Partite dhe sistemet partiake

Permbajtja
.IIGjithe politi ka eshtevendore,"
"ALEXIS
',:-':.';
_'

Politikat partiake, 230
Llojet e partive, 231 Funksionet e partive, 233 Organizimet partiake: ku 237 eshte pushteti?,

DEToCQUEVllLE
"

Democracy in America (1835)

Sistemet partiake, 240
Kaq themelore jane partite politike ne funksionimin si i rnireqene, e politikave rnoderne, saqe roli eshte harruar se per te fituar Te vetmet dhe rendesia e tyre shpesh merret partite jane nje zbulimi relativisht te nsnternbedhjete. Megjlthate, Per nje moment, Sistemi njepartiak, Sistemi dypartiak, Sistemi me parti sunduese, 243 Sistemi shumpartiak, 245 241 242

i vone. Si makina politike t'organizuara tanl, praktikisht ate jane te kudogjendura.

zgjedhjet dhe per te zoteruar pushtetin qeverises, partite u shfaqen ne fillim te shekullit vende ne bote ku s'ekzistojne, jane ate ku partite jane te ndaluara nga ligji diktatorial apo burim tiranie dhe shtypjeje, te

ose ushtarak. Thene thjesht, partia politike eshte parimi madhor organizues i politikave moderne. Qofshin mjete te rnedha te dernokraclse partite politike jane lidhja jetike mes shtetit qeverise dhe grupeve e interesave e shoqerise civile, mes institucioneve

Perendimi i partive?, 246 Permbledhje, 248

qe funksionojne

brenda shoqerlse, Prapseprap, partite moderne dhe se nuk i te tyre me serioze.

dhe sistemet partiake sulmohen gjithnje e me shum. Jane fajesuar se nuk i kane artikuluar synimet e reja dhe me te larmishme ~eshtjet kryesore te diskutuara qe jane shfaqe ne shoqerite ne kete kapitull jane si vijon: kane zgjidhe, bile as nuk i kane trajtuar, shurnicen e problemeve

Gil

C;'eshte partia politike? Si mund te renditen partite politike? Gil Si organizohen partite dhe ku eshte pushteti brenda tyre? Gil C;'lloj sistemesh partiake ka? Ql Si e forrneson sistemi partiak procesin me te gjere politik? Ol A jane ne renie partite dhe a eshte kjo renie perfundirntare?
~~.:

~{:~ .¥&_;:£~iiI[:

230

POLITIKA

PARTITE

DHE SISTEMET PARTIAKE

231

Rl Politika partiake
Partite politike gjehen ne shumlcen derrmuese te vendeve dhe ne shurnicen e

[ashteparlamentars

degesh ne zonat zgjedhore, agientssh vendors e keshtu me radhe. grupet fetare, etnike e jashte per te fituar si levizje shoqerore ose si grupe interesi qe vepronin me shpresen

Ne dallim nga kjo, partite socialiste dhe partite qe perfaqesonin
gjuhesore linden gjithnje qeverise. Mandej, partiake ate u kthyen

ne

parti

parlamentare

perfaqesim zyrtar e per te forrnesuar e sistemet ishin gjithandej

politi kat publike. Nga fillimi i shekullit XX partite

sistemeve politike. Partite mund te jene autoritare pushtet perrnes zgjedhjeve ose revolucionit, djathta, Burundi, Zhvillimi te qendres ose t'i hedhin nga Norvegjia i partive politike politik. ne Zelanden ere,

ose demokratike,

mund te kerkoJne Oe nga Brazill ne prej ketvre Ilojeve. si shenja

u bene shfaqje politike

te ndarjeve shoqerore dhe te tjerave qe
teper,

mund te perqafojne ka parti te ndonjerlt

ideologji te majta, te

neper shoqeri. Megjlthate,

format pasuese te partive ndryshonin

poshte te gjitha idete politike.

dhe perftirnl i sistemit

partiak filluan te pranohen

Llojet e partive
Per partite politike jane perdore nje larmi renditjesh. jane si me poshte:
Gl G1.
(i:Q

te modernizimit

Koncept
Partia politike
Paitia politike eshte nje grup njerezish qe jane organizuar per te fltuar pushtetin qeverlses me mjetezgjedhore apo te tjera. Partite shpesh ngaterrohen me grupet e interesit apo levizjet politike. ' Jane kater vecoriqe zakonlsht i dallojne partite nga grupet ose levizjet polltike: GIl Partite svnojne ta ushtrojne pushtetln qeverises, duke

Nga fundi i viteve 1950, rreth 80 perqind e shteteve te botes drejtoheshin nga parti politike. Gjate viteve 1960 dhe ne fillim

te viteve

1970, pati nje renie me perhapjen e
Partite politike etnik e per elitat shpejte e nje percarese dhe se nuk zgjidhen

Me te rendesishmet

nder to

sundimit problemet ekonomike lulezim zbutja

ushtarak ne boten ne zhvillim. se qene rnbizoteruese e

u akuzuan

si varferia dhe rivaliteti te papershtatshme Rritja e

partite kadrovike e masive partite perfaqesuese partite kushtetuese e integruese e revolucionare

fisnor. Ato dolen gjithashtu ushtarake. ne vitet

"dernokratiztmit"

1980 e 1990 shkaktoi
dhe Amerike ushtarak gjtthmone

te ri partish. apo shembja sundimi

N'Azi, Afrike e sundimit njepartiak

Latine u

fituar poste polltlke [rnegjithate, partite e vogla mund t'i perdorln zgjedhjet me shumper te fltuar njeplatforrne sesa me marre pushtetln), Ol Partite jane trupat'organizuar me antaresiqe ka _karta formale.Kjo

sh oqerua komuniste,

nga rishfaqja

e partive.

Ne ish-shtetet nga krijimi

G1

partite e majta e te djathta eshte ai mes partise kadrovike ndertimi dhe asaj te rnases. Termi masive. Parti te tilla

u zevendesua

i sistemeve partiake konkurente. Do t'ishte gabim po te pranojme se ka pase gjithmone parti. Partitespolitike masive, jane krijuar pjese nga te strukturave lindja te politikave perfaqesuese gjate shekullit apo "parti" politikanesh rreth e qeverlse

Dallimi me i zakonshern

i dallon nga levlzjet me te gjera e me te

parti kadrovike ne fillim nenkuptonta gjlthmone u formuan prej fraksioneve

"parti e fisnikeve", e sunduar nga nje grup informal i nje organizate parlamentare apo klikave ne kohen kur e drejta me shpesh (si te partite

shperndara politike. CAl Partite zakonlsht kane

drejtuesish te cilet u duket pa kuptim e votes lshte i kufizuar. Megjithate,

nefokus nje rang te gjere _

ceshtjesh, duke u rnarre me secllerr prejfushave madhore te politikes qeveriseseIsidoqofte, partite vogla mund te kene ne fokus njec;eshtje te vetme, dukei ngjare si rrjedhiill

e

dhe zgjerimi progresiv i te drejtes se votes XIX. Qe atehere, ishte me te njejtat ajo cka quhej "fraksion" sesa thjesht grupe zakonisht formuar kvc, Per shernbull, pak me shum mendime, apo familjeje

termi kuadro tash perdoret

grupeve t'interesit).
Ol Ne shkalle te ndrvshme,

_ partite kane te te perbashket te pergjithshern ideologjik.

komuniste) per te treguar antare partiake te trajnuar dhe profssionlste, prej te cileve pritet nje nivel i larte angazhimi politik dhe disipline doktrinare. Ne kete kuptim, Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik, Partia Naziste ne Gjermani dhe Partia Fashiste ne Itali ishin parti kadrovike, sic jane Partia Komuniste Kineze dhe, ne drejtime te caktuara, qendron Partia e Kongresit Indian e kohes moderne. Tipari dallues i partive kadrovike

pelqirnet

politike e nje identitet

nje drejtuesi

t'ashtuquajturat aristokracise

parti "oborri"

shpesh u zhvilluan brenda Prandaj, kur Edmund partine si

monarkive autokratike

si pasoje e betejes per ndikim mes XVIII e pershkruante

Koncept
Fraksion dhe frakslonlzem Ne forrnen origjinale, termat fraksion dhe parti jane perdore me nderkembirn. Fraksioni tarii perdoret me se shumti per fe madh, zakonishtnje partie politike. Megjlthese fraksionet mund tejene te qendrueshern e te forte 'dhe mundte kene organizim e antares! zvrtare, qelllrnetdhe statusii tyre organ_izativ jane ne pajtlrn me partine arne. Nese nuk jane, grupl shihet si "parti brenda partise". Nganjehere behet dallim mes fraksionitdhe prlrjeve, duke qene keto te fundit gruperne te crregullta e me informale, dalluar vetem nga nje politlke e perbashket apo natvre ideologjike. Fraksionizmiireferohet ose shtimit te fraksioneve ose ashpersimit te rivalitetit fraksionar. Fjala fraksion perdoret shpesh si pezhorativ kurse fraksionizmi eshte gjithnje pezhorativ,duke:nenkuptuar ketu-Iufte brendshme. _

dhe keshilltareve.

mbeshtetjen e tyre ne nje elite politikisht aktive (qe zakonisht i nenshtrohet nje disipline pothuajse ushtarake), e afte t'u ofroje masaveudheheqje ideologjike. Megjithese per antareslm ne parti perdoren kritere te rrepta politikes, karrierizmi dhe pershtatja e thjeshte shpesh jane motive te fuqishme si~e zbuloi PKBS-ja dhe nazlstet, per t'iu bashkuar partive te tilla,

ne

Burke ne fund te shekullit

"nje grup njerezish te bashkuar ... rreth disa parimeve te vecanta per te cilat pajtohen te gjithe", ai kishte ne mend grupimet fluide dhe informale dhe gjithnje si Whigs e Tories, jo makinat e organizuara e me te disiplinuara

te kuptuarnje seksion apo grup brenda nje formacioni

N'anen tjeter, partia e rnases e ve theksln fort te zgjerimi i antaresisa dhe krijimi i oje baze te gjere elektorale. Megjithese zgjerimi i te drejtes se votimit i detyroi partite kqnservative e liberale t'i bejne thirrje masave, shembujt me te hershern te partive te {nasesishin partite socialiste europiane si Partia Social Demokrate Gjermane dhe Partia kaburiste e Mbreterlsa . se Bashkuar, te cilat krijuan organizata te vecanta per me arrite Tipari kvc i ketvre partive eshte se ato e perqendrojns e organizimi sesa te ideologjia e bindja politike. pervecse per dhe vetern kane formalisht organizim demokratik, pak pjesernarr]e htetjen e klases punetore, ithese parti te tilla zyrtarisht

ne te cilat do te zhvilloheshin ate ne t'ardhmen. Partite e llojlt modern ne fillim u shfaqen ne SHBA. Pavaresisht themelues" Federaliste Republikane) nga neveria qe hartuan qe paten ndaj partive Kushtetuten "eterit e SHBA-ve, Partia te SHBA-se

(me vone "Whigs" gjate zgjedhjeve

dhe prej vitit 1960 Partia presidenciale

mendjen me teper te angazhimi

te 1800 u shfaq si parti e rnases, Shum parti konservative dhe liberate e filluan jeten si fraksione legjislative. Vete~ nje elekto~a~~ nje maklne me vone, te detyruara t'i bejne thirrje gjithnje e me te gjere, ato zhvilluan

pakice veprtmtaresh antaresia zakonisht nenkupton te pergjithshem lidhur me parimet dhe qelllrnet. -,Shume nga partite moderne hyjne ne kategorine , ajti parti gjitheperfshirese.

e asaj ~ka Otto Kirchheimer

(1966)

te

Keto jane parti qe cilat e mpakin ne menyre drastike

232

POLl TIKA

PARTITE DHE SISTEMET PART/AKE

233

bagazhin e tyre ideologjik Kirchheimer shembulli me i mire

qe t'u bejne thirrje gjitheperfshirese

nje numri sa me te madh votuesish. DemoKristian gjendet ne Gjerrnani, socialiste i pershtaten per e si ne SHBA ne forrnen

kishte ne mendje vecanerisht i partive dhe Dernokrateve. gjerrnane

Bashkimin

te partive eshte mbeshtete n'orientimin ideologjik, ve~anerisht mes partive t'etiketuara si te majta ose te djathta. Partite e gjykuara si te
Menyra e fundit e dallimit "se Majtes" (progresive, socialiste e komuniste) ndaj ndryshimit ekonomik. ne forrnen ose te reformave Keto tradicionalisht jane te karakterizuara shoqerore, nga perkushtimi te plote ose te ndryshimit

Republikaneve keti] pershkrimi. ne perpjekje

Partite moderne

te de-ideologjizuara ne Britani gjithashtu

Social Dernokratet

d he Partia Laburiste

e kane rnarre rnbeshtetien

nga shtresat e varfera e te

Keto parti ndrvshojne koalicione

nga modeli klasik i partise se mases n'ate se e me te gjera mbeshtetese, Neumann sesa t'i besojne nje (1956L eshte ai mes e me para

vene theksin te udheheq]a per te krijuar

e bashkimi dhe e ulin rolin e antareve te vecante te partise

skajuarit (ne shoqerite qytetase, klasat punetore). Partite qe mendohet se perbejne Ute Djathten" (vecanerisht partite konservative dhe fashiste) ne pergjithesi perkrahin rendin aktual shoqeror n?ndom psrfshijne thjeshtezues dallohen e ne kete kuptim jane force vazhdimesle. Mbeshteteslt e tyre interesat e biznesit dhe klasat e mesme materialisht te kenaqura,

klase shoqerore apo grupi te vecante. Dallim i dvte partiak, paraqite nga Sigmund t'ashtuquajturave shohin funksionin perdorin parti te perfaqeslrnlt e tyre paresor ne sigurimin opinionin gjithperfshlrese

dhe parti t'integrimit.

Partite perfaqesueso Pra, perpiqen pragmatizmin

Por, nocioni i ndarjes se paster ne te rnajte e te djathte eshte ne rastin me te mire e ne me te keqin tejet ngaterrues, ato kushtetuese, ideologjike, Jo vetern qe e majta dhe e djathta por te gjitha ne kuptimin qe ne linja reformiste/revolucionare e kushtetuese/rebeluese,

e votes ne zgjedhje. e vendosin

fort te pasqvrojne sesa ta forrnojne nje strategji parimeve dhe studimin

publik. Ne kete ane, partite perfaqesusss popullor. Mbizoteriml argumentave i partive te tilla dhe Anthony

dhe prandaj

partite, vecanerisht

perpiqen te behen "babaxhane" ku parimet e dikurshme zhvendosja

e tregut para mobilizimit

perqarkojne edhe krahet e vet te rnajte e te djathte, Vee;. esa], gara zgjedhore ka efektin k

ne politiken moderne i jep force te konsiderueshme Downs-it, te cilet i portretizojne te pranojne deshlrojne kadrovike mobilizuese. socialiste perbashket, Thatcher-in mobilizuese siperrnarrjes, cfaredollo] Partite e integrimit shqetesimeve perdorin politikanet

rnbeshtete ne modelin qe jane te gatshem

e shprishjes

s'identiteteve

hidhen rendorn

ne kosh

e zgjedhjeve racionale te sjelljes politike, si atyre te Joseph Schumpeter-it si krijesa pushtetkerkuese pro-aktive politikash qe ka gjase tu sjelle sukses ne zgjedhje. me fort strategjine Neumann-i

ne kernbirn te votave. Perfundimisht, e;eshtjeve te reja politike bere te teperta idete konvencionale

nga polarizimi

klasor dhe shfaqja e ndoshta i ka

si mjedisi, te drejtat

e kafsheve dhe feminizmi,

te te majtes e te djathtes (Giddens, 1994).

sesa ate reaguese; ate e quajti parti prirje partite se Megjithese posteve polltlke eshte thellesisht rreth funksionimit elektorale e demokratik. zakonisht Megjithate, partite politike perkufizohen i pushtetit Partite nga nje funksion kryesor (ploteslmi partiak e gares i

t'i mobllizojne, me dlsipline

t'i edukojne ideologjike,

e t'i frvmezojne edhe partite

masat, e jo vee; tu pergjigjen mund te shfaqin zgjedhore,

te tyre. Megjithese Per shembull,

partine tipike mobilizuese masive nga deshtimet ne perfitimet shoqerore

Funksionet e partive

deri para se te lodheshin elektoratin

u nisen ta "fitojne"

me besimin

e pronesise

punesirnin e plote, rtshperndarjen, edhe nga konservativet

mireqenien
tit Mbreterise

e me radhe. Kjo

dhe zoterlmi te partive.

qeverlses}, kushtetuese

efekti i tyre ne sistemin veprojne ne kontekstin

u perdor, ironikisht,

se Bashkuar nen Margaret partiak tideologjise te taksave, nxitjen

i gjere dhe kompleks. Ai vepron pa thene se ka rrezik ne pergjithesirnet te portretizohen si bastione te dernokraclse, ne te vertete politik politik.

ne vitet 1980. Duke e braktise rnospelqlmin perqafoi "politikat e forte mbeshtete ne perkrahjen

tradicional

dhe parimit abstrakt, Thatcher-i

e bindjes" duke ndjeke nje strategji te shkurtimit me pushtetin e sindikatave.

dhe perpiqen

ekzistenca e partive te till a shpesh shihet si testi i lakmuesit te nje sistemi te shendoshe Ne anen tjeter, partite e regjimit qe gezojne monopolin portretizohen me shum si instrumenta manipulimi mund t'identifikohen nje numer funksionesh e pushtetit dhe kontrolli

nxitjen e pergjegiesise

vet jake dhe marrjen

Tipi i trete i klasifikimit Partite kushtetuese ligjesh dhe detyrimesh. mes partise ne pushtet drejtesia, kushtetuese,

ben dallimi mes partive kushtetuese Ne vecanti, ato pranojne

dhe atyre revolucionare.

njohin te drejtat e partive te tjera, pra veprojne brenda nje strukture se ka ndarje mes partise e shtetit, shteterore (burokracia, Partite (qeveria aktuale) dhe institucioneve

te pergjithshrne

te partive.

Funksionet kryesore jane si vijon me poshte:
GIl GIl GIl GIl GIl GIl

policia etj.), te cilat gezojne pavaresi zyrtare dhe asnjanesl politike. mbi te gjitha, njohin dhe respektojne me e rnarre pushtetin, jane parti taktika ashtu si mund te votohen

Perfaqesimi Formimi i elites dhe rekrutimi Formulimi Shqiptimi i qellimlt dhe grumbullimi dhe mobilizimi i qeverise

ligjet e gares elektorale. Ato pranojne me e lane ate.

se mund te votohen Partite kushtetuese
Zgjedhje raclonale: Qasje

Te

gjitha partite kryesore ne dernokracite revolucionare duke perdore popullor, jashte

liberale e kane nje frvrne te tille kushtetuese. anti-sistem apo anti-kushtetuese, nga kryengritja majtas apo e tashme dhe e apo te eta rrezojne strukturen

djathtas. Partite te tilla svnojne me e rnarre pushtetin qe shkojne revolucioni jane nxjerre pasluftes, parti regjimi, ne kuazi-Iegalizmin ligjit si "ekstremiste" partite shteterore.

e drejtperdrejte

i interesit

perdore nga nazistet e fashistet. a "antldemokratike", gjithmone dhe duke vendose njepartiake, duke krijuar

Ne do raste

ndaj politikave mbeshtete ne hamendesimln se lndividet jane aktore racionale egoiste: teori "ekonomike" e politikes.

si ne Gjerrnanine nje rnarrdhenie

Shoqerizimi Organizimi

Kur parti te tilla fltojne duke i shtvpe me makinerine

pushtetin, rivale

behen parti "sunduese"

perhershrne e komunizmit, "parti-shtet".

Ne sistemet

krijuar nen flamurin nje aparat te perzier i PKBS-se te vepronte

fashizmit a nacionalizmit,

dallimi mes partise e shtetit ka qene aq i debet

Periaqesimi
Perfaqeslmi shpesh shihet si funksioni paresor i partive. Ai i referohet plkeparnjet si t'antareve aftesise se te vet, ashtu

sa partia "sunduese"

eshte njesuar me qeverine,

Ishte e zakonshme ne BS qe sekretari i pergjithshern

si shef ekzekutiv apo kryetar qeverie, pa u lodhe me marre nje post zyrtar shteteror.

partive per t'iu pergjigjur

dhe per t'i artikuluar

234

POLlTlKA

PARTITE

DHE SISTEMET PARTIAKE

235

Spektri politik Spektri politik i rnajte - i djathte eshte nje shkurtese per pershkrimln e ideve dhe dogmave politike, duke perrnbledhe pozicionet ideologjike te politlkaneve, partive e . levizjeve. Zanafllla e tij daton neRevoluclonln Francez dhe ne vendet qe zune grupet ne mbledhjen e pare te Estates-General franceze me 178~. Termi i rnajte dhe i djathte nuk kane kuptime te sakta. Ne kuptim te ngushte, spektri politik linear (shih fig.12.1) permbledh qendrlme te ndryshme ndaj ekonornlse dhe rolit te shtetit: pikepamjet e krahut te rnajte rnbeshtesln nderhvrjen dhe kolektivizrnin, krahu i djathte favorizon tregun dhe individualizmin. Kjome sa duket pasqyron dallime me te thelia ideologjike ose vlerash, si vijon: Majtas Uri Barazi
Vellazeri

Komunizmi

Socializmi

Liberalizmi

Konservatorizmi

Fashizmi

Fig. 12.1 Spektri linear

politik

Komunizmi

Fashizmi

Te Drejta Perparim Reforrne Nderkombetarlzern

Djathtas Autoritet . Hierarki Rend Detyrime Tradite Veprim Naclonallzern

Fig.12.2 Spektri politi k patkua Socializmi Konservatorizmi

Uberalizmi

Nje alternative tjeter, spektri politik patkua, u pervijua ne periudhen e pasluftes per te theksuar prirjet totalitariste dhe moniste (anti-pluraliste) te fashizmit e komunizmit, ne dallim nga toleranca e hapja~etuar nga kredot e rrymave kryesore. Ata si Hans Eysench (1964), qe zhvilluan nje spekter politik dydimensional (shih fig.12,3) u perpoqen me shrnange ashperslne e paqendrueshrnerine e spektrit konvencional i majte-l djathte duke shtuar nje spekter vertikal autoritar-libertarian. Kjo ben qe pozicionet n'organizimin ekonomik te [erie te vecuara nga ate qe lidhen me llrlne civile. edhe te votuesve. Ne gjuhen e teo rise se slsterneve, partite politike jane mjete madhore "hvres", te cilat bejne qe qeveria t'i kushtoje vernendje nevojave e deshirave te shcqerise. Kyfunksion duket qarte qe kryhet me mire, dikush mund te thote vetern qe kryhet, ne nje sistem te hapur e konkurues qe i detyron partite t'u pergjigjen pelqlmeve popullore. Teoricienet e zgjedhjes racionale, si Anthony Downs (1957L e shpjegojne kete proces duke na sugjeruar se tregu politik ngjan me tregun ekonomik n'ate qe politikanet ne thelb veprojne si siperrnarres qe kerkojne vota, duke na lene te kuptojme se edhe partite sillen njesoj si bizneset. Pra, pushteti eshte te konsurnatoret, votuesit. Ky model ekonomik mund te kritikohet pse partite kerkojne t'i japin "forme" e ta rnobilizojne opinionin publik pervec se t'i pergjigjen atl], qe pamja e votuesve si konsurnatore te mirinformuar, tarsveshem e qe priren nga ceshtjet eshte e diskutueshme e qe rangu i zgjedhjes konsumatore (a zgjedhore) shpesh eshte i ngushte.

Autoriteti

o Stalinizmi
Majtas Socialdemokracia
---+-

o E djathta

e Re Djathtas Fig.12.3 Spektri politik dydimensional

_

o o
Liria Kapitalizmi anarkik

Formimi i elites dhe rekrutimi

Partite e te gjitha lIojeve jane pergjegjese per furnizimin e shtetit me drejtues politlke. Nje nga perjashtlmet e rralla te keti] rregulli ishte Gjenerali de Gaulle, i clli me

1944 iu ofrua Frances si "figure shpetlrntare", duke qendruar mbi ndarjet partiake. Parti te tilla si Bashkimi per Republiken e Re (BRR)u krijuan nga ai, por ai s' u perklste atyre. Rendorn, politikanet marrin detyra prej postit partiak: garuesit ne zgjedhjet presidenciale rendorn jane drejtuesit e partive, ndersa ne sistemet parlarnentar drejtuesi i partise me te madhe ne Kuvend zakonisht behet krvemlnlster. Kabineti dhe postet e tjera ministrore plotesohen nga figura te larta, megjithese ne sistemet presidenciale si te SHBA-ve ka perjashtime qe ben te mundur t'ernerohen edhe ministra [o-partiake. Ne shumlcen e rasteve, partite japin keshtu nje terren trajnimi per politlkanet duke i pajisur me aftesi, dije e pervoje, si dhe duke u ofruar nje lIoj strukture karriere edhe pse kjo varet nga fati i partlse. N'anen tjeter, trvsnlte qe ushtrojne partite per postet qeveritare mund te kritikohen se bejne qe drejtuesit politike te zgjidhen nga nje grup i vogel: figurat madhore ne nje grusht partish te medha. Megjlthate, ne SHBAkjo trysni eshte dobesuar nga perdorirnl i gjere i zgjedhjeve paresore, te cilat e zvogelojne ontrollin qe ka partia mbi zgjedhjen dhe percaktlrnln e kandidateve.

236

POLITIKA

_ PARTITE DHE SISTEMET PARTIAKE

237

Koncept
Zgjedhja paraprake
" Zgjedhjet:paraprakejane zgjedhje brenda partlse.ne te cllatkandidatet garojne per t'u zgjedhe kandidat "zvrtar", Gjate shekullit XX, parapraket u bene rnekanizmi kryesor i ernerlrnlt i perdorur ne SHBA;

zgjedhin partite te perqendrohen

ndlhrnojne

ne percaktimin i ldeologjise

e axhendes politike, dhe Ne [qofte markslzemkuptohet

Formulimi i qellimlt

vlerat e qendrirnet

qe artikulojne

ate behen pjese e nje kulture te gjere politike. "zvrtare"

rastin e partive monopoliste,

propagandimi

leninizem, socializmi kornbetar apo thjesht ideja e nje udheheqesl karizmatik) Partite politike tradicionalisht qellirne kolektive konferencave, rol sepse ne procesin e kerkirnit kuvendeve kane qene mjet mes te cilit shoqerrte qe ate te zbatohen. hartojne zgjedhore), programe te pushtetit strukturojne (permes me vetedije si detvre kryesore, nernos e eperrne.

e, ne disa raste, sigurojne e manifestimeve

Partite e luajne kete qeveritare mbeshtetjen politike qe ~

Partite e rnedhaja ne sistemet konkuruese luajne rol jo te vogel ne nxitjen e grupeve per te respektuar rregullat e lojes demokratike, i integrimit duke siguruar keshtu mbeshtetje ne shoqerine per vete regjimin. Dalja e partive socialiste ne fund te shekullit XIX dhe ne fillim te shekullit XX ishte mjet i rendesishem nga deshrnia konvencionale te klases punetcre industrialiste. Prapseprap, aftesia e partive per te mobilizuar dhe shoqerizuar eshte vene ne dyshim

qe te fltojne opsionesh

popullore. Jo vetern qe kjo do te thote se partite jane nje burim i madh nismash politike por kjo gjithashtu japin elektoratit Ky funksion me ndodhe "Kontrates elektorale politikave ndryshohen brendshme i nxit ato te forrnulojne mundesi zgjedhjeje zbatohet mandatin grupe koherente ne sistemet mes qellirneve realiste dhe te realizueshme. parlamentare, te cilat jane Kjo mundet si ne rastin e e tyre nese zgjidhen.

u perdoren edhe per me
zgledhe

delegatet e Kuvendlt dhe krvetarete partive. shum ~g_a_ shtetet e SHBA~ve mbaJt~nzg}~dhje paraprake lite mbvllura", ku rnorenpjese
vetern rnbeshteteslt -e

ne shum

vende e percarja dhe zhgenjlmi gjithnje e me i madh ndaj partive Problemi i partive eshte ai qe, ne nje fare shkalle, ate vete nga pervoja e qeverisjes, dhe krijimin e ne joshjen e perkrahesve (dikush mund te thote te korruptuara)

me qarte nga partite presidenciale

pro sistemit.

te afta ta rnetojne

per te zbatuar politikat

jane te shcqerizuara lidhjeve emocionale.

edhe ne sistemet me Ameriken" gjlthnje

me parti jo-programore, ne zgjedhjet te de-ideologjizuara personalitetetin

duke i bere me sa duket me pak te dobishme

te republikaneve

e vitit 1994 per Kongresin e dhe fakti se fushatat dhe imazhin kundrejt

regjistruar te partise (s'eshte e njejta gje me antaret .e
partlse): parapraket lie hapura" u.lejoine te gjlthe votuesve te marrin pjese pavareslsht nga antareslmet
ne -parti. _ Reildesia

SHBA-se. Prirja drejt partive gjitheperfshlrese e me shum theksojne d he ceshtjeve te caktuara, e polltikes. nga presioni i sherbimit e nderkornbetare.

ne pergjithesi

e zvogeloi efektin qe kane partite partiake eshte me se e sigurte se si dhe nga rrethanat zakonisht realizohet e n'anen tjeter,

Organizimi i qeverise

mbi formulimin

Per me shum, programet Zbatimi i politikes,

civil dhe grupet e interesit

Eshte diskutuar paqeverisshme

shpesh

se shoqerite

komplekse

moderne

mund

te jene

te per dhe

e

paraprakeve eshte se u_japin a rita reve te thjeshterne shum
rendesi-nepunet,e partlse dhe.cojne te njestil politik me shum_ torlentua r nga

me shum nga burokraclte tipike komuniste,

sesa nga partite, pervecse ne sistemin njepartiak, si ne shtetet e mbikqyr aparatin shteteror ne cdo nivel.

ne rnungese te partive politike. Si fillim, partite ndihrnojne parlamentare Partite, gjithashtu,

ne formimin

ku partia "sunduese"

e qeverive ne sistemet "qeverl partiake". koherence vecanerisht

deri ne shkallen sa eshte e mundur te flitet i japin qeverise nje shkalle qendrueshmerie Edhe qeverite e formuara

nese antaret e qeverise merren nga e njejta parti, duke qene nga koalicionet ne krahasim me ate formuar

Artikulimi dhe bashkimi i lnteresaue

keshtu te lidhur nga pelqime te perbashketa, nga nje parti e vetme te cilat perbehen

kandldatet sesa nga partla. Sukseslvne paraprake ia mundeson nje .kandidati me rnarre kdntrollifl~_parti~e~-ne vend se t'ia lene -~eshtjet ne
dare partise,

ka shum gjasa te kujdesen per bashkim dhe marreveshje nga individe Me tej, partite lehtesojne bashkepunimln Kuvendit dhe ekzekutivit. qeveria eshte formuar edhe ne sistemet nernos kontroll,

me perparesi te vetat. kjo eshte e garantuar nga fakti se

Ne procesin e zhvillimit e te grumbullojne makineri apo rnbrojne interesa

te qellimeve

te perbashketa, te shoqerise.

partite

ndihmojne

te shpallin si

mes dy degeve me te rnedha te qeverisjes,

te ndryshme

Partite shpesh zhvillohen

Ne sistemet parlamentare shefi i ekzekutivit

perrnes te cilave blznesi, sindi kat at, feja, grupet etnike ate tjera perparojne interesa te ndryshme. me qellim Per shembull, politik Partia Laburiste ne MB u krijua nga te klases punetore. Parti te tjera te hazes elektoral€, perfaqesimin

nga partia apo partite qe kane shurnicen ne Parlament. Gjithsesi, mund te perfitoje nje fare ndikimi, partite, te pakten kjo ndihmon per bashkimin e partise, Se fundmi,

presidenciale, perrrres thirrjes

levizja sindikaliste kane angazhuar

me dobi interesa e grupe ne kuader te zgjerimit XIX-fillimshekull koherente

ne sistemet konkuruese, japin nje burim jetik opozite dhe kritike, si brenda ashtu edhe jashte qeverise, Pervec se zgjeron debatin politik dhe edukon elektoratin, ne sigurimin qe politika e qeverlse te kontrollohet me e zbatueshme. me rrepte dhe per kete arsye te jete

sic bene partite e SHBA-se ne fundshekull t'i grurnbullojne kunderta. zgjedhore, marrdhenive planifikim poJitikisht keto interesa

XX me grupet e ernigranteve. duke balancuar interesat e

Fakti qe partite kornbetare pa dallim shprehin kerkesat e nje marie grupesh, i detyron ne nje teresi Partite kushtetuese por edhe partite jane te detyruara te veprojne monopoliste artlkulojne e ekonornlne, te varferve keshtu nga presioni i gares interesa perrnes ne sistemet me gjithe interesat, kryesisht

e grurnbullojne

te tyre te ngushta me shtetin

Organizimi i

partise: ku eshte pushteti?

qendror. Por as ne sistemet konkuruese partiake s'artikulohen me te prekshme nga perjashtlml.

duke qene ato te grupeve te vogla, relativisht

dhe te te paorganizuarve Per shkak te rolit ky~ qe kane partite politike, vernend]e e madhe eshte perqendruar te fakti se ku eshte pushteti informacione thelbesore partite brenda partise. Organizimi se pushtetit sundimin demokratike dhe struktura e partive japin edhe partiake perballe rreth shperndarjes ne shoqerl si teresi. A mund edhe pjesmarrjen e brendshme pati deshtuar e krvetareve dhe elitave?

Shoqerlzlrnl dhe mobilizimi

te veprojne mundesine

si organe

qe zgjerojne

per pushtet? Apo thjesht thellojne

Nje nga perpjekjet Perrnes debatit e diskutimit te brendshernsi n'edukimin dhe fushatave dhe shoqerizimin e garave zgjedhore, politik. <:;:eshtjet qe partite jane agjente te rendeslshern
.\

me te hershme per te hetuar dernokracine se perfaqesirni i interesave individuale

u nderrnor ne Democracy and the Organisation of Political Parties i Mosei Ostrogorskit (1902), i cili shtjelloi

238

POLITIKA

PARTITE

DHE SISTEMET

PARTIAKE

239

te partlse dhe forcimin

e rolit te antareve te thjeshte. permes perdorirnlt e ne rritje te zgjedhjeve paraprake percaktuese ne si me Keto, ne fillim me Demokratet ceshtjesh e me pas me Republlkanet, veprirntare me ldeologjlke,

Kjo u zbatua gjereslsht

Koncept
Dernokracla partlake
Demokraclapartiake eshte nje formesundimipopullor .' qe vepron nje partie si .... lnstltuclendemokratlk.Ka dy plkeparnje rrethfaktitse . simund te realizohet kjo. . Sipas te.paresIdemokracla brendshmepartlake);: partite jane agjente demokratiken'ateqe.· ~ ....

Ligji i hekurt i ollgarklse
Oligarkia eshte qeverisja ose sundimi nga pakica. Ugji i hekurt i oligarkise, formuluar organizime pjesmarrese nga Michels (1911L sugjeron se ka nje prirje te pashmangshme poHtike dhe si pasoje te gjitha organizmat ose demokratike s'rnund t'i kontrollojne ne mbrojtje i per

dhe komiteteve terhoqen

drejtuese.

nje nurner gjithnje

dhe kandidatesh se kandidateve

politi kat partiake, George McGovern frikesoheshin perzgjedhjen

duke shkuar drejt perzgjedhjes per dernokratet shqeteslm,

me 1972 dhe Ronald Reagan per republikanet vecanerisht mes dernokrateve,

te [ene oligarke, Strukturat prirjet oligarke vetern mund t'i te ligjit te tij: Antaret e elites kane nje e thjeshte,

1980. Tendenca te tilla prodhuan se strukturat e kandldateve vecanerisht

te cllet

me shum te hapura dhe pjesrnarrese thjesht do te conin ne te "[ashtern" sfidave qe s'do te fitonin. Qe te dy partite e rnedha dhe forcuar strukturat Megjithese e kjo duke modernizuar

maskojne. Michels-i paraqiti nje numer argurnentash
Gi

ne SHBA iu pergjigjen komiteteve} u portretizua

ketyre

e

ne nivel kornbetar, kongresual dhe senatorial. partlak", sa me te mire elektorale perqendruar

Grupet elitare rezultojne

prej nevojes per specializim.

si proces "rinovlrni

me fort eshte deshrni e deshires se partlse per kandldate te vecante sesa tek partia. e me te rnedha ne

ekspertlze
Gi

me te madhe dhe aftesi me te mira organizative

sesa antaret

per te siguruar nje mbeshtet]e

pushtetl brendatvre eshtel .
shperndare gjeresisht dhe barabar.Klonenkuptcn, per . shembull, faktlnse aty.: .. duhet te kete pjesmarrj~ t~ . gjere ne :zgjedhj~rJe .... drejtuesv.etlhepetz·gjedhjen kandidat~vE:!,~sidheI)jEn~ol.. te dukshern te konferencave dhe kuvendeve n.~.. ..... formuliminerlolitjkave~ Ne rnodelin e dyte';;9~ITl()kraCia. dlkton qe.pushtett}: politikeberjes.duhe(tEL· . perqendrohefne·cJ.uart:e> .. aritar~~etepartise'qeJ~he . zgjedhe·~.e·q~ja.n~Rran.d~j... pergjegJes·publikisht.··Sfpas kesa], njeS,h·perndC)rje.~.···· gj ere ~he:_~· b,Clr~b~ brendapartlse'mund-te .: s hkaktoje.t] ran ine.e:.· . . vepdrntar~ve ~epa:zgTedhur': tezonave elektorale,

e shfaqjes se zgjedhjeve te stilit europian Drejtues nga grupet kohezive per shkak se e dine se kjo rrit shanset e qendrimit tevlzje te ngjashme drejt demokratizimit te Mbreterise mesin e veprirntareve
Ql

u pane gjithashtu edhe ne Partine Laburiste e socializmit" nga ana e drejtuesve partine [ashte

te tyre ne pushtet. Antaret e thjeshte

se Bashkuar ne fillim te viteve 1980. Ankesat gjithnje lidhur me "tradhetlmin coi ne perplas]e

te nje organizate priren te behen aoatike, keshtu qe ne
dhe fi respektojne drejtuesit. nga nje komitet ne menvre te e Ifligjit te t'analizonte ai shtjelloi se ne

parlarnentare

te

hapur, rnenjehere se detyrueshme

pas disfates se partise ne zgjedhje te mandateve per antaret e Kuvendit

pergjithesi

jane te gatshern t'i nenshtrohen te rnaklnerlse te larta partiake

me 1979. Reforrnatoret,

me ne krye Tomy Benn, ia arriten ta forconin

Kuvendit nga futja e riperzgjedhjes rritjes se ndikimit drejtues paharrueshme ollgarke". strukturen pavaresisht dhe shfaqjes se kontrollit Kjo pikeparnje nga Michels-i i njohur u shpreh me figura te partise.

e

dhe e nje kolegji zgjedhor per me zgjedhe kryetarin e partlse dhe te grupit parlamentar. Kjo per here te pare u lejoi antareve bashkangjitura brendshme, platforrnen Pergjigja te merrnin rnegjithate,

te partlse ne zonat zgjedhore dhe sindikatave te
e drejtuesve. Forcimi i dernokracise partine se me ishte i ndarjet brenda partise, kjo shkaktoi carjet qe me 1981 dhe e pengoi te njepasnjeshrne 1987-89,

nga Robert Michels (1876-1936), demokratik

ne Political Parties (1911) ne forrnen teorist i elites, pushteti deshironte gjermane;

pjese ne zgjedhjet

hekurt t'oligarkise", Michels-i

ose sic eshte paraqitur

"al qe thote organizim, thote

thjesht i thelloi

cuan ne formimin

e Partise Social Demokrate Laburiste ndaj disfatave politike

e pushtetit organizimit

te SPD-se (Partise Social-Demokrate) zyrtar te'fpartise,

e saj elektorale, e Partise

e cila s'kishte lidhje logjike. zgjedhore se centralizuar. Ridalja e nje strukture te viteve te sindikatave pushteti lart-poshte nlse nga drejtuesi nga futja e parimit me

ishte i perqendruar

duart e nje grupi te vogel drejtuesish te partlse. Per Michels-in, liligji" shpjegonte deshtlrnln demokratik te vetme dhe ne te vertete politike e shkaterron krltlket vene ne dukje se vezhglmet ne nje perludhe te diskutueshme. nga c'sugjeronte teori psikologjike te palevizshme,

zhvendosja drejt udheheqjes e pashmangshern te socializimit Megjithate, mbi e mund te shihej atehershern politike.

ne rishqyrtimet

mitin e dernokraclse

laburist Neil Kinnock, ne uljen e ndikimit e John Smith-it

e Michels jane pergjithesime kohe te vecante

te bera mbi nje parti rnbeshteten se jane

"nje antar - nje vote" nen udheheqjen 1995. Kalimi nga hegjemonia

me 1993 dhe ne suksesin e Tony

rte ..

dhe gjithashtu

Blair-it ne heqjen e nenit 4 [qe e perkushtonte e veprlrntareve

partine ndaj prones se perbashket)

Ne praktike, elitat partiake shpesh tregojne Michels-i. Nje version modern

te krahut te rnajte ne fillim te viteve 1980 tezes se ollgarklse e pushtetit se strukturat

me te prirura drejt fraksionizimit me tej ne British Political

dhe nje mase antaresie me pak te respektueshme McKenzie. McKenzie

tek ripohimi i sundimit te drejtuesve, i nxiti shum veta t'i drejtoheshin

i te njejtes teori u cua sfidoi ndersa nxori si

se Robert McKenzie-t te viteve 1950} e cila sugjeronte
laburisteve interesante dhe konservatlveve por nga nevoja

te

Parties (1955) nga Robert

ne themel jane te ngjashme. e partise per bashkim

Gjithsesi, ajo cka eshte e besimit zyrtar ne politik e te

pikeparnjen se Partia Konservative ishte elitiste dhe e sunduar nga udheheqesit, Partia Laburiste karakterizohej gjlthe strukturat perfundim partiake se shperndarja nga nje nje nivel i larte demokracie e vlerave te ndryshme, dhe sistemet e pushtetit McKenzie

ne kete proces eshte se prirjet oligarke duket se burojne jo nga dinamikat dhe per rifitimin sa organizimi rivaliteti

ne gjirin e vet. Me

e organizimit, t' elekto rat it. percaktimln

ne keto parti ne thelb ishte i njejte: te dyja ishin dhe pjesmarrese te partive

Qenia e fraksioneve

dhe prirjeve eshte po aq e rendeslshrne se pushtetit

te sunduara nga nje grup drejtuesish
perrnes reformave. Politike "makine": Nje stil politike ku "boset" e partise kontrollojne nje organizate masive permes patronazhit dhe shperndarjes se favoreve.

parlamentare. Jane bere perpjek]e per te forcuar vecorite demokratike Nje nga shembujt

e vendndodhjes shkalla

brenda partlse, Ndersa te gjitha partite, edhe kane nje rnase te caktuar ky rivalitet ne percaktimin ne konfliktin mes grupeve

ato me frvrne te dukshme monolitike,
ideologjik, t'organizuara dhe koherente

me te qarte te kesa] ndodhi ne vitet 1970-1980 nga partite simotra europiane. te kunderta te bashkuara per presidenciale, e fillimshekullit ne kuvendet te Demokrateve ate jane shum te drejtuesit partiake si XX) vepronin

ne te ellen pasqyrohet eshte vendimtare

ne SHBA. Partite e SHBA-ve ne shum aspekte ndrvshojne Duke qene nganjehere decentralizuara komisionere koalicione te lirshme t'interesave zgjedhjet makine jo-programore. e politikes ne kuvendin pak me shum se nevoja per te kundershtuar dhe ne pergjithesi (trashegimi ne shtete ose qytete Pas protestave

e nivelit t'autoritetit

drejtuesve te partise. Ne disa raste, fraksionet e partive komuniste pasuan Revolucionin europiane

mund te largohen nga partia si ne rastin ne vitet qe te krahut shpesh lidhet me peshen qe partite Ndersa partive pragmatiste

nga te cilat shpesh linden partite socialiste ideologjik.

Tradicionalisht,

Rus te 1917-es. Fraksionizmi

i caktojne ideve politike dhe drejtimit

te pushtetshem

dhe kishin ndikim thelbesor kombetar me qellim rlr::'2simin

perzgjedhese. me 1968 ne
r\

te djathte zakonisht thjesht u duhet t'i balancojne apo pajtojne prirjet e rivaleve, partite me ideologjike te se majtes shpesh duhet te merren me mosmarreveshje te hapura dhe rivalitet t}institucionalizuar. Bashke me prirjen e tyre per te perdore demokracine

dhe perplasjeve

C;:ikago,lindi nje levizje reformuese

e pushtetit te drejtuesve lokale

Komiteti drejtues: Mbledhje e antareve me perzgjedhe kandidatet zgjed hore a per t'i diskutuar propozimet legjislative para marrjes se veprimeve zyrtare. Kolegji zgjedhor: Mekanizem zgjedhor i terthorte; trup zgjedhesish ngarkuar me pergjegjesine e caktimit te posteve partiake ose pUblike.

240

POLlTlKA

PARTITE DHE SISTEMET PARTIAKE

241

e brendshme, Megjithate, mbajtjen

kjo ne pergjithesi

i ka bere partite socialiste me te veshtira per t'u drejtuar eshte hapesira ne te ellen partite ne njefare kuptimi, duke ushtruar demokratik. e kane te slgurts komuniste

s'arriti te forrnoje

antaresi

masive apo organizim

mbarekombetar,

Jo me pak se 43

sesa partite liberale apo konservative. me dornethanese Fraksionizmi, e pushtetit. eshte luks qe mund t'ia lejojne dislpllne te pameshlrshme edhe natyren ne Japon]

parti konkuruan ne zgjedhjet e pergjithshrne te dhjetorit 1995} ku me e madhja prej tyre, Partia Komuniste Ruse} fitoi vetern 22 per qind te votave. Sistemet partiake kryesore ne polltiken moderne jane si vijon:

vetes vetern partite perforcuar thellesisht

qe kane kohe ne qeveri. Kjo eshte arsyeja pse partite fraksionizmin e eentralizmit Kjo shpjegon

ish in te afta ta pengojne fraksionare

,

~ ~ ~ ~

sistemet njepartiake sistemet dypartiake sistemet partiake sunduese sistemet shumpartiake

kjo nga strukturat

te partive "sunduese",

si Partia Liberal-Demokratike e Mbreterise

dhe Demokracia

Kristiane n'ltali.

Partia Konservative

se Bashkuar eshte se nga

shembull i nje partie me nje karakter qe dikur e vinte theksin te respekti dhe besnikerla, por qe u be gjithnje e me e fraksionuar karakterit te saj me ideologjik Trvsnite nga poshte-lart c'sugjeronin i dhane gjate viteve 1980 e 1990 perrnes nderthurjes partise nje karakter me demokratik dhe disfatave te njepasnjeshme keshtu zgjedhore pas vitit 1979. Rasti me

se ishte e mundur strukturat

e saj zyrtare sunduar nga kryetari.

i spikatur i keti] proeesi ishte Margaret Thatcher, e cila s'u pranua si kryetare partie 1990 edhe pse kishte fituar radhazi tri zgjedhje te pergjlthshrne. dukshme ne betejen e John Major-it per kryetar ne vitet 1990.

me

I njejta dukuri ishte e

Sistemet njepartiake
Me fole drejt, shprehja sistem njepartiak e pushtetit eshte kontradiktore e gezon nje parti nje numri ngaqe "sistemi" dallimin e e vetme perrnes

Sistemet partiake
Partite politike jane te rendesishrne kane (perfaqesirn, nderrnarrdheniet veprimit perfshirje e nderlikuara nderrnjet politike. jo vetern per shkak te rangut te detyrave interesash partive jane thelbesore K}trrjet marrdheniesh ne strukturimin qe e

perfshin nderveprirne sistemeve perjashtimit karakterizuar monopoliste revolucioni) politike

ndermjet

nje numri njesish. Megjithate,

ajo ndihmon

ku monopolin

te te gjitha partive te tjera (me mjete politike ose kushtetuese) dhe atyre
nga perpjekja veprojne konkuruese nderrnjet partish. Ngaqe partite (pervec pucit a si qeveri te perhershrne, pa asnje rnekanlzem

elite, grumbullim

e me tej), par edhe pse eshte quajte sistem

per t'i heqe nga pushteti,

ate gjithnje kane nje marrdhenie te forte me si "shtete njepartiake":

rnakinerine e shtetit.

Kjo ben qe shtete te tilla te klasifikohen

ne praktike te sistemeve

partiak. Menvra me e njohur per t'i dalluar Ilojet e ndryshme te sistemeve partiake eshte referimi ndaj numrit te partive qe garojne per pushtet. Mbi kete baze, Duverger (1954) i ndau sistemet nje tipologji "loje shifrash". E rendesishrne po aq sa edhe numri i partive qe garojne per pushtet, ne fuqlne elektorale eshte percaktlrnl eshte edhe Sic e s€ madhesia e tyre relative, e cila pasqyrohet partive ne Jidhje me formimin tyre gjasat ne mas per fitimin dhe legjislative. ne "njepartiake", "dvpartiake" dhe "shumpartiake". Megjithese ne nje e tllle perdoret rendom, sistemet partiake s'mund te thjeshtezohen

duke u pare makineria e tyre si aparat i shkrire "parti-shtet". t'identifikohen dy Iloje te ndryshme sistemesh njepartiake. drejtonin dhe kontrollonin Parti te tilla i nenshtrohen rnarksizern-leninizrnlt me parimet antaresirni kufizohet e centralizmit praktikisht

Megjlthate,

mund

Lloji i pare shihej ne shtetet me regjime socialiste, ku partite komuniste

"sunduese" e shoqerise, me dogmat e ne llnje qe i te kineze

te gjitha institucionet

dhe sektoret ne perputh]e kadrovike

dislplines se ash per ideologjike demokratik. Keto jane parti e ideologjike. berthama

dhe kane organizime te brendshme tejet te strukturuara, mbi baza politike

ne kuptimin sovjetike

4 per qind e popullsise
e saj perbehet

ka nenvizuar Sartori (1976), ajo cka eshte thelbesore e pushtetit

i "rendesise"

eshte antare e Partlse Komuniste
perkiste asaj sovjetike.

Kineze dhe rreth 9 per qind e popullslse

e qeverise, dhe vecanerisht

n'ate se a u jep madhesla e

Ne kete Iloj partie,

nga zvrtaret kontroll

qeverises, te pakten te pasjes se nje pjese te
e bera mes partive lite medha" apo te asnjera kategori Nje element A karakterizohet Ute voglave" (rnegjithese

tij. Kjo qasje shpesh eshte pasqyruar ne dallimet prira nga qeverisja dhe partive me periferiket, s'mund te percaktohet parti lite rendesishme" bashkepunirni ideologjike
Centralizmi demokratik:

paguar mire, aparat~;ke, qe drejtojne aparatin e partise dhe ushtrojne makinerine shteterore ashtu edhe mbi institucionet shoqerore. Nje mjet kryesor me ane te te cilit partite komuniste ekonornlne, shoqerine dhe sigurojne varesine e organeve "t'ulta" eshte sistemi i nomeklatures. monopolin partiak gjitha postet e larta plotesohen mbi pushtetin shoqerore eshte ne metlmln nga kandldate te miratuar

si mbi

e kontrollojne

shtetin,

me saktesi matematikore). lid hen me njera-tjetren, partiak dhe traditat perben

i trete eshte se si keto
sistemi partiak nga ate? nga

deri tek me lite lartat"

Ky eshte nje sistem detyrash te mbikqyrura, dhe mbikqyrjen e institucione~e si "avangarda ideologjlke

ne te cilin te
per dhe

e konsensusi, nga konflikti

e polarizimi? e historite

A lidhet ngushte kjo me pamjen e partive qe e forrnojne ne se ai karakterizohet

nga partla, Justifikimi

te sistemit

shteterore

Gjithsesi, qenien e sistemit i rnarr dhenleve qendrueshmeria sistemi partiak tranzieioni paskomuniste. mes partive

partiak nuk e garanton thjesht prania e partive. Modeli sistem vetern Nese s'ka as qendrueshmeri dhe as rend, per Rusine i Partise

leninist

se partia vepron

~ proletariatit" te nevojshrne se ishte i

Parimi leninist i organizimit partiak, rnbeshtete ne nje ekuiliber te gjasshern mes lirise se fjales dhe unitetit te rrepte te veprimit.

duke i dhene masave punetore

drejtimin

dhe udheheqjen apo revdlucionare)

dhe nje shkalle rregullsie. partiak

per t'u siguruar qe ata ta permbushin shurn elitar dhe krijonte

fatin e vet revolucionar.

Gji~hsesi, avangardizmi eshte kritikuar N'anen tleter,

mund te jete ne procesin e krijimit Renia e sundimit komunist

apo mund te jete duke ndodhur fillestar

(besimi ne nevojen e nje partie drejtuese Trocky (1937) ofroi nje interpretim

nga nje Iloj sistemi

ne nje tjeter, Kjo mund te thuhet
me 1991 dhe ndalimi polltlke,

ate fare prej se ciles me vone lindi stalinizmi. alternativ i saj ~uke sugjeruar

qe, larg nga zhvillimi

Komuniste e beri te veshtire, nernos t'ankthern,

shfaqjen e nje sistemi partiak konkurues. ku asnjera prej tyre

Problemi i Rusise pat qene shtimi i partive dhe grupimeve

partise "sunduese" sovjetike, monpolizimi lulezues te burokracise shteterore.

zvrtan

i pushtetit thjesht fshihte ndikimin ,\

242

POLlTIKA

PARTITE DHE SISTEMET PARTIAKE

243
.

Tipi i dvte i sistemit njepartiak e shtetit zhvillimit ne boten ne zhvillim. ekonomik.

lidhet me nacionalizmin

antikolonial

dhe konsolidimin te kombit dhe

Ne Gane, Tanzani e Zimbabve,

partia "sunduese" doli

rnund vihet ne dyshim. Nga njera ane sistemi presidencial Shtepine e Bardhe (presldencen) siC;ka ndodhur ndersa tjetren te kontrolloje

ia lejon nje partie ta kape Capitol Hill-in (Kongresin), te

KonctiPt
'

..

'

'.'

nga levizja per pavaresi qe pohoi nevojen e domosdoshme Ne Zimbabve sundimi njepartlak

te ndertirnit

u zhvillua me 1986 (gjashts viet kornbetane Zaire. ai.

pas pavaresise) nga shkrirja e partive te medha ZANU e ZAPU, te dyja ish-grupe guerilase. Ne raste te tjera, parti si keto u zhvilluan si mjete me te cilat nje udheheqes eshts perpjeke te fuqizoje pushtetin Sistemi niepartiak nje kryetari karizmatik Kwame Nkrumah, it ne Bangladesh dhe l.evizjen Popullore te Revolucionit dhe ka rnarre cfaredolloj te Presidentit ideologjik Mobutu si ne rastin e Partise Popullore te Gjeneral Ershadrreth rolit sundues te qe zoteronta

identifikosh qarte nje ndarje qeverl-opozlte. Nga ana tjeter, kandidatet e partise se Itrete" nganjehere jane me peshe, 16 perqlndeshi arrlte nga Ross Perot-i ne zgjedhjet te vitit 1992 jo vetern qe nxori ne pah renien e partive republikane por gjithashtu ishte vendimtar ne sigurimin e fitores per Klintonin. te i Avantazhi dikur portretizohej si rruga me e sigurte e bashkerendlmit me ate te dobishme. partiake dhe

qe prej vitit 1984, qe do te thote se mund te mos jete e mundur

Qe_verisji:f'p,artiak~: ' Qev~tisja J~artlak~ce~h~Efnje'
sistemJl~p~rinjet
parti

presidenciale demokrate,

n'Afrike dhe Azi zakonisht eshte ndertuar identiteti i Partise Kuvendi i Popullit

Politika dypartiake pergjegjshmerise

me rendin, qeverise perfaqesuese nje sistem qeverisjeje

tevetmej~nete~aft~' , tef6tmdili~_ qeverrcih{ti3., • mbajne"_atep~rmes. ..' . progra'meve:pOfit.ike,;Ne::: '.slstemerkonkuruese.
qeverite pa~iake .

tecllit ' ..

.,-:
.

kryetari

ne Gane, deri kur u rrezua me keto parti jane t'organizuara njepartiake) dhe ne Pozicioni i tyre monopolist,

saj kyC;eshte se rnundeson nga qendrueshmeria, alternative. Votuesit te afta t'i ofrojne elektoratit

me gjase te karakterizuar Dy partite e medha jane

1999, eshts pare shpesh si model i title por shembuj te tjere jane edhe Julius Nyerere ne Tanzani e Robert Mugabe ne Zimbabve. rastin me te mire luajne rol periferik Jo rasteslsht debet (shu me ndryshe nga disiplina e forte ne shtetet gjithsesi, i ndihmon te vendosin autoritarizmin komuniste

rnundesla e zgjedhjes dhe pergjegjesia. mund te mbeshtesin me partneret njeren

nje zgjedhje te hapur perrnes programeve rivale e qeverisjes parti duke e dite se nese i fiton Kjo nganjehere eshte quajte si per partite zgjedhore pa pase nevoje te negocioje qe rrisin rnbeshtetjen

formene·tVre()rigjinale~:--.-_.

s'ek~,.istojrie~~kund'he... '. -

ne procesin e politik.

zgjedhjet, ajo do te rnunde t'i reallzoje premtimet apo te kerkoje kompromise

k~s'htu'q'~~:sht~:'m~::~".'c ..: -: arsyeshrnete'fl~sJrr(~et:.
qeV~dln.e.shum_-pa.i-:ti~ke oseqeveri m~pakpartiake;

e te mbajne gjalle rrezikun e korrupsionit.

e koalicionit.

nje nga te mirat e sistemeve zgjedhore mazhoritare, e rnedha. Sistemet dypartiake porte pergjegjshrne, ngaqs eshte gjithnje u duhet bazuar ne garen e parneshlrshrne ne perball]e te luftojne me nje opozite per votat

jane vleresuar edhe per dhenien e nje qeverie te forte, mes qeverise e partive opozitare. qe vepron si qeveri ne pritje. ajo s'mund te pushoie kurre apo te gezohet ngaqe dy pretenduesve ne baze. Kjo u pa ne

tipar~tdleiTI~IC>J,e.te • -.. '
..

po·Ud,qes'~kzistc>n ..;.'. ... ,

Sistemet dypartiake

Pavaresisht se qeveria mund te qeverise,

qeve:ri\leliartiak~jan~.sime

p6shte(: - ' .• ' - -.. _,-' '. , :

Dypartizmi, per me shum, ushtron ndikim ne favor te moderimit Nje sistem dypartiak eshte i dvfishte n'ats qe ne te sundojne dy partite "me te e tij per pushtet t'ashtuquajturin Megjithate, qarkulluese medha", qe kane gjasa pothuajse te njejta per marrjen e pushtetit. klasike, sistemi dypartiak mund t'identifikohet nga tre kritere:
Gil

~,:,pa;~tit~:emedhakarie,

~je]h/m~te:qartet'

.

,

.

Ne forrnen

konsensus social-demokrat politika dypartiake

qe triumfoi moderimin,

ne MB ne vitet 1950 dhe 1960. sistemet dypartiake, e theksit si ne MB, Kjo eshte dhe

:programoreA)rann~ii.-

dhe qeverisja partiake s'[ane pare me sy te mire qe per te shkuar drejt politikave te kunderta. dhe ne venien dhe kompromosi. Ne Mbreterine

prej viteve 1970. Ne vend qe te garantonin Pavaresisht se mund te ekzistoje n~e nurner partish lite vogla", vetern dy parti kane fuqi te mjaftueshme elektorale dhe legjislative per me pase gjasa reale me marre pushtetin qeverises,
Gil Partia me e madhe eshte e afte te sundoje shumices legjislative), tjetra eshte opozlte. Gil

kane shfaqe prirje te vazhdueshme pasqyruar ne polarizimin mosmarrveshja e "Thatcherizuar" eshte shpjeguar sesa te konsensusi

ofro Jneel e kt&~ti(nje. zgje'dNe>kPtn:p~(ry,'p}Pte:mes . qe~eriv~:t~_'r:n,lJ.:n~s~·me::_:. ,. .
,

-.
:_-.--

:.:

',-

-

-"

-"

-:-;

~~~";.~~.

.

ideologjik

te konflikti

"-..

.

e Bashkuar te rnegjithese (konflitet e te bazes,

fillimit te viteve 1980, kjo u shfaq me se miri nga levizja djathtas nga Partia Konservative e vetme (zakonisht mbi bazen e dhe levizja majtas e Partise Laburiste duke iu referuar te radikalizuar, Dypartizmi klasore), partiake shum shpejt u arrit nje konsensus i ri pas-Thatcherian. opozita partiake u pane perfundlmlsht si pasqyrim i betejes perplases shpesh apo si pasoje

natvres klasore te mbeshtetjes

Pushteti nderrohet mes ketvre partive; qe te dyja jane lite zgjedhshme", sherben s! "qeveri ne ska]", Mbreteria te politikave dypartiak,

demokratizimit

te partlse dhe ndlkimit te angazhimit ideologjik te veprirntareve per vota duke tejkaluar premtimet zgjedhore

Nje problem tjeter i sistemit dypartiak e Bashkuar dhe SHBA citohen me shpesh si shtete me sisteme dypartiake, dhe te tlere si Kanadaja, Austrialia tre kritereve e Zelanda eRe. Shembujt percaktuese arketipe dypartiake jane te rralle. MB-ja shpesh e portretizuar si model i sistemit te sa] per periudha jane nxite te garojne ketu perfshihen duke shkaktuar shpenzime partiake te papergjegjshrne, dypartiake jane kufizimet e zgjedhore. mjaftueshme Nderkohe

eshte ai qe dy parti pak a shum te barabarta te njera-tjetres, Kjo te con ne nje qeverisje e sistemeve
. _._:.::.--..
.'

publike te medha dhe inflacion.

n'ate qe keto parti vijne ne pushtet mbi bazen e manifestit Nje dobesi e fundit te qeverisjes ne shprehje zgjedhjesh ideologjike ishte ndoshta e klasor, kjo eshte bere

vetern sa i eshte pershtatur e konservativeve (1951-1964),

zgjedhor qe s'e kane afteslne e duhur ta perrnbushln. e dukshme qe imponojne

(ndokush mund te thote jo-tipike) i dukshern i laburisteve (pushteti u ndryshua vjec;ar i konservativeve

te vec;anta te historise se saj. Madje edhe dypartizmi i periudhes se hershme pas Luftes II Boterore u mbizoterua nga sundimi 13 e laburisteve

qe zgjedhja mes dy programeve ne periudhen e individualizmit

kater here ne vitet 1945-1970),

ne epoken e rreshtimit

partizan dhe solidaritetit

periudhe gjate se clles zgjedhshrneria

krejt e papershtatshrne

te larte dhe iarrnise shoqerore.

u vu ne dyshim. Per me shum, me gjithe sundimin e vazhduesham

te partive te rnedha]a

ne Shtepine e Perfaqesuesve ne MB, eshte i dvshirnte fakti qe sistemi dypartiak te kete ekzistuar line shtepl" qysh pre] vitit 1974. Kjo deshmohst nga renia e rnbeshtetjes se nderthurur laburiste-konservative (prej mbi 95 % ne vitet 1950, nen 70 % me 1983) dhe sundimi i tejzgjatur i konservativeve pas vitit 1979. Edhe dypartizmi dernokratet ne dukje i pakundershtueshsm i SHBA-ve, ku republikanet dhe ndajne mes tyre te gjitha vendet ne Shtepine e Perfaqesuesve dhe Senat,

Sistemet e partise sunduese
Sistemet e partlse sunduese s'duhet te ngaterrohen me sistemet njepartiake,

megjithese mund te shfaqin ndonjehere vec;ori te ngjashme. Nje sistem partie sunduese

244

POLlTIKA

PARTITE DHE SISTEMET PARTIAKE

245

eshte konkurues rregullta

ne kuptimin

qe nje nurner partish garojne per pushtet ne zgjedhje te nga nje parti e vetme e madhe qe si pasoje e ne dukje i qarts duhet te Japonia citohet n'arritjen ekonomike" te detvres e se sa e "tejzgjatur" ne pushtet. Gjithsesi, ky perkuflzlm

dhe popullore,

por ai sundohet

shembull} u pat nderprere me

rregullisht

nga skandalet qe zakonisht perfshinln kutise se votirnlt",

akuza per

kssa] shijon periudha te tejzgjatura ka problemet jete nje periudhe shpesh si shembulli Liberal-Demokrate, qeverisjeje

korrupsion financiar. N't 'vertete,

renia e PDL-se dhe DK-se ne vitet 1990 u lidh ngusht nuk Iii frikesohen ideologjike. ate behen te ne Sundimi i tejzgjatur i konservativeve

e veta, sidomos ne lidhje me perkufizlmln

te

tilla

akuza. Kur partite

per nje parti qe ajo te quhet "sunduese",

papergjegjshme

dhe ngushtesisht

klasik i sistemit te partise sunduese. Deri ne renien me 1993, Partia ka qene ne pushtet per 38 vjet radhazi, duke deshtuar e Perfaqesuesve (dhoma nga "rnrekullia e ulet e Kuvendit japonez)

Mbreteri te Bashkuar (1990-1997)J per shembull, ta braktiste trasheglmlne e saj Thatcheriane apo per te vene ne dyshim dogrnen e tregut.

pasoi ne nje parti me gjase te paafte

dhe ne vecantl te pazonjen per te kritikuar nga nje opozite e debet me lehte nese burojne duke e nxite Nje

shumices se plots ne Shtepine

vetern me 1976, 1979 dhe 1983. Sundimi i saj u pajandrua japoneze. Ajo pasqyron edhe thirrjen e detyrimeve ne japonez me elitat e biznesit. i cili filloi qe me arritjen n'opozite, rnenjehere ende tradicional

Se treti, sistemi i nje partie sunduese eshte karakterizohet dhe e padobishme. qeverisese elektoratin Kritikat dhe protestat mund te shperfillen frvrnen nga parti qe nuk shihen me si rivals te vertete lite perhershrne' t'i frikesohet ndryshimit

e fuqishme te parimeve neo-konfuciane

si dhe lidhjen e forte qe partia pati krijuar me 30 vite ne pushtet,

per pushtet. Se fundi, qenia e nje partie demokratike partine qeveri lite natyrshme". veteperseritese.

mund ta demtojs

Partia e Kongresit n'lndi perjetoi nje magji te pakrahasueshme pas gjendjes se [ashtezakonshrne t'lndiri

dhe te perkrahe patjeter

e pavaresise me 1947. Deri me 1989, ajo qendroi vee tre vjet Gandhi-t me 1975-1977.

Sistemet e partise sunduese, kulture politike ka vullnetin demokratike

pra, mund te [ene psikologjikisht e vertete

qe kerkon nje publik te pergjlthshern

Shembujt me te mire europiane te sistemit te partise sunduese jane Suedia: ishte Partia e Punes Social-Demokrate e cila qendroi ne pushtet nga viti 1951 deri me 1993} pervec ne koalicion) dhe Italia, ku Partia dy viteve (ose e vetme ose si partnere e rendesishme

qe ka mosbesim te shendetshern

ndaj te gjitha partive dhe, c'eshte me e rendesishm]a, qe kane deshtuar,

per t'i rrezuar qeverite

Kristian-Demokrate drejtoi secilen nga 52 qeverite e pas tuftes II Boterore deri ne renien e partise pas akuzave gjithnje e me te rnedha]a per korrupsion me 1993. Tipari me i spikatur zhvendoset sunduese. koalicion vepronte Demokracia i grupeve si komisioner i sistemit te partlse sunduese eshte prirja qe fokusi politik te mes partive tek perplasja fraksionare n'ltali, per shembull, te ndryshme. dhe interesave te shoqerise brenda vete partise pak a shum si ku partia e ketvre si Veprimi Kristiane funksiononte nga konkurenca

Sistemi shumpartiak

Sistemi shumpartiak

karakterizohet eshte e veshtire

nga konkurenca te perkufizohen

mes me shum se dy partive, sistemet shumpartiake ne

te privilegjuara

italiane,

duke i zvogeluar gjasat e qeverisjes se nje partie te vetme dhe duke i rrite gjasat per

per keto fraksione

Me te pushtetshmit

koallcione, Megjithate,

grupeve ishin Kisha Katolike (e cila ushtronte Katolik), bashkesia e ferrnereve dhe interesst

ndikim perrnes organizmave e lndustrialisteve.

shprehje numrash partish te medha ngaqe sisteme te tilla shpeshhere veprojne perrnes koalicioneve ku perfshlhen parti te vogla qe jane krijuar posacerisht per fi perjashtuar se saj. Nese ka nje nurner partite e rnedha nga qeverisja. gjasat e koalicionit kategorish te tjera. Gjermania, per shembull, duket se ka nje sistem partiak "dv parti e gjvsern" n'ate t'afert e te barazvlefshme ate detyrohen te antarit me ate te partive me te hyjne ne koalicione qe CDU dhe SDP kane fuqi zgjedhore laburiste e konservative parti te vogla si Partia Demokratike te votave) nga shfrvtezlml shumpartizmi i sistemit qeveritar Kjo eshte saktesisht ajo cka i ndodhi Partise Komuniste kjo renditje

Secili prej tyre ishte i

afte te kultivonte besnlken ne votime dhe t'ushtronte Kristiane ne Kuvendin italian. Edhe fraksionet lndivideve mbajtur ndjekesve qeveritare ne ngritje ndersa jane institucion ndodhi nje beteje e vazhdueshme

ndikim mbi antaret e Dernokraclse politik japonez. Brenda PLD-se eshte

Franceze me 1950 dhe Partise Komuniste Italiane gjate gjithe veprirntarise jane tregues te shumpartizmit,

integral i procesit

per pushtet, ku grupe te ndryshme jane i bashkuar Nje fraksionizern i tille ne nivel vendor se posteve per t'u siguruar favore politike te larta e brendshme qe pasuan mund e vogla zakonisht mes

ose te fuqishern.

nga aftesia e udheheqesve te ketvre fraksioneve ne nivel parlamentar te debatit dhe detyrave partiake. Megjithese ne Japoni fraksionizmi politike perplasjet

perrnes shperndarjes

ne MB. Megjithate,

e Lire (e cila zakonisht merr me pak se 10 per qind elektoral

te shihen si mjete te garantimit jane te skajuara, vet jake sesa ndryshimeve

ne nje sistem ku partite priret te vertltet Shembull

shtese, Ne dallim me kete,
te vogla. Keshtu, (1976) berl eshte ne mesit. te Qenia e· si sistem pluralist

me shum rreth dallimeve i kesa] ishte konflikti

italian perfshin nje nurner te madh partish relativisht te 40 perqlnd ku njerln e percaktoi pluralizmi

e ideologjike.

edhe DK-ja shum rralle iu afrua fitimit te moderuar ka nje prirje dhe tjetrin te polarizuar.

te votave. Sartori

fraksioneve Fukuda dhe Tanaka gjate viteve 1970 e 1980, e qe vazhdoi edhe shum me mbrapa pasi te dy protagonistet e kishin lene skenen politike. Ndersa sistemet apologjetet Pervec nje prirjeje shkaterroje qeverite zvrtaret dallimet e tjera partiake konkuruese kane mbeshtetesit sistemin ose te pakten partizmi sundues Kur e tyre, pak veta jane te gatshern ta rnbrojne drejt qendrueshrnerise e rendesishms se ndryshuari, e partise sunduese. Se pari, ai priret te perrnes te cilit te partise

dallime mes dy lIoje sistemesh shumpartiake, Hollande dhe Norvegji, ku dallimet e pergjlthshrne Pluralizmi i polarizuar, dukshme ideologjike partive komuniste ideologjike

Ne kete renditje,

i moderuar

mes partive te rnedha jane te vogla dhe koalicione dhe te levlzet drejt antisistem.

per te formuar

dhe parashikueshrnerise, dhe jo e shendetshrne. nje proces tinzar perparesive

n'anen tjeter, eshte kur partite e rnedha i ndajne ndryshime e ku disa prej partive rnbajne nje qendrim (e rikrijuar

zakonisht eshte pare si dukuri e vajtueshme pushojne ndodh

kushtetuese

mes shtetit e partise ne pushtet. politizimi ideologjike e politike

te forta n'elektorat,

si ne France, Itali dhe Spanje, apo e levizjeve me 1995 si Aleanca te polarizuar. kontrolle pajtimi e balanca te nje dhe kompromisi. e ndryshme

fashiste te rendesishme Nacionale "post-fashiste") Te mirat e sistemeve brendshme Procesi i formimit pergjegjshmeri

si l.evizja Sociale Italiane shumpartiake

dhe institucionet

i pershtaten

japin deshrni te qenies se pluralizmit jane se ato krijojne e mbajtjes

sunduese. Per shembull, Se dyti, nje periudhe

nje e treta e antareve te Kuvendit te PLD-se jane lsh-punonjes qe zakonisht perqaset me sistemet njepartiake ne pushtet mund te shkaktoje vetkenaqesi. e tejzgjatur

civile; kjo krijon at' Iloj grupi partie-shtet arrogance e bile korrupsion

brenda qeverlse dhe shfaqin anim kah debati, te koalicionit dhe dinamikat

se tij sigurojrie

ne partine sunduese. Kursi politik italian dhe japonez, per

te madhe qe s'mund te mos rnarre parasysh pikepamjet

246

POLlTlKA

"
Koalicioni.

Koncept

...

_

PARTITE DHE SISTEMET PARTIAKE

....

247

Koalicioni eshte nje grupim i aktcreve rivale partiakets diet bashkohenose nga ndjesirni i nje kercenlml te

dhe interesat e kunderta. Keshtu, ne Gjermani, Demokratet e Lire liberals vepro' " . diki . d . b' .. Jne 51 n I im I mo eruar Sl m I CDU-ne konservative dhe SPD-ne socialiste. Kur jane formu koalicionet SPD-te Gjelber ne Lander (krahinat), prania e te Gjelberve ndihmoi ne f ti ar e ceshtjevs te mjedisit n'axhcndsn politike. Ne rnenvro te ngjashme tip. jen ... r h umpartra . ke te ststemlt . suedez, i cili zakonisht krijon koalicione qeverisess shpe aret 5 h k.~ne nxite SAP-in te ndertoje nje konsensus te gjere mireqenieje dhe me ndieks pOI~tik e te moderuara qe nuk i tehuajsojns interesat e biznesit. Per kete arsye, politi kat bind" a dhe radikalizmi ideologjik qe ishin shembuj nga Thatcherizmi ne MB ne vitet 198~5e 1990, do t'ishin krejt te paperfytyrueshme ne nje sistem shumpartiak. e Kritikat kryesore ndaj sistemeve shumpartiake lidhen me kurthet dhe veshtire its .. .. e f orrrurrut te koa Iicionit. Negociatat paszgjedhore dhe ujdisjet qe zhvillohen kur a 51 '" e parti e ~etm~ S'~sh,te a.q e forte per me qeverise e vetme, mund te kerkojne jave s~: ~ga.~e~e rnuaj per t u perfunduar (si n'lzrael e Itali). Por koalicionet qeveritare mund te Je~e ~e thyeshme dhe te paqendrueshrne, duke i kushtuar vemendje me te madhe grindjeve mes partnereve te koa licionit sesa detyrave te qeverise. ltalla eshte citu .. d .h ar ren om Sl s embulli klasik i kesaj, ku qeverits e saj te pasluftes paten zgjate mesatarisht rreth .. dhiete muaj. P.~apseprap, s'eshte gabim te themi se koalicionet gjithnje s~oqerohen nga paqendrueshmeria, sic e tregon qartazi fakti i koalicioneve te ~e~drues~.me d~~ te .. obishme qeveritare ne Gjermani e Suedi,. Ne disa ane, pervoja d italiane, ne fakt, eshte e pazakonts, duke iu detyruar edhe kultures politike te vendit e natyr~.s ideologjike NJe problem

5 Jefferson (1743-1826)
.
,.

'·OI'tlltiSHBA-sedheburre·shtetLPasanik >qeverisi.siguvernatorrne1779-81, , Shteti i SHBA~veme1789-94.

riga VirxhinC:I,·. J~fferson-i sherbeu .

Ishte presidenti

ltretei

perbashket, ose nga pranimi
e vetas'mund t'arrihenduke punuar vecan. Koalicionet zgjedhore [ane aleancapermes te Cilave partite pajtohen teo mos e konkurojnenjsratjetren.meqi:Hliminte zgjerimit te perfaqeslmlt seqelllrnet

~90.-.Jefferson ishte autori krvesor i Deklarates se . shkrol nje nurner t~ madhfjalimesh dheiibrash. .forme.demokratlke.agranantzrnl, edla kerkonte '.e·b~siJ1lit niCJ~verisjen.e arlstrokraclse se natvrshrne - [m n~'q~v~risj~n el~fiiuardh~·'diss·ez-fQire~n..Ai pati'edheperreformen rr e a·rsimitpiibfik, heqjen he .ekbnomike:-

,. ,
-.

e skllaverisedhe

shoqerore, dukefavorizuar
barazlne ,.

te

tyre. Koalicionet legjislative jane marreveshje mes dy

mes qeverlse dhe popullit. Deshmite per nje "krize te partive politike" antaresise dhe partlshmerise, rreth dy te tretat te antareve mund te gjenden ne renien e numrit te qe nga pika kulminante Nje rritje e pasqyruar kjo ne. Per shembull, te sa], ndersa konservativet t'antaresise

a

meshumpartlve per m~

rnbeshtete nje projektllg] a programts vecante, .,
Koallcionet qeverltare jane rnarrveshjezvrtare mes dy a

e antaresimit ne parti ne MB ne fillim te viteve 1950, Partia Laburiste njohi humbje per
mbi gjvsrnen, dukshrne dhe e paepur e meshes mesatare Lekundje te tilla dramatike eshte shum dornethenese, 62 vjec ne vitin 1950. te vit i te soclalisteve duke arritur franceze te fitonin qe eshte i te cilave

me shurnpartlve qe
pei-fshijne nieshperndar]e

te sistemit te tij partiak po aq sa edhe dinamikave te shumpartizmit.
i fundit eshte qe prirja drejt moderimit dhe kompromisit mund te

duke qene mosha mesatare e antareve te Partise Konservative tllla. Shembuj te shquar te kesa] jane dobesirni konservativeve vetem dy vende. Perbn ketvre ndryshimeve, duket se eshte antipatia partive qeverisese, perparimtare i perfaqesimit

zgjedhore te partive qeverisese i kane rrite shqetesime i njernendte ne te njejtln

nderpartlake

ie portofolevs
.

m·inistrore.Atozakonisht .'.

te

motivohennganevoja slguruar kontrolline

per -.

~e~.ku.~toje qe s:ste~e~ shumpa~tiake jane aq te sunduar nga qendra politike, saqe Jane te .. aaf:a t ofrojne alternativa te qarta ideologjike. Koalicionet politike priren p natyrshem te karakterizohen me shum nga negociatat dhe pajtimi, nga kerkirni i te perbashketss, sesa nga bindjet dhe politikat parimore. Ky proces mund te kritikohet si k.~ejti korruptuar, n'ate qe partite nxiten te b~aktisin politl kat dhe parimet gjate kerktmlt te pushtetit. Ai, gjithashtu, mund te <.;:oje rnbiperfaqestmt i partive dhe interesave te te qendres, partner vecanerisht i p:,anueshem shihet kur nje parti e vogel e qendres, per nje koalicion konservativ e sistemeve si nje nga te metat si ne Gjermani, dhe socialist. zgjedhore eshts i vetmi kjo N't'vertete,

me 1993 nga 282 ne vetern 72 vende dhe asgjeslmln

kanadeze, te diet u shpartalluan

shurnices ne kuvend, Nje "koallclon i madh" apo

ka deshmi edhe t'asa] cka u quajt "antipolltike", ku tipari i vetern e i perbashket te pushtetit konvencionale

rritja e levlzjeve politike dhe e organizimeve ndaj qendrave Kjo u pat reflektuar i rnbeshtetjes

"qevettkornbetare"
perfshin

i.

dhe opozites ndaj Shembull i

gjith~partite me te rnedhaja, par zakonisht keto formohen vetern ne kohra krizashkombetareapo .

ne shfaqjen e levizjeve te reja politike, joshja qe arriti te fitonte miliarderi Ross Perot ne me dhe

shpeshhere

te perfaqeslmlt

parimore ndaj te cilave eshte se ate s'[ane ndote nga mbajtja e pushtetit. mire ishte 19 perqindeshi sfiden e tij te pavarur dramatik 1994. Dalja e levizjeve i te sapokrljuares per me rnarre presidencen "Forza Italia" te manjatit si levizjet pjese e kesa] dukurie. te reja shoqerore

gjendjeshte
jashtezakonshms ekonomike.

..

pro~.orcional, t~ cilat me ane te sigurimit qe madhesla legjislative e partive te pasqvrojs forcen e tyre zgjedhors, anojns nga politi kat shumpartiake dhe qeverive te koalicionit.

e SHBA-ve me 1992 dhe suksesi te medias Silvoi Berlusconi e grave, levizjet paqesore

Perendimi i partive?
.K.ritika ndaj partive politike sigurisht nuk eshte ere. Ne te vertete, shfaqja e partive polittke zakonisht eshte shoqeruar me dyshime te rnedha dhe mosbesim. Per shembull ne te njejten linje me "baballaret ve, Thomas Jefferson-i a~o.. o te nxisnin perplasjen d n.e kohrat moderne p~litike. Shqetesimi thernelues" te tjere qe shkruan Kushtetuten e SHBA~ ishte kritik i ash per i partive dhe fraksioneve, dhe do te shkaterrorun njepartiake apo kombetar dhunen pasi besonte se edhe

mjedisore eshte gjithashtu neperrnjet organizimeve Si mund te shpjegohet partite eshte karakteri si makina politike

Madje edhe kur i shpallin plkepamjet

partiake si ne rastin e partive te gjelbra, keto levizje perpiqen renia e partive? antaret Nje nga problemet prej te cilave vuajne

te marrin rnbulesen e partive antiparti. i tyre oligarkik, qofte ky i vertete (takime, apo i ndjesuar. Partite shihen e keshtu me ne mesin e Imazhi dhe
Partite antiparti: Parti qe kane si qellim ta shkaterrojne tradicionale politiken te partive duke

te burokratizuara,

e bazes te te cilave jane ose pasive, ose seanca komisionesh kryesisht qe mbrojne nje cesht]e te vetme, kane, ne shkalle vendore

merren me detyra te mefshta dhe rutlne qene te suksesshern rinise, pjeserisht dhe pjeserisht politikanet ne thithjen

theme lin e bashkimit te shoqerise. eshte perdore shtypjen ndaj partive

radhe), Ne dallim nga kjo, grupet protestuese
e antareve

Prkepamja se ka nje interes publik te pandashem .. nga sistemet tjeter nvale dhe nga sundimtaret

dhe mbeshtetjes, e veprojne

per te justifikuar

pasi jane me te lirshem n'organizim

ushtarake per te shpjeguar i shprehur nga liberalet

ndaj te gjitha partive

sepse e vene theksin te rendesia e pjesmarrjes edhe per shkak te lidhjeve politike, Si {{te brendshem"

dhe aktivizimit.

si J. S. Mill ishte se, si trupa te lirine e mendimit dhe politikat e politike ne kohet moderne buron dhe si lidhje e dobishme

publik i partive eshte demtuar profesioniste. ambicja dhe korrupsioni, lufta e brendshme

te tyre me qeverine

per.?a.~hk~t, ~~rtite domosdoshmerisht dhunojne vetedlJes mdlvlduale. Nje tjeter problem i partive nga deshmia e perendimit

partite jane ndote nga pushteti, nga nga

me te diet lidhen shpesh postet e larta. Me fjale te tjera, dhe perleshja per pushtet, duke u ndare keshtu

te tyre si agjente te perfaqesimit

partite nuk shihen se jane lite populi it", shum shpesh ato shihen tek konsumohen politike

hedhe poshte ko~promisin parlamentar dhe duke e vene theksin te mobilizimi popullor.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful