ph¸t triÓn. Tói bao miÖng n«ng. Thùc qu¶n dµi, cuèi phÝa sau thùc qu¶n c¬ vµ thùc qu¶n tuyÕn

350

Bïi Quang TÒ

ph×nh to d¹ng cñ hµnh (gäi lµ tói bulb). Gièng Spectatus ®Æc ®iÓm chÝnh lµ cã 6 m«i miÖng ph¸t triÓn, loµi nµy t−¬ng tù cã 6 m«i ph¸t triÓn, mçi m«i cã 3 gai (1 gai ngoµi vµ gai bªn), tói bao miÖng n«ng. HiÖn nay theo Travassos, 1923 m« t¶ loµi Spectatus spectatus ký sinh ë c¸ Piaractus brachypomus, Brazil. 3.2. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh ë ViÖt Nam ph¸t hiÖn Spectatus pangasia ký sinh ë ruét c¸ tra, c¸ vå ®Ðm, c¸ hó vµ c¸ ba sa. ë c¸ ba sa tû lÖ c¶m nhiÔm 93%, trung b×nh 45 trïng/c¬ thÓ c¸, c¸ biÖt cã 927 trïng/c¬ thÓ c¸ (Bïi Quang TÒ, 1990). Giun ®· g©y ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng cña c¸, c¸ ba sa nu«i bÌ hao phÝ nhiÒu thøc ¨n tinh. 3.3. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ - Dïng v«i tÈy ao diÖt Êu trïng. VËn chuyÓn c¸ cÇn kiÓm tra, nÕu cã bÖnh ph¶i tiÕn hµnh trÞ bÖnh míi nu«i trong c¸c thuû vùc n−íc. - Dïng Levamisol 10%: ®Þnh kú ba th¸ng mét lÇn tÈy giun trßn cho c¸ basa vµ c¸ tra, liÒu l−îng 25-30mg/kg c¸/ngµy (Bïi Quang TÒ, 2003)

4. BÖnh giun trßn Contracaecosis.
4.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Ascaridida Skrjabin et Schulz, 1940 Hä Anisakidae Skrjabin et Karokhin, 1945 Gièng Contracaecum Railliet et Henry, 1912 Êu trïng Contracaecum spiculigerum (Rudolphi, 1809) ký sinh trong c¸ d¹ng bµo nang, ®−êng kÝnh 1mm. C¬ thÓ hai ®Çu h¬i nhän, bÒ mÆt cã v©n ngang rÊt nhá nh−ng ë hai ®Çu c¬ thÓ v©n kh«ng râ. MiÖng do 2 phiÕn kitin tæ thµnh. Thùc qu¶n dµi h×nh èng, phÇn c¬ ë phÇn tr−íc vµ tuyÕn thÓ ë phÇn sau, ranh giíi gi÷a hai ®o¹n kh«ng râ, ruét nhá h¬n thùc qu¶n. Bªn c¹nh trùc trµng cã tuyÕn trùc trµng, ®u«i cña Contracaecum spiculigerum h¬i tï. (H×nh 324) A B H×nh 324: Contracaecum spiculigerum A- Cuèi phÝa tr−íc Êu trïng; BÊu trïng tæng thÓ; C- ®u«i con c¸i; D- cuèi phÝa tr−íc. ë ViÖt Nam, giun Contracaecum spiculigerum ký sinh ë xoang bông, gan, ruét cña mét sè loµi c¸ trª vµng, th¸t l¸t, c¸ l¨ng MiÒn nam, r« ®ång, ca chµy. Tû lÖ c¶m nhiÔm ë c¸ trª vµng tíi 60,30%, c−êng ®é tõ 1 -30 trïng/con c¸. 4.2. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh Êu trïng giun trßn Contracaecum spiculigerum ®−îc ph¸t hiÖn ë 7 loµi c¸ n−íc ngät (c¸ lãc b«ng, c¸ lãc, c¸ r« ®ång, c¸ l¨ng, c¸ trÌn bÇu, c¸ trª vµng vµ c¸ bèng t−îng). VCCC cña giun C D

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

351

trßn nµy lµ chim, theo Mosgovoy (1953), mét sè chim ë §«ng D−¬ng (Indochina) nh− cèc (Phalacrocorax) vµ diÖc (Ardea sp) ®· nhiÔm giun nµy. VCTG thø nhÊt lµ Copepoda. Mét sè loµi c¸ kh«ng vÈy vµ c¸ cã tÝnh ¨n thiªn vÒ ®éng vËt lµ VCTG thø hai, th−êng hay nhiÔm Êu trïng giun ph¸t triÓn giai ®o¹n III

5. BÖnh giun trßn Spinitectosis
5.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Spirudida Chitwood, 1933 Hä Ascarophididae Trofimenko, 1967 Gièng Spinitectus Fourment, 1883 A

B

H×nh 325: 1-3,B-Spinitectus clariasi Ha Ky, 1971; 4-6- Spinitectus ophicephali Ha Ky, 1971; A- Spinitectus notopteri Karve et Naik, 1951 Loµi Spinitectus clariasi Ha Ky, 1971: giun cã ®Çu tï vµ hÑp dÇn vÒ cuèi ®u«i. Cuticul bao phñ gai, x¾p xÕp thµnh hµng vßng kh¾p chiÒu dµi th©n ë con c¸i vµ trªn 4/5 th©n ë con ®ùc. Sè hµng ngang cña gai con ®ùc lµ 97, ë con c¸i lµ 170. Mçi hµng cã 16-22 gai. ChiÒu dµi gai 0,008-0,012 mm. Hai hµng gai phÝa tr−íc gÇn nhau h¬n. Kho¶ng c¸ch gi÷a hai hµng gai thø nhÊt vµ thø hai lµ 0,021, thø hai vµ thø ba lµ 0,038 mm, tõ hµng thø ba vµ hµng thø bÈy kho¶ng c¸ch gi÷a hai hµng lµ 0,055 mm ë con ®ùc vµ 0,047 ë con c¸i; tõ hµng thø bÈy ®Õn hµng thø 11 lµ 0,043 ë c¶ con ®ùc vµ con c¸i; tõ hµng thø 11 ®Õn tËn cuèi -0,025 mm ë con ®ùc vµ 0,021 mm ë con c¸i. Lç miÖng ®i vµo thùc qu¶n gåm hai phÇn: tr−íc lµ c¬, sau lµ tuyÕn. Con c¸i lín h¬n con ®ùc.

352

Bïi Quang TÒ

Con ®ùc: chiÒu dµi th©n 5,01 mm, chiÒu réng 0,085 mm. Hµng gai thø nhÊt c¸ch cuèi cña ®Çu 0,127 mm. PhÇn c¬ thùc qu¶n dµi 0,055 mm. PhÇn tuyÕn dµi h¬n nhiÒu: 1,190 mm. Vßng thÇn kinh n»m c¸ch cuèi phÝa tr−íc th©n 0,154 mm. Mµng c¸nh cuticul bªn hÑp, cã 4 ®«i nóm nhá tr−íc hËu m«n vµ 7 ®«i sau hËu m«n. Tõ nh÷ng ®«i nóm nhá sau hËu m«n cã 1 ®«i (®«i thø nhÊt vÒ phÝa tr−íc) n»m ë phÝa bªn c¹nh (gÇn hËu m«n), tiÕp theo nã lµ 5 ®«i n»m phÝa bông, trong ®ã cã 5 ®«i n»m rÊt s¸t nhau. §«i thø 7 n»m gÇn cuèi th©n, vÒ phÝa bông. bèn ®«i nóm phÝa tr−íc hËu mén t−¬ng ®èi lín, n»m phÝa bªn c¹nh vµ cã kho¶ng c¸ch gÇn nh− b»ng nhau. Gai sinh dôc kh«ng ®Òu nhau. Gai lín m¶nh, dµi 0,090 mm, gai nhá réng ë gÇn t©m vµ hÑp dÇn vÒ phÝa cuèi xa t©m, chiÒu dµi 0,051 mm Con c¸i: chiÒu dµi th©n 6,63 mm, chiÒu réng 0,102 mm. hµng gai thø nhÊt c¸ch cuèi ®Çu 0,149 mm. PhÇn c, ¬ thùc qu¶n dµi 0,064 mm, phÇn tuyÕn 1,241 mm. Vßng thÇn kinh n»m c¸ch cuèi phÝa tr−íc th©n 0,172 mm; chiÒu dµi ®u«i 0,093 mm. ¢m hé më vÒ phÝa nöa sau th©n, c¸ch chç cuèi cña ®u«i 0,425 cm. NhiÒu trøng h×nh ovan cã vá dµy, kÝch th−íc 0,0250,030 x 0,012-0,017 mm. 5.2. T¸c h¹i, ph©n bè vµ chÈn ®o¸n bÖnh Giun trßn ký sinh trong d¹ dµy vµ ruét cña mét sè loµi c¸, chóng lµm tæn th−¬ng thµnh d¹ dµy vµ ruét, lÊy dinh d−ìng, ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng cña c¸. ViÖt Nam gÆp 5 loµi nh− Spinitectus armatus S.M. Ali, 1956 ký sinh ë c¸ chÐp. Loµi Spinitectus ophicephali Ha Ky, 1971, ký sinh ë c¸ trª. Loµi Spinitectus ranae Morishita,1926, ký sinh ë c¸ l¨ng. Loµi Spinitectus notopteri Karve et Naik, 1951 ký sinh ë c¸ th¸t l¸t. Møc ®é nhiÔm ë mét sè loµi c¸ rÊt cao: tû lÖ nhiÔm ë c¸ trª ®en 72,33%, c¸ th¸t l¸t 63,8%

6. BÖnh giun trßn Camallanosis.
6.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Spirurida Chitwood, 1933 Hä Camallanidae Railliet et Henry, 1915 Gièng Camallanus Baylis et Daubney, 1922 Gièng giun trßn Camallanus c¬ thÓ t−¬ng ®èi lín, kÝch th−íc thay ®æi theo loµi, theo gièng. Loµi giun Con c¸i Con ®ùc dµi 19,89- 20,57mm dµi 7,11 - 11,05 C. alii HaKy, 1968 (h×nh 326-1-3) réng 0,561 - 0,612mm réng 0,024 - 0,360mm dµi 13 -20mm dµi 6,38 - 6,5mm C. anabantis Pearse,1933 (h×nh 326A) réng 0,23 -0,35mm réng 0,16 - 0,19mm Xoang miÖng cøng, cã hai phiÕn b»ng kitin tæ thµnh. V¸ch cña xoang miÖng cã mét d©y c¬ däc xÕp song song víi c¬ thÓ. MÆt l−ng vµ mÆt bông cña tói miÖng cã 3 nh¸nh r¨ng b»ng chÊt ki tin. Thùc qu¶n chia lµm 2 phÇn . PhÇn tr−íc ng¾n lµ phÇn c¬, phÇn sau dµi lµ phÇn tuyÕn. Sau thùc qu¶n lµ ruét, lç hËu m«n ë phÝa cuèi c¬ thÓ. Con c¸i to h¬n con ®ùc, cã hai buång trøng d¹ng sîi, lç sinh dôc ë gi÷a c¬ thÓ, ®Î con. Con c¸i lóc thµnh thôc nh×n thÊy nhiÒu Êu trïng trong tö cung. Con ®ùc nhá, bªn trong chøa ®Çy tinh hoµn mµu tr¾ng tiÕp theo lµ èng dÉn tinh d¹ng sîi, tiÕp ®ã lµ tói chøa tinh kh«ng râ rÖt, cã 2 mãc giao cÊu lín nhá kh«ng b»ng nhau, ®u«i cong vÒ mÆt bông. Tr−íc hËu mon cã 4 -5 ®«i nóm. Sau hËu m«n cã 4 ®«i nóm (u låi), ®«i phÝa sau cã 3 mÊu låi nhá, h×nh trßn. (H×nh 326:1-3) Neocamallanus maculatti Ha Ky, 1968 (h×nh 326: 4-6): giun bÐ, th©n hÑp, h×nh trô, phÇn cuèi ®Çu trßn. BÒ mÆt th©n bao phñ líp cuticul dµy. Vßng thÇn kÝnh cã kÝch th−íc 0,1990,120 mm, n»m gÇn kho¶ng gi÷a phÇn tr−íc thùc qu¶n. Lç bµi tiÕt më ra phÝa bông, phÇn tr−íc th©n vµ chç gÇn vßng thÇn kinh cã 3 ®«i nóm ®Çu, hai ®«i gÇn gi÷a vµ 1 ®«i bªn. Xoang miÖng cã hai m¶nh gÇn gièng nh− ë c¸c loµi Camallanus. Sè l−îng "x−¬ng s−ên" ë däc tói kitin gåm 16 hµng, kh«ng cã 3 nh¸nh tam gi¸c (3 mãc). Thùc qu¶n gåm hai phÇn: phÇn c¬ tr−íc ng¾n, phÇn tuyÕn dµi. Procamallanus clarius Ali, 1957 (h×nh 326B): con c¸i dµy vµ dµi h¬n con ®ùc. Cuèi phÝa tr−íc th©n c¾t côt, cuèi phÝa sau h×nh c«n ë con c¸i vµ h¬i nhän ë con ®ùc. Lç bµi tiÕt më ra

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

353

ë kho¶ng c¸ch tõ phÝa tr−íc cuèi th©n 0,18-0,20 mm (con ®ùc), vµ 0,35 mm ë con c¸i. Bao miÖng cã d¹ng thuú nhá. Trªn bÒ mÆt trong cña bao miÖng kh«ng cã c¸c gê kitin. §Çu cã hai ®«i nóm phÇn gi÷a vµ 1 ®«i ®−êng bªn. Vßng thÇn kinh n»m ë kho¶ng c¸ch cuèi phÇn tr−íc th©n 0,12-0,22 mm. Thùc qu¶n chia ra hai phÇn c¬ phÝa tr−íc vµ phÇn tuyÕn phÝa sau.

A B

B H×nh 326: 1-3- Camallanus alii HaKy, 1968; 4-6- Neocamallanus maculatti Ha Ky, 1968; A- Camallanus anabantis; B- Procamallanus clarius 6.2. T¸c h¹i. Camallanus ký sinh ë d¹ dµy,ruét c¸ qu¶, c¸ mÌ, trª, l−¬n... lÊy chÊt dinh d−ìng, lµm ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng, khi ký sinh nhiÒu lµm v¸ch ruét bÞ tæn th−¬ng, cã thÓ chÌn t¾c g©y rèi lo¹n tiªu ho¸.

7. BÖnh giun trßn Cucullanosis.
7.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Spirurida Chitwood, 1933 Hä Cucullanidae Cobdold, 1864 Gièng Cucullanus Miiller, 1777 (h×nh 327) C¬ thÓ giun trßn Cucullanus lín ë gi÷a, nhá dÇn ë hai ®Çu, con ®ùc th−êng nhá h¬n con c¸i. MiÖng cã xoang miÖng rÊt nhá h×nh tam gi¸c kh«ng cã m«i b»ng kitin, thùc qu¶n kh«ng chia lµm hai phÇn, ruét vµ thùc qu¶n kh«ng cã mÊu låi. C¬ quan sinh dôc ph©n tÝnh, con ®ùc

354

Bïi Quang TÒ

cã mét tinh hoµn h×nh sîi, tiÕp theo lµ èng dÉn tinh kÝch th−íc lín h¬n mét chót, kÕ ®Õn lµ èng chøa tinh, phÇn cuèi cña c¬ quan giao cÊu cã hai mãc giao cÊu kÝch th−íc vµ h×nh d¹ng gièng nhau, mãc giao cÊu cã thÓ nh« ra ngoµi khi giao phèi. Tr−íc vµ sau hËu m«n cã c¸c mÊu nhó th−êng tõ 2 -5 ®«i. PhÇn ®u«i cã nÕp gÊp, con c¸i cã hai buång trøng, hai èng dÉn trøng ®Õn ®o¹n cuèi hîp lµm 1 vµ th«ng ra ngoµi b»ng lç sinh dôc ë gi÷a c¬ thÓ. KÝch th−íc cña Cucullanus thay ®æi theo loµi vµ gièng ®ùc c¸i. Cucullanus ®Î trøng, kÝch th−íc trøng cña Cucullanus cyprini 0,06 0,07 x 0,042 - 0,054. Trïng tr−ëng thµnh ký sinh trong ruét nhiÒu loµi c¸: c¸ chÐp, c¸ tra, c¸ ba sa, c¸ bèng c¸t... nh×n chung tû lÖ c¶m nhiÔm thÊp. T¸c h¹i chñ yÕu ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng. Ngoµi ký sinh ë c¸ n−íc ngät, cßn thÊy ký sinh ë c¸ biÓn. 7.2. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. TiÕn hµnh ph−¬ng ph¸p phßng trÞ chung, chñ yÕu dïng v«i tÈy ao, tiªu diÖt trøng, Êu trïng cña giun trßn Cucullanus. ¸p dông nh− bÖnh Philometrosis. A B

H×nh 327: Cucullanus cyprini (theo Yamaguti, 1941): A. Cuèi phÝa tr−íc con c¸i; B. Cuèi phÝa sau con ®ùc

8. BÖnh giun trßn Cucullanellosis.
8.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Bé Spirurida Chitwood, 1933 Hä Cucullanidae Cobdold, 1864 Gièng Cucullanellus Tornqiust, 1931 Loµi Cucullanellus minutus (Rud. 1898) (h×nh 328) Con ®ùc: chiÒu dµi th©n 8-113 mm, chiÒu réng 0,37-0,42 mm. ChiÒu dµi thùc qu¶n 1,3221,392 mm. Gai giao cÊu dµi 0,468 mm. Con c¸i: ChiÒu dµi th©n 13-16 mm, chiÒu réng 0,42-0,46 mm. Thùc qu¶n dµi 1,276-1,392 mm. §u«i dµi 0,30 mm. Gièng Cucullanellus kh¸c víi gièng Cuculanus lµ cã manh trµng (ruét tÞt) nh« cao vÒ phÝa tr−íc th©n. Giun trßn ký sinh trong thµnh èng dÉn mËt cña c¸ tra (h×nh 259 C,D) lµm t¾c èng dÉn mËt, g©y ¶nh h−ëng ®Õn tiÕt dÞch mËt cña c¸. 8.2. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ ¸p dông ph−¬ng ph¸p phßng bÖnh chung, ch−a nghiªn cøu trÞ bÖnh.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

355

A

B

C

D

H×nh 328: giun trßn Cucullanellus minutus (A- cuèi phÝa tr−íc c¬ thÓ; B- cuèi phÝa sau c¬ thÓ; C,D- cuèng mËt c¸ tra bÞ viªm do giun trßn ký sinh ( ) (theo Bïi Quang TÒ, 2001)

3. Ngμnh giun ®Çu gai Acanthocephala (Rudolphi, 1808) Skrjabin et Schulz, 1931 ký sinh ë ®éng vËt thñy s¶n.
Giun ®Çu gai c¬ thÓ cã thÓ xoang gi¶, kh«ng cã hÖ thèng tiªu ho¸, ®èi xøng 2 bªn. §Æc ®iÓm cÊu t¹o cña giun ®Çu gai gÇn víi giun dÑp nh− phÇn ®Çu cã vßi cã mãc, kh«ng cã hÖ thèng tiªu ho¸, cã nguyªn ®¬n thËn, thÇn kinh ortogon, nh−ng còng cã ®Æc ®iÓm gÇn víi giun trßn nh− h×nh d¹ng c¬ thÓ h×nh èng, biÓu b× cã cÊu t¹o hîp bµo. HÖ sinh dôc ®¬n tÝnh. Dùa vµo ®Æc ®iÓm chñ yÕu cã xoang nguyªn sinh nªn còng cã mét sè nhµ khoa häc xÕp ngµnh giun ®Çu gai nh− lµ mét líp cã vÞ trÝ ch−a râ rµng cña ngµnh giun trßn. GÇn ®©y c¸c nhµ khoa häc xÕp giun ®Çu gai vµo ngµnh riªng v× tuy gièng giun trßn ®Òu sinh s¶n ®¬n tÝnh nh−ng hÖ sinh dôc kh¸c c¬ b¶n, cÊu t¹o hîp bµo cña h¹ b× nh−ng cã khe hæng ph¸t triÓn. C¬ thÓ giun ®Çu gai h×nh trô , h×nh thoi, ®o¹n tr−íc th«, ®o¹n sau nhá h¬n, mµu s¾c thay ®æi theo loµi, cã loµi mµu nh¹t, cã loµi mµu tro, tr¾ng s÷a. C¬ thÓ gåm 3 phÇn: phÇn vßi, phÇn cæ, phÇn th©n. Vßi ë phÝa tr−íc c¬ thÓ h×nh trô, h×nh cÇu hay h×nh d¹ng kh¸c. Vßi c¬ thÓ thß ra hay thôt vµo trong bao vßi. Trªn vßi cã mãc lµ c¬ quan b¸m. Sè l−îng vµ c¸ch s¾p xÕp cña mãc lµ mét trong nh÷ng tiªu chuÈn quan träng ®Ó ph©n lo¹i. Cæ tÝnh tõ vßng mãc sau cïng cña vßi ®Õn chç b¾t ®Çu phÇn th©n, th−êng cæ ng¾n kh«ng mãc nh−ng còng cã gièng loµi cæ rÊt dµi. Th©n t−¬ng ®èi lín, bÒ mÆt tr¬n hoÆc cã mãc, sù ph©n bè vµ sè l−îng mãc trªn th©n còng lµ mét chØ tiªu ph©n lo¹i quan träng. §ùc c¸i kh¸c c¬ thÓ, chiÒu dµi c¬ thÓ cã sù thay ®æi nh−ng ®¹i bé phËn biÕn ®æi tõ 1,5 - 50 mm, ®a sè d−íi 25 mm, lín nhÊt 55 mm. Thµnh c¬ thÓ ngoµi cïng cã mét líp bao bäc ®Õn líp biÓu m« hîp bµo trong ®ã nhiÒu khe hæng, nhiÒu nh©n trong cïng lµ líp bao c¬ gåm c¬ vßng, c¬ däc. Gi÷a thµnh c¬ thÓ vµ néi quan lµ phÇn xoang nguyªn sinh. Cã mét sè 2 bªn bao vßi cã mét ®«i tuyÕn vßi dµi b»ng nhau hoÆc kh«ng b»ng nhau. Kh«ng cã hÖ tiªu ho¸, Acanthocephala lÊy dinh d−ìng cña ký chñ qua thÈm thÊu toµn bé bÒ mÆt c¬ thÓ. HÖ thèng bµi tiÕt cña mét sè Ýt gièng loµi cã nguyªn ®¬n thËn. C¸c chÊt bµi tiÕt ®æ vµo èng dÉn sinh dôc.

356

Bïi Quang TÒ

HÖ thèng thÇn kinh ®¬n gi¶n, tõ mét h¹ch n·o ë gèc vßi, cã nhiÒu rÔ thÇn kinh h−íng vÒ phÝa tr−íc ë trong vßi vµ mét ®«i d©y thÇn kinh lín h−íng vÒ phÝa sau. Cã hai nhó c¶m gi¸c ë gèc ®Ønh vßi. HÖ thèng sinh dôc ®ùc, c¸i kh¸c c¬ thÓ, ®¹i bé phËn con c¸i lín h¬n con ®ùc; lç sinh dôc ë ®o¹n sau c¬ thÓ, sinh hoµn dôc ph¸t triÓn tõ d©y ch»ng lµ mét d¶i m« liªn kÕt ch»ng tõ gèc vßi ®Õn phÇn cuèi c¬ thÓ, c¬ quan sinh dôc ®ùc c¸i ®Òu s¾p xÕp trªn d©y ch»ng nµy (trong thÓ xoang gi¶). Giun ®ùc cã hai tuyÕn tinh h×nh bÇu dôc, mçi tinh hoµn cã mét èng dÉn tinh nhá råi ®æ chung vµo èng dÉn tinh lín thµnh èng phãng tinh. §o¹n cuèi èng phång to, cã bao c¬ thß ra ngoµi thµnh c¬ quan giao phèi. C¬ quan giao phèi n»m trong tói giao phèi, cã thÓ thß ra ngoµi b¸m lÊy ®u«i con c¸i khi ghÐp ®«i. §æ vµo èng phãng tinh cßn cã tuyÕn ®¬n bµo ®Ó tiÕt dÞch nhên bÝt lç sinh dôc con c¸i sau khi giao cÊu. (H×nh 329) Con c¸i khi cßn non cã 1 -2 buång trøng treo trªn d©y ch»ng. Buång trøng khi lín lªn ph¸t triÓn thµnh nhiÒu thuú vµ t¸ch khái d©y ch»ng vµo xoang c¬ thÓ. Mçi thuú cã vµi chôc trøng non. Trøng ®−îc thô tinh trong xoang c¬ thÓ. CÊu t¹o cña èng dÉn trøng rÊt ®Æc tr−ng, cã phÔu høng trøng h−íng vµo xoang c¬ thÓ. §¸y phÔu cã mét èng hÑp ®i vµo tö cung vµ cã mét lç. NhiÒu trøng lín bÞ bäc l¹i cßn sè nhá ®· ph©n c¾t lät qua lç ë mÆt bông, xung quanh lç cã nhiÒu tÕ bµo lín, lç th«ng víi xoang c¬ thÓ, mçi khi nh÷ng trøng ch−a thô tinh hoÆc ch−a ph©n c¾t kÝch th−íc lín, vµo phÔu nh−ng kh«ng xuèng tö cung bÞ läc l¹i vµ qua lç nµy trë vÒ xoang c¬ thÓ tiÕp tôc ph¸t dôc. ChØ cã trøng b¾t ®Çu ph©n c¾t cã vá, h×nh thoi míi lät vµo tö cung qua ©m ®¹o ®Ó ra ngoµi. Lç sinh dôc cña con c¸i ë cuèi c¬ thÓ. (H×nh 329)

H×nh 329: PhÔu tö cung cña con c¸i giun ®Çu gai: 1. Trøng; 2. C¸c tËp ®oµn tÕ bµo ®−îc ph©n c¾t chia ra tõ tuyÕn trong non; 3. MiÖng tr−íc cña phÔu; 4.Tói phÔu; 5. TÕ bµo xung quanh lç mÆt bông; 6. Tö cung; 7. C¬ ; 8. ¢m ®¹o; 9. V¸ch c¬ thÓ

Chu kú ph¸t triÓn: giun ®Çu gai tr−ëng thµnh ký sinh trong ruét cña ®éng vËt cã x−¬ng sèng, trøng sau khi thµnh thôc ph¸t triÓn thµnh Êu trïng cã vµnh mãc ë phÝa tr−íc, trøng theo ph©n cña ký chñ sau cïng ra m«i tr−êng n−íc. Ký chñ trung gian lµ ®éng vËt nhuyÔn thÓ, gi¸p x¸c, c«n trïng ¨n trøng cña giun ®Çu gai, ë trong ruét ký chñ trung gian, Êu trïng ra khái trøng l¸ch qua thµnh ruét vµo xoang c¬ thÓ mÊt vµnh mãc vµ tiÕp tôc ph¸t triÓn thµnh Êu trïng gÇn gièng trïng tr−ëng thµnh chØ kh¸c lµ c¬ quan sinh dôc ch−a ph¸t triÓn. Sau ®ã Êu trïng thu phÇn ®Çu vµ ®u«i vµo mét vá dµy h×nh thµnh kÐn, kÐn sèng ®−îc rÊt l©u trong ký chñ trung gian. Khi ký chñ cuèi cïng ¨n ký chñ trung gian cã c¶m nhiÔm kÐn vµo èng tiªu ho¸, Êu trïng chui ra khái kÐn, thß vßi b¸m vµo thµnh ruét vµ nhanh chãng ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3 A 1 B

357

H×nh 330: A. §o¹n sau cña giun ®Çu gai ®ùc B. Mét phÇn hÖ thèng sinh dôc con c¸i 1. Tói chøa c¸c tuyÕn ®¬n bµo , 2. Tói c¬, 3. tÕ bµo bªn, 4. C¬ quan giao phèi, 5. Tói giao phèi, 6. D©y ch»ng, 7. MiÖng tr−íc cña phÔu, 8. D¹ng tai, 9. Tói phÔu, 10. TÕ bµo trong mÆt l−ng, 11. TÕ bµo trong mÆt bông, 12. TÕ bµo bªn, 13. TÕ bµo tr−íc mÆt bông, 14. TÕ bµo sau mÆt bông, 15. Tö cung.

6 7

2 3 4 5

8 9 10 11 12 13 14 15

1 2 c 3 4 4 5 5 6 B C d b

7

8

9 10

11

12 13

b D H×nh 331: S¬ ®å cÊu t¹o chung cña giun ®Çu gaiAcanthocephala. A- con ®ùc (1- vßi gai, 2- cæ, 3- bao vßi, 4mÊu h¹ b×, 5- tinh hoµn, 6- d©y ch»ng, 7- tuyÕn chÊt dÝnh, 8bao c¬, 9- tuyÕn chÊt dÝnh, 10- tói b×u, 11- d−¬ng vËt, 12bao giao phèi, 13- c¸nh bao h×nh ngãn); B- mÆt c¾t däc cña gai vµ thµnh vßi; C- s¬ ®å ®o c¸c kÝch th−íc cña gai (achiÒu dµi mÊu nhän, b- chiÒu dµi gèc, c- chiÒu dÇy mÊu nhän, d- chiÒu dÇy gèc); D- s¬ ®å ph©n bè gai (a- h−íng phãng x¹, b- h−íng xo¾n)

a

A T¸c h¹i cña giun ®Çu gai: giun ®Çu gai dïng vßi c¾m s©u vµo niªm m¹c ruét cña c¸ ph¸ ho¹i thµnh ruét dÉn ®Õn hiÖn t−îng viªm loÐt, më ®−êng cho mét sè sinh vËt g©y bÖnh x©m nhËp vµo c¬ thÓ c¸. Lóc ký sinh víi sè l−îng nhiÒu, cã thÓ ®©m thñng thµnh ruét g©y hiÖn t−îng t¾c ruét, ®o¹n ruét cã giun ký sinh ph×nh to, c¸ gÇy cã hiÖn t−îng thiÕu m¸u. Giun ®Çu gai ký sinh trªn nhiÒu c¸ n−íc ngät, n−íc lî vµ n−íc biÓn.

358

Bïi Quang TÒ

1. BÖnh giun ®Çu gai- Rhadinorhynchosis.
1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Líp Acanthocephala Rad, 1808 Bé Polymorphida Petrostchenko, 1956 Hä Rhadinorhynchidae Travassos,1923 Gièng Rhadinorhynchus Liihe, 1911 C¬ thÓ giun Rhadinorhynchus cã vßi d¹ng h×nh trô, nhá dµi. trªn vßi cã 12 hµng däc mãc, mçi hµng 20 -22 mãc. PhÝa tr−íc c¬ thÓ hÑp, dµi gièng cæ, ngoµi cã mãc s¾p xÕp kh«ng theo quy luËt, trõ ®o¹n tr−íc cã mãc, cßn l¹i c¬ thÓ tr¬n tru. C¬ thÓ h×nh thoi, h¬i cong ë mÆt bông, th−êng réng vÒ phÝa sau, thµnh c¬ thÓ máng. Cã hai tuyÕn cæ nhá, dµi chiÒu dµi cña 2 tuyÕn cæ gÇn b»ng nhau vµ kÐo dµi ®Õn tËn tuyÕn tinh. ChiÒu dµi c¬ thÓ kh¸c nhau theo loµi vµ theo c¸ thÓ ®ùc c¸i. Rhadinorhynchus cyprini con ®ùc dµi 8,4 x 0,71 mm, vßi 0,95 mm, con c¸i dµi 9,5 - 15,9 mm x 0,7 -0,8 mm, vßi 1,52 mm. (H×nh 332). 1.2. T¸c h¹i vµ ph©n bè lan truyÒn bÖnh Rhadinorhynchus ký sinh trªn nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät nh−ng th−êng gÆp R. cyprini ký sinh trong ruét c¸ chÐp. c¬ c¸ tõ 300gr trë lªn. Khi ký sinh chóng ph¸ ho¹i tæ chøc tÕ bµo ruét, nã cã thÓ ®©m thñng ruét hoÆc g©y t¾c ruét. §o¹n ruét cã nhiÒu giun ký sinh th−êng ruét phång to kh¸c th−êng do ®ã kh«ng cÇn gi¶i phÉu ruét còng nhËn biÕt. Chóng ph©n bè nhiÒu ë c¸c thuû vùc thuéc c¸c tØnh phÝa b¾c. ë c¸ biÓn còng gÆp mét sè loµi nh−: R. carangis, R. meyeri, R. pistis, R. serviolae, R. selkirki nh−ng tû lÖ vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm thÊp . 1.3. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ ¸p dông biÖn ph¸p phßng nh− dïng H×nh 332: Rhadinorhynchus cyprini Yin, 1960 (con v«i tÈy ao, ph¬i n¾ng ®¸y ao ®Ó diÖt ®ùc) 1. Vßi, 2. §èt thÇn kinh, 3. Sîi thÇn kinh, 4. Bao vßi, trïng vµ ký chñ trung gian. 5. TuyÕn vßi, 6. TuyÕn tinh, 7. èng dÉn tinh, 8. TuyÕn ®¬n bµo, 9. Tói chøa tinh, 10. Tói giao phèi

2. BÖnh giun ®Çu gai- Pallisentosis.
Líp Acanthocephala Rud, 1808 Bé Acanthogyrida Thapar, 1927 Hä Quadrigyridae Van Cleave, 1928 Gièng Pallisentis Van Cleave, 1928 (H×nh 333)

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

359

Giun ®Çu gai Pallisentis c¬ thÓ bÒ mÆt mãc ph©n bè lan 2 nhãm. Nhãm phÝa tr−íc c¸c vßng gai xÕp gÇnn nhau, nhãm phÝa sau xÕp th−a dÇn. Vßi cã 4 vßng mãc, mçi vßng cã 10 mãc. ë ViÖt Nam th−êng gÆp 3 loµi giun ®Çu gai cã ®Æc ®iÓm kh¸c nhau vÒ sè l−îng vßng gai phÝa tr−íc c¬ thÓ nh− sau: §Æc ®iÓm KÝch th−íc c¬ thÓ (mm) Sè vßng mãc trªn vßi Sè gai trªn vßng mãc Sè vßng gai phÝa tr−íc Sè vßng gai phÝa sau Pallisentis nagpurensis §ùc C¸i 6-8 x 12-14 x 0,28- 0,3 0,35-0,37 4 10 13-15 14-16 22-30 43-54 P. ophiocephali §ùc C¸i 5-6 x 8-12 x 0,33 0,28-0,35 4 10 8 8 30-35 40-48 P. goboes §ùc C¸i 10-13 x 0,4- 11,5-14,5 x 0,5 0,45 4 10 19 19 68 112-129

H×nh 333: Pallisentis ophiocephali: A- cuèi phia str−íc; B- vßi; C- ®u«i con ®ùc; D- c¬ thÓ con ®ùc; E,F- mãc cña vßi; G,H- mãc trªn th©n; I- ®u«i con c¸i; J- trøng. ë ViÖt Nam c¸ qu¶ (c¸ lãc, c¸ trÇu) tû lÖ c¶m nhiÔm giun ®Çu gai Pallisentis nagpurensis rÊt cao, c¸ lãc ë §ång b»ng s«ng Cöu Long cã tû lÖ c¶m nhiÔm 81,7 %, c−êng ®é c¶m nhiÔm 2-70 trïng/c¸ thÓ (Bïi Quang TÒ ,1990); ngoµi ra nh− l−¬n, c¸ trª, c¸ r«, c¸ tr¾m vµ loµi c¸ n−íc ngät kh¸c, ë c¸ biÓn còng gÆp ký sinh. Chóng ph©n bè t−¬ng ®èi réng trong c¸c thuû vùc.

3. BÖnh giun ®Çu gai- Neosentosis.
Líp Acanthocephala Rud, 1808 Bé Acanthogyrida Thapar, 1927 Hä Quadrigyridae Van Cleave, 1928 Gièng Neosentis Van Cleave, 1928

360

Bïi Quang TÒ

Gièng Neosentis c¬ thÓ h×nh èng, ®Çu tr−íc h¬i lín. Vßi nhá h×nh cÇu, trªn vßi cã 4 vßng mãc xÕp xo¾n èc, mçi vßng cã 8 c¸i, vßng thø 1 mãc lín sau nhá dÇn. C¬ thÓ phÇn tr−íc cã mãc chia lµm 2 nhãm. Nhãm thø nhÊt cã 4 -7 vßng mãc, nhãm thø 2 cã 9 -11 vßng, phÝa sau cßn cã mãc s¾p xÕp ph©n t¸n kh«ng theo vßng. Thµnh c¬ thÓ kh«ng cã h¹ch. bao vßi h×nh tói, thµnh vßi lµ mét tÇng c¬ ®¬n, ®èt thÇn kinh ë ®¸y cña bao vßi. Hai tuyÕn vßi h×nh èng, chiÒu dµi gÇn b»ng nhau, mçi tuyÕn vßi cã 1 h¹ch ë mÆt d−íi cña bao vßi (h×nh 334).

H×nh 334: Neosentis celatus: A- Cuèi phÝa sau con c¸i (c¬ quan giao cÊu), B- Vßi; C. Con ®ùc tr−ëng thµnh; D-H- C¸c mãc trªn vßi; I-N- C¸c gai nhãm thø hai trªn th©n • Chu kú ph¸t triÓn: Trøng cña Neosentis ra n−íc ph¸t triÓn thµnh Êu trïng, ký chñ trung gian Mysocyclops leuckarti ¨n trøng cã Êu trïng vµo èng tiªu ho¸; Êu trïng chui ra ®Õn xoang c¬ thÓ tiÕp tôc ph¸t triÓn thµnh Êu trïng gÇn gièng trïng tr−ëng thµnh. C¸ ¨n ký chñ trung gian cña Neosentis vµo ruét, ph¸t triÓn thµnh trïng tr−ëng thµnh. • T¸c h¹i: Gièng Neosentis ký sinh trong ruét l−¬n, c¸ trª vµ ruét mét sè loµi c¸ kh¸c. Khi ký sinh chóng lÊy dinh d−ìng lµm ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng cña c¸. Cã lóc ký sinh sè l−îng lín lµm ¶nh h−ëng tiªu ho¸ vµ g©y viªm ruét. • BiÖn ph¸p phßng bÖnh: gièng nh− c¸c biÖn ph¸p phßng bÖnh giun s¸n nãi chung.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

361

4. BÖnh do Ngμnh giun ®èt Annelida ký sinh ë ®éng vËt thñy s¶n
Ngµnh giun ®èt ký sinh g©y bÖnh ë c¸ kh«ng nhiÒu. T¸c h¹i ®èi víi c¸ cho ®Õn nay ch−a lín l¾m. d−íi ®©y lµ mét sè bÖnh th−êng gÆp do ®Øa g©y ra.

1. BÖnh Piscicolosis.
1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Líp Hirudinea Lamarch, 1818 Bé Rhynchobdellea Blanchard, 1894 Hä Piscicolidae Johnston, 1865 Gièng Piscicola fasciata Kollar, 1842 C¬ thÓ Piscicola dµi ng¾n kh¸c nhau theo loµi vµ còng th−êng thay ®æi. Piscicola volgensis dµi trªn 30mm, réng 3,9mm; chiÒu dµi th−êng gÊp 10 -11 lÇn chiÒu réng. C¬ thÓ cã d¹ng h×nh trô nhá ë phÝa tr−íc, lín dÇn ë phÝa sau, h¬i dÑp l−ng bông, mµu s¾c thay ®æi theo da cña ký chñ, th−êng mµu n©u ®en. Piscicola cã 2 gi¸c, gi¸c hót tr−íc nhá h¬n gi¸c hót sau, phÝa tr−íc mÆt l−ng cña gi¸c hót tr−íc cã 4 ®iÓm m¾t. ë mÆt bông, gi¸c hót tr−íc cã miÖng, trong miÖng cã vßi hót h×nh èng b»ng c¬ cã thÓ thß ra ngoµi hót m¸u c¸ vµ co vµo khoang hÇu. Vßi th«ng víi khoang hÇu. èng thùc qu¶n ng¾n dÕn d¹ dµy, ruét, hËu m«n ë mÆt l−ng phÇn gèc cña gi¸c hót sau. PhÝa cuèi lµ gi¸c hót sau cã c¸c v©n phãng x¹ vµ s¾c tè ®en. Gi¸c hót sau cã kh¶ n¨ng b¸m ch¾c vµo c¸ ngay c¶ khi c¸ b¬i léi, ho¹t ®éng m¹nh trong n−íc. L−ng cña Piscicola cã nhiÒu ®iÓm s¸ng liªn tôc t¹o thµnh c¸c v©n ngang, c¬ thÓ th−êng cã 11 mÊu bªn. (H×nh 335A). Piscicola cã c¬ quan sinh dôc l−ìng tÝnh, thô tinh cïng c¬ thÓ hoÆc kh¸c c¬ thÓ. C¬ quan sinh dôc ®ùc gåm nhiÒu ®«i tuyÕn tinh ph©n bè ë gi÷a vµ phÇn sau c¬ thÓ. Lç sinh dôc ë 1/3 phÝa tr−íc c¬ thÓ. C¬ quan sinh dôc c¸i cã mét ®«i tuyÕn trøng ë phÝa sau lç sinh dôc ®ùc, lç sinh dôc c¸i còng ë phÝa sau lç sinh dôc ®ùc.

A

B

C H×nh 335: A- §Øa ký sinh trªn c¸ chÐp; §Øa Piscicola fasciata: B- ®Øa ký sinh trªn c¸ r« phi ë Yªn H−ng, Qu¶ng Ninh (1997); C- ®Øa ký sinh trªn c¸ bèng bíp ë NghÜa H−ng, Nam §Þnh (2006) (theo Bïi Quang TÒ) 1.2. Chu kú ph¸t triÓn §Øa c¸ Piscicola l−ìng tÝnh, song sù thô tinh th−êng x¶y ra chÐo gi÷a hai c¬ thÓ. §Øa c¸ ®Î trøng, trøng ë trong kÐn cã mµu n©u hoÆc mµu ®á, trøng b¸m vµo c¸c vËt thÓ trong n−íc: thùc vËt, ®¸, vá nhuyÔn thÓ vµ c¸c vËt thÓ kh¸c. Trøng në cho ®Øa con cã cÊu t¹o d¹ng tr−ëng thµnh. Piscicola ph¸t triÓn trùc tiÕp kh«ng qua ký chñ trung gian.

362

Bïi Quang TÒ

1.3. ChÈn ®o¸n vµ t¸c h¹i §Ó x¸c ®Þnh t¸c nh©n g©y bÖnh cã thÓ quan s¸t b»ng m¾t th−êng da, mang, v©y cña c¸ hoÆc cã thÓ dïng kÝnh lóp cÇm tay. Khi c¸ bÞ bÖnh Piscicola ký sinh, c¸ cã c¶m gi¸c ngøa ng¸y, vËn ®éng kh«ng b×nh th−êng, kh«ng dÔ dµng nhËn ra Piscicola v× mµu s¾c cña nã gièng víi mµu s¾c cña c¸, nhËn ®−îc dÏ dµng nhÊt lµ lóc nã vËn ®éng. Th−êng ®Üa c¸ xuÊt hiÖn cïng víi c¸c nèt ®á vµ hiÖn t−îng ch¶y m¸u (h×nh 232B). §Øa c¸ ký sinh ë da, xoang miÖng cña c¸, mang lµm ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng. §Øa c¸ hót m¸u lµm cho da c¸ bÞ ch¶y m¸u, viªm loÐt, t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn, nÊm, ký sinh trïng Trypanosoma ký sinh g©y bÖnh. Cuèi n¨m 1996 ®Çu n¨m 1997 mét ®Çm n−íc lî ë Yªn H−ng Qu¶ng Ninh réng 324 ha ®· bÞ ®Øa ký sinh lµm chÕt kho¶ng 20--25 tÊn c¸ r« phi. C¸c ao nu«i bèng bíp ë NghÜa H−ng, Nam §Þnh tõ n¨m 2005-2006 ®· bÞ ®Øa ký sinh lµm c¸ bÞ th−¬ng t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn vµ nÊm x©m nhËp lµm cho c¸ yÕu vµ chÕt r¶i r¸c trong c¸c ao nu«i (Bïi Quang TÒ). 1.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ - §Ó phßng bÖnh, t¸t c¹n ao, ph¬i ®¸y ao, tÈy v«i. - §Ó trÞ bÖnh, dïng NaCl 2 -2,5% t¾m cho c¸ trong 15 -25 phót. Dïng Chlorofor 1:500.000 t¾m cho c¸ bÖnh trong 4 -5 ngµy.

2. BÖnh Trachelobdellosis
2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Rhynchobdellea Blanchard, 1894 Hä Piscicolidae Johnston, 1865 Gièng Trachelobdella Dresing, 1850 Gièng Trachelobdella ký sinh trªn da, n¾p mang c¸ chÐp, c¸ diÕc th−êng gÆp loµi Trachelobdella sinensis Blanchard, 1896. C¬ thÓ cã h×nh bÇu dôc, mÆt l−ng h¬i nh« lªn, chiÒu dµi 3,4 -5,5 cm, réng 0,8 -2,2cm, mµu s¾c mµu vµng nh¹t hay mµu tr¾ng tro, vßng r×a xung quanh mµu hång. §o¹n tr−íc c¬ thÓ cã gi¸c hót tr−íc, tiÕp theo lµ phÇn cæ hÑp, ng¾n. MiÖng ë trong gi¸c hót miÖng, cã hai ®«i m¾t, s¾p xÕp h×nh ch÷ b¸t "λ" ë mÆt l−ng cña gi¸c hót tr−íc, ®«i tr−íc râ, ®«i sau nhá h¬n. Gi¸c hót sau lín h¬n, lç hËu m«n ë 1 bªn phÝa l−ng cña gi¸c hót sau. Hai bªn c¬ thÓ cã 11 ®«i tói cã t¸c dông h« hÊp (h×nh 336).

H×nh 336: §Øa c¸ Trachelobdella sinensis 2.2. T¸c h¹i Trachelobdella ký sinh trªn n¾p mang, trªn mang vµ da c¸; hót chÊt dinh d−ìng. N¬i tæ chøc vËt chñ cã ký sinh bÞ ph¸ ho¹i, vËt chñ bÞ mÊt m¸u, ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng. Lóc nghiªm träng lµm cho h« hÊp cña ký chñ khã kh¨n, c¬ thÓ mÊt nhiÒu m¸u lµm cho c¸ chÕt nh−ng nh×n chung t¸c h¹i kh«ng lín v× c−êng ®é c¶m nhiÔm thÊp. Trachelobdella ph¸t triÓn m¹nh vµo mïa Êm ¸p, l−u hµnh t−¬ng ®èi réng r·i trong c¸c thuû vùc ë nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

363

3. BÖnh Placobellosis
3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Rhynchobdellea Banehard, 1894 Hä Glossiphonidae Vaillant, 1890 Gièng Placobella Blanchard, 1893

A

B

C

D E H×nh 337: §Øa Placobdella ornate: A- mÆt l−ng thÊy râ c¸c nèt sÇn; B,C- gi¸c miÖng dÝnh liÒn víi phÝa tr−íc c¬ thÓ; mÆt bông, cã tói mµng chøa trøng; C- ®Øa g©y tæn th−¬ng xoang miÖng c¸ sÊu; E- ®Øa b¸m trªn bÌo (mÉu thu tõ c¸ sÊu gièng nu«i ë Nha Trang- 8/2004) Loµi Placobdella ornata (Verrill, 1872): C¬ thÓ bÐo, chiÒu réng lín h¬n phÇn ®Çu; c¬ thÓ kh«ng h×nh trô; Gi¸c hót miÖng ë phÝa bông, dÝnh liÒn víi c¬ thÓ; cã 1 ®«i m¾t; trøng trong tói mµng ë mÆt bông; Êu trïng b¸m chÆt phÝa bông cña c¬ thÓ tr−ëng thµnh. MiÖng ë mÐp cña gi¸c hót tr−íc, Gi¸c hót sau kh«ng cã c¸c gai vµ tuyÕn; c¬ thÓ cã nèt sÇn. Bªn ngoµi c¬ thÓ mÆt phÝa l−ng phñ kÝn nhiÒu gai (papillae) mµ chóng tËp chung thµnh ®¸m cã gai nhá ë

364

Bïi Quang TÒ

trªn ®Ønh. Nh÷ng gai nhá h¬n s¾p xÕp kh«ng theo quy luËt vµ gai lín h¬n s¾p xÕp theo 5 ®−êng säc. Gi÷a l−ng th−êng cã mµu n©u, mµu trªn l−ng trén lÉn gi÷a mµu n©u, mµu xanh vµ mµu vµng, mÆt bông r¶i r¸c cã mµu ®en. Gi¸c hót miÖnh ë phÝa bông, Ýt nhiÒu dÝnh liÒn víi c¬ thÓ; cã 1-2 ®«i m¾t; trøng trong tói mµng ë mÆt bông; Êu trïng b¸m chÆt phÝa bông cña c¬ thÓ tr−ëng thµnh; ®Øa Ýt b¬i léi (h×nh 247). §Øa sèng tù do hoÆc ký sinh; c¬ thÓ dµi tíi 40mm. 3.2. T¸c h¹i vµ ph©n bè Placobdella ornata ký trªn da c¸ sÊu vµ c¸c loµi bß s¸t kh¸c, ngoµi ra chóng cßn ký sinh trªn l−ìng thª. §Øa hót chÊt dinh d−ìng, ph¸ ho¹i biÓu b× da cña vËt chñ lµm cho da bÞ ch¶y m¸u, viªm loÐt, t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn, nÊm, ký sinh trïng Trypanosoma ký sinh g©y bÖnh. Placobdella ornate ph©n bè réng toµn cÇu.

VI. BÖnh do ngμnh nhuyÔn thÓ Mollusca ký sinh ë c¸
§éng vËt nhuyÔn thÓ gièng loµi rÊt phong phó ,ph©n bè réng tõ n−íc ngät,n−íc mÆn vµ trong ®Êt ®Òu cã mÆt chóng.NhuyÔn thÓ th−êng lµ ®éng vËt ®¸y,gåm líp ch©n bông Gastropoda vµ líp hai vá Bivalvia cã thÓ ký sinh hoÆc lµ ký chñ trung gian liªn quan ®Õn bÖnh c¸.C¸ ë ViÖt Nam th−êng gÆp bÖnh Êu trïng mãc c©u.

1.T¸c nh©n g©y bÖnh :
T¸c nh©n g©y bÖnh lµ Êu trïng mãc c©u-Glochidium (h×nh 338) cña nhuyÔn thÓ hai m¶nh vá thuéc hä Unionidae.Th©n cña Êu trïng mãc c©u cã hai m¶nh vá b»ng kitin,ë chÝnh gi÷a cña mçi m¶nh vá cã mét mãc h×nh má chim,trªn mãc cã nhiÒu r¨ng c−a nhá,ë mÐp l−ng cã d©y ch»ng. Nh×n mét bªn c¬ thÓ thÊy c¬ ®ãng vá vµ 4 ®«i l«ng cøng;ë gi÷a c¬ ®ãng vá cã mét sîi t¬ ch©n dµi vµ nhá. Th©n dµi 0,26-0,29mm, cao 0,29-0,31mm.

H×nh 338: a-Êu trïng mãc c©u- Glochidium; б- Êu trïng mãc c©u ký sinh ë mang c¸.

2.Chu kú ph¸t triÓn: Trøng ®−îc thô tinh vµ ph¸t triÓn trong xoang mang ngoµi cña trai mÑ.Trøng ph¸t triÓn qua mét sè thêi kú h×nh thµnh Êu trïng mãc c©u,rêi khái c¬ thÓ mÑ tr«i næi tring n−íc,gÆp c¸ chóng ký sinh trªn th©n c¸.Thêi gian Êu trïng ký sinh trªn th©n c¸ dµi ng¾n tïy thuéc theo loµi vµ nhiÖt ®é n−íc. NhiÖt ®é n−íc tõ 16-19 oC Êu trïng mãc c©u ký sinh trªn th©n c¸ tõ 618 ngµy. 3. DÊu hiÖu bÖnh lý:
Sau khi h×nh thµnh Êu trïng mãc c©u Glochidium,Êu trïng rêi c¬ thÓ mÑ vµo n−íc vµ b¸m vµo ký chñ b»ng sîi t¬ ch©n,dïng mãc c©u b¸m vµo mang ,da,v©y c¸. C¸c tæ chøc cña c¸ bÞ kÝch thÝch vµ s−ng lªn bao quanh Êu trïng h×nh thµnh bµo nang.C¸ lín bÞ vµi chôc Êu trïng ký sinh trªn t¬ mang hoÆc da,v©y th−êng kh«ng ¶nh h−ëng lín. Nh−nh c¸ con tõ 5-6 ngµy tuæi hoÆc c¸ h−¬ng 2-3 cm th× Êu trïng mãc c©u g©y ¶nh h−ëng lín.Nh− Êu trïng ký sinh ë miÖng,xoang miÖng lµm c¸ kh«ng b¾t måi ®−îc,dÉn ®Õn c¸ gÇy yÕu vµ chÕt ®ãi;Êu trïng ký sinh nhiÒu lµm c¸ ®aafu ®á,miÖng tr¾ng nªn cßn gäi lµ bÖnh ®á ®Çu tr¾ng miÖng.Êu trïng ký sinh ë mang ph¸ hñy chøc n¨ng h« hÊp cña t¬ mang,cã kh¶ n¨ng lµm h« hÊp cña mang gi¶m ®i 10 lÇn.Khi Êu trïng mãc c©u rêi khái c¸ ®Ó l¹i c¸c vÕt th−¬ng hë t¹o ®iÒu kiÖn cho nÊm,vi

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

365

khuÈn vµ ký sinh trïng kh¸c tÊn c«ng.Tuynhiªn chóng ch−a g©y hËu qña nghiªm träng cho søc kháe cña c¸.

4. Ph©n bè bÖnh:
Êu trïng mãc c©u Glochidium cña trai Anatonta spp ®· t×m thÊy ë nhiÒu loµi c¸ tr¾m cá,c¸ mÌ,c¸ tai t−îng,bèng t−îng...

5. Phßng trÞ bÖnh:
Khi dän ao −¬ng c¸ gièng chó ý tiªu diÖt hÕt trai,lÊy n−íc vµo ao −¬ng läc kü kh«ng cho Êu trïng mãc c©u vµo ao −¬ng.Ch−a cã biÖn ph¸p ®iÒu trÞ riªng cho Êu trïng mãc c©u Glochidium.

366

Bïi Quang TÒ

Ch−¬ng 10

BÖnh do ph©n ngμnh gi¸p x¸c Crustacea ký sinh ë ®éng vËt thuû s¶n
Ph©n ngµnh gi¸p x¸c Crustacea thuéc ngµnh ch©n ®èt Arthropoda cã sè l−îng gièng loµi rÊt phong phó. C¬ thÓ cña gi¸p x¸c ph©n ®èt, c¸c ®èt cã kÝch th−íc vµ h×nh d¹ng kh¸c nhau. C¬ thÓ chia lµm 3 phÇn: §Çu, ngùc, bông, cã ch©n vµ ch©n gåm nhiÒu ®èt. Gi÷a c¸c ®èt cã c¸c khíp lµm cho c¸c ®èt rÊt linh ®éng. C¬ thÓ ®−îc bao b»ng vá kitin do ®ã mµ sù t¨ng tr−ëng cña gi¸p x¸c ph¶i qua sù lét x¸c, vá kitin cò thay ®i, vá kitin míi ®−îc h×nh thµnh. C¬ quan tiªu ho¸ ph¸t triÓn, mét sè ®· cã d¹ dµy. Gi¸p x¸c sèng trong n−íc biÓn, n−íc lî vµ n−íc ngät. PhÇn lín cã lîi cho con ng−êi, cã thÓ lµm thøc ¨n cho ng−êi, cho c¸, t«m vµ ®éng vËt nu«i, lµm ph©n bãn cho n«ng nghiÖp nh−ng mét sè cã h¹i g©y bÖnh cho t«m c¸ ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng vµ ph¸t dôc, thËm chÝ cã thÓ lµm cho t«m c¸ chÕt hµng lo¹t. Gi¸p x¸c ký sinh trªn c¸ chñ yÕu thuéc 4 ph©n líp: Copepoda, Branchiura, Isopoda, Rhizocephala. B¶ng 47: Sè l−îng gièng loai ký sinh trïng ký sinh ë ®éng vËt thñy s¶n ViÖt Nam Tªn hä, líp ký sinh trïng Ph©n ngµnh Crustacea J.Lamarck, 1801 1. Líp Maxillopoda Dahl, 1956 Ph©n líp Copepoda M.Milne-Edward, 1840 Bé Poecilostomatoida Thorell, 1859 Hä Ergasilidae Thorell, 1859 Hä Therodamasidae Tripathi, 1960 Bé Siphonostomatoida Thorell, 1859 Hä Caligidae Wilson, 1905 Bé Siphonostomatoida Thorell, 1859 Hä Dichelesthiidae M.Edwards, 1840 Bé Cyclopoida Burmeister, 1834 Hä Lernaeidae Wilson, 1917 Ph©n líp Branchiura Thorell, 1864 Bé Arguloida Yamaguti, 1963 Hä Argulidae Miiller, 1785 2. Líp Malacostraca Latreille, 1802 Ph©n líp Eumalacostraca Grobben, 1892 Bé Isopoda P. Latreille, 1817 Hä Cymothoidae Hä Corallanidae Hä Aegidae Hä Bopyridae 3. Líp Maxillopoda Dahl, 1956 Ph©n líp Thecostraca Gruvel, 1905 Nhãm bé Rhizocephala Müller, 1862Hä Sacculinidae Lilljeborg, 1860 Hä Peltogastridae Lilljeborg, 1860 Hä Lernaeodiscidae Boschma, 1928 Hä Thompsoniidae Høeg & Rybakov, 1992 VËt chñ

C¸ n−íc ngät C¸ n−íc mÆn C¸ n−íc ngät, n−íc mÆn C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät

C¸ n−íc ngät

C¸ n−íc ngät C¸ n−íc ngät, n−íc mÆn C¸ n−íc ngät, n−íc mÆn T«m n−íc ngät, n−íc mÆn

Gi¸p x¸c ch©n t¬ kýsinh Cua biÓn Cua biÓn Cua biÓn Cua t«m biÓn

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

367

1. BÖnh do ph©n líp ch©n chÌo Copepoda ký sinh g©y bÖnh ë ®éng vËt thñy s¶n.
Copepoda c¬ thÓ nhá, nh×n chung kh«ng cã gi¸p l−ng, c¬ thÓ ph©n ®èt rÊt râ. PhÇn ®Çu th−êng cïng víi ®èt ngùc. PhÇn ®Çu vµ phÇn ngùc cã c¸c ®«i phÇn phô, phÇn bông kh«ng cã. Con c¸i th−êng cã ®«i tói trøng, Êu trïng ph¸t triÓn qua c¸c giai ®o¹n biÕn th¸i. Ph©n bè réng r·i trong c¸c thuû vùc n−íc biÓn, n−íc lî vµ n−íc ngät, lµ thøc ¨n chñ yÕu cña c¸ vµ mét sè ®éng vËt. Mét sè Ýt ký sinh trªn c¸ g©y t¸c h¹i lín cã thÓ lµm c¸ chÕt. §¸ng chó ý lµ hä sau: Ergasilidae, Lernaeidae, Caligidae, Dichelesthiidae.

1.1. BÖnh gi¸p x¸c ch©n chÌo- Ergasilosis
1.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Líp Maxillopoda Dahl, 1956 Ph©n líp Copepoda M.Milne Edwards,1834-1840 Bé Poecilostomatoida Thorell, 1859 Hä Ergasilidae Thorell,1859 Gièng Ergasilus Nordmann,1832

H×nh 339: CÊu t¹o c¬ quan miÖng Ergasilus 1. R¨ng hµm nhá thø 2; 2. R¨ng hµm lín; 3. R¨ng hµm nhá thø ; 4. PhiÕn hµm; 5. R©u r¨ng hµm lín; 6. M«i d−íi C¬ thÓ cña Ergacilus ph©n lµm nhiÒu ®èt, gi÷a c¸c ®èt cã mµng ng¨n. C¬ thÓ chia lµm 3 phÇn: ®Çu, ngùc, bông. PhÇn ®Çu: h×nh tam gi¸c hoÆc nöa h×nh trøng. PhÇn ®Çu vµ ®èt ngùc thø 1 hîp l¹i thµnh phÇn ®Çu ngùc. ChÝnh gi÷a mÆt bông cña phÇn ®Çu lµ m¾t ®¬n. §Çu cã 6 ®«i phÇn phô: ®«i anten thø nhÊt cã 5-6 ®èt. Gièng Copepoda sèng tù do, trªn c¸c ®èt cã c¸c mãc nhá ®ã lµ c¬ quan vËn ®éng. §«i anten thø 2 cã 5 ®èt, ë con ®ùc ®«i r©u nµy gièng ®«i anten thø 2 cña Copepoda sèng tù do, ë con c¸i, ®«i anten nµy ph¸t triÓn rÊt m¹nh nh− mãc b¸m, ®Ó b¸m mãc vµo tæ chøc cña ký chñ. Mét ®«i r¨ng hµm lín, 2 ®«i r¨ng hµm nhá vµ mét ®«i ch©n hµm (H×nh 339). MiÖng ë mÆt bông cña ®Çu. PhÇn ngùc: cã 6 ®èt. §èt thø nhÊt dÝnh víi phÇn ®Çu, ®èt ngùc thø 2 - thø 5 lµ ®èt tù do. C¸c ®èt ngùc nhá dÇn, tõ tr−íc ra sau, ®èt thø 5 nhá nhÊt th−êng bÞ ®èt thø 4 che khuÊt 1 phÇn, ®èt thø 6 h¬i ph×nh ra lín h¬n ®èt h¬n thø 5, lµ ®èt sinh s¶n. PhÇn ngùc cã 5 ®«i ch©n b¬i 2 nh¸nh. Mçi nh¸nh cã 3 ®èt, riªng ch©n b¬i thø 4, nh¸nh ngoµi hoÆc nh¸nh trong th−êng thiÕu 1 ®èt. §«i thø 5 chØ cã 1 nh¸nh. §èt thø 6 lµ ®èt sinh s¶n, cã 2 lç ®Î trøng ë mÆt l−ng cña ®èt. PhÇn bông: cã 3 ®èt, so víi c¸c ®èt ngùc, c¸c ®èt bông nhá vµ ng¾n h¬n rÊt nhiÒu. Sau cïng lµ ®u«i, ®u«i chÎ nh¸nh t¹o thµnh m¹ng ®u«i, cuèi ®u«i cã c¸c mãc kitin dµi. C¬ quan tiªu ho¸ cã miÖng tiÕp theo lµ thùc qu¶n ng¾n th«ng víi d¹ dµy. D¹ dµy lín ë vÞ trÝ tõ gi¸p ®Çu nhùc vµ nhá dÇn ®Õn gi÷a ®èt ngùc thø nhÊt th× th¾t l¹i ®ã lµ ranh giíi gi÷a ngùc vµ d¹ dµy. Ruét vÒ phÝa sau nhá dÇn, cuèi cïng lµ hËu m«n ë ®èt bông thø 3 (H×nh 340).

368

Bïi Quang TÒ

C¬ quan bµi tiÕt gåm 2 èng nhá, ®−îc b¾t ®Çu tõ 2 bªn d¹ dµy, ch¹y vÒ phÝa tr−íc cho ®Õn ®«i r©u thø 2 th× vßng l¹i sau vµ ®ç vµo lç bµi tiÕt ë ®«i r¨ng hµm nhá thø 2. C¬ quan sinh dôc (h×nh 341, 342) Ergasilus cã c¬ quan sinh dôc ph©n tÝnh, con ®ùc vµ con c¸i riªng. C¬ quan sinh dôc con c¸i cã buång trøng h×nh ch÷ “V” n»m ë gi¸p giíi ®Çu ngùc tiÕp theo lµ tö cung, ban ®Çu lµ mét èng th¼ng vÒ sau do sè l−îng trøng t¨ng lªn nªn tö cung còng ph×nh to vµ gÊp cong chiÕm gÇn hÕt xoang gi÷a phÇn ®Çu ngùc, 2 èng dÉn trøng nhá trong suèt vµ th−êng ë ®èt ngùc thø 2, th«ng víi tö cung ch¹y däc xuèng lç ®Î trøng cña ®èt sinh s¶n. TuyÕn nhên lµ 1 ®«i nhá dµi ë mÆt l−ng, èng dÉn trøng ®Õn gÇn lç ®Î trøng th«ng víi èng dÉn trøng. Tói thô tinh ë mÆt l−ng tõ ®èt ngùc thø 2 ®Õn ®èt sinh s¶n ®Õn ®èt sinh s¶n, mçi bªn cã 1 èng nhá th«ng víi èng dÉn trøng. Lç ®Î trøng ë 2 bªn mÆt l−ng ®èt sinh s¶n. Tói trøng cã mµng máng trong suèt bao bäc. Tói trøng sau khi xuÊt trøng ra ngoµi lËp tøc cã tói trøng míi h×nh thµnh do cã èng th«ng víi èng dÉn trøng. Sè l−îng trøng trong mçi tói nhiÒu hay Ýt phô thuéc theo loµi nh− E.breani cã 18-20 trøng; E.parasiluri cã 350-400 trøng. C¬ quan sinh dôc ®ùc cã 1 ®«i tinh hoµn, ®¹i bé phËn ë ®èt ngùc thø nhÊt, phÝa tr−íc tuyÕn tinh kÐo dµi thµnh èng dÉn tinh, ®Õn l¸ gi÷a cña d¹ dµy bÎ quÆt ra sau ®i qua c¸c ®èt ngùc ®Õn ®èt sinh s¶n phång to thµnh tói chøa tinh, bªn trong tói chøa tinh cã kÑp tinh, cã èng bªn trong cã nhiÒu tinh trïng ho¹t ®éng m¹nh. Lóc giao phèi con ®ùc Ergasilus ®−a kÑp tinh ra ngoµi c¬ thÓ qua lç ë mÆt bông ®èt sinh s¶n, treo trªn lç ©m ®¹o con c¸i. MÆt l−ng èng dÉn tinh cã 1 ®«i tuyÕn nhên. Ký sinh ë c¸ ViÖt Nam th−êng gÆp 5 loµi: Ergasilus scalaris; E.parasiluri; E.thailandensis; E.philippinensis; E.anchoratus. - Ergasilus thailandensis Capart, 1943 (h×nh 343A) con c¸i phÇn ®Çu ngùc chiÒu dµi gÊp 2 chiÒu réng;mÆt l−ng -bông ph¼ng chiÕm h¬n 60% tæng chiÒu dµi c¬ thÓ;mÐp tr−íc h×nh thµnh mÊu ng¾n ë gi÷a;mÐp bªn cã khÝa r¨ng c−a tõ cuèi phÇn sau ®Õn gi÷a chiÒu dµi c¬ thÓ;mÐp sau h¬i lâm;m¾t cã thÓ nh×n thÊy râ gÇn ®Çu phÝa tr−íc.Cã 4 ®èt ngùc tù do kÝch th−íc gi¶m dÇn vÒ phÝa sau,®èt mang ch©n thø 5 rÊt nhá. §èt sinh dôc gÇn h×nh trßn,nhá;bông ph©n 3 ®èt,c¸c ®èt gÇn b»ng nhau.KÝch th−íc :tæng chiÒu dµi 0,8 mm;chiÒu dµi ®Çu ngùc 0,51 mm,chiÒu réng 0,28 mm; chiÒu dµi nh÷ng ®èt tù do gép l¹i 0,2 mm,phÇn tr−íc réng 0,17 mm,phÇn sau réng 0,06 mm;®èt sinh dôc dµi 0,05 mm,réng 0,04 mm; chiÒu dµi bông (kÓ c¶ mÊu ®u«i) 0,07 mm,réng 0,04 mm; chiÒu dµi tói trøng 0,65 mm,®−êng kÝnh 0,10 mm.Anten I ph©n 6 ®èt kh«ng râ rµng ,mang l«ng cøng ng¾n;Anten II ph¸t triÓn thµnh mãc c©u b¾t måi rÊt kháe.MiÖng cã hµm trªn h×nh l−ìi liÒm. - Ergasilus philippinensis Velasquez,1951 (h×nh 343B) con c¸i phÇn ®Çu ngùc d¹ng ®µn viol«ng gåm c¶ ®èt mang ch©n thø 1,ranh giíi kh«ng râ rµng ë mÆt l−ng,phÇn tr−íc h¬i trßn h¬n phÇn sau;m¾t gÇn mÐp phÝa tr−íc.Nh÷ng ®èt mang ch©n thø 2 ®Õn thø 5 râ rµng,kÝch th−íc cña c¸c ®èt gi¶m dÇn vÒ phÝa sau.C¬ quan sinh dôc gÇn h×nh trßn.Bông ph©n 3 ®èt ,c¸c ®èt cã kÝch th−íc gÇn b»ng nhau. KÝch th−íc:tæng chiÒu dµi 1,06mm;chiÒu dµi phÇn ®Çu ngùc 0,62mm,réng 0,45mm;chiÒu dµi tæng céng nh÷ng ®èt ngùc tù do 0,23mm,phÇn tr−íc réng 0,29mm,phÇn sau réng 0,17mm;chiÒu dµi ®èt sinh dôc 0,08mm,réng 0,11mm; chiÒu dµi bông (kh«ng kÓ mÊu ®u«i) 0,07mm,réng 0,08mm;chiÒu dµi tói trøng 0,73mm,®−êng kÝnh 0,14mm.Anten I ph©n 6 ®èt,cã nhiÒu l«ng cøng.Anten II chiÒu dµi b»ng tæng chiÒu dµi c¬ thÓ,m¶nh.Bèn ®«i ch©n tr−íc ph©n 2 nh¸nh,c¸c nh¸nh ph©n 3 ®èt.Ch©n thø 5 cã 1 nh¸nh,ph©n 1 ®èt mang l«ng cøng ë ®Ønh.MÊu ®u«i h×nh vu«ng b»ng kho¶ng 3/4 chiÒu dµi bông.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

369

H×nh 341: C¬ quan sinh dôc con c¸i cña Ergasilus sclaris H×nh 340: MÆt bông cña (nh×n mÆt l−ng): 1. Tö cung, 2. Neoergasilus japonicus TuyÕn nhên , 3. TuyÕn trøng, 1. L¸ tr−íc d¹ dµy, 2. L¸ bªn 4. Tói thô tinh, 5. èng dÉn d¹ dµy, 3. Lç bµi tiÕt, trøng, 6. Tói trøng, 7. Lç ®Î 4. èng bµi tiÕt, 5. D¹ dµy, 6. trøng (lç rông trøng) Ruét, 7. Trùc trµng

H×nh 342: C¬ quan sinh dôc ®ùc cña Sinergasilus major (mÆt l−ng): 1. TuyÕn tinh, 2. TuyÕn nhên, 3. èng dÉn tinh, 4. Tói chøa tinh, 5. Tói tinh sau bµi xuÊt ra ngoµi

1 2

1

2

A

B

H×nh 343: A-Ergasilus thailandensis Capart,1943 (1-mÆt l−ng; 2-mÆt bªn); B- Ergasilus philippinensis Velasquez,1951 (1-mÆt l−ng; 2-mÆt bªn) 1.1.2. Chu kú ph¸t triÓn §ùc c¸i ®−îc h×nh thµnh ë giai ®o¹n Êu trïng cã ®èt Metanauplius V chóng tiÕn hµnh giao phèi. Con ®ùc khi giao phèi ®−a 2 tói tinh vµo tói thô tinh cña con c¸i. C¶ ®êi Ergasilus chØ giao phèi 1 lÇn. Tinh dÞch ®−îc con c¸i dù tr÷ trong tói thô tinh trong suèt qu¸ tr×nh sèng. Sau khi thô tinh xong, con ®ùc sèng vµi ngµy ®Õn vµi tuÇn th× chÕt. Con c¸i lét x¸c thµnh trïng tr−ëng thµnh, sèng ký sinh. Sau mét thêi gian tiÕn hµnh ®Î trøng.

370

Bïi Quang TÒ

Trøng ®· thô tinh trong tö cung theo èng dÉn trøng xuèng ®Õn ®èt sinh s¶n ra lç ®Î. TuyÕn nhên tiÕt chÊt dÞch bao l¹i thµnh tói trøng. Thêi gian ph¸t triÓn cña ph«i phô thuéc vµo nhiÖt ®é. ë nhiÖt ®é n−íc 200C thêi gian ph¸t triÓn ph«i 6 ngµy. ë nhiÖt ®é n−íc 250C thêi gian ph¸t triÓn ph«i 3,5 ngµy. Ergasilus ®Î trøng m¹nh vµo cuèi mïa xu©n ®Õn ®Çu mïa thu. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña ph«i thùc hiÖn trong tói trøng. 1.1.3. DÊu hiÖu bÖnh lý C¸ bÞ Ergasilus ký sinh tèc ®é sinh tr−ëng gi¶m, c¸ gÇy. Khi ký sinh c−êng ®é c¶m nhiÔm cao, c¸c phiÕn mang bÞ viªm loÐt, s−ng phång, mang tiÕt ra nhiÒu dÞch nhên mµu tr¾ng. Ergasilus dïng ®«i r©u thø 2 vµ c¬ quan miÖng ph¸ ho¹i tæ chøc mang, lµm ¶nh h−ëng ®Õn h« hÊp b×nh th−êng cña c¸, c¸ cã c¶m gi¸c ngøa ng¸y, ng¹t thë. MÆt kh¸c tõ vÕt loÐt t¹o ®iÒu kiÖn cho vi trïng, nÊm, ký sinh trïng kh¸c x©m nhËp ký sinh vµo da, v©y lµm cho bÖnh nÆng h¬n. Khi c¸ nhiÔm nÆng cã thÓ nh×n thÊy Ergasilus b»ng m¾t th−êng, khi c¸ nhiÔm thÊp, dÊu hiÖu bÖnh lý kh«ng râ rµng. Lóc nghiªm träng cã thÓ lµm c¸ chÕt. 1.1.4. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Ergasilus ký sinh trªn nhiÒu lo¹i c¸ n−íc ngät vµ ë c¶ c¸ biÓn. HÇu hÕt c¸c n−íc trªn thÕ giíi ®Òu ph¸t hiÖn thÊy Ergasilus ký sinh trªn c¸, tû lÖ vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm kh¸ cao. ë ViÖt Nam, quanh n¨m ®Òu cã Ergasilus ký sinh trªn c¸ trong c¸c thuû vùc nh−ng l−u hµnh m¹nh vµo vô xu©n hÌ. 1.1.5. ChÈn ®o¸n bÖnh §Ó x¸c ®Þnh Ergasilus ký sinh ë c¸, cÇn kiÓm tra dÞch nhên, da, mang d−íi kÝnh lóp hoÆc kÝnh hiÓn vi. 1.1.6. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ - §Ó phßng bÖnh: + Dïng v«i tÈy ao ®Ó diÖt Êu trïng. + Dïng CuSO4 r¾c xuèng ao cã nång ®é 0,7 ppm ®Ó diÖt Êu trïng. + Dïng l¸ xoan b¨m nhá bãn xuèng ao víi sè l−îng 0,2-0,3 kg/m3 n−íc. - §Ó trÞ bÖnh. + Dïng CuSO4 7-10 ppm t¾m cho c¸ trong 20 phót hoÆc r¾c xuèng ao nång ®é 0,7 ppm.

1.2. BÖnh gi¸p x¸c ch©n chÌo- Sinergasilosis.
1.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh. Hä Ergasilidae Thorell,1859 Gièng Sinergasilus Yin,1949 C¬ thÓ Sinergasilus ph©n chia lµm nhiÒu ®èt, gi÷a c¸c ®èt cã mµng ng¨n, c¬ thÓ chia lµm 3 phÇn: §Çu, ngùc, bông. PhÇn ®Çu kh«ng dÝnh víi ®èt ngùc, gi÷a phÇn ®Çu vµ ®èt ngùc thø nhÊt cã ®èt gi¶ nhá vµ ng¾n h¬n c¸c ®èt b×nh th−êng. PhÇn ®Çu cã 5 ®«i phÇn phô t−¬ng tù víi Ergasilus. PhÇn ®èt ngùc thø nhÊt ®Õn ®èt thø 4 gÇn b»ng nhau hoÆc cã thÓ h¬i cong vÒ mÆt bông cho nªn nh×n mÆt l−ng ®èt thø 5 bÞ che khuÊt 1 phÇn hoÆc toµn bé. §èt thø 6 lµ ®èt sinh s¶n cã 5 ®«i ch©n b¬i, ®«i ch©n b¬i thø 4 nh¸nh ngoµi hoÆc nh¸nh trong thiÕu mÊt 1 ®èt, ®«i ch©n b¬i thø 5 chØ cã 1 nh¸nh nhá. PhÇn bông cã 3 ®èt, gi÷a c¸c ®èt bông cã c¸c ®èt gi¶ phÇn cuèi cã ®u«i chÎ nh¸nh t¹o thµnh m¹ng ®u«i, cuèi ®u«i cã c¸c mãc kitin dµi. C¬ quan tiªu ho¸, c¬ quan bµi tiÕt, sinh dôc t−¬ng tù gièng Ergasilus. Ký sinh trªn c¸ n−íc ngät ViÖt Nam th−êng gÆp 2 loµi sau:

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

371

- Sinergasilus lien (H×nh 282) ký sinh trªn c¸c ®o¹n ®Çu c¸c tia mang c¸ mÌ tr¾ng, mÌ hoa. C¬ thÓ h×nh èng, dµi kho¶ng 1,85-2,7 mm. §èt gi¶ ®Çu ngùc ng¾n nhá. §èt ngùc thø nhÊt ®Õn thø 4 réng nh−ng ng¾n, trong ®ã ®èt thø 4 réng nhÊt. §èt thø 5 nhá, chiÒu réng chØ b»ng 1/3 chiÒu réng c¸c ®èt tr−íc, ®èt sinh s¶n nhá. PhÇn bông nhá, dµi, cã 2 ®èt gi¶, ®èt bông thø 3 nhá. Tói trøng dµi 1-2,6 mm. Cã 6-8 hµng trøng, trøng nhá nh−ng sè l−îng nhiÒu. - Sinergasilus major(h×nh 283) ký sinh trªn c¸c tia mang c¸ chÐp, c¸ diÕc,c¸ mÌ tr¾ng,mÌ hoa. Sinergasilus major c¬ thÓ h×nh èng, dµi kho¶ng 2-2,4 mm, phÇn ®Çu réng h¬n phÇn th©n. §èt gi¶ ë phÇn ®Çu ngùc lín h¬n ®èt gi¶ loµi Sinergasilus lien. §èt ngùc thø nhÊt ®Õn ®èt ngùc thø 3 dµi réng b»ng nhau, ®èt thø 4 nhá h¬n, ®èt thø 5 nhá. PhÇn bông nhá ng¾n cã 2 ®èt gi¶. Tói trøng to dµi 1,75mm. 1.2.2. Chu kú ph¸t triÓn. T−¬ng tù nh− Ergasilus.

H×nh 344: Sinergasilus lien

H×nh 345: Sinergasilus major

1.2.3. DÊu hiÖu bÖnh lý Sinergasilus ký sinh trªn c¸ víi c−êng ®é c¶m nhiÔm thÊp, triÖu chøng kh«ng râ rµng nh−ng lóc c−êng ®é c¶m nhiÔm cao Ergasilus dïng ®«i r©u thø 2 c¾m s©u vµo tæ chøc mang cña c¸ lµm cho mang bÞ tæn th−¬ng ¶nh h−ëng ®Õn h« hÊp, c¸ b¬i léi kh«ng b×nh th−êng. Tæ chøc mang bÞ viªm loÐt më ®−êng cho nÊm, vi khuÈn vµ c¸c vi khuÈn g©y bÖnh x©m nhËp lµm c¸c ®Çu tia mang s−ng tÊy næi thµnh côc tr¾ng. Mang tiÕt ra nhiÒu chÊt dÞchk t¹o thµnh líp tr¾mg ®ôc. Nh×n b»ng m¾t th−êng thÊy Sinergasilus ®ang b¸m trªn c¸c u b−íu cña tæ chøc mang. Sinergasilus cßn tiÕt ra men ph¸ ho¹i tæ chøc mang, phÇn ngoµi c¸c tia mang biÕn ®æi h×nh d¹ng, thèi r÷a ®øt rêi mét phÇn. Sinergasilus ký sinh lµm c¸ bÞ thiÕu m¸u, s¾c tè m¸u gi¶m. C¸ hay b¬i næi lªn mÆt n−íc, b¬i vÆn m×nh ®u«i vÈy lªn mÆt n−íc, dÇn dÇn lµm cho c¸ chÕt. 1.2.4. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Sinergasilus g©y t¸c h¹i chñ yÕu ®èi víi c¸ lín Sinergasilus ký sinh trªn mang nhiÒu lo¹i c¸ n−íc ngät. TÝnh chän läc ®èi víi ký chñ t−¬ng ®èi cao, chóng ký sinh chñ yÕu ë giai ®o¹n c¸ lín. Sinergasilus ph©n bè réng ë c¸c n−íc trªn thÕ giíi. Chóng ph¸t triÓn m¹nh vµo mïa xu©n hÌ. ë n−íc ta, trªn ®èi t−îng c¸ nu«i th−êng gÆp Sinergasilus ký sinh vµ còng cã mét sè c¬ së nu«i s¶n l−îng gi¶m sót do Sinergasilus g©y ra. 1964, ë s«ng ch©u Giang, Hµ Nam

372

Bïi Quang TÒ

Ninh c¸ mÌ cë 0,5 - 2 kg bÞ c¶m nhiÔm Sinergasilus polycolpus, tû lÖ c¶m nhiÔm 100%, c−êng ®é c¶m nhiÔm tõ 300- 800 trïng trªn c¬ thÓ c¸ lµm cho c¸ nu«i trang s«ng chÕt hµng lo¹t, do ph¸t hiÖn muén nªn g©y tæn thÊt lín cho c¬ së. 1.2.5. ChÈn ®o¸n bÖnh T−¬ng tù nh− Ergasilus 1.2.6. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ Gièng ph−¬ng ph¸p trÞ bÖnh Ergasilus.

1.3. BÖnh gi¸p x¸c ch©n chÌo- Neoergasilosis
1.3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Hä Ergasilidae Thorell, 1859 Gièng Neoergasilus Gièng Neoergasilus ký sinh trªn c¸ th−êng gÆp loµi Neoergasilosis japonicus (Harada,1930) Yin,1956 (h×nh 346) vµ N. longispinosus Yin,1956 (h×nh 347). Neoergasilosis japonicus c¬ thÓ dµi 6,5-8,5mm, ®Çu h×nh tam gi¸c, 2 bªn cã 2 sãng næi lªn. Ngùc cã 6 ®èt. §èt thø nhÊt ®Æc biÖt lín, biªn sau thµnh h×nh cung trßn, ngoµi ra 4 ®èt nhá dÇn, ®èt thø 5 rÊt nhá, bÞ ®èt thø 4 che khuÊt. ChiÒu réng ®èt thø 5 gÊp 5 lÇn chiÒu dµi. §èt sinh s¶n bÞ ph×nh to, réng, lín h¬n chiÒu dµi. Tói trøng ë gi÷a th«, 2 ®Çu nhá dÇn. ChiÒu dµi tói trøng b»ng 0,5-2/3 chiÒu dµi c¬ thÓ, cã 4-5 hµng trøng, sè l−îng trøng kh«ng nhiÒu. §«i ch©n b¬i thø nhÊt ®Æc biÖt lín, ®o¹n cuèi cña 2 nh¸nh trong vµ ngoµi dµi ®Õn ®èt ngùc thø 5, biªn sau ®èt gèc cã r¨ng h×nh tam gi¸c kÐo dµi ra phÝa sau ®Õn gi÷a 2 nh¸nh trong vµ ngoµi. GÇn phÇn gèc nh¸nh trong cã 1 hµng r¨ng nhá h×nh tam gi¸c. Biªn ngoµi cña nh¸nh ngoµi ®èt thø 2 h−íng vÒ sau mäc thµnh “ngãn c¸i” d¹ng tói, bÒ mÆt tr¬n tru, dµi b»ng 1/3 ®èt thø 3 cña nh¸nh ngoµi . 1.3.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Neoergasilosis japonicus ký sinh trªn xoang mòi, trªn c¸c tia mang, trªn v©y cña rnhiÒu lo¹i c¸ n−íc ngät nh− c¸ tr¾m, c¸ mÌ, trª,... T¸c h¹i chñ yÕu ®èi víi c¸ gièng. 1.3.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Theo Hµ Ký,1969 Neoergasilosis japonicus nhiÔm 2,7%, ë c¸ mÌ tû lÖ c¶m nhiÔm 4,16%. C−êng ®é c¶m nhiÔm 3-5 trïng/c¬ thÓ c¸. Neoergasilosis longispinocus ký sinh trªn c¸ diÕc, c¸ trª, c¸ tr¾m tû lÖ c¶m nhiÔm 6-16%. C−êng ®é c¶m nhiÔm 1-4 trïng/ c¬ thÓ c¸. 1.2.4. ChÈn ®o¸n bÖn: T−¬ng tù nh− Ergasilus 1.2.5. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ Gièng ph−¬ng ph¸p trÞ bÖnh Ergasilus.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

373

H×nh 436: Neoergasilus japonicus

H×nh 347: Neoergasilus longispinocus

H×nh 348: Paraergasilus brevidigitus

H×nh 349: Paraergasilus medius

1.4. BÖnh gi¸p x¸c ch©n chÌo-Paraergasilosis
T¸c nh©n g©y bÖnh: Hä Ergasilidae Thorell, 1859 Gièng Paraergasilus Markewitsch, 1937. Paraergasilus cã kÝch th−íc thay ®æi theo loµi, P. medius dµi 0,8-0,93 mm, réng 0,3-0,35 mm; P.brevidigitus dµi 0,56-0,65mm, réng 0,097-0,111 mm.

374

Bïi Quang TÒ

Paraergasilus cã ®Æc ®iÓm cña gièng Ergasilus ngoµi ra cã sù sai kh¸c chñ yÕu: con c¸i Paraergasilus phÇn cuèi ®«i anten thø 2 cã 3 mãng. Vá kitin hai bªn ®Çu h−íng vÒ phÝa sau kÐo dµi thµnh gai. Paraergasilus ký sinh trªn niªm m¹c xoang mòi, mang cña nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät: c¸ tr¾m, c¸ diÕc, c¸ chÐp... tû lÖ vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm thÊp, t¸c h¹i kh«ng lín.C¸ nu«i ë ViÖt Nam th−êng gÆp 2 loµi: Paraergasilus medius (h×nh 349); P. brevidigitus (h×nh 348)

1.5. BÖnh gi¸p x¸c ch©n chÌo-Lamproglenosis
1.5.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Ph©n líp Copepoda M.Milne- Edwards, 1840 Bé Siphonostomatoida Thorell, 1859 Hä Dichelesthiidae Edwards, 1840 Gièng Lamproglena Nordmann, 1832 Lamproglena ký sinh trªn c¸ n−íc ngät ViÖt Nam th−êng gÆp 2 loµi d−íi ®©y: Lamproglena compacta Markewitsch,1936. Ký sinh trªn mang c¸ mÌ tr¾ng. Lamproglena chinensis Yin, 1937(h×nh 350) c¬ thÓ dµi, chiÒu dµi kho¶ng 2,4-4,09 mm, th−êng ký sinh trªn mang mét sè loµi hä c¸ qu¶,c¸ r« ®ång, c¸ th¸t l¸t. 2 4

1 5 3

6 7

10

8 9

H×nh 350: Lamproglena chinensis 1- MÆt bông; 2- Anten I,II; 3- Ch©n hµm; 4- R¨ng hµm lín; 5-10 - Ch©n b¬i thø 1-5;

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

375

Giai ®o¹n Êu trïng kh«ng ®èt th−êng sèng tù do, giai ®o¹n Êu trïng cã ®èt th−êng sèng b¸n ký sinh. Sau khi giai phèi con c¸i sèng ký sinh suèt ®êi. C¬ thÓ cña Lamproglena chia lµm 3 phÇn: §Çu, ngùc, bông. PhÇn ®Çu cã 5 ®«i phÇn phô, ®Çu kh«ng dÝnh liÒn víi phÇn ngùc. §«i anten thø 1th«, cã 3 ®èt th−êng dµi h¬n ®«i anten thø 2, trªn cã c¸c gai kitin nh− ®«i anten thø 1 cña Copepoda sèng tù do. §«i anten thø 2 cong l¹i, ph©n ®èt kh«ng râ rµng vµ cuèi cã 4 l«ng cøng ë ®Ønh gièng nh− vuèt nhän. Cã mét ®«i r¨ng hµm lín, 2 ®«i r¨ng hµm nhá vµ 1 ®«i ch©n hµm. PhÇn ngùc gåm 6 ®èt, ®èt 1 nhá nh− ®èt cæ, ®èt 2 ®Õn ®èt 4 lín, kh«ng ph©n chia râ nh−ng 2 bªn cã lâm vµo vÕt tÝch nguån gèc cã ph©n ®èt. Cã 5 ®«i ch©n b¬i, tõ ®«I 1 ®Õn ®«i 4 cã hai nh¸nh,mçi nh¸nh cã 2 ®èt,ch©n thø 5 ph©n 2 thïy. Ba ®«i ch©n tr−íc cã b¶n nèi ë gi÷a. PhÇn bông dµi, ph©n 3 ®èt, chiÕm kho¶ng 1/2 tæng chiÒu dµi. Tói trøng dµi 3,5mm, ®−êng kÝnh 0,2mm,mçi tói cã 28-37 trøng. 1.5.2. DÊu hiÖu bÖnh lý T−¬ng tù nh− Ergasilus 1.5.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Lamproglena ký sinh trªn mang c¸ diÕc, c¸ qu¶ vµ mét sè loµi c¸ n−íc ngät, ngoµi ra cßn gÆp ký sinh ë c¸ biÓn. Lamproglena g©y t¸c h¹i kh«ng lín l¾m nªn Ýt tËp trung nghiªn cøu chóng, nã ph¸t triÓn nhÊt vµo vô xu©n hÌ, nhiÖt ®é thÝch hîp 20-300C. 1.5.4. ChÈn ®o¸n vµ phßng trÞ bÖnh: t−¬ng tù nh− Ergasilus

1.6. BÖnh trïng má neo c¸ n−íc ngät -Lernaeosis
1.6.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Ph©n líp Copepoda M.Milne-Edward, 1840 Bé Cyclopoida Burmeister, 1834 Hä Lernaeidae Cobbold, 1879 Ph©n hä Lernaeinae Yamaguti, 1963 Gièng Lernaea Linne, 1746 (H×nh 351) H×nh d¹ng ngoµi cña Lernaea, c¬ thÓ gåm 3 phÇn: ®Çu, ngùc, bông. PhÇn ®Çu con ®ùc gièng h×nh d¹ng Cyclops sèng tù do, cßn con c¸i sau khi giao phèi sèng ký sinh h×nh d¹ng thay ®æi rÊt lín. C¬ thÓ kÐo dµi, c¸c ®èt hîp l¹i thµnh èng h¬i vÆn m×nh, phÇn ®Çu kÐo dµi thµnh sõng gièng má neo ®©m thñng b¸m ch¾c vµo tæ chøc ký chñ nªn cßn cã tªn lµ trïng má neo. H×nh d¹ng vµ sè l−îng cña sõng l−ng, sõng bông cã sù sai kh¸c gi÷a c¸c loµi. Cã loµi sõng l−ng vµ sõng bông dµi, giao nhau nh− ch÷ “X”, cã loµi sõng l−ng hay sõng bông ph©n nh¸nh, cã loµi thiÕu sõng bông. Dùa vµo sù sai kh¸c cña sõng ®Ó ph©n lo¹i chóng ®Õn loµi. PhÇn ®Çu do ®èt ®Çu vµ ®èt ngùc thø 1 hîp l¹i thµnh chÝnh gi÷a cã l¸ ®Çu h×nh nöa vßng trßn, bªn trªn cã m¾t do 3 m¾t nhá t¹o thµnh. MiÖng cã m«i trªn, m«i d−íi, r¨ng hµm lín, r¨ng hµm nhá vµ che hµm. §«i anten thø 1 vµ 2 ®Òu ng¾n, nhá. §«i anten thø 1 cã 4 ®èt, trªn cã c¸c l«ng cøng; ®«i thø 2 cã 3 ®èt, trªn cã c¸c l«ng cøng. Anten cña Lernaea kh«ng t¹o thµnh c¬ quan b¸m nh− Ergasilus. R¨ng hµm lín lµ 1 ®«i gai nhän, dµi tr¬n tru h−íng vÒ bªn trong vµ ra sau thµnh h×nh ch÷ “S”. §o¹n ®Çu nhän ®Õn trung t©m miÖng. PhÇn ch©n cña r¨ng hµm nhá to, ®o¹n ®Çu h×nh thµnh mét gai lín d¹ng h×nh l−ìi cong l¹i thµnh nöa vßng trßn, 2 ®«i gai lín nµy ë gi÷a gÆp nhau. Ch©n hµm vµ r¨ng hµm nhá c¸ch nhau t−¬ng ®èi xa; cã 2 ®èt gèc th«, dµi cã mÊu, trªn cã gai nhá, ®èt thø 2 ng¾n th«, trªn ®Çu mäc 5 ngãn.

376

Bïi Quang TÒ

2 7

1 4 8 3 6

A H×nh 351: CÊu t¹o cña Lernaea A. PhÇn ®Çu 1. L¸ ®Çu, 2. M«i trªn, 3. Anten 1, 4. Anten 2, 5. R¨ng hµm lín, 6. Ch©n hµm, 7. R¨ng hµm nhá, 8. M«i d−íi B. H×nh th¸i c¬ thÓ Lernaea c¸i B 1. Sõng bông, 2. L¸ ®Çu, 3. Sõng l−ng, 4-8. §«i ch©n b¬i thø 1-5, 9. §èt sinh s¶n, 10. Lç ®Ó trøng, 11. N¹ng ®u«i, 12. Tói trøng

PhÇn ngùc: Gièng Lernaea phÇn ngùc vµ phÇn ®µu kh«ng râ ranh giíi. Ngùc cã 6 ®èt. §èt ngùc thø 1 dÝnh liÒn víi ®èt ®Çu t¹o thµnh ®Çu ngùc. §èt ngùc thø 2- ®èt ngùc thø 6 hîp thµnh èng th¼ng, rang giíi gi÷a c¸c ®èt kh«ng râ rµng, c¸c ®èt ngùc h¬i lín dÇn vÒ phÝa sau. §èt thø 6 lín nhÊt. PhÇn ngùc cã c¸c ®«i ch©n, so víi gièng loµi bé Copepoda, ch©n b¬i cña gièng Lernaea rÊt nhá. Bèn ®«i ch©n tr−íc cã 2 nh¸nh; nh¸nh ngoµi vµ nh¸nh trong, mçi nh¸nh cã 3 ®èt. §«i ch©n b¬i thø 5 nhá, chØ cã 1 nh¸nh trong, 1 ®èt ®Çu cã 4 gai cøng, cßn nh¸nh ngoµi chØ låi lªn thµnh mÊu, trªn cã gai cøng. Con ®ùc cã ®«i ch©n b¬i thø 6. §èt sinh s¶n cña con c¸i cã 1 ®«i tói trøng treo 2 bªn c¬ thÓ, trøng xÕp thµnh nhiÒu hµng trong tói trong, sè l−îng tõ mÊy chôc ®Õn mÊy tr¨m. PhÇn bông ng¾n, nhá, ph©n ®èt kh«ng râ rµng, ®o¹n cuèi cã n¹ng ®u«i, trªn cã c¸c l«ng cøng ng¾n. CÊu t¹o bªn trong: C¬ quan tiªu ho¸ tõ miÖng ®Õn hËu m«n gÇn nh− mét èng th¼ng. HÖ thèng sinh dôc con ®ùc cã cÊu t¹o gièng cÊu t¹o con ®ùc cña hä Ergasilidae. Con c¸i c¬ quan sinh dôc gåm 2 tuyÕn trøng, h×nh trøng ë mÆt l−ng phÇn sau ®Çu, tiÕp ®ã lµ tö cung lµ mét èng nhá, 2 nh¸nh, mét nh¸nh h−íng ra phÝa sau, mét nh¸nh h−íng ra phÝa tr−íc. Hai èng dÉn trøng th«ng ®Õn ®èt sinh s¶n. Lç ©m ®¹o ë gi÷a mÆt bông ®èt sinh s¶n. Sau khi ký sinh tuyÕn trøng th× phÇn ®Çu ngùc chuyÓn dÇn xuèng sau ch©n b¬i thø 4, nguyªn lµ ®o¹n tr−íc chuyÓn thµnh ®o¹n sau, èng dÉn trøng ®o¹n tr−íc ®Õn gi÷a ch©n b¬i thø 3 vµ 4 còng bÎ gËp l¹i, h−íng ra sau vµ ch¹y xuèng ®èt sinh s¶n. Tói thô tinh tõ ®èt sinh s¶n h−íng phÝa tr−íc kÐo dµi ®Õn gÇn ch©n b¬i thø ....hîp víi èng ®Én trøng. 1.6.2. Chu kú ph¸t triÓn §Õn giai ®o¹n Êu trïng cã ®èt Metanauplius 5, con ®ùc con c¸i tiÕn hµnh giai phèi 1 lÇn. Sau ®ã con ®ùc sèng tù do mét ngµy trong m«i tr−êng råi chÕt. Con c¸i sau khi giao phèi, tinh dÞch ®ù¬c chøa trong tói thô tinh vµ sö dông trong suèt qu¸ tr×nh sèng. Tõ khi giao phèi con c¸i t×m ®Õn vÞ trÝ ký sinh thÝch hîp trªn c¬ thÓ c¸ vµ ký sinh vÜnh viÔn cho ®Õn khi chÕt. Chu kú ph¸t triÓn cña gièng Lernaea qua nhiÒu giai ®o¹n Êu trïng gièng hä Ergasilidae.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

377

Trøng ®· thô tinh ra lç ®Î, tuyÕn nhên tiÕt dÞch nhên bao l¹i thµnh tói trøng, thêi gian h×nh thµnh tói trøng phô thuéc vµo nhiÖt ®é. ë nhiÖt ®é 20-250C Lernaea polymorpha trong 28 ngµy sinh s¶n 10 ®«i tói trøng. Lernaea ctenopharyngodontis 210C trong 20-23 ngµy sinh s¶n 7 tói trøng. Tõ khi h×nh thµnh tói trøng ®Õn khi në ra Êu trïng nhiÖt ®é chi phèi rÊt lín, nhiÖt ®é trªn d−íi 180C Lernaea ctenopharyngodontis ph¶i cÇn 3-5 ngµy, nh−ng nhiÖt ®é 200C chØ cÇn 3 ngµy. Víi loµi Lernaea polymorpha ë nhiÖt ®é 250C cÇn 2 ngµy, ë nhiÖt ®é 26-270C chØ cÇn 1-1,5 ngµy. NÕu gi¶m nhiÖt ®é xuèng cßn 150C th× ph¶i cÇn 5-6 ngµy, d−íi 70C trøng kh«ng në. Trøng në ra Êu trïng kh«ng ®èt ®Çu tiªn lµ Nauplius cã h×nh d¹ng vµ cÊu t¹o gÇn gièng Nauplius 1 cña hä Ergasilidae. C¬ thÓ Nauplius 1 (h×nh 352 A) h×nh trøng, h¬i dµi, chÝnh gi÷a phÇn tr−íc m¾t, gi÷a mµu hång, hai bªn mÆt bông c¬ thÓ cã 4 ®«i ch©n, ®«i thø 1cã 2 ®èt, ®«i thø 2 vµ 3 ®èt gèc dµi vµ to, bªn trªn cã 2 nh¸nh, mét nh¸nh cã 4 ®èt cßn mét nh¸nh chá cã 1 ®èt. §èt thø 4 ng¾n cã l«ng cøng. §o¹n sau c¬ thÓ cã 1 n¹ng ®u«i. Nauplius 1 (h×nh 352A) ra khái trøng vËn ®éng trong n−íc cã tÝnh h−íng quang. Nã dinh d−ìng b»ng no·n hoµng. Sau 4 lÇn lét x¸c chuyÓn thµnh Nauplius 5. Nauplius 5 qua 1 lÇn lét x¸c ®Ó biÕn ®æi thµnh Êu trïng cã ®èt Metanauplius. Tõ Nauplius 1 ®Õn Metanauplius ë nhiÖt ®é n−íc 18-200C ph¶i cÇn 5-6 ngµy, cßn trªn d−íi 250C cÇn 3 ngµy, nÕu 300C chØ cÈn 2 ngµy. Metanauplius 1 (H×nh 352B) c¬ thÓ cã 5 ®èt. PhÇn ®Çu 1 ®èt, ngùc 3 ®èt, bông 1 ®èt. C¸c phÇn phô cã 2 ®«i r©u, mét ®«i r¨ng hµm lín, 2 ®«i r¨ng hµm nhá, 1 ®«i ch©n hµm vµ 4 ®«i ch©n b¬i. Sau mçi lÇn lét x¸c Metanauplius t¨ng thªm ch©n vµ ph¸t triÓn c¬ thÓ tõng b−íc hoµn thiÖn h¬n. Sau 4 lÇn lét x¸c chuyÓn thµnh Metanauplius 5. Tõ Metanauplius 1 ®Õn Metanauplius 5 ë nhiÖt ®é 16-200C th× loµi Lernaea ctenopharyngodontis cÇn 5-8 ngµy, loµi Lernaea polymorpha ë 20-270C cÇn 3-4 ngµy. Metanauplius sèng tù do trong n−íc nh−ng cÇn ph¶i sèng ký sinh t¹m thêi ®Ó lÊy thøc ¨n, nÕu kh«ng th× kh«ng lét x¸c ®−îc vµ dÔ bÞ chÕt. Metanauplius 5 tiÕn hµnh giao phèi tõ ®ã con ®ùc sèng tù do, con c¸i sèng ký sinh. NhiÖt ®é thÝch hîp cho Lernaea sinh s¶n lµ 20--250C, cã thÓ sinh s¶n ë 12-330C, trªn 330C cã thÓ bÞ chÕt. Tuæi thä cña Lernaea còng rÊt mËt thiÕt víi nhiÖt ®é. ë nhiÖt ®é n−íc 25370C tuæi thä 4-23 ngµy, trung b×nh 20 ngµy. Mïa xu©n nhiÖt ®é thÊp, tuæi thä cã thÓ kÐo dµi. Lernaea cã thÓ ký sinh trªn c¬ thÓ c¸ ®Ó qua ®«ng, ®Õn xu©n Êm ¸p th× b¾t ®Çu ®Î trøng cho nªn con cã tuæi cao nhÊt cã thÓ 5-7 th¸ng.

H×nh 352: A- Êu trïng kh«ng ®èt Nauplius 1 B. Êu trïng cã ®èt Metanauplius 1.6.3. Mét sè loµi Lernaea th−êng gÆp ký sinh ë c¸ n−íc ngät • Lernaea lophiara (h×nh 353D)

378

Bïi Quang TÒ

Lernaea lophiara chiÒu dµi th©n 6,0-8,0mm; chiÒu réng 0,42mm. C¬ quan b¸m cã 4 nh¸nh ®¬n gi¶n, hai nh¸nh phÝa l−ng dµi h¬n hai nh¸nh phÝa bông, ®Çu tï ký sinh chñ yÕu trªn da, v©y, xoang miÖng cña c¸ mÌ tr¾ng, mÌ hoa. • Lernaea ctenopharyngodontis: (h×nh 353B) Ký sinh trªn da c¸ tr¾m, chiÌu dµi c¬ thÓ 6,6 - 12 mm. PhÇn ®Çu cã sõng l−ng h×nh ch÷ “T” n»m ngang (mçi bªn), do ph©n nh¸nh nªn bé phËn l−ng gièng h×nh ch÷ “H”, nh¸nh tr−íc dµi h¬n nh¸nh sau vµ phÇn gèc sõng l−ng. Sõng bông 2 ®«i, ®«i tr−íc d¹ng ®Çu t»m th−êng xÕp ë 2 bªn ®Çu, ®«i sau phÇn gèc to lín h−íng ra bªn ngoµi, phÝa tr−íc kÐo ra d¹ng ngãn tay c¸i nhän gèc. §èt sinh s¶n låi ra tr−íc thµnh 2 l¸ kh«ng chia ra lø mµ h¬i låi lªn. • Lernaea cyprinacea (H×nh 291A). Ký sinh trªn da, m¾t cña c¸ chÐp, c¸ diÕc, c¸ mÌ, c¸ qu¶ vµ mét sè c¸ n−íc ngät. C¬ thÓ cña nã dµi 6-12 mm, phÇn ®Çu cã 1 ®«i sõng l−ng vµ 1 ®«i sõng bông. Sõng l−ng ®o¹n cuèi ph©n nh¸nh h×nh thµnh d¹ng ch÷ “T”. Sõng bông nhá dµi, ®o¹n cuèi ph©n nh¸nh. MÊu låi tr−íc ®èt sinh s¶n th−êng nhá, chia lµm 2 l¸ hoÆc kh«ng chia.

A. Lernaea cyprinacea Linnaeus, 1758 B. Lernaea ctenopharyngodontis Yin, 1960 vµ c¸c d¹ng biÕn ®æi cña sõng ®Çu H×nh 353: H×nh d¹ng mét sè loµi Lernaea vµ c¸c d¹ng biÕn ®æi cña sõng ®Çu. 1.6.4. DÊu hiÖu bÖnh lý C¸ míi bÞ c¶m nhiÔm ký sinh trïng Lernaea, lóc ®Çu c¶m thÊy khã chÞu, biÓu hiÖn c¸ b¬i léi kh«ng b×nh th−êng, kh¶ n¨ng b¾t måi gi¶m dÇn. Lernaea lÊy dinh d−ìng nªn c¸ bÞ gÇy yÕu, b¬i léi chËm ch¹p. §èi víi c¸ h−¬ng, c¸ gièng bÞ ký sinh trïng Lernaea ký sinh, c¬ thÓ c¸ bÞ dÞ h×nh uèn cong, b¬i léi mÊt th¨ng b»ng. C¸ bè mÑ bÞ c¶m nhiÔm Lernaea sè l−îng nhiÒu, tuyÕn sinh dôc kh«ng ph¸t triÓn ®−îc, vÝ dô mét con c¸ chÐp cì 2 cm bÞ trïng Lernaea ký sinh mét bªn c¬ thÓ sÏ lµm lÖch träng t©m, c¸ b¬i nghiªng, nÕu 2-3 trïng ký sinh trªn 1 c¬ thÓ c¸ lµm cho c¸ kh«ng di chuyÓn ®ù¬c vµ chÕt. Lóc ký sinh phÇn ®Çu cña Lernaea c¾m s©u vµo trong tæ chøc ký chñ, phÇn sau l¬ löng trong n−íc nªn th−êng bÞ mét sè gièng nguyªn sinh ®éng vËt, t¶o, nÊm b¸m vµo da c¸ phñ mét líp rÊt bÈn. Ký sinh mét sè l−îng lín trong xoang miÖng lµm cho miÖng kh«ng ®ãng kÝn ®−îc, c¸ kh«ng b¾t ®−îc thøc ¨n vµ chÕt. Lernaea ký sinh trªn da, v©y c¸ mÌ, c¸ tr¾m, c¸ chÐp vµ nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät nhÊt lµ ®èi víi c¸ vÈy nhá, c¸ cßn non vÈy cßn mÒm, lµm tæ chøc gÇn n¬i ký sinh s−ng ®á, viªm loÐt, tÕ bµo hång cÇu bÞ thÈm thÊu ra ngoµi, tÕ bµo b¹ch cÇu ë trong tæ chøc t¨ng, s¾c tè da biÕn nh¹t. Khi tæ chøc bÞ viªm loÐt, më ®−êng cho vi khuÈn, c¸c ký sinh trïng kh¸c x©m nhËp c¸.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

379

B A

C

D

E

F

H×nh 354: A,B,E- Lernaea cyprinacea; C- c¸ chÐp bÞ trïng má neo; D- Lernaea lophiara; Ftrïng má neo b¸m d−íi phÇn bông cña c¸ 1.6.5. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Lernaea ký sinh trªn nhiÒu loµi c¸ nu«i n−íc ngät cña nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi. ë n−íc ta Lernaea ký sinh trªn nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät ë c¸c løa tuæi kh¸c nhau, l−u hµnh réng r·i trong c¸c thuû vùc c¶ n−íc. NhiÖt ®é ph¸t triÓn thÝch hîp lµ 18-300C. Trong mét sè c¬ së s¶n xuÊt vµ nu«i c¸, Lernaea ký sinh trªn c¸c loµi c¸ nu«i víi tû lÖ vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm kh¸ cao, g©y nhiÒu tæn h¹i cho s¶n xuÊt, ®Æc biÖt ë c¸c tr¹i −¬ng nu«i c¸ gièng. Theo Hµ Ký, 1961 bÖnh Lernaeosis vµ mét sè bÖnh kh¸c ®· lµm chÕt 3 v¹n c¸ h−¬ng mÌ hoa vµ tr¾m cá cña Trung Quèc míi nhËp vµo n−íc ta nu«i ë tr¹i c¸ NhËt T©n. Th¸ng 5/1969 hµng läat mÌ tr¾ng cì 12-15 cm ë hîp t¸c x· Tø HiÖp-Hµ Néi ®· bÞ chÕt do Lernaea ký sinh. N¨m 1982 ,100 ao −¬ng nu«i c¸ cña tØnh §¾c L¾c, B×nh §Þnh c¸ mÌ, c¸ tr¾m cá bÞ nhiÔm Lernaea tû lÖ tõ 70-80%, c−êng ®é 5-20 trïng trªn c¬ thÓ c¸, thËm chÝ cã con c¸ ®Õm ®−îc 80 trïng.

380

Bïi Quang TÒ

1.6.6. ChÈn ®o¸n bÖnh B»ng m¾t th−êng cã thÓ nh×n thÊy trïng má neo b¸m trªn th©n, v©y vµ xoang mang, xoang miÖng. 1.6.7. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ bÖnh - Phßng bÖnh: + Gi÷ n−íc ao s¹ch, kh«ng dïng nguån n−íc ë c¸c ao c¸ bÖnh ®−a vµo ao nu«i c¸ v× trong c¸c ao ®ã cã nhiÒu Êu trïng Nauplius vµ Metanauplius sèng tù do. + Dïng l¸ xoan bãn lãt xuèng ao tr−íc khi th¶ c¸ víi sè l−îng 0,2-0,3 kg/m3 n−íc ®Ó diÖt Êu trïng Lernaea. - TrÞ bÖnh: + Dïng l¸ xoan 0,4-0,5 Kg/m3 n−íc bãn vµo ao nu«i c¸ bÞ bÖnh cã thÓ tiªu diÖt ®−îc ký sinh trïng Lernaea. Do l¸ xoan ph©n hñy nhanh tiªu hao nhiÒu « xy vµ th¶i khÝ ®éc ,nhÊt lµ mïa hÌ nhiÖt ®é cao,do ®ã ph¶i theo dâi cÊp n−íc kÞp thêi khi thiÕt. + Dïng thuèc tÝm KMnO4 nång ®é 10-12 ppm t¾m tõ 1-2 giê, ë nhiÖt ®é 20-30oC. + Do mét sè loµi c¸ cã kh¶ n¨ng miÔn dÞch víi tõng loµi Lernaea, bëi v× mét sè loµi Lernaea cã ®Æc tÝnh chän läc ký chñ cao. Do ®ã chóng ta cã thÓ thay ®æi ®èi t−îng c¸ nu«i, trïng kh«mg t×m ®−îc ký chñ sÏ kh«ng ph¸t triÓn. Qua nghiªn cøu bÖnh Lernaeosis th−êng sau khi c¸ c¶m nhiÔm cã kh¶ n¨ng miÔn dÞch kho¶ng mét n¨m, nªn cã thÓ dïng ph−¬ng ph¸p nh©n t¹o ®Ó miÔn dÞch cho c¸ gièng.

1.7. BÖnh trïng má neo c¸ n−íc lî/mÆn- Therodamosis
1.7.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Ph©n líp Copepoda M.Milne-Edward, 1840 Bé Cyclopoida Burmeister, 1834 Hä Lernaeidae Cobbold, 1879 Ph©n hä Therodamasinae (Tripathi, 1960) Gièng Therodamas Kroyer, 1863 C¬ thÓ chia 3 phÇn: “®Çu”, “cæ” vµ “th©n”, kh«ng cã sù ph©n ®èt nh− gi¸p x¸c kh¸c. “§Çu” bao gåm c¸c ®èt phÇn ®Çu ngùc, cã c¸c thïy xung quanh. MiÖng cã m«i trªn, m«i d−íi, r¨ng hµm lín, r¨ng hµm nhá vµ che hµm. §«i anten thø 1 vµ 2 ®Òu ng¾n, nhá. §«i anten thø 1 cã 4 ®èt, trªn cã c¸c l«ng cøng; ®«i thø 2 cã 5 ®èt, ®èt cuèi cïng ph¸t triÓn thµnh mãc b¸m nh− Ergasilus (Joel W. Martin and George E. Davis, 2001 xÕp ph©n hä nµy thuéc hä Ergasilidae) (h×nh 355A). ChiÒu dµi c¬ thÓ con c¸i ký sinh 2-5mm. 1.7.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Xoang miÖng trïng b¸m nhiÒu (h×nh 355B), lµm cho c¸ khã b¾t måi. C¸ nhiÔm trïng má neo Therodamas sp kÐm ¨n hoÆc bá ¨n, c¸ chËm lín, gÇy yÕu. BÖnh kÐo dµi cã thÓ lµm c¸ chÕt r¶i r¸c. 1.7.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Trïng má neo Therodamas sp th−êng ký sinh ë c¸ biÓn vµ c¸ n−íc lî. ë n−íc ta lÇn ®Çu tiªn ph¸t hiÖn ë c¸ bèng bíp nu«i ë NghÜa H−ng, Nam §Þnh (6/2006), tû lÖ nhiÔm trong ao nu«i c¸ bèng bíp tõ 30-50%, c−êng ®é nhiÔm kh¸ cao 20-40trïng/con c¸ vµ ®· g©y cho c¸ chÕt trong ao nu«i. 1.7.4. ChÈn ®o¸n bÖnh: t−¬ng tù nh− trïng má neo n−íc ngät- Lernaea 1.7.5. Phßng trÞ bÖnh: t−¬ng tù nh− trïng má neo n−íc ngät- Lernaea

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

381

A

B H×nh 355: A- c¬ thÓ trïng má neo Therodamas sp; B- Trïng má neo Therodamas sp ký sinh ë xoang miÖng c¸ bèng bíp (mÉu thu NghÜa H−ng, Nam §Þnh, 6/2006)

1.8. BÖnh rËn c¸-Caligosis
1.8.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Ph©n líp Copepoda M.Milne-Edward, 1840 Bé Siphonostomatoida Thorell, 1859 Hä Caligidae Burmeister, 1834 Gièng Caligus Miiller,1785 Caligus lµ mét trong nh÷ng gièng phæ biÕn nhÊt cña bé Copepod ký sinh trªn c¸ ,®· ph©n lo¹i kho¶ng 200 loµi. HÇu hÕt Caligus sèng ë biÓn vµ n−íc lî, ë ViÖt Nam vµ ®«ng Nam ¸ gÆp kho¶ng 12 loµi g©y bÖnh nguy hiÓm cho c¸ nu«i, cÊu t¹o nh− sau:

382

Bïi Quang TÒ

- Con c¸i (h×nh 356B): phÇn ®Çu ngùc chiÒu dµi b»ng chiÒu réng, bao phñ b»ng líp vá gi¸p l−ng (ds-dorsal shied); cã xoang phÇn sau n«ng (ps-posterios sinuses); vïng bªn(LZ-lateral zones);mÐp th©n(mm-marginal memberanes) cã gai nhá;mÐp tr−íc r©u cã ®Üa b¸m (fpfrontal plates); m¾t b¸n nguyÖt kh¸ nhá; mÐp sau vïng ngùc (TZ- thoracic zone) h¬i nh« ra bªn ngoµi nh÷ng ®Çu mót cña vïng bªn. §èt mang ch©n thø 4 hÑp h¬n mÐp sau cña phÇn ®Çu ngùc; ®èt sinh dôc ng¾n, cã kÝch th−íc b»ng vïng gi¸p cña ngùc, chiÒu réng lín h¬n chiÒu dµi, mÐp sau chiÕm 1/7 chiÒu dµi cña ®èt sinh dôc vµ ph©n thïy râ rµng; bông cã mét ®èt gÇn vu«ng ng¾n h¬n 1/2 chiÒu dµi cña ®èt sinh dôc, cã mÐp sau chia ®«i b»ng khe hËu m«n. KÝch th−íc c¬ thÓ: tæng chiÒu dµi 3,9-5,1 mm; chiÒu dµi phÇn ®Çu ngùc 2,4-3,1 mm; chiÒu réng 2,2-2,6 mm; chiÒu dµi ®èt sinh dôc 0,9-1,5 mm, réng 1,0-1,9 mm; chiÒu dµi tói trøng 1,6-3,2 mm, ®−êng kÝnh 0,1 mm. Anten I cã ®Çu mót kh«ng nh« ra ngoµi mÐp bªn cña phÇn ®Çu ngùc, mÊu mÐp sau Anten cã ®Çu tï. Hµm d−íi thø I cã mét gai gÇn h×nh tam gi¸c. Ch©n hµm cã th©n m¶nh vµ vuèt b¾t måi dµi. PhÝa ngoµi ch©n thø I, mÐp sau tËn cïng cã 3 l«ng cøng dµi, mÐp tËn cïng cã 4 gai, gai thø 1 cã c¹nh r¨ng c−a, gai thø 2,3 chÎ ®«i ë phÝa ngoµi, gai thø 4 ng¾n h¬n 3 gai kia, cã mÊu nh« ra h×nh kim râ rµng ë ®Çu mót. Ch©n thø 4 phÝa ngoµi ph©n ®èt, ®èt gèc cã 2 gai, ®èt tËn cïng cã 3 gai, chiÒu dµi gÇn b»ng nhau. Ch©n thø 5 tho¸i hãa thµnh 2 gai gai trªn gãc sau cña ®èt sinh dôc. MÊu ®u«i dµi kho¶ng 1/3 chiÒu dµi bông. - Con ®ùc (h×nh 356C): phÇn ®Çu ngùc nh− con c¸i. §èt sinh dôc kh¸ nhá h¬n con c¸i, gÇn h×nh vu«ng, tû lÖ chiÒu dµi: chiÒu réng lµ 0,7:1,0; phÇn phô nh− con c¸i trõ Anten II; ch©n thø 6 cã 2 gai ®¬n; tæng chiÒu dµi 2,85 mm.

A

B

C

H×nh 356: A- MÆt l−ng cña Caligus (theo Bakata, 1979): CZ- vïng ®Çu; LZ- vïng bªn; TZvïng ngùc; GC- ®Üa sinh dôc; ABD- bông; B- mÆt l−ng con c¸i Caligus orientalis ; C- mÆt l−ng con ®ùc Caligus orientalis (theo Bïi Quang TÒ, 2003- mÉu thu ë NghÜa H−ng-Nam §Þnh) 1.8.2. Chu kú ph¸t triÓn Caligus patulus trøng në ra thµnh Nauplius b¬i tù do, chuyÓn qua giai ®o¹n Nauplius II, tr−íc khi lét x¸c thµnh Êu trïng ký sinh gäi lµ Copepodid. Tr−íc khi ®¹t ®Õn giai ®o¹n thµnh thôc, nã lét x¸c vµi lÇn vµ chuyÓn qua 4 giai ®o¹n Êu trïng, 2 giai ®o¹n tiÒn tr−ëng thµnh. 1.8.3. DÊu hiÖu bÖnh lý vµ ph©n bè bÖnh Trïng ký sinh trªn da, v©y, n¾p mang c¸ nu«i ë n−íc lî, biÓn. C¸ r« phi, m¨ng biÓn (Chanos chanos), c¸ song... cã thÓ g©y thµnh bÖnh lµm c¸ chÕt. Cuèi n¨m 2003 nu«i c¸ r« phi n−íc lî ë NghÜa H−ng- Nam §Þnh, c¸ r« phi ®· bÞ nhiÔm Caligus kh¸ cao (60-70%) g©y chÕt nhiÒu kho¶ng 10ha ao (theo Bïi Quang TÒ, 2003). C¸ bèng bíp nu«i ë Nam §Þnh còng th−êng nhiÔm Caligus 20-30%, lµm cho c¸ bÞ th−¬ng t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn, nÊm x©m nhËp lµm cho c¸ dÔ nhiÔm bÖnh (theo Bïi Quang TÒ, 2005). 1.8.4. Phßng vµ trÞ bÖnh: ¸p dông phßng trÞ bÖnh nh− bÖnh trïng má neo Lernaea.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

383

2. BÖnh do bé Branchiura ký sinh g©y bÖnh ë c¸ - bÖnh rËn c¸.
Bé Branchiura c¬ thÓ dÑp h−íng l−ng bông, gåm phÇn ®Çu ngùc, 3 ®èt ngùc tù do vµ phÇn bông ng¾n. PhÇn ®Çu ngùc ph¸t triÓn réng th−êng ®èt ngùc thø 1 hîp víi phÇn ®Çu. Ch©n hµm nhá biÕn thµnh gi¸c hót cã 2 mÆt kÐp lín. Cã 4 ®«i ch©n b¬i 2 nh¸nh. C¬ quan miÖng biÕn thµnh vßi hót. Ký sinh trªn c¸ n−íc ngät cã gièng Argulus g©y bÖnh rËn c¸ (Argulosis).

2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh.
Ph©n líp Branchiura Thorell, 1864 Bé Arguloida Yamaguti, 1963 Hä Argulidae Miiler, 1785 Gièng Argulus Miiler, 1785 Gièng Argulus tõ Êu trïng ®Õn trïng tr−ëng thµnh ®Òu sèng ký sinh. MÆt l−ng phÇn ®Çu ngùc cã gi¸p l−ng h×nh khiªn réng phñ toµn bé phÇn ®Çu ngùc. C¬ thÓ dÑp, réng h×nh bÇu dôc. C¬ thÓ cã mµu s¾c gÇn gièng mµu s¾c cña ký chñ ®Ó dÔ b¶o vÖ. C¬ thÓ chia lµm 3 phÇn: ®Çu cã d¹ng h×nh l¸, ®Çu dÝnh liÒn víi ®èt ngùc thø 1 t¹o thµnh phÇn ®Çu ngùc. §Çu cã 2 ®«i m¾t kÐp do nhiÒu m¾t ®¬n t¹o thµnh xung quanh bao bëi nhiÒu m¹ch m¸u trong suèt, mét m¾t gi÷a do 3 m¾t ®¬n t¹o thµnh. Cã 5 ®«i phÇn phô: ®«i r©u thø nhÊt cã 2 ®èt, phÇn gèc thø nhÊt h−íng ra sau, kÐo dµi thµnh mÊu låi h×nh tam gi¸c, phÇn gèc ®èt thø 2 cã 1 mÊu låi nhän h−íng vÒ sau, mÆt l−ng cã gia nhän h−íng vÒ tr−íc, phÇn ®Ønh cã 2 mãc nhän h−íng vÒ sau. §«i r©u thø 2 còng cã 2 ®èt, phÇn gèc ®èt thø 1 cã mét mÊu låi h×nh tam gi¸c, bªn c¹nh lâm xuèng, trªn cã c¸c l«ng cøng. MiÖng cã m«i trªn, m«i d−íi vµ mét sè tô chÊt kitin chèng ®ì. Trong miÖng cã 1 ®«i r¨ng hµm lín h×nh tam gi¸c hoÆc h×nh l−ìi liÒm, bªn ngoµi, bªn trong cã r¨ng lín nhá kh«ng ®Òu cã thÓ lµm r¸ch da ký chñ. ë phÝa tr−íc c¬ quan miÖng cã èng miÖng, bªn trong cã gai tr−íc miÖng cã thÓ kÐo dµi lªn xuèng. PhÇn tr−íc èng miÖng cã tÐ bµo tuyÕn ®éc lµ mét ®¸m h¹t tiÕt ra chÊt ®éc theo èng dÉn ®Õn ®o¹n tr−íc gai miÖng. Cã 2 ®«i r¨ng hµm nhá, cßn 2 ®«i r¨ng hµm nhá biÕn thµnh gi¸c hót ë 2 bªn èng miÖng. Gi¸c hót cã phÇn gèc do 3 vßng kitin xÐp l¹i thµnh cã t¸c dông b¸m vµo ký chñ khi cÇn thiÕt. Cã 1 ®«i ch©n hµm cã 5 ®èt, phÇn cuèi cã mãng nhän. PhÇn ngùc cã 4 ®èt, ®èt 1 hîp víi phÇn ®Çu ngùc, phÝa l−ng cã gi¸p l−ng lín h×nh bÇu dôc bao phñ. Cã 4 ®«i ch©n b¬i, mçi ®«i ch©n b¬i cã 2 nh¸nh, phÇn gèc do 3 ®èt t¹o thµnh, nh¸nh ngoµi 2 ®«i ch©n b¬i tr−íc h−íng vÒ bªn trong. Con ®ùc cã 3 ®«i ch©n b¬i sau, cã cÊu t¹o c¬ quan giíi tÝnh phô, b¬i vËn ®éng nh− m¸i chÌo lµm cho trïng di chuyÓn dÔ dµng. MÆt bông cña phÇn ®Çu vµ ngùc cã rÊt nhiÒu gai xÕp ng−îc cã t¸c dông cµo r¸ch tæ chøc cña ký chñ khi ký sinh. PhÇn bông kh«ng ph©n ®èt, ng¾n, phÝa sau lµ 2 phiÕn dÑp, mét nöa ®o¹n tr−íc hîp l¹i lµ c¬ quan h« hÊp cã nhiÒu m¹ch m¸u nªn bé Branchiura gäi lµ bé mang ®u«i. §u«i cña Argulus rÊt nhá, ®o¹n gi÷a lâm vµo vµ cã 1 ®«i n¹ng ®u«i, trªn ®u«i cã c¸c l«ng cøng. CÊu t¹o bªn trong: C¬ quan tiªu ho¸ ®−îc b¾t ®Çu tõ mÆt bông cña c¬ quan miÖng lµ thùc qu¶n hÑp ®Õn d¹ dµy chia ra lµm nhiÒu nh¸nh nh− cµnh c©y ph©n bè kh¾p 2 bªn c¬ thÓ, ruét non, hÑp cuèi cïng lµ hËu m«n. HÖ h« hÊp vµ tuÇn hoµn gièng Argulus ®· cã tim, tim ë gi÷a ®o¹n tr−íc cña c¬ thÓ, m¸u tõ tim ch¹y qua c¸c phÇn tr−íc cña c¬ thÓ, qua 2 bªn gi¸p l−ng, ®Õn mét lç ë chÝnh gi÷a mÆt bông vµ ®Õn phÇn bông, ë bông cã nhiÒu m¹ch m¸u, ë ®©y thùc hiÖn qu¸ tr×nh trao ®æi khÝ. Sau khi trao ®æi khÝ, m¸u l¹i ch¹y däc theo 2 èng ë 2 bªn c¬ thÓ vÒ tim. M¸u lµ dÞch thÓ kh«ng mµu trong suèt. C¬ thÓ Argulus m¸u lu«n lu«n l−u th«ng lµ do tim co bãp cã quy luËt. Mét sè ý kiÕn cho r»ng da cña Argulus còng cã t¸c dông trao ®æi khÝ. HÖ thèng thÇn kinh Argulus cã vßng thÇn kinh quanh thùc qu¶n, h−íng vÒ tr−íc cã 1 ®«i thÇn kinh lín ®Õn m¾t, mÆt bông cã thÇn kinh ®Õn r©u. PhÝa sau cña vßng thÇn kinh thùc qu¶n cã d©y thÇn kinh do 6 ®èt thÇn kinh t¹o thµnh ph©n chia ®Õn c¸c c¬ quan vµ c¸c phÇn phô.

384

Bïi Quang TÒ

HÖ thèng sinh dôc: Gièng Argulus cã c¬ quan sinh dôc ph©n tÝnh, con ®ùc, con c¸i riªng, con ®ùc nhá h¬n con c¸i. C¬ quan sinh dôc c¸i: Lóc nhá buång trøng lµ mét ®¸m tÕ bµo ë 2 bªn ruét sau dÇn dÇn to ra ë c¶ mÆt l−ng cña ruét. C¬ thÓ tr−ëng thµnh buång trøng lín, b¾t ®Çu tõ phÇn cuèi ®Çu ngùc ®Õn ®èt thø 4 th× nhá l¹i, t¹o thµnh èng dÉn trøng ng¾n th«ng ra ngoµi. Bªn tr¸i, bªn ph¶i cã lç ®Î trøng nh−ng 2 lç kh«ng ho¹t ®éng cïng mét lóc mµ thay nhau. MÆt bông cã mét ®«i tói thô tinh h×nh trßn hoÆc A h×nh bÇu dôc. PhÝa tr−íc cã èng th«ng víi gai thô tinh cã ®Çu nhän th−êng bÞ ®«i ch©n b¬i thø 4 che lÊp. B C¬ quan sinh dôc ®ùc: ë mÆt bông cña c¬ thÓ cã 1 ®«i tinh hoµn dµi h×nh bÇu dôc, ®o¹n tr−íc mçi tuyÕn tinh cã èng dÉn tinh nhá th«ng víi tói chøa tinh ë cuèi phÇn ngùc. Hai èng dÉn tinh ë phÝa tr−íc tói chøa tinh h−íng vÒ phÝa m2 sau hîp l¹i thµnh èng m phãng tinh, cã lç ®æ ra ngoµi ë cuèi ®èt ngùc thø 4. tõ gi÷a èng dÉn tinh e h−íng vÒ phÝa tr−íc ph©n sr ra 1 ®«i èng to kÝn kÐo dµi ®Õn ®èt ngùc thø 1, thø 2. KÝch th−íc c¬ thÓ cña H×nh 357: Argulus chinensis: A- mÆt l−ng con ®ùc; B- mÆt Argulus thay ®æi theo loµi. bông con c¸i; aI. anten thø 1; aII. anten thø 2; e- nh¸nh ch©n trong; m- hµm trªn; m2- hµm d−íi; sr- c¸c thanh ®ì cña gi¸c b¸m hµm d−íi.

2.2. Chu kú ph¸t triÓn.
Chu kú ph¸t triÓn trùc tiÕp cña Argulus trùc tiÕp kh«ng qua ký chñ trung gian. Trïng tr−ëng thµnh ®ùc c¸i tiÕn hµnh giao phèi, suèt ®êi chØ giao phèi 1 lÇn. Tinh dÞch ®−îc con c¸i l−u gi÷ trong suèt qu¸ tr×ng sèng. Mçi lÇn ®Î cã tõ mÊy chôc ®Õn mÊy tr¨m trøng kh«ng h×nh thµnh tói trøng, Argulus ®Î trøng trùc tiÕp lªn gi¸ thÓ nh− thùc vËt thuû sinh th−îng ®¼ng, vá èc, ®¸ gç... Khi tiÕn hµnh sinh s¶n Argulus rêi khái c¬ thÓ c¸ b¬i léi tù do trong n−íc t×m vËt thÓ ®Î trøng. Sau khi ®· t×m ®−îc vËt thÓ, Argulus dïng gi¸c b¸m b¸m ch¾c vµo vËt thÓ, ch©n b¬i kh«ng ngõng vËn ®éng m¹nh, nhê ch©n b¬i vËn ®éng mµ c¬ thÓ co bãp. Mçi lÇn co bãp lµ 1 lÇn ®Î trøng, gai thô tinh chÝch lªn trøng lµ trøng ®· thô tinh, ®ång thêi tiÕt dÞch keo ®Ó gÆp n−íc trøng cã thÓ b¸m vµo c¸c gi¸ thÓ. Trøng ®Î ra xÕp theo tõng hµng. Argulus thÝch ®Î ë m«i tr−êng tèi vµ yªn tÜnh. Loµi A. japonicus ®Î ttrøng ph©n bè theo chiÒu th¼ng ®øng c¸ch mÆt n−íc 35-55 cm. Tèc ®é në cña trøng phô thuéc rÊt lín vµo nhiÖt ®é, nhiÖt ®é cao trøng ®Î nhanh vµ ng−îc l¹i, nhiÖt ®é n−íc 29-310C trøng cña loµi Argulus japonicus në mÊt kho¶ng 14 ngµy. ë nhiÖt ®é 15,5-16,50C thêi gian në lµ 30-50 ngµy. Êu trïng míi në cã kÝch th−íc nhá, chiÒu d¶i 0,5 mm. Sè ®èt vµ c¸c ®«i phÇn phô t−¬ng tù trïng tr−ëng thµnh, tuy nhiªn tuú theo møc ®é ph¸t dôc mµ cã sù sai kh¸c. Gi¸p l−ng cña Êu trïng h×nh ch÷ nhËt, biªn tr−íc h¬i réng h×nh vßng cung. C¸c ®«i r©u cã nhiÒu l«ng cøng, ng¾n, dµy. PhÇn bông rÊt nhá, n¹ng ®u«i co ë phÇn cuèi bông rÊt nhá. §«i r©u thø 2 vµ ®«i r¨ng hµm lín ®Òu cã mét ®«i xóc tu lín vµ dµi, lµ c¬ quan b¬i léi, sau khi lét x¸c lµn thø 2, 2 ®«i xóc tu nµy biÕn mÊt, r¨ng hµm nhá rÊt lín cã 4 ®èt,

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

385

®o¹n cuèi cã mãng mãc, ch©n hµm gièng trïng tr−ëng thµnh. §«i ch©n b¬i thø 1 kÐo dµi ra 2 nh¸nh, cßn 3 ®«i kh«ng kÐo dµi ra ®o¹n cuèi cã c¸c l«ng cøng. Êu trïng qua lét x¸c kho¶ng 6-7 lÇn sÏ thµnh trïng tr−ëng thµnh, ë nhiÖt ®é n−íc 25-300C kho¶ng 30 ngµy. NhiÖt ®é thuËn lîi cho sinh s¶n cña gièng Argulus lµ 25-280C, ë nhiÖt ®é nµy trong mét vô hÌ Argulus cã thÓ quay vßng ®Õn 3 thÕ hÖ, tõ 1 con mÑ cã thÓ s¶n sinh ra 2 triÖu con (h×nh 296).

2.3. TriÖu chøng vµ t¸c h¹i.
Muèn x¸c ®Þnh ký sinh trïng Argulus ký sinh g©y bÖnh cho c¸ cã thÓ quan s¸t b»ng m¾t th−êng hoÆc dïng kÝnh lóp, ®Ó ph©n loµi chóng cÇn dïng kÝnh hiÓn vi, c¬ thÓ Argulus lín m¾t th−êng cã thÓ nh×n thÊy ®−îc nh−ng do mµu s¾c cña chóng gÇn gièng mµu s¾c cña c¬ thÓ c¸, mÆt kh¸c c¬ thÓ dÑp d¸n ch¾c vµo da nªn ph¶i thËt tû mØ míi nh×n thÊy. Gièng Argulus th−êng ký sinh ë v©y, mang mét sè c¸ n−íc ngät, n−íc lî, n−íc biÓn. Argulus dïng c¬ quan miÖng, c¸c gai xÕp ng−îc ë mÆt bông cµo r¸ch tæ chøc da c¸ lµm cho da c¸ bÞ viªm loÐt t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn, nÊm, ký sinh trïng kh¸c x©m nhËp, v× vËy nªn nã th−êng cïng l−u hµnh víi bÖnh ®èm tr¾ng, bÖnh ®èm ®á, lë loÐt nªn dÉn ®Õn lµm c¸ chÕt hµng lo¹t. MÆt kh¸c, Argulus cßn dïng tuyÕn ®éc qua èng miÖng tiÕt chÊt ®éc ph¸ ho¹i ký chñ. C¸ bÞ Argulus ký sinh cã c¶m gi¸c ngøa ng¸y, vËn ®éng m¹nh trªn mÆt n−íc, b¬i léi cuång d¹i, c−êng ®é b¾t måi gi¶m. ë ViÖt Nam, trong c¸c thuû vùc n−íc ngät chóng ký sinh chñ yÕu trªn da c¸c loµi c¸ nh− c¸ tr¾m cá, mÌ tr¾ng, mÌ hoa, c¸ chÐp, c¸ diÕc, c¸ chµy, c¸ qu¶, lãc b«ng, bèng t−îng, tai t−îng... víi tû lÖ vµ c−êng ®é c¶m nhiÔm kh«ng cao. Argulus ký sinh trªn c¸ ë tÊt c¶ c¸c giai ®o¹n nh−ng th−êng c¸ lín chØ ¶nh h−ëng ®Õn tèc ®é sinh tr−ëng tuy vËy tr−êng hîp c¸ biÖt còng lµm cho c¸ lín bÞ chÕt, c¸ gièng cì 1-2 cm nÕu bÞ 3-4 trïng ký sinh ë nhiÖt ®é 28-300C sau vµi ngµy cã thÓ lµm cho c¸ chÕt. ë n−íc ta trong c¸c thuû vùc nu«i c¸ n−íc lî ë miÒn B¾c Argulus ký sinh trªn c¸ ®èi nhÊt lµ c¸ r« phi tû lÖ c¶m nhiÔm kh¸ cao cã ao 100% c¸ nu«i bÞ c¶m nhiÔm, c−êng ®é c¶m nhiÔm ®Õn 200 trïng/c¬ thÓ c¸ ®· lµm cho c¸ bÞ chÕt ¶nh h−ëng ®Õn n¨ng suÊt. Argulus l−u hµnh quanh n¨m nh−ng thÝch hîp vµo vô xu©n vµ ®Çu hÌ. C D

A

E

F

B H×nh 358: A- trøng cña Argulus japonicus; B- Êu trïng cña Argulus japonicus; D-F- c¸c giai ®¹on Êu trïng cña Argulus foliaceus

386

Bïi Quang TÒ

Khu vùc nu«i c¸ bÌ Ch©u §èc-An Giang c¸ lãc b«ng nu«i trong bÌ ®· bÞ rËn c¸ (bä rÌ) Argulus chinensis ký sinh lµm c¸ chÕt r¶i r¸c, c¸ lãc b«ng cì 0,4-0,8 kg víi c−êng ®é c¶m nhiÔm 30-50 trïng rËn c¸ cã thÓ g©y thµnh bÖnh lµm c¸ chÕt (theo Bïi Quang TÒ,1990). BÖnh Argulosis lµ bÖnh phæ biÕn cña c¸ ë nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi.Theo O.N.Bauer 1977 Argulus ký sinh lµm cho c¸ håi cì 0,7-1,0 kg chÕt do cã c−êng ®é c¶m nhiÔm 100-200 trïng Argulus. TØnh TriÕt Giang-Trung Quèc,1955 c¸ 2-3 tuæi nu«i ë mÆt n−íc lín do Argulus ký sinh ®· lµm c¸ chÕt trÇm träng. Ucraina,1960 bÖnh rËn c¸ lµm chÕt gÇn 2 triÖu c¸ chÐp con,3 triÖu con kh¸c bÞ th−¬ng vµ chÕt dÇn.

2.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ bÖnh.
Qua nghiªn cøu chu kú ph¸t triÓn cña Argulus cho biÕt chóng rÊt nh¹y c¶m víi ¸nh s¸ng, ®é kh« vµ pH cña m«i tr−êng, do ®ã ®Ó diÖt trøng vµ Êu trïng cÇn t¸t c¹n ao, dän s¹ch ®¸y, dïng v«i tÈy ao vµ ph¬i kh« ®¸y ao tr−íc khi th¶ c¸ vµo nu«i. Nu«i c¸ lång th−êng xuyªn treo tói v«i liÒu l−îng 2-4 kg/10 m3 lång. §Ó trÞ bÖnh dïng thuèc tÝm (KMnO4) t¾m cho c¸ bÖnh nång ®é 10 ppm thêi gian 30 phót. Mïa ph¸t bÖnh trong c¸c lång nu«i c¸ treo tói thuèc tÝm liÒu l−îng 15-20g/1 m3 lång, mçi tuÇn treo 2 lÇn.

2.5. Mét sè loµi Argulus th−êng gÆp ký sinh trªn c¸.
2.5.1. Argulus japonicus Thiele,1900 Argulus japonicus (h×nh 359A-D) ký sinh trªn da,mang c¸c loµi c¸ n−íc ngät: tr¾m cá, chÐp, mÌ, tr«i, diÕc... C¬ thÓ trong suèt mµu x¸m nh¹t, chiÒu dµi con c¸i 3,8-8,3 mm, chiÒu dµi con ®ùc 2,7-4,8 mm. Gi¸p l−ng gÇn h×nh trßn, ®o¹n cuèi l¸ bªn trßn ®Õn gi÷a ®«i ch©n b¬i thø 4, hai l¸ bªn tr¸i, bªn ph¶i kh«ng chËp lªn nhau. MÆt l−ng cña gi¸p l−ng cã r·nh trong suèt h×nh ch÷ “V”; gi÷a hai m¾t kÐp cã mét ®«i v¹ch däc ch¹y song song, phÝa tr−íc ph©n n¹ng vµ kh«ng kÐo dµi ®Õn biªn tr−íc, ë phÝa sau m¾t gi÷a v¹ch däc cã nèi víi nhau b»ng v¹ch ngang. Khu h« hÊp do hai bé phËn t¹o thµnh, phÝa tr−íc nhá h×nh tr−ng, phÝa sau to h×nh thËn. PhÇn bông dµi b»ng 1/3 chiÒu dµi gi¸p l−ng,biªn cã nhiÒu gai nhá. HuyÖt hËu m«n ë khe gi÷a gèc cña n¹ng ®u«i. Hai ®«i ch©n b¬i cã nhiÒu l«ng. Gai thô tinh do 4 ®èt t¹o thµnh, phÇn gèc dµi, phÇn ë biªn sau kÐo dµi v−ît ra ngoµi ®o¹n sau cña tói thô tinh, mÊu c¶m gi¸c râ rµng. 5.2.2. Argulus foliaceus (Linne, 1758) (h×nh 359E,F) Argulus foliaceus ký sinh trªn da c¸ mÌ , c¸ tr«i, cë thÓ lóc cßn sèng trong, nh×n bªn ngoµi cã mµu gÇn gièng xanh l¸ non. Con c¸i dµi 4-5 mm, chiÒu réng 2,3-3,0mm. Gi¸p l−ng gÇn h×nh bÇu dôc. Khu h« hÊp: phÇn tr−íc nhá h×nh tam gi¸c, phÇn sau lín h×nh qu¶ thËn. PhÇn bông lín h×nh bÇu dôc, chiÒu réng b»ng chiÒu dµi, ®o¹n cuèi l¸ bông, trßn tï, biªn cã gai nhá, n¹ng ®u«i ë phÇn gèc. 2.5.3. Argulus chinensis Ku et Yang, 1955 (h×nh 357, 360). Argulus chinensis ký sinh trªn da c¸ qu¶, lãc b«ng, bèng t−îng. C¬ thÓ sèng cã mµu trong, s¾c tè ph©n bè ®Òu trªn gi¸p l−ng. Gi¸p l−ng gÇn h×nh trßn, ®o¹n cuèi l¸ bªn trßn, kÐo dµi ®Õn gi÷a ®«i ch©n b¬i thø t−, hai l¸ bªn tr¸i, bªn ph¶i kh«ng gÆp nhau. ë gi÷a hai m¾t kÐp cã mét ®«i v¹ch däc ch¹y song song, phÝa tr−íc vµ sau m¾t ph©n n¹ng vµ kh«ng kÐo dµi ®Õn biªn tr−íc. PhÝa sau ®«i v¹ch däc ch¹y song song cã mét ®«i v¹ch däc d¹ng h×nh ch÷ “V”. ChiÒu dµi con c¸i 8-9mm, chiÒu dµi con ®ùc 6,3-8,5 mm. Gi¸c b¸m ë phÝa tr−íc c¬ thÓ, kho¶ng c¸ch trung b×nh. PhÇn bông dµi b»ng 1/2,8 chiÒu dµi gi¸p l−ng, biªn cã nhiÒu gai nhá.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

387

A

B

C

D

A

B

H×nh 359: Argulus japonicus Thiele,1900: A-mÆt l−ng; B-mÆt bông; C- con c¸i; D- con ®ùc; Argulus foliaceus: E- MÆt l−ng; F- MÆt bông

388 A

Bïi Quang TÒ

B C H×nh 360: Argulus chinensis (A- mÆt l−ng; B- mÆt bông; CmÆt bông- KHV§T) (theo Bïi Quang TÒ, 2001)

3. BÖnh do bé ch©n ®Òu Isopoda ký sinh
3.1. BÖnh rËn c¸ Ichthyoxenosis
3.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Líp Malacostraca Latreille, 1802 Ph©n líp Eumalacostraca Grobben, 1892 Nhãm bé Peracarida Calman, 1904 Bé Isopoda P. Latreille Hä Cymothoidae Leach, 1814 Gièng Ichthyoxenus Herklots, 1870 CÊu t¹o c¬ thÓ Ichthyoxenus con c¸i lín h¬n con ®ùc, kÝch th−íc c¬ thÓ cã sù sai kh¸c gi÷a c¸c loµi. Ký sinh trªn c¸ th−êng gÆp Ichthyoxenus japonicus Richardson, 1913, kÝch th−íc con c¸i loµi Ichthyoxenus japonicus dµi 1,4-2,95 mm, réng 0,75-1,8 mm. ChiÒu dµi con ®ùc 0,6-2 mm, chiÒu réng 0,34-0,98 mm. C¬ thÓ cong vÒ phÝa bªn tr¸i hay bªn ph¶i c¬ thÓ do phô thuéc vµo vÞ trÝ ký sinh. C¬ thÓ th−êng cã d¹ng h×nh bÇu dôc hoÆc h×nh trøng, mµu tr¾ng ngµ, trªn cã c¸c ®iÓm nhá s¾c tè ®en ph©n bè. C¬ thÓ chia lµm 3 phÇn: PhÇn ®Çu nhá, nh« lªn h×nh bÇu dôc, chiÒu réng lín h¬n chiÒu dµi, ®Çu lâm sau vµo phÇn ngùc. Hai bªn mÆt l−ng cña ®Çu cã 1 ®«i m¾t kÐp, mçi m¾t kÐp do 88 m¾t ®¬n t¹o thµnh. MÆt bông cña ®Çu cã 6 ®«i phÇn phô; ®«i r©u thø nhÊt cã 8 ®èt. §«i r©u thø 2 cã 9 ®èt, trªn cã l«ng cøng. C¬ quan miÖng do 1 ®«i r¨ng hµm lín, 2 ®«i r¨ng hµm nhá, vµ 1 ®«i ch©n hµm, m«i trªn, m«i d−íi t¹o thµnh. §èt gèc r¨ng hµm lín gÇn h×nh tam gi¸c, phÝa ngoµi r¨ng nµy cã roi do 3 ®èt t¹o thµnh trªn cã l«ng cøng. §èt sau cña r¨ng hµm lín dµi, cong, trªn cã c¸c gai nhá. §«i r¨ng hµm nhá thø 2 t−¬ng ®èi lín, trªn ®Ønh cã 2 gai nhá, bªn trong cã 1 ®o¹n ®èt phô, trªn cã 2 gai. Ch©n hµm con c¸i cã 2 phiÕn: phiÕn tr−íc máng, phiÕn sau dµy, phÝa ngoµi ®o¹n tr−íc cña phiÕn sau cã 1 l¸ nhá 2 ®èt, trªn ®Ønh cã 2 gai, c¸ biÖt cã 3 gai. Ch©n hµm cña con ®ùc so víi con c¸i non nít h¬n vµ nhá hÑp (H×nh 361). PhÇn ngùc cã 7 ®èt réng, nh« cao trõ ®èt thø 1, gèc biªn cña mçi ®èt ®Òu cã b¶n l−ng, biªn tr−íc cña ®èt thø 1 vµ biªn sau cña ®èt thø 7 lâm s©u vµo, cã 7 ®«i ch©n ngùc, ®«i thø 4 lín nhÊt, 3 ®«i ®Çu kÐo vÒ tr−íc, 4 ®«i sau kÐo ra sau, ch©n ngùc cã 6 ®èt.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

389

PhÇn bông cã 6 ®èt. §èt 1,2,3 th−êng bÞ phÇn ngùc che khuÊt, 5 ®èt ®Çu phÇn bông mçi ®èt cã 1 ®«i ch©n bông 2 nh¸nh. Biªn trong ®èt gèc cña ch©n cã 1 sè l«ng cøng, ®«i ch©n thø 5 nhá nhÊt. Con c¸i ®«i ch©n bông thø 1 to nhÊt, con ®ùc th× ®«i ch©n bông thø 2 to nhÊt. Biªn trong cña nh¸nh trong cã ngãn c¸i. §èt bông thø 6 dµy lín, phÝa sau trong gäi lµ ®èt ®u«i, mÆt l−ng vµ biªn sau cã rÊt nhiÒu gai nhá. Mçi biªn cã 1 ®«i ch©n ®u«i 2 nh¸nh, bªn trong cña ®èt gèc cã 1 l«ng cøng, nh¸nh ngoµi dµi h¬n nh¸nh trong, bªn trªn c¸c nh¸nh cã vµi l«ng cøng. HÖ thèng tiªu ho¸: cã èng tiªu ho¸ vµ tuyÕn tiªu ho¸. èng tiªu ho¸ th¼ng, ë gi÷a h¬i to. Lç hËu m«n ë biªn sau ®èt bông thø 5. PhÇn gèc cña c¬ quan miÖng cã nhiÒu tÕ bµo tuyÕn cã liªn quan víi lÊy thøc ¨n vµ ®ôc khoÐt c¬ thÓ c¸. Hai bªn èng tiªu ho¸ cã 3 ®«i tuyÕn tiªu ho¸, mçi tuyÕn lµ mét tói nhá, dµi cã v¸ch máng, cã tÕ bµo tuyÕn ph©n bè, cã thÓ ph©n tiÕt ra dÞch thÓ ®Ó tiªu ho¸ ®ång thêi tuyÕn tiªu ho¸ cong cã chøc n¨ng cÊt gi÷ thøc ¨n, bªn tr¸i, bªn ph¶i cña mçi tuyÕn cã èng dÉn hîp l¹i ng¾n nhá sau ®ã vµo èng tiªu ho¸. HÖ thèng sinh dôc: MÆt l−ng èng tiªu ho¸ cña con c¸i cã mét ®«i buång trøng, tõ ®èt ngù thø 3 kÐo dµi ®Õn ®èt ngùc thø 5. Khi thµnh thôc cã thÓ chiÕm ®Çy c¶ phÇn ngùc, tiÕp sau buång trøng lµ èng dÉn trøng ng¾n th«, cã lç th«ng ra ngoµi ë phÇn gèc cña ®«i ch©n thø 5. Trøng h×nh cÇu. Con ®ùc cã 1 ®«i tinh hoµn, vÞ trÝ gièng buång trøng. TiÕp sau tinh hoµn lµ èng dÉn tinh nhá, dµi, gi÷a èng dÉn tinh cã nhiÒu bé phËn ph×nh to dïng ®Ó chøa tinh, sau cïng lµ èng phãng tinh, th«ng víi c¬ quan giao cÊu lµ 1 ®«i h×nh gËy ng¾n ë chÝnh gi÷a mÆt bông ®èt ngùc thø 7. PhÇn ®Çu cña tinh trïng h×nh gËy, nhá dµi, phÇn ®u«i rÊt dµi cã thÓ gÊp 3 phÇn ®Çu. HÖ thèng h« hÊp: chñ yÕu dùa vµo c¸c ch©n phÇn bông ®Ó h« hÊp, th−êng ®«i ch©n bônh thø 1 cña nã kh«ng vËn ®éng, 4 ®«i ch©n bông sau kh«ng ngõng ®¶o tr−íc ®¶o sau, chØ mét thêi gian sau ®«i ch©n bông thø 1 míi cïng 4 ®«i ch©n sau ®Ëp m¹nh 1-6 lÇn, sau ®ã l¹i kh«ng vËn ®éng. C−êng ®é h« hÊp cña con ®ùc nhanh h¬n so víi con c¸i. Trong ph¹m vi nhÊt ®Þnh nhiÖt ®é n©ng cao th× c−êng ®é h« hÊp t¨ng.

H×nh 361: H×nh d¹ng chung cña Ichthyoxenus japonicus: 1- Nh×n mÆt l−ng con c¸i; 2- Nh×n mÆt l−ng con ®ùc. PhÇn phô miÖng: 3- R¨ng hµm lín; 4- R¨ng hµm nhá thø 1; 5-R¨ng hµm nhá thø 2; 6- Ch©n hµm con c¸i; 7- M«i trªn, m«i d−íi; 8- Ch©n hµm con ®ùc. C¸c phÇn phô: 9- Ch©n bông thø 2 con c¸i; 10- Ch©n bông thø 2 con ®ùc; 11- Ch©n ngùc thø 5 con c¸i; 12- c¬ quan sinh dôc ®ùc; 13- trøng cña Ichthyoxenus; 14- Nh×n mÆt l−ng Êu trïng Ichthyoxenus thêi kú thø nhÊt; 15- Nh×n mÆt l−ng Êu trïng Ichthyoxenus thêi kú thø hai.

390

Bïi Quang TÒ

HÖ tuÇn hoµn: C¬ thÓ cã tim gÇn d¹ng c¸i cèc, tr−íc réng sau hÑp, ë vÞ trÝ mÆt l−ng ®èt ngùc thø 7 ®Õn ®èt ngùc thø 5. MÆt bông cña tim cã 4 ®èt bông tr−íc, mçi ®èt cã 1 lç nghiªng, lç thø 1vµ lç thø 3 ë bªn tr¸i, lç thø 2 vµ lç thø 4 ë bªn ph¶i. §o¹n cuèi cña tim ®ãng kÝn, ®o¹n tr−íc cã 5 lç. Xung quanh lç cã tÕ bµo c¬, th«ng víi v¸ch tÕ bµo tim. S¸t phÝa tr−íc tim cã 5 m¹ch m¸u ch¹y ®Õn phÇn ngùc vµ phÇn ®Çu. Lóc tim co bãp, 5 lç phÝa tr−íc më ra, mÆt bông cã 4 lç ®ãng l¹i. M¸u tõ 5 lç phÝa tr−íc ph©n ra qua m¹ch m¸u ®−a ®Õn phÇn ngùc, phÇn ®Çu cña c¬ thÓ sau ®ã ch¹y däc theo 2 bªn c¬ thÓ ®Õn phÇn bông. Lóc tim gi·n ra, 5 lç phÝa tr−íc ®ãng, 4 lç mÆt bông gi·n ra, m¸u qua c¸c ch©n bông trao ®æi khÝ däc theo biªn tr−íc cña mçi ®èt bông qua 4 lç mÆt bông vÒ l¹i tim. Tèc ®é co bãp cña tim cã quan hÖ víi nhiÖt ®é, nhiÖt ®é cao co bãp nhanh h¬n. TÕ bµo m¸u ë trong m¹ch m¸u h×nh bÇu dôc, khi ®iÒu kiÖn thay ®æi th× h×nh d¹ng cã thÓ thay ®æi. HÖ thèng thÇn kinh: ë thùc qu¶n cã vßng thÇn kinh thùc qu¶n tõ ®ã ®i ®Õn phÇn ®Çu vµ c¸c phÇn phô. D©y thÇn kinh bông ch¹y däc theo mÆt bông c¬ thÓ ra sau. ë mçi ®èt ngùc vµ 5 ®èt bông tr−íc ®Òu cã 1 ®«i thÇn kinh, tõ ®ã thÇn kinh ®Õn néi t¹ng vµ c¸c ch©n. 3.1.2. Chu kú ph¸t triÓn Tr−íc thêi kú thµnh thôc, Isopoda h×nh thµnh phiÕn bäc trøng ë 5 ®èt ngùc tr−íc, sau ®ã lét x¸c 1 lÇn. Tr−íc tiªn lét x¸c ®o¹n sau c¬ thÓ, trõ ®èt ngùc thø 5 h×nh thµnh ®«i phiÕn bao trøng thø 5 sau ®ã lét x¸c ®o¹n tr−íc c¬ thÓ, h×nh thµnh ®«i phiÕn bao trøng tr−íc. Mçi lÇn lét x¸c, lÇn tr−íc, lÇn sau c¸ch nhau 1-2 ngµy, phiÕn bao trøng dµi ë phÇn gèc cña c¸c ®èt ch©n ngùc. §«i phiÕn thø 4 lín nhÊt, ®«i phiÕn thø 1 nhá nhÊt. §«i thø 5 xÕp ngoµi cïng. C¸c ®«i xÕp ®Ì lªn nhau theo thø tù tr−íc sau, tr¸i ph¶i, ®«i thø ....xÕp d−íi cïng. §o¹n tr−íc cña ®«i phiÕn thø 2 vµ ®o¹n sau cña ®«i phiÕn thø 5 cã mét nÕp gÊp nhá, ®«i thø 1còng cã nÕp gÊp ë 2/5 phÝa tr−íc võa vÆn ®Ó vµo ë phÇn gi¸p víi ®Çu ngùc víi ®«i thø 2 nÕp gÊp nhá chång lªn thµnh mÆt bông, phÇn sau mÆt bông lâm vµo võa vÆn ®Ó nÕp gÊp ®«i phiÕn thø 5 g¾n vµo. Ch©n hµm lín, dµi biÕn thµnh mét c¸i phiÕn máng nh−ng rÊt lín ®Ó b¶o vÖ gi÷ cho trøng vµ Êu trïng trong xoang Êp trøng kh«ng ra ngoµi, ®ång thêi c¸c phiÕn bao trøng th−êng rÊt máng, cã thÓ tr−¬ng lªn vµ cö ®éng nhÑ lµm cho trøng vµ Êu trïng trong xoang Êp trøng ®¶o qua ®¶o l¹i lÊy ®−îc ®ñ d−ìng khÝ. Trøng tõ lç sinh dôc ë phÇn gèc ®èt ngùc thø 5 ®i ra ®Õn xoang Êp trøng ph¸t triÓn thµnh Êu trïng thø 1, thø 2 sau ®ã t¸ch khái c¬ thÓ mÑ sèng tù do trong n−íc t×m ký chñ ký sinh. Cã hµng tr¨m ®Õn hµng ngµn trøng trong c¸c xoang Êp trøng còng ph¸t triÓn gÇn nh− cïng mét thêi gian, th−êng 2-3 ngµy trøng trong xoang ph¸t triÓn toµn bé thµnh Êu trïng, c¸ch mÊy ngµy sau l¹i lét x¸c vµ l¹i b¾t ®Çu qu¸ tr×nh ®Î trøng míi. Êu trïng thêi kú thø 1, c¬ thÓ h×nh bÇu dôc, bÒ mÆt c¬ thÓ nhÊt lµ phÇn ®Çu cã nhiÒu s¾c tè ®en, cßn no·n hoµng khi cßn ë trong xoang Êp trøng cña c¬ thÓ mÑ, Êu trïng kh«ng cßn kh¶ n¨ng b¬i léi nªn rêi c¬ thÓ mÑ lµ dÔ bÞ chÕt. C¬ thÓ ph©n ®èt gièng c¬ thÓ mÑ, phÇn ®Çu kh«ng g¾n vµo phÇn ngùc. Biªn sau ®èt ngùc thø 1 vµ biªn tr−íc cña ®èt ngùc thø 7 kh«ng lâm vµo. MÆt l−ng ®èt ngùc thø 1 ë gi÷a phÇn sau cã h×nh trßn b»ng kitin dµy. PhÇn ®Çu kh«ng bÞ phÇn ngùc che khuÊt. So víi trïng tr−ëng thµnh, Êu trïng 1 kh«ng cã 1 ®«i ch©n ngùc thø 7 nh−ng h×nh d¹ng gièng nhau. Gai vµ l«ng cøng kh«ng cã hoÆc cßn non vµ nhá. Ch©n hµm râ nh−ng cßn t−¬ng ®èi non, nhá vµ dµi. §o¹n sau nh¸nh trong, nh¸nh ngoµi cña nh¸nh ®u«i chØ cã mÊu låi nhá. Qua mét lÇn lét x¸c biÕn th¸i thµnh Êu trïng giai ®o¹n 2. Qu¸ tr×nh lét x¸c tr−íc tiªn ë mÆt l−ng phÇn gi¸p giíi gi÷a ®Çu vµ ®èt ngùc thø 1, r¸ch ra, phÇn ®Çu lét x¸c tr−íc sau ®ã toµn bé c¬ thÓ. H×nh d¹ng c¬ thÓ vµ sè l−îng ch©n cña Êu trïng 2 gièng Êu trïng 1, ®¸m s¾c tè to vµ dµy, mµu s¾c ®Ëm h¬n. Vßng trßn chÊt kitin trªn l−ng ®èt ngùc thø 1 vµ no·n hoµng tiªu mÊt, ch©n ngùc cã ngãn vµ gai nhá. Nh¸nh trong ®«i ch©n bông thø 1 vµ 2, biªn sau nh¸nh ngoµi cña mçi ®«i ch©n bông, ®o¹n sau cña ®èt ®u«i vµ biªn sau nh¸nh trong, nh¸nh ngoµi cña nh¸nh ®u«i, mçi c¸i cã 16-19 l«ng cøng. Êu trïng 2 cã kh¶ n¨ng b¬i léi, t¸ch ra khái c¬ thÓ mÑ rÊt nhanh b¬i ra n−íc t×m ký chñ ®Ó ký sinh bÒ mÆt da, mang c¸, n¬i ký sinh tô m¸u nhiÒu, nhÊt lµ gèc v©y ngùc.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

391

3.1.3. DÊu hiÖu bÖnh lý vµ t¸c h¹i Ichthyoxenus tr−ëng thµnh th−êng ký sinh trong xoang s¸t gèc v©y ngùc cña c¬ thÓ c¸, xoang cã lç th«ng ra ngoµi nh−ng cã mµng ng¨n víi xoang tim, xoang nµy cßn gäi lµ tói ký sinh, xung quanh miÖng cña tói cã vÈy bao quanh. CÊu t¹o v¸ch tói ký sinh gièng cÊu t¹o da cña c¸. Th−êng trong xoang Ichthyoxenus sèng tõng cÆp, con c¸i lín, con ®ùc nhá, cã khi chØ cã con c¸i hoÆc chØ cã con ®ùc. ë trong xoang, ®Çu cña con c¸i Ichthyoxenus h−íng vÒ phÝa ®u«i con c¸, mÆt bông h−íng vÒ phÝa tim cña c¸, nh− vËy sÏ thuËn lîi cho h« hÊp vµ lÊy thøc ¨n. Con ®ùc nhá nªn cã thÓ vËn ®éng tù do trong xoang nªn vÞ trÝ kh«ng cè ®Þnh. ë trong tói ký sinh, c¬ thÓ lín dÇn nªn kh«ng chui ra lç ®−îc. Trªn c¬ thÓ c¸ chØ cÇn 1-2 con ký sinh ®· lµm cho c¸ mÊt kh¶ n¨ng sinh s¶n v× tuyÕn sinh dôc kh«ng ph¸t triÓn. NÕu chØ 1 con Ichthyoxenus ký sinh sÏ lµm cho c¸ h−¬ng mÊt th¨ng b»ng vµ kh«ng l©u sau c¸ sÏ chÕt. Cßn 3-4 trïng Ichthyoxenus ký sinh trªn da, mang c¸ gièng, c¸ cã biÓu hiÖn b¬i léi hçn lo¹n, mang tiÕt nhiÒu dÞch, da tô m¸u nhÊt lµ gèc v©y ngùc. TÕ bµo nang t¨ng sinh, t¬ mang dÝnh l¹i nghiªm träng, c¸c tæ chøc t¬ mang ®øt rêi, lé x−¬ng ra ngoµi, v©y còng bÞ tæn h¹i, qua vµi ngµy c¸ chÕt. ë ViÖt Nam, gÆp ký sinh trïng hä Cymothoidae thuéc bé Isopoda ký sinh ë da, mang d−íi gèc v©y ngùc ë c¸ n−íc ngät vµ nhiÒu loµi c¸ n−íc lî, c¸ biÓn. Nã hót m¸u vµ c¸c chÊt dinh d−ìng lµm c¸ gÇy yÕu. Ký sinh trïng hä Cymothoidae ph¸t triÓn m¹nh ë nhiÖt ®é 22-230C. 3.1.4. Ph−¬ng ph¸p phßng trÞ DiÖt ®ù¬c trïng tr−ëng thµnh khã nªn tËp trung diÖt Êu trïng thø 2. §èi víi c¸ lång, thêi kú bÞ nhiÔm Cymothoidae t−¬ng ®èi cao, chän ngµy lÆng giã, Ýt sãng dïng Dipterex 90% cho vµo tói treo trong lång. L−îng thuèc cho vµo tói phô thuéc vµo thÓ tÝch n−íc, th−êng dïng 15-20 g/m3. Mïa ph¸t bÖnh nªn ®¸nh b¾t c¸c loµi c¸ th−êng bÞ c¶m nhiÔm ký sinh trïng Cymothoidae. Êu trïng Cymothoidae cã tÝnh h−íng quang m¹nh, th−êng hay b¬i gÇn bê nªn vµo mïa sinh s¶n cña Cymothoidae chän ngµy lÆng giã bãn Dipterex 0,5 ppm xuèng quanh ao, c¸ch bê kho¶ng 30 cm ®Ó diÖt Êu trïng vµ bãn c¸ch 3-4 ngµy/lÇn. Khi ký sinh ë mét sè loµi c¸, Cymothoidae lµm cho c¸ mÊt kh¶ n¨ng sinh s¶n nªn trong c¸c hå chøa n−íc c¸ khoÎ th−êng b¬i lªn c¸c th−êng nguån ®Ó ®Î cßn c¸ bÞ bÖnh ë l¹i h¹ nguån nªn ng−êi ta tËp trung b¶o vÖ c¸c b·i ®Î ®Ó b¶o vÖ nguån lîi ®ång thêi tÝch cùc ®¸nh b¾t c¸ bÖnh ë h¹ nguån ®Ó ng¨n chÆn nguån bÖnh l©y lan. Trong c¸c ao nÕu ph¸t hiÖn thÊy Cymothoidae tr−ëng thµnh ký sinh nªn lËp tøc ®¸nh b¾t c¸, nÕu lµ Êu trïng cña Cymothoidae ta bãn Dipterex 90% víi nång ®é 0,3-0,7 ppm.

3.2. BÖnh rËn c¸- Alitroposis.
3.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Hä Aegidae White, 1850 Gièng Alitropus Edwards, 1940 Loµi Alitropus typus Edwards, 1940 (H×nh 362). H×nh d¹ng rËn c¸ Alitropus typus cã th©n dÑt, réng, h×nh ovan, mÆt bông ph¼ng, mÆt l−ng h¬i låi. Bông h¬i hÑp h¬n ngùc. §èt bông cuèi cïng (®u«i) trßn kh«ng ®Òu. Cã 2 m¾t lín. hai ®èt ®Çu cña c¸n Anten I kh«ng vång lªn. §Üa tr¸n cña m«i trªn hÑp. MÊu hµm cña hµm trªn h×nh thµnh nh¸nh r¨ng. Ch©n hµm kh¸ ph¸t triÓn cã ®èt gèc dµi. Ch©n hµm ph©n 2 ®èt, ®èt cuèi mang gai mãc. Ch©n ngùc I- III cã gèc kh«ng réng, hoÆc nh¸nh cã gai. Ngãn ch©n lín vµ cong.

392 3.2.2. TriÖu chøng vµ t¸c h¹i Trïng ký sinh á gèc g©y, trªn ®Çu, trong khe mang, xoang miÖng, gÇn lç hËu m«n. Chóng hót m¸u lµm c¸ bÞ th−¬ng t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn, nÊm vµ ký sinh trïng kh¸c tÊn c«ng. C¸c vÕt th−¬ng kh¸c nhau trªn c¬ thÓ c¸ lµ dÊu hiÖu ®Æc tr−ng cña bÖnh rËn c¸. Loµi Alitropus typus th−êng sèng ë n−íc cã nång ®é muèi thÊp vµ n−íc ngät nªn chóng ký sinh ë nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät vµ lî. §Æc biÖt lµ c¸ nu«i lång bÌ dÔ bÞ rËn c¸ Alitropus tÊn c«ng.

Bïi Quang TÒ

H×nh 362: RËn c¸ Alitropus typus: 1. Con c¸i nh×n mÆt ë n−íc ta Alitropus th−êng gÆp l−ng; 2. Êu trïng; 3. Con ®ùc nh×n mÆt l−ng ë c¸c ao c¸ tai t−îng mËt ®é dµy (TiÒn Giang), lång nu«i c¸ tr¾m cá hÖ thèng s«ng Hång. 3.2.3. Phßng vµ trÞ bÖnh. ¸p dông nh− trÞ bÖnh Ichthyoxenosis.

3.3. BÖnh rËn c¸ Corallanosis
3.3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Hä Corallanidae Hansen, 1890 Gièng Corallana Learch, 1818 Loµi Corallana grandiventra Ho et Tonguthai, 1992 (h×nh 363) C¬ thÓ låi h×nh ovan kÐo dµi, 2 mÐp bªn gÇn song song, bông h¬i låi. Gi÷a phÇn ®Çu ngùc th−êng cã mµu ®en, nh×n mÆt bông thÊy râ mµu ®en. Cã 2 m¾t kÐp râ rµng. Anten I ng¾n, ph©n nhiÒu ®èt, Anten II dµi, gÇn gèc ph©n 5 ®èt, phÇn ngän ph©n nhiÒu ®èt. §«i ch©n ngùc tõ thø 1 ®Õn thø 3 cã ®èt cuèi cïng phÝa ngoµi (®èt ngãn) ph¸t triÓn thµnh mãc c©u ®Ó b¸m. §«i ch©n ngùc thø 4 ®Õn thø 7 ®èt ngãn kÐm ph¸t triÓn dïng ®Ó bß. §èt thø 6 cuèi cïng cña phÇn bông d¹ng gÇn h×nh tam gi¸c, hai bªn ph©n 2 nh¸nh trªn c¸c nh¸nh ®Òu cã l«ng cøng ph¸t triÓn. KÝch th−íc c¬ thÓ: chiÒu dµi 7-8 mm, chiÒu réng 2,5-3,0 mm. 3.3.2. TriÖu chøng vµ t¸c h¹i VÞ trÝ ký sinh t−¬ng tù nh− rËn c¸ Alitropus. C¸c vÕt th−¬ng khi rËn c¸ Corallana ®èt hót m¸u viªm ®á, xuÊt huyÕt dÔ nhÇm víi bÖnh ®èm ®á do vi khuÈn. ë c¸c lång c¸ tr¾m cá ban ®ªm tõ 20-24h rËn ®èt lµm c¸ khã chÞu nh¶y lung tung. Cã lång nu«i c¸ tr¾m cá rËn Corallana ®èt sau 1 ®ªm lµm chÕt 1/3 sè c¸ trong lång (Gia L−¬ng- B¾c Ninh). RËn Corallana ký sinh ë nhiÒu loµi c¸ n−íc ngät, n−íc lî vµ n−íc biÓn. Ngoµi ra theo mét sè b¸o c¸o Corallana spp ký sinh trªn c¶ t«m n−íc ngät tù nhiªn. ë ViÖt Nam ®· gÆp ë c¸ tr¾m cá nu«i lång, c¸ tai t−îng, c¸ bèng t−îng, c¸ song... §Æc biÖt lµ ë c¸ tr¾m cá nu«i lång ë c¸c tØnh phÝa b¾c th−êng xuyªn bÞ rËn ®èt, thÝ dô ë Th¸i Nguyªn nu«i c¸ tr¾m cá ph¶i lµm l−íi mµn ®Ó tr¸nh rËn tÊn c«ng. §©y lµ mét trong nh÷ng bÖnh nguy hiÓm cña c¸ nu«i lång bÌ. 3.3.3. Phßng vµ trÞ bÖnh: ¸p dônh theo bÖnh Ichthyoxenosis

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3 A B

393

C

D

H×nh 363: RËn c¸ Corallana grandiventra: A- MÆt l−ng con c¸i; B- MÆt bông con c¸i; CCh©n hµm; D- Ch©n bß 1

3.4. BÖnh rËn t«m
3.4.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Hä Bopyridae Rafinesque, 1815 Gièng Probopyrus Loµi Probopyrus buitendijki. C¬ thÓ h×nh ovan, t−¬ng ®èi ®èi xøng. ChiÒu dµi c¬ thÓ nhá h¬n chiÒu réng (H×nh 364). §Çu nhá th−êng g¾n s©u trong ®èt ngùc thø 1. §èt ngùc thø 2 ®Õn thø 4 cã chiÒu réng lín nhÊt. C¸c ®èt bông lång vµo phÇn ngùc, hÑp h¬n nhiÒu. §èt bông cuèi cïng d¹ng b»ng ph¼ng 2 bªn ph©n 2 nh¸nh ®u«i. Kh«ng cã l«ng cøng ph¸t triÓn. KÝch th−íc phô thuéc theo ký chñ. Con c¸i lín h¬n nhiÒu so víi con ®ùc.

H×nh 364: RËn t«m Probopyrus buitendijki ký sinh trong xoang mang t«m cµng xanh. D. MÆt l−ng; V. MÆt bông 3.4.2. Chu kú ph¸t triÓn, triÖu chøng vµ t¸c h¹i RËn t«m Probopyrus ký sinh bªn trong xoang mang cña t«m trªn bÒ mÆt mang, d−íi líp vá ®Çu ngùc. Nh÷ng vÞ trÝ mµ rËn ký sinh d−íi líp vá biÕn mµu ®en. Chu kú ph¸t triÓn cña rËn t«m gi¸n tiÕp th«ng qua ký chñ trung gian. Copepoda lµ ký chñ trung gian, t«m lµ ký chñ cuèi cïng. ë ViÖt Nam t«m sèng tù nhiªn ë s«ng, cöa s«ng, ven biÓn. T«m cµng xanh, t«m he... ®Òu xuÊt hiÖn rËn Probopyrus ký sinh, tû lÖ c¶m nhiÔm tõ 10-30%. 3.4.3. Phßng trÞ bÖnh ¸p dông ph−¬ng ph¸p phßng trÞ bÖnh tæng hîp vµ nh− bÖnh Isopod kh¸c.

394

Bïi Quang TÒ

4. Gi¸p x¸c ch©n t¬ (Cirripedia) ký sinh trªn ®éng vËt thñy s¶n
4.1. BÖnh gi¸p x¸c ch©n t¬ néi ký sinh ë t«m cua
4.1.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Líp Maxillopoda Dahl, 1956 Ph©n líp Thecostraca Gruvel, 1905 D−íi líp Cirripedia Burmeister, 1834 – gi¸p x¸c ch©n t¬ Tæng bé Rhizocephala Müller, 1862- gi¸p x¸c ch©n t¬ ký sinh 1. Bé Kentrogonida Delage, 1884 1.1. Hä Sacculinidae Lilljeborg, 1860 1.1.1. Gièng Sacculina Thompson, 1836 1.1.2. Gièng Heterosaccus Smith, 1906 1.1.3. Gièng Loxothylacus Boschma, 1928 1.2. Hä Peltogastridae Lilljeborg, 1860 1.2.4. Gièng Briarosaccus Boschma, 1930 1.3. Hä Lernaeodiscidae Boschma, 1928 1.3.5. Gièng Lernaeodiscus Müller, 1862 2. Bé Akentrogonida Häfele, 1911 2.4. Hä Thompsoniidae Høeg & Rybakov, 1992 2.4.6. Gièng Thompsonia Häfele, 1911 Gi¸p x¸c ch©n t¬ sèng ë biÓn, Êu trïng b¬i léi tù do trong n−íc nh−ng tr−ëng thµnh sèng ®Þnh c− hoÆc ký sinh cã h×nh d¹ng thay ®æi nhiÒu. R©u 1 vµ phÇn tr−íc cña ®Çu biÕn thµnh c¬ quan b¸m, r©u 2 vµ m¾t kÐp tiªu biÕn, ch©n ngùc 2 nh¸nh dµi, läc vµ h−íng thøc ¨n tíi miÖng. Bông kh«ng ph¸t triÓn, cã c¸c m¶nh ®¸ v«i phñ mét phÇn hoÆc toµn bé c¬ thÓ (nhãm sèng b¸m). Gi¸p x¸c ch©n t¬ ®¬n tÝnh, nh−ng do ®êi sèng ký sinh con ®ùc chuyÓn vµo xoang ¸o con c¸i h×nh c¸c c¸ thÓ l−ìng tÝnh. Gi¸p x¸c ch©n t¬ ký sinh tr−ëng thµnh mÊt h¼n cÊu t¹o ®iÓn h×nh cña gi¸p x¸c, nh−ng ë giai ®o¹n Êu trïng vÉn vÉn cã tÝnh ®Æc tr−ng cña gi¸p x¸c (nauplush×nh 298). C¸c gièng gi¸p x¸c ch©n t¬ ký sinh: Sacculina, Heterosaccus, Loxothylacus, Briarosaccus, Lernaeodiscus vµ Thompsonia th−êng ký sinh ë cua biÓn; Sylon sp ký sinh ë t«m. 4.1.2. Chu kú sèng cña Sacculina carcina Êu trïng nauplius c¸i phãng ra ngoµi, sau 4 giai ®o¹n biÕn thµnh Êu trïng cypris. Êu trïng cypris c¸i b¸m vµo cua biÓn, tiÕp theo h×nh thµnh t¬ b¸m (gièng nh− kim tiªm) vµ b¾t ®Çu ph¸t triÓn vµo trong tÕ bµo cña vËt chñ. Tõ ®©y ph¸t triÓn thµnh mét hÖ thèng rÔ (bªn trong) ph©n nh¸nh hÇu hÕt toµn bé c¬ thÓ cña cua. Sau giai ®o¹n ph¸t triÓn bªn trong h×nh thµnh tói ngoµi lµ do sinh s¶n cña con c¸i tr−ëng thµnh, tói nµy n»m trong xoang ë mÆt bông cña phÇn bông cua nhiÔm trïng (h×nh 303-1) hoÆc mÆt bông t«m (303-2). Tói ngoµi chøa trøng sÏ kh«ng ph¸t triÓn hoÆc ph¸t triÓn nÕu kh«ng hoÆc cã mÆt cña Êu trïng cypris ®ùc. Êu trïng cypris ®ùc sèng bªn trong hoÆc trong xoang ¸o cña tói ngoµi vµ biÕn th¸i thµnh d¹ng èng. èng sÏ c¾m s©u mét trong hai hai tói chøa vµ lµm nhiÖm cña mét tinh hoµn. Khi ®· ®−a tinh trïng vµo th× tói ngoµi ph¸t triÓn tõ khi mµu nh¹t chuyÓn thµnh mµu vµng, mµu n©u vµ b¾t ®Çu giai ®aän thµnh thôc. Mét sè tói ngoµi sèng qua mïa ®«ng vµ cung cÊp Êu trïng ®ùc míi vµo mïa xu©n. 4.1.3. DÊu diÖu bÖnh lý HÖ thèng rÔ cña ký sinh trïng gi¸p x¸c ch©n t¬ (gäi lµ rÔ trong) ph¸t triÓn lan táa kh¾p phÇn ®Çu ngùc vµ ph¸t triÓn vµo trong c¸c tæ chøc c¬ cña ch©n bß vµ phÇn bông. Ký sinh trïng ®«i khi lµm mÊt kh¶ n¨ng sinh s¶n cña vËt chñ; vµ lµm thay ®æi néi tiÕt cña vËt chñ, ¶nh h−ëng

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

395

®Õn lét vá, ho¹t ®éng, sinh s¶n vµ sinh tr−ëng chËm (cßi cäc). Møc ®é nhiÔm cao cã thÓ lµm gi¶m sinh tr−ëng, ®Æc biÖt lµm quÇn ®µn suy nh−îc ho¹t ®éng yÕu. Gi¸p x¸c ch©n t¬ cã tói chøa trøng (tói ngoµi) d¹ng h×nh trøng hoÆc h×nh xóc xÝch, th−êng b¸m vµo mÆt bông cña cua (h×nh 303). Tói ngoµi lµ mét c¸i mµng cã chøa trøng hoÆc Êu trïng nauplius) vµ mét buång trøng. Buång trøng ®−îc g¾n vµo mµng (líp m« phÝa ngoµi cña tói trøng) gÇn th©n. Th©n ®−îc g¾n vµo phÝa ngoµi cña vËt chñ. RÔ (rÔ trong) ®−îc xuÊt ph¸t tõ th©n. Tïy theo loµi rÔ trong cã mµu nh¹t hoÆc mµu xanh. Gi¸p x¸c ch©n t¬ cã rÔ trong mµu xanh th−êng còng cã mµu ®á m¸u nh− hemoglobin. TuyÕn sinh dôc cña vËt chñ th−êng teo l¹i. M« bÖnh häc (h×nh 312-314): rÔ trong ®−îc bao bëi líp biÓu b× máng, lµ nh÷ng tæ choc lan táa trong phÇn ®Çu ngùc. NÕu ký sinh trïng m¹nh th−êng kh«ng cã c¸c tÕ bµo cña vËt chñ ph¶n øng ®Õn rÔ trong. NÕu tói ngoµi mÊt, xuÊt hiÖn ph¶n øng viªm s¾c tè ®en xung quanh rÔ trong kÕt qu¶ cã thÓ nh×n thÊy mµu n©u cña hÖ thèng rÔ trong. 4.1.4. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh Gi¸p x¸c ch©n t¬ sèng ë biÓn. Chóng sèng ký sinh trªn c¸c loµi cua ghÑ, ph©n bè réng kh¾p c¸c ®¹i d−¬ng. Werner, M., 2001 ®· ®iÒu tra cua xanh (Carcinus maenas) ë bê biÓn phÝa t©y Thôy §iÓn, møc ®é nhiÔm Sacculina carcina 2,9%. Cua ®ùc th−êng cã tû lÖ nhiÔm cao h¬n cua c¸i. Nh÷ng ký sinh trïng ph¸t triÓn thµnh tói ngoµi chØ t×m thÊy ë nh÷ng con cua cã chiÒu réng mai tõ 32-66mm. Cua biÓn (Leptodius exaratus) ë Trung Quèc nhiÔm loµi Sacculina sinensis kho¶ng 3% (theo Chan, Beny, 2003) BiÓn ViÖt nam rÊt phong phó gi¸p x¸c ch©n t¬ nhÊt lµ ven bê, vïng triÒu, cöa s«ng. §iÒu tra trong c¸c ao nu«i cua bÞ bÖnh tû lÖ nhiÔm 47,5% (Nam §Þnh), 53,33% (H¶i Phßng) gi¸p x¸c ch©n t¬ Sacculina sp ký sinh trong xoang ®Çu ngùc cua ghÑ vµ lµm chóng gÇy yÕu, ho¹t ®éng chËp ch¹p cã khi g©y chÕt r¶i r¸c trong c¸c ao nu«i (Bïi Quang TÒ, 2004-2005) 4.1.5. ChÈn ®o¸m bÖnh Dùa vµo dÊu hiÖu lý vµ m« bÖnh häc. 4.1.6. Phßng trÞ bÖnh: ch−a nghiªn cøu

1 2 H×nh 365: 1- MÆt bông cña cua- Rhithropanopeus harrisii cã tói ngoµi lín cña gi¸p x¸c ch©n t¬- Loxothylacus panopaei ( ) ®−îc g¾n víi bÒ mÆt cña bông cua. (theo Hines, A.H, F. Alvarez, and S.A. Reed. 1997); 2- Ba t«m (Spirontocaris holmesi) nhiÔm gi¸p x¸c ch©n t¬ (Sylon sp) tói ngoµI g¾n víi mÆt bông.

396

Bïi Quang TÒ

1

2

H×nh 366: 1- Êu trïng nauplius cña gi¸p x¸c ch©n t¬ (Briarosaccus callosus); 2- Êu trïng cypris cña gi¸p x¸c ch©n t¬ Sylon sp.

A

B

H×nh 367: Gi¸p x¸c ch©n t¬ Sacculina sp (A- trøng vµ Êu trïng cypris; B- Êu trïng cypris) (mÉu thu ë NghÜa H−ng, Nam §Þnh, 2004)

H×nh 368: Gi¸p x¸c ch©n t¬ Sacculina sp ký sinh ë cua H¶i Phßng (2003)

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

397

H×nh 369: Gi¸p x¸c ch©n t¬ Sacculina sp ký sinh trong cua biÓn (mÉu thu Nam §Þnh, 2005)

H×nh 370: GhÑ nhiÔm gi¸p x¸c ch©n t¬- Sacculina sp ( §Þnh, 2004)

) (mÉu thu ë NghÜa H−ng, Nam

398

Bïi Quang TÒ

H×nh 371: Cua ®en mang vµ nhiÔm gi¸p x¸c ch©n t¬- Sacculina sp ( ®Çu ngùc (mÉu thu ë NghÜa H−ng, Nam §Þnh, 2004)

) ph¸t triÓn ®Çy xoang

H×nh 372: GhÑ ba chÊm nhiÔm gi¸p x¸c ch©n t¬ (Sacculina sp), tói trøng ph¸t triÓn ®Çy xoang bông (mÉu thu ë H¶i HËu, Nam §Þnh, 2005)

H×nh 373: GhÑ ba chÊm nhiÔm gi¸p x¸c ch©n t¬ (Sacculina sp), tói trøng ph¸t triÓn ®Çy xoang bông (mÉu thu ë §å S¬n, H¶i Phßng, 2004)

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

399

H×nh 374: L¸t c¾t m« thÊy râ rÔ trong ( ) ph¸t triÓn cña gi¸p x¸c ch©n t¬ (Briarosaccus callosus) gi÷a c¸c tæ chøc h×nh èng cña gan tôy (T) cña cua (Lithodes aequispina). Nhuém mµu H&E

H×nh 375: L¸t c¾t m« thÊy râ rÔ trong ( ) ph¸t triÓn cña gi¸p x¸c ch©n t¬ (Briarosaccus callosus) ngay s¸t h¹ch thÇn kinh bong (N) cña cua (Lithodes aequispina). Nhuém mµu H&E

400

Bïi Quang TÒ

H×nh 376: L¸t c¾t m« thÊy râ rÔ trong ( ) ph¸t triÓn cña gi¸p x¸c ch©n t¬ (Sacculina sp) gi÷a c¸c tæ chøc h×nh èng cña gan tôy (T) cña ghÑ (mÉu thu Cµ Mau, 2005). Nhuém mµu H&E

4.2. BÖnh sen biÓn ký sinh ë cua (Octolasmis)
4.2.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Tæng bé Thoracica Darwin, 1854 Bé Pedunculata Lamarck, 1818 Hä Lepadidae Darwin, 1852 Gièng Octolasmis J. E. Gray, 1825 (syn. Dichelaspis) Loài Octolasmis warwickii J. E. Gray, 1825i (synonym Dichelaspis warwicki) G©y bÖnh ë cua biÓn lµ loµi sen biÓn Octolassmis warwickii (h×nh 377) ký sinh trong mang cua. ChiÒu dµi c¬ thÓ 11-15mm, chiÒu réng phÇn ®Çu (mai) 3-4mm. Trªn c¬ thÓ cã c¸c gê mµu tr¾ng (m¶nh ®¸ v«i) ë phÝa tr−íc (xem h×nh 377a,c; 378A). MiÖng m«i trªn nh« cao (h×nh 378B). Cuèng dµi (ch©n t¬) b¸m chÆt vµo mang cua (xem h×nh 378A).

b

c

a

H×nh 377: Sen biÓn- Octolasmis warwichkii: a- c¬ thÓ (cuèng) ; b- phÝa cuèi cña cuèng; cgê l−ng (theo John van Wyhe 2002) 4.2.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Sen biÓn ký sinh nhiÒu trªn cua lµm cho cua chËm lín, cac ch©n t¬ b¸m chÆt vµo mang cua g©y tæn th−¬ng mang dÉn ®Õnh« hÊp kÐm . 4.2.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn bÖnh

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

401

Sen biÓn Octolasmis spp. ký sinh ë nhiÒu lo¹i cua sèng ë biÓn Trung Quèc, ViÖt Nam ch−a ®iÒu tra nhiÒu, nh−ng s¬ bé kiÓm tra cua biÓn nu«i ë NghÜa H−ng tû lÖ nhiÔm tõ 30-60%, c−êng ®é nhiÔm tõ 1 ®Õn hµng tr¨m sen biÓn trªn mét c¸ thÓ cua (theo Bïi Quang TÒ vµ CTV, 2005). 4.2.4. ChÈn ®o¸n bÖnh Gi¶i phÉu t«m vµ lËt c¸c l¸ mang cua gÆp sen biÓn b¸m d−íi l¸ mang cua. Sen biÓn mµu n©u, xÉm h¬n mang cua. 4.2.5. Phßng trÞ bÖnh ¸p dông biÖn ph¸p phßng bÖnh tæng hîp. Ch−a nghiªn cøu trÞ bÖnh.

mang

gê cuèng

A

®u«i

miÖng B

l«ng

H×nh 378: Gi¸p x¸c ch©n t¬ (Octolasmis sp. - sen biÓn) nhiÔm ë cua NghÜa H−ng (A- sen biÓn b¸m trªn mang cua; B- phÇn ®Çu cña sen biÓn)

402

Bïi Quang TÒ

H×nh 379: Êu trïng nauplius cña Octolassmis sp (sen biÓn) ký sinh ë cua NghÜa H−ng

H×nh 380: Octolasmis sp- sen biÓn ký sinh trªn mang cua ë NghÜa H−ng

4.3. BÖnh sun b¸m trªn ®éng vËt thñy s¶n n−íc mÆn
4.3.1. T¸c nh©n g©y bÖnh Bé Pedunculata Lamarck, 1818 Hä Balanidae Darwin, 1852 Gièng Balanus Gièng Chelonobia Leach, 1817 Mét sè loµi thu«c hai gièng: Balanus vµ Chelobia b¸m trªn vá, phÇn phô cña cua ghÑ biÓn. Sun t−¬ng ®èi lín, kÝch th−íc vá: 10-20 x 5-12 x 2-4mm (h×nh 381, 382).

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

403

4.3.2. DÊu hiÖu bÖnh lý Sun b¸m trªn vá vµ c¸c phÇn phô cña cua ghÑ vµv á mét sè nhuyÔn thÓ hai m¶nh vá lµm cho chóng khã vËn ®éng vµ khã lét x¸c (h×nh 381- 385). 4.3.3. Ph©n bè vµ lan truyÒn Sun Balanus sp; Chelonobia sp b¸m nhiÒu trªn vá cua ghÑ sèng ë biÓn Trung Quèc, ViÖt ch−a ®iÒu tra nhiÒu, nh−ng ®iÒu tra cua ghÑ ë NghÜa H−ng, H¶i HËu, Nam §Þnh tû lÖ nhiÔm tõ 10-60%, c−êng ®é nhiÔm tõ 1 ®Õn hµng tr¨m sen biÓn trªn mét c¸ thÓ cua ghÑ (theo Bïi Quang TÒ, 2005). 4.3.4. ChÈn ®o¸n bÖnh B»ng m¾t th−êng cã thÓ nh×n thÊy sun b¸m trªn vá (mai), c¸c phÇn phô cµng, ch©n bß. 4.3.5. Phßng trÞ bÖnh ¸p dông biÖn ph¸p phßng bÖnh tæng hîp. Ch−a nghiªn cøu trÞ bÖnh.

H×nh 381: sun (Chelonobia sp) vµ sun (Balanus sp) b¸m trªn vá ghÑ

H×nh 382: sun (Balanus sp) b¸m trªn vá cua

H×nh 383: sun b¸m trªn vá cua

404

Bïi Quang TÒ

H×nh 384: sun b¸m trªn vá ghÑ

H×nh 385: sun b¸m trªn vá ngao

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

405

Tμi liÖu tham kh¶o
Bauer O.N. vµ CTV, 1977. BÖnh c¸ häc. Nhµ xuÊt b¶n c«ng nghiÖp vµ thùc phÈm Matxc¬va (tiÕng Nga) Bïi Quang TÒ vµ CTV, 1984 .Ký sinh trïng cña 6 lo¹i h×nh c¸ chÐp ë ®ång b»ng B¾c Bé. B¸o c¸o héi nghÞ khoa häc ngµnh thuû s¶n n¨m 1984. Bïi Quang TÒ vµ CTV, 1985 KÕt qu¶ nghiªn cøu ký sinh trïng c¸ vµ biÖn ph¸p phßng trÞ bÖnh do chóng g©y ra. B¸o c¸o khoa häc ViÖn NCTS I. Bïi Quang TÒ vµ CTV, 1991 Khu hÖ ký sinh trïng c¸ n−íc ngät ®ång b»ng s«ng Cöu Long vµ biÖn ph¸p phßng trÞ bÖnh cho c¸ nu«i. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu KHKT thuû s¶n 1986 -1990. Bïi Quang TÒ vµ CTV, 1991 KÕt qu¶ b−íc ®Çu nghiªn cøu bÖnh t«m cµng xanh ë MiÒn B¾c. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu KHKT thuû s¶n 1986 -1990. Bïi Quang TÒ vµ Vò ThÞ T¸m, 1994 Nh÷ng bÖnh th−êng gÆp ë t«m c¸ ®ång b»ng s«ng Cöu Long vµ biÖn ph¸p phßng trÞ bÖnh. NXB N«ng nghiÖp TP Hå ChÝ Minh. Bïi Quang TÒ, 1998. Gi¸o tr×nh bÖnh cña ®éng vËt thuû s¶n. NXB N«ng nghiªp.,Hµ Néi,1998. 192 trang. Bïi Quang TÒ vµ CTV 1998. Ký sinh trïng vµ bÖnh do chóng g©y ra ë mét sè loµi c¸ song nu«i lång biÓn. B¸o c¸o khoa häc cña ®Ò tµi cÊp Bé Thñy s¶n n¨m 1996-1998. Bïi Quang TÒ, 2001. Ký sinh trïng cña mét sè loµi c¸ n−íc ngät ë ®ång b»ng s«ng Cöu Long vµ gi¶i ph¸p phßng trÞ chóng. LuËn v¨n tiÕn sü sinh häc, 226 trang Bïi Quang TÒ, 2001. BÖnh cña t«m nu«i vµ biÖn ph¸p phßng trÞ. Tæ chøc Aus. AID xuÊt b¶n. 100 trang. Bïi Quang TÒ, 2002. BÖnh cña c¸ tr¾m cá vµ biÖn ph¸p phßng trÞ. Nhµ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp, Hµ Néi, 2002. 240 trang. Chen Chin Leu chñ biªn, 1973 Khu hÖ ký sinh trïng c¸ n−íc ngät tØnh Hå B¾c. Nhµ xuÊt b¶n khoa häc Trung quèc (TiÕng Trung). Dogiel V. A, 1962. Ký sinh trïng häc c¬ b¶n. Nhµ xuÊt b¶n Leningrat Liªn X« - TiÕng Nga. Fritz Muller, 2002. Facts and Arguments for Darwin. Copyright of 2002 Blackmask Online. http://www.blackmask.com Hµ Ký, Thµnh v¨n UyÓn, 1963 . ¶nh h−ëng cña nhiÖt ®é ®èi víi sù nhiÔm trïng b¸nh xe ë c¸ chÐp h−¬ng vµ c¸ch phßng trÞ. TËp san sinh vËt ®Þa häc, tËp 2, sè 4, trang 232, 233. Hµ Ký, 1969 Khu hÖ ký sinh trïng c¸ n−íc ngät MiÒn B¾c ViÖt Nam vµ biÖn ph¸p phßng trÞ bÖnh do chóng g©y ra. LuËn v¨n PTS (tiÕng Nga) Hµ Ký, Bïi Quang TÒ, 1991. Ký sinh trïng c¸ n−íc ngät ViÖt Nam. B¶n th¶o n¨m 1991. Hµ Ký, Bïi Quang TÒ, NguyÔn V¨n Thµnh, 1992. ChÈn ®o¸n vµ phßng trÞ mét sè bÖnh t«m c¸. Nhµ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp - Hµ Néi Hµ Ký, Bïi Quang TÒ, 2001. Ký sinh trïng c¸ n−íc ngät ViÖt Nam. Nxb N«ng nghiÖp, Hµ Néi. 300 trang. Hoffman G.L and Meyer F.P.,1974. Parasites of Freshwater fishes. T.F.H. Publications, West Sylvania Avenue - U.S.A. Http//pages.britishlibrary.net/charles.darwin4/liv_lepadidae. The writings of Charles Darwin on the web by John van Wyhe Ph.D. Site copyright of John van Wyhe 2002-4. Jadwiga Grabd, 1991. Marine Fish Parasitology. Copyright C by PWN - Polish Scientific publishers - Warszawei, 1991 Jame. A. Brock, 1983. Diseases (Infections and noninfections) Metazoan Parasites. Predators and Public health cousideration in Macrobrachium culture and Fisheries. CRC Handbook of Mariculture Volume 1: Crustacean Aquaculture (325 - 370). Kabata.Z, 1985 .Parasites and diseases of fish culture in Tropics. Published by Taylor and Francis London. Philadenphia Leong Tak Seng, 1994. Parasites and diseases of cultured marine finfish in South East Asia. Printed by: Percetakan Guan. Lightner.D.V, 1996.A Handbook of shirmp pathology and diagnostic procedures for diseases of cultured Penaeid shirmp. Published by: the world Aquaculture Society.

406

Bïi Quang TÒ

Lom J. and Dykov¸ I. (1992), Protozoan parasites of Fishes, Developments in Aquaculture and Fisheries Science, 26. Margolis L. and Kabata. Z, 1984 Guide to the parasites of fishes of Canada. Part I General Introduction Monogenea and Turbellaria. Department of Fisheries and Oceans Ottawa, 1984 Moller. H and Anders. K, 1983. "Diseases of parasites of Marine Fishes". Moler Verlag, Kiel. Moravec F. and O. Sey (1988), “Nematoides of freshwater fishes from North Vietnam”, Part 2: “Thelazioidea, Phylalopteroidea and Gnathostomatoidea”. Věst. čs. společ. zool., 52, pp. 176-191, Moravec F. and O. Sey (1988), “Nematoides of freshwater fishes from North Vietnam”, Part 3: “Cosmocercoidea, Seuratoidea, Atractoidea, Heterakoidea and Ascaridoidea”, Věst. čs. společ. zool, 52, pp. 250-265. Moravec F. and O. Sey (1989), “Acanthocephalans of freshwater fishes from North Vietnam”, Věst. čs. společ. zool, 53, pp. 89-106. Moravec F. and O. Sey (1989), “Some Trematodes of freshwater fishes from North Vietnam with a list of recorded endohelminths by fish hosts”, Folia Parasitologica, Praha, 36, pp. 243-262. Moravec F. and T. Scholz (1991), “Observations on some nematodes parasitic in freshwater fishes in Laos”, Folia Parasitologica, Praha, 38, pp. 163-178. Nash G.I. et all, 1988. Pathologycal changes in the tiger Prawn Penaeus monodon Fabricius associated with culture in brackish water ponds developed from potentialy acid sulphate soils. Fish disease 11 p 113 -123. NghÖ §¹t Th− vµ V−¬ng KiÕn Quèc, 1999. Sinh häc vµ bÖnh cña c¸ tr¾m cá, NXB khoa häc B¾c Kinh, Trung Quèc, tiÕng Trung NguyÔn ThÞ Muéi vµ CTV, 1986. §iÒu tra ký sinh trïng c¸ n−íc ngät c¸ tØnh miÒn Trung vµ ph−¬ng ph¸p phßng trÞ. TuyÓn tËp c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc §¹i häc H¶i s¶n. Reichenbach H. - Klinke, 1965. The principal Diseases of kower vertebrates: Book II Diseases of amphibia and book III: Diseases of Reptiles. Copyright C 1965 by Academic Press inc. (London) Ltd. Scholz T. (1991), "Metacercariae of Trematodes from Fish in Vientiane Provine, Lao”, Acta Soc. Zool. Bohemoslov, 55, pp. 130-145. Sey O. and F. Moravec (1986), "An interesting case of hyperparasitism of nematode Spironoura babei Ha Ky, (Nematoda: Kathlaniidae)”, Helminthologia, 23, pp. 173-176. Sey O. (1988), "Description of some new taxa of amphistome (Trematoda: Amphistomida) from Vietnamese Freshwater Fishes”, Acta Zoologica Hungarica, 32(1-2), pp. 161-168. Së nghiªn cøu thuû s¶n Hå B¾c, 1975. Sæ tay phßng trÞ bÖnh c¸. Nhµ xuÊt b¶n KHKT Trung Quèc. (TiÕng Trung Quèc). Yamaguti S. (1958), Systema Helminthum, The digenetic Trematodes of vertebrates, Volume I, Interscience Publishers, Inc., New York. Yamaguti S. (1959), Systema Helminthum, The Cestodes of vertebrates, Volume II, Interscience Publishers, Inc., New York. Yamaguti S. (1961), Systema Helminthum, The Nematodes of vertebrates, Volume III (1,2), Interscience Publishers, Inc., New York. Yamaguti S. (1963), Systema parasitic Copepoda & Branchiura of Fish, part I, part II, part III, Interscience Publishers, a Division of John Wiley & Sons, New York, London, Sydney. Yamaguti S. (1963), Systema Helminthum, Monogenoidea and Aspohcotylea, Volume IV, Interscience Publishers, a Division of John Wiley & Sons, Inc., New York, London, Sydney. Yamaguti S. (1963), Systema Helminthum, Acanthocephala , Volume V(1,2), Interscience Publishers, a Division of John Wiley & Sons, Inc., New York, London, Sydney. Yamaguti S. (1971), Synopsis of digenetic trematodes of vertebrates, Volume 1, Kegaku Publishing Co, Tokyo. Лeбeдeв Б. И. (1970), “Гельминты єпипелагических Южно-Kитaйского моря”, B кн, Гельминты животных Юго-Вocmoчной Азии, Издaтeльcтвo “Нayкa”, Mocквa, c. 191216.

BÖnh häc thñy s¶n- phÇn 3

407

Лeбeдeв Б. И., Maмaeв Ю. Л., Poйтман В. А. (1970), “Moнoгeнeй Oligonchoinea (Monogenoidea) – паразиты cтaвpидовых pыб Ceвepo-Bъeтнaмскoгo залива”, B кн.: Биология моря, вып. 20, Издaтeльcтвo “Наукова думка”, Kиeв. Maмaeв Ю. Л. (1970), “Гельминты некоторых промысловых pыб Тонкинского залива”, B кн.: Гельминты животных Юго-Вocmoчной Азии, Издaтeльcтвo “Нayкa”, Mocквa, c. 127-190. Οпpeдeлитeль пapaзитoв пpecнoвoдныx pыб CCCP (1984), пoд peд O. H. Бayepa “Toм I: Пapaзитичecкиe пpocтeйшиe” oтвe, peд. C. C. Шyльмaн, Издaтeльcтвo “Hayкa”AH CCCP, Лeнингpaд. Οпpeдeлитeль пapaзитoв пpecнoвoдныx pыб CCCP (1985), пoд peд O. H. Бayepa “Toм II: Пapaзитичecкиe Moнoгoклeтoчныe (Пepвaя чacть)” oтвe, Peд. A. B. Гyceв, Издaтeльcтвo “Hayкa”AH CCCP, Лeнингpaд. Οпpeдeлитeль пapaзитoв пpecнoвoдныx pыб CCCP (1987), пoд peд O. H. Бayepa “Toм III: Пapaзитичecкиe Moнoгoклeтoчныe (Bтopaя чacть)” oтвe, peд O. H. Бayep, Издaтeльcтвo “Hayкa”AH CCCP, Лeнингpaд. Ошмарин П. Г. (1965), “Материалы к фауне трематод морских u npecнoвoдныx pыб Дeмoкpamичecкoй Республики Въeтнам”, Пapaзитичecкиe чepви дoмашних и диких животных, Издaтeльcтво AH CCCP, Владивосток. Паруxин A. M. (1971), К познаию гелминтофауны морских pыб из CeвepoBъemнaмскoгo (Тонкинского) залива, Учен. записки Горьк, Пед, Ин-та, вып. 116, cep. Биол. Нayк. Гopький. Хa Kи (1968), “Нoвыe виды Moнoгeнeй pыб Ceвepнoгo Bъeтнaм I”, Пapaзитoлoгия, T. II(4), c. 297-301. Хa Kи (1968), Пapaзитoфayнa нeкomopыx npecнoвoдныx pыб Ceвepнoгo Bъeтнaм и мepы бopьбы вaжнeйшuмu ux зaбoлeвaнuямu, Диccepтaция нa coиcкaниe yчёнoй cтeпeни кaдидaтa биoлoгичecкиx нayкa, Зоолгичеcкий инcтитут Акадeмии НаукCCCP, Лeнингpaд. Хa Kи (1971), “Нeкoтopыe виды нeмaтoд npecнoвoдныx pыб Ceвepнoгo Bъeтнaм. I”, Пapaзитoлoгия, T.V(3), c. 241-250. Хa Kи (1971), “Нoвыe виды Moнoгeнeй npecнoвoдныx pыб Ceвepнoгo Bъeтнaм. II”, Пapaзитoлoгия, T.V(5), c. 429-440. Хa Kи (1971), “Нoвыe инфyзopии (Ciliata) из кишeчикa npecнoвoдныx pыб Ceвepнoгo Bъeтнaм”, Acta Protozoologica , vol.VIII, c. 262-282. Хa Kи (1971), “Нoвыe микcocпopидии npecнoвoдныx pыб Ceвepнoгo Bъeтнaм”, Acta Protozoologica , vol. VIII, c. 283-298. Шyльмaн S. S. (1966), Mикcocпopидии фayны CCCP, Издaтeльcтвo “Hayкa”, МocквaЛeнингpaд.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful