Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit Ii!

Jurisprudences
Bowar nga KIEAl dhe OS'BE (]004 - Heffey, Paterson. Hocker -- Contract Commentary and Materials 8th Ed

KONTRATAT
Java e Dyte
l.
HYRJE

Kontrata eshte rnarreveshje apo manifestim i pajtimit te vullnetit te dy apo me shurne personave te caktuar qe ka per qellim te krijoje, shuaje apo ndryshoje nje marredhenie te detyrimeve. Qarkullimi i mallrave dhe sherbimeve, perkatesisht ushtrimi i veprimtarise tregtare, qe eshte thelbi i puneve ekonomike, realizohet me ane te kontratave, Kontratat perbejne ,punet me te shpeshta juridikoekonomike, mbi te cilat kryesisht bazohet afarizmi ekonomik. Pra, me ane te kontratave behet qarkullimi i mallrave dhe sherbimeve. II.

KUSHTET.E PERGJI'fHSHME PER LIDHJEN E KONTRATES

Per t'u lidhur nje kontrate, eshte e domosdoshme qe te ploteschen keto kushte te pergjithshme: 1. pajtimi ivullnetit te paleve kontraktuese 2. aftesia punuese e paleve 3. objekti i kontrates 4. baza (kauza ose arsyeja) e kontrates 5. forma e kcntrates (vlene vetem pet kontratat formale qe e kane forrnen e caktuar te parashikuar me Iigj]. '. Pajtimi i vullnetit Pajtimi i vullnetit eshte nje rider kushtet thelbesore per lidhjen e kontrates. Kjo del edhe nga vet nocioni i kontrates se dyanshme, te e cila paraqiten dy vullnete me pajtimin e te cilave mund te lindin te drejta dhe detyrime. Cdo kontrate supozon koekzistencen e dy vullneteve: njera ka yeti te iniciatives, dhe quhet oferte, ndersa tjetra ka yeti te pranimit te asaj iniciative, dhe quhet pranim i ofertes. Sipas ligjit te aplikueshem ne Kosove, kontrata konsiderohet e lidhur ne momentin kur palet kontraktuese jane marre vesh per elementet thelbesore te kontrates. Elementet thelbesore jane te ndryshme, varesisht nga lloji i kontrates, p.sh: te kontrata e shitblerjes,

1

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit fil Jurisprudences Bowar nga KIE11 dhe OSBE (2004 - Heffey, Paterson, Hocker - Contract Commentary and Materials 8th Ed.

e1ementet thelbesore jane dorezimi i sendit./rnallit dhe pagesa e cmirnit. Ne pr'aktikerr e gjykatave konsiderohet se elemente thelbesore te kontratave jane ate pa te cilat koritrata nuk mund te ekzistoje, Per lidhjen e kontrates kerkohet qe vullneti i paleve te shprehet lirisht, pa asnje presion. Ne qofte se me rastin e lidhjes se kontrates ka pasur te meta ne shprehjen e vullnetit, si pasoje e te eilave vullneti i njeres pale nuk ka qene i lire, atehere kontrata mund te anulohet. Kemi te bejme me te meta te vullnetit nese kontrata eshte Iidhur nen ndikimin e kercenimit, Iajthimit apo te mashtrimit.
1. Kercenimi ekziston kur njera pale kontraktuese ose ndonje person i trete, me kercenim te palejueshern, ka shkaktuar frike te

arsyeshme te pala tjeter per shkak te se ciles ajo ka lidhur kontraten. Qe kercenimi te kete ndikim ne shprehjen e lire te vullnetit, frika duhet te jete e arsyeshme, perdnryshe anulimi i kcntrates nuk mund te kerkohet per edo lloj kercenimi. 2. Lajthimi eshte perfytyrim i gabuar per ndonje rrethane. Pra nese njera pale mendon se eshte duke lidhur kontrate per nje arsye, por me vone del se ai perfytyrim apo vleresim ka qerie i gabuar, sepse kontrata po lidhet per arsye apo baze tjeter, atehere kemi Iajthim. Qe te mund te kete ndikim ne vlefshernrine e kontrates, lajthimi. duhet te jete thelbesor, pra te kete li.dhje me cilesine e objektit apo mallit, me personin me te eilin Iidhet kontrata, etj. 3. Mashtrimi ekziston ateher kur njera pale me qellirn e ve ne lajthim palen tjeter, me qellim qe ta lidhe nje kontrate te cilen ajo pale nuk do ta kishte lidhur sikur ta dinte per kete lajthim. Pala qe eshte mashtruar mund ta kerkoje anulimin e kontrates. Artesia punuese/vepruese e paleve

Aftesia punuese / vepruese nenkupton se seeili person qe lidh kontraten duhet te kete aso cilesi qe me veprimet e veta dhe deklarimin e vullnetit te vete, te mund te krijoje te drejta dhe detyrime. Lidhur me kete, eshte me rendesi qe ne rradhe te pare te spjegohet dallimi ne mes te personii jizik dhe personit juridik. Personat fizike jane njerezit apo individet, ndersa personat juridik jane nderrnarrjet, kompanite apo bizneset. Person at jizik aftesine per te vepruar e fiton me arritjen e meshes madhore. Ne Kosove, mosha madhore arrihet rie moshen 18 vjeq, megjithate, nje aftesi te tille mund ta fitoje edhe personi i mitur ne rastet

2

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit te Jurisprudences Bowar nga KIK41 dhe OS'BE' (]004
- Heffey, Paterson, Hocker -- Contract Commentary and Materials Sth Ed

kur me vendim te gjykates kompetente i lejohet lidhja e marteses. I mituri i moshes 15 vjet, nese eshte i punesuar, mund te lidhe kontrate ne menyre te pavarur, ne kuader te te ardhurave te fituara nga vendi i tij i punes. I mituri deri ne moshen 14 vjeq nuk posedon aftesi kontraktuese dhe kontrata e lidhur nga nje person deri ne kete rnoshe eshte nule (e pavlefshme). Megjithate , kontrata me ane te te ciles nje i mitur fiton vetern te drejta (p.sh kontrata e faljes apo e dhurates, ose kontrata me vlere te vogel, sic jane blerja e gazetes apo e gjerave ushqimore) prodhon efekte juridike dhe eshte e vlefshme. juridik e fitojne aftesine e veprimit ne momentin e regjistrimit ne organet kompetente per regjistrimin e bizneseve. Praktika e gjykatave e ka mbeshtetur kete qendrim, sepse ne momentin e regjistrimit, nje person juridik e verteton se eshte themeluar sipas ligjit. Personat juridik mund te lidhin kontrata vetem ne suaza te aftesise se tyre vepruese, pra vetem per ato veprimtari qe jane reegjistruar dhe themeluar sipas ligjit, Cdo kontrate qe lidhet jashte kufijve te aftesise vepruese eshte e pavlefshme.
Personat

Objekti i kontrates Objekti i kontrates eshte kusht qe duhet te plotesohet ne menyre qe kontrata te jete e vlefshme. Objekt i kontrates eshte ajo per cka palet jane marre vesh. Sipas ligjit te aplikueshern ne Kosove, objekti i kontrates ka te beje me dhenie, berje, mosberje ose pesim. Per te qene objekti i kontrates juridikisht i vlefshern, duhet te jete: e mundshme, e lejueshme, dhe e percaktuar, Baza (kauzaJ e kontrates Baza ose kauza paraqet shkasin, arsyen apo qellimin e drejtperdrejt per marrjen persiper te detyrimit te kontraktuar. Pra eshte arsyeja pse palet kane lidhur kontrate. Te kontratat e shitblerjes, kauza e detyrimit te bleresit per pagimin e cmimit eshte arsyeja qe shitesi, me dorezimin e mallit, ia kalon te drejten e pronensise atij; ndersa, kauza e detyrimit te shitesit per dorezimin e mallit eshte pagimi i cmimit te mallit nga ana e bleresit, Keto spjegime mund te vlejne edhe per llojet e tjera te kontratave, p.sh kontraten mbi qirane, huane, sipermarrjes, etj. Ne anen tjeter, nese kemi nje kontrate te njeanshme (pra qe krijon detyrime vetern per njeren pale), sic eshte kontrata e dhurimit, atehere si kauze apo baze e kontrates paraqitet qellimi i bemiresise se dhuratdhenesit.

3

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga:
- Doracaku per pergatitjen e provimit rt Jurisprudences Botuar riga K!E~lI dhe OSBE (2004 - He/fey, Paterson. Hocker -- Contract Commentary and Materials 8th Ed.

Nese nuk ekziston baza, kontrata eshte e pavlevshme (nule). Cdo baze e kontrates duhet medoemos te jete e lejueshme, pra te mos jete ne kundershtim me dispozitat juridike, me rendin publik dhe me moralin shoqeror. Forma e kontrates Forma e kontrates eshte kusht thelbesor per lidhjen e disa kontratave per te cilat me ligj eshte parashikuar forma e caktuar me shkrim, Edhe pse ligji i aplikueshern ne Kosove nuk kerkon ndonje forme te vecante per lidhjen e kcntrates (pra ato mund te lidhen ne forma te ndryshme, qofte gojarisht, me shkrim, me shprehje apo shenja te zakonshme), megjithate ekziston nje kategori kontratash te cilat duhet te jene te shkruara. Te tilla jane kontratat per shitjen e prones se paluajtshme, kontrata e kredise, kontrata e qirase, etj. Pervec rasteve kur me ligj eshte parashikuar se nje kontrate duhet te jete e lidhur me shkrim, edhe palet kontraktuese mund te merren vesh qe lidhja e kontrates se tyre te behet me shkrim dhe qe ko forme te jete kusht per vlefshmerine juridike te asaj kontrate. Forma e kontrates eshte me rendesi ne menyre qe ne rast te mosmarreveshjeve te deshmohet ekzistimi i saj.
III.

LIDHJA E KONTRATES

a.

PERBERJA

E KONTRATES

Zakonisht, kontratat kan nje perberje te dyfishte: marreveshjen dhe konsideraten. Nganjehere thone se egziston nje element i trete, saktesisht, qellimi qe te lidhet kontrata. Mirepo, e1ementi i trete rralle qe eshte problem, prandaj edhe nuk permended rregullisht.
i. MARREVESHJA

Marreveshja eshte perfundimi i negociatave me nje konkludim. D.m.th. marreveshja tregon se kur perfundojne negociatat per ta arritur nje qellim dhe kur behet ujdi per nje pikpamje komerciale. Pyetjes se a eshte formuar kontrata, zakonisht i gjindet pergjegjja duke i shiquar rregullat e OFERTES dhe PRANIMIT. Pra, rnarreveshja arrihet kur

4

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga:
- Doracaku per pergatitjen e provimit ri! Jurisprudences Botuar nga KIE'Al dhe OSBE (2004

- Heffey, Paterson. Hocker -- Contract Commentary and Materials Sth.Ed. ofertes se formuluar ne menyre adekuate i pergjegjet dikush tjeter me pranim. Marreveshja arrihet po ne ate moment kur pranohet oferta.

ii.

KONSIDERATA

Konsiderata eshte nje nocion interesant sepse ka te bej me shkembim. Pra, kur te arrihet kontrata, si rezultat i saj, paler e kontrates duhet qe te humbin dicka dhe te fitojn dicka tjeter, Ne Kosove nuk kerkohet qe te kete konsiderate, mire po ne disa vende tjera te botes konsiderata eshte pjese e formimit te kcntrates. Per ate arsye, duhet te keni kujdes rreth hyrjes ne kontrate ne arenen nderkornbetare dhe ti hulumtoni ligjet aplikuese me qellim qe ti dini elementet e kontrates ne vendin ku formohet kontrata. b.
FORMIMI I KONTRATES

Kontrata lidhet me pajtimin e vullnetit te paleve per elementet thelbesore te saj. Per t'u arritur pajtimi i vullnetit te paleve , njera pale duhet te marre nismen dhe t'i propozoje pales tjcter lidhjen e kontrates. Personi qe i bene propozim personit tjeter per lidhjen e kcntrates quhet propozues ose ofertues dhe propozimi i tille quhet oferte. Nderkaq personi te cilit i drejtohet propozimi per tu lidhur kontrata quhet pranues i propozimit ose i ofertuari. i. Orerta Oferta eshte propozim per t'u lidhur kontrata. Ajo eshte shprehje e njeanshrne e vullnetit me te cilin e therret personin tjeter per ta lidhur kontraten ne kushtet e caktuara ne oferte. Cdo propozim qe ka kuptimin e ofertes duhet t'i plotesoje keto kushte: 1. te behet nga personi qe ka per qellim te lidhe kontrate (ose perfaqesuesi i tij); 2. te permbaje elementet thelbesore te kontrates, ashtu qe me pranimin e saj te mund te lidhet kontrata; 3. te perrnbaje vullnetin e shprehur ne menyre te qarte se ofertuesi deshiron te lidhe kontrate sipas kushteve te cekura ne oferte, dhe 4. t'i jete drejtuar personit/ personave te caktuar.

5

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit te Jurisprudences Bowar nga KIKll dhe OS'BE (1004 - Heffev, Paterson Hocker ,- Contract Commentarv... and Materials 8th Ed. ~." .

Oferta eshte akt joformal, me perjashtim te rasteve kur per lidhjen e ndcnje Iloji te kontrates eshte parashikuar forma e caktuar me ligj. Pra oferta mund te behet me goje, me shkrim, me shenja te rendomta, me ane te ekspozimit te mallit me cmim te caktuar, me vepnme konkludente, etj.
Efekti i oferles

Oferta ka efektin e vet juridik sepse propozuesi (ofertuesi) eshte i detyruar t'i permbahet asaj dhe eshte i lidhur per oferten nga momenti i berjes se saj derisa te skadoje afati i percaktuar ne oferte me shkrim apo ne forme tjeter. Shpjegimi i termit "oferte" ka nje rendesi te veqante sepse posa behet oferta, ofertuesi e hap vehten ndaj shansit qe ai te jete i obliguar nga kontrata per shkak te veprimit te dikujt tjeter, D.m.th. duke bere nje oferte, ofertuesi ia jep fuqine e formimit te kontrates dikujt tjeter, perkatesisht, pranuesit te ofertes. Ofertuesi, nepermes ofertes ia jep fuqine pranuesit qe ta formon kontraten neperrnes pranimit. Perveq qe e hap ofertuesin ndaj mundesise se formimit te kcntrates nga pranimi i dikujt tjeter, oferta gjithashtu tregon edhe perberjen (klauzat) e kontrates, Varesisht nga serioziteti i transakcionit per te cilin behet oferta, oferta mund te jete e thjeshte (te kete vetem qmimin dhe thelbirr/ subjektin e ofertes] apo e nderlikuar (te kete klauzat kryesore dhe percjellese). Si shembuj mund ti marrim dy transakcione: 1) oferta per ta shitur nje kernishe; 2) oferta per ta shitur nje truall, Ne rastin e pare, oferta me siguri do te jete: "Ta shes kete kernishe per €40." Ne rastin e dyte, oferta do te jete me e nderlikuar dhe do ti kete se paku keto komponente: "Ta shes parcelen nurner 1234, ne kornunen e Prishtines, qe perfshin 4 ari, me qmim €8000 per ari."
Kujt mund t'i behet oferla?

Oferta mund ti behet vetern nje personi apo nje grupi personash, e jo tere njerezimit, Oferta mund t'i behet personit te pranishem ose personit jo te pranishem, Konsiderohet se oferta i eshte bere personit te prariishem jo vetem kur palet gjinden ne te njejtin lokacion, por edhe kur kane qene ne lidhje te drejtperdrejt permes mjeteve teknike te informimit, si telefoni apo interneti. Nderkaq, oferta konsiderohet se i eshte bere personit jo te pranishem kur ajo dergohet permes postes apo ne ndonje

6

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit re Jurisprudences Bowar riga KIEAI d1zeOSBE (]()04 - Heffey, Paterson, Hocker ~ Contract Commentary and Materials 8th Ed

menyre tjeter qe rezulton me arritjen e ofertes pas nje kohe te caktuar e jo aty per aty.
Revokimi (anulimi) i ofertes

Ofertuesi eshte i lidhur per oferten e bere deri sa ai e revokon ate. Me se lehti eshte kur ofertuesi revokon oferten dhe revokimi i ka arritur te ofertuarit para se t'i mberrije oferta, ose njekohesisht me oferten. Mirepo, ne pergjithesi, revokimi i ofertes mund te ndodh deri ne qastin kur pranuesi e pranon oferten, ne te cilin moment ofruesit i humbet drejta juridike qe ta revokon oferten. Pra natyrisht, edhe ofertuesi mban kontroll ndaj kesaj fuqie kontraktuese sepse ofertuesi mund ta terhjek oferten nese ende nuk eshte pranuar ajo nga pranuesi. Mirepo, perderisa ofertuesi e len oferten e hapur, tjetri vetem duhet qe ta pranon oferten per te formuar nje marredhenje ligjore te plotfuqishme. Shpeshhere, pranuesi ben kontrate me ofertuesin qe ta mbaje oferten e hapur per nje kche te caktuar - d.m. tho te lidhin nje Kontrate te Opcionit, Ne keto raste, pranuesi paguan konsiderate me qellim qe ofertuesi ta mban oferten e hapur per nje periudhe te caktuar kohore dhe gjate asaj periudhe kohore pranuesi ta kete opcionin e pranimit te kontrates.
Shembuj ofertash

Ti shiqojme disa shembuj qe na trcgojne se si behet dhe si nuk behet oferta:
Shebulli 1- Oferte:

Ai thote Bsse: "Nese pranon, une ta shes klyshin tim per €100."
Shembulli 2 - Oferte:

Ai thote Bvse: "Per €100, ja pafsh hajrin klyshit tern"
Shembulli 3 - Nuk eshte Oferte:

Ai thote Bvse: "Ndoshta kisha konsideruar ta shes klyshin tim per €100."

7

Material i huazuar per qeshtuie edukuese nga: - Doracaku pi!r pergatitjen e provimit re Jurisprudences Botuar nga KIEl1 dhe OSBE (2004 -Heffev, Paterson. Hocker= Contract Commentarv~ and Materials Sth Ed. ..~ .'

Shembulli 4 - Nuk eshte Oferte: Ai thote Bvse: "Une po ta bej nje oferte me ta shite klyshin tim per €100, mirepo nuk pranoj te jem i obliguar juridikisht nese ti rna pranon oferten." Pra, njeriu duhet ta analizon te shprehurit e dikujt per ta ditur se a eshte bere nje oferte. Testi elementar eshte: A eshte e mjaftueshme qe te thuash "urie pranoj" per ta formuar kontraten? Per shkak se njerezit nuk bejne komunikime sikur te ishin avokate, shpcshhere ka edhe probleme rreth faktit se a eshte bere ndoj oferte, Per kete arsye, gjygjet kompetente zakonisht e analizojne situaten duke aplikuar standardin se a e kupton nje njeri i arsycshem ate shprehje sikur te ishte nje oferte? Ti shohim edhe disa raste tjera specifike ku gjygjet u detyruan te vendosin nese nje shprehje eshte oferte. P.sh. nese e sheh nje ore Rolex (origjinal) ne dyqan me qmimin e shkruar €100. Dihet se ky eshte qmim shume i lire per nje ore aq luksoze. A mundesh me thene "Une pranoj oferten tende dhe do ta marr Rolex-in. Ja €100 e mia.?" Apo, cka mund te thuhet per reklamat? Ajane ato oferta? Ti shohim disa shembuj specifik! Paraqitja apo shfaqja e mallit ne dyqan - Zakonisht, shfaqja e mallit ne dollapet e dyqanit nuk eshte oferte. Arsya eshte se cdo marrje e mallit nga konsumatori nga dollapi per inspektim do te rezultonte ne kcntrate. Per ate arsye, oferta dhe pranimi i saj behet vetem tek arka e pageses dhe aty konkludohet kontrata per shitblerjen e mallit. Reklamat - Sikur edhe shfaqja e mallit ne dyqan, reklamat nuk jane oferta sepse vetern tregojne per mallin e shfaqur ne dyqan. Mirepo, veni re se ketu duhet patur kujdes te veqante sepse disa reklama mund te konsiderohen oferta. P.sh. oferta e shitesit qe "Dhjete kcnsumatoret e pare qe blejne dymbedhjete pitalka e kane te trembedhjeten gratis" mund te konsiderohet oferte dhe konsumatori mund ta pranon ate duke kerkuar dymbedhjete pitalka me pagese dhe te trernbedhjeten falas, natyrisht nese eshte nje rider dhjete konsurnatoret e pare. Negociatat - Ofertat e bera gjate negociatave, nese pranohen, mund te forrnojne kontrata. Nese deshiron qe asgje gjate negociatave te konsiderohet sikur oferte, atehere cdo komunikim duhet te kete fjaline "Kjo nuk eshte oferte" ose "Cdo marreveshje mvaret nga nerishkrimi I kontrates perfundimtare."

8

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit fi! Jurisprudences
- Heffev, Paterson HockerBotuar nga KIEAI dhe OSBE (]004 Contract Commentary and Materials 8th Ed.

Ankandet Publike - Ketu oferta behet nga ai anetare i publikut qe propozon nje qmim per blerjen e produktit qe eksponohet. Pra, kur rrihet qekani aty formohet kontrata. Ofertat Qendruese - Edhe nje aspekt i kontratave qe eshte teper i rendesishern per bleresit e rnedhenj (qeverite, fabrikat, etj) jane ofertat qendrucsc. Shpeshhere, bleresit e medhenj deshirojn te blejne mallera te zakonshme, si p.sh., lapsa, kapce, goma fshirese, etj. Eshte e pavolitshme per bleresit e medhenj te negocijojne kontrata cdo here qe kane nevoje per ti rimbushur keto paisje. Prandaj, ata bejne marreveshje per oferta qeridruese ku furnizuesit i bejne bleresit te madh oferta qendruese qe do ta furnizojne ate sipas nevojes, P.sh. "Ne do tju shesim lapsa me qmimin €2 per kuti, sipas porosise tuaj kur keni nevoje."

9

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit ri.>Jurisprudences Botuar nga K.fE4I dhe OSBE (](}()4 - Heffey, Paterson. Hocker - Contract Commentary and Materials 8111 Ed

Java e Trete ii. Pranimi i Ofertes
Pranimi i ofertes eshte shprehja e vullnetit te pranuesit, me te cilen e njofton ofertuesin se e ka pranuar propozimin per lidhjen e kontrates sipas kushteve te caktuara ne oferte. Kontrata quhet e lidhur ne ate moment kur pranimi i ofertes i arrine ofertuesit. Per te krijuar efekt juridik, pranimi i ofertes duhet t'i plotesoje keto kushte: 1. te perrnbaje deklaraten e te ofertuarit ose perfaqesuesit te tij, se e pranon oferten; 2. te perrnbaje se paku elementet thelbesore te kontrates, ne perputhje me oferten e propozuesit; 3. te perrnbajc vullnetin e shprehur qarte per deshiren qe te lidhet kontrata sipas kushteve te caktuara ne oferte; 4. t'i arrije ofertuesit brenda afatit te caktuar ne oferte, dhe nese ky afat nuk eshte caktuar ne oferte, brenda kches se percaktuar me ligj ose brenda afatit te arsyeshem.
1. Shprehja e vullnetit per pranim

te oferies

Pranimi i ofertes mund te realizohet ne dy rnenyra: me shprehjen e vullnetit ne menyre te drejtperdrejte (shprehimisht) dhe ne menyre te terthorte (heshtazi). Ne menyre te drejtperdrejte ajo mund te behet me shkrim, me gOJe, permes mjeteve te komunikimit, me veprime konkludente, si p.sh, me levizje te kokes duke pohuar, me zgjatje te dores, dhenie te kaparit, etj. Gjithashtu, oferta mund te pranohet nepermes veprimit, p.sh. ofertuesi ofron te paguaj €100 per prashitjen e oborrit, ndersa pranuesi e pranon oferten duke e prashitur oborrin. Heshtja e te ofertuarit nuk ka dornethenie te pranimit te ofertes, Megjithate, nga kjo rregull ka edhe perjashtime dhe ekzistojne raste kur heshtja mund te konsiderohet si pranim i ofertes. Nje rast i tille mund te jete ai kur palet jane marre vesh qe heshtja e nejres pale mund te jete e mjaftueshme per ta quajtur kontraten te lidhur. Nje marreveshje e tille mund te arrihet me rastin e negociatave per lidhjen e kontrates ose ne ndonje rnenyre tjeter. Pastaj, nese palet ndodhen ne lidhje te perhershme te afarizimit per sa i perket ndonje malli te caktuar, dhe eshte krijuar nje praktike apo zakon ne mes tyre qe heshtja te konsiderohet pranim. Si shembull, te kontratat e shitjes, nees i ofertuari hesht por e pranon ma1lin kur i dorezohet ai, konsiderohet se kontrata eshte lidhur, pervec

10

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku piir pergaiitjen e provimit Til Jurisprudences
Botuar nga KIEAf dhe OS"BE' C{)04 - Heffey, Paterson Hocker -- Contract Commentary and Materials Sth Ed

rasteve kur ai e refuzon rnallin brenda nje kohe te shkurter: ose te kontrata per kryerjen e sherbimeve, nese personi qe do ta kryen punen hesht dhe nuk jep pergjigje pasi ta merre oferten, por menjehere fillon punet, ashtu sic eshte kerkuar ne oferte, konsiderohet se k:y veprim paraqet pranim te ofertes, dhe si rezultat kontrata eshte lidhur mes paleve, 2. Pranimi Duhet te Jete ne Reagim ndaj O(ertes Sa i perket pranimit te kontrates, njeriu mund ta pranon oferten e dikujt vetem nese eshte i vetdijshem se oferta eksiston. Prandaj, nuk ka kontrate nese pranon nje oferte per te cilen nuk e din. ShembuHi konkret i kesaj situate eshte siq vijon:
Shembulli: Dy te burgosur (Hasani dhe Hyseni) ikin nga burgu dhe

policia ofron € 1.000 per informata qe sjellin deri te gjetja dhe arrestimi i tyre. Nje i pandehur tjeter (Ibishi) i tregon policise lokacionin e te dy te arratisurve (Hasanit dhe Hysenit) per t'ia zbutur denimin gjykata (d.m.tho bashkpunon me policine me qellim qe te fiton denim me te ulte nga gjykata per krimin e vet). Pasi qe arrestohen kriminelet (Hasani dhe Hyseni), te pandehurit (Ibishit) i tregon nje shok per dhuraten e ofruar nga policia ne shumen €l.000. Ibishi kerkon nga policia dhuraten sepse iu ka dhene informata qe ia mundesuan policise gjetjen dhe arrestimin e Hasanit dhe Hysenit. Policia kur ndalet se qeshuri, i pergjigjet Ibishit "ri'hamom". Pse nuk i takojn Ibishit €l.000? Sepse, ai nuk ka qene i vetdijshem se oferta ekziston kur e ka pranuar ate me dhenjen e informatave. Perveq asaj, ai nuk i ka dhene informatat per arsye te pranimit te ofertes, mirepo per arsye te zbutjes se denimit te tij per krimin qe e ka kryer. Prandaj nuk ka as pranim, dhe as kontrate. Ibishi mbet pa €l.000! 3. Pranimi Duhet te Jete Reflektim i O(ertes Pranimi duhet te jete reflektim i ofertes, qe do te thote se pranimi duhet te jete identik me oferten. Pra, oferta dhe pranimi duhen me qene sikur reflektime te njera tjetres ne pasqyre. Nese oferta nuk eshte reflektim pasqyror i ofertes, atehere nuk eshte pranim mirepo kunderoferte. P.sh. nese ofertuesi thot se ti shet 100 tulla per €75, dhe njeriu tjeter thot po pranoj, dhe dergomi tullat ne shtepi, atehere kontrata nuk eshte formuar sepse pranimi nuk ka qene pasqyrim i ofertes sepse ia ka shtuar edhe nje element ofertes.

11

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku pi.>" pergatitjen e provimit Te Jurisprudences Botuar nga K.!EAl dIu! OSBE (2004 - Heffev, Paterson, Hocker -- Contract Commentary and Materials Sth Ed. Lufta e Formave: Ka raste kur kompanite bejne oferta dhe pranime me

forma standarde te percaktuara me pare, te cilat forma kane shume elemente shtese. P.sh. nje kompani porosite nje sasi malli ndersa tjetra konfirmon porosine me forme standarde. Nese e rrespektojme rregullin qe pranimi duhet te jete pasqyrim i ofertes, atehere keto pranime me forma standarde ku ka terme shtese nuk do te ishin as pranime e as kontrata. Kjo dukuri do te shkaktonte probleme te medha ne treg prandaj shume vende ne bote kane hartuar ligje te cilat predikojne qe pranimet e tilla jane te pranueshme dhe formojne kontrata. Mirepo, edhe pse pranimet e tilla te ofertave jane valide, format standarde nuk jane pranim valid nese i nderrojne termet materiale te ofertave, si p.sh. qmimin, sasine, kohen e dorezimit te mallit, etj.
4. Menyra e Pranimit e Caktuar nga Ofertuesi

Ofertuesi ka mundesine qe ta kontrollon metoden e pranimit te ofertes se tij. Pra, p.sh. ofertuesi mund te thote se oferta ime mund te pranohet vetem me shkrim dhe ata qe jane te interesuar ta pranojne oferten mund ta pranojne oferten vetem me shkrim. Cdo metode tjeter e pranimit do te ishte jo valide.

5. Kunderoferta

Nje nga kushtet qe duhet te plotesohet ne menyre qe pranimi i ofertes te jete efektiv, eshte qe ky pranim te kete elementet thelbesore te perputhshrne me ato te ofertes. Si shembull, nese oferta parasheh se cmimi i mallit do te jete 10.000 euro, ndersa letra apo dokumenti me ane te te cilit pranohet oferta parasheh crnimin prej 5000 euro, atehere nuk kemi pranim te ofertes origjinale, por kemi nje kunderoferte. Ne rastet kur ka kunderoferte, kontrata nuk konsiderohet e lidhur, sepse me vete faktin se oferta dhe pranimi nuk i kane elementet e njejta, do te thote se nuk ka pajtim te vullnetit te paleve, pra nuk ka marreveshje, Nese ka kurideroferte, kontrata mund te lidhet vetem nese ofertuesi original (i pare) e pranon ndryshimin qe eshte bere dhe pajtohet qe kontrata te lidhet me ate ndryshim. Te shembulli i cekur me larte, nese pala qe ka bere oferten me cmim prej 10000 euro pranon qe te ulet cmimi ne 5000 euro, atehere kemi kontraten e lidhur dhe cmimi i mallit do te jete 5000 euro.

12

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit Ii_> Jurisprudences
Botuar nga KIEAl dhe OSBE (2004

=Hetiev, Paterson. Hocker -- Contract Commentary and Materials Sth Ed. 6. Revokimi ipranimit Njejte sikur oferta, edhe pranimi i ofertes mund te revokohet ne kushte te caktuara. Ky revokim apo anulim, megjithate duhet t'i arrije ofertuesit para se te arrije pranimi, apo ne te njejten kohe me pranimin, Nese revokohet pas arritjes se pranimit, atehere konsiderohet sikur thyerje e kontrates. Nese revokimi i pranimit arrine para pranimit, ate here eshte revokim valid dhe nuk ka as pranim dhe as kontrate.
7. Vdek;a

Shtrohet pyetja, cka ndodhe nese ofertuesi eben oferten dhe pastaj vdes. Ne shumicen e rasteve, nese ofertuesi vdes ate here edhe oferta anulohet. Pra, ne pranues nuk mund ta pranon oferten e ofertuesit I cili ka vdekur ne nder kohe. Mirepo, oferta e ofertuesit qe tashme ka vdekur mund te pranohet nga pranuesi nese pranuesi nuk eshte i vetdijshem per vdekjen e ofertuesit. Ne ate rast, kontrata e realizuar duhet te permbushet nga trashigimtaret e prones se ofertuesit te vdekur.

IV.

INTERPRETIMI I KONTRATES

a.

SI INTERPRETOHET KONTRATA

Pas arritjes se pajtimit mes paleve dhe lidhjes se kontrates, te dyja palet kane per obligim te permbushin detyrimet e tyre qe dalin riga kontrata. Megjithate, shpesh ndodh qe njera nga palet te mos permbushe obligimin e vet dhe vjen deri te mosrnarreveshja. Keto mosmarreveshje, mund te zgjidhen para gjykavave, arbitrazhit, negociatave apo duke angazhuar nderrnjetesues. Me kete rast, lind nevoja per interpretimin e tekstit te korrtrates nese palet nuk pajtohen lidhur me permbajtjcn e ndonje pjese te caktuar. P.sh, ndodh qe kontrata te mos kete percaktuar ne menyre te qarte crnimin, por thjeshte parasheh qe cmimi qe duhet te paguhet do te jete "cmimi i tregut". Palet mund te kene mospajtime lidhur me ate se cfare nenkupton cmimi i tregut: a eshte crnimi i tregut ne momentin e lidhjes se kontrates apo ne momentin kureshte bere mosperrnbushja; a eshte cmimi i tregut ne shtetin e shitesit apo cmimi ne shtetin e bleresit? Raste te tiIla te mospajtimeve ka shume ne boten e biznesit, prandaj duhet te behet interpretimi i kontrates, Per t'u bere kjo, praktika e gjykatave tregon se ekzistojne dy teori:

13

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit ri:!Jurisprudences
Botuar nga KIEAl dhe OSBE (2004 - Heffey, Paterson. Hocker - Contract Commentary and Materials Sth Ed.

1. teoria objektive - sipas se ciles duhet gjithmone te shiqohet teksti i kontrates dhe zbatohet ashtu sic eshte theksuar ne kontrate 2. teoria subjektive - e cila vjen ne shprehje vetem nese ka tekst kontestues dhe te paqarte. Atehere, sipas kesaj teorie, shiqohet qellimi i perbashket i paleve: pra cfare kane dashur te thone palet me ate tekst, cfare kane pasur ne mendje. Pervec ketyre teorive, me rastin e interpretimit te kontrates, gjykatat (apo dikush tjeter qe bene interpretimin), gjithnje kane parasysh disa parime te pergjithshme, sic jane parimi i ndershrnerise, arsyeshmerise, etj. Rregull tjeter e interpretimit eshte edhe interpretimi ne disfavor te pales qe ka hartuar kontraten. Te kontratat e perpiluara me shkrim, shpesh ndodh qe njera pale te hartoje pjese te vacanta, dhe pastaj pikerisht ato pjese dalin kontestuese, apo te paqarta. Ne raste te tilla, interpretimi behet ne dem te asaj pale qe e ka hartuar pjesen e paqarte. Palet mund te parashikojne qe, ne rast mospajtimi lidhur me dornethenien e dispozitave kontraktuese, ato t'i interpretoje ndonje pale e trete, Me ate rast, nese me kontrate nuk eshte parashikuar dicka tjeter, palet nuk mund t'i drejtohen gjykates sepse ne radhe te pare duhet ta sigurojne interpretimin nga pala e trete, per cka jane pajtuar. b.
REGULLI I FAKTEVE JASHT KORNIZAVE TE KONTRATES

Siq u cek me larte, zakonisht, nese teksti i kontrates eshte i mjaftueshem atehere kontrata interpretohet vetem duke konsideruar tekstin Brenda kornizave te kontrates. P.sh. nese nje term ne kontrate eshte i definuar, ate here , definicionet tjera nuk perdoren per ate term. Te vetmet raste kur pranohen faktet nga jashte jane kur termet e kontrates (apo ndoj klauzejparagraph) eshte i pakuptimshem. Mirepo, duhet pas kujdes ne perpilimin e kontratave sepse per te qene efektive, te gjitha termet e kontrates duhen te inkuadrohen ne dokumentin e shkruar. Kur mbyllet (nenshkruhet) kontrata, ato terme mbesin perfundimtare, edhe nese jane bere premtime tjera qe kan mbetur jasht dokumentit te shkruar.

v.

MOSPERMBUSHJA

E KONTRATES

Ne momentin kur lidhet kontrata, krijohen te drejta dhe detyrime per palet kontraktuese. Varesisht se si jane marre vesh ne kontrate, te dyja palet jane te detyruara te kryejne detyrimet njekohesisht, apo ne kche te

14

Material i huazuar per qeshtuje cdukuese nga: - Doracaku pill' pergatitjen e provimit Tit Jurisprudences Botuar riga KIEAI dhe OS'BE (2004 - Heffev, Paterson, Hocker -- Contract Commentary and Materials 8th Ed.

ndryshme (p.sh, nje here te behet dorezimi i mallit e pasta pagesa e cmimit], Ne qofte se njera pale nuk e kryen detyrimin e vet, apo e kryen me vonese, pala tjeter ka te drejte ta beje shkeputjeri e konirates.
1. Shkeputja per shkeljet fundamentale te kontrates

Shkeputja e kontrates lejohet zakonisht vetern nese mosperrnbushja ka karakter te shkeljes fundamentale te kontrates, P.sh, nese palet jane marre vesh per shitblerjen e nje makine e eila bene paketimin e 20 llojeve te artikujve ushqimor, dhe pas te dorezohet malli, bleresi veren si ajo makine mund te perdoret vetem per paketim te 19 artikujve ushqimor, ne ate rast nuk mund te behet shkeputja sepse nuk kemi shkelje fundamentale te kontrates. Shkelja fundamentale do te ekzistonte nese malli nuk do te dorezohej fare ose kur kualiteti i mallit aspak nuk permbushe kerkesat e bleresit, pra eshte i paperdorshern.
2. Shkeputja per mospennbushje te detyrimit afatit brenda

Kur permbushja e detyrimit brenda afatit te caktuar paraqet element thelbesor te kontrates, ndersa pala nuk e perm bush detyrimin brenda ketij afati, kontrata shkeputet vete sipas ligjit dhe per kete nuk eshte e nevojshme ndonje deklarate e vecante per shkeputje. Afati i eaktuar per perrnbushje eshte element thelbesor kur shprehimisht eshte thene se detyrimi ka per tu perrnbushur "ne afatin e eaktuar", "me se largu deri", ose ne ndonje menyre tjeter nga e eila mund te kuptohet qarte afati brenda te cilit duhet te kryhet detyrimi.
3. Shkeputja per mospennbush;en e parashikuar

Njera pale mund ta shkepuse kontraten edhe para skadimit te afatit per permbushjen e detyrimit, nese eshte e qarte nga sjellja e pales tjeter se ajo nuk do ta permbushe detyrimin. P.sh, nese para dates kur duhet te dorezohet malli, shitesi e te1efonon bleresin dhe thote se nuk do ta dergoje mallin fare, atehere eshte shume e qarte se shitesi nuk e ka ndermend ta perrnbushe detyrimin dhe ne kete rast bleresi mund ta shkepuse kontraten edhe para skadimit te afatit te percaktuar ne kontrate.

15

-

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: - Doracaku per pergatitjen e provimit re Jurisprudences Botuar nga KJEAl dhe OSBE (]()04 F!~tfe.l'~aterson. Hocker= Contract Commentary and Materials 8th Ed P

4. Shkeputja per shkak te rrethanave te ndryshuara Palet hyjne ne kontrate duke pasur parasysh nje sere rrethanash te caktuara. Por, ne praktike ndodh qe, pas lidhjes se kontrates, te lindin rrethana te cilat njeres pale ia veshtiresojne permbushjen e detyrimeve. Pra, veshtiresirni i permbushjes behet ne ate mase saqe qartazi duket se kontrata me nuk i pergjigjet asaj qe palet kane pritur, dhe do te ishte e padrejte qe ne kontrate e tille te mbetet ne fuqi ashtu sic eshte lidhur. P.sh, nese kompania "A" lidhe kontrate per blerjen e naftes nga kompania "B", sepse ka per qellim te hape nje pornpe benzine, por ne nderkohe i ndalohet qe ta ndertoje pompen ne vendin e caktuar, atehere mund te kerkoje shkeputjen e kontrates, sepse per shkak te ndryshimit te rrethanave, eshte pamundesuar permbushja e kontrates. 5. Efektet e shkeputjes se kontrates Kur kontrata shkeputet, konsiderohet sikur te mos ishte lidhur fare. Palet kontraktuese lirohen nga detyrimet e veta, pervec nga detyrimi per shperblim eventual te demit. Pas shkeputjes se kontrates, secila pale mund te kerkoje kthimin ne gjendje te meparshme, pra ne gjendjen qe ka ekzistuar para lidhjes se kontrates. Per shkak te mosperrnbushjes se detyrimit nga njera pale, pala tjeter mund te paraqese padi para gjykates me te cilen kerkon qe te detyrohet pala tjeter qe ta permbushc detyrimin kontraktues ose te beje dernshperblimin ne para. 6. Pamundesia e permbushjes se detynmit Perrnbushja e detyrimit mund te behet e pamundur edhe per shkak te akteve te naryres qe ne gjuhen juridike njihen si vis major (forca madhore). Kjo ndodh kur per shkak te fatkeqesive natyrore, Iuftes, gjendjes se jashtezakonshrne, embargove qe i vene shtetet, dhe arsye te tjera te ngjashme, e bejne te pamundur permbushjen e detyrimit kontraktues. Si shembull, nese nje pale lidhe kontrate me nje kompani per renoviminin e shtepise se vete, por ne nderkohe shtepia digjet, atehere mund te kerkoje qe te lirohet nga detyrimi per shkak se eshte parnundesuar kryerja e detyrimit qe linde nga kontrata.

16

- Doracaku per

Material i huazuar per qeshtuje edukuese nga: pergatitjen e pro vim it re Jurisprudences
o?

Botuar nga KfEAI dlze OSBE (2004 - Heffev, Paterson. Hocker= Contract Commentarv and Materials Sth Ed.
~.<~ •

Eshte me rendesi qe rrethanat e shkaktuara te mos ndodhin me fajin e ndonjeres pale, por te jene plotesisht jashte kontrollit te paleve. Nese dicka e tille ndodhe, dhe parnundesohet permbushja e kontrates, atehere, shuhen detyrimet e paleve kontraktuese.

7. Demtimi i pamase
Derntimi i parnase ekziston kur ekziston nje shperpjestim i madh ne mes
te detyrimeve te paleve, zakonisht kur detyrimi i njeres pale eshte dyfish me i mash se c'do te duhet te ishte. P.sh, nese nje person ia shet nje personi tjeter ne veture me cmim dyfish me te madh se cmimin qe e ka vetura e llojit te njejte ne treg, dhe pala tjeter pajtohet me ate cmim te dyfishte, duke mos qene i informuar per cmimin e vertete, atehere kerni derntim te pamase. Pra, qe te mund te ekzistoje demtimi i pamase, duhet te plotesohen keto kushte: 1. te ekzistoje kontrata e dyanshme, pra qe krijon detyrime per te dyja palet; 2. te ekzistoje shperpjesetimi i qarte mes detyrimeve te paleve; 3. pala e derntuar, ne momentin e lidhjes se kontrates, most e kete ditur per vleren e vertete te mallit ose sherbimit,

Ne rast se ekziston demtimi i parnase, pala e demtuar mund te kerkoje
anulimin e kontrates. Mirepo, kjo e drejte per te kerkuar anulimin, shuhet pasi te kete kaluar 1 vit nga dita e lidhjes se kontrates, Pra, pala e demtuar ka vetem 1 vit kohe, nese deshiron ta anuloje kontrates si rezultat i derntimit te pamase qe i eshte shkaktuar.

17

Pjese te keti] materialijane

marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provitnit te Jurisprudences Botuar nga KlLilI dhe OSBE (200';); dhe Materiale te tjera te botuarajashte Kosoves.

KONTRATAT
I.

KONTRATAT NE DOBI TE PERSONAVE TE TRETE

Fillimisht, kontrata formonte te drejta juridike vetern ne mes paleve kontraktuese. Koheve te fundit, kjo ka ndryshuar sepse tash, si ne Kosove, ashtu edhe jashte saj, personat e trete qe nuk kane qene nje nga palet kontraktuese mund te kene te drejta juridike te cilat mund ti mbrojne ne rast te shkeljes se kontrates nga njera pale kontraktuese. Ne disa vende keto te drejta jane pjese e ligjit te zakonshem (p.sh. SH.B.A.)e ne disa vende tjera ato te drejta jane kodifikuar ne ligje (p.sh. Angli - Ligji i Kontratave i vitit 1999). Pra, duhet te kuptohet se nga cdo kontrate dalin te drejta dhe detyrime per paler kontraktuese, pa marre parasysh a e kane lidhur kontraten personalisht apo permes perfaqesuesve te tyre te autorizuar. Parimisht, kontratat pra krijojne te drejta qe kane efekt vetem ndaj paleve kontraktuese e jo ndaj personave te trete. Mirepo, ne te drejten bashkekohore, nga ky rregull ekziston perjashtirni kur kontrata ka efekt juridik edhe ndaj personave qe nuk jane pjesernarres ne lidhjen e kontrates por te drejtat dhe detyrimet qe dalin nga ajo kontrate prekin interesat e personit te trete. Pra, cka eshte kontrata ne dobit te personit te trete? Kontrata ne dobi te personit te trete eshte marreveshje mes dy personave - paleve kontraktuese, sipas se ciles njera pale (e cila quhet premtues), obligohet ndaj pales tjeter (qe quhet kontraktues), qe t'ja perrnbushe nje premtim (detyrim) nje pale te trete (qe quhet shJrytezues ose beneficiar). Per t'u lidhur nje kontrate juridikisht e vlefshme ne dobi te pales se trete, duhet te plotesohen keto kushte: 1. kontrata te lidhet mes premtuesit dhe kontraktuesit; 2. kontrata te permbaje klauzolen se kontrata po lidhet ne dobi te personit te trete; 3. kontraktuesi te kete ndonje interes nga lidhja e kontrates se tille;

1

Pjese te keti] materialijane

marre nga Doracaku per Pergotitjen e Provimit te Jurisprudences Botuar nga .KIEI11 dhe OSBE (200-J); dhe Materiale te [faa te botuarajashte Kosoves.

Zakonisht keto kontrata lidhen kur kontraktuesi ka ndonje detyrim ndaj personit te trete, dhe ne pamundesi qe ta kryje vet lidhe kontrate me dike tjeter per te permbushur kete detyrim. P.sh: supozoni situaten e meposhtrne: A i ka borxh personit C 1000€, por per momentin nuk ka mundesi te ia ktheje. Personi B, ia ka borxh personit A nje veture. B merret vesh me A-ne, qe ne vend se t'ia ktheje veturen, t'[a paguaje personit C 1000 €. Ne kete menyre, A dhe B lidhin kontrate sipas se ciles C (pra personi i trete) do t'i merre 1000€ nga B.

PERGJEGJESIA

PER TE METAT MATERIALE DHE JURIDIKE TE DETYRIMIT

I.

PERGJEGJESIA

PER TE METAT MATERIALE

Pergjegjesia per te metat materiale te detyrimit me se teperrni ka te beje me pjesen e rregullave te pergjegjesise se shitesit per te metat e mallit, prandaj ajo ndodh me se shumti ne raste kur lidhen kontratat e shitblerjes. A. Llojet e te Metave

Ne rast te lidhjes se nje kontrate te shitjes, shitesi e merr persiper qe tja dorezoje bleresit mallin pa te meta materiale. Konsiderohet se malli eshte me te meta materiale: 1. nese malli nuk ka cilesi te duhura per perdorim te rregullt ose qarkullim 2. nese malli nuk ka cilesi te duhura per perdorim te vecante (per te cilen bleresi e ka blere dhe per cka shitesi ka qene i njoftuar) 3. nese malli nuk ka cilesi te cilat jane parapare me ligj 4. nese shitesi ka dorezuar mallin i cili nuk eshte ne perputhje me mostren ose modelin qe i eshte treguar bleresit,

2

Pjese Ie keti] materialijane

marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provimit te Jurisprudences
Botuar nga KfEAI dhe O/)'15E (200'}),' dhe

Materiale te tjera

Fe

botuarajashte

Kosoves.

Perdorimi i rregullt: Konsiderohet se malli nuk i ka cilesite e duhura per perdorim te rregullt ne rastet kur ai nuk mund te perdoret per ate per cka eshte prodhuar. Pvsh, nje veture konsiderohet se nuk i ka cilesite per perdorim te rregullt nese ajo nuk mund te ndizet dhe te vozitet. Dihet se veturat prodhohen per t'i vozitur, prandaj nese nuk e plotesojne ate qellim, konsiderohet se nuk e kane cilesine per perdorim te rregullt ose qarkullim. Perdorimi i veqante: Konsiderohet se malli nuk i ka cilesite per perdorim te vecante, ne rastet kur bleresi e ka njoftuar shitesin me kohe se eshte duke e blere mallin per te plotesuar nje nevoje te vecante, dhe pervec qe duhet te kete cilesite e perdorimit te rregullt, malli duhet te kete edhe cilesite e vecanta, P.sh, nese bleresi i thote shitesit se i duhet nje veture te cilen do ta perdore per gara shpejtesie, dhe pastaj shitesi ja dergon nje veture e cila mund te ece me shpejtesi maksimale prej 140kmjh, atehere konsiderohet se vetura nuk i ka cilesite e vecanta, Ne kete rast, edhe pse vetura mund te vozitet, pra i ka cilesite per perdorim te regullt, ajo nuk mund te perdoret per gara shpejtesie me vetura, prandaj nuk i ploteson cilesite per perdorim te vecante, Cilesia e parapare me Iigj: Konsiderohet se malli ka te meta materiale edhe ne rastet kur nuk ploteson cilesi te cilat jane parapare me ligj. P.sh, te supozojme se me ligjet e nje shteti parashihet qe te gjitha veturat duhet te kene jastek shpetimi (te timoni) i cili hapet menjehere ne rast te fatkeqesive rrugore. Ne rast se shitet ndonje veture pa jastek shpetimi, atehere konsiderohet se vetura nuk ploteson cilesi qe jane parapare me ligj. Mosperfillja e mostres Zmodclit: Konsiderohet se malli ka te meta materiale edhe ne rastet kur nuk eshte ne perputhje me mostren apo mode1in qe i eshte treguar bleresit me hereto P.sh, nese nje bleres shkon ne nje sallon te veturave, i pelqen nje veture e caktuar dhe kerkon nga shitesi qe tja transportoje ne shtepi nje veture te atij modeli te njejte qe i ploteson te gjitha cilesite e modelit. Nese shitesi dergon veture qe nuk perputhet me cilesite e modelit, atehere konsiderohet se malli eshte me te meta materiale.

3

Pjese til keti] materialijane

marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provtmit La Jurisprudences Botuar nga KJEAI dhe OSBE (20()4): aile Materiale te tjera te botuarajashte Kosoves.

Te metat materiale te mallit mund te jene te dukshme dhe te padukshme (te fshehura). B. Te Metat e Dukshme Bleresi eshte i detyruar qe mallin, te cilin e ka pranuar, ta kontrollje ne menyre te zakonshme dhe per te metat e verejtura (te dukshme) ta njoftoje shitesin ne menyre qe shitesit t'i jipet mundesia ta riparoje ate te mete, ta zevendesoje mallin, ta zvogeloje cmimin apo ta kornpenzoje bleresit per humbjen qe i shkakton per shkak te te metave te mallit. Te Metat e Fshehura Kemi te bejme me te mete te fshehur te mallit atehere kur me nJe kontrollim te zakonshern te mallit ajo nuk mund te zbulohet. Edhe ne keto raste, kur bleresi me nje kontrollim te zakonshem nuk ka mundur te vereje te meta te caktuara, por me vone zbulohet se ka te meta, ai eshte i detyruar qe ta njoftoje shitesin ne nje afat sa me te shkurte. Zakonisht ky afat eshte i parapare me ligj, por ne mungese te dispozitave ligjore, gjithnje merret afati i arsyeshem. C. Garancioni per kualitetin e mallit Zbulimi i te Metave

Ne shumicen e rasteve, malli qe shitet ka te bashkangjitur edhe librin qe perfshine te dhenat mbi funksionimin e mallit si dhe garancionet se malli do te funksiorioje sipas cilesive te caktuara. Zakonisht ky garancion vlerie vetem per nje afat te caktuar, p.sh 6 muaj, 1 vit, apo me shume, dhe nese malli nuk funksionon gjate asaj periudhe lejohet qe te kthehet dhe te zevendesohet, Veni re se ka edhe asi garancione te cilat garantohen me ligj, te cilave duhen ti permbahen prodhuesit dhe shitesit e mallerave te ndryshrne. Perderisa nuk kemi nevoje ti permendim ato ketu ne detale, ju duhet te keni konsiderate se ato ekzistojne, D. Perjashtimi apo kufizimi metat e mallit pergjegjesise per te

1

4

Pjese ti:! keti] moterialijane

marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provimit Hi Jurisprudences Botuar nga 1(1EA1dhe OSBE (200-f),' dhe Materiale te tjera 1e botuarajashte Kosoves.

Nganjehere kontratat perfshijne edhe disa dispozita (klauzola) qe shitesi i shkruan me qellim qe te lirohet nga pergjcgjesia per te metat e mallit. Shpeshhere keto klauzola parashohin se ne rast se malli nuk funksionon S1 duhet apo nuk ploteson cilesi te caktuara, atehere shitesi nuk ka kurfare pergjegjesie ndaj bleresit, pra as pergjegjesi per kompenzim demi, Keto klauzola zakonisht shkruhen ne kontrate me gjuhe jashtezakonisht te komplikuar juridike, pra biznesrnenet dhe njerezit qe nuk merren me ceshtje juridike nuk mund ta kuptojne, dhe prandaj e anashkalojne dhe e nenshkruajne kontraten me ate klauzole. Ne rast se lind konflikti per te meta materiale te mallit, bleresi do ta kete shume veshtire qe ta fitoje rastin ne gjykate (apo arbitrazh) sepse me vete faktin qe ka nenshkruar kontraten, ka pranuar se shitesi nuk do te kete kurfare pergjegjesie per te metat e mallit. Perderisa demet kontraktuese mund te kufizohen apo perjashtohen, demet per qeshtje te detyrimeve nuk munden. P.sh. nepermes te kontrates nje prodhues i mallit nuk mund te thote se nese malli i im i prodhuar me defekte e Iendon dike, une nuk do te jem pergjcgjcs. Ato kufizime te pergjegjesise nuk lejohen. Dh. Demet Specifike

Ekziston edhe nje lloj tjeter demi, specifikisht demet specifike, per te cilat shkelesi i kontrates mund te jete i pergjegjshem. Demet specifike jane ato te cilat nuk mund te parashikohen nga palet para nenshkrimit te kontrates, mirepo njera pale i parashtron ato sepse rrethanat jane te tilla qe e kerkojn nje dem te tille. Ky nocion shpjegohet me se miri nepermes ketij shembulli: Supozo se A-se i duhet nje pjese me te cilen i duhet ta rregullon kamionin me te cilin i duhet te shkon ne Maqedoni dhe ti merr nje sasi domatesh qe i ka blere. A ben kontrate me B-ne dhe i thote se pjesa po i duhet per ate arsye, dhe se nese B e vonon pjesen ose nuk ia sjell brenda dites, ai nuk do te kete mundesi ti merr domatet me kohe dhe ato do ti kalben. Kontrata nenshkruhet mirepo B nuk e sjell pjesen deri 3 dite me vone, Domatet kalben dhe tani nuk kane vlere, d.m.th. A humb vleren e domateve per shkak te pjeses se kamionit te vonuar nga B. A mund te sjelle A padi kunder B-se per domatet e kalbura. Sigurisht se po sepse A i ka treguar B-se se po i nevojitet pjesa e kamionit per ate arsye specifike dhe se B ka pranuar te hyn ne kontrate duke ditur se mund te kete pergjegjesi me te madhe nese nuk ia sjell Ase pjesen e kamionit.

5

Pjese te ki!fij materiaiijane

marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provimit Ie Jurisprudences Botuar nga KIEAI dhe OSBE (200.f); dhe Materiale te tjera te botuarajashte Kosoves.

II.

PERGJEGJESIA PER TE METAT JURIDIKE

Te kontratat e dyanshme ekziston edhe pergjegjesia per te metat juridike te mallit. Kjo pergjegjesi ka te beje me detyrimin e njeres pale kontraktuese qe te mbroje palen tjeter nga kerkesat e personave te trete, Kjo pergjegjesi ekziston ne raset e shqetesimit te bleresit nga personat e trete te cilet pretendojne se kane te drejten e pronesise apo te shfrytezimit te mallit. P.sh, personi A blene nje shtepi nga personi 8, dhe me kontrate B ja kalon A-se te gjitha te drejtat e pronesise mbi shtepine, Pas nje kohe, personi i trete (C) kerkon qe me force te hyje ne ate shtepi duke pretenduar se shtepia i takon atij. Atehere, personi A duhet ta njoftoje Bvne, dhe B e ka per detyre ta mbroje A-ne nga shqetesimet qe po i shkaktohen nga pretendimet e personit te trete (C). Qe te ekzistoje pergjegjesia per te metat juridike duhet te plotesohen keto kushte: 1. e meta juridike duhet te ekzistoje ne momentin e lidhjes se kontrates; 2. bleresi te mos kete ditur per nje te mete te tille; 3. shitesi te jete i njoftuar me kohe nga ana e bleresit per shqetesimin nga personi i trete. Ne qofte se shitesi nuk vepron sipas kerkeses se bleresit per mbrojtje nga shqetesimet e personit te trete, atehere bleresi ka te drejte te beje shkeputjen e kontrates dhe te kerkoje dernshperblirn. Obligimi i bleresit qe ta njoftoje shitesin ne rast se ka te meta juridike, (pra shqetesirne nga personi i trete], eshte shurne i rendesishem sepse nese bleresi nuk e njofton, dhe shkon vete ne gjykate ne shqyrtimin e kontestit me palen e trete, atehere shitesi mund te shpetoje nga pergjegjesia, dhe te mos pergjigjet fare edhe pse ka shitur nje mall (patundshmeri) me te meta juridike. Njejte sikur ne rast te te metave materiale, pergjegjesia per te metat juridike mund te kufizohet apo te perjashtohet me kontrate, Mirepo, jane disa te meta juridike te cilat nuk mund te kufizohen te cilat jan zakonisht te rregulluara me ligj.

6

Pjese te keti] materialijane

marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provimit La Jurisprudences Botuar ngaKIEAI dhe OSBE (200-!); dhe Materiale te tjera te botuarajashte Kosoves.
E KONTRATAVE

PAVLEFSHMERIA

Kontrata te pavlefshme jane ate te cilat jane lidhur ne kundershtim me rendin juridik, dispozitat imperative (te detyrueshme), moralin, dhe qe cenojne interesin e pergjithshem apo individual. Ligji njeh dy lloje te pavlefshrnerise: 1. pavlefshmerine absolute 2. pavlefshrnerine relative I.
PAVLEFSHMERIA ABSOLUTE

Kontrata absolutisht kundershtim me:

te pavlefshme konsiderohen

ate qe lidhen ne

1. rendin juridik, 2. dispozitat imperative, dhe 3. moralin Nje kontrate e tille eshte e pavlefshme dhe nuk prodhon kurfare efekti qysh ne fillim (dmth, eshte nule qysh ne momentin e lidhjes). Te metat e nje kontrate te tille, pervec paleve kontraktuese, mund t'i vereje edhe cdonjeri qe nuk ka qerie pale kontraktuese, ngase eshte fjala per te meta thelbesore.
a. Efekti Juridik

Cdo kontrate, e cila me lidhjen e saj shkel ligjin, pra rendin juridik apo moralin, nuk prodhon kurfare efekti juridik, pra nuk krijon te drejta dhe detyrime per palet. Prandaj, me rastin e pavlefshrnerise absolute te kontrates, duhet te behet rikthimi ne gjendjen e meparshme, pra ne gjendjen qe ka ekzistuar para se te lidhet kontrata. P.sh, nese eshte lidhur nje koritrate per shitjen e nje malli te caktuar, ate here bleresi ia kthen shitesit mallin ndersa shitesi ja kthen bleresit parate, pra cmimin qe ka paguar. Megjithate, ne rast se malli qe ka qene objekt i kontrates eshte dicka qe nuk lejohet te shitet dhe blehet sipas ligjit (p.sh droga), atehere ai mall konfiskohet nga organet e rendit.

7

Pjese te ketij matcrialtjane marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provimit te Jur isprudences Botuar nga KIE4! dhe OS'BE (200.!); dhe Materiale te tjera te botuarajashte Kosoves.

b. E drejta e kerkeses

per vertetimin e pavlefshmerise

Vertetimin e pavlefshmerise se kontrates absolutisht nule mund ta kerkoje cdo person qe ka interes juridik, palet kontraktuese, pasardhesit e tyre, prokurori publik, si dhe gjykatat sipas detyres zyrtare. Vendimi i gjykates ka karakter deklarativ apo vertetues. Kjo do te thote se nuk ka nevoje te behet anulimi i kontrates, sepse ajo ka qene e pavlefshme qysh nga momenti i lidhjes, por vetem vertetimi i pavlefshmerise se saj.
c. Parashkrimi

i te drejtave

Parashkrimi eshte afati brenda te cilit nje pale mund te kontestoje vlefshrnerine e kontrates ne gjykate. Ky afat mund te jete subjektiv dhe objektiv, Afati subjektiv fillon te rrjedhe nga momenti kur pala eshte e njoftuar per arsyen qe e bene kontraten te pavlfshrne, ndersa afati objektiv filIon te rrjedhe nga momenti i lidhjes se kontrates, pa marre parasysh faktin a e ka ditur pala per arsyen qe e bene kontraten e pavlefshme. Megjithate, per kontratat absolutisht te pavlefshme, e drejta e kerkeses per vertetirnin e nulitetit nuk parashkruhet fare. Pra, pa marre parasysh kohen qe ka kaluar nga lidhja e kontrates, nese dikush merr vesh per ndonje arsye qe e bejne koritraten absolutisht te pavlefshme, atehere mund te kerkoje nga gjykata qe te vertetohet kjo pavlefshrneri.

II.

PAVLEFSHMERIA

RELATIVE

Kontratat mund te konsiderohen lidhur nga: 1. 2. 3.

relativisht te pavlefshme nese jane

personi qe nuk ka fare zotesi (aftesi] per te vepruar; personi me aftesi te kufizuar te veprimit: dhe kur me rastin e lidhjes se korrtrates ka pasur te meta ne pikepamje te shprehjes se lire te vullnetit te njeres pale kontraktuese (kercenim, lajthim apo mashtrim).

8

Pjese Ie ketij materialijane

marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provimit te Jurisprudenccs Botuar nga .KIEAI dhe OSBE (200./),' dhe Materiale te tjera te botuarajashte K(ISOves.

a. Efekti Juridik

Kontrata relativisht e pavleshme prodhon efekt juridik, pra pavlefshrneria nuk vjen ne shprehje automatikisht me rastin e lidhjes se kontrates. Veprimi relativisht i pavlefshem konsiderohet valid per aq kche sa nuk goditet me padi. Pala ne dobi te se ciles mund te anulohet kontrata mund te mos shfrytezoje te drejten e anulimit dhe te heqe dore nga ajo e drejte ose heshtazi te mos e shfrytezoje ate te drejte e te permbushe detyrimet kontraktuese, dhe ne ate menyre kontrata relativisht e pavlefshme konvalidohet (behet e vlefshrne).
b. E drejta e kerkeses per vertetimin e pavlefshmerise

Vertetimin e pavlefshrnerise relative te kontrates mund ta kcrkoje pala e demtuar, trashegimtari i saj dhe personi i trete i cili ka interes juridik. Ne rast anulimi te kontrates relativisht te pavlefshme, vendimi i gjykates ka karakter konstituiv (pra nuk ka vetem vertetim, por konstituim apo krijim te nje gjendjeje). Pasojat e anulimit jane kthimi ne gjendjen e meparshme, shperblimi i demit dhe pasojat ndaj personave te trete.
c. Parashkrimi i te drejtave

E drejta per anulimin e kcntrates relativisht te pavlefshme parashkruhet brenda afatit subjektiv prej 1 viti, nga dita kur pala e demtuar eshte vene ne dijeni per shkakun e nulitetit, dhe brenda afatit objektiv prej 3 vitesh. Afati filIon te ece nga dita e lidhjes se kontrates.

9

Pjese Ie keti] materialijane

marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provimit te Jurisprudences Botuar nga KIEAI dhe OSBE (2()O~); dhe Materiale te tjera te botuarajashte Kosoves.

KLAUZOLAT PER ZGJEDHJEN E LIGJIT TE APLIKUESHEM DHE FORUMIT NE KONTRATA
Secila kontrate, pervec qe duhet te permbaje elementet qe percaktojne cmimin, llojin, kualitetin, kuantitetin, dhe detajet e tjera lidhur me mallin, menyren e pageses dhe te dergimit te mallit, etj, gjithashtu eshte e domosdoshme qe te kete edhe klauzolat qe percaktojne se cfare ligji do te aplikohet per interpretimin e kontrates dhe cila gjykate (apo forum tjeter] do te jete kompetent ne rast te mosrnarreveshjeve. Percaktimi i drejte ne keto klauzola ka rendesi te vecante sepse varesisht nga ajo se cili ligj aplikohet apo cila gjykate ka kornpetence, nganjehere varet edhe se a do te fitoni apo jo rastin.
I.
KLAUZOLA PER ZGJEDHJENE LIGJIT TE APLIKUESHEM

Klauzola per ligjin e aplikueshem eshte pjese e kontrates ku palet mirren vesh se ligji i cilit shtet do te ap1ikohet nga gjykata per interpretimin e kontrates, ne rast se lind ndonje mosrnarreveshje mes paleve. Klauzolat per ligjin e aplikueshem zakonisht duken kesisoj: konirate pajtohen se cdo kerkese apo ndermjet paleue qe ka te beje me te drejtat dhe detyrimet e ture, do te zgjidhet ne perputhje me ligjin e detyrimeve te Kosoues",

mosmarreueshje

"Palet ne

kete

"Ligji i aplikueshem. per interpretimin e kesaj kontrate qe do te aplikohet ne rast mosmarreueshjeje mes paleue eshte Ligji i Kontratave i Mbreterise se Bashkuar". Percaktimi i ligjit te aplikucshem me kontrate eshte shume me rendesi, sepse ne mungese te kesaj klauzole, eshte detyre e Gjykates qe te vendose se cfare ligji te aplikoje, i cili ne shurne raste mund te mos jete i favorshem per kompanine tuaj. Gjithnje eshte me mire qe ligji i aplikueshern te jete ligji i vendit ku ju banoni dhe punoni, sepse eshte me lehte te gjeni avokat qe i njeh ato ligje, nuk keni problem me gjuhe te huaj, dhe nuk ju duhet te udhetoni ne ndonje vend tjeter apo te angazhoni avokat nga shteti tjeter, Shume shpesh ndodh qe nje pale ta nenshkruaj koritraten pa e lexuar ne teresi (sepse u intereson vetem crnimi apo malli), prandaj e ariashkalojne klauzolen per ligjin e aplikueshern, Vetern pasi te linde mosmarreveshja, ata e kuptojne qe sipas kontrates

10

Pjese Hi kelt! materialijane

marre nga Doracaku per Pergatitjen e Provimit te Jurisprudences Botuar ngaKIEAI dhe O,)'BE (200-1); dhe Materiale if tjera te botuarajashte Kosoves.

lejohet aplikimi i nje ligji qe nuk eshte i vendit te vet, dhe kjo shkakton shurne shqetesime, II.

KLAUZOLA PER ZGJEDHJEN E FORUMIT

(GJYKATES

KOMPETENTE)

Pervec klauzoles per ligjin e aplikueshem, eshte me rendesi qe kontrata te perfshije edhe klauzolen per zgjedhjen e forumit. Ne kete klauzole percaktohet se kush do te jete kornpetente per zgjidhjen e mosrnarreveshjeve eventuale mes paleve: pra, a do te zgjidhen mosmarrevcshjct perrnes gjykates ose arbitrazhit, apo palet do t'i zgjidhin ato me negociata ose me nderrnjetesim, Klauzolat per zgjedhjen e forumit zakonisht duken keshtu: "Cfaredo mosmarreueshje apo kerkese qe del nga kjo koniraie do te zgjidhet dhe vendoset nga Gjykata Ekonomike e Kosoues, me seli ne Prishiine, ne perputhje me procedurat e asaj Gjykate. » "Cdo mosmarreueshje mes paleue qe ka lidhje me kete koritrate do te zgjidhet me negociata mes paleue. Ne rast te mossuksesit te negociatave, palet pajtohen qe Instituti i Arbitrazhit ne Munich, Gjermani, eshie kompetent per zgjidhjen e mosmarreueshjeue, ne perputhje me Rregullat Nderkombeiare te Arbitrazhit te ketij Instituti." "Cdo mosmarreueshje apo kerkese e paleue qe del nga kjo kotitrate do te zgjidhet dhe vendoset perfundimishi nga Tribunali i Arbitrazhit ne Zurich, Zuicer, ne perputhje me RreguUat e Arbitrazhit te keti] Tribunali. Paneli do te perbehei nga tre arbiira dhe gjuha e arbitrazhit do te jete gjuha angleze. " Disa nga elementet qe duhet te merren parasysh me rastin e draftimit te ketyre klauzolave jane: 1. Pershtatshmeria e forumit te zgjedhur (lokacioni, gjuha, ligji) 2. Afersia dhe njohja e rregullave qe aplikohen ne ate forum 3. njeanshrneria e mundshme (apo paanshmeria] e gjykates 4. avantazhi qe ofrojne rregullat procedurale te atij forumi. Sikur edhe klauzola per ligjin e aplikueshem, zgjedhja e forumit kompetent nganjehere ka rendesi vendimtare, sepse nese gjindeni ne

Pjese te keti] materialijane

marre nga Doracakuper

Pergarttjen e Pravimit Fe

Jurisprudenciis Botuar nga KIF>}!dhe OSBE (20().j); dhe Maieriale te tjera te botuarajashte Kosoves.

nje gjykate angleze apo amerikane qe aplikojne procedura dhe ligje teresisht te panjohura per ju, mund te humbni rastin pikerisht per shkak te rncspershtatshmerise se forumit. Edhe ketu, mund te Iindin probleme per shkak te gjuhes, avokateve, kultures se ndryshme juridike dhe arsye te tjera qe mund tju vendosin ne pozite te pavolitshme. Mirepo, duhet te keni kujdes qe gjate emerimit te klauzolave per zgjedhjen e forumit, te mos percaktoni ndoj gjykate apo forum jokompetent. P.sh. nuk mund ta percaktoni Gjygjin Suprem qe te jete forumi per zgjedhjen e problemit te thyerjes se kcntrates.

12

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara jasht Kosoves

ZGJIDHJA E MOSMARREVESHJEVE BIZNESORE Siq e pame me heret, formimi i kontratave ne maredhenjet tregtare ndihmon dhe qarteson sistemin ekonomik te nje vendi. Mirepo shpeshhere, per arsye te ndryshme, vjen deri tek mosmarreveshjet ne mes paleve te cilat kan te bejne me maredhenjet e tyre tregatare ekonomike. Per hir te kesaj lende, perqendrimi i materialit do te jete ne ne mosmarreveshjet ne sferen e biznesit dhe zgjidhjen e tyre ne forume te ndryshme tradieionale dhe alternative. Parimisht, materiali i mbulon dy lloje te zgjidhjes se mosmarreveshjeve biznesore: Gjykatat dhe Zgjidhjen Alternative te Mosmarreveshjeve (ZAM).Tani do ti shqyrtojme ato me rradhe. I. GJYKATAT

Forma me tradicionale e zhgjidhjes se mosmarreveshjeve biznesore eshte qasja neper gjykatat kompetente. Pra, Institucionet kompetente per te vendosur mbi konfliktetjkontestet ekonomike apo biznesore ne Kosove jane: Gjykata Ekonomike e cila eshte e specializuar dhe ne baze te ligjit ka kornpetencen te vendose vetem per konfliktetjkontestet qe kane te bejne me ceshtje ekonomike; Gjykatat Komunale, te cilat vendosin ne shkalle te pare per kontestet pronesore, ku vIera e kontestit arrin me se shumti 3000 euro; Gjykata Supreme, e eila vendose ne shkallen me te larte, per ceshtjet qe kane kaluar ne gjykatat e shkalleve me te uleta: p.sh. ne gjykaten komunale. Puna e ketyrc gjykatave eshte e rregulluar me Ligjin mbi Gjykatat te vitit 1978, ligj ky i cili eshte ende ne fuqi pasi qe ende nuk eshte miratuar ndonje ligj i ri per ta rregulluar kete ceshtje. Ligji i ri mbi Gjykatat, i cili pritet te miratohet shume shpejte, parasheh nje strukture te ngjashme te gjykatave me ate qe ka ekzistuar deri me tani, edhe pse ka disa ndryshime pcrmbajtesore. Ne vazhdim do te paraqitet menyra se si rregullohet kompetenca e gjykatave te lartpermendura me Ligjin aktual (te vitit 1978), dhe me ligjin e ri mbi gjykatat, i cili pritet te miratohet shume shpejte. a. Gjykata Ekonomike Sipas Ligiit mbi Gjykatat e Rregullta (LGjR)(1978) ne Kosove ekzistonin 2 Gjykata Ekonomike te Qarkut, ne Prishtine dhe ne Gjakove, te cilat ishin

- 1-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara jasht Kosoves

kompetente per nje nurner te caktuar te komunave. Pas perfundimit te luftes ne Kosove ne vitin 1999, Gjykata Ekonomike e Qarkut ne Gjakove ka pushuar se funksionuari dhe te gjitha ceshtjet qe i perkisnin kornpetences se kesaj gjykate zgjidhen ne Gjykaten Ekonomike ne Prishtine. Sipas ketij Ligji, Gjykata Ekonomike ka kornpetence qe ne shkalle te pare: 1) te gjykoje: a) b) c) 2) konfliktet reciproke ekonomike dhe konfliktet per kompensimin e demit; deliktet ekonomike; konfliktet administrative.

te zbatojne proceduren e pagimit te perdhunshem te falimentimit dhe te likuidimit te rregullt, si dhe te gjitha konfliktet qe lindin me rastin e zbatimit te ketyre procedurave; te mbajne regjistrin e organizatave biznesore dhe te punes dhe te personave tjere juridik; te vendosin dhe te zbatojne ekzekutimin e vendimeve, qe i kane marre ne shkalle te pare si dhe konfliktet qe lindin gjate dhe me rastin e ekzekutimit te atyre vendimeve; te kryejne edhe pune te tjera qe me ligj u jane caktuar ne kompetence.

3) 4)

5)

Me Ligjin e ri mbi Gjykatat, Gjykata Ekonomike qe gjindet ne Prishtine ka kornpetence per tere territorin e Kosoves. Kjo Gjykate, ne shkalle te pare gjykon te gjitha ceshtjet ekonomike, duke perfshire edhe ato qe kane te bejne me kompenzimin e demit, qe arrijne me se shumti vleren prej 3000£. Keto ceshtje zakonisht kane te bejne me kontratat, kompanite apo organizatat biznesore, transaksionet e ndryshme, ekzekutimin e borxhit, ceshtjet bankare dhe financiare, zbatimin e vendimeve te formave alternative te zgjidhjes se konflikteve, ceshtjc qe kane te bejne me investimet e huaja, bankrotimin, konkurrencen dhe prone sine intelektuale.

-2 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga hurime te ndryshme te botuara j asht Kosoves

Ne kete Gjykate, rastet dcgjohen dhe vendosen nga nje (1) gjyqtar ( e jo nga paneli i gjyqtareve}, pervec rasteve kur ndryshe eshte parapare me ligj. b. G;ykatat Komunale Sipas Ligiit te vitit 1978 keto Gjykata kane kornpetence te gjykojne kontestet mbi kerkesat pasurore -juridike kur vIera e kontestit nuk kalon nje shurne te caktuar (dikur ishte 100.000 dinare). Sipas LigHtte ri mbi Giykatat, ne vend te Gjykatave Komunale jane parapare Gjykatat themelore, te cilat kane kornpetence te gjykojne ceshtjet ekonomike qe arrijne shurnen deri ne 3000€ (pervec rasteve qe jane ne kornpetence te gjykates ekonomike). Pervec kesaj, keto gjykata kane kompetence te vendosin edhe per ceshtje pronesore, mosmarreveshje te punes, mosmarreveshje qe dalin nga kontratat mbi qirane, ceshtje qe kane te bejne me regjistrimin e pronave, ndarjen e prones, trashegimine, etj. c. Giykata Supreme e Kosoves Kjo Gjykate eshte instanca me e larte e cila mund te vendose lidhur me te gjitha kontestet gjyqesore duke perfshire ketu edhe kontestet ekonomike. Sipas Ligiit te vitit 1978, Gjykata Supreme vendose ne shkallen me te larte per kontestet qe me pare jane gjykuar ne shkalle te pare dhe te dyte (ne gjykatat e tjera, si p.sh ne gjykaten ekonomike apo ato komunale) dhe ka te drejte qe rastet rja ktheje gjykatave edhe nje here per rigjykim. Njejte parashihet edhe me Ligjin e ri mbi Gjykatat, sipas te cilit Gjykata Supreme do te jete instanca me e larte per te vendosur per rastet qe vijne nga instancat me te uleta.

i. Dhoma e Posaqme e Gjykates Supreme
Ekziston edhe mundesia e percaktimit apo themelimit te degeve apo dhomave te vecanta ne kuader te gjykatave qe do te merreshin vecanerisht me ndonje problernatike te specifikuar apo me kontestet qe dalin ne raport me ndonje organizate a institucion te caktuar. Ne kete menyre ne vitin 2002 eshte themeluar Dhoma e Posacme e Gjykates Supreme te Kosoves per Ceshtjet qe Lidhen me Agjencine Kosovare te
Mirebesimit (AKM).

-3-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara j asht Kosoves

Kjo Dhome ka kornpetence paresore te vendose mbi kundershtimet ndaj vendimeve ose veprimeve te tjera te AKM -se, duke perfshire shqiptimin e gjobave; padite kunder AKM-se, demet financiare qe rezultojne nga vendimet apo veprimet e marra, ne perputhje me rolin e saj si administruese e nje ndermarrjeje apo korporate; padite, duke perfshire padite e kreditoreve ose padite pronesore, te bera kunder nje ndermarrjeje apo korporate, qe aktualisht eshte ose ka qene me pare, nen autoritetin administrativ te AKM-se;padite qe perfshijne njohjen e nje te drejte, nje titulli apo interesi pronesor, qe eshte ne posedim apo nen kontrollin e nje nderrnarrjeje a korporate, qe aktualisht eshte ose ka qene me pare nen autoritetin administrues te Agjencise, kur padite e tilla kane lindur gjate kches ose para kohes, kur ndermarrja apo korporata e tille, i eshte nenshtruar autoritetit administrativ te AKM-se;ceshtje te tjera te tilla qe mund t'i caktohen me ligj. Ankesat nga Agjencioni Kosovar i Prones - Ekziston rnundesia qe Dhornes se Posaqme ti shtohet jurisdikcioni rreth pranimit te ankesave nga lendet e vendosura ne Agjencionin Kosovar te Prones. D.m.th. pasi qe vendos Komisioni i Pronave per lendet prone sore te paraqitura ne Agjencion, palet e pakenaqura kane te drejten e ankeses ne Dhomen e Posaqme. Rregullorja e UNMIK-ut qe ky jurisdikcion ti ipet kesaj Dhome nuk eshte hartuar ende, mirepo pritet qe te miratohet se shpejti.

Gjykata Supreme
Shkalia me e Iarte

Gjykatat e Qarkut
(kryesisht ceshtiet penale)

I I

Gjykata Ekonomike (<;eShtjetekonomike/biznesore)

I
Gjykatat Komunale
(kryesisht yeshtjet pronesore)

I
Gjykatat per kundravajtje
(kryesisht ceshtie administrativ~ dhe gjoba te vogla)

- 4-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara jasht Kosoves

II.

ZGJIDHJA ALTERNATIVE E MOSMARREVESHJEVE BIZNESORE

(ZAM)

Qe nga kohet e lashta, eksiston metoda alternative e zgjidhjes se mosmarreveshjeve. Ne fakt, disa nga metodat alternative edhe parakalojne zgjidhjen e mosmarreveshjeve neper gjykata. Metodat alternative jane te shumta, mirepo disa prej tyre me te rendesishmet jane: Vleresimi i Hershem Netural, Arbitrazhi, Zgjedhja e Eksperteve, Ndermjetesimi, dhe Negociatat e Strukturuara. Ti diskutojme me rradhe! a. Vleresimi i Hershem Neutral Kur linde nje mosmarreveshje ne mes te paleve, ka raste kur palet angazhojne persona neutral qe te vleresojne mosmarreveshjen dhe qendrimet e paleve. Zakonisht, kjo eshte e rregulluar me kontrate dhe personat e angazhuar kane experience ne zgjidhjen e mosmarreveshjeve te asaj lamie (ish-gjykaca, avokate, anetare te industrise, etj.). Se fundi, vleresuesi neutral pergatit nje raport per palet ku ai jep vleresimin e tij rreth mosmarreveshjes dhe qendrimit te paleve. Ky vleresim mund ti ofron qendrimet e paleve dhe te rezulton ne nje marreveshje ne mes te paleve. b. Arbitrazhi

i. Hyrje
Arbitrazhi eshte teknike ligjore per zgjidhjen e mosmarreveshjeve jasht gjyqesorit. Ne arbitrazh, palet e mosmarreveshjes ia ofrojne lenden e tyre nje apo me shume personave ndermjetesues neutral (arbitrave) qe perbejne panelin e arbitrazhit dhe pajtohen qe vendimi i arbitrave te jete final. Per arsye se vendimi i panelit arbitrues eshte final, kjo forme e zgjidhjeve te mosmarrveshjes i perngjan me teper procesit gjyqesor sesa metodave tjera alternative te zgjidhjes se mosmarreveshjeve. Menyra me e zankonshme eshte zgjidhja e nga nje arbitri nga te dy palet, dhe pastaj dy arbitrat e zgjedhur e zgjedhin kryetarin e panelit, pra gjithsej tre arbitra. Arbitrazhi sot perdoret me se shumti per zgjidhjen e mosmarreveshjeve komerciale, specifikisht ne kontekstin e transakcioneve komerciale nderkombetare. Gjithashtu, perdoret edhe ne sfera tjera qe e ndikojne biznesin siq jane zgjidhja e mosrnarreveshjeve rreth punetoreve, konsumatoreve, kredinave, etj.

-5-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara j asht Kosoves

ii. Histona Nuk dihet se sa heret ka filluar zgjidhja e mosmarreveshjeve ne arbitrazh, mirepo ka fakte se ajo parakalon edhe gjyqesorin. Arbitrazhi ka ekzistuar edhe ne kohen e Egjiptit dhe ka qene shume i popullarizuar ne Greqine Antike dhe ne Rome. Prej shteteve moderne, Anglia ishte e para qe perdori arbitrazhin si forme te zgjidhjes se mosmarreveshjeve dhe kodifikoi ligjin per arbitrazh qe ne vitin1697. Ne vitin 1974, Britania e Madhe dhe SHBA-te nenshkruan Traktatin Jay per zgjidhjen e qeshtjeve te borxhit dhe kufijve, qe zgjati 7 vite dhe ishte e suksesshme. Ne pjesen e pare te shekullit XX, edhe Franca dhe SHBA-te, si dhe shume shtete tjera, filluan hartimin dhe aprovimin e ligjeve te arbitrazhit. Zhvillimi i tregetise nderkombetare ka ndikuar ne zhvillimin e shpejte te sistemeve te arbitrazhit. Aktualisht, varianti qe quhet arbitrazhi nderkombetare eshte nje nder metodat me kryesore te zgjidhjes se problemeve dhe mosmarreveshjeve nderkombetare. Koheve te fundit, zhvillimi i tregtise elektronike (e-commerce) ka ndikuar ne zhvillimin e nje metode te re te arbitrazhit, apo Zgjidhja e Mosmarreveshjeve ne Net (ZMN). Gjate ZMN,te gjitha procedurat zhvillohen nepermes Internetit, qe nga paraqitja e lendes e deri tek leshimi i vendimit. iii. Perparesite dhe te Mirat e Arbitrazhit Palet zakonisht kerkojne zgjjidhjen e mosmarreveshjeve nepermes arbitrazhit sepse nje numer i madh i tyre e mendojne arbitrazhin si me te mire se procesin gjyqesor. Perparesite zakonisht jane the shumta, si p.sh.: ~ Kur qeshtja e mosmarreveshjes eshte teper teknike (p.sh. prona intelektuale, inxhinjeringu, statistika], arbitrat me ekspertize te larte ne ate sfere mund ta zgjidhin lenden ne menyre me efikase dhe me te drejte; y Zgjidhja e mosmarreveshjeve ne arbitrazh eshte me e shpejte se sa ne g)yqesor; y Arbitrazhi mund te jete me i lire; y Procesi i arbitrazhit ka me shume perkulshmeri (elasticitet) se sa procesi gjyqesor;

-6-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuarajasht Kosoves

~ Per shkak te Konventes se New York-ut te vitit 1958, vendimet e arbitrazhitjane me te lehta per ekzekutimjashte vendit sesa vendimet gjyqesore; ~ Ne shumicen e vendeve, ankesat rreth vendimeve te arbitrave jane te kufizuara prandaj edhe ekzekutimi eshte me i shpejte; )0> Palet kane shume me shume control sesa ne gjykime; ~ I tere procesi i abitrazhit mund te jete konfident (dhe zakonisht eshte); ~ Shume e pershtatshme per mosmarreveshje nderkombetare apo ne mosmarrveshje me pale nga vendet me sisteme gjygjesore te pazhvilluara ose te pabesueshme; etj.
iu. Te Metat e Arbitrazhit

Perpos perparesive, arbitrazhi ka edhe disa te meta, S1 p.sh.: ~ Pagesa per arbitrazh dhe arbitrate behet nga palet, qe shton koston ligjore te zgjidhjes se mosmarreveshjes; ~ Edhe pse arbitrazhi eshte me i shpejt se procesi gjyqesor, per shkak se jane zankonisht tre arbitra, mund te zgjatet procesi duke u munduar qe ti kordinon kalendaret e tyre per seanca; ~ Ne disa sisteme ligjore, vendimet e arbitrazhit kan me pak menyra te ekzekutimit sesa vendimet e gjyqesorit; ~ Arbitrat nuk kan mundesi te marrin vendime perkohshme para atij perfundimtar, prandaj nuk kan mundesi ti pengojne palet qe te bejne manevra per ikje nga detyrimet, siq eshte levizja e aseteve jasht vendit; ~ Arbitrat nuk jane te kufizuar nga ligji dhe procedurat e evidences, prandaj ata mund te marrin vendime ne baze te besimeve dhe idealeve te tyre personale; ~ Korporatat e medha mund te bejne presion te palejueshem mbi arbitrat ne mosmarreveshje te medha komerciale duke iu kercenuar arbitrave me humje te punes ne te ardhmen; etj.
v. MWTeveshjet per Arbitrazh

Arbitrazhi eshte proces pajtues mes paleve. Palet qasen ne arbitrazh vetem nese pajtohen per ate. Zakonisht, ekzistojne dy lloj marreveshjesh per arbitrazh: ~ Marreveshjet Paraprake: Keto marreveshje diktojne qe ne rast te mosmarreveshjes, te gjitha problemet do te zgjidhen nepermes arbitrazhit. Keto jane zakonisht kontrata per dicka tjeter,

-7-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuarajasht Kosoves

mirepo kan nje klauzole te arbitrazhit. Keto klauzola mund ti merrni te gatshme nga faqet e netit te organizatave te ndryshme te arbitrazhit, mirepo nuk ka nevoje per gjuhe juridike qe keto klauzola te kene efekt. )- Marreveshjet Nenshtruese (Pasuese): Keto marreveshje nenshkruhen pasi qe vjen deri tek mosmarreveshja. Nepermes saj, palet mirren vesh qe ta zevendesojne gjyqesorin me arbitrazh (d.m.tho ti nenshtrohen arbitrazhit) ne zgjidhjen e problemit te tyre. vi. Ligjet e Arbitrazhit Arbitrazhi ka te bej me disa ligje. Ato jane: )- Ligji qe mbulon marreveshjen e arbitrazhit; .> Ligji qe mbulon forumin e arbitrazhit dhe proceduren e tij (lex arbitri - ligji procedural) - zakonisht eshte i organizates se ar bitrazhi t; .> Ligji qe mbulon substancen e mosmarreveshjes; );;> Ligji qe mbulon pranimin dhe ekzekutimin e vendimit te arbitrazhit. Te gjitha keto ligje duhet ti keni parasysh kur te beni marreveshje per arbitrazh. Kosova ende nuk ka aprovuar ndoj ligj te arbitrazhit, prandaj, ne nderkohe do te kete nevoje per aplikim te ligjit te huaj ne cdo arbitrazh qe ka si pale te mosmarreveshjes ndoj person kosovar. Sa i perket ligjeve qe aplikohen dhe qe kan zhvilluar perdorimin e arbitrazhit ne sferen nderkombetare, eshte me rendesi te permenden:

.> Konventa e New York-ut e vitit 1958
);;>

.> Konventa Evropiane e vitit 1961 .> Konventa e Washington-it e vitit 1965 .> Ligji Moster e Komisionit te Kombeve te Bashkuara per Ligj
Nderkombetar te Tregtise; .> Rregullat Moster te Komisionit te Kombeve te Bashkuara per Ligj Nderkombetar te Tregtise vn. Vendimet e Arbitrazhit dhe Ekzekutimi Varesisht nga vendi ku ndodhet arbitrazhi, vendimet e arbitrazhit kane nje spekter te gjere. Ato me te zakonshmentjane per kompenzim

Protokoli i Gjeneves i vitit 1923

-8 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara jasht Kosoves

financiar te demeve te pales. Perveq asaj, ne disa raste rnundesia eshte qe paneli i arbitrav te leshon vendime tjera qe i urdherojne nje pale te ben dicka, apo ta pengon nje pale nga kryerja e ndoj veprimi. Gjithashtu, mund te urdheron veprim ne perputhje me detyrimet e pales sipas kontrates ne pyetje, ose ta anulon ndoj document zyrtar (p.sh. kontrate, titull, etj). Nje prej arsyeve per perdorirnin e madh te arbitrazhit ne zgjidhjen e mosmarreveshjeve ne tregetine nderkombetare eshte lehtesia e zbatimit dhe ekzekutimit te vendimeve te arbitrazhit ne vendet e huaja, sidomos ne krahasim me vendimet e gjygjit. Arsya per zbatim me te lehte eshte Konventa e New York-ut e vitit 1958, sipas se ciles nje vendim I arbitrazhit i leshuar ne nje vend te huaj round te zbatohet ne cdc vend tjeter qe eshte nenshkruese e Konventes, me disa kufizime te vogla. Gati te gjitha vendet e medha komerciale jane nenshkruese te kesaj konvente. Ndersa, shume pak vende kan rrjete te zhvilluara ndershteterore te zbatimit te vendimeve gjyqesore. Nje arsye tjeter pse zbatimi i vendimeve te arbitrazhit eshte me i preferuar sesa vendimet gjyqesore, eshte se krahas vendimeve gjyqesore vetem vendimet per kompenzim financiar jane te zbatueshme. Vendimet e arbitrazhit jane te zbatueshme, pa marre parasysh se dare urdheri dhejne, kornpenzim, apo dicka tjeter.
viii. Ankesa Ndaj Vendimeve te Arbitrazhit

Zakonisht, vendimet e arbitrazhit nuk mund ti nenshtrohen ankesave nga palet. Pra, zakonisht, vendimet e arbitrazhit jane finale. Mirepo, ne shumicen e vendeve, gjyqesori mban nje rrol mbikqyres mbi arbitrazh dhe i anulon disa vendime qe jane teper ekstreme dhe te paarsyeshme, si p.sh. ku ka mashtrime apo gabime serioze ligjore nga ana e panelit te arbitrazhit.
Kostoja e Arbitrazhit

LX.

Edhe pse e menduar si me e lire, kostoja e arbitrazhit mund te jete kogja e larte. Ne shumicen e vendeve, si civile ashtu edhe te zakonshme, eshte normale qe pala humbese ti paguan shpenzimet e mosmarreveshjes (p.sh. avokateve, shpenzimet e gjygjit, etj.) edhe per palen fituese.

-9 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 ~ Zgjidhja e Mcsmarreveshjeve

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara jasht Kosoves Biznesore

Gjithashtu, ne forumet e arbitrazhit, arbitrate kane te drejte qe te marrim vendim ku pala humbese paguan shpenzimet e pales fituese. Perveq asaj, vendimi mund te leshohet edhe rreth shpenzimeve per pagesen e anetareve te panelit te arbitrazhit.
x. Llojet e Arbitrazhit

Arbitrazhi i eshte pershtatur edhe nevojave te paleve. Per ate arsye, tash kerni disa lloje: Arbitrazhi Givcesor: Ky lloj nuk eshte arbitrazh tradicional, mirepo edhe nje lloj ndermjetesimi per ndoj lande qe gjindet ne gjyqesor dhe gjygji kerkon nga palet qe te mirren vesh rreth zgjidhjes se lendes me ane te ndermjetesuesit dhe ti mos qasen procedures gjyqesore sipas mundesise. Arbitrazhi Maksimum-Minimum: Ky lloj i arbitrazhit aplikohet nga palet kur ate pajtohen qe cdc vendim duhet te jete ne mes te dy shumave te paracaktuara nga palet (p.sh. me shume se £10.000 mirepo me pak se €100.000). Ka raste kur kjo marreveshje nuk i tregohet tribunalit mirepo palet pajtohen qe nese vendimi bjen ne mes te dy shumave, te paguhet sa kerkojn arbitrat, ndersa nese me ulet se minimumi ose me lart se maksimumi, atehere paguhet minimumi ose maksimumi varesisht per te cilin eshte fjala. Arbitrazhi Jo-Obligues: Ky eshte nje process qe eshte i ngjajshem me arbitrazhin tradicional perveq se vendimi i panelit te arbitrazhit nuk eshte obligues mbi palet. D.m.th. palet i rezervojne te drejtat qe te sjellin mosmarreveshjen e tyre para gjyqesorit. Pra, vendimi i arbitrazhit eshte nje vleresim neutral i rastit te paleve. Arbitrazhi Lavjerres: Ky eshte nje lloj arbitrazhi qe zakonisht perdoret ne zgjidhjen e mosmarreveshjeve industriale, ku arbitrat duhet te zgjedhin ne mes te dy opcioneve per zgjidhje (d.m.th. qendrimit te njeres apo tjetres pale). Ne kete rast, paneli i arbitrazhit nuk ka drejte te sygjeron nje zgjidhje te trete apo neutrale. Zakonisht perdoret ne mosmarreveshjet e sindikatave dhe menagjmentit te kompanive. c. Zgjedhja e Eksperteve Zgjedhja e eksperteve eshte e kerkuar me kontrat ne shumicen e rasteve. Sipas ketyre kaluzolave, kerkohet qe ne rast te ndoj mosmarreveshje ne mes te paleve ajo te zgjidhet nga ana e ekperteve ne lamine e

- 10 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara jasht Kosoves Biznesore

mosmarreveshjes. Kjo metode perdoret me pak se arbitrazhi dhe ndermjetesimi, mirepo eshte tipike ne mosmarreveshjet komerciale me perberje teper te nderlikuar. Ekspertet zakonisht zgjedhen nga sfera e mosmarreveshjes dhe jane neutral. Vendimi i tyre eshte zakonisht i detyrueshem, mirepo mvarret nga marreveshja ne mes te paleve. Shpesh, ky perdoret edhe si vleresim i mosmarreveshjes qe do te thote t ju tregon paleve se ku qendrojne, e besa edhe t ju shpjegojne paleve se per cka eshte mosmarreveshja. Rreziku me i madh per palet eshte se mund te rezultoje ne pergjegjesi te cilat nuk i kan pritur. Ekpertet kan mundesi qe mos ti permbahen ligjit mirepo te vendosin sipas rreguallave te industrise. Per ate arsye, edhe vendimet mund te jene te paparashikueshme. Perparesia me e mire e kesaj metode te zgjidhjes se mosmarreveshjeve eshte shpejtesia e gjindjes se nje zgjidhje dhe ekspertiza qe ofrojne ekspertet ne zgjidhjen e mosmarreveshjes. d. Ndermjetesimi

i. Hyrje
Ngjajshem me arbitrazhin, edhe ndermjetesimi ka nje histori te gjate qe fillon qe nga kohet e lashta, me rastet e par ate paraqitura ne kohen e Babilonit, Greqise Antike dhe Romes. Besa, gjate disa periudhave historike ndermjetesuesit jane konsideruar sikur njerez me status dhe rrespekt te larte ne shoqeri. Ne kohet me moderne, ndermjetesimi i ka rrenjet ne Diplomaci (p.sh. Senatori Mitchell ne Irlanden Veriore). Perderisa tani, ndermjetesimi zakonisht eshte hapi i pare qe ndermirret ne mosmarreveshjet biznesore. ii. Metodat/Stilet e Ndermjetesimit

Ndermjetesuesi luan vetem rrolin e ndihmuesit e jo te zgjidhesit te mosmarreveshjeve. Pra, ndermjetesuesi iu ndihmon paleve qe ta kuptojne konfliktin dhe te punojn drejt zgjidhjes se konfliktit. Varesisht nga ndermjetesuesi, ka disa stile te ndermjetesimit siq jane:

- 11 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore
);>

Materialet e huazuara nga hurime te ndryshme te hotuara jasht Kosoves

);>

);>

Ndermjetesimi Vleresues: Ketu, ndermjetesuesi e vlereson rastin dhe iu tregon paleve fortesite dhe dobesite e qeridrimit te tyre, nese ate vendosin ta paraqesin lenden ne gjygj. Ndermjetesimi Ndihmues: Ky atil i ndermjetesimit perqendrohet ne ndihrnimin e paleve qe ta arrijne nje marreveshje dhe zgjidhje te pro blemit. Ndermjetesimi Transforrnativ: Nepermes ketij stili te nderrnjetesimit, ndermjetesuesi mundohet qe t'[u ndihmon paleve qe te komunikojn me mire sepse mendimi eshte qe mosmarreveshja eshte rezultat i komunikimit te dobet dhe armiqesise se paleve.
iii. Kodi i Veprimit per Ndermjetesues

Kod te pergjithshem te veprimit per ndermjetesues nuk ka. Per ate arsye, shumica e organizatave ndermjetesuese kane koded e tyre te veprimit, te cilave iu permbahen te gjith ndermjetesuesit qe punojne ne rastet e tyre. Edhe pse nuk jane uniforme, koded e ketyre organizatave zakonisht permbajne disa kerkesa per ndermjetesues qe pasojne: );> Detyra qe ti informon palet per procesin e ndermjetesimit; );> Nevoja qe ndermjetesuesi te kete qendrim neutral dhe ti paraqet konfliktet e interesit; );> Cdo informate qe paraqitet ne ndermjetesim duhet te mbahet konfidente; );> Ndermjetesuesit nuk duhet te ofrojne udhezime ligjore, mirepo ti drejtojne palet ne ligjet aplikuese; );> Ndermjetesuesit duhet te ndermjetesojne vetem ne sfera net e cilat jane eksperte; etj. w. Perparesite dhe te Mirat e Ndermjetesimit Ndermjetesimi ka shume perparesi ne zgjidhjen e problemeve dhe mosmarreveshjeve biznesore. Disa nga ato jane: Te gjitha diskutimet gjate ndermjetesimit jane konfidente; );> Ndermjetesuesi eshte neutral; );> Asgje qe thuhet gjate ndermjetesimit mund te perdoret si fakt nese lenda shkon ne gjykate; );> Palet nuk armiqesohen sikur kur lenda eshte ne gjygj apo arbitrazh; ~ Ndermjetesuesi eshte ekspert ne lamine rreth te ciles ka mosmarreveshje;
);>

- 12 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara jasht Kosoves

~ 8hume me i lire sepse zakonisht ke vetem nje ndermjetesues; ~ Eshte me efikas; ~ Zakonisht i permireson raportet e paleve; >- Inkurajon palet qe te zgjidhin problemin; >- Atmosfera eshte me e relaksuar sesa gjykimi apo arbitrazhi; >- Rregullat procedurale jane me fleksibile; etj.
v. Te Metat

e Ndermjetesimi

8i cdo gje tjeter, edhe ndermjetesimi ka disa te meta, siq jane: Nuk ka vendim te ndermjetesuesit per zgjidhjen e mosmarreveshjeve; ~ Iu jep rast paleve qe ta zhagisin zgjidhjen e problemit duke iu qasur ndermjetesimit vetem per te humbur kohe; >- Korporatat e medha mund te bejne presion te palejueshem mbi ndermjetesuesin ne mosmarreveshje te medha komerciale duke iu kercenuar atij / asaj me humje te punes ne te ardhmen; ~ Pasi qe nuk bazohet ne rregulla dhe ligje te paradefinuara, mund te kete befasi dhe ta ze nje pale te papergatitur; etj.

>-

vi.

Procedura

Gjate Ndermjetesimit

Procedura gjate ndermjetesimit eshte joformale dhe zakonisht e padefinuar para te fillon ndermjetesimi. Mirepo, zakonisht palet paraqesin nga nje dokument fillestar ku pershkruajne qendrimin e tyre rreth mosmarreveshjes dhe bashkangjesin dokumentacionin qe ka te bej me mosmarreveshjen (p.sh. kontratat, dokumentat zyrtar, komunikimet mes paleve, etj.). Ai prezentim fillestar pastaj pasohet nga disa takime ne mes paleve te ndermjetesuara nga ndermjetesuesi dhe te kufizuara ne temat nga rendi i dites i percaktuar nga ndermjetesuesi. Pas asaj, nese arrihet nje marreveshje, palet pajtohen per pikat e marreveshjes, nga te cilat pastaj perpilojne marreveshjen formale qe nenshkruhet nga palet. Per ta arritur nje marreveshje rreth problemit te paleve, ndermjetesuesi zaknoisht ju ndihmon paleve duke: >- Iu ndihrnuar paleve qe te komunikojne; >- Iu nidhmuar pal eve qe te negociojne; >- E permiresuar ambientin emocional (zvogelimi agresionit, arrniqesise, etj.) >- Ua dhene paleve nje kornize procedurale; >- Iu dhene paleve sygjerime per zgjidhjen e mosmarreveshjes, etj.

- 13 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burirne te ndryshrne te botuarajasht Kosoves

vii. Si Zgjedhet Nderm;etesuesi

Zgjedhja e ndermjetesuesit ka nje rendesi te veqante sepse ai eshte i cili ndihmon dhe lehteson zgjedhjen e mosmarreveshjes se paleve. Kur zgjedhet nje ndermjetesues, palet duhen te kene parasysh: ~ Vetite Personale (komunikuese, intelegjenca, durimi, optimizmi, etj .}; _>. Qualifikimet, eksperiencen dhe historine personale rreth ndermjetesimit dhe sferes se mosmarreveshjes; )0;> Trajnimi i ndermjetesuesit; _>. Historia profesionale e ndermjetesuesit; )0;> Qartifikatat qe i mban ndermjetesuesi; )0;> Konfliktet e interesit te ndermjetesuesit; )0;> Qmimi i ndermjetesuesit; etj. e. Negociatat e Strukturuara

i. Hyr;e
Edhe negociimi eshte nje lloj alternativ i zgjidhjes se mosmarreveshjeve ne biznes. Negociatat i kane tri elemente thelbesore: 1) procesin; 2} sjelljet; dhe 3) substance. Procesi ka te bej me menyren e negociimit qe perdorin palet, d.m. tho konteksti i negociatave, palet qe jane ne negociata, taktikat e pedorura nga palet, dhe sekuenca dhe fazat e negociatave. Sjelljet kane te bjene me marredhenjet ne mes te paleve, komunikimi ne mes tyre dhe stilet qe praktikojne. Se fundi, substanca eshte ajo per te cilen palet negociojne, d.m.th. agjenda, temat, pozicionetjqendrimet, opcionet dhe marreveshjet e mundshme. Negociatoret e rryer perdorin taktika te ndryshme te negociimit, qe jane nga to te drejtperdrejtat qe paraqesin kerkesat e pales, deri tek ato me mashtruese. Disa nga ata me agresivet, perdorin edhe trembjen e pales tjeter (p.sh. e hapi nje dyqan afer cdo dyqani qe hap ti vetem per ta humbur punen ty) si pjese e negociatave. ii. Menyrat/Metodat e Negociimit

Ka disa metoda apo menyra te negociimit qe perdoren nga negociatoret gjate mosmarreveshjeve ne marredhenje biznesore. Ato perdoren nga

- 14 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuara j asht Kosoves

negociatore profesionale qe angazhohen nga nje organizate apo pozite e caktuar. Nga ate metoda te negociimit, veqohen dy: Menyra Avokuese: Nepermes kesaj metode, nje negociator i shkathet zakonisht avokon per nje pale dhe mundohet qe ta arrine zgjidhjen me te mire per palen qe reprezenton. D.m.th. ai i gjen pranimet minimale te pales tjeter dhe i bazon kerkesat e pales qe reprezenton ne ate kerkesa minimale te pales tjeter. Nje negociate e suksesshme sipas kesay menyre konsiderohet kur e zbrapse palen tjeter deri ne fund, mirepo pak para se te terhiqet pala tjeter nga negociatat. Menyra "Fito/Fito/Fito": Sipas kesaj metode, palet mund te arrijne marreveshje nese nuk i shiqojne qendrimet e paleve mirepo interesat dhe kerkesat thelbesore te tyre. Ketu, d.m. tho te gjithe fitojne dhe largohen palet nga procesi armiqesor ku fitimi i nje pale konsiderohet humbje per tjetren. iii. Emocionet ne Negociata Emocionet luajne nje rrol te rendesishem gjate negociatave. Varesisht si perdoren, emocionet mund te kene nje ndikim pozitiv apo negativ gjate negociatave. Vendimi se a arrihet nje marreveshje eshte rezultat direkt i emocioneve qe ekzistojne. Emocionet iractionale, negociatat. mundesojn negative zakonisht shkaktojne veprime te paarsyeshme dhe te cilat mund ti shkaktojne palet qe te largohen nga Ne te kunderten, emocionet positive i relaksojne palet dhe ua paleve qe te gjejne marreveshje.

- 15 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 5 - Zgjidhja e Mosmarreveshjeve Biznesore

Materialet e huazuara nga burime te ndryshme te botuarajasht Kosoves

Disa nga Materialet e Konsultuara: Christian Buhring- Uhle and Gabriale Lars Kirchhof', Arbitration and Mediation in International Business, 2nd ed. (2006); Tibor Varady, John J. Barcelo, and Arthur Taylor Von Mehren, International Commercial Arbitration, 3rd ed. (2006); David Lax and James Sebenius, 3D Negotiation, Harvard Business School Press (2006); A. Redfern and M. Hunter, Law and Practice of International Commercial Arbitration, 4th ed. (2004); R. Charlton and M. Dewdney, The Mediator's Handbook. Skills and Strategies for Practitioners, 2nd ed. (2004). R. David, Arbitration in International Trade (1985);

- 16 -

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes I.

MBROJTJA E KONSUMATOREVE
a. Hyrje

Konsumator nenkupton cdc person fizik qe blen dhe perdor mallra ose sherbime per plotesimin e nevojave te veta dhe jo per qellime qe jane te Iidhura me veprimtari tregtare, respektivisht per rishitjen e atyre mallrave. Si ne cdo vend tjeter, edhe ne Kosove, te drejtat themelore te konsumatoreve jane te mbrojtura me dispozita ligjore te cilat percaktojne rregullat qe aplikohen gjate blerjes se mallrave, sherbimeve dhe formave te tjera ne tregun e lire, mbrojtjen e shendetit, mjedisit, dhe interesave ekonomike te kosumatorit. E gjithe kjo lemi, eshte rregulluar me Ligjin per Mbrojtjen e Konsumatoreve, i miratuar nga Kuvendi i Kosoves ne vitin 2004. b. Te drejtat e konsumatoreve Disa nga te drejtat e mbrojtura te konsumatoreve, ligj jane: qe perfshihen ne kete

a). e drejta per mbrojtjen e interesave ekonomike te konsumatoreve, b). e drejta per mbrojtjen nga rreziku per jete, shendet dhe pasuri, c). e drejta e mbrojtjes juridike te konsumatorit, d). e drejta per informim dhe riedukim te konsurnatoreve, e). e drejta ne bashkim te konsumatoreve me qellim te mbrojtjes se interesit te tyre, e drejta ne perfaqesim dhe pjesernarrje te perfaqesuesit te konsumatoreve ne punen e organeve te cilat zgjidhin ceshtjet nga interesi per konsumator. Keto te drejta mund te kufizohen vetern ne raste te jashtezakonshme, me qellim te mbrojtjes se interesit dhe te sigurise se Kosoves, natyres, rrethines njerezore dhe shendetit te njerezve, por jo ne menyre qe konsurnatoret t'i sjelle ne pozite te pabarabarte. c. Detyrat e prodhuesit dhe oCruesit e sherbimeve Prodhuesit dhe ofruesit e sherbimeve duhet te nxjerrin ne treg mallra dhe sherbime te sigurta. Sipas ligjit, mallra dhe sherbime te sigurta konsiderohen ate mallra dhe sherbime, te cilat i permbushin: a) Standardet vendore, b) Standardet Evropiane te percaktuara ne Konventat Nderkornbetare, c) Kerkesat legjitime te konsumatorit ne lidhje me sigurine.

- 1-

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes

Shitesi i mallrave dhe ofruesi i sherbimeve eshte gjithashtu i detyruar ta te shes sasine, vellimin dhe masen e sakte te mallit dhe t'i mundesoje konsumatorit me kerkese te tij, vertetimin e saktesise se mallit. Ai duhet te shese mallrat apo te kryeje sherbimet ne cilesine e pershkruar dhe te parapare me dispozita ligjore, dhe t'i ofroje keto mallra apo sherbime me cmimet e deklaruara. Shitesi i mallrave dhe sherbimeve eshte poashtu i detyruar qe t'i plotesoje kushtet higjeno-teknikosanitare. Mallrat qe shiten duhet te jene te pajisura me etikete, e cila perrnban informacione per prodhuesin dhe adresen e tij, ernertimin e mallit, sasine, perberjen, cilesine, daten e prodhimit, afatin e perdorimit, menyren e perdorimit dhe te mirembajtjes, rrezikshrnerine nese ekziston, si dhe cmimin, Rregullat e paketimit te mallit, gjithashtu jane percaktuar me ligj. Paketimi duhet te jete i pademshern per shendetin, duhet t'i pershtatet formes dhe mases se mallit dhe mos ta beje konsumatorin konfuz. Pervec detyrave te lartpermcndura, per shiteait eshte i nevojshem edhe deklaracioni i mallit, Kjo eshte e obligueshme per cdc mall dhe duhet te permbaje te pakten keto te dhena: a) emrin e prodhuesit apo te importuesit te mallit, b) emrin me te cilin shitet malli, c) llojin dhe mode lin e mallit, d) shenjen matese te mallit nese eshte shenje me rendesi per indentifikimin e prodhimit, e) daten e prodhimit dhe afatin e perdorimit, f) emrin e firmes (adresen e plote] te prodhuesit per mallrat e importuara dhe emrin e firmes (adresen e plote ) te importuesit dhe prejardhjen e vendit nga importohet, g) paralajmerirnin per rrezikun e mundshern ne perdorim, nese ekziston nj e rrezik i tille, d. Publikimi i mallrave dhe sherbimeve Publikimi i mallrave dhe sherbimeve nerikupton prezantimin permes mediave te komunikimit me qellim te promovimit te ndonje prodhimi, sherbimi apo te vete kornpanise. Me ligj eshte i ndaluar publikimi mashtrues i mallrave. Publikimi mashtrues nerikupton cdo publikim qe ne njefar rnenyre mashtron apo ka mundesi te mashtroje personat te cileve u eshte drejtuar dhe qe mund te ndikoje ne sjelljet e tyre ekonomike, apo te demton ose qe mund te demtoje konkurrentin. e. Detyrimet e institucioneve

- 2-

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligjii Punes

Qeveria e Kosoves, permes Ministrise se Tregtise dhe Industrise, realizon mbrojtjen e konsumatorit duke detyruar zbatimin ligjit nga ana e subjekteve prodhuese, tregtare dhe sherbyese. Mbikqyrjen e zbatimit te ketij ligji e ushtron inspektorati kompetent qendror si dhe inspektoret tjere komunal ne pajtim me kompetencat e percaktuara me ligj. Inspektori ndalon perkohesisht me vendim shitjen e mallit nese verteton se: a) tregtari e shet mallin me mangesi ose gabime; b) tregtari nuk i dorezon konsumatorit dokumentacionin e duhur gjate shitjes se mallit; c) mallrat ne lirim nuk jane treguar qarte, lexueshern me cmimin para dhe pas lirimit; d) mallrat ne lirim, te cilave shume shpejte i skadon afati i perdorimit, nuk e kane qarte dhe lexueshem afatin minimal dhe te fundit te perdorimit; Ligji parasheh dispozita ndeshkuese (gjoba, denime) per ata qe shkelin rregullat per mbrojtjen e te drejtave te kcnsumatoreve.

II.

PERGJEGJESIA PER PRODUKTE a. Hyrje

"Pergjegjesia per Produkte / Mallera" (PPP)ka te bej me ligjet vendore dhe te huaja qe lejojne per kerkimin e demit material prej prodhueseve, distributoreve dhe shitesve te mallerave defektive qe lendojne njerezit apo pronat. Perderisa ligjet vendore nuk jane sa duhet specifike ne mbrojtjen e konsumatoreve dhe vendosjen e pergjegjesise ne prodhues per produkte me defekte qe shkaktojne derne materiale apo njerezore, prapseprap eshte me rendesi qe disa parime te meschen per shkak se prodhimet tuaja mund te shiten jashte Kosoves. Ne ate rast, derni i shkaktuar jashe Kosoves mund t ju jap pergjegjesi edhe pse jeni prodhues i huaj.

b. Teorite Themelore te Padive

Teorite themelore ne te cilat bazohen padite per PPP jane:

-3-

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes

1. Neglizhenca - deshtimi qe te sillesh ne menyre te kujdesshme, d.m. tho me bere dicka qe nje person i matur dhe i arsyeshem nuk do te bente, ose te mos bejsh dicka qe nje person i matur dhe i arsyeshern do te bente ne rrethana te njejta; 2. Shkelje e me apo me shume Garancioneve mosrrespektimi i garancioneve te dhena per nje produkt nga prodhuesi, distributori apo shitesi; 3. Pergjegjesia Strikte (e rrepte) - pergjegjesi edhe pse prodhuesi/ distirbutoriJ shitesi nuk jane neglizhent, d.m.th. pergjegjesia i takon nje njeriu per arsye se posedon apo prodhon nje artikull/ produkt qe eshte i rrezikshern; 4. Shtremberimi (informimi i rrejshem) - dhenja e nje deklarate te rrejshme dikujt tjeter qe eshte ne raport kontraktues me deklaruesin, kur deklaruesi e din se ajo qe deklaron nuk eshte e vertete. c. Kategorite Faktuale te Padive Faktet e te gjitha padive per PPP zakonisht mund te klasifikohen ne kater kategori: 1) defekte fabrikimi (prodhimi); 2) defekte ne konstrukcion; 3) deshtirn ne dhenjen e paralajmerimeve te mjaftueshme per perdorim te parrezikshem; dhe 4) deshtim qe ta pasqyron sinqerisht cilesine e produktit. Mirepo, veni re se nje rast mund te klasifikohet ne disa apo te gjitha keto kategori. Defekt Fabrikimi - Ky lloj defekti ka te bej me keqfunkcionim te nJe produkti ose te nje pjese te nje produkti qe eshte i standardizuar. Zakonisht eshte e mjaftueshme qe nje produkt te keqfuncionoje ne menyre qe e lendon nje person apo prone per t'ia veshur pergjegjesine prodhuesit. Pra, nuk ka nevoje per hulumtim se a ka qene produkti i rrezikshem ne menyre te paarsyeshme. Shembull: Kompania Shferc Komerc, Inc. prodhon pjese per vetura. Kete vit, Shferc Komerc ka prodhuar 100.000 rotore qe perdoren per frenim te vetures. Nga njesite e prodhuara, 99.000 rotore punojne pa kurrfare problemi ndersa njeri thehet dhe shkakton qe vetura te mos ndalet. Deme materiale i shkaktohen edhe vetures edhe ngasesit te vetures.

-4-

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes

Defekt ne Konstrukcion - Per dallim nga defektet e fabrikimit, nje defekt ne konstrukcion ekziston kur produkti ka nje te mete ne konstrukcionin e standardizuar qe ka potencial ti ben te gjitha njesite e atij prodhimi te rrezikshme.
Shembull: Kompania e njejte, Shferc Komerc, Inc. prodhon pjese per vetura dhe tani po prodhon timona. Ne kete vit, Shferc Komerc ka prodhuar 10.000 timona dhe te gjith i kan prodhuar nga nje material qe posa bjen temperatura nen 5 grade Celcius, timoni thehet. Posa vjen dimri i Kosoves, te gjitha veturat me ata timona dalin jashte perdorimit sepse timon at shkaterrohen nga temeraturat e ulta. Disa prej veturave edhe bejne ndeshje komunikacioni dhe shkaktohen deme ne njerez dhe materiale.

Deshtimi i Dhenjes se Paralajmerimeve te Mjaftueshme per Perdorim te Parrezikshem - Kjo ka te bej me produkte te cilat jane te rrezikshme edhe pse prodhohen ne rnenyrat me te parrezikshme. Pra, edhe nese prodhohen me perkujdes te veqante, prapseprap eshte produkt i rrezikshern. Prandaj, me ligj kerkohet qe keto produkte te kene paralajmerirne percjellese te cilat e inforrnojne konsumatorin per rreziqet e ati produkti. Pra pergjegjesia ekziston jo kur nje produkt i tille prodhohet dhe e lendon dike, mirepo kur ai produkt prodhohet pa paralajmerirne ose pa paralajmerime te mjaftueshme per perdorirn te parrezikshern.
Shembull: Kompania Bojna Llom, LLC prodhon dinamit per perdorim ne rrezimin e ndertesave te larta. Mirepo, ne nje produkt te ri nuk ka treguar fare se dinamiti qe prodhohet duhet te deponohet ne vende ku temeratura nuk arrin me shume se 30 grade Celcius. Nje kompani tjeter, Krejt Lluda Corp., e blen nje sasi qe ta shfrytezon ne projektet e planifikuara per dy vitet e ardhshme. Ajo kompani e deponon ne nje depo dhe gjate veres temperatura ngjitet ne 38 grade Ce1cius. Temperatura e larte e shkakton nje eksplodim dhe e qon depon ne ajr, si dhe shkakton deme serioze materiale.

Shpeshhere, per t ju ikur pergjegjesive, prodhuesit edhe e teprojne me paralajmerime saqe nganjehere ate as nuk kane kuptim. Per disa shembuj te paralajmerimeve te teperta (dhe qesharake), ju lutem shiqo
ShtojcenA.

-5-

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 ~ Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes

Deshtim ge ta Pasgyron Sinqerisht Cilesine e Produktit - Kjo ka te bej me deklarata nga prodhuesi per cilesine (kualitetin) e produktit te cilat jane te paverteta. Pra cilesia e produktit nuk eshte ajo qe deklarohet nga prodhuesi. Prandaj, pcrgjcgjesia per demet e shkaktuara nga cilesia e debet i takon deklaruesit te rrejshern per cilesine e produktit. Shembull: Kompania "Besimi Commerce" prodhon shkalle per perdorim ne ndertim. Besimi Commerce prodhon nje lloj shkalle dhe shkruan ne paralajmerirn "Sagllam kjo shkall i ban njerezit deri 120 kg" edhe pse e din qe shkalla mban vetem peshen deri ne 100 kg. Konsumatori Hasan Tuli, qe peshon 121 kg, e blen nje shkalle dhe e perdore per me nderru nje poq. Posa hyp ne shkallen me te Iarte, thehet shkalla dhe rrezohet z. Tuli dhe perjeton disa lendime te renda trupore. d. Perfundim Tema me e rendesishme qe te mesohet nga ligjerata per PPP eshte qe si prodhues, distributor apo shites, eshte me rendesi qe produktet qe ju ia prezentoni konsumatorit te kene konstrukcion te mire, te prodhohen ne menyre te denje dhe atyre qe paraqesin rreziqe per konsumatoret, t'iu shtohen paralajmerime te mjaftueshme. III. LIGJI DHE MARREDHENJET PUNESORE a. Hyrje Siq eshte rasti me shume lerni tjera ne jurisprudencen Kosovare, edhe ligjet per rregullimin e marredhenjeve punesore kane mungesa te medha, Ne vendet e huaja (p.sh. SH.B.A. dhe BE) ligjet per marredhenje punesore jane te nderlikuara dhe mbulojne pothuajse cdo aspekt te jetes se punetorise, si civile ashtu edhe private.

Sa i perket marredhenjeve punesore, ne Kosove kemi disa ligje aplikuese,
siq jane:

? Ligji Mbi Marredheniet e Punes (1989); ? Rregullorja e UNMIK-ut Nr. 2001/27 - Te Drejtat Esenciale Punesore ne Kosove;

-6-

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes
);> );>

);>

Urdheresa Administrative Nr. 2003/2 - Zbatim i Rregullores se UNMIK-ut Nr. 2001/36 Mbi Sherbimin Civil te Kosoves; Udhezimi Administrativ Nr. MSHP/DASHC 2003/05 Procedurat e Ankesave; Per Zbatimin e Urdhereses Administrative 2003/2 - Zbatim i Rregullores se UNMIK-ut Nr. 2001/36 Mbi Sherbimin Civil te Kosoves; Udhezimi Administrativ Nr. MSHP/DASHC 2003/10 Procedura e Pushimeve; Per Zbatimin e Urdhereses Administrative 2003/2 - Zbatim i Rregullores se UNMIK-ut Nr. 2001/36 Mbi Sherbimin Civil te Kosoves.

b. Mbrojtja Juridike e Punetorfse Perderisa ligji i vitit 1989 ka te meta te shumta sepse ka te bej me nje kohe dhe sistem te vjeteruar, punetori Kosovar mund te gjej udhezime rreth te drejtave te tij Zsaj ne Rregulloren e UNMIK-ut Nr. 2001/27. Sipas asaj rregullorje, disa mbrojtje juridike dhe procedura i garantohen cdo punetorr/ punedhenesi ne Kosove, siq jane:
);>

Mbrojtja nga Cfaredo Diskriminimi; Diskrimini nuk lejohet ne baze te races, ngjyres, gjinise, fese, meshes, statusit familjar, mendimit politik, orrgjmes kombetare, origjines sociale, orientimit seksual, gjuhes, apo anetaresimit ne sindikata. Gjithashtu, kjo rregullore ndalon ngacmimin seksual (per shembuj shiqo Shtojcen B). Moshen Minimale te Punesirnit; Mosha minirnale per punesim eshte 15 vjet; Mosha minimale per punesim ne pune me potencial rreziku eshte 18 vjet. Mbrojtja nga Puna e Detyruar apo e Dhunshme; E Drejta per Organizirn dhe Negociata Kolektive; I ipet e drejta punetorise per organizim dhe anetaresi ne organizata sindikale. E Drejta per Marreveshje Kolektive; Mbrojtja nga Veprime Diskriminuese Anti-Sindikale; Nuk mund te kerkohet nga punetoret si kusht i punesimit largimi nga sindikata. Mbrojtja nga Veprime Penguese;

);>

);> );>

);>

);>

);>

-7-

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes

)0)0-

Definim te Marredhenjes Punetor /Punedhenes; Definim i Kontrates se Punes; Cdo kontrate pune duhet te jete e nenshkruar nga punetori dhe punedhcnesi; Informatat qe duhet te jene ne kontrate te punes: 1. Palet, adresa e shtepise, dhe per punedhenesin, zyra kryesore dhe numri i regjistrimit te biznesit; 2. Lokacioni i punes; 3. Emri, natyra, lloji i punes apo sherbimeve; 4. Orari e punes; 5. Data e fillimit te punes; 6. Afati i kontrates se punes; dhe<; 7. Pagen dhe benefitet tjera. Procedura per Nderprerjen e Marredhenjeve te Punes; Kontratat e punes mund te nderprehen per keto arsye: 1. Vdekja e punetorit; 2. Me marreveshje te nenshkruar nga punetori dhe punedhenesi; 3. Per shkak te keqsjelljes serioze nga punetori; Keqsjellja serioze eshte e definuar sikur refuzim I paarsyeshem per kryerjen e detyrave; vjedhje, shkaterrim, dem apo perdorim I paautorizuar I aseteve te punedhenesit; zbulimi is sekreteve te biznesit; pirja e droges apo alkoholit ne pune; etj. 4. Per shkak te punes se pakenaqshme nga punetori; 5. Per shkak te skadimit te afatit te kontrates; dhe 6. Per shkaqe ligjore. Nderprerja e Kontrates se Funes per shkaqe te nderrimeve Ekonomike, Teknologjike dhe Strukturore te Organizates:

)0-

)0-

)0-

Garancion per Pagese te Barabarte per Femra dhe Meshkuj; Pra femrat dhe mashkujt duhet te paguhen paga dhe beneficione te barabarta per pune te njejte, Proceduren e Pageses: Pagat duhet qe: 1. Te paguhen se paku nje here ne muaj;

)0-

-8 -

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes

2. Ti paguhen personalisht punetorit apo transferit te fondeve ne xhirollogari bankare; 3. Ti ipet punetorit nje dokument i pageses.
).>

neperrnes

Garancion per Page Minimale; , Pagesa minimale eshte e percaktuar nga Departamenti Administrativ per Sherbime Publike dhe pasardhesit. Mbrojtje per Orar te Kufizuar Pune dhe Pauza; Garantohet qe: 1. Java e punes ka vetern 40 ore pune (garantohet pagese shtese nese punon me gjate se 40 ore ne jave); 2. Nje dite pune nuk mund te jete me e gjate se 12 ore (8 ore per minatore); 3. Punetorit i garantohet nje pauze 30 minuteshe ne dite pa pagese. Garancion per Pushim Vjetor; Vitin e pare te punes, punetorit i garantohet 12 dite pushim me pagese; Pas nje vit pune, garantohen 18 dite pushim me pagese ne vit. Festat Zyrtare; Punetoret garantohen ose dite te lire, ose pagese shtese per pune gjate festes, ose kompenzim me nje dite tjeter te lire. Pushim i Lehonise; Punetoreve iu garantohen se paku 12 jave pushim me pagese per lehoni qe konsiderohen sikur periudhe pune dhe kompenzimi eshte se paku 2/3 e pages se punetores. Pushim i Meshirshern (martesef lindje/vdekje ne familje); Pushim pa Pagese; Pushim Mjekesor; Punetori duhet ta njofton punedhenesin per pushimin mjekesor brenda 48 oreve te marrjes se pushimit; Nese pushimi mjekesor mirret sikur rezultat I lendimit ne pune, atehere punedhenesi duhet t'ia paguaj punetorit pagen e rregullt. Mbajtjen e Evidences (Informatave) se Punetoreve;

).>

).>

).>

).>

).> ).>

).>

).>

-9-

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes

_};> _};>

Inspekcioni i Punes; Gjobat per Punedhenes; etj.

c. Perfundim Per arsye se punedhenesi me i madh ne Kosove eshte sherbimi civil (Qeveria dhe UNMIK-u1), rnarredhenjet e tyre jane me te rregulluarat me ligj. Gjithashtu, ligji aplikohet me teper dhe me sakte ne rastet e punetoreve civil. E meta me e madhe e ligjeve per marredhenje punesore eshte mosaplikimi i tyre ne sektorin privat. Edhe pse disa ligje ekzistojne, punetoret ne sektorin privat nuk gjejne mbrojtje praktike nga ate ligje. Arsyet per kete mosaplikim jane te shumta, si p.sh. papunesia e madhe, gjyqesori jo efikas dhe i korruptuar, mosnjohja nga punetoret e te drejtave qe iu takojne, etj. Rendesia per ju qe ti dini keto qeshtje thelbesore te ligjit per marredhenjet punesore eshte i dyfisht. Se pari, si ekonomiste dhe biznismene te ardhshem, ju do te jeni punedhenes apo menagjere te punetoreve. Prandaj, keni nevoje qe ti dini te drejtat te cilat iu ofrohen me ligj punetoreve tuaj. Se dyti, sikur fillestar, edhe ju do te kyqeni ne organizata ne nivelin e punetorit. Prandaj, keni nevoje ti dini keto informata me qellim qe ti mbroni te drejtat e juaja qe ju garantohen me ligj.

I Veni re se per shkak se UNMIK-u ka pushtet absolut dhe jollogaridhenes ligjet mund te mosaplikohen ne raste kur UNMIK-u i kundershton.

ndaj Kosovareve, shume nga

- 10-

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes

SHTOJCAA
1. On a blanket from Taiwan NOT TO BE USED AS PROTECTION FROM A TORNADO. -

2.

On a helmet mounted mirror used by US cyclists REMEMBER, OBJECTS IN THE MIRROR ARE ACTUALLY BEHIND YOU. On a Taiwanese USE REPEATEDLY shampoo FOR SEVERE

3.

DAMAGE. of Coke bottles

4.

In some countries, OPEN OTHER END.

on the bottom

5.

On a New Zealand insect spray THIS PRODUCT NOT TESTED ON ANIMALS. In a US guide to setting up a new computer TO AVOID CONDENSATION FORMING, ALLOW THE BOXES TO WARM UP TO ROOM TEMPERATURE BEFORE OPENING. (sensible, but the instruction was INSIDE the box.) On a Japanese product used to relieve painful haemorrhoids LIE DOWN ON BED AND INSERT POSCOOL SLOWLY UP TO THE PROJECTED PORTION LIKE A SWORD-GUARD INTO ANAL DUCT. WHILE INSERTING POSCOOL FOR APPROXIMATELY 5 MINUTES, KEEP QUIET. On the bottle-top of a British AFTER OPENING, KEEP UPRIGHT. flavoured milk drink

6.

7.

8.

9.

On a packet of Sunmaid raisins WHY NOT TRY TOSSING OVER YOUR FAVOURITE CEREAL? On a Sears hairdryer DO NOT USE WHILE SLEEPING. On a bag of Fritos YOU COULD BE A WINNER! DETAILS INSIDE.

BREAKFAST

10.

11.

NO PURCHASE

NECESSARY.

12.

On a bar of Dial soap DIRECTIONS - USE LIKE REGULAR On Tesco's Tiramisu dessert of the box)DO NOT TURN UPSIDE DOWN.

SOAP. (printed on bottom

13.

14.

On Marks & Spencer Bread pudding PRODUCT WILL BE HOT AFTER HEATING.

15.

On a Korean

kitchen

knife

-

- 11 -

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes
WARNING 16. KEEP OUT OF CHILDREN. light.s -

On a string of Chinese-made Christmas FOR INDOOR OR OUTDOOR USE ONLY. On a Japanese food processor NOT TO BE USED FOR THE OTHER USE. On sainsbury'S peanuts WARNING - CONTAINS NUTS. On an American Airlines packet of nuts INSTRUCTIONS - OPEN PACKET, EAT NUTS.

17.

18.

19.

20.

On a Swedish chainsaw DO NOT ATTEMPT TO STOP CHAIN WITH YOUR HANDS OR GENITALS. On a. child's superman costume WEARING OF THIS GARMENT DOES NOT ENABLE On some frozen dinners SERVING SUGGESTION DEFROST. On a hotel provided FITS ONE HEAD. shower cap In a box

21.

YOU TO FLY.

22.

23.

24.

On packaging for a Rowenta iron DO NOT IRON CLOTHES ON BODY .
. -n-~ '.

"..:
,

.
-

r

:"'J~+._ .. -'
~ ~~

,~,~-_\·t ~'k.~?
",

i.','

·tt

.:~rr'

":(.i,\~.' S'::I;.t~:.:. ;;'.: }.~ ,

;'t~~'l~'~A~~~f l'l'!~:- :}j . ("'~{

.'.~<. .1.';; ,.•,

. : !'../

".

;:C}:-~'~,,:

:. '.

-:

".;~:-._~.~~,

ji~'("V~K"~"~':r1:/~"'l~:;

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes
WARNING 16. KEEP OUT OF CHILDREN .. lights -

On a string of Chinese-made Christmas FOR INDOOR OR OUTDOOR USE ONLY. On a Japanese food processor NOT TO BE USED FOR THE OTHER On Sainsbury's peanuts WARNING - CONTAINS NUTS. On an American Airlines packet of nuts INSTRUCTIONS - OPEN PACKET, EAT NUTS. USE.

17.

18.

19.

20.

On a Swedish chainsaw DO NOT ATTEMPT TO STOP CHAIN WITH YOUR HANDS OR GENITALS. On a child's superman costume WEARING OF THIS GARMENT DOES NOT ENABLE On some frozen dinners SERVING SUGGESTION DEFROST. On a hotel provided FITS ONE HEAD. shower cap in a box

21.

YOU TO FLY.

22.

23.

24.

On packaging for a Rowenta iron DO NOT IRON CLOTHES ON BODY. On Boot's "Children's" cough medicine DO NOT DRIVE CAR OR OPERATE MACHINERY. On Nytol sleep aid WARNING MAY CAUSE DROWSINESS.

25.

.~

26 .

- 12 -

Univerziteti AAB Riinvest E Drejta Biznesore Java 7 - Mbrojtja e Konsumatoreve, Pergjegjesia Per Produkte, Ligji i Punes

SHTOJCAB

Shembuj te ngacmimit seksual
• Presion per aktivitet seksual; • Prekje te pamireseardhura ne trupin, floket apo teshat e nje personi; • Haj gare, barco leta, apo komente seksuale; • Komente te pandershme ndaj personit per gjinine apo trupin e tij/saj; • Vizatime apo fotografi me perberje seksuale; • Pyetje per fantazite seksuale apo aktivitetet seksuale te nje personi; • Ftesa pa nderpre ndaj dikujt per te dale kur ai person ka thene j 0 me pare; • Berja e akteve seksuale me duar apo trup; etj.

- 13 -

NGA POPULLI AMERIKAN OD AMERICKOG NARODA

MODULI 5: NDERMARRJET INDIVIDUALE PERSONAL BUSINESS ENTERPRISES

Pergatitur nga:
Dr. Jur. Korab R. Sejdiu

Asnje pjese e ketij botimi nuk lejohet te riprodhohet, te ruhet per shumeflshlrn, ose te transmetohet ne menyre elektronike, mekanike, te fotokopjuar, te incizuar, ose ne ndonje rnenyre tjeter, pa lejen paraprake te EMSG

EMSG, implementuar

nga BearingPoint,

Inc. dhe financuar

nga USAID

Tabela e Permbajtjes
MODULI5: 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.7. 5.8. Hyrje Objektivat e Mesimit. Hyrje e Shkurte Detyrimet e Pronarit NDERMARRJET INDIVIDUALE 1 1 2

tc Nl-se

3 5 6 7 8

Natyra e Prones Pasurore ne Ndermarrjet Individuale Mungesa e Persortalitetit luridik te Nl-se Ushtrim: Pyetje dhe Pergjigje lidhur me Nl-te Permbledhje """''''''

EMSG, implementuar

nga BearingPoint,

Inc. dhe financuar

nga USAID

PRONA INTELEKTUALE
Sic kemi spjeguar ne ligjeraten e kaluar, e drejta ne prone perfshine te drejten per te posedurar, shfrytezuar, shitur dhe asgjesuar nje objekt apo mall qe te takon. Megjithate, e drejta pronesore nuk kufizohet vetem me te drejten per te pasur mall te luajtshem apo patundshrneri. Kjo e drejte perfshine edhe vepren apo rezultatin qe del nga puna origjinale intelektuale e njerezve, pra ajo qe eshte produkt mendor. Prona mbi keto vepra apo produkte mendore quhet prone intelektuale. Pronesia intelektuale ne esence perfshine kater lloje te ndryshme te produkteve mendore qe mund te dalin si rezultat i punes intelektuale te njerezve Atojane: 1. 2. 3. 4. markat tregtare te drejtat e autorit patentet dizajnet industriale

Pervec ketyre kater llojeve, shume autore theksojne se si prone intelektuale mbrohet edhe te drejta te tjera te peraferta, sic jane p.sh, fshehtesite tregtare. Mbrojtja e te drejtave te prones intelektuale tashme eshte bere nje rider fushat me te rendesishme per bizneset, meqe shumica e tyre identifikohen me nje emer, shenje, forme, dizajn dhe produkt te caktuar. Prandaj, me qellim qe dikush tjeter mos te krijoje avantazhe nga perdorirni i ketyre shenjave, llogove, etj, ne pothuajse secilin vend te botes keto te drejta mbrohen me ligj. Tashme eshte miratuar nje numer i madh i Konventave nderkornbetare te cilat merren me kete ceshtje, Nderkaq ne Kosove, jane miratuar kater ligje te cilat rnbulojne kater llojet e prones intelektuale te cekura me larte. Me poshte, do te paraqesim disa elemente te rendesishme per markat tregtare, te drejtat e autorit, patentet, dhe dizajnet industriale, gjithnje ne kontekst te mbrojtjes juridike te percaktuar me legjislacionin kosovar.

Markat tregtare jane shenja, emra, shkrime, vizatime, dhe trajta te tjera qe e dallojne mallin ose sherbimin qe e ofron nje ndermarrje ose person. Markat tregtare konsiderohen si prone intelektuale sepse jane rezultat i punes artistike dhe intelektit te personave apo ndermarrjeve te cilet identifikohen me kete marke, dhe prandaj mbrohen edhe me ligj. Ne Kosove, kete fushe e rregullon Ligji mbi Markat Tregtare, i miratuar nga Kuvendi i Kosoves ne vitin 2006. Numri i shkeljeve te te drejtave mbi markat tregtare eshte i shumte sidomos ne vendet ku nuk ka sun dim te ligjit. Shfrytezuesit e pautorizuar te markave

1

tregtare mund te perfitojne shurne duke keqperdore marken e tjeterkujt dhe duke shkaktuar konfuzion tek konsurnatoret. 1. QtHlimi dhe fusheveprfmi i Ligjit per Marka tregtare

Qellimi i miratimit te ketij ligji ishte mbrojtja adekuate e markave tregtare, emertimeve tregtare ne perputhshmeri me konventat nderkombetare si dhe me legjislacionin dhe praktikat e BE-se. Ky ligj zbatohet per te gjithe personat, ndermarrjet dhe autoritet publike. 2. Shenjat te cilat mund te mbrohen si Marka tregtare Te gjitha shenjat, ne vecanti fjalet, duke perfshire edhe emrat personal, vizatimet, shkronjat, rrumrat, markat zerore (audio), trajtat tredimensionale, duke perfshire edhe trajten e mallrave ose mbeshtjelljes apo paketimin tjeter te tyre, ngjyrat, kombinimet e ngjyrerave, qe jane ne gjendje te dallojne nje mall ose sherbim qe ofrohet nga nje ndermarrje nga mallrat dhe sherbimet qe ofrohen nga ndermarrje te tjera, mund te mbrohen si marka tregtare. 3. Mbrojtja e Markes tregtare Masat mbrojtese qe sigurohen me ligj, vlejne per shenjat qe: • jane regjistruar si marka tregtare ne Regjistrin e Markave Tregtare; • deri ne ate mase sa ajo shenje, perrnes shfrytezimit gjate ushtrimit te aktiviteteve afariste, njihet si marke tregtare brenda qarqeve perkatese afariste; • qe eshte bere e njohur si marke tregtare. 4. Emertimet tregtare Simbolet e kompanive si dhe ernertimet e puneve mbrohen si ernertime tregtare. Simboli i kornpanise eshte shenja qe shfrytezohet gjate aktiviteteve afariste si emer, si erner i firmes ose si ernertim i vecante i nje ndermarrjeje. Simboli i kornpanise ose shenjat e tjera qe kane per qellim te dallojne nje aktivitet nga nje tjeter dhe qe jane te njohura brenda qarqeve perkatese tregtare si shenje dalluese e nje kompanie te caktuar eshte e barabarte me emertimet e vecanta te nje nderrnarrjeje. Me ligj mbrohen edhe titujt e punimeve nga fushat e ndryshme. Titulli i nje pune eshte emri ose ernertimi i vecante i nje publikimi te shtypur, nje vepre kinematografike, vepre muzikore, shfaqje teatrore ose pune te ngjashme.

2

5. Perpareaia dhe vjetersia Ne rast te nje konflikti ndermjet te personave apo ndermarrjeve se kujt i takon nje marke tregtare, vjetersia e te drejtes mbi ate marke e percakton perparesine e te drejtave per secilin. Per nje marke te paraqitur per regjistrim ose te regjistruar, data e paraqitjes eshte ajo qe e percakton daten e perparesise. 6. Kushtet per mbrojtjen e Markave tregtare me regjistrim Ne menyre qe te mbrohet marka tregtare, duhet te ekzistoje pronesia mbi ate marke. Per ta pasur pronesisc mbi marken, ajo duhet te regjistrohet. Pronari i nje marke te regjistruar tregtare mund te jete: • personi fizik; • personi juridik; ose • nje ndermarrje qe nuk eshte person juridik, nese ka zotesi juridike per t'i fituar te drejtat dhe pergjcgjesitc. 7. Bazat absolute per refuzimin e regjistrimit Si marke tregtare nuk mund te regjistrohen markat te cilat perrnbajne keto karakteristika: 1) markat tregtare qe nuk permbajne ndonje vecori dalluese; 2) markat tregtare te cilat perbehen ekskluzivisht prej shenjave ose indikacioneve qe mund te shfrytezohen, ne tregti, per percaktimin e llojit, kualitetit, kuantitetit, qellimit, vleres, prejardhjes gjeografike, kohes se prodhimit te mallrave, ofrimit te sherbimeve, dhe vecorive tjera te mallrave dhe sherbimeve; 3) markat tregtare te cilat perbehen ekskluzivisht prej shenjave ose indikacioneve te cilat jane te zakonshme ne gjuhen e perditshme ose me mirebesim si dhe praktikat e zakonshme tregtare; 4) markat tregtare qe jane te nje natyre te tille qe mund te pritet se do ta mashtrojne publikun, vecmas per llojin, cilesine, ose prejardhjen gjeografike te mallrave ose sherbimeve; 5) markat tregtare qe perrnbajne stemen shteterore, flamurin ose emblernen e nje shteti; 6) markat tregtare qe permbajne sternen shteterore, flamurin ose ndonje embleme tjeter zyrtare te Kosoves, ose ndonje komune, asociacioni komunash ose asociacioni tjeter komunal brenda Kosoves; 7) markat tregtare qe perrnbajne nje shenje zyrtare, ernbleme ose yule, qe ndikon ne kontrollin ose garantimin, e nje autoriteti publik ose ndermarrje publike;

3

8) markat tregtare qe perrnbajne sternen shteterore, flamurin, vulen ose ndonje shenje tjeter te nje organizate nderqeveritare nderkombetare; 9) markat tregtare shfrytezimi i te cilave eshte ne kundershtim me ndonje dispozite tjeter ligjore ose rregullative ne Kosove ose me moralin e rendin publik; 10) markat tregtare qe nuk mund te paraqiten grafikisht. 8. Bazat relative per refuzimin e regjistrimit Regjistrimi i nje marke tregtare do te refuzohet ose anulohet ne rastet
V1J1m:
Sl

ne

1) Nese marka tregtare eshte identike me nje marke te rnehershme tregtare; 2) Nese mallrat e sherbimet per te cilat kerkohet marka tregtare jane identike me mallrat ose sherbimet te cilat mbrohen nga marka e mehershme tregtare; 3) Nese, per shkak te identitetit ose ngjashmerise me nje marke te mehershrne te paraqitur per regjistrim ose te regjistruar si dhe ngjashmerise se mallrave ose sherbimeve te ofruara nga te dy markat tregtare, ekziston mundesia e corientimit te publikut ne lidhje me ate se cila eshte marka tregtare e regjistruar e cila eshte ajo per te cilen kerkohet regjistrimi; 4) Nese marka tregtare eshte identike ose e ngjashme me ndonje marke te paraqitur per regjistrim ose te regjistruar te mehershme tregtare; 5) Nese regjistrimi i markes tregtare kerkohet per mallrat ose sherbimet qe nuk jane te ngjashme me ate qe mbulohen nga marka tregtare e mehershme e paraqitur per regjistrim ose e regjistruar; 6) Nese marka e mehershrne tregtare e paraqitur per regjistrim ose e regjistruar ka fituar reputacion ne territorin e Kosoves; dhe 7) Nese shfrytezimi i markes se mevonshrne tregtare pa arsye te mira do te shfrytezonte ne menyre te padrejte, ose do te ishte shkaterruese per karakteristikat dalluese te markes se mehershrne tregtare te paraqitur per regjistrim ose te regjistruar. 9. Efekti i Markave te regjistruara tregtare Pronari i markes se regjistruar tregtare mban te drejta ekskluzive lidhur me mallrat ose sherbimet e mbuluara nga regjistrimi. Ai ka te drejte ne: • shfrytezirnin e markes tregtare, • autorizimin per te tjeret per shfrytezimin e markes tregtare, • lejimin e shfrytezimin nga te tjeret; ose • te shfrytezoje mjete juridike kunder shkeljes se markes tregtare.

4

10. Shkelja e te drejtes se Markes se regjistruar tregtare Asnje person ose nderrnarrje gjate aktiviteteve tregtare nuk mund te shfrytezoje nje shenje qe eshte ne mase substanciale identike, ose e ngjashme me nje marke te regjistruar tregtare pa lejen e pronarit te markes tregtare. Shfrytezimi i paautorizuar i markes tregtare konsiderohet si shkelje e te drejtave pronesore mbi marken e regjistruar tregtare. Personat dhe ndermarrjet nuk mund te shfrytezojne nje shenje gjate ushtrimit te aktiviteteve afariste kur ekziston mundesia se shfrytezimi i tille mund te rnashtroje ose te shkaktoje hamendje te publikut, duke perfshire edhe ngaterrimin e shenjes me marken tregtare.

!II. Te drejtat e autorit jane rider format me te vjetra te prones intelektuale dhe perfshine te drejtat mbi veprat e autoreve ne lernin e letersise, shkences dhe artit. Nga te gjitha te drejtat tjera qe burojne nga prona intelektuale, te drejtat e autorit jane ate qe shkilen me se shumti, dhe kontrabandimi i ketij lloji te prones tashme ka marre formen ekrimit te organizuar ne nje numer te madh vendesh. Me qellim te luftimit te kesaj dukurie dhe krijimit te infrastruktures ligjore per mbrojtjen e ketyre te drejtave, Kuvendi i Kosoves ka miratuar Ligjin per te Drejtat e Autorit ne vitin 2006. 1. QcHlimidhe fusheveprtmi i ligjit Ligji per te drejtat e autorit percakton prone sine intelektuale qe takon ntepretuesve, prodhuesve te artit, producenteve, transmetuesve, dhe autoreve te tjere te letersise, artit dhe shkences. Ligji gjithashtu regullon administrimin e te drejtave te autorit dhe mbrojtjen e tyre, si dhe zbatimin e Ligjit ndaj personave te huaj. 2. Prona intelektuale qe mund te mbrohet si e drejte e autorit E drejta e autorit eshte e drejte e posacrne, e eila i takon autorit si subjekti te prones intelektuale mbi vepren e vet. Kjo e drejte i takon autorit me vete faktin e krijimit te vepres, prandaj nuk kerkohet plotesirn paraprak i cfaredo formaliteti administrative. E drejta e autorit perrnbane:

5

• • •

autorizimet ekskluzive personale per te mbrojtur pacenueshrnerine e vepres se autorit dhe personalitetin e autorit (ne vijim: te drejtat morale te

autorit);
autorizimet ekskluzive ekonomike per te mbrojtur interesat ekonomike te autorit {ne uijim: te drejtat ekonomike te autorit); autorizimet tjera te autorit (ne uijim: te drejtat tjera te autorit).

3. Veprat e mbrojtura Vepra te autorit jane krijimet intelektuale origjinale ne lemin e letersise, te shkences dhe artit, qe jane te shprehura ne cfaredo menyre. Vepra te autorit konsiderohen sidomos: • veprat gojore, sic jane fjalimet, leksionet, tregimet dhe vepra te ngjashme te shprehura gojarisht; • veprat e shkruara sic jane tekstet ne libra, broshurat, gazetat ditore dhe tekste te tjera ne lemin e letersise, te literatures shkencore e profesionale, si dhe programet kompjuterike; • veprat muzikore, me ose pa tekst, pavaresisht a jane te sherruara perrnes notave apo ne ndonje menyre tjeter; • veprat teatrore, teatrore-muzikore dhe te kukullave, perfshire edhe radiodramat; • veprat koreografike dhe pantomimore; • veprat filmike (kinematografike dhe televizive) dhe veprat e tjera audiovizuele [ne vijim: veprat audiovizuele); • veprat fotografike dhe veprat e bera ngjashem procesit fotografik, sic jane fotografite artistike, fotomontazhet, fotoafishet, fotografite e reportereve, etj.; • veprat e artit figurativ ne lemin e vizatimit, te piktures, grafikes, skulptures; • veprat e arkitektures, sic jane skicat, planet, maketat dhe objektet e ndertuara te veprave arkitekturore dhe te inxhinierise nga fusha e arkitektures, urbanizmit, arkitektures se peizazhit dhe rregullimit te enterierit; • veprat skenografike; • veprat e artit aplikativ, si dhe te dizajnit industrial e grafik; • veprat kartografike (hartat, planet, skicat, demonstrimet tredimensionale ) ne lemin e gjeografise dhe topografise; • prezantimet e natyres shkencore, edukative a teknike (vizatimet teknike, grafikonet, tabelat, ekspertizat, demonstrimet tredimensionale).

6

4. Autori Autor eshte personi fizik i cili e ka krijuar vepren, Personi, ernri i te cilit, perkatesisht firma, pseudonimi apo shenja e tij eshte shenuar ne ekzemplarin e vepres ose eshte theksuar me rastin e publikimit te vepres, supozohet autor i vepres, respektivisht titullar i se drejtes, derisa nuk provohet ndryshe. Te drejtat e autorit ne veprat e botuara, autori i te cilave eshte i panjohur ( vepra anonime dhe vepra e botuar me pseudonim apo shenje ), supozohet se eshte i autorizuar t'i realizoje botuesi, perderisa nuk zbulohet identiteti i autorit, Po qe se edhe botuesi mbetet anonim, supozohet se eshte i autorizuar t'i realizoje personi qe ka bere publikimin e vepres. E drejta e autorit zgjate gjate gjithe jetes se autorit dhe 70 vjet pas vdekjes se tij, nderkaq e drejta e autorit ndaj vepres anonime ose me pseudonim zgjate 70 vjet qe nga dita e shpalljes se ligjshme te vepres. Autori mund te ushtroje te drejtat e tij personalisht apo permes agjentit, Te drejtat morale te autorit nuk mund te kalohen prej autorit ne persona te tjere ndersa te drejtat ekonomike dhe te drejtat e tjera, si dhe zbatimi i te drejtave morale qe zgjasin pas vdekjes se autorit, kalohen ne perputhje me legjislacionin per trashegimi, 5. Shkelja e te drejtave te autorit Personi, te cilit i jane cenuar te drejtat qe mbrohen me kete ligj (titullari i se drejtes}, mund te kerkoje mbrojtjen e te drejtave te tij dhe zhdemtim perkates ne varesi me cenimin. Ai gjithashtu mund te kerkoje kompenzim per demin e shkaktuar nga shkejlja, duke perfshire edhe terheqjen e gjithe fitimit qe shkelesi ka perfituar nga perdorirni i te drejtes se huaj te autorit. Kur prodhuesi apo shperndaresi i kopjeve shkel te drejtat e autorit, me kerkese te bartesit te te drejtave, ate kopje do te konfiskohen nga autoritetet doganore gjate importit apo eksportit ne rastet kur shkelja eshte evidente

III. Patentet jane shpikje apo zbulime qe mundeson zgjidhjen e nje problemi specifik ne nje fushe te tcknologjise. Shpikje mund te jete nje produkt ose proces ose mund te kete te beje me nje produkt dhe nje proces. Sikurse markat tregtare dhe e drejta e autorit, edhe shpikjet konsiderohen pjese e prones intelektuale per shkak te punes origjinale dhe intelektuale te shpikesit per te sjellur nje risi nga cdo fushe teknike qe eshte e zbatueshme ne industri. Ne Kosove, kjo lerni rregullohet me Ligjin mbi Patentirn, te vitit 2004.

7

1. Qellimi dhe fusheveprtmi

i Ligjit

Ky Ligj, sikurse edhe ligjet per marka tregtare dhe te drejtat e autorit, ka per

qellim mbrojtjen e te drejtave mbi pronen intelektuale. Shpikjet jane pjese e rendesishme e kesaj prone, dhe perkunder numrit jo aq te madh te shpikjeve teknike e industriale ne Kosove, eshte vendosur qe te miratohet ligji per mbrojtjen e tyre. Ky Ligj percakton dispozitat per shpikjet te cilat ne fushen e teknologjise mundesojne zgjidhjen e nje problemi specifik. 2. Leudet e mbrojtura me patentim Shpikja eshte risi nese nuk permbahet ne njohurine e meparshme. Per percaktimin e risise, detajet e njohurise se meparshme mund te shqyrtohen vetem individualisht. Me njohuri te meparshrne kuptohet gjithcka qe i eshte bere e njohur publikut ne bote, me ane te shkrimit ose ne forme gojore, neperrnjet perdorimit ose ne cfardo menyre tjeter para dates se aplikimit per patentim. Lender qe mbrohen me patentim jane shpikjet qe kane te bejne me: • produktin qe perbehet nga materiali biologjik ose qe permban material biologjik, • procesin me te cilin prodhohet, perpunohet ose perdoret ai material biologjik, • material biologjik i izoluar nga mjedisi i tij natyror ose qe prodhohet me proces teknik madje edhe kur me heret ka ndodhur ne natyre. Megjithate, ekzistojne lende qe edhe sikur te jerie shpikje, perjashtohen nga patentimi, sic;jane: • zbulimet, teorite shkencore dhe metodat matematikore, • krijimet estetike, • skemat, rregullat dhe metodat per kryerjen e akteve mendore, lojerat ose kryerje veprimtarish tregtare, • programet kompjuterike, • prezentimet e informacioneve. Gjithashtu nuk do te konsiderohen te patentueshme shpikjet, shfrytezimi komercial i te cilave do te ishte ne kundershtim me rendin publik ose moralin publik. Ketu hyjne vecanerisht: • proceset e klonimit te qenieve njerezore, • proceset per modifikimin e identitetit gjenetik te linjes gjenezore (embrionale) te qenieve njerezore, • perdorimi i embrioneve njerezore per qellime industriale ose komerciale,

8

proceset per modifikimin e identitetit gjenetik te kafsheve qe potencialisht mund te shkaktojne vuajtje te tyre pa kurrefare dobie te rendesishme mediacinale per njerez ose kafshe si dhe shtazeve qe krijohen si rezultat i proceseve te tilla.

Shpikesi dhe e drejta e patentimit Shpikesi eshte person, i cili me punen e vet krijuese ka bere shpikjen. Shpikes nuk korisiderohet personi i cili gjate shpikjes ka ofruar vetem ndihrne teknike. Shpikesi e ka te drejten e patjeter sueshme qe, t'i njihet titulli i shpikesit dhe pronarit te patentes ne aplikimin per patentim ne te gjitha dokumentet e nxjerra ne lidhje me njohjen e patentimit sic jane aplikimi i publikuar dhe specifikimi i patentimit dhe Regjistrin e patentimeve, me perjashtim te rastit kur shpikesi kerkon qe te mos perrnendet emri i tij. E drejta e patentimit i perket shpikesit ose trashegimtarit te tij te ligjshem. Nese shpikja eshte krijuar me punen e perbashket te dy e me shume shpikesve, e drejta e patentimit iu perket shpikesve ose trashegimtareve te ligjshem te tyre, pervec ne rast se ata merren vesh ndryshe. E drejta nga patentimi skadon 20 vjet pas dates se dorezimit te aplikimit per patentim.

Dizajni nerikupton formen e jashtme te produktit ne teresi apo te nje pjese te produktit i cili rrjedhe nga karakteristikat e produktit, vecanerisht nga forma trajta, ngjyra, teksti dhe materiali i vet produktit. Sikurse edhe te drejtat tjera te spjeguara me larte, edhe dizajni industrial mbrohet si prone intelektuale, me Ligjin mbi Oizajnin Industrial te miratuar nga Kuvendi i Kosoves ne vitin 2006. 1. QtHUmidhe fusheveprfmi i Ugjit Me ligj rregullohen kushtet e mbrojtjes te dizajnit industrial; e drejta e mbrojtjes, fitimi, vellimi dhe vlefshmeria e mbrojtjes, te drejtat ekskluzive, procedurat per regjistrim, ndryshimet ne dizajnin industrial, nderprerja e vlefshmerise dhe anulimi i dizajnit industrial, depozitimi nderkornbetar i dizajnit, mbrojtja juridiko-civile dhe dispozita kundervajtese.

9

2. Fitimi dhe mbrojtja e dizajnit industrial Dizajni industrial fitohet me nxjerrjen e vendimit mbi regjistrimin e dizajnit industrial dhe regjistrimin ne regjister, Data e regjistrimit ne regjister eshte data e nxjerrjes te vendimit mbi regjistrimin e dizajnit industrial. Me dizajn industrial mbrohet dizajni ne ate mase ne te cilen eshte risi dhe i cili ka karakter te vecante. Dizajni i produktit konsiderohet risi nese nuk eshte identik me dizajnin e vene ne dispozicion te publikut para dates se aplikimit per regjistrimin e dizajnit industrial, gjegjesisht nese eshte kerkuar e drejta e perparesisc, para dates se njohjes se perparesise. Nuk mbrohet dizajni i cili eshte ne kundershtim me interesin publik dhe parimet morale. Mbrojtja e dizajnit industrial zgjate pese vjet, duke llogaritur nga data e paraqitjes se aplikacionit te dizajnit industrial. Mbrojtja e dizajnit industrial mundet qe te zgjatet ne periudhen prej 5 vjetesh, e me se teperrni per periudhen prej njezet e pese vitesh duke llogaritur nga data e paraqitjes se aplikacionit, Barresi i dizajnit industrial i cili kerkon vazhdimin e mbrojtjes duhet qe gjate vitit te fundit te vlefshmerise apo me se voni gjashte muaj pas kalimit te periudhes se vlefshmerise, ti paraqet Zyres kerkesen per vazhdimin e mbrojtjes te dizajnit industrial dhe te paguan taksen dhe kompensimin e shpenzimeve te procedures se mirembajtjes.Periudha e re e mbrojtjes fillon me daten e kalimit te afatit te periudhes se meparshrne te mbrojtjes. 3. Dizajnuesi Dizajnues eshte personi fizik ose personi juridik, e qe e ka krijuar dizajnin. Personi i cili gjate krijimit te dizajnit ka ofruar vetern ndihrne teknike nuk konsiderohet dizajnues. Pavaresisht se a eshte paraqites i aplikacionit apo bartes i te drejtes, dizajnuesi ka te drejt te ceket si dizajnues ne te gjitha dokumentet gjate ekspozimit publik te dizajnit te tij. E drejta morale e dizajnuesit nuk mund te bartet. Nese disa dizajnues kane marre pjese ne krijimin e dizajnit e drejta i takon te gjithe dizajnuesve, pavaresisht kontributit ne krijimin e dizajnit.

10

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 12 - E Drejta e Biznesit Nderkombetare

Prof: Sejdiu/Osmani

ASPEKTE LEGALETE BIZNESIT NDERKOMBETARE 1. Ligji Nderkombetare

Ligji nderkombetare eshte nje bashkim i rregullave dhe normave qe rregullojne aktivitetet qe ndermirren jashte kufijve juridik te nje shteti. Ligji nderkombetare i rregullon marredhenjet ne mes te shteteve, marredhenjet ne mes te shteteve dhe marredhenjet ne mes te personave nga dy shtete. Ligji nderkombetare nuk eshte sikur ligjet shteterore sepse nuk ka mekanizem per krijimin e ligjit nderkombetare siq jane parlamentet, kongreset, apo trupat tjere legjislativ shteteror. Pa marre parasysh, ligji nderkombetar eshte ligj sepse ashtu trajtohet nga shtetet dhe individed. Menyra kryesore per formulimin e ligjit nderkombetare eshte koncenzusi ne mes shteteve. Burimet e ligjit nderkombetare jane: • Konventat dhe Traktatet Nderkombetare; o Keto jane burimet me te rendesishme te ligjit nderkombetar; o Traktatet jane marreveshje ne mes te dy apo me shume shteteve; o Konventat jane marreveshje te sponzoruara nga organizatat nderkombetare. • Tradita Nderkombetare; o Rregulle./Iigjc qe kane ekzistuar per nje kohe te gjate dhe jane te pranuara nga shtetet. • Principet gjernale te ligjit; o Principet ligjore te perbashketa per shtetet. • Vendimet e Gjykatave; o Keto kane te bejne me interpretimin e traktateve, tradites dhe praktikes se pergjithshme. • Mesimi i publicisteve (akademikeve). 2. Personat Nd.erkombetare a. Shtetet Shtetet jane entitete politike qe kane: • • • • Teritor Popullate Qeveri qe ka mundesi te hyn ne marredhenje nderkombetare Qeveri qe ka mundesi te kontrollit mbi teritorin dhe popullaten

- 1-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 12 - E Drejta e Biznesit Nderkombetare

Prof: Sejdiu/Osmani

• •

Fleta e Shkernbimit dhe Fleta Premtuese - dokumentet qe perdoren per transferirnin e te hollave nga bleresi tek shitesi; Letra e Kredise - dokumet qe garanton dorezimin e mallit nga shitesi dhe dorezimin e te hollave nga bleresi. o Eshte dokument i leshuar nga banka qe garanton pagesen nga banka kur dorezohet malli.

Bankat luajne nje rrol te posaqem ne pagesen dhe pranimin e te hollave ne tregtin nderkombetare. Pra, bankat luajne keto funkcione: • • • • Leshojne instrumentet e pageses (qekat apo qartifikatat e depozitit); Pranojne pergjegjesi primare ne fleta shkembimi dhe fleta premtuese; Jane agjente pranimi per ata qe kane fleta shkembimi dhe fleta premtuese; Marrin instrumentet e pageses, paguajne dorezuezin e instrumeteve te pageses dhe kerkojne pagese nga leshuesi i instrumenteve te pageses.

Bankat kane pergjegjesine qe ti egzaminojne dokumentet me kujdes te arsyeshem. Bankat e perdorura gjate tranzakcioneve duhet ti dorezojne dokumentet e parregullta bankes qe i ka leshuar dhe ti kerkojne dokumeta te rregullt. Perndryshe, bankat duhet te bejne pagesen nese dokumentat duken te jene te rregult. 11. Tatimi a. Tatimi i te Ardhurave Thuhet se jane vetem dy gjerave te cilave njeriu nuk mund tju ike: tatimi dhe vdekja. Duke pas ate parasysh, ka dy lloje te sistemit te tatimit qe aplikohen ne vende te ndryshme: • • Modeli Kalendarik - parasheh tatim te rrafshet ne burime te ndryshme te te ardhurave Modeli global - parasheh tatim te njejte ne te gjitha burimet e te ardhurave h. Bazat e Tatimit te te Ardhurave Shtetet perdorin principe te ndryshme per tatim te shtetasve te tyre. • • Principi Kombetar: shteti takson shtetasit dhe qytetaret ne te ardhurat e tyre nga e tere bota pa marre parasysh se ku banojne. Principi i Banimit (rezidences): shteti takson te ardhurat e personave qe legalisht banojne brenda teritorit te atij shteti. -9 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 12 - E Drejta e Biznesit Nderkombetare

Prof: Sejdiu/Osmani

• • •

Shtetet: ate mund te hapin nje pjese apo tere teritorin e tyre per tregti nderkombetare. Qytetet e Lira: shtetet mund te hapin qytete per tregeti nderkombetare; Zona e Lire Tregtare: eshte nje hapsire afer ndonje qyteti apo porti qe eshte e hapur per tregti nderkombetare. Parate dhe Bankat a. Parate

7.

Parate jane medota e pageses per shumicen e transakcioneve nderkombetare. Kur flitet per transakcione nderkombetare, duhen te zgjedhen dy 110j arash: p • Parate e Akontit - parate ne te cilat tregohet se sa eshte shuma qe pala ka borxh; • Parate e Pageses - parate te cilat bleresi duhet ti perdore me qellim qe te paguan per ma11erate blera b. Fondi Nderkombetar Monetar Qellimi i Fondit Nderkombetar Monetar ("FNM") per qellim mbikqyrjen e ka shteteve qe te rrespektojne kodin e miresjelljes sa i perket marredhenjeve te jashtme monetare. P.sh., shtetet nuk mund te marrin borxhe apo te dhejne borxhe te pambulueshme; nuk mund te ndermarrin politika fiskale dhe monetare qe jane te pakuptimshme, etj. Gjithashtu, FNM ka per qellim mbajtjen e nje sistemi te perkrahjes monetare. FNM mund ti dhuroje shteteve anetare me burime afatshkurte financiare per t'iu ndihmuar ne arritjen e balancit te pagesave. Fondet e FNM-sejane zakonish t te kush tezuara. FNM ka edhe nje qe11im tjeter, qe eshte mbajtja e sistemit te shkembimit te parave. Ky sistem ka qene I bazuar ne qmimin e arit, mirepo tash bazohet ne sistemin e marreveshjeve te shkembimit. 8. Konventa e OKB-se per Shitjen Nderkombetare te Mallerave

Konventa e OKB-se per Shitjen Nderkombetare te Mallerave hyri ne efekt me 1 Janar 1988 dhe ka 57 shtete nenshkruese. Detalet rreth kesaj konvente do te jene baze e ligjerates se ardhshme.

-7-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 12 - E Drejta e Biznesit Nderkombetare

Prof: Sejdiu/Osmani

b. Gjygji Nderkombetar i Drejtesise .Iurisdikcioni i Gjygjit Nderkombetar te Drejtesise (GjND)eshte qe ti zgjidh mosmarreveshjet ndermjet shteteve qe pranojne jurisdikcionin e GjND-se mbi ato shtete. Gjithashtu, GjND leshon vendime keshilluese per qeshtje te rendesishme ne ligjin nderkombetare. Ne teori, Keshilli i Sigurimit i OKB-se ka autoritet qe te sjell vendime per ti implementuar vendimet e GjND-se. Mirepo, ne praktike, nuk ka metoda per ta shtyre nje shtet qe ta implementon vendimin e GjND-se. Pra, implementimi eshte vullnetar. c. Procedurat e Organizates Boterore te Tregtise per Zgjidhjen e Mosmarreveshjeve Organizata Boterore e Tregtise (OBT)eshte themeluar me 1 Janar 1995 me qellim qe te implementon dhe zbaton marreveshjet nderkombetare qe rregullojne tregetine nderkombetare. Struktura e OBT-se eshte: • • • • • Konferenca Ministrale (organi mbikqyres dhe politiko-formues); Keshilli i Pergjithshem (sherben sikur trupi per zgjedhjen e mosmarreveshjeve dhe per shqyrtimin e politikave); Keshili per Tregti ne MaHera; Keshilli per Tregti ne Sherbime; Keshilli per Apektet Tregtare te se Drejtave te Prones Intelektuale.

Disa nga marreveshjet rregullative te OBT-se jane: • • • Marreveshja e Pergjithshme per Tarifa dhe Tregeti; Marreveshja e Pergjithshrne per Tregeti ne Sherbime; Marreveshja ne Apektet Tregtare te se Drejtave te Prones Intelektuale.

Procedurat e OBT-se per zgjidhjen e mosmarreveshjeve jane te udhezuara nga kuptimi i Rregullave dhe Procedurave qe zoterojne Zgjidhjen e Mosmarreveshjeve. • Procedurat e Kuptimit te Zgjidhjes se Mosmarreveshjeve o Anetaret e OBTjane te inkurajuara qe ti zgjidhin mosmarreveshjet nepermes konsultimeve; o Nese konsultimet nuk dhejne fryt, atehere nje anetare mund te kerkon qe OBT te formon nje Panel te Zgjidhjes se Mosmarreveshjes.
-5-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 12 - E Drejta e Biznesit Nderkombetare

Profs Sejdiu/Osmani

Sigurim per rreziqe politike ("jokomerciale")

Bizneset i blejne keto sigurime nga burime te ndryshme. Ato me te zakonshmet jane: • • • Siguruesit Privat (keto zakonisht gjinden ne France, Holande, Britani te Madhe, dhe Sh.B.A.); o Foreign Credit Insurance Association (Sh.B.A.) Qeverite Shteterore (zakonisht per rrezik politik); o US Overseas Private Investment Corporation (Sh.B.A.) Organizatat Ndershteterore (per rrezik politik) o Multilateral Investment Guaranty Agency Rregullat Ambientore a. Origjina Rregullat Ambientore jane formuluar sikur pasoje e degradimit katastrofal te ambientit, rezultatet e te cili i shohim ne ngrohjen globale. Principet e ndryshme te mbrojtjes se ambientit, te cilat me shumti ndikojne boten e biznesit kane orgjinen siq vijon: • Konferenca e OKB-se per Ambientin Njerezor (1972) o Dlelarata e Stokholmit eshte liste e principeve, dhe nder me te rendesishmit eshte Principi 21: • Shtetet kane, ne akord me Statutin e OKB-se dhe principet e ligjit nderkombetare, te drejten sovrane te perdorin burimet e tyre sipas politikave te tyre ambientore, dhe kane pergjegjesine qe aktivitetet nen jurisdikcionin apo kontrollin e tyre mos ta demtojne ambientin e shteteve tjera apo hapesires jasht kufijve te jurisdikcionit te tyre kombetar. Programi Ambientor i OKB-se (PAOKB) i themeluar nga Asambleja e Pergjithshme e OKB-se (1972) o Aktivitetet e PAOKB-sejane te shumta, nder te cilat: • Monitoron ambientin e tokes; • Harton traktate regjionale dhe nderkombetare; • Miraton principet dhe udhezimet qe rekomandohen. Konferenca e OKB-se per Ambient dhe Zhvillim e mbajtur ne Rio de Janeiro (1992) o Deklarata Rio per Ambient dhe Zhvillim riafirmoi principet e Deklarates se Stokholmit, me rendesi te veqant per Principin 21
-3-

4.

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 12 - E Drejta e Biznesit Nderkombetare

Prof: Sejdiu/Osmani

o Caktimi i Banimit i korporatave behet sipas vendit kur korporata eshte regjistruar apo ku menagjohet kompania. Principi i Burimit: shteti takson te ardhurat nga burimet brenda teritorit te atij shteti.

Shtetet shpesh perdorin nje apo disa nga keto principe te tatimit. Personat qe zakonisht nuk i nenshtrohen tatimit te shtetit te tyre jane: • • • Punetoret e Qeverive te Huaja; Diplomatet e Huaj; Organizatat Nderkombetare dhe stafi i tyre. c. Tatimi i Dyfishte Zakonisht, bizneset qe punojne ne disa vende nuk i nenshtrohen tatimit te dyfishte nga shteti i tyre arne dhe shteti ku veprojne. Me qellim qe te ndalohet tatirni i dyfishte i korporatave, perdoren tri lloj sisternesh: • • • Sisterni i Perjashtimit - nese korporata eshte taksuar ne nje shtet (zakonisht ne shtetin ku vepron) ate here perjashtohet nga tatirni ne shtetin arne (ku eshte regjistruar). Sistemi i Kreditit - nese korporata eshte taksuar ne nje shtet (zakonisht ne shtetin ku vepron) atehere asaj korporate i ipet kredit ndaj pergjegjesise se tatimit ne vendin arne. Sistemi i Zbritjes - korporata zvogelon fitimin ne nje shtet ne shumen e pageses se tatimin ne shtetin tjeter.

Shtetet shpesh nenshkruajne traktate te tatimit qe ti ikin tatimit te dyfishte. Traktatet mostra qe perdoren jane: • • Traktati Moster i Organizates per Bashkpunim Ekonomik dhe Zhvillim Traktati Moster i OKB-se.

Tatimet qe zakonisht mbulohen nga traktatet jane: • • • Pagat; Tatimi i te ardhurave kapitale; Tatimi ne net pasuri.

- 10 -

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 12 - E Drejta e Biznesit Nderkombetare

Prof: Sejdiu/Osmani

9.

Transporti

Terminologjia e kontratave qe perbejne edhe transportin e mallerave, shpesh perdorin terminologji te veqante per te pershkruar: • • • Kohen dhe vendin ku bleresi mund te merr mallin; Nese bleresi apo shitesi do ta merr persiper transportin; Gjithashtu: o Vendin e pageses; o Qmimin; o Kohen kur rreziku i humbjes shkembehet prej shitesit tek bleresit; o Qmimi i transportit dhe sigurimit

Kontratat FOB (Free on Board Contract) - kerkohet qe shitesi ta dergon rnallin deri ne mjetin e transportit (anije, kamion, etj.). Kontratat FAS (Free Alongside Contract) - kerkohet qe shitesi ta dergon mallin deri pran mjetit te transportit (anijes, kamionit, etj.). Kontratat CIF (Cost, Insurance and Freight Contract) - kerkohet qe shitesi te ben aranzhrnanet per transportin deri tek vendi i caktuar dhe ti dorezon bleresit dokurnentet e nevojshrne qe ta pranon mallin nga transportuesi apo te paraqet kerkese per sigurirn nese malli hurnb ose derntohet. Zakonisht kerkohen tri dokumente: 1) faktura; 2) kontrata e sigurirnit; 3) "bill of laiding" (pasaporta e mallit). Kontratat CFR (Cost and Freight Contracts) - ketu shitesi ka obligime pothuajse te njejta sikurse ne Kontratat Cll", perveq se ketu shitesi nuk ka nevoje ta siguron mallin. Kontratat FCA (Free Carrier Contracts) - kerkohet nga shitesi qe t'ia dorezon rnallin transportuesit dhe bleresi ne mornentin e dorezimit te mallit transportuesit merr pergjegjesine per rrezikun e humbjes se mallit. 10. Financimi Nderkombetare

Financimi i tregtise nderkombetare ka te bej me gjetjen e financimit, pagesen dhe rnarrjen e te hollave per blerjen e mallerave dhe sherbimeve. Dokumentet qe kerkohen per financimin e tregtise nderkornbetare jane: • Bill of Laiding (pasaporti i mallit) - dokumet i titullit qe flet per mallin qe po shitetfblehet;

-8-

Univerziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 12 - E Drejta e Biznesit Nderkombetare

Prof: Sejdiu/Osmani

o Gjate tere kohes, njera nga palet mnd te kerkon ndihme nga nje shtet i trete te ndihmon nepermes ndermjetesimit, consultimeve, etj. Procedurat e Organeve te Kuptimit te Zgjidhjes se Mosmarreveshjeve o Trupi per Zgjidhjen e Mosmarreveshjeve ka pergjegjesine per: • Formimin e Paneleve; • Miratimin e raporteve te Paneleve dhe Trupit te Ankesave; • Monitorimi dhe Implementimi i vendimeve dhe rekomandimeve; • Autorizimin dhe suspendimin e koncesioneve te tregtise dhe obligimeve tjera te OBT-se. Investimi i Huaj a. Rregullat, Politikat dhe Ligjet

6.

Rregullat dhe politikat jane konsistente pothuajse ne tere boten. Mirepo, duhet te keni kujdes sepse ne disa vende praktika dallon nga politika dhe ligji i shkruar. Rregullat tip ike rreth investimeve te huajajane: • • • • • • • Rregullat per inkurajimin e investimeve te huaja; Rregullat qe definojne formen e biznesit qe nje firme e huaj duhet regjistrohet; Rregullat qe kufizojne investimin prone sore te huaj; Rregullat per mbikqyrjen e aktiviteteve te brendshme te investitoreve te huaj; Rregullat qe kufizojne apo promovojne sektoret e ekonomise ne te cilet investitoret e huaj mund te investojne; Rregullat qe percaktojne pjeset gjeografike ku mund te investohet nga te huajt; Rregullat qe percaktojne procedurat per investimin ne borxhe apo
pronesi,

b. Zonat e Lira Zonat e lira jane nje hapesire gjeografike ku mallerat mun te importohen dhe eksportohen pa tarifa doganore dhe ne te cilat mund te kete aktivitete tregtare. Varesisht nga madhesia, ka disa lloje te zonave te lira: • Hapesira e Lire Tregtare: nje hapesire gjeografike e perbere nga dy shtete qe jane marre vesh te lejojne tregeti te lire ne mes te atyre shteteve.

- 6-

U niverziteti Riinvest E Drejta Biznesore Java 12 - E Drejta e Biznesit Nderkombetare

Prof: Sejdiu/Osmani

(shiqo me lart). Gjithashtu miratoi principe te reja, nder te cilat me te rendesishmet jane Principi 4 (per te arritur nje ambient te mirembajtur, mbrojtja ambientore do te jete pjese integrale e cdc procesi zhvillimor dhe nuk do te konsiderohet ne izolim nga ail dhe Principi 15 (shtetet duhet te kene metode parandaluese ne mbrojtjen e ambientit). o U miratua edhe Agjenda 21, qe themeloi qellimet zhvillimore dhe ambientore per komunitetin nderkombetare. • Qellimi kryesor eshte promocioni i zhvillimit qe eshte miqesor ndaj ambientit dhe eshte i qendrueshem. • Qellimet ambientore jane pengimi i ndotjes dhe konzervimi dhe mbrojtja e burimeve natyrore te tokes. b. Pergjegjesia per Deme ndaj Ambientit Shume pak konventa apo traktate percaktojne pergjegjesi per deme ndaj ambientit. Shumica e shteteve nenshkruese te konventave nderkombetare per mbrojtjen e ambientit nuk pranojne pergjegjesi. P.sh. Sh.E.A. eshte nje nder prodhuesit me te medhenj te ndotjes se ambientit mirepo refuzon te nenshkruaj konventa te cilat percaktojne pergjegjesi per ndotjen e ambientit. Nder konventat qe percaktojne pergjegjesi jane: • • 5. Konventa per Pergjegjesi Civile per Deme Nukleare (1963) Konventa Nderkombetare per Pergjegjesi Civile per Deme te Ndotjes me Nafte (1969). Zgjidhja e Mosmarreveshjeve a. Zgjidhja e mosmarreveshjeve Zgjidhja e mosmarreveshjeve biznesore ne sferen nderkombetare mund te behet ne dy menyra: • Nepermes Diplomacise o Mosmarreveshjet zgjidhen nepermes negociatave, ndermjetesimit dhe ndihmes. Gjykime/Metoda Alternative te Zgjidhjese se Mosmarreveshjeve o Mosmarreveshjet zgjidhen duke sjellur padi ne gjygjet e shteteve te ndryshme, tribunalet nderkombetare, apo neper forume per zgjidhjen alternative te mosmarreveshjeve (p.sh. arbitrazh)

- 4-

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful