You are on page 1of 181

THCH C THNG

Li m u
Trong sut bn mi lm nm thuyt gio ca c o s, sau khi Ngi dit cn li cho chng ta mt gia ti php ng s, c cc t ca Ngi tuyn thuyt c tng v ghi chp li thnh vn bn mi cho n ngy hm nay, chng ta bit c qua ba tng gio in ca Nam truyn v Bc truyn thuc hai h ngn ng sanskrite (Hn tng) v Pli (Pli tng). Hai tng ny hin ang i din cho Pht gio pht trin sau ny l i tha v Tiu tha. Nhng gio php c c o s ni ra khng ngai mc ch ban vui cu kh a n an vui Nit-bn gii that, cho d l thin kinh vn quyn c trin khai t nhng li dy c bn ca Ngi, nhng ngha ca chng vn khng ngoi ngha ca nhng li dy c bn t c o s qua Mi hai nhn duyn, Bn s tht cng Ba mi by phm tr o. y chng ti c gng trnh by mt cch tng hp qua hai quan im i v Tiu tha theo s chng c v ng gii ca h theo nhng ch ng d ty thuc vo cn c nhn thc ca h m l gii nhng gio l c bn ny. Vi thp nh nhn duyn Ngi khm ph ra nguyn nhn chnh yu ca vng trn sinh khi v hu dit kh au

ca sinh t lun hi. Theo phng php qun thun nghch, tc l cch qun lu chuyn v hon dit ca thp nh nhn duyn. Trong 49 ngy m Ngi ngi t duy di bng cy B khng ngoi vn ny. Vn sinh, lo, bnh, t c Ngi t ra nh l mt tin quyt l lm sao bit c vn con ngi t u sinh ra? V khi cht s i v u? y l gio ngha c bn ca nhng li dy c bn ca c Pht i vi ngoi hm trong cch gii thch mi hin tng nhn duyn sinh khi v bin dch ca nhn sinh cng v tr c Ngi trin khai rng theo thi gian v khng gian ca ba i theo lut tc nhn qu, qua nhn thc qun chiu lu chuyn v han dit theo nh thc duyn khi qun hay cn gi l duyn sinh qun. Mi hai chi ny lm nhn v duyn vo nhau m hin khi theo chiu lu chuyn sinh khi hay ngc li, lm nhn duyn cho nhau m bin dit theo chiu han dit trong nhn thc qun lu chuyn v han dit. Vi T l gio ngha c bn ni hm dng gii thch mi hin tng nhn sinh v tr c quy np t thp nh nhn duyn, l con ng trung o duy nht gii thot sinh t lun hi, l nhng li dy i cng trn i th ca gio ngha nguyn th ca c Pht cho c Tiu tha ln i tha sau ny. Vi bn phm tr thn, th, tm v php l ni hnh gi tp trung tm nim vo mt trong bn im ny khi tu tp, mc ch l phng v, nh ch nhng tp nim vng tng khi ln. y l bn loi phng php dng t chn l trong php mn tu hnh theo kinh in Pht gio Nguyn th m c o s ch dy.

Vi bn Chnh cn ny gip hnh gi sing nng tinh tn (cn) c th on tr (an) c cng mi s gii i bing nhc ca chng ta trong vic hnh thin. Vi bn php thin nh ny, l bn th phng tin gip hnh gi thnh tu cc tam-ma-a (samadhi-chnh nh) Vi nm cn l nn tng c kh nng sn sinh v tng thng cc thin nghip, th nm lc chnh l sc mnh chn ng, trit tiu cc th lc v minh phin no bt thin v, tc dng cc kh nng tng thng cc php lnh. Vi by php nh tc c kh nng lm tr duyn trong vic trin khai tr tu gic ng cho hnh gi t n Nitbn an vui gii that. V cui cng l tm con ng chn chnh ny l mt phng php chnh xc hnh gi hng n Nit-bn gii thot, l mt con ng ngn nht a hnh gi n ch an vui tch tnh, l con ng c o s ni ra ln u tin sau khi Ngi thnh o ti vn Nai cho nm anh em Kiu Trn Nh bn tu ca Ngi trc trnh xa hai thi sng cc oan gia au kh (kh hnh) v, khoi lc (hnh phc) a hnh gi n con ng Trung o khng vng mc hai bn. Tm li t nhng php c bn ny c c o s trin khai ra thnh v lng php mn i tr vi v lng phin no c c t chng sanh qua s to tc ca thnkhu- to thnh nghip nhn kh cho kt qu trong ba ci su ng. chnh l cch qun ca lu chuyn sinh khi trong lun hi v, ngc li l qun han dit chm dt kh sinh t lun hi qua nhng phng php tu tp nh nhng

php m c o s dy nh trn, gi l tu han dit qun; chng cng chnh l con ng Trung o ngn nht a hnh gi t n gii that mi tri buc kh au c mi s an vui trong cuc sng qua trng thi Nit-bn vng lng. Trng Thu 2006 Thch c Thng

MI HAI NHN DUYN (dvdagaprattya-samutpda)

i hai Nhn duyn l php c c o s hin qun xui nghch trong lc Ngi ta thin di bng cy Bodhivksa (B-) m khm ph ra b mt tht ca cc php l v thng-kh-v ng; nhng v v minh m m nn chng sanh khng nhn ra c b mt tht ca chng m chp vo chng cho l thng cn bt dit, ri t v minh m m ny m to ra nghip nhn au kh ri cm qu trong ba ci su ng. S khm ph b mt tht ca cc php ny l mt s kin pht hin mi v nhng nguyn nhn tri buc chng sanh vo con ng sinh t lun hi, v phng php dit tr nhng kh au m chng sanh phi gnh chu. y l nhng iu m trc kia Ngi tng cu mang. o l gii thot ca Ngi c t nn tng chnh yu qua thp nh nhn duyn v t . Vi thp nh nhn duyn Ngi khm ph ra nguyn nhn chnh yu ca vng trn sinh khi v hu dit kh au

THCH C THNG ca sinh t lun hi. Theo phng php qun thun nghch, tc l cch qun lu chuyn v hon dit ca thp nh nhn duyn. Trong 49 ngy m Ngi ngi t duy di bng cy B- khng ngoi vn ny. Vn sinh, lo, bnh, t c Ngi t ra nh l mt tin quyt l lm sao bit c vn con ngi t u sinh ra? V khi cht s i v u? y l gio ngha c bn ca nhng li dy cn bn ca c Pht i vi ngoi hm trong cch gii thch mi hin tng nhn duyn sinh khi v bin dch ca nhn sinh cng v tr c Ngi trin khai rng theo thi gian v khng gian ca ba i theo lut tc nhn qu, qua nhn thc qun chiu lu chuyn v han dit theo nh thc duyn khi qun hay cn gi l duyn sinh qun. Mi hai nhn duyn c dch ngha t ting Phn dvdagapratya-samutpda, cn gi l mi hai duyn sinh, hay mi hai duyn khi. Mi hai chi ny lm nhn v duyn vo nhau m hin khi theo chiu lu chuyn sinh khi hay ngc li, lm nhn duyn cho nhau m bin dit theo chiu han dit trong nhn thc qun lu chuyn v han dit. Theo kinh A-hm th mi hai chi nhn duyn ny c thnh lp nh sau: V minh (avidy) Hnh (saskra) Thc (vijna) Danh sc (nma-rpa) Lc x (a-yatana)

PHT L C BN Xc (spara) Th (vedan) i (t) Th (updna) Hu (bhava) Sinh (jti) Lo t (jar-maraa).

A. NI DUNG V NGHA MI HAI CHI NHN DUYN.


1/ V minh, Phn ng gi l avidy Pli gi l avijj, l mt ting gi khc ca phin no cn bn, tc l v phin no che lp ph kn nn chng ta khng nhn thc mt cch nh tht v s vt v, khng thng t c ci l chn tht cng kh nng l gii r rng v nhng trng thi tinh thn qua s tng ca s vt cng o l chn tht ca cuc sng. V minh l chi th nht ca mi hai chi duyn khi; v phin no hoc chng bin chng ta thnh nhng k v tr, ngu si c bit chng ta khng nhn thc c o l th tc ca nhng li dy c Pht. V, cui cng v minh chnh l mt chi trong mi hai chi ca mi hai nhn duyn m chng ta ang bn n.

THCH C THNG Cn c vo trong mi hai duyn khi m gii thch th v minh chnh l cn bn ca tt c mi th phin no. Theo kinh A-hm i vi chn l (bn s tht) ca nhng li dy ca c o s v khng c tr tu nn nhn bit mt cch sai lm v chng gi l v minh; hn na n cn cu hu vi kht i trong quan h to ra si m m trong Tng Cu X v tng Duy Thc gi l tc si (moha). Cng v minh ny cc nh Thuyt nht thit hu b dng nhn qu lng trng qua ba i gii thch mi hai duyn khi. y v minh thuc v cp v phin no qu kh ca nm un; v tc dng ca v minh mnh nht, cho gi chung phin no kip trc l v minh. Nhng theo Duy thc tng dng nhn qu nht trng cho hai i gii thch v minh cng vi hnh c kh nng dn thc nn cn gi l nng dn chi cng vi thc th su tng ng vi si m, nn pht khi nghip thin c gi chng l v minh. Cc nh Hu b cng Duy thc em v minh phn ra lm hai: tng ng v minh v bt cng v minh. Tng ng v minh cng vi cc loi tham cn bn phin no tng ng vi nhau cng sinh khi, trong khi bt cng v minh khng cng tng ng duyn khi, v n t sinh khi nn gi l c u v minh. Duy Thc hc cn khu bit v minh thnh chng t v hin hnh. Ngoi ra v minh cn phn ra cn bn v minh v chi mt v minh, Cng cng bt cng, tng ng cng bt tng ng, m l cng m s, c u cng cu hnh, ph nghip cng pht nghip.

PHT L C BN Cn c vo kinh Thng Man th v minh tng ng cng kin hoc v tu hoc ca ba ci, gi l hoc ca bn tr a cng vi hoc ca v th v minh tr a thnh hoc ca nm tr a. Trong y v th v minh tr a l cn bn tt c mi th phin no ch c tr gic ng ca Nh lai mi an c n. V minh theo i tha khi tn lun th v minh l bt gic. Bt gic c phn ra lm hai: Cn bn v minh v chi mt v minh. Cn bn v minh tc ch cho tm ng vi t m cc th hoc, nghip, kh u ly tm nht nim khi ng ny lm cn bn. y chnh l v th v minh hoc tr a, cn chi mt v minh to ra chi mt bt gic, tc l n y vo cn bn v minh m khi ln tm nhim ca chi mt, gm c nghip hoc ca ba t, su th. Theo tam qun (khng-gi-trung) ca cc nh Thin thai th, mun an tr v minh hoc (Kin t, trn sa v, v minh hoc) tc l mun tr m l i vi chng phi c, chng phi khng lm hoc chng ngi trung o th phi dng php qun trung an tr i tng v minh hoc. 2/ Hnh, Phn ng gi l saskra, Pli gi l sakhra, dch m l san-ca-la, hay tng-sa-ca-la, c ngha l hnh ng, to tc, cng cn c ngha l bin ha di i, l chi th hai trong mi hai chi duyn khi. a/ To tc, c cng ngha vi nghip. y, trong mi hai duyn khi th, hnh l chi th hai trong mi hai chi duyn khi. Hnh c kh nng chiu cm nghip nhn ba i

THCH C THNG trong qu kh cho qu bo hin ti. Hnh cng ch cho tt c mi hat ng ca thn v tm ca con ngi. b/ Bin ha di i, y hnh theo ngha hu vi php, chng l thuc vo mi hin tng hnh thnh v bin dch ca cc php hu vi, chng do nhn duyn to tc m hin hu hay bin dch, cho nn chng lin h v l thuc vo lut tc v thng chi phi i vi cc php hu vi. Hnh trong cc hnh v thng chng thuc vo loi hnh ny. Cng nh hnh un trong ng un chng thuc ngha th hai. Do hnh khng phi ch c ngha l to tc hnh ng khng thi m hnh cng c nh ngha nh l bin dch di i t trng thi ny sang trng thi khc t hnh tng ny sang hnh tng khc dnh cho cc php hu vi. Nhng hnh y ch lin h n s tc nghip v s chiu cm nghip nhn a n nghip qu trong s lin h qua mi hai chi duyn khi, cn ngha th hai chng ta cha cn phi cp n chng trong tiu ny, mc d chng cng lin h n nm th un. 3/ Thc, Phn ng gi l vijna, Pli gi l via, y Vi c ngha l phn tch, phn bit, phn chia; jna c ngha l hiu, bit, l chi th th ba trong mi hai chi duyn khi. Theo nguyn ng ca vijna th c ngha l phn tch, phn loi i tng sau cho chng ta nhn bit tc dng v chng trong nhng thi k u khi c o s cn ti th; nhng mi n nhng thi k pht trin sau ny, chng c khi c nh ngha nh l mt citta (tm) hay ca mt mano () c i tha ln Tiu tha cng chp nhn. Trong thi k c Pht cn ti th Ngi ty thuc vo cn c, mi trng x hi,

PHT L C BN m ni php nn cha c bt c h thng no, nn vic s dng mang tnh cch hn hp, ty duyn ty cn c, ty thi ty i tng m ni. l cch nh ngha chung cho Thc trn mt ph qut; tuy nhin thc trong nhng thi k pht trin sau ny qua cc b phi th chng c sp xp tr li c h thng hn; hay cng c nhng nh ngha chuyn mn v l thuc vo nhng thuc tnh m nhng biu thc, chng mun chng ta cp n s l thuc qua tng thuc tnh mt. Nh thc ca tin ng thc chng mang b mt ca thc un cha qua tc , nn cha c s phn bit, phn tch hay phn chia, ch l mt th r bit v s hin din ca mt i tng nh l chnh n cha qua bt c danh t hay danh xng no khc do tc can thip vo, nn mi thc t mang thuc tnh ca chnh mnh, nh nhn thc ch thuc ca thc v mt thi cho n thn thc ch thuc thc v thn thi. Thc y ch l nhng cm gic n thun tc dng khi cc cn ca chng ta tip xc vi cc i tng bn ngoi sinh ra; nhng chng cha c s nhn thc phn bit v i tng. y ch c lc thc ca mi tng hp c nhng i tng ca cc php ri rt li t tin ng thc cng vi tng khi ln hnh nh lm i tng cho duyn m pht sinh thc c y s nhn thc phn bit i vi cc hin tng s vt m sinh ra tc dng; nhng vn cn dng n thun theo chc nng ca thc. Nh vy i vi thc ca tin ng thc ch n thun c c do s tip xc cn v cnh m sinh ra thc. Thc ny c gi l cc bit cnh thc, thc thuc v mi quang nng c lp giao tip vi i tng sinh ra thc c lp. Trong khi

THCH C THNG thc ca lc th khng ch tc dng i vi chnh n lc thc m cn ng khi ln cng vi tin ng thc na, nn thng gi l nht thit cnh thc, n c kh nng bin duyn khp tt c cnh ni cng nh ngoi bt lun l hu hnh hay v hnh trong ba thi, theo chc nng ca n. i vi cc nh i v Tiu tha u chp nhn ngha thuyt lc thc ti s trong lc thc, tc l thc ca lc thc. Sau ny lc thc c trin khai theo xu th pht trin cc b phi th lc thc c mang c n mi tn gi khc nhau ty theo cc b phi v nhn thc ca tng kha cnh thuc tnh ca n nh: ph d lc thc, thc, phn bit s thc, t tr thc, phn duyn thc, tun cu thc, ba lng thc, nhn ng thc, phin no chng thc, phn an t thc. Ngoi lc thc ny ra, trong tng Duy thc cn cp n Mt-na thc v, A-li-da thc thnh lp thnh tm thc v, tin tht thc ly A-li-da thc lm ch da cho by thc trn m duyn cc cnh chuyn khi nn thng gi l tht chuyn thc hay chuyn thc. trn tin lc thc c kh nng phn bit r rng i tng cho nn cn gi l liu bit cnh thc (thc phn bit ring tng i tng). Ring thc th by gi l t lng thc (thc t duy cn nhc) v thc th tm A-li-da gi l d thc thc (thc th nhn qu nghip bo). Hnh gi no mun tham cu k hn thc theo cc ch trng ca cc kinh lun v cc b phi khc xin c Kinh Tp A-hm 36, Cu x lun 2, 9, Thnh duy thc lun 5, i tha khi tn lun, Lng gi kinh 1, Nhip lun thch, Nhip lun tng v.v

10

PHT L C BN Ring y chng ti xin trnh by thc ph hp vi ti mi hai duyn khi theo c o s trong kinh Tp A-hm 39 . 2, trang, 286 b th, Lc by gi ma Ba tun ni k:

Trn di cng cc phng Tm khp thn thc kia u khng thy ni ny C--ca u?
y, thc c quan nim nh l ch th ca tm thc, tc ch cho tm hay cn gi l thn thc (xem kinh gii thiu trn) sau khi thn hoi mng chung s ty theo nghip thc m i nhn lnh mt thn mi trong ba ci su ng v, c ch khc nh kinh Ngha tc i 4, trang 179 a th, thn thc c coi nh l sinh mnh: Tt c b i, n ni no? Thn thc b i, danh cn i. S hin hu v bin dch ca mt sinh mnh lun ty thuc vo nhn v duyn hnh thnh cng vo vi thi gian v khng gian hin hu v bin mt qua thn thc. l quan im c c t cc b kinh nguyn th c chnh c o s ni ra. 4/ Danh sc, l t ghp ca nam (danh) v rpa (sc) l chi th t ca mi hai chi duyn khi. y l chi gi chung cho mt sinh th c kt hp gia tm (tinh thn) v vt (vt cht) trong mt c th m thut ng chuyn mn gi l ng un (sc ch cho hnh sc thn th ca mt c nhn, cn th, tng, hnh, thc ch cho tm thc khng c hnh th c th nhn thy nh vt th ca sc) c c t s kt hp nhn duyn m 11

THCH C THNG hnh thnh v hin hu. y danh ch cho phng din tm, cn sc ch cho phng din vt cht. Quan h v ngha gia danh v sc th theo cc b phi pht trin sau ny vn c nhng bt ng v cch gii thch theo quan im nhn thc, v trnh cn c v vic tu chng ra. Theo Hu b th, thai sinh (danh sc) hnh thnh c cn c vo mi hai duyn khi m l gii th, trong mi chi nh vy u ly ng un lm th cho n. y ng un s xut hin khi thn thc thc thai sinh ra kt qu trong vng mt stna tch tc ban u, thi gian ny cn gi l thc, l chi thc trong mi hai chi. Sau khi thn thc thc thai xong, nhng lc bn sc cn cha pht khi v, trc khi lc x cha y . Trong thi gian ny gi l danh sc hay cn gi l chi danh sc, trong khi theo cc nh Duy thc tng th, cho rng chng t ca d thc (qu bo) un chnh l danh sc. Do vy trong mi hai duyn khi ngoi tr chng t ca thc gc, lc cn, xc v, th ra cn tt c nhng chi khc u thuc vo danh sc. 5/ Lc x (nhp), ting Phn gi l a-yatana ch cho mt, tai, mi, li, thn v, , chnh l su ni (su cn) c kh nng tip thu su ngoi cnh (lc x) bn ngoi v, lm ch nng cho lc thc sinh ra cho nn gi l x. Cn lc cn l su ni vo thuc bn trong thn ca mt ch th v, lc cnh l su i tng i vo thuc bn ngoi thn thng c gi chung l mi hai nhp hay, mi hai x. Tm li nu lc cn v lc cnh h tng phi hp vo nhau m sinh ra lc thc th gi l nhp; cn lc cn lc thc khi lm ch nng ta cho lc thc pht sinh th gi l x. 12

PHT L C BN Nhng y chng ta ch bn n lc nhp l chi th nm trong mi hai chi duyn khi th, lc nhp c c nh duyn vo danh sc hnh thnh. Chnh s hin hu ca lc nhp cng l duyn cho xc hin hu cho nn lc nhp va l nhn ca chnh n va l duyn lm ch nng ta (s y) cho xc hin hu. 6/ Xc, ting Phn gi l spara, Pli gi l phassa, n l hnh thc tc dng ca tm, l mt trong nhng tm s, l ch cho s giao tip tip xc gia cc c quan truyn cm ca cc c nng (cn) trong thn ca mt c th i vi cc trn cnh i tng bn ngai cho ra nhn thc (thc). Ba quan nng ny khi ha hp vi nhau sn sinh ra tc dng ca tinh thn; cng chnh l nhng cm gic c c, c sn sinh ra bi do s tip xc gia ch th v i tng, gia ch quan v khch quan. Nh vy theo trn chng ta c su cn, su trn, su thc khi chng tip xc tip cn nhau to ra su xc (lc xc thn), chng ty thuc vo s tng ng ca nhim hay trong sch m c tn gi kh-vui hay khng kh khng vui. y xc thuc chi th su, c chng ta cn c vo mi hai duyn khi m gii thch th, xc theo cc nh Hu b cn c vo phn v ca n trong duyn khi, n thuc vo thi k cn l anh nhi tr th nn s tip xc ca su cn trong thn, su trn cnh bn ngoi, su thc sinh ra nhng cha c mt tc vo nn cha c s phn bit khc nhau c trong kh au hay khoi lc khi tip xc chng, v nhng cm gic ny cha c s can thip ca .

13

THCH C THNG 7/ Th, Phn ng gi l vedan, c ngha l cm th, cm gic. Th c pht sinh t s duyn khi lin h l thuc hp tc gia su cm quan ( su cn) trong thn mi c th, su i tng trn cnh bn ngoi (su trn), cng cc ch th nhn thc (su thc) ha hp tip xc vo nhau m hin khi ra cm th hay, cm gic. Trong nhng trng thi cm th, cm gic ny c s can thip ca nn th y c trng thi bun, vui, khng kh khng vui pht sinh ty theo thuc tnh cm th ca chng. y trng thi bun vui ty thuc vo s tc lnh np thun nghch i vi mi s phn bit ca cn bn thn ca cn trn, xc khng quyt nh c nhng trng thi ny, m chng c c nh vo s can thip ca tc ng thuc tinh thn, nn c nhng cm th hay nhng cm gic kh, vui, hoc khng kh khng vui. Theo kinh Tp A-hm 17 th, th c t mt, hai, ba, bn, nm, su cho n v lng th chng ty thuc vo t tng t kh kh, hoi kh, hnh kh, tt c kh ca mt th cho n v lng th chng hin hu trong qu kh hin ti v tng lai ba i khc nhau. Theo Cu x lun 1 th, s lnh np ca th ty thuc vo xc; cn theo Chnh l lun 2 th, cho rng th c lnh np t cnh s duyn (trn cnh bn ngoi) nn gi l chp th th; cn lnh np t s ty duyn th gi l t tnh th. Theo At-t-ma tng hin tng lun 2 th, nu th lnh np t s duyn m lun ngha th trong nht thit tm mi tm s u gi l th c, c bit ch cho s lnh np ty thuc vo xc. Theo Ng s T-b-sa lun quyn h th, th c lnh np t

14

PHT L C BN cnh s duyn. Theo Thnh Duy thc lun 3, Thnh Duy thc lun thut k 3 th, cho rng th khng th duyn cng xc m cu sanh, cho nn th lnh np theo tng ca cc cnh gii thun nghch, l ngha ca n. Trn l ngha ca th theo kinh lun, nhng y chng ta lun theo ngha ca mi hai chi duyn khi, i vi th l chi th 7 ca mi hai chi duyn khi. Chi ny ch cho thi th u thiu nin ca mt c th i vi kh, vui cng cc trng thi c th nhn bit v phn bit ra mt cch r rng. Theo Thuyt nht thit Hu b i vi phn v duyn khi m ni th, tui u thi tuy tri gic v kh, vui, nhng vn cha sinh khi dm i, lc ny mi gi l th; y lin h vi th ca nm m m khng ly th lm th. Theo cc nh Duy thc th, dng v minh v hnh lm chi nng dn (dn o), cn thc cho n th ch l chi ty thuc (s dn); li na v minh v hnh thuc chng t ch th hun tp (nng hun), cn nm chi, thc cho n th thuc v chng t i tng hun tp (s hun). y c ngha l thc, danh sc, lc x, xc do v minh, hnh m nh hng n chng t ca A-li-da thc cho nn gi l th. 8 / i, Phn ng gi l t, Pli gi l piya, l chi th tm trong mi hai chi duyn khi, c ngha l tham luyn chp trc i vi tt c mi s vt ni chung v con ngi ni ring. Thng thng ch i c hiu theo mt ngha l thng yu, tham luyn mt chiu; nhng i vi Pht gio th i mang hai b mt tri ngc nhau nh kinh Tng chi b th i c c o s nh ngha nh sau: i c th sinh ra i,

15

THCH C THNG cng c th sinh ra ght; ght c th sinh ra i, cng c th sinh ra ght. Cho nn Pht gio bo yu l ght, ght l yu l t ngha ny. Nh kinh Php c trong k 212 c Pht dy:

T i sinh lo u T i sinh s hi La i khng lo u Ni no c s hi?


T i nn tng c bn ny m sinh ra bn loi i khc nhau: Thn i (pema), dc lc (rati), i dc (kma), kht i (tah). V phng din khc th i l mt trong chn kt cn gi l ty thun kt, tc l i vi cnh sinh tham luyn nhim trc phin no. l i vi phin no c, cn i vi phin no thin tc l ch cho tm khng nhim th i lc php (yu php vui) hay, yu mn s trng cng thuc v i i vi gii that vn l php chng ngi o. Theo Cu x lun 4 th, i c ngha l i lc, th ca n l lng tin, song i c hai: mt l c nhim , hai l khng nhim . C nhim gi l tham, nh yu v con Khng nhim gi l tn, nh yu s trng ... 9 / Th, Phn ng gi l updna, l mt tn gi ca phin no, n l chi th 9 trong mi hai chi duyn khi, tc l ch cho lng chp trc vo i cnh t chi th 8 tc l i ch ng thc y dn sanh a n hin hnh mi hat ng nhit thnh tch cc hn trong vic chp th.

16

PHT L C BN Theo Thuyt nht thit Hu b th vn phn v ca th trong mi hai duyn khi cho rng: Th l ch cho thi k thanh nin ca mt sinh th hin hu i vi dm, thc vn kht i tr nn i hi v thc y nhiu hn, cho nn vic tm cu tha mn n th chng sinh khng bit mt mi, giai an ny gi l th (chp th: nm gi khng mt). Nhng i vi Kinh b th, da vo ngha st-na duyn khi m nh ngha th l ch cho dc tham cng cc th phin no; cho n v hnh tng ca n mnh m sc bn c th khin cho la nghip chy bng m gii thch ngha cho n. Theo cc nh i tha Duy thc tng th, ly th nhip gi i vi chi nng sinh m lin h vi cc th phin no thng sut i vi cc chng t hin hnh. Ngai ra, th cn phn ra lm bn loi: l Dc th, kin th, gii cm th, ng ng th. V chng sanh l ch th nn c gi l nng th; i li vi i tng ngoi ti l khch th, nn gi l s th. 10/ Hu, Phn ng gi l bhava, c ngha l tn ti, sinh tn, s hin hu. Trong Pht gio hu c s dng rt rng ri v ngha cng nh cch phn loi phn nhiu khng ging nhau trong ch trng ca cc b phi pht trin sau ny. Tuy nhin trn i th vn c ting ni chung ch yu ch chung th ca qu d thc ca cc chng sanh hu tnh cng kh nng chiu cm cc nghip ca th qu d thc ny cng pht xut t nghip nhn thin c, t chiu cm qu bo kh-vui, cc loi nhn qu bo ng ny lun lun tng tc khng mt cho nn gi l hu. 17

THCH C THNG Theo Cu x lun 9, Thnh Duy thc lun 8 th, nghip hay dn dt qu bo trong tng lai chng ta gi n l hu y chnh l chi hu trong mi hai duyn khi. Hu theo Thuyt nht thit hu b th cc php tn ti tht hu trong ba i; nhng theo cc nh Duy thc th ly cc php Y tha khi t tnh lm gi hu ly Vin thnh tht t tnh lm tht hu, ch c tht hu ny cng vi tht hu ba i ca Thuyt nht thit hu b th ngha khng ng, v theo cc nh Duy thc hc ch c tht tnh (chn nh) ca cc php l thng tn ti khng b sinh dit chi phi, cn mi hin tng do duyn sinh v do duyn dit th s hin hu ca chng l gi hu, cho nn cc nh Duy thc c xng l diu hu hay chn hu. Tm li hu c cc b phi sau ny ty theo quan im v cm th s c ca h i vi nhng li dy ca c Pht, nn t hu c phn ra lm nhiu loi: Tam hu (dc, sc, v sc gii), Tht hu (a ngc, ng qu, sc sinh, nhn, thin, nghip, trung hu), Nh thp ng hu (bao qut chi tit t ba ng c, bn chu, cc tng tri, cc ci thin cho n v sc gii thin.), Nh thp cu hu ni chung l tt c cc loi hu tnh chu sinh t lun hi trong ba ci su ng u thuc vo s l thuc ca Hu. 11 / Sanh, Phn ng gi l jta, Pli gi l jti, c ngha l sinh khi t nghip lc qu kh a n kt qu trong tng lai mt cch chnh xc theo ngha ca chi th mi mt trong mi hai chi duyn khi. Theo Cu x lun 9 th, s quan h ny ch cho thc thai vo i v lai t mt st-na c kt sinh. 18

PHT L C BN Song theo duy thc tng th, s gii thch ngha ca n li rng hn, chp nhn t trung hu n bn hu cha c trung gian ca lo suy nn chi sanh thu nhip c. - Sanh l mt trong bn tng (sanh, tr, d, dit) l hin tng hin khi tng tc qua bn tng, tc php hu vi sanh t thi v lai cho n thi hin ti. - Sanh ny l mt hin tng ca sc mnh sanh xuyn sut, sc mnh ny do tht th mang li cho chng ta l gii t sanh tr d dit trong duyn khi. - Sanh l mt trong bn hu, tc sanh hu, l sanh trong hin ti, st-na khi thc thai th sanh vn sanh tn khng bin mt, n c gi l kt sanh hay l th sanh. - Sanh cn ch cho ngha sanh tn ca cuc sng. Cuc sinh tn trong hin ti c gi l kim sanh; s sanh tn trong qu kh, v lai th c gi l tha sanh. - Chng sanh y vo s sai khc ca th sanh ty theo m chng ta c th phn loi. Nh thai sanh, thp sanh, nan sanh, ha sanh, l bn loi sanh. Ngai ra cn c hu sc, v sc, hu tng, v tng, phi hu tng phi v tng trong chn loi sanh hay mi hai loi sanh. 12 / Lo t, Phn ng gi l jar-maraa, l hai t ghp li vi nhau t jar, tc l gi v, t maraa c ngha l cht, chng l t ghp thuc chi th mi hai trong mi hai duyn khi, ch cho lc chng sanh c th suy bin a n hai dit. Cn c vo nhn qu hai lp ba i m ni th, sinh chi v lo

19

THCH C THNG t chi l hai qu ca i v lai, i vi i hin ti sau khi b thn mng, chnh l lc bt u hnh thnh thn mng mi trong thi gian mt st-na nm un tch hp tr li, lc ny gi l chi sanh; y st-na thc sanh khi tr v sau theo danh sc xut hin, lc xc bt u hat ng, th, i dn dn tng thm cho n khi no tt c u bin i dit i th gi l lo t. trong y, lo l trng thi suy bin ca sc v tm, cn t l th mng ht nn dit hoi. Ngoi ra, cc nh Duy thc ly nhn qu mt lp hai i i vi mi hai duyn khi th sanh cng lo t l chi s sanh, t ba chi i, th, hu i tng sanh ra s suy bin ca qu bo nm un cng thn hoi mng chung mi l chi lo t. Theo Thnh duy thc lun 8 th, trong bn hin tng sanh, lo, bnh, t, thnh lp sanh l mt chi, lo v t hp nhau li thnh mt chi, cn bnh th khng khng a vo trong chi no l do bnh khng mang tnh ph qut cho tt c mi loi chng sanh, cn lo th t thn n vn mang tnh ph qut cho mi chng sanh khng ai trnh khi lo cho nn lp n vo mt chi vi t. Trn l tt c mi ngha v ni dung c c ca mi hai chi duyn khi vi ngha ring v chung ca chng. Di y chng ti s trnh by phn lin h l thuc vo nhau chng hin khi trong sinh dit theo hai chiu lu chuyn v han dit ca mi hai duyn khi.

20

PHT L C BN

B . S LIN H DUYN KHI CA MI HAI CHI NHN DUYN.


Theo Trng A-hm 10, trong kinh i duyn phng tin th: Duyn si nn c hnh, duyn hnh nn c thc, duyn thc nn c danh sc, duyn danh sc nn c lc nhp, duyn lc nhp nn c xc, duyn xc nn c th, duyn th nn c i, duyn i nn c th, duyn th nn c hu, duyn hu nn c sanh, duyn sanh nn c lo t, u, bi, kh no han ln tch hp, chnh l duyn kh m ln. Trong mi hai chi ny chi trc lm nhn sinh khi cho chi sau v, ngc li nu chi trc dit th chi sau cng dit, cho nn trong Trng A-hm 10 kinh i duyn phng tin, Pht dy: Ny c nn kia c, ny sanh nn kia sanh; ny khng nn kia khng, ny dit nn kia dit. ni r v tng ca n da vo s i i m c s quan h. Tc l tt c tng mi s vt u cu hu da vo tnh m hin hu, u do nhn v duyn thnh lp cho nn ni l v thng, kh, v ng. Theo kinh Tp A-hm 12 ca Tiu tha 1 th cho rng php duyn khi l chn l vnh hng thc hu bt bin, chnh c Pht nh qun st chn l ny m gic ng, v cng v chng sanh m khai th php ny, theo hai cch qun lu chuyn v hon dit. a . Lin h duyn khi theo lu chuyn v han dit Qun:

. 2, Tp A-hm kinh, q. 12, kinh 334, tr. 92b-92c.

21

THCH C THNG V s thnh tu lin h kh au ca con ngi trong cuc sng bng cch no, v bng cch no hy dit chng? c Pht dy: Th no l php nhn duyn2? L ci ny c nn ci kia c, nh duyn v minh nn c hnh, duyn hnh nn c thc, cho n, t tp thun mt khi kh ln nh vy. Th no l php duyn sanh3? L v minh, hnh ... D Pht c xut hin hay cha xut hin th gian th php ny vn thng tr, php tr, php gii4. Php ny Nh lai t gic tri, thnh ng chnh gic, v ngi din ni, ch dy, hin by rng: Duyn v minh c hnh, cho n, duyn sanh nn c gi, bnh, cht, u, bi, no, kh. D Pht c xut hin hay cha xut hin th gian th php ny vn thng tr, php tr, php gii. Php ny Nh lai t gic tri, thnh ng chnh gic, v ngi din ni, ch dy, hin by rng: duyn sanh nn c gi, bnh, cht, u, bi, no, kh.

Nhn duyn php, hay l duyn khi. Pli: paiccasamuppda. Duyn sanh php, hay duyn d sanh. Pli: paiccasamuppanna dhamma. 4 Pli: uppd v tathgatna anuppd v tathgatna, hit va s dhtu dhammahitat dhammaniymat idappaccayat, Cc Nh lai xut hin hay khng xut hin, gii ny (o l ny) vn thng tr; l tnh a n tr ca php (php tr tnh), tnh quyt nh ca php (php v tnh), v tnh y duyn (tng y tng duyn).
3

22

PHT L C BN Cc php ny php tr, php khng5, php nh, php nh, php chng la nh, php chng khc nh, chn , chn tht, khng in o. ty thun duyn khi nh vy, gi l php duyn sanh6. Tc l: v minh, hnh, thc, danh sc, lc nhp, xc, th, i, th, hu, sanh, lo, bnh, t, u, bi, no, kh. gi l php duyn sanh. a vn Thnh t i vi php nhn duyn v php duyn sanh ny bng chnh tri m thy r nh tht, khng truy tm v i trc7 m ni rng: Ti trong i qu kh hoc c, hay khng c? ti trong qu kh l loi g, ti trong qu kh nh th no?8 Khng truy tm tng lai m ni rng: Ti i v lai hoc c, hay [84b] khng c? ti l loi g, ti s nh th no? Bn trong chng do d:9 y l nhng th g? ti sao c ci ny? Trc y chng l ci g? Sau ny chng s
Php tr, php khng , ; trong bn Pli: dhammhitat (php tr tnh), dhammaniyma (php v tnh, php nh tnh). 6 Pli: katame ca, bhikkhave, paiccasamuppann dhamm? jarmaraa, bhikkhave, anicca sakhata paiccasamuppanna khayadhamm vayadhamma virgadhamma nirodhadhamma, cc php duyn sanh (duyn sanh php) l g? Gi cht l v thng, hu vi, do duyn m khi, chu quy lut o thi, tiu vong, ly tham, dit tn.
7 8 5

Hn: tin t , Pli: pubbanta

Pli: ahosi nu kho aha attamaddhna, nanu kho ahosi attamaddhna, ki nu kho ahosi attamaddhna, katha nu kho ahosi attamaddhna, ki hutv ki ahosi nu kho aha aittmaddhna, qu kh ti hin hu hay khng hin hu? Qu kh ti l g, ti l th no? Qu kh, do hin hu ci g m ti hin hu? Pli: etarahi paccuppanna addhna ajjhatta kathakath bhavissati, hoc y trong i hin ti m nn trong c nghi hoc.
9

23

THCH C THNG l ci g? Chng sanh ny t u n? y mt ri s i v u?10 Nu cc Sa-mn, B-la-mn no khi cc kt s kin11 phm tc, tc l, kt s ca ng kin, kt s ca chng sanh, kt s ca th mnh, hoc kt s ca kin chp c king tt xu.12 Khi tt c nhng iu c on tn, c bin tri, ct t gc r, nh cht ngn cy a-la, i v lai thnh php bt sanh. gi l a vn Thnh t i vi php nhn duyn v php duyn sanh bng chnh tr m nh tht kho thy, kho tnh gic, kho tu tp, kho th nhp. Theo cc nh Tiu tha th php duyn sinh ny d c Pht ra i hay khng ra i php ny vn thng tr, php tr, php gii. Php ny Nh Lai t gic tri thnh ng chnh gic, v chng sanh m din ni ch dy, hin by, rng: - Chng sanh t v th cho n nay, v v minh hoc nghip cc phin no theo m khi, nn i vi tht s, tht l khng nhn thc mt cch r rng minh bch. gi l v minh. - V i vi tht s, tht l khng bit r nn to ra cc tc nghip. gi l hnh.
10

Pli: aha nu khosmi, no nu kho smi, ki nu khosmi, katha nu khosmi, aya nu hko satt kuto gato, so kuhi gamissatti, ta ang hin hu, hay khng ang hin hu? ta ang l ci g? ta ang l th no? Chng sanh ny t u n? Ri n s i u?
11 12

Hn: kin s h . Pli: dihi-sayojana. K hy ct khnh kin s h ?

24

PHT L C BN - Khi nghip nhn qu kh mang thn thc i thc thai trong st-na ban u. gi l thc. - Sau khi nhp thai, th c th kia c y hai yu t l sc (ch cho thn xc), v phi sc (ch cho th, tng, hnh, thc); nhng lc ny su gic quan cha hon thnh. gi l danh sc. Danh (th, tng, hnh, thc) sc (ch cho xc tht). - Sau khi nhp thai xong, su gic quan ca thai nhi bt u dn dn tng trng hnh thnh. gi l lc nhp. - Sau khi thai nhi ra i, thi gian t 1 tui cho n 3 tui l thi gian a tr bt u dng su gic quan (lc cn) ca mnh tip xc vi hon cnh chung quanh (lc trn) ca mnh pht sinh bit (lc thc). Trong thi gian ny, tuy c s tip xc, c pht sinh ra bit, nhng nhng cm gic i vi vic kh vic vui cha nhn ra r rng minh bch c. gi l xc. - Khi a b ln 4 tui v cho n 15 tui, y l thi gian i vi nhng vic kh, vui a b bt u c cm gic phn bit r rng, t sinh ra tri gic; nhng thi gian ny cha khi ln tham dc. gi l th. - Con ngi theo thi gian cng ln, ham mun dc vng cng tng trng. Lng dc thc y () c th hin ra ngoi hnh ng (thn, khu), nhng vn cha tm cu su rng lm. gi l i.

25

THCH C THNG - Khi tui hon ton trng thnh, con ngi mun t c tt c mi th mong cu, nn i khp ni tm kim em v cho mnh. gi l th. - V c s tm cu, cha nhm cho mnh, nn cc hoc nghip cng t pht sinh. gi l hu. - Do nghip lc hin ti, nn sau khi t b xc thn ny, li phi tip tc dn khi thn thc trong st-na u thai vo trong tng lai. gi l sanh. - Mi st-na, t khi sinh cho n khi t b thn mng, giai on thi gian ny gi l lo t. l cch qun lu chuyn hay cn gi l qun thun qua mi hai nhn duyn, ngc cch qun ny gi l qun hon dit hay cn gi l qun nghch bt u t v minh kht i dit bng khng to ra tc nhn th th qu hnh cng khng, cho n sanh, lo t cng khng hin hu, v nh vy vng xch mi hai nhn duyn khng cn na. l cch gii thch thng thng qun thun nghch theo kinh nguyn th ca cc nh Tiu tha. Cn theo cc nh i tha th cch qun ca mi hai duyn khi cng ging nh cch qun ca bn s tht (T ) v thun v nghch hay cn gi l lu chuyn qun hay han dit qun. Theo truyn Thch tn nh cch qun thun nghch mi hai nhn duyn ny m khai ng chng qu V thng Chnh ng Chnh gic. Theo A-t-t-ma tp tp lun 4, cng y c vo chi v minh ly lm nguyn nhn u pht sinh cho s duyn khi qun trong qun m lu chuyn theo chiu nghip lc sinh khi trong tp nhim qun, i vi chng sanh

26

PHT L C BN hu tnh trong ba ci su ng. y l con ng m sinh khi bt u t v minh vng ng m m ti tm bt gic khi ln, a n hnh ng to nghip lin tc trong chiu thun dng sinh t bt tn, m chiu cm cho qu kh trong tng lai, qua s thc thai tip tc hnh trnh theo s dn dt ca v minh vng ng trong sut chiu di qu trnh sinh ha lu chuyn lun hi, khng u khng cui trong u u minh minh ca kip sng. y v minh khng phi l nguyn nhn u tin ca vng lun hi sinh ha bin dit ny u, m v minh ch l mt trong mi hai chi c c o s nhn din v tm thi ly n lm nguyn nhn u trong mt vng trn mc xch ny m thi, nn v minh c tm thi ly lm nguyn nhn chnh trong qun php lu chuyn ny. Cng theo c o s mun dit c vng trn mc xch v minh sinh khi ny th tm thi ly lo t lm kt qu cui cng tm ra nguyn nhn duyn khi to ra n v, c coi nh l mt xch kt qu cui cng trong cch qun han dit hay, cn gi l qun nghch chiu sinh t. trong cch qun ny cng ging nh php qun trong bn s tht th, dit cng l nguyn nhn u cng l nguyn nhn cui tiu dit kh v cng l kt qu chng c Nit-bn an vui cui cng chm dt sinh t, cn trong mi chi duyn khi th lo t cng lm nhim v nh vy, va lm nhn duyn u va lm kt qu cui cng trong vic dit tn sinh t lun hi. T lo t theo th t qun nghch ln tr li cng theo chiu sanh khi nh qun thun cho n khi no chi v minh khng cn na th, phng php qun gi l nghch qun hay cn gi tp nhim nghch qun. i vi

27

THCH C THNG cch qun nghch ny, ni chung chng ta bt u t chi no cng c, v trong vng xch mi hai duyn khi ny, nu bt c mt mc xch no m b v hiu ha chc nng sinh dit ca chng th tan b vng trn mc xch b ph tung. y ch nghch c ngha l nghch li vi sinh t ch khng nghch vi duyn khi lu chuyn. V chng ta cng c th qun nghch sinh t tc l han dit qun bt u t chi v minh cng c. Nu chng ta bt u qun han dit t chi v minh xui xung lo t th li qun ny c gi l thun qun ca han dit, cn nu chng ta bt u t lo t nghch ln v minh th gi l nghch qun han dit. y l cch qun thun han dit: Do v minh dit nn hnh dit v duyn khi nh vy cho n lo t dit, l cch qun thun a hnh gi n vic chm dt sinh t chng ng Nit-bn thnh tu trong hin qun, cn gi l thanh tnh thun qun. V y l cch qun nghch ca han dit: Do lo t dit nn sinh dit v duyn khi nh vy cho n v minh dit, l cch qun nghch a hnh gi n vic chm dt sinh t chng ng Nit-bn thnh tu hin qun, cch qun ny cn gi l thanh tnh nghch qun. Theo i T-b-sa lun 24 th, phng php qun m lu chuyn sinh khi trong mi hai chi phi tr hai chi v minh v hnh ra v chng thuc hai chi qu kh, cn qun han dit a n vic chm dt m thnh tu hin qun th phi dng ht mi hai chi. Trn l cch nhn thc v mi hai duyn khi, chng lin h trong nhn duyn sanh khi nh th no qua mi hai chi to thnh dng sinh mnh kh au qua nhn qu ba i, v 28

PHT L C BN cch qun thun nghch trc ht nhn chn ra b mt tht ca cc php trong ng php c hnh thnh ra sao v bin dch ra sao? Chiu no l thun ng sinh t kh au, chiu no l nghch dng sinh t gii that kh au a hnh gi n chng c Nit-bn an vui gii that? b . Mi hai duyn khi v vn nhn qu. Vn nhn qu lun ty thuc vo thi gian, cho d l thi gian ngn, nh nhim n u nhn qu cng c mt. Trong mi hai chi duyn khi cng ty thuc vo thi v nhn qu hnh thnh hin hu tn ti bin dch qua lut tc v thng chi phi. Do mi hai nhn duyn sinh khi cng ty thuc vo thi gian ngn di m nhn qu ca mi hai duyn khi c nh hnh theo . Theo s lin h gii thch qua mi hai duyn khi ca Kinh Trng A-hm nh trn cho hnh gi chng ta mt ci nhn cn c bn v s hnh thnh nhn qu qua mi chi duyn khi nh th no ri. Theo y chng ti s trnh by nhn qu qua mi hai chi duyn khi theo cc b phi nh th no. Theo Cu x lun 9 th, mi hai duyn khi c gii thch theo bn cch nhn qu khc nhau theo thi gian nh sau: 1/ St-na duyn khi: tc mt st-na trong tm khi chng ta khi ln th chng y c mi hai chi cng lc, v d nh nhn vo tm tham ca mnh khi ln tm st sinh, ngay trong thi gian trong tm n c y ngu si v minh, cho nn khi v minh c mt tc l hnh c mt, m hnh c mt th thc c mt, thc c mt th danh sc c mt, danh sc

29

THCH C THNG c mt th lc nhp c mt v nh th c mi hai chi c mt cng trong mt thi gian st-na khi ln, v theo nguyn tc duyn khi nh c o dy v duyn khi nh trn th: y c nn kia c, y sanh nn kia sanh; y khng nn kia khng, y dit nn kia dit. 2/ Lin phc duyn khi: y l nguyn tc thi gian gn trong vic hnh thnh nhn qu trong hin ti ca mi hai chi duyn khi qua nguyn tc nhn qu tin nhn hu qu i theo sau tc thi. Nh mvy th mi hai chi ny lin tc duyn khi khng c bt c mt thi gian no gin an xen vo, chng hnh thnh mi hai duyn khi l thuc vo tin nhn hu qu trong quan h theo th t. 3/ Phn v duyn khi: Phn v mi hai chi duyn khi l biu th qu trnh cng trng thi lu chuyn sinh t ca chng sinh hu tnh qua thi gian, ty thuc vo nghip lc ca nghip nhn mnh hay yu trong vic th qu nhanh hay chm. 4/ Vin tc duyn khi: y cn c vo thi gian lu di gii thch s hin hu ca chng theo h thng nhn qu chiu cm t i trc qua i ny v hnh thnh qu mn ca qu kh trong hin ti v, to tc nhn mi cho s chiu cm qu trong tng lai na m thut ng chuyn mn gi l tam th lng trng nhn qu gii thch hay c th nhiu i ty thuc vo tc nhn nghip to ra trong qu kh. Ring theo cc nh Hu b dng thuyt phn v duyn khi trn m ch trng v nhn qu hai lp ba i, tc v

30

PHT L C BN minh cng vi hnh l phn v ca cc loi hu tnh khi to nghip phin no thuc i qu kh, ch cho thn tm m ni. Y c vo hai nhn thi qu kh ny m thn thc trong st-na mi thc thai vo bng m, phn v ca hu tnh by gi l thc; trong st-na th hai ca thc sinh tr v sau, lc ny phn v lc cn cha y gi l danh sc; khi phn v lc cn trong thai y ri th gi l lc x; sau khi ra khi thai cho n ba tui, thi gian ny ch c tip xc gia cn v cnh sinh ra xc gic nhng cha c s tc ; thi gian t bn tui cho n mi lm tui l thi gian cm th, cm gic chn mi v c s tc phn bit ly b nn phn v lc ny l th: giai an t phn v thc cho n phn v th c gi l nm qu trong hin ti. Thi gian 16 - 30 tui l th gian i dc mnh m, nn lc ny vo phn v i; thi gian t 30 tr v sau l giai an tm tham trc mnh m, nn lc ny vo phn v th; nh vy m to ra nghip th gi l phn v hu; ba phn v trn l ba nhn hin ti i ny. Do nhn ny m cm qu phn v i v lai l sanh; v t cho n khi thn hoi mng chung l phn v lo t. Hai chi ny chnh l hai qu ca i v lai. S phn loi ny phn ra l ba i qu, hin v, v lai, lp li hai lp nhn qu, gi l tam th lng trng nhn qu nh trn chng ti trnh by. Theo Duy thc lun 8 th, t v minh cho n hu l nhn, sanh, lo t l qu, cho nn cc nh Duy thc tng ch lp mt lp nhn qu m thi. V hai chi v minh, hnh lin h vi nhn ca nm chi t thc cho n th trong chc nng dn dt: hai chi v minh, hnh l nng dn, trong khi nm chi t

31

THCH C THNG thc cho n th l s dn; by chi ny gi chung l nhn dn dt. V nhn ca ba chi i, th, hu lm nng sinh cho hai chi sanh, lo t trong tng lai, nn ba chi ny gi l chi nng sanh hay, nhn sanh khi; cn hai chi sanh, lo t gi l chi s sanh hay, s dn sanh. l nhng ch trng v nhng quan nim ca cc b phi sau ny v cch nhn theo nhn qu i vi mi hai duyn khi; tuy s phn chia khc nhau v thi gian tnh v ty thuc vo thuc tnh ca cc chc nng phn v trong tng chi mt; nhng tu trung chng ch khc nhau v quan nim thi gian, chm nhanh, di, ngn hnh thnh quan nim ca mi b phi v nhn qu qua mi hai duyn khi. y ch c st-na duyn khi l khng ty thuc vo thi gian qua lut tc nhn qu; nhng v thi gian qu nhanh mt thng tnh chng sanh hu tnh nh chng ta khng thy c, tuy vy chng ta cng c th y c vo nht nim thi gian hin hu th v lng thi gian hin hu trong nhau, nn y chng ta c th c mt quan nim v ng thi nhn qu t st-na sinh dit hin hu qua mi hai duyn khi c c. Tm li, mi hai duyn khi nh chng ti y c vo cc kinh in nguyn th, cc kinh in b phi pht trin sau ny ca i tha v Tiu tha cho hnh gi chng ta mt nhn thc v s hnh thnh mt nhn sinh quan cng v tr quan qua s sinh khi bin dch ca nhn duyn. Qua nhn qu duyn khi c biu hin r nt qua tng thuc tnh c bit c th sai bit v tnh ph qut h tng nhau trong vic hnh thnh nghip nhn v nghip qu kh au trong ba ci su ng,

32

PHT L C BN theo phn v thi gian kch ng ca nghip lc m to thnh mt vng trn mc xch sinh ha trong chiu bin dch ca lu chuyn nhim thun qun. Cng t trong hin qun nhim lu chuyn thun qun ny theo c o s nu hu tnh chng sanh mun vt ra khi vng trn sinh ha bin dch lu chuyn ca kh au ny th, ch cn hnh gi qun nghch li con ng sinh ha bng hai cch qun thanh tnh d thun hay nghch vi chiu sinh t cng khin hnh gi vt ra khi m l tr v chnh l thanh tnh gii that t an vui Nitbn trong tch tnh ngay trong hin qun.

33

34

BN S THT V BA MI BY PHM TR O

35

36


BN S THT (catur-vidha satyam)

l php u tin c c Pht chuyn php lun ni vn Lc d cho nm ngi bn c tu kh hnh trc vi Ngi, sau khi Ngi thnh V thng Chnh ng Chnh gic. T l gio ngha c bn dng gii thch mi hin tng nhn sinh v tr c quy np t thp nh nhn duyn, l con ng trung o duy nht gii thot sinh t lun hi, l nhng li dy i cng trn i th ca gio ngha nguyn th ca c Pht cho c Tiu tha ln i tha sau ny. Bn s tht l: KH (Dukkha-satya) TP (Samudaya-satya) DIT (Nirodha-satya) O (Marga-satya)

37

THCH C THNG

I - S THT V KH (dukha-satya):
c Pht cn c vo nhng hin tng duyn khihin hu-v thng-bin dch ca nhn sinh v v tr m xc nhn rng th gian l gi tm, bt ton, trng rng, l Dukkha. Ngay n nhng trng thi m ngi i cho rng hnh phc an vui cng lun b lut v thng chi phi nn chng ch l nhng trng thi c c gi tm khng tht hu, nn chng cng thuc v Dukkha. Do , Dukkha bao gm tt c mi ngha c quan nim c c pht xut t ba phng din: Kh-kh (Dukkha-dukkha), hoi-kh (viparinma-dukkha), v hnh-kh (samkhra-dukkha). a) Kh-kh ch cho nhng trng thi kh no bc bch thn tm pht xut t sanh-lo-bnh-t v khi tip xc vi nhng lin h duyn khi i vi mi hon cnh sng chung quanh chng ta pht sanh ra nhng th tnh cm bun-au ca nghch (on tng hi); v phi la xa nhng ngi chng ta thng yu qu mn v nhng hon cnh yu thch ca ta (i bit ly); cng nhng g m chng ta mong mun t c nhng chng khng thun tnh vi mong c ca chng ta (cu bt c); v tt c nhng au kh v th xc cng nh tinh thn khi nm m chng khng iu ha c, sinh ra xung t (ng m x thnh). Nhng th au n kh s ny pht xut t tm th kh m bt c ai trong chng ta cng c th nhn r b mt tht ca chng l dukkha c. Dukkha y thuc ngha kh thng thng, n chnh l kh-kh.

38

PHT L C BN b) Hoi-kh l ci kh pht xut t trng thi tm l c nhng cm gic hoan lc, hnh phc no c chng ta kinh qua nhng nhng trng thi cm gic hoan lc, hnh phc vui sng ny chng khng trng cu v thc hu nh mun ca chng ta. Chng s qua i v b thay i bi lut v thng. Trong Kinh Tng chi b (Anguttara-nikya), mt trong nm tng kinh nguyn th bng ting Pali, cha ng nhng bi thuyt php ca c Pht, c nhng bng k nhng hnh phc (sukkni), nh hnh phc ca cuc i n s v hnh phc ca cuc sng gia nh, hnh phc ca khoi lc gic quan v hnh phc ca s t b th tc, hnh phc ca s rng buc v hnh phc ca s gii thot, hnh phc vt l v hnh phc tm linh v.v13 Nhng tt c nhng iu ny u bao gm trong dukkha. C n nhng cnh gii tm linh rt thun khit ca thin (dhyna - suy t, tnh l), t c nh thc hnh Thin qun, hon ton thot khi c n bng dng ca kh au theo ngha thng thng, nhng cnh gii c th gi l hnh phc thun ty cng nh cnh gii thin vt khi nhng cm gic va lc (sukkha), va kh (dukkha), v ch cn l thc thun tnh - c n nhng cnh gii tm linh rt cao siu , cng c bao hm trong dukkha. Trong mt quyn Kinh ca b Majjhima-nikya (cng thuc mt trong nm tng nguyn th), sau khi ca tng hnh phc tm linh ca nhng cnh thin y, c Pht dy rng chng u l v thng, kh (dukkha), v phi chu i thay (anicc dukkh viparimmadhamm). Theo c Pht, nh vy nhng g i
13

Anguttra-nikya (Colombo) 1929, p. 49

39

THCH C THNG thay, bin i, n pht sinh ra mi au kh v bt hnh i vi chng ta, cho d l nhng cnh gii hnh phc chng ta t c ca Thin nh ti cao i na, chng vn b l thuc vo v thng v mang mm mng ca dukkha, v chng cn nm trong vng cnh gii c th c bi chng ta, hung chi l nhng cm gic khoi lc, hnh phc tnh thng ca th gian, hay nhng cm gic au kh khc m chng ta gnh chu trong cuc sng. Dukkha y thuc v ngha hoi-kh. l hai hnh thc dukkha (kh) m mi ngi trong chng ta ai cng c th hiu c v khng mt ai c th chi ci rng chng khng phi dukkha thng thng hng ngy chng ta kinh nghim i vi s tht kh th nht. c) Hnh-kh, y l hnh thc quan trng nht i vi kha cnh trit l trong s tht th nht. Theo c Pht ch hnh y ch cho nm tch hp (ng un) cho ra mt thc th, mt c th, hay ng. Nh vy ci m chng ta gi l thc th, c th, hay bn ng chnh l s phi hp cc nng lc ca tm vt l c gi l ng un (pacakkhandha) ny, c Pht cho l dukkha. Nh Samkhittena pancupdnakkhandh dukkh c Pht dy: Tm li, nm un tri buc l dukkha. V c ni c Pht li nh ngha mt cch r rng: Dukkha l g? Phi ni rng y l ng un. Qua nhng li dy ca c Pht cho chng ta hiu mt cch r rng rng nm hnh un chnh l dukkha, v ngc li dukkha chnh l nm hnh un, chng khng phi l hai cng khng phi l khc. Nh vy, dukkha y chnh l hnh-kh. Mun hiu r rng v tng tn v hnh-kh th bt buc chng ta phi thu hiu v

40

PHT L C BN nm hnh un phi hp cu to ra ci m chng ta gi l bn ng, ci ti hay thc th nh th no? V nm un l g? DI Y L NM UN: 1/ Sc un 2/ Th un 3/ Tng un 4/ Hnh un 5/ Thc un. 1. Sc un: (Skrt: rpa-skandha, Pli: rpakkhandha). Un th nht l ch cho th gii vt th c th thy c, r m ng chm c thuc v ngoi gii hay c th hnh dung c qua k c nhng hnh nh cn tn ng ri rt li trong ni tm, v cn c mt vi quan im ngh hay t tng trong phm vi l nhng i tng ca . Chng bao gm bn i l: t, nc, la, gi, (a, thy, ha, phong) v nhng cht do t bn i to ra. Trong nhng sc cht do t bn i to ra ny gm c nm cn (mt, tai, mi, li, thn) khi tip xc vi nhng i tng ngoi gii tng ng vi nm cn chnh l nm cnh (hnh sc, m thinh, mi, v), nhng vt c th ng chm khi tip xc (sc, thinh, hng, v, xc). Tt c th gii vt th, thuc ni tm cng nh ngoi gii nh vy, chng u c xp vo trong sc un.

41

THCH C THNG Sc un c quan nim nh vy, khng nhng ch cho th gii vt cht, chng ta c th nhn thy qua nhng hnh nh bng mt, bng xc chm i vi th gii bn ngoi, m cn mang nhng hnh nh biu tng cho i tng ca tm thc qua k c na. Nhng hnh sc biu tng ny theo c Pht dy trong Kinh Tp A-hm q. 1, . 1, phm 1, Tng ng I, Ng un. T kinh 1 n kinh 7, c Pht dy cc T-kheo l hy qun st v t duy chn chnh v sc un mt cch r rng l v thng. T-kheo no i vi sc khng bit, khng r, khng on tn, khng ly dc th khng th on tr kh no; tm khng gii thot, th khng vt qua khi s s hi v sanh, gi, bnh, cht. T-kheo no i vi sc m yu thch, th i vi kh cng yu thch. T-kheo no i vi sc, khng bit, khng r, khng la tham dc, tm khng gii thot th s khng vt qua khi - s s hi v sanh, gi, bnh, cht. Tkheo no yu thch sc, th cng yu thch kh. Ai yu thch kh th i vi kh khng c gii thot. V cng trong kinh Tp A-hm q. 1, . 1, phm 2, Tng ng I, phn Ng un, t kinh 8 12, c Pht cng dy cc T-kheo, sc qu kh, v lai l v thng hung chi l sc hin ti. Sc l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn tht chnh qun. Hay sc l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn tht chnh qun. Hoc sc l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc sc, chng cng v thng. Vy, cc sc c sanh ra t nhn v duyn v thng, lm sao c th l 42

PHT L C BN thng c? Hay sc l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc sc chng cng v thng. Vy, cc sc c sanh t nhn v duyn v thng, lm sao c th l thng c? chnh l nhng li dy ca c Pht cho cc T-kheo v sc un, qua y sc un chnh l i tng ca quan st v xc chm khi nm gic quan tip xc vi nm trn cnh bn ngoi nh l chnh n, cha mang li cho chng ta tc hay phn bit no th nhng hnh nh biu tng ny, chng ch l nhng huyn tng, chng mang tnh cht v thng, kh, v ng. Chng phi c chng ta quan st v t duy mt cch chn chnh v chng nh vy, v sau khi chng ta quan st t duy chn chnh nh vy ri th buc chng ta phi xa la chng, v bn thn chng chnh l v thng, kh, v ng, khng c s hu. Chng chnh l kh tri buc, nn chng ta mun gii thot kh tri buc th phi xa la chng. Xa la chng chnh l xa la sinh-gi-bnh-cht trong qu kh, hin ti v tng lai. 2. Th un: (Skt: vedan-skandha, Pli: vedankkhandha). Un th hai l ch cho cm gic. Trong un ny bao gm tt c nhng cm gic vui, kh, hoc khng vui khng kh, cm gic c sinh ra t cm nhn do s tip xc gia nhng cm quan vt l (6 cn) vi th gii bn ngoi (6 cnh). Nhng cm gic ny c 6 loi: nhng cm gic pht sinh khi mt xc tip vi nhng hnh sc, tai vi m thanh, mi vi mi, li vi v, thn th vi nhng vt cng mm, v (m trong trit hc Pht gio c xem l quan nng th su) vi nhng i tng ca

43

THCH C THNG thc nh t tng, ngh. Tt c mi cm gic vt l v tm l ca ta u bao hm trong un ny. Th un c quan nim nh vy, khng nhng ch cho cm gic c c v th gii vt cht, chng ta c th nhn bit qua nhng trung gian bng mt... bng xc chm i vi th gii bn ngoi nh c tc , m cn mang li nhng cm gic tr thnh i tng ca tm thc qua k c na. V nhng cm gic ny theo c Pht dy trong kinh Tp A-hm q.1, . 1, phm I, Tng ng I, Ng un. T kinh 1 n kinh 7, c Pht dy cc T-kheo l hy qun st v t duy chn chnh v cm gic (th un) mt cch r rng l v thng. T-kheo no i vi cm gic khng bit, khng r, khng on tn, khng ly dc th khng th on tr kh no; tm khng gii thot, th khng vt qua khi s s hi v sanh, gi, bnh, cht. Tkheo no i vi cm gic m yu thch, th i vi kh cng yu thch. T-kheo no i vi cm gic, khng bit, khng r, khng la tham dc, tm khng gii thot th s khng vt qua khi s s hi v sanh, gi, bnh, cht. T-kheo no yu thch cm gic, th cng yu thch kh. Ai yu thch kh th i vi kh khng c gii thot. V cng trong Kinh Tp A-hm q. 1, . 1, phm 2, Tng ng I, phn Ng un, t kinh 8 - 12 c Pht cng dy cc T-kheo, cm gic qu kh, v lai l v thng hung chi l cm gic hin ti. Cm gic l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn tht chnh qun. Hay cm gic l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g

44

PHT L C BN chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn tht chnh qun. Hoc cm gic l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc cm gic, chng cng v thng. Vy, cc cm gic c sanh ra t nhn v duyn v thng, lm sao c th l thng c? Hay cm gic l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc cm gic chng cng v thng. Vy, cc cm gic c sanh t nhn v duyn v thng, lm sao c th l thng c? chnh l nhng li dy ca c Pht cho cc T-kheo v th un, qua y, th un chnh l nhng cm gic vui, kh, hoc khng vui khng kh, cm gic c sinh ra t cm nhn do s tip xc gia nhng cm quan vt l (6 cn) vi th gii bn ngoi (6 cnh), sinh ra bi s tc ca thc m c c. Nhng cm gic ny chng cng mang tnh cht v thng, kh, v ng. Chng phi c chng ta quan st v t duy mt cch chn chnh v chng nh vy, v sau khi chng ta quan st t duy chn chnh nh vy ri th buc chng ta phi xa la chng, v bn thn chng chnh l v thng, kh, v ng, khng c s hu. Chng chnh l kh tri buc, nn chng ta mun gii thot kh tri buc th phi xa la chng. Xa la chng chnh l xa la sinh-gi-bnhcht trong qu kh, hin ti v tng lai. 3. Tng un: (Skt: saj-skandha, Pli: sannkkhandha). Ch cho tri gic, cng nh th un, tng un (tri gic) cng bao gm su cn bn trong v su cnh bn ngoi. Cng nh nhng cm gic (th), tri gic c pht sinh do s tip xc gia su cn ni gii vi su trn (cnh) ngoi gii. Chnh nhng tri gic

45

THCH C THNG ny, nhn bit s vt l vt l hay tm linh. Tng un c quan nim nh vy, cng nh cm gic, tri gic c c v th gii vt cht, chng ta c th nhn bit qua nhng trung gian bng mt... bng xc chm i vi th gii bn ngoi, khng nhng ch c tc thi m cng thm vo phn bit na v cn mang nhng tri gic tr thnh i tng ca tm thc qua k c na nh th un. V nhng tri gic ny theo c Pht dy trong Kinh Tp A-hm q. 1, . 1, phm 1, Tng ng I, Ng un. T kinh 1 n kinh 7, c Pht dy cc T-kheo l hy qun st v t duy chn chnh v tri gic (tng un) mt cch r rng l v thng. T-kheo no i vi tri gic khng bit, khng r, khng on tn, khng ly dc th khng th on tr kh no; tm khng gii thot, th khng vt qua khi s s hi v sanh, gi, bnh, cht. T-kheo no i vi tri gic m yu thch, th i vi kh cng yu thch. T-kheo no i vi tri gic, khng bit, khng r, khng la tham dc, tm khng gii thot th s khng vt qua khi s s hi v sanh, gi, bnh, cht. T-kheo no yu thch tri gic, th cng yu thch kh. Ai yu thch kh th i vi kh khng c gii thot. V cng trong kinh Tp A-hm q. 1, . 1, phm 2, Tng ng I, phn Ng un, t kinh 8 12, c Pht cng dy cc T-kheo, tri gic qu kh, v lai l v thng hung chi l tri gic hin ti. Tri gic l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn tht chnh qun. Hay tri gic l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn 46

PHT L C BN tht chnh qun. Hoc tri gic l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc tri gic, chng cng v thng. Vy, cc tri gic c sanh ra t nhn v duyn v thng, lm sao c th l thng c? Hay tri gic l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc tri gic chng cng v thng. Vy, cc tri gic c sanh t nhn v duyn v thng, lm sao c th l thng c? chnh l nhng li dy ca c Pht cho cc T-kheo v tng un, qua y tng un chnh l nhng tri gic bit phn bit i vi nhn bit s vt l vt l hay tm linh vui hay, kh, hoc khng vui khng kh i vi mi s vt chung quanh chng ta: no tt xu, ng sai, thnh bi v.v... tri gic c sinh ra t cm nhn do s tip xc gia nhng cm quan vt l (6 cn) vi th gii bn ngoi (6 cnh) sinh ra bi s tc v phn bit ca thc m c c. Nhng tri gic ny chng cng mang tnh cht v thng, kh, v ng. Chng phi c chng ta quan st v t duy mt cch chn chnh v chng nh vy, v sau khi chng ta quan st t duy chn chnh nh vy ri th buc chng ta phi xa la chng, v bn thn chng chnh l v thng, kh, v ng, khng c s hu. Chng chnh l kh tri buc, nn chng ta mun gii thot kh tri buc th phi xa la chng. Xa la chng chnh l xa la sinh-gi-bnhcht trong qu kh, hin ti v tng lai. 4. Hnh un: (Skt: vijna-skandha, Pli: samkhrakkhandha). Un th t l ch cho nhng s to tc ca tm thc hay cc hot ng ca ch, gm xu hay tt. Nhng tc nhn do tm to ra thuc ni tm th thng c gi l nghip, chng thuc vo

47

THCH C THNG un ny. Nh chnh c Pht nh ngha v nghip nh sau: Hi cc T Kheo, chnh mun ta gi l nghip. Khi mun, th ngi ta lin thc hnh bng thn, ming, . mun l s to tc bng tm , hot ng tm linh. Cng vic ca n l dt dn tm trong phm vi nhng hot ng xu, tt hoc khng xu khng tt (trang 19, sd). Cng nh cm gic (th) hay tri gic (tng), hnh cng gm su loi, tng quan vi lc cn (su quan nng ni gii) v su cnh (6 i tng ngoi gii tng ng) cho c vt l v tm l. y, cm gic v tri gic khng phi l nhng hot ng ch, v chng khng pht sinh nhng nghip qu, ch c nhng hot ng do ch mi pht sinh nghip qu. C tt c 52 tm s (nhng hot ng tm ) nh th, to nn hnh un. Hnh un y c quan nim nh l nhng hot ng ca ch vy. Cng nh cm gic, tri gic, ch c c v th gii vt cht, chng ta c th nhn bit qua nhng trung gian bng mt... bng xc chm i vi th gii bn ngoi, khng nhng ch c tc thi m cn cng thm vo phn bit na v cn mang nhng tri gic tr thnh i tng ca tm thc qua k c na nh th un, tng un. Nhng y, ch khc vi cm gic v tri gic ch: cm gic v tri gic khng pht sinh ra nhng nghip qu, cn hot ng ca ch pht sinh ra nghip qu. V nhng ch ny theo c Pht dy trong kinh Tp A-hm q. 1, . 1, phm 1, Tng ng I, Ng un. T kinh 1 n kinh 7, c Pht dy cc T-kheo l hy qun st v t duy chn chnh v ch (hnh un) mt cch r rng l v thng. T-kheo no i vi ch khng bit, khng

48

PHT L C BN r, khng on tn, khng ly dc th khng th on tr kh no; tm khng gii thot, th khng vt qua khi s s hi v sanh, gi, bnh, cht. T-kheo no i vi ch m yu thch, th i vi kh cng yu thch. T-kheo no i vi ch, khng bit, khng r, khng la tham dc, tm khng gii thot th s khng vt qua khi s s hi v sanh, gi, bnh, cht. T-kheo no yu thch ch, th cng yu thch kh. Ai yu thch kh th i vi kh khng c gii thot. V cng trong kinh Tp A-hm q.1, .1, phm 2, Tng ng I, phn Ng un, t kinh 8 12, c Pht cng dy cc T-kheo, ch qu kh, v lai l v thng hung chi l ch hin ti. ch l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn tht chnh qun. Hay ch l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn tht chnh qun. Hoc ch l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc ch, chng cng v thng. Vy, cc ch c sanh ra t nhn v duyn v thng, lm sao c th l thng c? Hay ch l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc ch chng cng v thng. Vy, cc ch c sanh t nhn v duyn v thng, lm sao c th l thng c? chnh l nhng li dy ca c Pht cho cc T-kheo v hnh un, qua y hnh un chnh l nhng ch. ch ny chnh l mun, l s to tc bng tm , ni chung l hot ng tm linh. Cng vic ca n l dt dn tm trong phm vi nhng hot ng xu, tt hoc khng xu khng tt. Nhng ch to ra nghip ny chng cng mang 49

THCH C THNG tnh cht v thng, kh, v ng. Chng phi c chng ta quan st v t duy mt cch chn chnh v chng nh vy, v sau khi chng ta quan st t duy chn chnh nh vy ri th buc chng ta phi xa la chng, v bn thn chng chnh l v thng, kh, v ng, khng c s hu. Chng chnh l kh tri buc, nn chng ta mun gii thot kh tri buc th phi xa la chng. Xa la chng chnh l xa la sinh-gi-bnh-cht trong qu kh hin ti v tng lai. 5. Thc un: (Skt: vijna-skandha, Pli: vinnnakhandha). Un th nm l thc, l mt phn ng c cn bn, pht xut t s phi hp gia su cn v su cnh c c su thc, l mt trong su gic quan, v i tng tng ng ca mt trong su gic quan l mt trong su hin tng ngoi gii. Chng hn, nhn thc c c nh con mt tip xc vi mt hnh sc thy c lm i tng... v cho n thc c c l nh c tm lm cn bn, mt s vt thuc tm gii, nh mt nim hay t tng (php), lm i tng, pht sinh ra su thc. Nh vy, thc lin quan vi nhng quan nng khc v cng nh th, tng, hnh, thc gm su loi tng quan vi su cn v su cnh. Nh vy r rng thc khng nhn ra mt i tng l g ch v thc y cha qua tc , ch l mt th r bit v s hin din ca mt i tng m thi. Nh khi mt xc tip vi mt mu xanh chng hn, nhn thc lin pht sinh, nhng ch l mt s thc v s hin din ca mu sc, ch khng nhn ra y l mu xanh. on ny ch xut hin c thy i tng 50

PHT L C BN nh l chnh n, ch cha qua tc nhn thc l g, tc l khng c s nhn thc. Ch khi no c s can thip ca tri gic mi nhn ra rng y l mu xanh. Vy nhn thc l mt t ng trit hc m ch cng mt nh ch thy, nghe, ngi mi, nm v, xc chm, , thng thng. Thy khng c ngha nhn bit. Cc loi khc ca thc (nh thc, t thc, thit thc, thn thc) cng vy. Nh c Pht dy cho mt v t tn l Sti (What the Buddha Taught, by Ven. Walpola Rahula (1959, 1974) Thch n Tr Hi dch Saigon 1966 - trang 20): Thc c gi tn ty theo bt c iu kin i tng no nh y n pht khi: nh con mt v nhng hnh dng m mt thc pht sinh, v n c gi l nhn thc; nh tai v m thanh m mt thc pht sinh v n c gi l nh thc; nh mi v mi m mt thc pht sinh v n c gi l t thc; nh li v v m mt thc pht sinh v n c gi l thit thc; nh thn th v nhng s vt s m c m mt thc pht sinh v n c gi l thn thc; nh tm v nhng i tng tm gii (t tng hoc ngh) m mt thc pht sinh, v n c gi l thc. V nhng thc ny theo c Pht dy trong Kinh Tp A-hm q. 1, . 1, phm 1, Tng ng I, Ng un. T kinh 1 n kinh 7, c Pht dy cc T-kheo l hy qun st v t duy chn chnh v thc (thc un) mt cch r rng l v thng. T-kheo no i vi ch khng bit, khng r, khng on tn, khng ly dc th khng th on tr kh no; tm khng gii thot, th khng vt qua khi s s hi v sanh, gi, bnh, cht. T-kheo no i ch m yu thch, th i vi kh cng yu thch. T-kheo no i vi thc, khng bit, khng r, khng la tham dc, tm khng gii thot th s khng vt qua 51

THCH C THNG khi s s hi v sanh, gi, bnh, cht. T-kheo no yu thch thc, th cng yu thch kh. Ai yu thch kh th i vi kh khng c gii thot. V cng trong Kinh Tp A-hm q.1, .1, phm 2, Tngng I, phn Ng un, t kinh 8 8 -12, c Pht cng dy cc T-kheo, thc qu kh, v lai l v thng hung chi l thc hin ti. Thc l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn tht chnh qun. Hay thc l v thng. V thng tc l kh. Kh tc l chng phi ta. Ci g chng phi ta th cng chng phi s hu ca ta. T-kheo no qun st nh vy gi l chn tht chnh qun. Hoc thc l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc thc, chng cng v thng. Vy, cc thc c sanh ra t nhn v duyn v thng, lm sao c th l thng c? Hay thc l v thng. Nhn v duyn sanh ra cc thc chng cng v thng. Vy, cc thc c sanh t nhn v duyn v thng, lm sao c th l thng c? chnh l nhng li dy ca c Pht cho cc T-kheo v thc un, qua y thc un chnh l nhng thc. thc ny chng cng mang tnh cht v thng, kh, v ng. Chng phi c chng ta quan st v t duy mt cch chn chnh v chng nh vy, v sau khi chng ta quan st t duy chn chnh nh vy ri th buc chng ta phi xa la chng, v bn thn chng chnh l v thng, kh, v ng, khng c s hu. Chng chnh l kh tri buc, nn chng ta mun gii thot kh tri buc th phi xa la chng. Xa la chng chnh l xa la sinh-gi-bnh-cht trong qu kh, hin ti v tng lai.

52

PHT L C BN Qua ng un nh chng ti trnh by trn, cho thy ci m ta gi l mt "linh hn" hay "c th" hay "ti", chng cng ch l mt ci tn gi, mt nhn hiu chng ta t cho mt s tch hp ca nm un , phn bit vi ci khc cng lc hin hu vi n. Nhng nu nm tch hp ny ng c lp th ci m chng ta gi l linh hn, bn th, c th, hay ci ti chng s khng hin hu. Nh vy s hin hu c c ca n l mt hin hu gi tm trn mt tch hp, do nhn duyn ha hp nng vo nhau m sinh khi v bin dch theo lut v thng. Tt c chng u v thng, tt c u hng bin. Bt c ci g v thng u l kh. l ngha chn chnh ca li Pht dy: Tm li, Ng un tri buc l kh (trang 421, sd). Tm li, v ngha ca th nht kh, l chng ta phi hiu s tht th nht ny mt cch r rng v chnh xc, bi v nh c Pht dy: Ngi no thy r c kh cng thy lun nguyn nhn ca kh, cng thy lun s dit kh v cng thy lun con ng a n s dit kh (Trang 21 sd). Vy th kh theo nh c Pht dy trn th iu ny khng lm cho Pht t chng ta bun ru phin mun, ri a n bi quan ym th nh mt vi ngi lm tng. M ngc li, Pht t chn chnh chng ta s l nhng ngi hnh phc nht trn gian. Bi v chng ta s khng phi chu kh i i, kip kip na, nu chng ta thy c kh ca chnh chng ta, t chng ta thy lun nguyn nhn ca kh; thy c s dit kh, s c thc hin qua vic chng ta thy r con ng a n s dit kh v theo chng ta thc hnh th kh i

53

THCH C THNG vi chng ta khng cn l g na. i vi n, chng ta khng s hi lo lng v dao ng na. Chng ta s c mt cuc sng an bnh thanh thot v s khng b bt c tai nn hay bin chuyn no lm cho chng ta iu ng o in, v chng ta thy mi s vt ng nh tht. Mc d cuc sng chng ta c bt hnh kh au, nhng mt Pht t chng ta khng nn tht vng v bun au v n, v cng khng nn on hn hay thiu kin nhn v n. Theo c Pht, on hn hay th ght l mt trong nhng iu xu xa nht i. V n l tin a chng ta n nhng hnh ng gy bt hnh v au kh cho chnh chng ta v chng sanh khc. Nu chng ta c thi thiu kin nhn trc kh au l mt thi sai lm. S thiu kin nhn hay on hn trc kh au khng lm cho au kh bin mt. M ngc li s tng thm ri ren v lm mi vic tr nn trm trng trc mt hon cnh vn kh chu i vi chng ta. iu quan trng y khng phi l on hn hay thiu kin nhn, m chng ta phi thu t r rng vn kh au, n c pht sinh th no, lm sao chng ta xua ui n ra khi cuc sng, v ty m hnh ng theo tm phng cch chn chnh (bt chnh o) nh chnh c Pht dy, vi ch kin nhn, c ngh lc, sng sut v qu quyt. Cu cnh cui cng ca Pht gio l an vui, t ti. Theo c Pht mun t c an vui t ti th phi gii thot tt c mi thi t tng bun au, phin mun, u m v chng ta xem l mt tr ngi cho vic thc hin chn l t Nit-bn, chng ta cn phi loi tr chng.

54

PHT L C BN

II - S THT V TP (samudaya-satya):
Cn gi l nguyn nhn ca kh: Nhn thc ng v tt c nghip hoc phin no, chng c kh nng nhm hp tch cha qu kh sinh t ba ci lun hi. S tht v Tp l s tht ch cho quan h duyn khi cng cn nguyn ngun gc mi th kh ca chng sanh trong th gian ny. S tht th hai l s tht tp khi v s pht sinh hay ngun gc ca kh (Dukkhasamudaya - ariyasacca). nh ngha v chn l th hai, c c o s ging dy cho chng ri rc trong ba tng gio in; trong gio l khi nguyn cng nh gio l pht trin sau ny ca cc b phi, trong c c Tiu tha ln i tha. Chng ta tm thy s tht ny qua cc vn bn c kt tp li sau ny. Trong rt nhiu bn kinh nguyn thy cng nh pht trin sau ny u ghi nhn i (Skr. t, priya; Pli. Piya, tah) l u mi trc tip pht sinh ra s ti sinh ca tt c chng sanh trong ba ci, su ng. Nh trong kinh Tp Ahm 49, kinh s 1307, . 2, tr. 259, c Pht nh ngha v s tht th hai i vi sc tp khi: Th no l sc tp khi? l tham i i vi hu vi v lai cu hu vi tham, h, m m ni ny hay ni kia. gi l s tp khi ca th gii. Qua , ty thuc vo cn c ca tt c chng sinh trong ba ci m i c c o s trnh by ging dy: 1- u tin i l mt chi trong mi hai chi c c Pht cp trong mi hai nhn duyn, ch cho lng tham luyn chp trc i vi tt c mi s vt trn i ni chung; ngay n vn yu-ght cng u t gc i m pht sinh, nh Tng-chi-b kinh c Pht dy: i c th sinh ra i (yu), 55

THCH C THNG cng c th sinh ra ght; v ght c th sinh ra yu, cng c th sinh ra ght. Do y, i phc v cho c ba c tham, sn, si, l nguyn nhn trc tip gy ra nghip nhn, khin cho tt c mi chng sanh lun hi ti sinh trong ba ci su ng theo chiu lu chuyn ca mi hai nhn duyn. V s ham mun, khao kht, thm thung, xut hin di nhiu hnh thc ca i, nn pht sinh khng bit bao nhiu hnh thi kh au ca sanh t. Nhng y ch l nguyn nhn trc tip ch cha phi l nguyn nhn u tin; v theo Pht, mi s vt u tng quan, tng lin ph thuc vo nhau, nn khng c bt c mt nguyn nhn u tin no. Ngay c i c xem nh nguyn nhn pht sinh hay ngun gc ca au kh, nhng n cng ty thuc vo mt ci khc pht sinh ra n, l th (vedan), v th mun hin hu cng phi ty thuc vo xc (spara) v c th ni tip nhau trn mt vng trn m thut ng Pht hc gi l Duyn sinh (Skt: pratiya-samutpda; Pli: Paticca-samuppda). Tuy i, khng phi l nguyn nhn u hay nguyn nhn duy nht ca s pht sinh ra kh au, nhng n l nguyn nhn trc tip v r rng nht m chng ta c th nhn thy trong chnh cuc sng ca chng ta, cng chnh l nguyn nhn chnh yu v ph qut nht. Trong nhng nguyn bn Pli tng, v Hn tng ca Phn vn nh ngha v Tp bao gm c nhng xu xa bt tnh, v k c nhng g tt p trong sch cng c thm vo i lc no cng c nu ra trc nh trong Tng-chi-b kinh dn trn. Trong gii hn bi ny, ta ch cn nh rng trng tm ca i ny l nim chp th

56

PHT L C BN sai lm v ng v php pht sinh v v minh nn chng ta phi chu lu chuyn ti sinh trong ba ci su ng. V cng t i ny chuyn sinh ra thn i (pema), dc lc (rati), dc i (kma) ty theo cc duyn quan h m i pht sinh. Nu quan h tnh cm thng yu theo thn tc huyt thng i vi c nhn mi ngi th gi l i; i vi tnh cm bn b thn hu khng phi l dng h b con th gi l thn i; i vi mt ai m mi quan h tnh cm yu thng c bit dn n khoi lc am m vt cht th gi l dc lc; i vi nhng kht khao mong mun v nhng khoi lc gic quan ni chung trong tnh quan h tnh cm thng yu th gi l dc i. chnh l nhng u mi a n s ti sinh ca mi chng sanh trong ba ci. 2- Th hai i l mt trong chn kt (cu kt) gi l i kt. L kt u trong chn kt, hay cn gi l ty thun kt. Theo nh ngha trong i T-b-sa lun th: i kt ch cho lng tham ca ba ci; nhng lng tham ca ba ci trong chn kt gi chung l i kt, v trong su ty min th ty min u l tham. Ty min c phn ra lm hai: dc tham ty min (ch cho dc gii) v hu tham ty min (ch cho sc v v sc gii), nn cn gi l by ty min. Nhng theo mt s kinh khc th thit lp tam i: Dc i, sc i v v sc i. V vy cho nn lng tham ca ba ci gi chung l i kt. C kinh c Pht cn dy c ba i nh dc i (kma-t) ch cho lng kht khao ham mun, chp gi che du, tham m i nhim trong ci dc; hu i (bhava-t) ch cho lng khao kht ham mun, chp gi che du, tham m i nhim cc ci sc v v sc; v v hu i

57

THCH C THNG (vibhava-t) c ni cn gi l dit i ch cho lng kht khao ham mun php Nit-bn chn khng. 3- Th ba ch cho hai i: khng nhim v nhim . Tm khng nhim l ch cho yu thch php, yu mn thy v cc bc tn trng, ni mi ngi t nim tin vo mong cu a n an vui hnh phc; tm nhim l ch cho lng ham thch v chng con ci v cc th dc lc trn i v tinh thn ln vt cht, m chng c th ko chng ta i n kh au sau . l ba s th hin trong s c mt ca i trong cuc sng ca chng ta. Nh vy, t i khng nhng ch bao gm s ham mun, am m tri buc nhau qua nhng khoi lc gic quan, ti sn v th lc thuc v vt cht m cn l s ham mun, rng buc v tinh thn vi nhng t tng, ngh, quan nim, l thuyt, khi nim v s tin tng v nhng g m chng ta ham mun c s hu. Theo c Pht, tt c mi th rc ri xung t v tranh chp trn th gian u xut pht t nhng s va chm vn vt trong gia nh gia c nhn vi c nhn, pht sinh t t i c nhn cho n t i tp th v mu da, sc tc, tn gio, thc h chnh tr; theo nhng cuc khng b ln nhau v c hai mt vt cht v tinh thn cng nhng cuc chin tranh tn khc gia cc quc gia vi nhau, u pht sinh do lng t i v k ny. Tt c mi vn kinh t, chnh tr v x hi u bt ngun t ci r do lng tham v k m ra. V nhng thnh tu ca chng v mt vt cht c nhng tin b vt bc, nhng bn cnh chng ny sanh ra nhng t hi v bt n khc v tinh thn cng ngy cng tr nn su sc

58

PHT L C BN hn, trong nhng mu bt chnh qua nhng th on cng ngy cng tinh vi v mi mt, chng c th git ngi hng lot, c th tiu dit mi th trong nhy mt. Nhng t i c nhn trc kia, by gi chng np di nhng chiu bi t i tp th, c th nhn danh chn l ny, chn l n m thc hin nhng cuc chin tranh, nhng cuc khng b m mu v vt cht, cng nh nhng khng b v tinh thn, lm cho con ngi khng cn t lm ch chnh mnh c na m phi ci u vng d lm theo nhng dc vng in cung ca bn ma u trc li. Chng nui ln nhng dc vng c nhn ca chng qua dc vng tp th. Cho d c nhng nh i chnh khch mun dn xp nhng tranh chp quc t gia cc quc gia vi cc quc gia, nhng h ch ng trn mt hin tng m gii quyt v dn xp th nhng vic lm ny cng ch i pht bn ngoi, trong lc nhng di hi t gc r ca chng li khng gii quyt. Nh c Pht dy Rattapla: Th gian thiu thn, kht khao v b n l cho dc vng.(sd, tr. 24) Vy, theo c Pht, mun gii quyt vn ny, l phi gii quyt ngay gc r ca chng , chnh l lng kht i dc vng. Du cho vt cht ca th gii ny tin nghi tin b i n u i na, nhng so vi lng dc vng tham mun kht khao, ca con ngi vn khng sao lp y c, v lng tham ny l lng tham khng y. Cng do iu ny m mi vn rc ri lun lun hin hu, nhng gii quyt nh vy lc no cng i theo sau ui chng. Tht ra vn ny, nhn vo nhng hin tng bn ngoi, ai cng c th nh gi c mi t nn xu xa hin v ang trn lan trn khp th gii. Chng u pht

59

THCH C THNG sinh t lng dc vng ch k mi ngi ni ring v tp th ni chung, iu ny ai cng c th hiu c khng kh. Nhng y, lm sao lnh hi c kht i dc vng, ham mun y li c th pht sinh ra s ti sinh lun hi v gii quyt chm dt ngun gc pht sinh ra chng? y mi l vn ct li chnh chng ta bn v chng. y, chng ta mun bn v chng cn phi cp n kha cnh trit l su xa ca s tht th hai, v chng phi tng ng vi kha cnh trit l ca s tht th nht. l s quan h gia nhn (s tht th hai) v qu (s tht th nht) trong thuyt lun hi nghip bo. V y, vic ti sinh ca kht i dc vng c bt ngun trc tip vo thc n nui dng chng, nn trong bn loi thc n ny, on thc (kavaikrhra) l loi thc n vt cht thng thng nh chng ta dng hng ngy; xc thc (sparkrhra), thc n c c nh s tip xc gia cc gic quan, k c thc vi ngoi gii; T nim thc (manasacetankrhra), v Thc thc (vijnkrhra), ch hay mun l thc n ca tm thc. Loi thc n th ba l loi thc n trc tip, chnh l ch mun sng, mun tn ti, ti sinh, tng tc, tng trng nui ln k tc kht i dc vng i vo tng lai ca chng ta, l T nim thc. T ch mun sng, mun hin hu, mun tn ti, mun ti sinh tng tc ny, m qua thn khu , kht i dc vng to ra khng bit bao nhiu nghip thin, c (kusalkusalakama). N cng nh ch (t - cetna), l nguyn nhn trc tip to ra nghip nhn kh trong qu kh trong hin ti chng ta nhn qu kh ca nhn qu kh, v

60

PHT L C BN trong hin ti chng ta to nhn nghip cho qu kh trong tng lai. Nh c Pht bo chnh ch l nghip, nh chnh c Pht dy trong Hnh un trn nh ngha. Ni n t nim thc va k trn, c Pht dy: Khi ngi ta hiu t nim thc, ngi ta s hiu c ba th i. (sd, tr. 24) Qua y, chng ta nhn thy nhng t ng i, ch, t nim, hay nghip, tt c chng u m ch cho cng mt th dc vng, mun hin hu, tn ti, ti sinh, tr thnh, tng trng, tch hp, l nguyn nhn, l ngun gc trc tip pht sinh ra kh au. Chng lun hin din v c tm thy trong hnh un, mt trong nm un hnh thnh s hin hu ca mt hu tnh chng sinh. Vy qu kh ca chng ta trong hin ti c c, chng pht xut t nhn kh tp khi trong qu kh, do chnh chng ta to ra bi nhng hnh ng chp trc sai lm. Chnh kht i dn dt m chng ta ti sinh vo cuc i ny th qu kh do nhn sai lm trc kia mang li. Vy vic sinh ra trong hin ti ca chng ta hay ti sinh trong tng lai, chng v ang mang mm mng ca au kh ngay trong bn cht ca chnh n (au kh), v cng chnh trong mm mng kh au c sinh ra ny, chng cng u thuc v bn cht ca dit, nh chnh c Pht tng dy: Yam kinci samudaya dhammam sabbamtam nirodha dhammam - Bt c ci g thuc v bn cht ca sinh u cng thuc v bn cht ca dit. (sd, tr. 25) V bn cht ca kh au l v thng, v ng. D chng c hin hu sinh ra i na, th s hin hu pht sinh ca chng cng ch l mt s hin hu do nhn duyn ha

61

THCH C THNG hp sinh ra. V vy, chng ch l mt s hin hu pht sinh gi hp, khng c tht. Chng c sinh ra nh duyn th chng dit i cng nh duyn dit. Bt c mt vt no hin hu c nh s sinh khi ca cc duyn, th chnh ngay trong bn cht ca s sinh khi ny c sn bn cht, mm mng ca s chm dt v hy dit. Nh vy, au kh c trong n, bn cht pht sinh ra n, v cng c lun trong n bn cht hy dit ca n. Theo c Pht, chnh iu ny c c nn chng ta mi c tu o, c on tr chm dt nhng th v minh sai lm mang li kh au cho chng sinh. V iu ny chng ti s trnh by li trong s tht th ba (nirodha-satya). Nh trn chng ta cp n ch c th to ra nghip thin hay c tng i. V cng t y pht sinh nghip lc thin th s ty theo sc mnh ca nghip nhn thin mnh hay yu m pht sinh thin qu nhanh hay chm, v nghip lc c pht sinh qu c nhanh hay chm, chng ty thuc vo nng lc ny. Lng tham dc, ch, nghip d thin hay c u c mt nng lc a n kt qu ty thuc vo chn mi ca nhn nghip thun thc hay cha m thi. Nng lc tip tc ny chnh l sc mnh ca nghip - tip tc trong chiu hng thin hay c. D thin hay c, n u l tng i, u trong vng lun hi ba ci su ng. Trong khi mt v A-la-hn, mc d c hnh ng nh chng ta, nhng chng sanh hu tnh, nhng vn khng to ra nghip nhn, ri nhn ly nghip qu nh mt chng sanh hu tnh; bi v v y thot khi tng sai lm v ng, v php, thot khi lng tham mun tip tc ti sinh v hin hu, nn thot khi tt c mi s tri buc

62

PHT L C BN bt tnh nhim khc. i vi v y khng cn lun hi ti sinh na. Thuyt lun hi nghip bo l thuc vo lut tt nhn qu trong hnh ng v phn ng c iu kin. Chng khng dnh dng can h g n tng cng bng hay thng pht nh quan nim ca mt s tn gio nht thn, cng nhng gio iu lun l ca mt x hi no . y ch cn c vo hnh ng do mun to ra a n kt qu hay hu qu tt, xu ca n m nh gi. Nh vy, vic nhn lnh hu qu ny khng phi do s thng hay pht ca mt bn tay no ngoi bn tay chng ta quyt nh v hu qu ca n. Bi v nhng hu qu tt yu m mi ngi ang gnh chu l do nhng hnh vi to tc trc kia ca chng ta to ra chng, ch khng phi l s cng bng, hay thng pht do mt ngi no hay mt quyn nng no ngi phn xt hnh vi ca chng ta, m chnh l bn cht nhn qu ca ring n, v l lut l ca chnh n. Kht i, ch, s ham mun, dc vng, lng khao kht hin hu, tip tc tng trng, l mt nng lc c kh nng di i ton th mi i sng c nhn hay tp th v ngay c th gii v tr. Theo Pht gio, sc mnh ny lin tc ni tip nhau nh dng chy ca thc nc, khng dng ngh, cho d xc thn c b bin hoi theo duyn dit qua hnh thc cht i na; nhng chng li tip tc th hin trong mt hnh thc khc, tip tc pht khi s ti sinh m chng ta gi l lun hi ba ci su ng ca dng sng. Mt a tr c sinh ra, ban u mi kh nng vt cht, tm linh u yu t non km, nhng trong chng c sn

63

THCH C THNG tim nng tr thnh mt ngi ln y v vt cht cng nh tinh thn. V khng c bt c mt ci g gi l bt bin v vnh cu nn mt hu th hin hu, lun lun c thay i theo thi gian trng thnh bin i v a n hoi dit, trong mt khong thi gian no chng t cho php theo sc mnh ca sc sng ca mt nghip lc. Bi th, v hin nhin khng c ci g trng cu hay bt bin nn t chng cng c th lu chuyn trong lun hi t i ny n mt i sau. Chng l mt chui di ni tip khng gin on, bin i t st na ny sang st na khc. S chuyn dch ging nh mt dng thc tip ni nhau lin tc khng gin on, do sinh dit bin i to ra xuyn sut t v th cho n v chung, chuyn ng x dch mt vng trn mt xch. Chng khng phi cng l mt git nc, nhng chng cng khng phi khc. Cng vy, mt a tr ln ln thnh mt ngi gi tm, chn mi tui, v hin ti l mt ngi gi chn mi tui, trn mt hnh tng d nhin c khng phi l mt a tr chn mi nm v trc nhng cng khng th bo c l khc c. Cho nn mt ngi cht ni ny ti sinh ni khc vo kip k tip ng nhin chng ta khng th bo ngi cht kia vi ngi ti sinh ra lc ny v ni y l ngi c, nhng y chng ta cng khng th bo l khc c. Tm li, qua nhng trnh by trn, Tp chnh l ch mun sng, ti sinh ca mt sinh mnh nh l mt dng chui lin tc, lc nhanh lc chm ty theo s chi phi sc mnh ca nghip, l hin tng sinh khi: Nim ny c th nim kia c, nim ny dit i th n cng dit i, v c nh th nim nim

64

PHT L C BN sinh dit bin i lin tc khng dng nh mt vng trn la. Ban u l mt m la v sau m la u khi ln lm tin quyt nh cho m la k tip v c nh th tr thnh mt vng trn la lin tc khng c s gin on. Mi ngh ca chng ta cng vy, nim ny khi ln quyt nh cho nim k tip v nh th, s sng ang hin hu nh mt dng sng lin tc. Do , trong gio l ca c o s, vn i trc, i sau khng phi l mt chuyn thn thoi huyn b g c. i vi ngi Pht t hiu bit chn chnh, h s khng bao gi bn khon vn ny. Khi m chng sinh cn s kht khao hin hu tr thnh, cn kht i, mun ti sinh th vng lun hi vn tip tc. Chng ch dng li khi no sc mnh dn dt , s kht i, b on tr nh vo tr hu thy r b mt nh tht ca chnh mnh, th s chi phi v b l thuc vo vng sinh t lun hi s khng cn tri buc c na.

III - S THT V DT KH (Nirodha-satya):


L ch cho qu chng Nit-bn. Theo lut tc nhn qu th hai s tht trc ca T gi l nhn qu th gian, cn hai s tht sau th gi l nhn qu xut th gian. S tht th ba l kt qu sau khi chng sanh hu tnh dit tr v chm dt c dc i ngun gc ca mi kh au v ngay t trong ci kh ni kt tng tc khng dt ny m mi loi hu tnh chng sanh t c mi gii thot t do. S tht th ba l ni c mt li thot cho kh au, ra khi s tip ni ca chnh n. gi l s tht v s chm dt kh, l Nit-bn, m thut ng

65

THCH C THNG Pli Pht gio Tiu tha gi l Nibbna v thut ng Pht gio i tha, Phn ng gi l Nirvna. nh ngha v chn l th ba, c c o s ging dy cho chng ri rc trong ba tng gio in; trong gio l khi nguyn cng nh gio l pht trin sau ny ca cc b phi trong c c Tiu tha ln i tha, m chng ta tm thy qua cc vn bn c kt tp li sau ny trong rt nhiu bn kinh nguyn thy cng nh pht trin sau ny u ghi nhn i (Skr. t, priya; Pli. Piya, tah) l u mi trc tip pht sinh ra s ti sinh ca tt c chng sanh hu tnh trong ba ci su ng. Nn mun tr dit au kh mt cch hon ton, chng ta phi dit tr tn ci gc chnh ca au kh l lng dc khao kht hay tham i tanh, nh ta thy trn. V vy, Nit-bn cn gi l dit i, s dit tr dc vng hon ton khng cn st. V tnh trng cn c cm th ca cc loi hu tnh chng sanh khc nhau, nn nhng nh ngha cho ph hp vi chng tr nn a th sai bit v trnh i nhng tnh trng hiu lm qua lun l ngn ng, c o s thng dng nhng danh t ph nh cho nhng vic dy bo ca Ngi hn l khng nh. Cnh gii ca t chng Nit-bn vt ra ngoi phm vi ngn ng bnh thng ca con ngi nn nhng nh ngha v n nu c cng ch l nhng nh ngha tm thi, ty thuc vo cn c ca chng sanh m Ngi s dng. V vy Nit-bn y, d c nhiu b kinh lun c cp n i chng na th cng ch l mt bin php phng tin tm thi. Nu chng ta khng nm r c iu ny th mi nh ngha v n cng

66

PHT L C BN ch lm cho chng ta hoang mang thm m thi, ch khng gip g cho chng ta trong vic hiu v lm sng t. Bin php hp l duy nht v kh d chng ta c th tip cn c mt cch trc tip l phi tri qua kinh nghim tm linh c bit trong thc nghim siu vit, ch khng th no c c gii p y v tha ng bng danh t qua ngn ng, v ngn ng con ngi qu ngho nn, khng kh nng din t bn cht thc s ca chn l tuyt i, hay thc ti ti hu l Nit-bn c. Ngn ng chng ta dng c con ngi to ra v s dng trong vic giao tip cng, din t nhng s vt v tng m nhng gic quan v thc chng ta kinh qua cuc sng thng nghim. Trong khi mt kinh nghim siu vit khng phi l mt thng nghim, nh kinh nghim v thc ti tuyt i, khng thuc vo phm tr thng nghim th, lm sao chng ta c th dng chng din t mt phm tr khc (siu nghim) m chng cha tng kinh qua. V vy ngn ng m chng ta ang s dng khng c nhng t ng din t v kinh nghim thuc phm tr ny, cng nh con c khng c trong t vng i trong ngn ng ca chng khi m con ra dng t vng i ny ni vi n, trong vic dng t vng ny din t tnh cht ca t cng trn t lin m con ra tng kinh qua. Con ra ni vi con c bn ca n rng, n va mi i do trn t lin v tr v h y! V lc ny con c vi li hiu thng nghim kinh qua ca n th anh bo l anh bi li trn y ch g? Con ra gii thch rng, ngi ta khng th bi hay li trn t cng c, v ngi ta i trn . Nhng con c vn mt mc khng khng bo rng khng c chuyn nh vy c, m trn phi l 67

THCH C THNG cht nc lng nh h ao ny, c sng nc ni ngi ta c th nho ln v bi li t ti nh y vy. Ngn ng vn t cng ch l nhng k hiu dng din t nhng s vt v tng m ta bit c qua thng nghim trong chnh cuc sng, v nhng k hiu ny c t ra phn bit so snh cc s vt bn nhau trong giao tip tm thi. Nh vy chng cng khng mang bn cht ch thc ca s vt ngay c nhng s vt thng thng. V chng ch l nhng s vt tng i hin hu v s bin dch theo lut v thng nn ngn ng vn t cng c xem nh l tng i, chng c kh nng la di v lm sai lc trong vn tm hiu chn l. V vy cho nn chnh c o s tng dy trong kinh Lnggi (Lankvatra-sutra) rng, ngi ngu b dnh cht vo danh t cng nh mt con voi b sa ly. Do ngn ng vn t chng cng nh mt con dao hai li c th gip c chng ta giao thip tip cn nhau trong giao tip v cng c th lm hi chng ta trong vn gii thot, nu con ngi coi chng nh l mt gii php cu cnh. Tuy nhin, v mt tng i chng ta khng th khng cn n ngn ng vn t, v nu thiu chng th chng ta kh b tip cn vi cnh gii t chng ca chng c. Do i vi Nit-bn lun lun c o s dng t ng ph nh v thng trnh i cch din t v gii thch bng nhng t ng khng nh. V nu dng nhng t khng nh i vi cnh gii t chng siu nghim th, chng ta chp ngay vo nhng t ng m chng ta p t ln mt tng no , v cho rng n l nh vy, ri an tm cho rng Nit-bn l nh vy, l nh

68

PHT L C BN vy, nhng k thc chng c th hon ton mu thun li vi cnh gii Nit-bn. Bi vy, Nit-bn thng c c o s din t bng nhng t ng ph nh, khin cho mi ngi t ng nhn v hiu lm hn l khng nh, l mt hnh thi t nguy him v an ton hn. Cho nn Nit-bn thng c c o s nhc n qua nhiu kinh lut lun bng nhng danh t ph nh nh: Tanhakkhaya l dit i, ngha l dc vng b tiu dit; Asamkhata l v vi, ngha l khng b kt hp, khng b gii hn; Virga l v tham, ngha l khng tham; Nirodha l s chm dt; Nibbna l tch dit, ngha l s thi tt, hay s tt hn. Tt c nhng t ng ny c c Pht dng vi mc ch l nhm ph nh nhng khng nh b gii hn l thuc vo trong tri buc, ngc li vi tinh thn t ti gii thot ca Ngi ch xng. Sau y chng ti s gii thiu mt s kinh lun m c Pht c cp n vn Nit-bn ca Tiu tha v i tha. 1- Nit-bn theo quan im Tiu tha: Di y l mt vi nh ngha v m t v cnh gii Nit-bn c tm thy trong cc nguyn bn Pli: Nit-bn y c c Pht quan nim nh l s chm dt, vt b, chi t, thot khi, rt ra mt cch rt ro ca chnh dc vng, c Pht dy: y l s chm dt rt ro ca chnh dc vng: vt b n, chi t n, thot khi n, rt ra khi n. Mhvg. P.10; SV. P. 421 (sd, tr. 28)

69

THCH C THNG V ch khc c Pht dy: S im bt ca mi s vt b gii hn, s dt b mi xu xa, s dit dc vng, s gii thot chm dt, Nit-bn SI, p. 136 (sd, tr. 29). y, Nit-bn c c Pht xem nh l s im bt ca mi s vt, s vt b mi th xu xa, dit dc vng, chnh l gii thot, Nit-bn. Ch khc, c Pht dy: Hi cc T-kheo, th no l ci tuyt i khng b gii hn (Asamkhata)? y l, ny cc T-kheo, s dit tt ca ham mun (rgakkhayo), s dit tt ca hn th (dosakkhayo), s dit tt ca vng tng (mohakkhayo). Ny cc T-kheo, y gi l ci tuyt i. SIV, p. 359 (sd, tr. 29). y, c Pht bo cc T-kheo v ci tuyt i khng b gii hn, chnh l s dit tt cc th ham mun, hn th, vng tng, chnh l ci tuyt i Nit-bn. ch khc c Pht dy: Ny Rdha, s tiu tan ca dc vng l Nit-bn SIII, p. 190 (sd, tr. 29). Nit-bn y chnh l s tiu tan ca dc vng. V ch khc c Pht dy cc T-kheo: Ny cc T-kheo, d c nhng php (s vt) b gii hn hay khng b gii hn, trong s y php gii thot (virga, thot khi dc vng) l cao c nht. y ngha l gii thot khi kiu mn, tr dit lng tham, nh gc r s tri buc (h phc), ct t s tip tc, dit hn dc vng, gii thot, chm dt, Nitbn. A (PTS) II, p. 34 (sd, tr.29). y c Pht li dy d

70

PHT L C BN l php b gii hn hay khng b gii hn th php no gii thot khi dc vng th php gii thot cao c nht chnh l Nit-bn. Cng ni khc c Pht dy: S t b, ph tan dc vng v lng tham i i vi ng un: y l s chm dt dukkha MI (PTS), p. 191 (sd, tr. 29). y c Pht li cp n s chm dt kh, sau khi hnh gi t b, ph tan dc vng v lng tham i vi nm th un. Cui cng, ni n Nit-bn, c Pht dy: Hi cc T-kheo, c ci khng sinh, khng tng trng, khng b gii hn. Nu khng c ci khng sinh, khng tng trng v khng b gii hn, th s khng c li thot cho ci sinh, ci tng trng v b gii hn. Bi v c ci khng sinh, khng tng trng, khng b gii hn, cho nn c li thot cho ci sinh, ci tng trng v b gii hn. Ud, p. 129 (sd, tr. 29). y c Pht dy c ci khng sinh, khng tng trng, khng b gii hn. Chnh nh nhng ci ny m c li thot cho ci sinh, ci tng trng v b gii hn. chnh l Nitbn bt sinh, bt dit, bt tng, bt gim ca con ng trung o gii thot. V tip theo , c Pht dy: y khng c ch cho bn i: t, nc, gi, la; nhng khi nim v di, rng, th, t, xu, tt, danh v sc (danh t v hnh dng) u hon ton b ph hy, khng c i ny hay i sau, khng c n hay i, khng c t hay sinh, khng c i tng gic quan. Ibid, p. 128. DI, p. 172 (sd, tr. 29). Mi ph nh c c Pht dng y ct l dp mi th kin chp thuc vng tng in o phn bit ca chng

71

THCH C THNG sinh. V theo c Pht mi s hin hu c c ca tt c nhng php trn u pht xut t nhn duyn sinh khi m hin hu; chnh v chng hin hu do nhn duyn sinh khi nn t tnh ca chng l khng v hin tng ca chng cng v th m l huyn tng khng tht c. Qua nhng bn kinh lun cp v Nit-bn c c o s din t bng nhng t ng ph nh nh vy, nn c nhiu ngi c mt quan nim sai lm rng Nit-bn ca Pht gio l mt ch trng tiu cc, a n s t hy dit. Nhng tht s Nit-bn qua ngn ng vn t c c Pht dng nhng ph nh ch cho n, qua h cho rng c Pht ch trng tiu cc hay on dit ng, th r rng l khng hiu g v tinh thn gii thot ca c Pht c. S d c Pht dng t ng ph nh nh vy biu trng cho Nit-bn l v s chng sanh s hiu lm vic xc nh Nit-bn l nh th nay, l nh th kia ri khin ngi ta chp cht vo th s i ngc li con ng gii thot ca Ngi, nn phi phng tin dng th ph nh din t mt Nit-bn nh vy. Hn na ph nh khng c ngha a n t hy dit ng; v theo c Pht, chng sanh u c ng tht s m hy dit. Nu khng c ng th hy dit ci g? y c s hy dit i chng na l hy dit vng tng in o, ca nim sai lm v ng m thi. V s khng ng khi c ngi bo rng Nit-bn l tiu cc hay tch cc. V nhng tng tiu cc hay tch cc cng ch l tng i, thuc trong lnh vc i i nhau. Trong khi Nit-bn theo c Pht nh l mt chn l thc ti

72

PHT L C BN tuyt i, n vn ngoi Nh nguyn v tng i chng ta t duy v tm hiu bng vo thng nghim ca chng ta. Thng thng theo lun l hnh thc ph nh chng lun mang b mt tiu cc, nhng y, nht l i vi cnh gii Nit-bn c Pht khng ng ch mt trng thi tiu cc, m hn th na chng ch cho trng thi tch cc nht c c. Danh t Pli hay Sanskrit nh ch sc khe l rogya, mt danh t ph nh, c ngha l khng c bnh han. Nhng rogya (sc khe) khng ch mt tnh trng tiu cc. Danh t Bt t (Skr. Amita hay Pli Amata) cng l mt ng ngha Nit-bn, l ph nh, nhng n khng ch mt tnh trng tiu cc m cn ngc li l tch cc hn. S ph nhn nhng gi tr ph nh khng phi tiu cc. Mt trong nhng ting ng ngha ca Nit-bn ai cng bit n l gii thot (Pali: Mutti, Skt: Mukti). Khng ai ni rng gii thot l tiu cc. (sd, tr. 29). Trong kinh Phn Bit Gii Dhtuvibhanga (kinh 140) ca b Majjhima-nikya (Trung B kinh), c c Pht thuyt cho Pukkusti, ngi m c Pht gp trong mt chi tranh ca ngi th gm vo mt m yn tnh. Ta c th c mt nim v Nit-bn nh Chn l tuyt i. V ch khc c Pht dng hn danh t Chn l thay th ch Nit-bn: Ta s dy cc ngi chn l v con ng a n chn l SV (PTS), p.369. (sd, tr. 30). y, nht nh chn l c ngha l Nit-bn. Nh vy, chn l tuyt i theo c Pht l khng c bt c ci g gi l tuyt i trn th gian ny, tt c u tng i, 73

THCH C THNG b gii hn rng buc v v thng; chng khng c mt bn th no bt bin, vnh vin, tuyt i nh bn ng, linh hn hay Atman trong hay ngoi. gi l chn l tuyt i. S thc hin chn l y, kinh qua thy bit s vt nh tht, khng c vng tng phn bit hay si m (v minh - avijj), l s dp tt dc vng v s dit tr hon ton mi thng kh, chnh l Nit-bn theo mt s kinh lun c rt ra t nhng quan nim ca cc nh Tiu tha. 2- Nit-bn theo quan nim ca i tha: y, quan im Nit-bn ca i tha khng khc vi quan im Nit-bn ca Tiu tha trn chiu tuyt i; nhng trn mt s tng sinh dit ca tng i th c s sai bit trn cn c cm th v th c nn Nit-bn theo cng tr thnh mu thun nhau trn quan im qua cc b phi pht trin sau ny. Ngay nh nhng bn kinh chng ti dn trn ca h thng kinh tng Pli khi c o s dy v Nit-bn hay chn l tuyt i th s thc hin chn l hay Nit-bn y phi kinh qua thy bit s tht nh tht, khng b l thuc vo vng tng in o phn bit si m. Do Nit-bn cng ty thuc vo quan im, ty thuc vo ci nhn ca chng ta theo ch quan hay khch quan. Quan im ny c B-tt Long Th xin dng trong Trung qun lun, trin khai t nhng t tng c tm thy trong nhng nguyn bn khi nguyn ca Pht gio m ta va vn tt bn n nh Bt sinh, bt dit, Gii thot, Chn l tuyt i hay nh Gia sinh t v Nit-bn khng sai khc c ghi li trong Pli tng hay trong Hn tng thuc cc b phi pht trin sau ny. C ngha

74

PHT L C BN l, Nit-bn khng u xa m Nit-bn ngay trong ci Tab ny, ngay trong ba ci ny, nh kinh Rohitassa (Tng chi 1) tng ng vi trong kinh 1307 (Tp A Hm) thuc Hn tng dy: Ti ch no, bch Th Tn, khng b sanh, khng b gi, khng b cht, khng c t b (bt dit), khng c sanh khi (bt sanh), chng con c th n thy, bit, t n ch tn cng ca th gii khng?. c Pht tr li : Ny Hin gi, ta tuyn b rng: ti ch no khng b sanh, khng b gi, khng b cht, khng c t b i ny, khng c khi i khc, thi khng c th i n thy, bit, t n ch tn cng ca th gii. Nhng ny hin gi, trong ci thn di my tc ny, vi nhng tng, nhng t duy ca n, ta tuyn b v th gii tp khi, th gii on dit, v con ng a n th gii on dit. Nit-bn s hin hu ngay trong ci ny, ngay trong xc thn ny, nu ai gii thot c mi tri buc au kh ca tp khi, ca on dit, bng cch khng khi tm in o, phn bit chp trc i vi cuc sng, th ngi s t c Nit-bn ngay trong cuc sng ny. Chnh v khng hiu r nh vy cho nn nhng g c Pht phng tin dy cho chng ta con ng i n gii thot, th h bin chng thnh con ng n l tri buc. Nit-bn cng th gian Khng c t phn bit Th gian cng Nit-bn Cng khng t phn bit. (Trung qun lun, phm qun Nit-bn)

75

THCH C THNG V Nm un nhn duyn, tng ca chng ng v mt dng m ni, th chng l tng sanh dit bin i lin tc qua li, v gi chng l th gian. Nhng ng v mt tnh m ni, th cu cnh ca chng l Khng, Tch dit, khng chp th, l Khng tng. y, v tt c cc php chng sanh, chng dit cho nn th gian cng Nit-bn khng c s phn bit v ngc li Nit-bn cng th gian cng khng c s phn bit no. Li na, Tht t ca Nit-bn, Cng tht t th gian; C hai tht t , Khng my may sai bit. (Trung qun lun, phm qun Nit-bn) C hai tht t Nit-bn v th gian, khng c bt c my may sai bit no c. V sao? V khi chng ta tm kim tht t cu cnh ca chng, th cu cnh ca chng l bnh ng. Do , mi tm kim u khng th t c, ch v chng khng c bt c my may sai bit no. (on ny chng ti trch li bi vit ca chng ti v Nit-bn ng trong Tp San Nghin Cu Pht Hc Tha thin-Hu s 1) Hn na, Nit-bn khng phi l kt qu t nhin ca s dp tt dc vng. Nit-bn khng l kt qu ca ci g ht. V nu Nit-bn m chng ta hiu nh l mt kt qu th chng mu thun vi Nit-bn l bt sinh, bt dit. Nu Nit-bn l mt kt qu do dit tr dc vng, hay dp tc dc i cho ra kt qu, th kt qu ny r rng n phi c pht sinh bi mt

76

PHT L C BN nguyn nhn. Vy th Nit-bn tr thnh b pht sinh v b gii hn bi nhng l thuc khc ca cc php hu vi sinh dit th s mu thun vi t tng gii thot. Nh vy Nit-bn khng phi l tc nhn cng khng phi l th qu. Nit-bn cng khng phi l mt pht sinh nh mt trng thi thn b, tm linh, tinh thn no , nh Thin (dhyna) hay nh (samdhi) chng hn. S hin hu ca Chn l, s hin hu ca Nit-bn c c l nh chng ta phi thc chng bng vo t thn thy n, thc hin n. chnh l s sng gii thot t ti xa la mi s tri buc, xa la mi gii hn ca sinh, gi, bnh, cht, xa la dc i, xa la tt c mi th vng tng in o phn bit chp trc ca chng ta i vi cuc sng, l c mt con ng a n s thc hin Nit-bn qua s th hin t ti gii thot khng c bt c mt bn ng no xen vo lm ch. Con ng th hin chng ti tm gi l Nitbn, hay cn gi l con ng Trung o. Nhng Nit-bn khng phi l kt qu ca con ng y. Chng ta c th i n Nit-bn kinh qua mt con ng Trung o, nhng Nit-bn khng phi l kt qu, khng phi hu qu ca con ng Trung o, m Nit-bn chnh l con ng Trung o, con ng Trung o chnh l Nit-bn khi s th hin, s hin hu ca chng kinh qua li sng v phn bit ca t ti gii thot. Bn c th thy nh sng, nhng nh sng khng phi l kt qu ca s thy, m chnh chng khng phi l hai v cng khng phi l mt. Thng thng chng ta c nhng nhn thc sai lm v mt th Nit-bn no c th t c chng ta th c v

77

THCH C THNG v vy thng c nhng cu hi nh c g sau Nit-bn? Cu hi nh vy tr nn xa vi khng tng, ch v h hiu lm l c mt Nit-bn th c nn h ngh rng ng sau chng phi c mt ci g chng ta nhn c! Nu chng ta hiu v ngh nh vy th tht l sai lm, v trc ht Nit-bn l Chn l Ti hu, tc l chn l sau cng khng c g sau n. Nhng nu l sau cng, l ti hu, th r rng khng th c g ng sau n c. Sau na, nu tht s c mt ci g sau Nitbn th chnh ci (ci m chng ta quan nim bng vo s th c) ch khng phi Nit-bn, hay chn l Ti hu g ht. iu ny qu r rng nh khi Sa-mn tn Rdha t cu hi y vi c Pht di mt hnh thc khc, nhng cng ngha l ng sau ca Nit-bn cn c mt ci g bng vo tinh thn hay vt cht m chng ta mun t n chim hu nh: Nit-bn l dng vo mt mc ch g? Cu hi ny t ra mt v d, gi thit c mt mc ch no hay mt cu cnh no cho mt Nit-bn tm hiu hay chim hu n. Cho nn c Pht mun nh tan mi ngha sai lm v mt Nitbn no c th nm bt v chim hu c m th li, v vy nn Ngi tr li: Ny Rdha, cu hi y khng nhm ch. Ngi ta sng i thnh thin vi Nit-bn nh l s th nhp cui cng vo chn l tuyt i, nh mc ch ca i sng y, nh cu cnh ti hu ca n. (S III (PTS), p. 189. sd, trang. 31) Nhng ph nh trn v nm un l v ng ny sanh ra nhng nn vn hi thng thng khc nh: Nu khng c ng, khng c tman, th ai s l ngi thc hin Nit-bn, ai l

78

PHT L C BN ngi t Nit-bn, ai l ngi nhp Nit-bn? y, v chng ta, nhng hu tnh chng sanh ang sng trong vng tng in o phn bit chp trc nn c mt ci ng hin hu, mt ci ta hin hu, mt ci tman hin hu; cng t ci ng ci ta, ci tman hin hu ny nn mi c mt ci Nit-bn chng ta th c, chng ta t ti, chng ta nhp vo! Trc ht, chng ta cng cn c vo nhng hin hu m chng ta ang sai lm bo rng chng l c tht: T ng tc nhn n ng th qu (Nit-bn) theo quan im thc hu ca chng ta bn th: Ai ang suy ngh by gi, nu bo rng khng c ng? Nh trong phn th nht khi bn v ng un, chng ta thy rng chnh tm l ci ang suy ngh, nhng khng c ngi suy t ng sau t tng v khng c ci ng no khc ng sau s thc chng. Chnh khng c ngi t duy sau t tng v khng c ci ng no ng sau s thc chng ni ln s sai lm trong nhn thc ca chng ta v mt ci ng v ci Nitbn thc hu c ngi t Nit-bn, c Nit-bn thc hu cho con ngi t n. Trong khi bn v ngun gc ca au kh trn, chng ta thy rng bt c ci g: ngi, vt hay mt tp th. Nu n c bn cht sinh ra hay hnh thnh, th trong chnh n c lun bn cht, v mm mng ca s chm dt, hay s hy dit, iu ny c c o s dy cho chng ta trong s tht th nht khi bn v kh. Theo Ngi th kh, sanh t, lun hi vn c bn cht ca s sinh khi, nn chnh n cng mang bn cht ca s hy dit. Chnh ngun gc trc tip pht sinh ra au kh l do dc i (tanh), v nu mun n chm dt th phi nh hu (Pann, Bt-nh). Nhng dc v hu c hai u trong ng th un, nh chng ta thy c 79

THCH C THNG o s phn tch trc. S sinh khi v hy dit lun trong nhau nh vo lut tc v thng, nn bn tnh sinh dit ca chng c hin r qua st-na sinh dit nu l nhanh, v nu l chm th c th hin qua phn on sinh dit trong mt kip ngi t sinh ra cho n t. Bi vy cho nn, c o s tng dy t ca mnh qua li ni danh ting: Chnh ngay trong thn ny, ta ni c th gii, v con ng a n s chm dt ca th gii. (A. (Colombo, 1929), p.218, sd, trang: 32) Nh vy qua y, c o s cho chng ta thy rng, T (bn s tht) c tm thy trong Ng un, ngay trong ta, trong chnh mi ngi. y, ng th un mang c hai bn cht sinh khi v hy dit (qua nhng li dy trn, danh t th gii (loka) c dng thay cho danh t au kh). Nh vy, r rng c o s xc nhn rng khng c mt quyn nng no bn ngoi chnh ta hay mi con ngi chng ta pht sinh ra nguyn nhn v s chm dt au kh ca chnh chng ta, m l do chnh ta, mi ngi chu trch nhim v s pht sinh v hy dit ny. V trnh i nhng sai lm trong cch nhn thc v Nit-bn nh l mt th gii no : hoc c mt ni no ni y, hoc ngoi ba ci, hoc ni mt th gii no khc, ri t tng tng ra mt th gii tt p no ang hin hu cn phi tm kim v t n c an vui sung sng. l nhng t ng thng thng nh c Pht nhp vo Nit-bn hay, bt Nit-bn (Parinirrna). T ng m chng ta thng gp trong lc c hay tng kinh vn: nhp Nit-bn khng c g tng ng trong nguyn ng ca

80

PHT L C BN Pariirvti ting Phn hay parrinippti ting Pli. Khng c ngha l Nhp Nit-bn sau khi cht; m c ngha l mi th phin no chp trc ca th gian vng bt khng cn na, tc ch v lu gii thot; im ch trng chnh ca cc nh i tha v Nit-bn l ch cho mt s tht, l Nit-bn hay php gii. Khi mt c nhn no chng ng mnh l s tht, sinh t khng khc vi Nit-bn th c nhn tr thnh hon thin gic ng. Tm tr khng cn vng tng in o phn bit mt cch m m na v vt cht v k c cm th nhn thc. Chng ta s chng c trng thi trong mnh v mi vt khng c s phn bit ngn cch, v khng khc vi s tuyt i. Parinibbuto ca Pli ch c ngha l hon ton i mt hon ton thi tt hay hon ton dit bi v Pht hay A-la-hn khng cn sanh t sau khi cht, nn khng b l thuc tri buc vo v minh vng tng in o ca chng sanh na. T nhng nh ngha trn nn c nhng cu hi nh: Ci g xy ra cho Pht hay mt v A-la-hn sau khi cht, bt Nitbn? Nhng cu hi nh vy thuc loi nhng cu hi khng c c o s gii p (bt kh thuyt, avykata). Chnh Ngi cng xc nhn rng khng c danh t no trong ngn ng loi ngi c th din t ci trng thi g c th xy ra cho mt v A-la-hn sau khi cht, n l nh th no? Nh khi Ngi tr li cho du s Parivrjaka, tn l Vaccha, c Pht bo nhng t ng nh sanh hay bt sanh khng th dng trong trng hp A-la-hn sau khi qua i. V nhng php y: Sc, th, tng, hnh, thc lun c nhng t-ng nh sinh v khng sinh i theo, trong khi mt v A-la-hn, nhng th

81

THCH C THNG ny hon ton b tiu dit v b bt ht gc r, khng bao gi sinh khi tr li sau khi dit . Hnh nh ca mt v A-la-hn dit c v nh mt ngn la tt sau khi khng cn thm ci vo, hay v vi mt ngn n du ht. Trong nhng v d ny c o s cho chng ta thy mt cch r rng rng mt ngn la hay ngn n tt chnh l ch cho con ngi ch khng phi Nit-bn. y, con ngi gm nm un thc hin Nit-bn. Nitbn khng bao gi c so snh vi mt ngn la tt hay mt ngn n tt. Bi v ngn la, ngn n v con ngi l ch cho nhng php cn l thuc vo, c sinh c dit, b lut v thng chi phi, trong khi Nit-bn vt ra ngoi nhng hin tng tng i . Nit-bn vt khi mi nim v nh nguyn v tng i. V n vt ra ngoi mi khi nim ca chng ta v thin c, phi tri, c khng. Ngay n danh t hnh phc dng din t Nit-bn, y cng c mt ngha hon ton khc bit khng phi l mt th hnh phc tm thng ca tnh cm do i dc sinh ra. Hnh phc ny chng ta s tm thy ngha ca n qua s kin i p gia tn gi Xli-pht v Udyi. Mt hm, tn gi X-li-pht bo Udyi: bn, Nit-bn l hnh phc! Nit-bn l hnh phc! Khi y Udyi lin hi: Nhng ny bn X-li-pht, hnh phc no c th c, khi khng c cm gic? Cu tr li ca ngi X-lipht v cng trit l v vt khi tm hiu bit thng thng: Chnh s khng c cm gic y mi l hnh phc. V y hnh phc khng phi c quan nim nh l mt biu cm ca mt cm gic tnh cm bnh thng, ca mt hu tnh

82

PHT L C BN chng sanh, m n vt ra ngoi trng thi thng nghim ca kh au v hnh phc m chng ta c c. Do vy, Nit-bn cng vt ra ngoi mi l lun v phn on (atakkvacara) tng i. D chng ta c i vo trong nhng bn ci t duy siu hnh i na th ch l mt th tiu khin v b ca tri thc. Ni v Nit-bn, Chn l ti hu hay Thc ti, chng ta cng s khng bao gi hiu c Nit-bn vi cch ny, m ngc li chng s tr thnh Nit-bn ca lun hi sinh t ch khng phi l Nit-bn siu nghim t thn tc chng ca mi ngi. B mt ca s sng s l din khi hnh gi thc hnh con ng a n dit kh th t. Lc ny chng ta lin thy b mt ca s sng, thc ti ca mi s vt, ng nh tht chnh n. Khi b mt tht chnh mnh c khm ph ri, th lc l lc chn l c tm thy. Lc ny tt c mi sc mnh quay cung pht sinh ra dng sinh t do phin no vng tng, in o khuy ng s t nhin tr nn vng lng v lc ny khng th to tc thm nghip no na. Bi v vng tng in o khng cn na, khng cn ham mun sinh t ca dc i na. Tht ra trong gio php, c Pht phng tin dng hai hnh thc Nhn qu v Duyn khi, mt mt i tr v nhn qu ti phc, v mt khc gii phng nhng phng tin qua duyn khi hon thnh Trung o gi danh tr v Khng tnh. l con ng gii thot tht s nh chnh trong kinh X D, h Pli dy: Chnh php cn bung b hung chi l phi php. c Pht cha bao gi ch trng ly HuV lm lp trng chnh a chng sanh n gii thot c,

83

THCH C THNG m Ngi ch trng: Mi vt u khng (Sarvam snyam) nhm ph nh c v khng ca cc php v xin dng t tnh Khng, cng l m by cho mt hng i vt thot, l Trung o qua tng gi danh. Chnh v Khng ny m cc nh Tiu tha sau ny quan nim sai lm v n, ra mt ci t tnh thc hu no ca cc php, m i ngc li chnh quan im ca c Pht. Cng chnh v mun khi phc li con ng ca c Pht, ngi Long Th B-tt mi vit ra b lun Trung qun, nhm xin dng con ng Trung o m c Pht tng i, tng sng vi n. Ngi Long Th bo ci Khng y khng phi l ci khng ca khng i lp vi ci c, m l ci KHNG ca : Cc nhn duyn sanh php Ta ni tc l Khng cng l gi danh Cng l ngha Trung o. (Trung qun lun, phm qun T ) y, mi vt u Khng, c quan nim nh l mt cu cnh ph hy tt c mi quan im sai lm v cc php. Qua , Bt Bt c Ngi s dng nh l mt ph nh tuyt i cho phng php lun ca Ngi, nhm trit tiu mi chp th c-khng (nh nguyn), va xy dng l duyn khi hin tng qua Trung o gi danh hin Th duyn khi Tnh Khng ca chng nh trong bi k trn ni. Ngi chng ng Chn l, Nit-bn, chnh l con ngi ang i trn con ng hnh phc ti trn gian ny.

84

PHT L C BN Ngi y gii thot khi mi th mc cm v m nh, mi phin no v lo u lm cho mi ngi iu ng hoang mang. Gi y, ngi ang i trn con ng Trung o, h khng hi tic qu kh, cng khng m mng v tng lai. H sng hon ton trong hin ti vi tm khng cn phn bit nh nguyn tt xu, phi tri, thin c. H vui v, hoan h, thng thc s sng thun khit, cc gic quan u khinh an, khng cn lo lng, bnh an v thanh thot. V h gii thot dc vng, ch k, hn th, v minh, kiu cng, ng mn v tt c mi th bt tnh xu xa ca con ngi m h c c t nhng sai lm do vng tng in o mang li. H lm trong sch, tr nn t ha, lng thng yu, t bi, t t, thin cm, thng cm v khoan dung t nhin biu l mt cch t nhin. H phc v k khc mt cch trong sch nht khng mu cu v hu , v khng cn ngh v mnh. H khng kim chc g, tch cha g, ngay c nhng g thuc tm linh, bi v h thot khi o tng v ng, v lng khao kht tr thnh. Nn gi ny cuc sng tr thnh thanh tnh, ba nghip thn, khu, khng l tc nhn ca mi th vng tng in o na, m l mt cuc sng hon ton mang b mt mi ca gii thot v t ti.

IV - S THT V CON NG (Marga-satya):


S tht th t l con ng trc tip a n s gii thot chm dt kh au. S tht ny l tc nhn gii thot hin ti a n chm dt qu kh gn hay xa trong tng lai theo lut tc nhn qu bin dch hay phn on ca xut th gian. L

85

THCH C THNG con ng Trung o (Madhyam-Paratipad), trnh xa hai cc oan t chp l chy theo tm kim hnh phc qua khoi lc gic quan vt cht thp hn, thng nghim, khng mang li bt c li ch no trong hin ti cng nh tng lai sau , v tm kim hnh phc qua hnh thc kh hnh t p xc di nhiu hnh thc khc nhau, v s tm kim ny cui cng cng khng thy hnh phc u m ch mang li thn tn ma di, nh hng trc tip ln tinh thn bun kh chn ch mt tnh t ch sng sut. Theo gio thuyt A-hm m ni th nh vo thc tin ca con ng ny m chnh c o s xa la ch ngha khoi lc v kh hnh trong thc hnh trc khi Ngi thnh o. c o s vi kinh nghim ca chnh mnh, Ngi tm ra Trung o v nh vo chnh n m hon thnh tr tu gii thot a n B- Nit-bn. chnh l con ng trung o tm ngnh, hay ni mt cch chnh xc hn th chn l mi hai nhn duyn, nu em l gii th chnh nh vo n m c Pht xa la ch trng thng kin, chp cht vo ng cho l mt ch th sinh mnh hu tnh chng sanh lun tn ti; cng xa la ch trng on kin cho rng sau khi cht hu tnh chng sanh s vnh vin mt lun khng cn tn ti na; hay xa la lp trng ch trng t nhin trong nhng kin gii ca hu kin th gian, cng ch trng ch ngha h v cho rng tt c u l khng, khng c g ht ca v kin m tt c mi ngi vo lc by gi dng bn cch nhn thin kin sai lch ny i vi nhn sinh v v tr, trong lc Ngi qun thun v nghch mi hai nhn duyn ny. gi l chnh kin ca trung o qun. Trung o ny thng c din t l Bt

86

PHT L C BN chnh o (rygika-mrga): tm con ng chn chnh, bi v n gm c tm ngnh, cng c th gi l tm phm tr: 1- Chnh kin (samyag-di): s thy bit chn chnh, tc l thy kh au v vt cht cng nh tinh thn l kh au, thy s tp khi ca kh au l s tp khi kh au, thy s dit tn ca kh au l s dit tn kh au, thy con ng a n s dit tn l con ng a n s dit tn kh au; c nghip thin c, c qu bo nghip thin c, c i ny i kia, c cha c m, c chn nhn i n ni thin, hng thin; i i ny i kia c th t gic ng, t thn tc chng thnh tu o qu gii thot. 2- Chnh t duy (samyag-sankappa): suy ngh chn chnh, tc l c ch ng, phn bit u ng u sai, hiu bit nh ngh chnh xc, tc l khng c tham dc gic, sn nhu gic v hi gic. 3- Chnh ng (samyag-vca): li ni chn chnh, tc l li ni ng n, chn tht. Tc l khng cn s dng nhng li ni di, li ni hai li m thc gy chia r, li ni th c xu xa, li ni thu dt thm bt khng chnh xc. 4- Chnh nghip (samyag-kammanta): cn gi l chnh hnh, l vic lm chn chnh, tc l nhng hnh ng trong to tc ng vi Chnh php, xa la st sinh, khng cho m ly, cho n vic t hnh, nhng gii chng ta pht nguyn th tr. 5- Chnh mng (samyag-jva): s sng chn chnh, tc l chng ta b li sng m tn s dng ch thut cu o 87

THCH C THNG theo t mng. Phi nh php m cu y phc n thc ung, ging nm, thuc men tr bnh v tt c nhng phng tin ty thn khc trong sinh hot hng ngy. 6. Chnh tinh tin (samyag-vyma): c gng chn chnh, tc l lun c gng n lc trong vic chuyn c thnh thin i vi cuc sng: Nn pht nguyn i vi nhng iu c pht sinh th nn tm cch tiu dit chng, nhng iu c cha pht sinh th khng khin chng pht sinh, nhng iu thin cha pht sinh th nn tm cch khin cho n pht sinh ra, nhng iu thin pht sinh ri hy tip tc lm cho n tng trng nhiu hn na. 7- Chnh nim (samyag-satti): nh tng chn chnh, l nh ngh n thn, th, tm, php. l bn php m chng ta cn phi nh ngh n, cn gi l bn nim x. 8- Chnh nh (samm samdhi): tp trung chn chnh, tc l xa la cc php dc c bt thin thnh tu bn thin t s thin n t thin. Trong cuc i thuyt php sinh ca c o s qua bn mi lm nm, Ngi lun lun ty thuc vo cn c trnh hiu bit ca mi chng sinh hu tnh m dng con ng a n s dit kh au tm ngnh ny m theo ging dy cho chng ca mnh. Ngi ging dy chng bng nhng phng cch khc nhau v cch dng dng ng cng khc nhau cho nhng ngi c trnh hiu bit cm th khc nhau, ty trnh pht trin cho ph hp vi trnh , mi tng lp trong x hi vo lc by gi. Nhng tinh ty ni dung t tng

88

PHT L C BN gii thot ca n vn nht qun trong thuyt gio ca mnh, hng trm ngn bi thuyt gio ri rc trong ba tng gio in ca Ngi, c chng ta tm thy u ni ln ni dung t tng gii thot ca Bt Chnh o, qua s hon thin tam v lu hc Gii-nh-tu trong mc tiu lm trong sch ba c thamsn-si bng vo thanh tnh ha ba nghip thn khu , qua tm phm tr c th hin trong cuc sng. Qua tm phm tr hay tm ngnh ny, c phn b theo chc nng ca ba hc trong vic tu tp i vi k lut tm linh nhng li dy ca c Pht. Nh vy, khng nht thit l phi theo th t t mt cho n tm trong vic p dng thc hnh theo th t nh trn. Chng phi c thc hnh pht trin gn nh cng lc vi nhau, cng nhiu cng tt ty theo kh nng cn c tng ngi mt. Tt c tm phm tr ny, chng lin kt nhau v mi phm tr h tr cho s o luyn nhng phm tr khc. Tm phm tr ny chng c phn nhm vo ba hc Gii (Sila) nh (Samdhi) v Hu (Pann) th chng s ty thuc vo m mang ngha v gi tr ca tng nhm mt. Gii (sila) mt k lut ph qut dnh cho vic xy dng tnh yu v tnh thng xt i vi tt c mi sinh vt hu tnh chng sanh ang hin hu, theo ngha nn tng cn bn ca gio l c Pht. c Pht ban b gio l t bi ca Ngi trong tu tp t li v li tha nh kinh i Phng ng 24, T. 13, p. 0170b dy: B-tt Ma-ha-tt no mun thnh tu Chnh ng Chnh gic th phi tu tp t bi. Hay v mun li ch cho nhiu ngi, hnh phc cho nhiu ngi, do t bi i vi 89

THCH C THNG th gian, trong kinh u-b-tc gii 7, T. 24, p. 1074c, c Pht dy: Ny Thin nam! Ngi tr nn phi qun st nh vy: Tt c phin no l on ln i vi ta. V sao vy? V phin no c kh nng t ph mnh v ph ngi. V nhn duyn ny, nn ta phi tu tp tm t v li ch tt c chng sanh v v mun c hon thin v lng php. Nu c ngi no bo la t bi m c c thin php th vic ny khng ni no c! Theo c o s, mi ngi chng ta mun hon thin cho chnh mnh th phi pht trin c hai c tnh bi (karu) v tr (jna) song song vi nhau. y, Bi tng trng cho tri tim biu th cho tnh cm, c ngha l ch cho lng thng xt, yu mn ngi v vt, s t t vi nhau, khoan dung lng, ni chung ch cho lng trc n i vi ci kh ca ngi khc m khi tm mun cu kh, trong khi Tr tng trng cho khi c thuc v kha cnh tri thc hiu bit, i vi o l tt c mi s vt c kh nng on nh phn bit chuyn th phi, chnh t m la chn ly b, nn gi l tr. Nu chng ta ch pht trin phn tnh cm m qun i phn tri thc l tr, th chng ta d tr thnh nhng k ngu si tt bng khng bit phn bit c u l tt xu, vic g nn lm v vic g khng nn lm! Trong khi nu chng ta ch pht trin kha cnh tri thc l tr m b qun tnh cm th, chng ta s d tr thnh mt ngi tr c tim st khng bit cm thng thng xt rung ng trc mi ngi ngoi ta ra. V vy mun hon thin mt con ngi, ngi ta phi pht trin v c hai mt tnh cm v l tr ng u. l mc ch thng hoa ca li sng theo c Pht

90

PHT L C BN qua lut tc nhn qu th gian; trong tr hu v t bi lin quan mt thit vi nhau nh ta s thy sau ny qua ba v lu hc, trong tin trnh tu tp thc hnh a n gii thot au kh ty theo trnh cn c l thuc v nhn qu hay duyn khi. I - GII: Trong Gii, theo chng ti th bao gm nm phm tr chnh ng, chnh nghip v chnh mng, chnh tinh tn, chnh nim. Trong nm phm tr ny th ba phm tr u thuc v iu thn ni chung, trong c thn v khu gii, ni trc tip to ra nghip nhn a n kt qu bo nghip sau thuc h nhn qu, thuc hnh vi o c ca li ni v hnh ng, m mi ngi c th nhn thy c nhng hnh vi c ch cng li ni c o c hay khng o c c th hin ra mt cch r nt nht, v cng nh c nhng hnh vi ny m chng ta c th nh gi c hnh ca mi c nhn c th hin qua chng l thin hay bt thin, l ng php hay khng ng php. Cn hai phm tr sau tc l Chnh tinh tn, Chnh nim thuc v iu tm ( gii), trc khi vo nh tht s. Theo ba hc th chnh ng ca khu thuc v Gii, nu ming chng ta khng pht ra nhng li ni di tr; khng pht ra li ni vu khng, hay ni nhng li c th gy th hn, ght b, bt ha, hay gy g m l gia nhng c nhn hay nhng nhm ngi ln nhau; khng ni li th l, v l, c c, tha m; khng ni li mch lo, v ch, xun ngc. Chng ta c gng nhn nhn, khng ni nhng th ngn ng sai quy v c hi y i vi nhng ngi chung quanh chng ta khi giao

91

THCH C THNG tip qua li ni ca ca ming, m chng ta ch dng nhng th ngn ng chn tht t ha du dng, nhng t ng thn thin, khoan ha, m i v nh nhn m thut ng c Pht gi l i ng, c ngha v li ch th ngay lc ming chng ta khng nhng tr nn trong sch m cn ta ra hng v ca t bi v gii thot m chnh chng ta cng th hin c s trong sch v hng t bi thm mt na. T khi chng ta giao tip vi nhau, mi ngi s khng cn ni nng ba bi, cn thn ng lc v ng ch. Trng hp nu khng th ni c nhng li ni li ch cho nhau th, tt hn nn gi s im lng. chnh l nhng th hin ca chnh ng qua gii trong lc hnh gi tu tp. Gii hc ny khng ch c gii hn qua ming (khu) ca li ni m cn c gii hn qua mi hnh vi to tc ca thn na. y Chnh nghip thuc v thn nhm th hin nhng hnh vi to tc tng ng vi o c, kh knh v ha nh. Trong , c o s khuyn chng ta nn t b s st hi sinh mng, s trm cp; c lm c n bnh ng trong s nghip ca mi ngi, trnh xa mi s t dm khng c li cho chnh gia nh mnh v gia nh ngi khc trong hnh phc, trong mt cuc sng ha nh tng knh ln nhau trong mt cng ng x hi nhn bn. Khi m thn chng ta khng hnh ng to tc nhng hnh vi c hi cho mnh, cho ngi, cho x hi th chng ta nn trnh xa v ngc li phng sanh, gip mi ngi c v vt cht ln tinh thn cng to mi s an lc hnh phc cho chnh mnh v x hi. gi l tu tp Chnh nghip qua nhng hnh vi v mi to tc do thn mang li s

92

PHT L C BN trong sch hnh phc cho chnh bn thn mnh, mi ngi cng x hi c th hin bn ngoi pht xut t ch thanh tnh. Ngoi nhng hnh vi to tc do thn trc tip to ra nh git hi, trm cp, t dm ca nghip, cn c nhng ngh nghip cng t t thn mi ngi mang li s thit hi cho ngi khc, cho x hi nh sng bng nhng ngh m tn ph php ch thut, bun bn kh gii, nc ung say sa, c dc, ma ty, git hi sc vt, la di v.v m c o s gi l li sng theo t mng cng c Ngi nhc n trong tm phm tr l Chnh mng. y, chng ta phi sinh sng bng mt ngh nghip chnh ng, khng to ra ti cho chnh mnh v khng c hi cho ngi, vt. Ba phm tr ny (Chnh ng, Chnh nghip v Chnh mng) ca Bt chnh o thit lp hnh vi o c cho mi chng sanh hu tnh trong vic th hin trc tip thanh tnh ha hai nghip thn khu. y, nu ni theo ngha ca thin nh trong mi lc mi ni th ba phm tr ny thuc iu thn trong mi s sinh hot, hot ng hng ngy m gii l hnh thc chng ta th hin hnh vi o c v lun l trong Pht hc, ct khin cho cuc sng c nhn v x hi y hnh phc an lc. V vy, khng th c s pht trin tm linh su xa no, nu khng c cn bn o c ny. gi l ba phm tr th hin o c trong vic thanh tnh hai nghip thn khu ca lut hc, m trong thin hc th gi l iu thn. K n l K lut Tm linh (lut hc) tc l phng php iu tm () (thin hc), trong bao gm hai phm tr Chnh tinh tin, v Chnh nim. Trong hai phm tr ny thuc phm 93

THCH C THNG vi ch to ra nghip nhn dn n nghip qu ca chng ta, tc ch cho u mi trc tip cho mi s ti sinh trong ba ci lun hi. y ni n phm vi n lc ca ch trong c hai lnh vc ch c hnh thin. Chnh Chnh tinh tin l ch mnh m ngn nga nhng iu xu c cha pht sinh th khng cho chng pht sinh; tr b nhng iu xu c pht sinh; lm pht sinh nhng iu thin cha c pht sinh v nui dng lm tng trng nhng iu thin pht sinh chnh ngay trong cuc sng ca mi ngi trong chng ta (phn ny s trnh by trong phn T chnh cn). ri t chng ta khng nhng ch kim sot iu tm ca mnh thi m cn tin xa hn na trong vic kim sot mi hot ng ca thn qua nhng cm gic v cm th trong vic , ch n tng nim. y, Chnh nim lun lun lm vic ny, l lc no cng bit r, thc mt cch y v ch v nhng hot ng ca thn xc (kya); nhng hot ng tm (citta); nhng tng, t tng, quan nim v nhng s vt (dhamma) v nhng cm gic hay cm th (vedan) ca chng ta. i vi nhng hat ng ca thn xc, chng ta phi nhn thc mt cch r rng v bt tnh cng s hin hu v bin dch ca chng theo nhn duyn trong cuc sng ca mi ngi. i vi nhng hot ng ca tm thc, chng ta phi thc v nhn thc r xem tm mnh c tham dc hay khng, c th hn hay khng, c vng tng si m hay khng, tm chng ta hin ang phn tn hay tp trung v.v phi bit r 94

PHT L C BN rng v chnh xc nh chnh n. Vi cch thc nh vy, chng ta bt c lc no cng phi lun c thc v mi ng tc ca tm , xem s sinh v dit ca chng nh th no. i vi nhng ngh hay t tng, quan nim v cc php ngi ta cn phi bit tnh cht ca chng, chng sinh dit ra sao, pht trin nh th no v b tiu dit ra lm sao v.v i vi nhng cm gic, cm th, chng ta phi thc r rng v tt c nhng hnh thi ca chng, no l vui, kh, hoc khng vui khng kh, chng hin hu v bin dch nh th no theo nh lut v thng chi phi trong mi chng ta (phn ny s c trnh by trong T nim x). l hai phm tr iu tm ca Bt chnh o c phi hp vi Gii trong ba v lu hc, trc khi a n nh ca ba v lu hc ca phm tr Chnh nh trong Bt chnh o. II - NH: Phm tr th tm ca Bt chnh o l Chnh nh, phm tr ny a n bn Thin-na (dhyn). Trong s thin, tt c nhng php c bt thin ca dc gii tuy la b c khng cn hin hu na, nhng nhng cm th hoan h (h) hnh phc (lc) ca dc gii, c gic c qun (c tm c t) cng vi vi hot ng tm l phn bit th t vn cn c duy tr trong i tr. Cho n nh thin th gic v qun c on tr, tn cn c hnh thnh v tt c mi hot ng tri thc u b loi b, bn trong s trong sch, s an tnh v nht tm c pht trin, ch c nhng cm gic hoan h (h) hnh phc (lc) vn cn c gi li. n tam thin th cm gic

95

THCH C THNG hoan h hot ng cng hnh phc (lc) nh thin bin mt, ch cn li duy nht c cm gic hnh phc (lc) vn tn ti, tr vo cnh gii hnh x khng kh khng vui, cng vi s khinh an thanh thot ca thc xut hin nh chnh nim chnh tri. Cho n t thin th cm gic hnh phc khinh an khng cn na, mi cm gic u tan bin; ch cn li nim thun tnh. Trong phm tr ny, tm c hun luyn, khp vo k lut v pht trin nh bn thin-na ca Chnh nh m c c tnh cnh nht tm thun tnh. III - TU: Hai phm tr cn li Chnh t duy v Chnh kin biu th cho Tr hu, sau khi nh iu ha thanh lc thn-tm v nh bn thin-na t c tnh cnh nht nh thanh tnh nh trn, chng ti trnh by theo phng php thanh lc iu thn-tm ca h thng nhn qu, ri chng sanh hu tnh chng ta c c kt qu tr tu pht sinh nh vo nhng nhn t to tc trc qua k lut thanh lc o luyn tm linh m c o s ch dy. y Chnh kin, chnh t duy l hai phm tr biu th cho lnh vc tr tu. Chnh kin l s thy bit mi s ng nh tht, v ch c T mi gii thch s vt ng nh tht. Bi vy Chnh kin l thy, hiu T . S hiu bit ny pht xut t tr hu cao c nht, thy c thc ti ti hu. Theo Pht gio c hai th hiu bit: Ci g chng ta thng hiu bit th ci hiu bit gi l tri thc, mt tr nh nh vo tch tr kinh nghim, mt s lnh hi ca tri thc v vn no ty thuc vo mt vi chi tit cho. y gi l ci hiu bit ty thuc 96

PHT L C BN (anubodha). N ch l mt ci hiu bit cn ct trn mt hin tng ch khng phi bn cht, khng su sc lm. S hiu bit su sc thc s chnh l s thm nhp (pativedha), thy bit s vt ngay t trong bn cht ca n m khng cn tn gi hay nhn hiu, s thm nhp ny ch c c khi tm sch mi php c bt thin cu bn v hon ton pht trin nh thin nh m c c. Chnh t duy ch nhng t tng khc t nhng v k xu xa ca chp ng chp php rng buc, hay gii thot tt c nhng kh au t thn ming pht sinh, hnh thnh bnh ng tnh tng trong tng v tnh thng yu v ng, v v bt bo ng, dn tri ra khp c mun loi. Nhng tng v s gii thot, tnh yu v ng v bt bo ng c nhm hp v pht sinh v pha tr hu. iu chng t rng trong tr hu chn tht vn c nhng c tnh cao c ny, v mi t tng v tham dc, sn hn, si m, bo ng ni chung l cc php c bt thin u pht xut v c mt t s thiu tr hu trong mi lnh vc ca i sng nh c nhn v, x hi, nn t c nhn, x hi tr thnh bt an, kh au xut hin. T s miu t s lc v Bt chnh o, ta c th thy rng y l mt li sng phi c mi ngi tun theo, thc hnh v pht trin trong s phi hp vi ba v lu hc. N l t-k-lut iu thn xc, iu li ni v iu tm ( ngh), t pht trin v t thanh lc tr thnh thanh tnh. S phi hp trn, chng ti cn c vo lut tc nhn qu hnh thnh nn c s phi hp sp xp c trc c sau nh vy; nhng nu ng v mt duyn khi th ng l khng c phm tr no hay

97

THCH C THNG ba v lu hc c trc c sau, hay theo bt c mt th t sp xp no ht, m chng ty thuc vo s hin hu hin qun m trong cuc sng v cn c ca chng ta m hnh thnh v trong nhau. y, khng dnh lu g n c tin, cu nguyn, th phng hay nghi l. Theo ngha ny th, khng c g c th gi l c tnh cch tn gio thng thng m n l mt phng php rn luyn iu tit thanh lc thn tm. N l con ng a chng ta n s thc chng chn l rt ro ti hu, dn n mi s t do hon ton, hnh phc v bnh an sau khi hon thin tm linh nhn bn v mt c v tr. Ngoi ra, l T cn phn ra lm ba giai on, mi giai on c bn hnh tng gi l tam chuyn thp nh hnh tng: a) Ln chuyn ban u gi l Th chuyn: y l s tht v Kh, y l s tht v s tp khi kh, y l s tht v dit kh, y l s tht v con ng a n s dit kh. b) Ln chuyn th hai gi l Khuyn chuyn: y l s tht v kh chng ta nn bit tt c, y l s tht v s tp khi kh chng ta nn on tr, y l s tht v dit kh chng ta nn chng, y l s tht v con ng a n dit kh chng ta nn tu tp. c) Ln chuyn th ba gi l Chng chuyn: y l s tht v kh Ta bit tt c, y l s tht v s tp khi kh Ta on, y l s tht v dit kh Ta chng, y l s tht v con ng a n s dit kh Ta tu tp. gi l mi hai hnh tng.

98

PHT L C BN V nh th, c trong mi s tht () u c ba ln chuyn thnh mi hai hnh tng. Nh vy tt c cng li l mi hai ln chuyn thnh bn mi tm hnh tng. y, chng ta dng s tht v kh m ni th: y l s tht v kh ch cho Th tng chuyn, v Nn bit tt c s tht v kh ny l ch cho Chuyn tng chuyn, cn bit tt c s tht v kh ny l ch cho Chng tng chuyn. l ba ln c o s ni v ba ln chuyn v s tht th nht tc Kh . Cng vy, trong ba cn li nh tp, dit, o th cng li chuyn mi cng ba ln nh vy, cng tt c li thnh bn mi tm hnh tng. Trong ba ln chuyn ny c theo th t m chng ta phi hp i vi kin o, tu o v v hc o. Trong mi mt ln chuyn nh vy c y s hin din bn hnh tng ca nhn, tr, minh v gic. Nh trong kinh Chuyn php lun ca Lut tng, T phn quyn 32, c o s dy: Bn Thnh . Th no gi l Thnh ? L kh Thnh , kh tp Thnh , kh tn Thnh , kh xut yu Thnh . Nhng g gi l kh Thnh ? Sanh kh, gi kh, bnh kh, cht kh, th ght t hi kh, i bit ly kh, mun iu g khng c l kh. Ni mt cch ngn gn, nm thnh m l kh. gi l kh Thnh . Li na, kh Thnh cn c bit th Ta bit. y nn tu o tm chnh: Chnh kin, chnh nghip, chnh ng, chnh hnh, chnh mng, chnh phng tin, chnh nim v chnh nh.

99

THCH C THNG Nhng g l kh tp Thnh ? i lc vn c pht sinh t trc do duyn ni i v tng ng vi dc. l kh tp Thnh . Li na, dit kh tp Thnh cn dit th Ta dit v tc chng, nn tu tm chnh o: Chnh kin, chnh nghip, chnh ng, chnh hnh, chnh mng, chnh phng tin, chnh nim v chnh nh. Nhng g l kh tn Thnh ? i kia vnh vin on tn, v dc, tch dit, x, xut ly, gii thot, vnh vin dit tn, tnh ch, khng cn hang . gi l kh tn Thnh . Li na, kh tn Thnh cn c chng c Ta tc chng, nn tu tm chnh o: Chnh kin, chnh nghip, chnh ng, chnh hnh, chnh mng, chnh phng tin, chnh nim v chnh nh. Nhng g l kh xut yu Thnh ? Con ng ca Hin thnh c tm chnh ny: chnh kin, chnh nghip, chnh ng, chnh hnh, chnh mng, chnh phng tin, chnh nim v chnh nh. l kh xut yu Thnh . Li na, kh xut yu Thnh ny cn c tu tp th Ta tu tp. Kh Thnh ny, i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, pht sinh tr, pht sinh gic, pht sinh minh, pht sinh thng, pht sinh hu, c chng. Li na, nn bit kh Thnh ny, i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, cho n pht sinh hu. Li na, Ta bit kh Thnh , i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, pht sinh tr, pht sinh

100

PHT L C BN gic, pht sinh minh, pht sinh thng, pht sinh hu. gi l kh Thnh . Kh tp Thnh i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, pht sinh tr, pht sinh gic, pht sinh minh, pht sinh thng, pht sinh hu. Li na, nn dit kh tp Thnh ny, i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, cho n pht sinh hu. Li na, Ta dit kh tp Thnh ny, i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, cho n pht sinh hu. gi l kh tp Thnh . Kh tn Thnh , i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, cho n pht sinh hu. Li na, nn tc chng kh tn Thnh ny, i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, cho n pht sinh hu. Li na, Ta tc chng, kh tn Thnh ny, i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, cho n pht sinh hu. Kh xut yu Thnh ny, i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, cho n pht sinh hu. Li na, nn tu kh xut yu Thnh , i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, cho n pht sinh hu. Li na, Ta tu kh xut yu Thnh , i vi php trc y cha tng c nghe, lm pht sinh con mt, cho n pht sinh hu. l bn Thnh . Nu Ta khng tu bn Thnh ny, vi ba ln chuyn thnh mi hai hnh tng, m khng bit nh tht th nay Ta khng thnh o V thng chnh chn. Song ta i vi bn Thnh , vi ba ln chuyn thnh mi hai hnh tng, nh tht bit, nn nay Ta thnh o V thng chnh chn, khng cn g nghi ng.

101

THCH C THNG Tm li, bn s tht m c o s tng kinh qua chng c v em n ra dy li cho chng t, nn thc hnh nh chnh Ngi nu mun thot khi kh au. S tht th nht l kh au, l kt qu bn cht ca chnh s sng m chng sanh hu tnh ang gnh chu, ni kh au ny, nhng bun vui ca n chnh trong cuc sng ca mi hu tnh chng sanh v tm v vt, chng lun lun mang b mt bt ton gi tm v khng lm va lng mi chng ta, do v thng v huyn ha. V s tht ny, th chng ta phi hiu v bit n nh mt s kin nh tht, mt cch chnh xc v y (parrinneyya). S tht th hai l Ngun gc tp khi ca kh au, tc ch cho nguyn nhn mi th dc vng, mi kht khao ca i, v tng ng vi tt c nhng am m xu xa bt tnh khc cu hu vi v minh, a chng ta n kt qu au kh, tri ln trong sinh t lun hi ba ci. y, chng ta khng nhng ch hiu s kin ny mt cch nh tht chnh n thi, m chng ta cn phi n lc t b, loi b n, bng cch dit tr v nh n tn gc r (pahtabba) n khng cn l nguyn nhn trc tip a chng ta n hu qu kh au, trong hin ti v tng lai na. S tht th ba l s Chm dt kh au, t Nit-bn, chn l tuyt i, hay l thc ti ti hu, l kt qu sau khi chng sanh hu tnh thc hin con ng trung o. y, vic thc hnh ca chng ta l phi thc chng n (sacchiktabba), bng vo nhng n lc c thn v tm trong vic thc hin thanh tnh ha ba nghip. 102

PHT L C BN S tht th t l Con ng a n thc chng Nitbn. y, chng ta ni n vn con ng a n thc chng, tc l ni n con ng thc hnh qua Thnh o tm nghnh, khng ch hiu bit v con ng, d c thu trit bao nhiu i chng na th cng khng ch li g. Trong trng hp ny, vic ca chng ta l phi i theo con ng y v tun gi n (bhvetabba) v hai mt thn v tm, lm cho ba nghip thanh tnh. C nh vy, chng ta mi t c mi s an lc ngay trong cuc sng ny, m khng cn tm u xa ngoi th gian ny.

103

T NIM TR (catvri smty-upasthnni)

nim tr l hnh phm th nht trong by hnh phm ca Ba mi by phm o: Mt l T nim tr, hai T chnh cn, ba T nh tc, bn Ng cn, nm Ng lc, su Tht gic phn, by Bt chnh o. y, T Nim tr Phn ng gi l catvri smty-upasthnni, Pli gi l cattro sati-pahnni cn gi l t nim x, t ch, t ch nim, t nim, thn th tm php, ngha l Bn phm tr thn, th, tm v php l ni hnh gi tp trung tm nim vo mt trong bn im ny khi tu tp, vi mc ch l phng v, nh ch nhng tp nim vng tng khi ln. y l bn loi phng php dng t chn l trong php mn tu hnh theo kinh in Pht gio Nguyn th m c o s ch dy.

Hnh gi lc tu tp ch cn dng t tng thn mnh cng nhng cng tng khc m qun st thn ny l bt tnh, nhng nhn lnh (th) l kh, tm mnh lun lun khng thng hay

104

PHT L C BN thay i, v cc php th lun khng c ng n ch l mt gi hp. V sao hnh gi phi qun st nh vy? V chng ta lun b bn php ny chi phi lm lch lc t duy ca chng ta, nn lc no chng ta cng cho rng thn ny l trong sch, mi th th c c c ca chng ta i vi cuc sng mang li vui sng khai lc hnh phc, tm ca chng ta th lc no cng vnh vin thng hng bt bin v, cc php gia cuc i ny l tht c, l ta l ca ta. T nhng t duy c chp lch lc nh vy a chng ta i n nhng hnh ng to nhn nghip sai tri a n qu kh trong sinh t lun hi, nn i tr li bn th t chp in o cho rng thn l trong sch, th nhn l khoi lc, tm l thng hng, cc php (tm v vt) l hu ng, nn c o s dng bn php qun thn l bt tnh, th nhn l kh, tm l v thng, php l v ng ph tr bn th t chp in o trn. y, nim c ngha l chng ta qun st c tr tu (tu qun); tr ch bn ni thn, th, tm v, php pht sinh ra bt tnh, kh, v thng, v ng. Khi hnh gi dng tr tu qun st, tc l tm nim chng ta c th nh ch tr vo nhng ch ny tu tp. T nim tr tc ch cho: 1 . Thn nim tr (Skrt: kya smty-upasthnni; Pli: kaye kyanuppassi viharati tpi sampajno satim.) cn gi l thn nim x, tc l qun st t tng ca thn l bt tnh, nh nhp, v cng lc qun st cng tng thn ca chng ta l v thng l kh au, l khng tht, l v ng i tr li cc bnh chp in o cho l thanh tnh.

105

THCH C THNG 2 . Th nim tr (Skrt: vedan-smty-upasthna; Pli: vedansu vedannupassi viharati tpi sampajno satim.) cn gi l th nim x, tc qun st nguyn do i trong vic hn hoan mong cu hng lc s sinh ra ra kh au ngc li, v cng ng thi qun st cng tng ca n l kh au, khng tht hu, i tr bnh chp in o cho l lc th. 3 . Tm nim tr (Skrt: citta-smty-upasthna; Pli: citte cittnupassi viharati tpi sampajno satim.) cn gi l tm nim x, tc qun st tm thng mong cu ca chng ta lun sinh dit v thng bin i, v qun st mi cng tng ca chng cng nh vy, i tr bnh chp in o cho l thng hng vnh vin. 4 . Php nim tr (Skrt: dharma-smty-upasthna; Pli: dhammesu dhammnupassi viharati tpi sampajno satima.) cn gi l php nim x, tc l qun tt c cc php u nng vo nhn duyn m sinh khi, nn s hin hu ca chng l khng c t tnh, v tt c nhng cng tng khc cng c qun st nh vy, i tr bnh chp ng in o. Theo Trung A-hm 24, (. 1, tr. 582) thuc Hn tng th, gi l kinh Nim x ch khng gi l Nim tr. Bn nim x l tn gi khc ca nim tr. Bn nim x l qun thn nh thn, qun th nh th, qun tm nh tm v qun php nh php. Theo c o s dy th: Qun thn nh thn l T-kheo khi no i th bit mnh ang i, khi no ng th bit mnh ang ng, khi no ngi th bit mnh ang ngi, khi no nm th bit mnh ang nm, khi 106

PHT L C BN no ng th bit mnh ang ng, khi no thc th bit mnh ang thc, khi no ng say th bit mnh ang ng say. Bit r chnh xc khi vo khi ra, khi co khi dui, khi ci khi ngng, oai nghi chng chc, kho khoc tng-gi-l v cm bt; i, ng, ngi, nm, ng, thc, ni nng, im lng u bit r chnh xc. Khi sanh nim c bt thin, lin nim iu thin i tr, on tr, tiu dit, tnh ch. Rng ngm kht li, li n ln khu ci, dng tm tr tm, i tr, on tr, tiu dit, tnh ch. Nim hi th vo th bit nim hi th vo, nim hi th ra th bit nim hi th ra. Th vo di th bit th vo di, th ra di th bit th ra di. Th vo ngn th bit th vo ngn, th ra ngn th bit th ra ngn. Hc ton thn th vo, hc ton thn th ra. Hc thn hnh tnh ch th vo, hc khu hnh tnh ch th ra. H lc sinh do ly dc, thm nhun thn th, ph bin y khp; bin trong thn th khng u khng c. Nh ngi hu tm, b bt tm y chu, nc ha thnh bt, nc thm vo thn, ph bin sung mn, khng u khng c. Cng vy, Tkheo c h lc do ly dc nhun thm thn th, ph bin y khp; bin trong thn th, h lc sanh nh ly dc khng u khng c. T-kheo c h lc nh nh sanh, nhun thm thn th, ph bin dy khp; bin trong thn th, h lc nh nh sanh khng u khng c. Cng nh sui trn ni, trong sch khng nh, nc t bn phng chy n vo t nhin, t y sui, nc t vt ln, chy trn ra ngoi, thm t c ni, ph bin y khp, khng u khng c. Cng vy, T-kheo c

107

THCH C THNG h lc nh nh sanh thm nhun thn th, ph bin y khp; bin trong thn th, h lc do nh khng u khng c. T-kheo c lc do ly h nhun thm thn th, ph bin y khp; bin trong thn th, lc sanh do ly h khng u khng c. Nh cc th sen xanh, hng, , trng sanh ra t nc, ln ln trong nc, di y nc, r, hoa, l, cng thy u thm nhun, ph bin y khp, khng u khng c. Cng vy, T-kheo c lc do ly h nhun thm thn th, ph bin y khp, bin trong thn th, lc do ly h khng u khng c. T-kheo trong thn ny c bin mn vi tm thanh tnh, gii, thnh tu an tr; trong thn ny tm thanh tnh khng u khng bin khp. Nh c mt ngi trm mt ci o rng by hoc tm khuu tay, t u n chn, th khp c thn u c ph kn. Cng vy, T-kheo trong thn ny vi tm thanh tnh, khng u khng c. T-kheo nim quang minh tng, kho th tr, nh r iu nim; nh pha trc, pha sau cng vy; ngy cng nh m, m cng nh ngy; di cng nh trn, trn cng nh di. Nh vy tm khng in o, tm khng b rng buc, tm t sng t, khng khi no cn b bng en che lp. T-kheo kho gi tng trng tu qun, kho nh iu nim, nh ngi ngi qun st k nm, ri nm qun st k ngi. T-kheo kho gi tng trng tu qun, kho nh iu nim, cng ging nh vy.

108

PHT L C BN T-kheo ty theo nhng ch trong thn, ty theo tnh cht tt xu t u n chn qun thy thy u y dy bt tnh: Trong thn ny ca ta c tc, lng, mng, rng, da dy, da non, tht, gn, xng, tim, thn, gan, phi, rut gi, rut non, l lch, d dy, phn, no v no cn, nc mt, m hi, nc mi, nc ming, m, mu, m, ty, m di, nc tiu. Nh mt ci bn cha ht ging, ai c mt sng th thy r rng: y l ht la, ht go, kia l ht ci, c, rau. Cng vy, Tkheo ty theo nhng ch trong thn, ty theo tnh cht tt xu, t u n chn, qun thy thy u y dy bt tnh: Trong thn ny ca ta c tc, lng, mng, rng, da dy, da non, tht, gn, xng, tim, thn, gan, phi, rut gi rut non, l lch, d dy, phn, no v no cn, nc mt, m hi, nc mi, nc ming, m, mu, m, ty, m di, nc tiu. T-kheo kho gi tng trng tu qun, kho nh iu nim, cng ging nh vy. T-kheo qun st gii trong thn rng: Trong thn ny ca ta c a gii, thy gii, ha gii, phong gii, khng gii, thc gii. Nh g t m b, lt ht b da, tri ln mt t, phn thnh su on. Cng vy, T-kheo qun cc gii trong thn rng: Trong thn ny ca ta c a gii, thy gii, ha gii, phong gii, khng gii, thc gii. T-kheo kho gi tng trng tu qun, kho nh iu nim, cng ging nh vy. T-kheo qun xc cht, mi cht t mt hai ngy n su by ngy, ang b qu diu bi m, si lang cu x, hoc ha thiu, hay c chn lp, ang b ra nt h hoi. Qun ri t so snh: Thn ta cng th, u c nhng trng hp ny,

109

THCH C THNG khng sao trnh khi. T-kheo kho gi tng trng tu qun, kho nh iu nim, cng ging nh vy. T-kheo nh tng thy trong ngha a, hi ct xm xanh, ra nt gn ht, xng vi khp t. Qun ri t so snh: Thn ta cng th, u c nhng trng hp ny, khng sao trnh khi, T-kheo kho gi tng trng tu qun, kho nh iu nim, cng ging nh vy. T-kheo nh tng thy trong ngha a, da, tht, mu, huyt tiu c, ch cn xng dnh gn. Qun ri t so snh: Thn ta cng th, u c trng hp ny, khng sao trnh khi. T-kheo kho gi tng trng tu qun, kho nh iu nim, cng ging nh vy. T-kheo nh tng trong ngha a thy xng ri tng t, ri rc khp ni, xng chn, xng i, xng u gi, xng bp v, xng sng, xng vai, xng c, xng s, mi th mt ni. Qun ri t so snh: Thn ta cng th, u c nhng trng hp ny, khng sao trnh khi. T-kheo kho gi tng trng tu qun, kho nh iu nim, cng ging nh vy. T-kheo nh tng thy trong ngha a, xng trng nh v c, xanh nh lng chim b cu, nh mu mu, mc nt b vn. Qun ri t so snh: Thn ta ri cng th, u c nhng trng hp ny, khng sao trnh khi. T-kheo kho gi tng trng tu qun, kho nh iu nim, cng ging nh vy. T-kheo nh vy, nhng phng php qun trn l qun ni thn nh thn; qun ngoi thn nh thn; lp nim ti thn,

110

PHT L C BN c tri, c kin, c minh, c t. Nh vy gi l T-kheo qun thn nh thn. Qun th nh th l T-kheo khi th nhn cm gic lc lin bit ang th nhn cm gic lc, khi th nhn cm gic kh lin bit ang th nhn cm gic kh, khi th nhn cm gic khng lc khng kh lin bit ang th nhn cm gic khng lc khng kh. Khi thn th nhn cm gic lc, thn th nhn cm gic kh, thn th nhn cm gic khng lc khng kh; khi tm th nhn cm gic lc, tm th nhn cm gic kh, tm th nhn cm gic khng lc khng kh; cm gic lc khi n, cm gic kh khi n, cm gic khng lc khng kh khi n; cm gic lc khi khng n, cm gic kh khi khng n, cm gic khng lc khng kh khi khng n; cm gic lc khi c dc, cm gic kh khi c dc, cm gic khng kh khng lc khi c dc; cm gic lc khi khng c dc, cm gic kh khi khng c dc, cm gic khng lc khng kh khi khng c dc. T-kheo nh vy, qun ni th nh th, qun ngoi th nh th, lp nim ti th, c tri, c kin, c minh, c t. Nh vy gi l T-kheo qun th nh th. Qun tm nh tm l T-kheo c tm tham dc th bit ng nh tht c tm tham dc, c tm khng dc th bit ng nh tht l c tm khng dc. Khi c sn hay khng sn, c si hay khng si, c u hay khng u, c hp hay c tan, c thp hay c cao, c nh hay c ln; t hay khng t, nh hay khng nh, gii thot hay khng gii thot. Cng nh vy, c tm gii thot th bit ng nh tht c tm gii thot; c tm khng gii thot th bit ng nh tht l c tm khng gii thot. T-kheo nh vy, qun ni tm nh tm, lp nim ti tm, c tri, c kin, c minh, c t. Nh vy l T-kheo qun tm nh tm.

111

THCH C THNG Qun php nh php l Khi con mt duyn sc, sinh ni kt, nu T-kheo bn trong tht c kt th bit ng nh tht l bn trong c kt; bn trong tht khng c kt th bit ng nh tht l bn trong khng c kt. Ni kt cha sinh, by gi sinh, bit ng nh tht. Ni kt sinh v c on tr, khng sinh li na, bit ng nh tht. Vi tai, mi, li, thn v cng ging nh vy. Khi duyn php, sinh ni kt, nu Tkheo bn trong tht c kt th bit ng nh tht l bn trong c kt, bn trong khng c kt th bit ng nh tht l bn trong khng c kt, ni kt cha sinh by gi sinh; bit ng nh tht ni kt sinh v c on tr, khng sinh li na, bit ng nh tht. Bn trong tht c i dc th bit ng nh tht l ang c i dc, bn trong tht khng c i dc th bit ng nh tht l khng c i dc. i dc cha sinh nay sinh, bit ng nh tht. i dc sinh v c on tr, khng sinh li na, bit ng nh tht. Vi sn nhu, thy min, iu hi v nghi cng ging nh vy. Bn trong tht c nghi, bit ng nh tht l ang c nghi; bn trong tht khng c nghi, bit ng nh tht l khng c nghi. Nghi cha sinh, nay sinh, bit ng nh tht. Nghi sinh v c on tr, khng sinh li na, bit ng nh tht. Bn trong tht c nim gic chi th bit ng nh tht l c nim gic chi; bn trong tht khng c nim gic chi th bit ng nh tht l khng c nim gic chi. Nim gic chi cha sinh nay sinh, bit ng nh tht. Nim gic chi sinh th ghi nh khng qun, khng suy thoi, tu tp cng lc cng tng trng, bit ng nh tht. Vi trch php, tinh tn, h, khinh

112

PHT L C BN an, nh v x cng ging nh vy. Bn trong tht c x gic chi th bit ng nh tht l ang c x gic chi, bn trong tht khng c x gic chi th bit ng nh tht l khng c x gic chi. X gic chi cha sinh nay sinh, bit ng nh tht, x gic chi sinh th ghi nh khng qun, khng suy thoi, tu tp cng lc cng tng trng, bit ng nh tht. T-kheo nh vy qun ni php ng nh php, qun ngoi php ng nh php, lp nim ti php, c tri, c kin, c minh, c t. Nh vy gi l T-kheo qun php nh php, ngha l qun By gic chi. Nu T-kheo, T-kheo-ni no tr Bn nim x th lu nht trong vng by nm, nht nh s chng c mt trong hai qu: hoc chng Cu cnh tr ngay trong hin ti, hoc chng A-na-hm nu cn hu d. Nu T-kheo, T-kheo-ni no lun lun trong tng khonh khc lp tm chnh tr ni Bn nim x th nu bui sng thc hnh nh vy, nht nh bui ti lin c thng tin. Nu bui ti thc hnh nh vy, nht nh sng hm sau s c thng tin. Trn l phng php tu tp Bn nim tr (x) qun c chng ti tm lc y t trong kinh Nim x vn h Hn tng thuc Thinh vn tha trong Trung A-hm m c o s dy cho cc T-kheo, T-kheo-ni khi Ngi cn ti th. y tuy c o s ch dy cho hng xut gia, nhng hng ti gia chng ta cng c th tu tp phng php ny, nu mi ngi n lc thc hnh trong min mt th, s thnh cng i vi chng ta cng khng phi l chuyn kh. V y, cng ch

113

THCH C THNG l mt phng php thin nh ca hin qun t thn mi chng ta i vi cuc sng m thi. Ngoi ra, nu chng ta mun tm hiu rng su hn na th chng ta cng c th tm hiu v y c vo Cu-x lun quyn 23 th, php tu tp t nim tr l thuc vo t tng (tng ring) v cng tng (tng chung) y vo th t bn ni thn, th, tm v php m qun chiu; nhng trong lnh vc ny mi phm tr c t tnh ring ca chng. Nh t tnh ca thn l bn i chng sc to ra n, cn cng tng l ch cho tnh cng thng ca cc php, tc l tnh ca tt c cc php u v thng, kh, khng, v ng. V th ca t nim tr th mi phm tr n c ba loi, gi l ba nim tr: a/ T tnh nim tr, cn gi l t tnh nim x: L dng ba tu vn, t, tu lm th thng qun st thn, th, tm v php. b/ Tng tp nim tr, cn gi l cng nim x: Dng tm, tm s cng vi tu ng lc tn ti lm th, y ch cho mi tc dng ca tinh thn. c/ S duyn nim tr, cn gi l duyn nim x: Ly tu lm i tng ca s duyn, tc chng ta ly bn phm tr thn, th, tm v php lm th. Qun php ca t nim tr, chng ta c th phn ra lm hai loi bit tng v tng tng:

114

PHT L C BN 1/ Bit tng nim tr: l ch cho mi qun php ring ca t nim tr. 2/ Tng tng nim tr: l ch cho qun php chung cho t nim tr. Hn na trong t nim tr th, ba phm tr trc thuc v tp duyn, cn php nim tr th t th, chung cho tp duyn cng khng tp duyn. Nn ch c qun php nim tr mi gi l bt tp duyn; i vi thn, th, tm v php th, hoc l hp duyn qun hai phm tr, hay ba phm tr, hoc hp duyn qun chung c bn phm tr th, gi l tp duyn. y hnh gi nu tu tp tp duyn php nim tr th, c th vo c v ca t thin cn, tc l hnh gi han thnh phm v ca mnh bt u chun b i vo Thnh v ca kin o. V cng theo i tha A-t-t-ma tp tp lun quyn 10 th, T nim tr ny chng ta c th theo th t phi hp vi T thnh : Tc l thn nim tr kt hp vi kh thnh , th nim tr c th kt hp vi tp thnh , tm nim tr c th kt hp vi dit thnh v, php nim tr c th kt hp vi o thnh qun st trong vic thanh tu ba nghip thn khu tr kh t vui trong hin qun. Tm li, php qun T nim tr, d l Tiu tha hay i tha trn phng php, tc ch cho s tng tuy c cn su, c nhanh c chm, nhng trn bnh din th cu cnh th cng nh nhau. Hnh gi s t c cu cnh nu nhng nhng n lc thc hnh tu tp ca chng ta lun t trn chiu min mt trong hin qun th chnh nh c o s dy: Lun lun

115

THCH C THNG trong tng khonh khc lp tm chnh tr ni Bn nim x th nu bui sng thc hnh nh vy, nht nh bui ti lin c thng tin. Nu bui ti thc hnh nh vy, nht nh sng hm sau s c thng tin. y c o s mun ni n s thng tin t n kt qu ca cu cnh Nit-bn an vui gii thot trong hin qun.

116

T CHNH CN (Catvri prahni)

Chnh Cn l hnh phm th hai trong by hnh phm tr o ca ba mi by phm o, l bn phng tin sing nng tinh cn trong n lc hng ngy qua hin qun ngn nga cc vic c tm cha pht sinh v, khng ti phm nhng vic c l pht sinh bng vo ngh hay hnh ng to tc ca thn hay ming, cng lc hin qun thc hnh cc vic thin cha pht sinh cho pht sinh v, vic thin -ang pht sinh trong n lc tip ni tu tp theo lut tc nhn qu qua vic ch c hnh thin. T chnh cn, Sanskrit gi l Catvri prahni; Pli gi l Cattri sammappadhnni. C ch gi l T chnh on, T on, T oan, T chnh thng hay T on. Ch cn v ch on y Theo Pli c ngha l pahna-padhna (tinh cn on tr) tc l dng bn php ny trong vic sing nng tinh tn (cn) c th on tr (an) c cng mi s gii i bing nhc ca chng ta trong vic hnh thin. V ch

117

THCH C THNG c th dng mi s sing nng tinh tn ca mi chng ta va n lc an tr nhng vic c m chng ta l lm ra v dt khat khng bao gi ti phm v, n lc sing nng tinh tn trong vic ngn nga nhng vic c cha pht sinh ra ngay t trong ngh, khng cho chng pht sinh ra trong t ( hnh) v ngoi hnh ng ca thn (thn hnh) ca ming (khu hnh) lm di hi t chng ta v cho ngi khc. V hnh thin th hnh gi chng ta cng dng sing nng tinh tn trong vic va khi dy nhng vic lm thin cha pht sinh ra trong ngh th khin cho chng pht sinh ra trong t v th hin ra ngoi bng nhng hnh ng ca thn mnh v ming mnh, ng thi cng dng sing nng tinh tn trong vic tip tc tip ni lm cho nhng vic lm thin -ang pht sinh tng trng ngy cng nhiu hn trong vic li mnh li ngi. l ngha ca T chnh cn hay T chnh on trong vic ch c hnh thin li mnh li ngi trong cuc sng. Php T chnh cn ny c c o s dy cho mn ca mnh rt nhiu cng ty theo trnh cn c ca hng t m Ngi ch dy. Php ny c ghi li ri rc trong ba tng gio in khi nguyn cng nh pht trin sau ny rt nhiu, nh trong Trung A-hm q . 21, q . 52; Tp A-hm q . 26, 30, 31; Tng Nht A-hm q . 18. y chng ti xin ghi li mt s kinh lun tiu biu v thng dng. Cn c vo Php gii th s mn (phn cui ca quyn trung) th T chnh cn c ghi li nh sau: 1. V mun on tr nhng vic c sinh, m sing nng tinh tn. 118

PHT L C BN 2. V mun khin cho nhng vic c cha sinh khng cho pht sinh, m sing nng tinh tn. 3. V mun khin cho nhng in thin cha pht sinh c th pht sinh, m sing nng tinh tn. 4. V mun khin cho nhng iu thin pht sinh c th lm tng trng hn ln, m sing nng tinh tn. Nh n lc mt lng sing nng tinh tn hnh bn php ny cho nn gi l T chnh cn. Nhng theo Kinh Trung A-hm 21 Hn tng Kinh Thuyt X 86, tng ng vi Trung b kinh bn Pli tng M. 148 Chachikka-sutta, c o s dy cho ngi t thn cn ca mnh rng: A-nan, trc kia Ta ni cho ng nghe v bn chnh on, T-kheo i vi php c bt thin sanh, v on tr chng nn khi c mun, n lc hnh, tinh cn, dc ht tm, on tr. i vi cc php c bt thin cha sanh, v chng khng pht sanh nn khi c mun, n lc hnh, tinh cn, dc ht tm, on tr. i vi cc php thin cha sanh, v cho pht sanh nn khi c mun, n lc hnh, tinh cn, dc ht tm, on tr. i vi cc php thin sanh, v chng kin tr, khng b qun lng, khng b thoi ha, c bi b tng tin, c pht trin rng ri, c vin mn c tc, nn khi c mun, n lc hnh, tinh cn, dc ht tm, on tr. A-nan, bn chnh on ny, ng hy ni dy cho cc Tkheo nin thiu. Nu ni v dy cho cc T-kheo nin thiu v

119

THCH C THNG bn chnh on ny, h s c an n, c sc lc, c an lc, thn tm khng phin nhit, trn i tu hnh phm hnh. y, c o s cng ng trn lp trng nhn qu Ch c hnh thin m Ngi dy cho chng t ca mnh phng php n lc sing nng tinh tn on tr: Mt mt c sinh v cha sinh, on tr chng bng cch khng c ti phm cng, n lc ngn nga khng cho pht sinh v, mt khc sing nng tinh tn an tr ma tm bing nhc, n lc pht huy nui dng ln thm hn, thnh tu nhng iu thin pht sinh ri v, n lc khi pht nhng c mun, tro iu kin cho nhng iu thin cha pht sinh xut hin trong cuc sng, sinh hot hng ngy ca mi hnh gi chng ta, ngy cng han thin hn. y l bn phng tin c c o s ch dy cho tn gi A-nan dy li cho nhng Tkheo cn nh tui mt cch tng qut c p dng hng ngy trong hin qun qua vic on tr c php v nui ln hnh thin. ch khc nh trong kinh Tng nht A-hm 18, tng ng T chnh cn Pli, D 33 Sagti (R. iii.221) Cattro Sammappadhn. By gi, Th Tn bo cc T-kheo: T-kheo khng phng dt tu bn on, tu tp nhiu t on. Nhng g l bn? y, T-kheo, php t c cha sanh, tm cu phng tin khin khng cho sanh, tm khng ri xa, hng mun khin n khng sanh. Php t c sanh, tm cu phng tin khin dit, tm khng xa la, hng mun khin dit. Php thin cha sanh, tm cu phng tin khin sanh. Php thin sanh, tm cu phng tin khin tng nhiu, 120

PHT L C BN khng thoi tht, tu hnh y , tm khng qun. Trong kinh ny tuy ngoi hnh thc li dy c khc, nhng v ngha th cng nh cc kinh trn nhm lai b trc ht l ba nghip c ca thn khu trong tc nhn trc tip sinh ra qu kh cho tng lai gn v xa theo nhn qu nh nguyn v, mc khc han thnh tc nhn thin cng thuc ba nghip thn khu trong vic hon thnh qu vui gn hay xa trong tng lai dnh cho nhng cn c cn l thuc vo ba ci su ng lun hi sinh t. y c o s cng t nng vn cn thit ca mi s n lc tinh cn on tr php c bt thin khng cho sinh, nu l pht sinh ri th vn phi n lc n nng hi li khng ti phm li na, v canh gi ci tm ca hnh gi trong mi ngh mi hnh ng mt cc lin tc trong vic lm thanh tnh ha ba nghip c v, han thnh ba thin nghip mt cch y cng qua ba nghip thn khu . Cng theo Tng nht A-hm 18 th bn chnh an nu tu tp thc hnh y th tm khng qun; tc l trong lc no cng nht quyt thc hnh vic on tr c php v thc hnh thin php. Cho nn gi T an. Ngoi ra i vi trong ba nghip thn khu n rt cn mi s n lc sing nng an tr trong vic ch c hnh thin. Nh vy T chnh on l ti thng, cho nn n cng c gi l T chnh thng. V cng nh ngha ca cc kinh trn, nhng tin ln mt bc na, dc o s theo cn c ca mn h mnh dy v bn php ny chi tit hn nh trong kinh Tp A-hm 31 thuc Hn tng, tham chiu S. 49.1-12. Gag-peyyla, tng ng Cf. D. 33. Sagti, ca Pli.th bn chnh on ny c

121

THCH C THNG c o s dy v c nhng cch t tn cho bn hnh thc ny cng mi ngha ca chng nh ngha khc nhau trn hnh thc khi Ngi dy cho cc ca mnh t kinh 875879. Trong nm kinh ny v hnh thc tn gi ca bn chnh an ny l nht thng, nhng trn mt nhn thc v nh ngha th c khc nhau v mt trin khai chi tit v i su hn nhng kinh m chng ti va cp n. By gi c Th Tn bo cc T-kheo: C bn Chnh on. Nhng g l bn? Mt l on on, hai l lut nghi on, ba l ty h on, bn l tu on. Th no l on on? T-kheo, php c bt thin khi th on tr, khi dc, phng tin, tinh cn, nhip tm gn gi. gi l on on. Th no l lut nghi on? Php c bt thin cha khi th khng cho khi, khi dc, phng tin, tinh cn, nhip tm gn gi. gi l lut nghi on. Th no l ty h on? Php thin cha sanh th khin cho sanh khi, khi dc, phng tin, tinh cn, nhip tm gn gi. gi l ty h on. Th no l tu on? Php thin khi, khin tu tp thm ch li, khi dc, phng tin, tinh cn, nhip tm gn gi. gi l tu on. hnh thc ny tuy c o s c t cho bn chnh on ny mi php mt tn ring v, cng theo m ngha ca chng c xc lp theo ngha tn gi ca chng.

122

PHT L C BN Cch th nht l on an tc l khng nhng an tr nhng php c bt thin chng ta tng l to ra bng cch khng n nn hi ci v on tr khng cho thn ming ti phm na. Cch th hai l lut nghi an y cn sing nng n lc gi gn tm thn ming mnh khng cho phm phi nhng sai lm cha pht sinh bng cch gi gn lut nghi i vi thn ming khng cho pht sinh. Cch th ba l ty h on, tc nhng php thin th hnh gi phi n lc khin cho sinh khi bng vo nhng c mun, bng nhng n lc tinh cn tin ln t nhng c mun v nhip tm gi gn. Cch th t l tu on, l nhng php thin uc hnh gi thc hnh bng vo ngh hnh ng ca thn ca ming, khng nhng ch thc hnh tu tp mt ln m cn n lc tu tp, hun tp nhiu hn na, cho php thin cng ngy cng tng trng v han thin hn trong vic thc hin hnh thin. V bi kinh cui cng ca lot kinh trn c o s dy v bn chnh an, c Ngi trin khai khc hn mt cht v cch phn chia cng nh tin su v chi tit hn, trong nhng ngh c ch hnh ng ca hnh gi. Ngoi nhng chi tit v bn phng tin ch c hnh thin trn, y chng cn ty thuc vo gii ca cc cn thuc lut nghi v nh cc i tng cnh bn ngai cc tng tam-mui chn tht khi nh nh tng xanh bm, tng snh chng, tng mng m, tng hoi, tng th n cha sch m kho lo n lc bo v h tr tu tp khng cho thi tht. V cui cng cch th t c c o s ch cho hnh gi no tu tp bn nim x tc l thc hnh tu on. c Pht dy:

123

THCH C THNG C bn Chnh on. Nhng g l bn? Mt l on on, hai l lut nghi on, ba l ty h on, bn l tu on. Th no l on on? T-kheo, php c bt thin khi th on tr, khi dc, phng tin, tinh cn, nhip tm gn gi; php c bt thin cha khi, th khng cho khi, khi dc, phng tin, tinh cn, nhip tm gn gi; php thin cha sanh, th khin cho sanh khi, khi dc, phng tin, tinh cn, nhip tm gn gi; php thin sanh, th khin cho tu tp thm li ch, khi dc, phng tin, tinh cn, nhip tm gn gi. gi l on on. Th no l lut nghi on? T-kheo kho phng h cn con mt, gi kn cht, ch ng, tin hng. Cng vy, i vi cc cn tai, mi, li, thn, , kho phng h, gi kn cht, ch ng, tin hng. gi l lut nghi on. Th no l ty h on? T-kheo i vi mi mt tng tam-mui chn tht, nh tng xanh bm, tng snh chng, tng mng m, tng hoi, tng th n cha sch m kho bo v h tr, tu tp, gi gn, khng khin cho st gim. gi l ty h on. Th no l tu on? T-kheo no tu tp bn Nim x, th gi l tu on. Ring bn kinh ny bn cch theo tn gi c phn b tr li v thm vo nhng chi tit r rng hn trong mi chc nng ca tng tn gi khng cn nh trc na. Chc nng ca on on nay bao hm c bn cng vic cng lc cho vic ch c hnh thin ni chung v, vai tr ca lut nghi an dnh cho 124

PHT L C BN vic phng h, gi kn cht, ch ng, tin hng ca cc cn mt tai, mi, li, thn v thuc v gii, trong vic tip xc cc cnh bn ngoi nh sc thinh, hng, v, xc v php. Trong khi cch th ba dnh cho nh bo h, gi gn trong vic thc hnh lc tu tp phi nh vo cc tng nh tng xanh bm, tng snh chng, tng mng m, tng hoi, tng th n cha sch, hnh gi qun m i tr cc bnh chp v thanh tnh ca thn m nhn ra c nhng tung l nh tht bt tnh. V cch cn li l cch qun khi hnh gi tu tp T nim x (tr) vi mc ch phng v nh ch an tr tt c nhng tp nim vng tng khi ln khi hnh gi tu tp. Bn kinh ny tng ng vi bn Pli: D. 33. Sagti: on on: (pahna-padhna), tinh cn on tr. ... Tham chiu, D. 33. Sagti: katamacvuso pahna-padhna? Idh vuso bhikkhu uppanna kma-vitakka ndhivseti pajahati vinodeti ... y, t kheo, dc tm khi, khng tha nhn n, on tr n, tiu dit n. Lut nghi on: (savara-padhna), tinh cn phng h (ch ng). Tham chiu, D.33: katama c vuso savara-padhna: Id vuso

125

THCH C THNG bhikkhu cakkhun rpa dsv na nimittaggh hoti ..., Th no l tinh cn phng h? T kheo sau khi thy sc bi mt, khng chp th tng... Ty h on: (anurakkha-padhna), tinh cn th h. Cf. D.33: katama cvuso anurakkhaa-padhna? Id vuso bhikkhu uppanna bhadda samdhi-nimitta anurakkahti... Th no l tinh cn th h? T kheo th h nh tng (du hiu ca nh) tt p khi ln... Tu on: (bhvana-padhna), tinh cn tu tp. Cf. D.33: (...) Idh vuso bhikkhu sati-sabojjhaga bhveti ..., y t kheo tu tp nim gic chi... l nhng kinh m c o s ty nghi vo cn c ca mn m ni php c ghi li. Ngoi ra chng ta cng tm thy bn phng tin ny cng c ghi li trong cc b lun nh i T-b-sa lun 96; i Tr lun 19; Du-gis-a lun 29, 57, 98 v.v Ring y Theo i T-b-sa lun phng tin ny c kh nng chnh an phin no. Cho nn gi l T chnh on. ny th, hai phng tin trc lin quan 126 141 ghi li th bn tr tt c mi th Cng theo b lun n vic on tr

PHT L C BN phin no chng, v hai phng tin sau c lin quan n vic an tr s tri chng. y t chnh an nu theo v ca T thin cn th bn phng tin ny ch yu ang trong thi gian tu tp thuc non v, tc thuc giai an phm phu v chun b tin vo a v ca cc bc Thnh. l nhng g chng ta tm thy v tr ca bn phng tin tu tp hnh gi chng ta, nu han thnh bn phng tin ny mt cch rt ro th nhn y l hnh trang hi nhp Thnh v. Tm li, qua T chnh on ny, hnh gi nu tu tp trong hin qun theo ch c hnh thin th qu v ca cc bc Thnh ang nm trong tm tay ca mi hnh gi qua vic thanh tinh ha ba nghip thn khu . y l mt phng php khng c g gi l kh khn cho lm nu hnh gi n lc sing nng tinh tn trong vic kim sat ngh, hnh ng ca mnh mt cc min mt an tr mi th tp nhim ca vng v, lm ch c ngha v hnh dng ca chng ta trong vic ch c hnh thin. V vy cho nn Kinh T chnh on ny c c o s lit k vo mt trong by hnh php ca Ba mi by phm tr o cn thit dnh cho nhng hnh gi mun i vo con ng Thnh o tht s.

127

T THN TC (Catvra-ddhipd)

thn tc l hnh php th ba sau T nim tr v, T chnh cn thuc by hnh phm trong ba mi by phm o. Hai hnh phm u nghing hn v phn pht trin tr tu hn l nh, cn bng v hai mt nh tu nn cn phi pht trin nh trong chiu hng qun bnh ny, hnh gi phi cn T thn tc nhip tm. Thn y ch cho ci c linh diu, cn tc tc l ch cho nh l nn tng ch ni nng ta pht sinh qu c linh diu. y l bn php thin nh, l bn th phng tin gip hnh gi thnh tu cc tam-ma-a (samadhi-chnh nh). Theo lun Cu x 25: "V sao nh gi l thn tc? V cc cng c lnh diu th thng u nng ni bn php ny m nh c thnh tu". T thn tc cn gi l T nh tc, y c ngha l mi thnh tu c theo nh s nguyn ca hnh gi khi tu tp bn php ny. T thn tc phn ng gi l catvra-ddhipd, pli gi l cattro iddhi-pd, l bn php lm nn tng, ni

128

PHT L C BN nng ta pht sinh ra cc th cng c thin nh cho hnh gi v, kt qu ca chng theo nh c mun ca ngi tu tp. Theo lun Tr 19: Hi: Trong T nim x, t chnh cn c nh, ti sao khng gi l nh tc? p: chng tuy c nh, nhng nh lc rt yu, cn tr tu tinh tn lc th nhiu, nn hnh gi khng c nh nguyn. Bn loi nh l Dc lm ch s c nh, Tinh tn lm ch s c nh, Tm lm ch s c nh, t duy lm ch s c nNh sc mnh ca bn php ny dn pht cc loi thn dng m sn sinh ra tam-ma-a (chnh nh). Bn nh y l: Dc thn tc Tinh tn thn tc Tm thn tc Qun thn tc. 1. Dc thn tc, ni cho y v chnh xc hn th gi l Dc tam-ma-a an hnh thnh tu thn tc (Srt: chandasamdhi-praha-saskra-samanngata-ddhi-pda, Pli: chanda-samdhi-padhna-sakhra-samanngata-iddhi-pda) Thin nh pht khi l nh sc mnh ca mun t tng m t c thn thng. Dc y ch cho c mun, mong cu mt cch thit tha, mong mun t c nhng g ang ngai tm tay hnh gi; hay mong cu nhng c mun ca chng ta cho n khi t c nhng s nguyn mi thi, theo ngha dc nh tc. y chng ta phi phn bit c nhng

129

THCH C THNG mong mun ny chng theo chiu hng no? Chng cu hu vi gii thot hay v minh? Ti sao c o s li dy cho chng ta thc hnh "dc", theo phng php ny, trong khi ni khc Ngi dy dc l php ng vo hng th nht ca cn bn sinh t hnh gi phi trnh? R rng y, c o s ng trn chiu hng gii that a hnh gi n Thnh o th, y dc l con ng hng thng a chng ta i n con ng gii thot ca cc bc Thnh, ch khng phi con ng a chng ta i vo sinh t lun hi. Vy dc, mong mun y chng cu hu vi gii that ch khng phi cu hu vi v minh, hu qu tt yu ca sinh t lun hi. Qua nhng phn bit trn, cho chng ta nhn thc c mt cch r rng rng tnh cht ca dc y, chng mang mm mng hng thng gii thot; v vy cho nn chng i ngc lai vi nhng th mong mun dc vng thp hn tha mn th tnh, nhng tham vng tri buc th gian, l th dc ca ti li, chng ta nn dit tr tn gc r. V vy nhng mong mun hng thng, gii that, an vui, nh mong mun sng mt cuc sng tt p, thanh cao, hay mong mun t c gii thot, ra ngoi bin kh sanh t th, l nhng th mong mun hp tnh hp l, c o s lun lun khuyn khch chng ta nn n lc thc hnh nhng php nh vy, nh dc thn tc ny chng hn. Hnh gi mong mun thnh tu php thin nh m mnh ang tu, th trc ht phi thit lp dc nguyn v n lc thc hnh mong t n cu cnh m mnh chn nh chng t cc Thnh qu. Th mong mun ny rt cn thit cho hnh gi trong lc thc hnh; nu khng

130

PHT L C BN c chng mt cch thit tha, mnh lit th, chng ta kh m t c cu cnh gii thot. Tht ra, bn thn ca dc t n khng tt, khng xu, khng thin, khng c, khng ng khng sai, nhng chng s tr nn tt xu, thin c, ng sai, khi con ngi p t ln n nhng ci ri hp thc ha cho n nhng ci m chnh n khng c, ri t dc tr nn hoc tt, hoc xu, hoc thin, hoc c, hoc ng hoc sai y, c o s khng bao gi ch trng dit dc, m Ngi ch trng hnh gi mun gii that th tr b dc vng cu hu vi v minh, v dc cu hu vi v minh l dc xu, dc, bt thin, dc sai, chng s a hnh gi n bn b sinh t lun hi kh au, cn ngc li nu mun gii that tt c nhng kh au ca sinh t lun hi th, hnh gi phi chuyn i tr i nhng th dc cu hu vi v minh thnh dc cu hu vi gii that. Vy dit dc y tc l dit dc vng, dit nhng mong mun xu xa thp hn, lm cho hnh gi phi a vo cc hng sc sanh, a ngc, ng qu, ch u c dit lun c nhng dc nguyn, nhng mong c hin thin tt p ca hnh gi. Nh vy ch nguyn, dc nguyn ca hnh gi v mun t tng pht khi thin nh t c thn thng l mong mun hng thng gii that hnh gi cn phi nui dng v n lc thc hnh cho n khi no t c nh nhng mong mun ca mnh mi c. y l php tu th nht ca t thn tc. 2. Tinh tn thn tc, ni cho y v chnh xc hn th gi l Tinh tn tam-ma-a an hnh thnh tu thn tc (Srt: virya-samdhi-praha-saskra-samanngata-ddhi-pda,

131

THCH C THNG Pli: virya-samdhi-padhna-sakhra-samanngata-iddhipda) Thin nh pht khi l nh vo sc tinh tn n lc tu tp ca hnh gi. Khi hnh gi c mong cu c mun ri m khng c s tinh tn ni lc thc hnh tu tp th c mun cng thnh v dng, ch c trn l thuyt thi, m trong thc t th l con s khng. Do tinh tn n lc l iu kin tt yu han thnh bn nguyn ca hnh gi. Sing nng thc hnh tu tp l nhn t th hai sau mong cu c mun cho hnh gi han thnh kt qu tt p sau ny. S mong mun ca chng ta d tt p n u i na m c nhn mi ngi khng t n lc sing nng, bn lng vng ch tin tng vo php tu ca mnh thc tp cho mnh th, cho d chng ta c hng trm c mun mong cu tt p i na, m khng tinh cn tinh tn n lc thc hnh tu tp th, nhng mun mun i cng ch l c mun sung, cng ch l nhng c mun trn l thuyt m thi. y, tinh tn sing nng n lc khng phi ch l s hng hi, bng bt trong nht thi, nh ngn la rm chy bng ln ri sau tt lin, m s tinh tn n lc y phi min mt, lc no cng thc tp khng bao gi gin on. Trong kinh Di Gio c o s c dy: "...Nh ngi di cy ly la, cy cha nng thi, tuy mun c la, nhng kh th c". S sing tinh tn tu tp ca hnh gi y cng vy, khng nn nh ngi di cy tm la kia. Mun t c thin nh th, lc no cng phi sing nng tinh tn n lc lin tc v y mi t c kt qu nh chng ta mong mun.

132

PHT L C BN 3. Tm thn tc, ni cho y v chnh xc hn th gi l tm tam-ma-a an hnh thnh tu thn tc (Srt: cittasamdhi-praha-saskra-samanngata-ddhi-pda, Pli: citta-samdhi-padhna-sakhra-samanngata-iddhi-pda) Thin nh pht sinh nh sc mnh ca tm nim. Mt lng chuyn nht tr nng vo sc mnh ca tm, nn nh dn pht m khi ln. Nh mt tri tia sng chiu khp mi ni, nh sng ca n b yu dn i v, tr nn ha du khng thiu t vn vt c. Nhng nu tia sng mt tri kia m qua thu knh hi t th n c th thnh la thiu t bt c th vt cht no trn th gian ny. Hay nh ging sng ln, nu b chia lm nhiu ging chy nh th sc chy ca n b yu i. Tri li, ch mt ging sui nh, khng chy nhiu ng, cng sc xuyn thng tng. Hnh gi tu tp cng li nh vy, khi tm mnh nh nht vo mt i tng no mt cch chuyn nht th, vng tm s khng khi ln c v khng b tn lon, khi khng vic g khng thnh tu. Pht c dy trong kinh Di gio: "Ch tm nht x v s bt bin: Ch tm vo mt ch, khng vic g khng thnh". 4. Qun thn tc, ni cho y v chnh xc hn th gi l qun tam-ma-a an hnh thnh tu thn tc (Srt: vms-samdhi-praha-saskra-samanngata-ddhipda, Pli: vmas-samdhi-padhna-sakhrasamanngata-iddhi-pda), Thin nh pht sinh nh sc mnh t duy qun st Pht l. Hnh gi nng vo sc mnh t duy qun st nn nh dn pht m sinh khi.

133

THCH C THNG Qun l dng tr tu qun st t duy l php mnh ang tu v, nh m nh pht sinh v, khi nh c th nh tu qun bnh. Khi qun tr ny do nh pht sanh th, tr ny l tnh tr, chnh v nh tnh cho nn n c th thng t tht ngha ca cc php trong v tr mt cch nh tht. l bn php thn tc thng dng m chng ta thng gp. Ngoi ra theo Cu x quang k 25 th: Bn php ny theo v gia hnh m thnh lp tn th: 1/ Dc thn tc, y dc i vi v ca gia hnh m khi ln nh ny, v nng vo sc sc mnh ca dc, nn nh dn pht m khi ln. 2/ Cn thn tc, y i vi v ca gia hnh m sing nng tu tp nh ny, nh nng vo sc mnh ca sing nng tinh tn nn nh dn pht m khi ln. 3/ Tm thn tc, y i vi v ca gia hnh nht tm chuyn tr, nh nng vo sc mnh ca tm, nn nh dn pht khi ln. 4/ Qun thn tc, y i vi v ca gia hnh, qun st t duy l, nh nng vo sc mnh ca qun, nn nh dn pht m khi ln. Trong a v ca gia hnh tuy c nhiu php, nhng bn php ny l li ch ti thng. Cho nn t bn php ny m gi tn. Theo Php gii th s mn, phn cui quyn trung ca ngi Tr khi i s th, trong T nim x l tht tu tr

134

PHT L C BN tu, trong T chnh cn l chnh tu tinh tn, nh vy y tu nhiu, nh t, nn nay phi nhip tm tu bn loi thin nh qun bnh nh tu, mi s nguyn t c, cho nn gi l nh tc. Qua nhng kinh lun trn cho chng ta nhn thc rng c o s sp xp mi php c trc c sau theo th t nhng i tng dc, tinh tn, tm v qun lm nn tng cho hnh gi tu tp thin nh trong vic cn bng nh tu v thnh tu theo nh s nguyn ca chng ta u c gi l nh tc, v chng l nhng i tng cho tt c mi th cng c tu hnh, thn lc nng vo m pht sanh, v thnh tu theo nh mun ca hnh gi. Bn php ny tuy l bn nc thang th t theo nhau, a hanh gi t ci nhn hu lu m m, n ci nhn v lu gii thot. Trc ht, do thng mong mun (dc), cho nn sing nng n lc tu tp dng mnh (tinh tn); nh s tinh tn tu tp dng mnh, nn phin no c tiu tr, nh vy m tm c chuyn nht (tm), nh tm chuyn nht nn qun tr c thanh tnh (qun), tr thnh nng lc ph tan gc r v minh. Nhng trong thc t khi hnh gi tu tp, chng phi ng lc hin hu theo lut tc duyn khi.

135

NG CN-NG LC (Pacnm indriym Pacn balnm )

g cn v ng lc l hai hnh php th t v th nm thuc by hnh phm trong ba mi by phm tr o. Nm cn v nm lc y thuc nn tng cn bn thc y t pht sinh ra kt qu ty thuc vo tc nhn to ra chng hoc thin hoc c, hoc tt hoc xu Nm cn l nn tng c kh nng sn sinh v tng thng cc thin nghip, th nm lc chnh l sc mnh chn ng, trit tiu cc th lc v minh phin no bt thin v, tc dng cc kh nng tng thng cc php lnh. - NG CN (Pacnm indriym) y ch cho nm v lu cn, l nm nn tng cn , a n vic sn sinh v, tng trng thin nghip, l con ng a v Thnh o, chng cu hu vi tc dng tng thng gii that cho hnh gi, cho nn gi l nm cn. Theo Lun Tr 10, gii th: Nm cn ny l nn tng cn bn pht sanh ra tt c cc

136

PHT L C BN thin php, nn gi l ng cn. V theo lun Cu-x 3 th: i trong php thanh tnh th nm cn ny c tc dng tng thng. V sao vy? V th lc ca chng c kh nng hng phc tt c cc th phin no, a hnh gi n Thnh o. Nm cn y l: Tn cn (raddhendriya) Tn cn (Vryendriya) Nim cn (Smtndriya) nh cn (Samdhndriya) Hu cn (Prajendriya). 1. Tn cn (raddhendriya): l lng tin c t trn chiu hng cu hu vi thin php v a n gii that, tc l tin mt cc vng chc vo Tam bo, tin mt cch nh tht vo o l T . Lng tin ny c t trn nn tng nh tht khng ging nh lng tin m m, v cn c, khng thy, khng bit, khng nghe m vn c tin, gi l tin m qun, m tn d oan khng c c s, bt chp s tht ca hu ht cc b phi ngoi o. Lng tin y l con ca l tr, l kt qu ca s suy lun so snh i chiu sng sut, ca s quan st t duy k cng ch khng phi ca tnh cm am m l ln. c o s khng bao gi bt buc chng ta tin mt iu g m khng tm hiu suy xt v n, khng gii thch tng tn r rng v n. V vy cho nn Ngi thng dy cho cc t ca Ngi l: Tin Ta m khng hiu Ta, tc l hy bng Ta! Lng tin ca chng ta pht khi t tr tu, c xt on tm hiu mt

137

THCH C THNG cch r rng minh bch th, lng tin n mi vng chc, mnh lit. Chnh n l nn tng cn bn pht sinh cc hnh lnh, Pht dy: Tin l m v lng cng c. Nhng hnh gi chng ta tin ci g cho ng vi thin php, ng vi gii that? chnh l tin vo ba ngi bu: a) Tin Pht: Chng ta bit rng c o s l bc hon ton gic ng v, gii thot tt c mi vng bn ca kh au th gian. V vy, hnh gi chng ta lc no cng lun lun tin tng v Pht v, hng mc tiu han thnh gic ng, cng nh gii thot cui cng ca chng ta nh chnh c o s thn chng. b) Tin php: Hnh gi chng ta tin vo Php l chn l sng, l php nh tht m c o s thn chng v, truyn li cho nhng ngi i sau nh chng ta. Hay ni mt cch khc, php chnh l gio l ch cho bn s tht m c o s thuyt minh ln u tin cho nm anh em Kiu Trn Nh ti vn nai. Chng ta tin tng mt cch tuyt i vo nhng gio l y, v ngi ni ra l c o s, Ngi t thn tc chng v, gic ng c cng nh vo gio l y. c) Tin Tng: Hnh gi chng ta tin tng vo Tng l nhng ngi tht hnh cc gio l ca c o s, t thanh tnh ba nghip thn khu , gic ng mnh, gic ng ngi khc, l nhng v i din cho c o s a cao ngn uc chnh php sng soi cho mi ngi i theo. Nn hnh gi quyt trn i phi tin tng v, quy hng v Tng thc hnh gii that.

138

PHT L C BN 2. Tn cn (Vryendriya): L s n lc sing nng, tinh tn dng mnh trong vic thc hnh tu tp cc php lnh m hnh gi la chn, khng bao gi cho thi lui. Nu hnh gi c lng tin chc chn vo php tu m khng n lc sing nng tinh tn thc hin th, lng tin sung trn l thuyt s tr thnh v dng, khng a hnh gi chng ta t n cu cnh gii that c. Nn hnh gi no tin tng vo Tam bo, th phi lun lun n lc sing nng, tinh tn thc hnh gio l ca Pht m mnh chn. Theo Nhip i tha lun th, tinh tn c ba: a) B gip tinh tn: Mc o gip tinh tn, l mt trong nhng th v kh li hi khi chin u vi cc loi gic, cc loi ma trong c ni ma ngoi ma. Trong cuc chin u ny hnh gi bt buc phi cn n o gip tinh tn, n l mt trong nhng li kh khi xng pha vo trn a phin no, n lun lun ng vin v thc gic hnh gi tin ln pha trc mt cch cam m dng mnh m khng cn s st ma qun hm hi. Nh c o gip ny, n l mt nng lc khin chng ta hng dng tin ti, khng s gian nan nguy him, khng li bc trc mt tr ngi hay mt ch th no, nn sing nng tinh tn l mt tr lc rt c hiu qu cho hnh gi trn bc ng tu tp thc hnh t gii that. b) Gia hnh tinh tn: Hnh gi lun lun n lc gng sc khng bao gi li nhc dng ngh trn bc ng tu tp i n gii thot. Vi th tinh tn ny, n lc ca sc mnh tip sc ny tc l ch cho nhng duyn ph thuc kch thch hnh gi chng ta cng tin ln cng to thm sc mnh cng hng, 139

THCH C THNG cng kch thch phn ch nhiu hn v, chng s lm cho hnh gi khng cn mt mi bin nhc na. c) V h tc tinh tn: L khng vui sng t mn vi thnh qu va t c trong lc tu tp thc hnh m cho l va khng cn c gng tin ln na. Hnh gi khi no cha vo c Thnh o th dt khat phi cn gia cng gng sc tu tp mi mi, ch khng chu dng li, m hng vui vi mt qu v thp km, tm thi. Nh ngi i b khi cha n ch cui cng th, vn cn hng hi tin bc mi cng nhanh cng tt, ch khng chu chm dt cuc hnh trnh ca mnh vi dng ly l, hay cho nh vy l bng cch an phn ngh ngi mi trong qun tr bn ng, lm cho tin cng ngy cng suy gim tc dn cho n khi qun mt mc ch ni n cui cng ca mnh. 3. Nim cn (Smtndriya): Mc tiu ca nim l nh ngh n nhng php cu hu vi gii that, gip hnh gi nu mun t c mc ch th, cn phi nh vo nhng php phng tin tr duyn php hnh ca mnh. Nh ngh y lin quan n: a) Nim th: L nh ngh n vic tu tp b th. Hnh gi y ngoi vic t lm li cho chnh mnh, m cn phi lc no cng phi nh ngh n vic em ti sn b th cho ngi ngho kh; em hng lc v y ca chnh mnh cu gip cho nhng ngi s hi nht nht; em chnh php ch gio by v cho ngi si m, khin h ht kh c vui nh mnh.

140

PHT L C BN b) Nim gii: L nh ngh n vic tr tnh gii on tr cc phin no nghip chng m hnh gi l to ra trong qu kh gn hay xa v, ngn nga nhng nghip nhn c bt thin c th xy ra trong hin ti, cng lm tng trng mi php lnh trong qu kh qua nhng tc nhn trong hin ti. Hnh gi y cng vy ngoi vic t li cho chnh mnh trong vic gi gn gii cho thanh tnh m cn nh hng h tng n mi ngi chung quanh qua vic sng vi ngi trong mt cng ng cng hng qua ba loi Gii: - Nhip lut nghi gii: Nhng gii iu ngn cm cc tc nghip th xu qua cc oai nghi c th xy ra trong hin ti, ng thi cng lc on tr cc nghip chng ni thn tm c th xy ra trong tng lai. - Nhip thin php gii: Nhng gii iu c t ra ng php v li ch chng cu hu vi gii that. Hnh gi tu tp thc hnh gi gn theo n th, c th thnh tu tt c mi php lnh trong tng lai. - Nhiu ch hu tnh gii: Nhng gii iu a n lm li ch an lc cho tt c chng sinh khi hnh gi thc hnh tu tp gi gn chng. V s tng quan tng duyn sinh khi nn mt khi hnh gi thnh tu php tu th tt c u cng lc thnh tu trong s hin hu ng thi ca chng. c) Nim thin: Lc no hnh gi cng nh ngh n s giu sang vui sng ca ch thin v, b th tr gii to ra cc thin nghip cho tng lai th chc chn s hng c mi th cng c ny khi th thn tri phng ra nh sng,

141

THCH C THNG khng u l khng chiu ti. nh Kinh Tng Nht A-hm 2 phm Qung din c o s dy: Nu c T-kheo no, chnh thn chnh , ngi kit gi, ct nim pha trc, khng tng ngh n vic khc, ch nh ngh n tri, thn khu thanh tnh khng to ra cc vic xu. Gi gn gii, thnh tu thn gii th, thn phng ra nh sng, khng u khng n lc no cng nh ngh n tri khng bao gi qun th, s thu c mi th cng c thin ny. Hay Nhip i Tha lun th ni: Nim Thin l an tr vo bn mn thin nh. Vy nim thin l nh ngh n cch tu tp bn thin nh, thanh lc sch ht tt c phin no m gii that. 4. nh cn (Samdhndriya): nh ni cho l Chnh nh dch ngha t ch Samdhi phin m l Tam-ma-a. nh l khin tm hnh gi tr vo mt ni, mt ch lng tm yn tnh, chuyn ch vo chnh php, khng cho tm hnh gi tn lon m qun st suy t tht ngha ca n. Cn cn phn ng gi l indriya bao gm va c ngha tng thng va c ngha sinh khi. Do nh cn c nhim v khin cho tm hnh gi dng li mt ch, khng v han cnh ngoi ti m sc thin nh b dao ng; v sc thin nh ny c kh nng sinh khi ra mi th cng c v lm chng tng trng ln. Cho nn gi l cn. Theo Thnh duy thc lun 9, trong Thp tam hnh, th nm l Thin tam hnh th tnh l (nh) c th chia lm ba bc: a) An tr tnh l: tm an tr vo nh, nn vng tng khng c c hi khi ln, nh vy m hnh gi i su vo trong thin nh v, t phin no c dit tr.

142

PHT L C BN b) Dn pht tnh l: Nh phin no c on tr nn tr tu c hin hu pht sinh cc th cng c th thng. c) Bin s tnh l: Nh pht sinh cc th cng c vin thnh, nn thng lm li ch cho tt c chng sanh; cu chng sanh gii thot sanh t, chng c Nit-bn. 5. Hu cn (Prajendriya): Qun tr pht sinh c nh trong nh v, cng t m hnh gi hiu r c chn l nh tht ca mun php. Qun t chn l gi l tu; khi tr hu y th tt c mi th phin no t tiu tr v, cc nng lc thin php xut hin, thnh tu trn vn mi th cng c, cho n lc thnh o. Cho nn gi l Hu cn. Theo Nhip i Tha, tr hu c ba th: a) V phn bit gia hnh hu: Tr tu ny khng cn c s phn bit na, nhng cn cn phi thc hnh thm, ngha l cn cn s dng cng tu hnh, thnh tu hon ton tr v phn bit. V th, nn gi l v phn bit gia hnh hu. b) V phn bit hu: Tr hu ny khng cn c s phn bit v, cng khng cn phi thc hnh thm na v n y v thun phc. Nh tr hu ny, m hnh gi th chng chn nh mt cch t ti. c) V phn bit hu c hu: Cn gi l hu c tr, l tr hu c c sau khi chng c chn nh. Tr hu ny khng cn phn bit na hon ton sng sut, t ng c tht ngha ca cc php. Ch Pht nh hu c tr ny m thi tc v lng cng c, cu chng sanh. Ni mt cch tng qut gin d, hu cn l tr hu nh thin nh lm lng sch c c. 143

THCH C THNG N thng t c s tht ca cc php; n l nn tng pht sanh ra mi vic v i gii thot chng sinh ra khi kh au. Tm li v Nm cn ny l nn tng c kh nng sinh sn ra tt c cc php thin, nn gi l nm cn. Hn na cn y n cng mang ngha tng thng, nh trn chng ta bit, nm loi cn ny cng c th khin cho con ngi sn sinh ra Thnh o v lu nn cng gi l cn. Theo i tha ngha chng 16 ni v ngha ca cn th, V sc mnh ca Nm cn ny nghin nng hn v vic sn sinh ra Thnh o xut th, nn gi l cn. Nm loi cn ny cn c tc dng dng i tr vi nhng ngi: khng c lng tin (bt tn), bing nhc (gii i), bung lung (phng dt), ty my thn hnh (tro c), phin no v minh, nn cng gi l cn. Ngoi ra theo phn mt quyn 7 Ch Qun b hnh truyn hong quyt th, ngi tu hnh tuy mn thin cha pht, v cn cha sinh, song nay nu tu tp nm php ny th, s khin cho thin cn s sinh ra, nn nm php ny c gi l cn. - NG LC (Pacn balnm): tc l nm lc ny c c nh vo nm cn tng trng sinh ra trong lc hnh gi tu hnh, chng chnh l sc mnh duy tr s lin tc a n gii that cho hnh gi. chnh l thn lc ca nm cn, chng c kh nng i tr th lc ca nm chng. Ni mt cch d hiu: Ng cn nh nm cnh tay ca chng ta, cn ng lc nh l sc mnh ca nm cnh tay y. 1. Tn lc (raddh-bala): Tc l sc mnh do tn cn sinh ra, vi cng nng l ph hy tt c mi th t tn.

144

PHT L C BN 2. Tn lc (Vrya-bala): Tc sc mnh do tinh tn cn sinh ra, c cng nng ph hy mi s li bing nhc nhm ca thn v, lc no cng sing nng tinh cn trong vic ch c hnh thin, trong vic thc hnh tu tp t chnh cn. 3. Nim lc (Smriti-bala): Tc l sc mnh do nim cn sinh ra, hay sc mnh ln lao bn chc ca nim cn, vi kh nng ph hy mi th t nim v, dng php t nim x gi gn chnh nim. 4. nh lc (Samdhi-bala): Tc sc mnh do nh cn sinh ra, vi kh nng chng ph cc th lan tng, bng vo chuyn tm thin nh an tr cc dc phin no. 5. Hu lc (Praj-bala): Tc sc mnh do hu cn sinh ra, vi kh nng ph hoi cc hoc ca ba ci, bng vo qun ng T , thnh tu tr tu, m t c gii that. Nm lc ny v chng c cng nng ph hy mi th c php nn gi l nm th sc mnh. Theo Tr lun 19 th: Nm cn tng trng, khng b phin no ph hoi, gi l lc. hay: Thin ma ngoi o khng th lm tr ngi, gi l lc. Ni dung ngha v cng dng ca chng cng vi nm v lu cn ging nhau, v Pht gio l mt o thc tin nn vic thc hnh thc tp nhng gio php ny l cn thit theo th t t trc n sau t trn xung di. Nhng sc mnh ny l kt qu t c t s n lc tinh tn sing nng tu tp ca Ng cn. N nh l mt ngn la c bt ln sau khi hnh gi n lc tinh tn c st hai cy g vo nhau c kt qu ngn la c sinh ra.

145

THCH C THNG Tm li, Nm cn l nn tng c kh nng sn sinh ra v, lm tng thng cc thin nghip, th nm lc chnh l sc mnh chn ng, trit tiu cc th lc v minh phin no bt thin v, tc dng cc kh nng tng thng cc php lnh. Nh nhng trnh by trn, Ng cn v Ng lc va l nhng nn tng cn bn pht sinh cc thin php v, lm tng thng v lng cng c th thng a hnh gi n Thnh o, va c kh nng chn ng tiu dit cc php c bt thin v minh, gii that mi th phin no m t nit-bn an vui; chng l nhng nn tng c bn hnh gi lm nhn t lng tt trong vic thc hin gii that a v Thnh o.

146

THT GIC CHI (Saptabodhyagni)

ht gic chi l hnh php th su thuc by hnh php trong ba mi by phm tr o. Tht gic chi cn gi l Tht B- phn, Tht ng gic chi, Tht bin gic chi, Tht gic phn, Tht gic , Tht gic ch, Tht gic chi php ... Tht gic chi (Saptabodhyagni): Sapta y l ch cho s by thuc v s im; Bodhy c ngha l gic ng, t r, hiu r; agni l ch cho chi phn. Vy theo nguyn ng ca Saptabodhyagni th c nh ngha nh l by php c kh nng lm tr duyn trong vic trin khai tr tu gic ng cho hnh gi t n Nit-bn an vui gii that. Tht Gic chi cng l mt hnh php rt quan trng i vi vic tr duyn cho vic a hnh gi t ch kh au n ch an vui gii that, s quan trng ca n khng km g cc hnh php trn. y qua by php gic chi ny chng ta thy c nhng php trng hp vi nhng chi tit ca cc hnh php trn nh: Nim, tinh tn, nh gic chi chng tng hin din

147

THCH C THNG trong nhng hnh php trn .... Nhng v chng mang tnh ph qut, nn s cn thit ca chng trong mi hnh php khng th khng c c, nn s hin din ca chng tr thnh cn thit cho mi hnh php ni ring v cho tnh ph qut ca chng ni ring. V vy, nn ty theo tng loi cn c ca cc hu tnh chng sanh m, c o s ch ra nhiu hnh php lm tr php trong phng php tu tp cho hnh gi; v nu trong mi hnh php m thiu chng th s khng hin khi a n vic thnh tu trong tu tp ca hnh gi v, s khng a n kt qu nh chng ta mong i c; nn ty cn c tng ngi, hnh gi hp vi php mn no theo tn gi ca cc hnh php th, c th theo m tu tp; tuy ng v chi tit c khc nhau, nhng trn i th, v ni dung th c nhiu ch ging nhau. V vy, nn chng ta s thy trong php mn Tht gic chi" c nhiu chi tit ging nh cc chi tit trong cc hnh php khc; khng nhng cc chi tit ring trong hnh php Tht gic chi t chng c s sp xp v tr khc nhau nh trong Kinh-lun i tng. Theo Kinh Tp A-hm 26, Kinh Pht thuyt i tha tu chuyn tuyn thuyt ch php quyn 2 (T. 15, p. 0777b) v Lun A-t-t-ma Un Tc quyn 9 (T.26, p. 494c) th s sp xp cc chi trong hnh php ging nhau, nhng trong mt s kinh-lun khc li c s sp xp khc nhau v v tr. C l y cng l do s sp xp tu theo cn c i tng ngi nghe hay, l s sp xp theo cc quan im pht trin sau ny ca Pht gio qua cc b phi. y ngi vit theo s sp xp ca mt s ng Kinh-Lun v, theo tin trnh hp logic ca t tng m gii thch chng. Theo kinh Tp A-hm 26 kinh 707 trang, 189c c o s 148

PHT L C BN tm tc chc nng cng hiu ca hnh php Tht gic chi trong vic i tr nhng thi tht, chng ngi che ph tm hnh gi trong lc thc hnh tu tp, c Pht dy: C nm chng, nm ci, phin no ni tm, c th lm st gim tr tu v lm phn chng ngi, chng phi minh, chng phi chnh gic, chng chuyn hng Nit-bn. Nhng g l nm? l tham dc ci, sn ci, thy min ci, tro hi ci, nghi ci. Nm ci ny l che kn, l bao ph, phin no tm, khin cho tr tu b suy gim, l phn chng ngi, chng phi minh, chng phi ng gic, chng chuyn hng Nitbn. Nu l by Gic chi, th chng che kn, chng bao ph, chng phin no ni tm, tng trng tr tu, l minh, l chnh gic, chuyn hng Nit-bn. Nhng g l by? l Nim gic chi, Trch php gic chi, tinh tn gic chi, H gic chi, Khinh an gic chi, nh gic chi, X gic chi. Nh by Gic chi ny chng che kn, chng bao ph, chng phin no ni tm, tng trng tr tu, l minh, l chnh gic, chuyn hng Nit-bn. Qua nhng li dy trn th hnh php Tht gic chi trn tnh ph qut ca gi tr c nhng kh nng khng nhng ch i tr cc bnh nh che kn, bao ph, to phin no ni tm m, cn lm tng trng tr tu, chuyn hng hnh gi n Nitbn na. V tip theo c o s a ra nhng kt qu ca gi tr thc tin khi hnh gi thc hnh Tht gic chi ny, theo th t trc sau loi b t t tt c nhng php v minh cu u

149

THCH C THNG lm m m chng ngi hnh gi trong bc ng tin n thanh tnh gii that nh Kinh 711 trong Tp A-hm 26 c o s dy Vng t V y: Nu B-la-mn no c mt nim th thng, quyt nh thnh tu; nhng vic lm t lu, nhng li ni t lu, c th ty theo nh ngh, ngay lc y tu tp Nim gic chi. Khi Nim gic chi tu tp ri, th nim gic y . Khi nim gic y ri, th c s la chn, phn bit, t duy, lc by gi tu tp Trch php gic chi. Khi tu tp Trch php gic chi ri, th trch php gic y . Khi la chn, phn bit, suy lng php ri, th s n lc tinh tn; y, tu tp Tinh tn gic chi. Khi tu tp Tinh tn gic chi ri, th tinh tn gic y . Khi n lc tinh tn ri, th hoan h s sanh, xa la cc tng v thc n, tu h gic chi. Khi tu H gic chi ri, th h gic y . Khi H gic chi y ri, th thn v tm khinh an; lc y tu Khinh an gic chi. Khi tu Khinh an gic chi ri, th khinh an gic s y . Khi thn khinh an ri, th s c an lc v khi an lc ri th tm s nh; khi y tu nh gic chi. Khi tu nh gic chi ri, th nh gic s y , Khi nh gic chi y ri, th tham i s b dit v tm x sanh ra; khi y tu X gic chi. Khi tu X gic chi ri, th x gic s y . Nh vy, ny V y, v nhn ny, duyn ny m chng sanh thanh tnh. trn theo c o s th, khi hnh gi tu tp Tht gic chi theo th t th nhng kt qu chng s theo sau nhng thc hnh . Nu hnh gi tu tp thc hnh mt cch lin tc min mt khng gin an y ri th theo chng ta s t

150

PHT L C BN c nhng kt qu nh mong mun ngay trong hin ti. Nhng cng c mt s kinh-lun mi gic chi trong Tht gic chi c gi tr ca ring chnh n trong vic thc hnh ch khng cn phi thc hnh ht by gic chi theo th t mi a n kt qu nh trong kinh Tp A-hm trn. Theo kinh Pht thuyt php tha ngha quyt nh 2, T. 17, p. 0657b c o s dy: Th no l Tht gic chi? Pht dy: l Trch php gic chi, nim gic chi, tinh tn gic chi, khinh an gic chi, nh gic chi, x gic chi, h gic chi. Th no l trch gic chi? L i vi cc php, m c th la chn, y ch t duy, y ch ly dc, y ch tch dit, nhip phc tranh ci. Th no l nim gic chi? i cc php, chnh nim tu tp, y ch t duy, y ch ly dc, y ch tch dit, nhip phc tranh ci. Th no l nh gic chi? L thng pht khi diu hu thanh tnh, y ch t duy, y ch ly dc, y ch tch dit, nhip phc tranh ci. Sao gi l tinh tn gic chi? i vi vic hnh thin, sing nng khng gii i, y ch t duy, y ch ly dc, y ch tch dit, nhip phc tranh ci. Th no l khinh an gic chi? i vi cc php xa la th trng, iu phc thn tm, y ch ly dc, y ch t duy, y ch tch dit, nhip phc tranh ci.

151

THCH C THNG Th no l x gic chi? i vi cc php xa la phng dt, khin tm tch tnh; y ch t duy, y ch ly dc, y ch tch dit, nhip phc tranh ci. Th no l h gic chi? i vi cc php m sinh h th, y ch t duy, y ch ly dc, y ch tch tnh, nhip phc tranh ci. Qua Kinh ny cho chng ta thy s sp xp cc chi ca chng khng ging nh th t ca mt s kinh lun khc. Mc khc chng cng t han thnh kt qu cho chnh cch tu tp ca t chng. Cn theo A-t-t-ma Un tc lun 9, th s lin h chi tit gia cc hnh php trong Ba mi by phm tr o l cn thit v tnh ph qut ca chng nn y, trong hnh php Tht gic chi vn s dng cc php nim, tinh tn, nh nh nhng php c trnh by trong cc hnh php trc, nh lm php i tr ty theo nhng chi tit cn thit ca chng m ng dng. Theo nhng li dy ca c o s. 1/ Nim gic chi (: Theo A-t-t-ma Un tc lun 9 th Nim gic chi trong Tht gic chi, khi hnh gi mun tu tp th phi dng n php qun T nim tr (T nim x), Theo c o s th t ca bc Thnh i trong thn, ngoi thn, trong ngoi thn phi tr vo thn m qun. Nu y chnh cn, chnh tri, chnh nim y th, s tr c tham u th gian, cng ni ngoi ca Th, tm, php cng y nh thn th, s c c s tng ng gia v lu v tc . Cc nim theo nim, chuyn nim, c nim, khng qun khng mt, khng tri, khng lt, khng mt php tnh, tm sng tnh ghi nh, tt c ni chung u l nim, cng gi l nim cn, cng gi l nim lc, cng gi l gic chi, cng gi l chnh nim, 152

PHT L C BN chng c kh nng chm dt kh. Cc bc hu hc i vi cc hnh nh s kin ca mnh m t duy qun st s t cu cnh, i trong cc hnh thy r li lm, i nit-bn vnh vin thy r cng c. Nu l A-la-hn cng tm gii that, t duy qan st, khin t cu cnh v s c c s tng ng gia v lu v tc , cc nim ty nim, cho n tm minh, tnh nh gi l Nim gic chi. Khi hnh gi nh T nim tr qun st thn, th, tm v php trong ngoi bng vo chnh cn chnh tri, chnh nim bit r c b mt tht ca cc php, nn vn tu tp phi c s la chn tip theo trong php tu ca hnh gi. 2/ Trch php gic chi: Tip theo l t ca bc Thnh, phi thng bit nh tht php no thin, php no bt thin; php no c ti, php no khng ti; php no ng tu, php no khng ng tu; php no h lit, php no thng diu; php no en, php no trng; php i ch, php duyn sinh. Nu y hnh gi bit tt c php l nh tht, php no thin, php no bt thin cho n php duyn sinh th s c c s tng ng gia v lu v tc ; i vi s la chn n ch k cng, khng cn la chn c na; hiu r, t gn t xa, thng t tt c, qun st thng tu, tu hnh sng t, gi chung l tu, cng gi l tu cn, cng gi l tu lc, cng gi l trch php gic chi, cng gi l chnh kin. i vi Thnh t chng c kh nng dit ht kh; i vi cc hng hu hc cc hnh nh s kin ca mnh m t duy qun st s t cu cnh; i trong cc hnh thy r li lm, i nit-bn vnh vin thy r cng c. Nu l A-la-hn cng tm gii that, t duy qun

153

THCH C THNG st, khin t cu cnh v s c c s tng ng gia v lu v tc , i cc php la chn, cho n T-bt-xa-na (vipayan: qun php) l dng tr tu nht tm qun php, gi l Trch php gic chi. Sau khi hnh gi la chn php tu cho mi ngi ri th, cn phi c s sing nng n lc trong php tu ca mnh. 3/: Tinh tn gic chi: Tip n t bc Thnh, sau khi bit la chn, bit php no thin php no c ri trong thc hnh ch c hnh thin th phi tinh tn dng phng php T chnh cn tu tp. V mun an tr cc php c, bt thin sinh ra, nn sing nng tinh tn kim sat tm, gi gn tm. V mun cho cc php c bt thin cha sinh s khng sinh, nn phi khi lng sing nng tinh tn kim sat tm, gi gn tm. V mun php lnh cha sinh khin sinh, nn phi khi lng sing nng tinh tn trong vic khi ln ngh nn hay khng nn v, em p dng vo trong vic lm nn hay khng nn trong vic kim sat tm v gi gn tm. V mun nhng vic thin pht sinh trong vic nui ln vng bn thm khng khin tm qun, v mun lm tng trng rng ln tr tu tc chng nn hnh gi pht khi lng mong mun sing nng n lc tinh tn kim sat tm mnh, gi gn tm mnh lc no cng thanh tnh. Khi hnh gi theo php tu T chnh cn th s c c s tng ng gia v lu v tc ; nhng n lc tinh tn, mnh m, kin cng, hng hc kh kim, gng khng dng, tt c u gi l tinh tt c, cng gi l tinh tn cn, cng gi l tinh tn lc, cng gi l tinh tn gic chi, cng gi l chnh cn. i vi Thnh t chng c kh nng dit ht kh; i vi

154

PHT L C BN cc hng hu hc, cc hnh nh s kin ca mnh m t duy qun st s t cu cnh; i trong cc hnh thy r li lm, i Nit-bn vnh vin thy r cng c. Nu l A-la-hn cng tm gii that, t duy qan st, khin t cu cnh v s c c s tng ng gia v lu v tc , mi n lc tinh tn, cho n gng khng dng ngh, gi l Tinh tn gic chi. 4/ H gic chi: Khi Thnh t n lc tinh tn thc hnh nhng php m mnh chn ri qua ch c hnh thin ri nh lc cng nhau nim Pht nh vy th tham khng tri buc tm, sn khng tri buc tm, si khng tri buc tm. i vi Nh lai, tm hnh gi ngay thng th s t c ngha v php oai th; i vi Nh lai c kh nng dn khi hn hoan, nh hn hoan nn sinh tm hoan h; khi c hoan h th thn an; thn an th s hng lc; c an lc nn tm nh. Khi tm hnh gi nh ri th i vi cc loi hu tnh khng bnh ng s tr vo bnh ng, i vi cc loi hu tnh c no hi s tr vo khng no hi v, s c d vo dng php m tu tp ty theo nim i vi ch Pht, cho n tc chng cu cnh Nitbn. Li na hnh gi khi cng nhau nim chnh php, tc l ch cho chnh php ca Pht kho ni hin ti, mt m ng thi, hng dn trc qun khin bc tr gi ni chng; hnh gi nh lc cng nhau nim php nh vy th tham khng tri buc tm, sn khng tri buc tm, si khng tri buc tm. i vi chnh php tm hnh gi ngay thng, nh tm ngay thng nn c ngha v php oai lc; i vi chnh php c kh nng dn khi hn h, nh hn h nn sinh tm hoan h; nh

155

THCH C THNG hoan h nn thn an; nh thn an nn hng lc; nh an lc nn tm nh. Khi tm hnh gi nh ri th i vi cc loi hu tnh khng bnh ng s tr vo bnh ng, i vi cc loi hu tnh c no hi s tr vo khng no hi v, s c d vo dng php. i vi chnh php, nh tu tp ty nim nn cho n c th tc chng cu cnh Nit-bn. Li na, hnh gi khi cng nhau nim Tng gi, tc l ch cho t ca c Pht th c tc gii, y diu hnh, hnh ng cht trc, thc hnh nh l, thc hnh php theo php Pht dy, thc hnh ha knh. Hn na t ca Pht c hng n d lu, c qu d lu, c qu nht lu, c hng n khng tr li (bt han), c qu bt han, c hng n Ala-hn, c qu a-la-hn. Nh vy gm c T song, Bt chch, B-c-gi-la. Cng vy Tng gi, y gii, y nh, y tu, y gii that, y gii that tri kin, ng thnh ng u, ng cung knh rung phc v thng, ni i nn cng dng. t ca bc Thnh nh lc cng nhau nim Tng nh vy th tham khng tri buc tm, sn khng tri buc tm, si khng tri buc tm. i vi Tng gi tm hnh gi ngay thng, nh tm ngay thng nn c ngha v php oai lc; i vi chnh php c kh nng dn khi hn h, nh hn h nn sinh tm hoan h; nh hoan h nn thn an; nh thn an nn hng lc; nh an lc nn tm nh. Khi tm hnh gi nh ri th i vi cc loi hu tnh khng bnh ng s tr vo bnh ng, i vi cc loi hu tnh c no hi s tr vo khng no hi v, s c d vo dng php. i vi Tng gi

156

PHT L C BN nh tu tp ty nim, nn cho n c th tc chng cu cnh Nit-bn. Li na, hnh gi khi cng nhau nim gii, tc l ch cho hnh gi gi gii thanh tnh, khng khuyt khng thng, khng tp khng nh, c th nhn s cng dng khng r rng, kho cu cnh, kho th tr, c ngi tr khen ngi, thng khng hy bng. t bc Thnh nh lc cng nhau nim gii nh vy th tham khng tri buc tm, sn khng tri buc tm, si khng tri buc tm. i vi gii tm hnh gi ngay thng; nh tm ngay thng nn c ngha v php oai lc; i vi chnh php c kh nng dn khi hn h, nh hn h nn sinh tm hoan h; nh hoan h nn thn an; nh thn an nn hng lc; nh an lc nn tm nh. Khi tm hnh gi nh ri th i vi cc loi hu tnh khng bnh ng s tr vo bnh ng, i vi cc loi hu tnh c no hi s tr vo khng no hi v, s c d vo dng php. i vi gii nh tu tp ty nim, nn cho n c th tc chng cu cnh Nit-bn. Li na, hnh gi khi cng nhau nim B th, tc l hin ti hnh gi kho c thng li, tuy sng v lng ni cu bn trin phc trong chng sanh, nhng tm xa la tt c cu bn, c th thc hnh b th. Tuy ti gia, nhng c th khng m nhim vo ca ci chu bu; ra tay b th, lm t t ln, cng dng rung phc, ban n y , ban vui khp c. t bc Thnh nh lc cng nhau nim b th nh vy th tham khng tri buc tm, sn khng tri buc tm, si khng tri buc tm. i vi gii tm hnh gi ngay thng; nh tm ngay thng nn c ngha v php oai lc; i vi b th c kh

157

THCH C THNG nng dn khi hn h, nh hn h nn sinh tm hoan h; nh hoan h nn thn an; nh thn an nn hng lc; nh an lc nn tm nh. Khi tm hnh gi nh ri th i vi cc loi hu tnh khng bnh ng s tr vo bnh ng, i vi cc loi hu tnh c no hi s tr vo khng no hi v, s c d vo dng php. i vi b th nh tu tp ty nim, nn cho n c th tc chng cu cnh Nit-bn. Li na, hnh gi khi cng nhau nim ch Thin, tc l ch cho T i vng chng thin, tri Ba mi ba, D-mathin, -s-a thin, Lc bin ha thin, Tha ha t ti thin. Ch thin nh vy, thnh tu tn, gii, vn, x, tu nn mt t ch ny c sinh v nhng ci tri kia hng mi s khoi lc. Hnh gi chng ta cng c tn, gii, vn, x, tu, cng s c sinh v nhng ch kia, cng cc thin chng ng hng khoi lc. Cc hnh gi t ca bc Thnh nh cng nhau nim Thin nh vy th tham khng tri buc tm, sn khng tri buc tm, si khng tri buc tm. i vi gii tm hnh gi ngay thng; nh tm ngay thng nn c ngha v php oai lc; i vi ch thin c kh nng dn khi hn h, nh hn h nn sinh tm hoan h; nh hoan h nn thn an; nh thn an nn hng lc; nh an lc nn tm nh. Khi tm hnh gi nh ri th i vi cc loi hu tnh khng bnh ng s tr vo bnh ng, i vi cc loi hu tnh c no hi s tr vo khng no hi v, s c d vo dng php. i vi ch thin nh tu tp ty nim, nn cho n c th tc chng cu cnh Nit-bn. Hnh gi lc tu tp lc ty nim nh vy ri th s c s hu tng ng gia v lu v tc , tm hn hoan tt

158

PHT L C BN cng, hn hoan hin hu, tnh loi hn hoan, thch vui ; tnh loi hoan h vui ha hp khng cn phn bit ... tt c gi chung u l h, cng gi l h gic chi. i vi Thnh t chng c kh nng dit ht kh; i vi cc hng hu hc, cc hnh nh s kin ca mnh m t duy qun st s t cu cnh; i trong cc hnh thy r li lm, i Nit-bn vnh vin thy r cng c. Nu l A-la-hn cng tm gii that, t duy qan st, khin t cu cnh v s c c s tng ng gia v lu v tc , tm hoan h tt cng, cho n tnh hoan h th gi l H gic chi. 5/ Khinh an gic chi: Tip tc hnh gi nh tm tnh hoan h ang hin c, hnh gi nhp vo s thin, ngn ng lc by gi dng ngh. Nh duyn ny m cc php khc cng yn ngh, gi l trng thi thun khinh an th nht; khi nhp vo nh thin, tm v t (gic, qun) yn ngh, nh duyn ny m cc php khc cng yn ngh, di l trng thi thun khinh an th hai; khi hnh gi nhp vo tam thin; cc h y by gi cng yn ngh, nh duyn ny cc php khc cng lng yn, l trng thi thun khinh an th ba; khi nhp vo t thin, hi th ra vo lng yn, nh duyn ny cc php khc cng an ngh, l trng thi thun khinh an th t; tip tc lc nhp vo dit th tng nh, y tng th vng bt nh duyn ny m cc php khc cng khng hin hu, gi l trng thi thun khinh an th nm v, cng c khinh an thng diu th su l ti thng ti thng. Khinh an ny l ti thng ti diu khng c khinh an no khc vt qua n. V sao vy? V tm t tham la nhim m gii that v, t sn, si

159

THCH C THNG la khi nhim m gii that, nn gi y l trng thi thun khinh an th su. Hnh gi t duy v trng thi ny th s s hu c mi s tng ng gia v lu v tc , tm nh nhng, tnh nh nhng loi nh nhng, gi chung l khinh an, cng gi l khinh an gic chi. i vi Thnh t chng c kh nng dit ht kh; i vi cc hng hu hc, cc hnh nh s kin ca mnh m t duy qun st s t cu cnh; i trong cc hnh thy r li lm, i Nit-bn vnh vin thy r cng c. Nu l A-la-hn cng tm gii that, t duy qan st, khin t cu cnh v s c c s tng ng gia v lu v tc ; thn, tm, tnh, loi khinh an, gi l khinh an gic chi. 6/ nh gic chi: Khi hnh gi nh vo s thin, nh thin, tam thin, t thin, khng v bin x, thc v bin x, v s hu x, phi tng phi phi tng x v Dit tn nh th s dit tr tn gc r ca cc lu. V khi hnh gi an tr vo s thin th trc ht nh vo tng trng cc hnh m xa la php dc c bt thin, c tm c t v, nh xa la ny m h lc sinh ra. Nu s thin m hnh gi an tr y th hnh gi s khng cn t duy v tng trng cc hnh na m ch t duy v ch t c, ch hng v sc, th, tng, hnh v, thc m thi. y cc php ny no hi chng sanh nh l bnh han, nh ung nht, nh tn c, chng l v thng, kh, khng, phi ng. Hnh gi i vi php ny tm va ght va lo su xa, s hi nh ch, sau nhip tm a v gii vc cam l, t duy ci ny l tch tnh vi diu, x b tt c trn nn tng i ht la nhim, vnh vin tch dit Nit-bn. Ging nh x s gii, hay hc tr ca ng, trc ht hc bn ngi bng c, t bn

160

PHT L C BN gn; sau mi c th bn vt kin c ln xa c. Hnh gi cng vy, trc phi nh tng trng cc hnh nh vy m xa la php dc c bt thin, c tm c t; nh xa lia nn h lc sinh. Nu hnh gi an tr vo s thin y th s khng t duy v cc tng trng cc hnh nh vy m ch t duy v ch t c, ch hng v sc, th, tng, hnh v, thc m thi. y cc php ny no hi chng sanh nh l bnh han, nh ung nht, nh tn c, chng l v thng, kh, khng, phi ng. Hnh gi i vi php ny tm va ght va lo su xa, s hi khng to tc nhn, sau nhip tm a v gii vc cam l, t duy ci ny l tch tnh vi diu, x b tt c trn nn tng i ht la nhim, vnh vin tch dit Nit-bn. Khi hnh gi bit nh vy, thy nh vy lin t tm dc lu c gii that, cng t hu lu v v minh lu tm c gii that; gii that ri th c th t nhn thc rng: Ta c gii that, s sanh ca ta dt, phm hnh lp, vic cn lm xong, khng cn ti sinh i sau na. y cp v an tr nh thin th, trc ht cng nh vo tng trng cc hnh, nhng tm t tr nn tch tnh, bn trong tm tnh mt mc hng v t tnh, lc ny khng cn tm t na, nh nh l h lc sinh ra. Nu an tr y vo nh thin th by gi hnh gi khng cn t duy v tng trng cc hnh ni cng ging nh trn cho n v s hu x. Khi hnh gi nhp vo v s hu v an tr y vo v s hu x th lc ny khng cn t duy v tng trng cc hnh, m ch t duy v ch t c, ch hng v th, tng, hnh v, thc m thi, cho n ni y nh trn v, n tng nh c th han thnh xong nhng vic ng nn lm nh vy. Tip n l Phi tng phi phi tng x cng Dit tn 161

THCH C THNG nh, vic xut nhp nh trong tu tp ca hnh gi cng nh by nh trn, lc ny cng s c c s tng ng gia v lu v tc , an tr tm, an tr bnh ng cho n tm ch cn duy nht mt tnh cnh, gi chung l nh, cng gi l nh cn, cng gi l nh lc, cng gi l nh gic chi, cng gi l chnh nh. i vi Thnh t chng c kh nng dit ht kh; i vi cc hng hu hc, cc hnh nh s kin ca mnh m t duy qun st s t cu cnh; i trong cc hnh thy r li lm, i Nit-bn vnh vin thy r cng c. Nu l A-lahn nh tm gii that, t duy qan st, khin t cu cnh v s c c s tng ng gia v lu v tc , tm an tr bnh ng, cho n tm ch cn tnh cnh duy nht, th gi l nh gic chi. 7/ X gic chi: n y, hnh gi nh t duy v an gii, ly gii, dit gii trong nhng nh trn v, cng nh tm pht khi tnh bnh ng, tm tr nn tnh chnh trc, tm khng cn knh gic m an tr vo tnh tch tnh. Lc by gi hnh gi t ngh: nay ta nn i vi cc php thun tham, thun sn, thun si m xa la tham, sn, si, nh tm pht khi tnh bnh ng, tm tr nn tnh chnh trc, tm khng cn knh gic na, m an tr vo tnh tch tnh. Li t ngh: Nay ta nn i vi cc php tham, sn, si, tm khng cn nhip th; do tm pht khi tnh bnh ng, tm tr nn tnh chnh trc, tm khng cnh gic m an tr vo tnh tch tnh. y hnh gi nh xem xt t duy su php thun x m c c s tng ng gia v lu v tc , tm tr vo tnh bnh ng, tm tr vo tnh chnh trc, tm khng cn cnh gic m tr vo tnh

162

PHT L C BN tch tnh, y gi chung l x, cng gi l x gic chi. i vi Thnh t chng c kh nng dit ht kh; i vi cc hng hu hc, cc hnh nh s kin ca mnh m t duy qun st s t cu cnh; i trong cc hnh thy r li lm, i Nit-bn vnh vin thy r cng c. Nu l A-la-hn nh tm gii that, t duy qan st, khin t cu cnh v s c c s tng ng gia v lu v tc , tm tr vo tnh bnh ng, tm tr vo tnh chnh trc, tm khng cn knh gic m tr vo tnh tch tnh th, gi l x gic chi. Qua nhng kinh-lun m chng ti trch dn trn, chng cho hnh gi chng ta mt ci nhn duyn khi hn trong vn tu tp i tr vi ba c tham, sn, si trn c bn bng cch ly tham, sn, si a n gic n gii that bng vo s tu tp theo th t t gic chi th nht cho n gic chi th by trong lin i h tng cn thit cho nhau; nhng mc khc mi gic chi t chng t han thnh ring cho mi th trong tu tp chnh chng nh chnh c o s dy trong Tng ng V theo Tng h Pli: "Tu tp mt gic chi c th thnh tu mc ch ca i sng phm hnh, hung na l tu tp c Tht gic chi". V chnh ngay trong mi mt gic chi chng hin din nhn v duyn mt cch y qua s cn thit php hin hu mt cch trn vn by chi trong mt chi; v ngc li mt chi trong by chi, nu thiu mt trong by chi th t chng khng hin hu han thnh kt qu. Ngay trong chnh nim ca nim gic chi c trch php gic chi c tinh tn gic chi, c h gic chi, c khinh an gic chi, c nh gic chi v, c x gic chi

163

THCH C THNG ri; v nu thiu x th khng th c c chnh nim, thiu trch php gic chi th s khng c chnh nim, thiu tinh tn gic chi th s khng c chnh nim gic chi, thiu h gic chi th s khng c chnh nim gic chi, thiu khinh an gic chi th s khng c chnh nim gic chi ri, v c nh th nu thiu i mt trong by nhn v duyn ca by gic chi ny th chnh nim gic chi khng hin hu a n kt qu thnh cng. Do S thnh tu trong tu tp ca hnh gi qua mt gic chi no cng chnh l s thnh tu ca chnh by gic chi ng lc. chnh l mc su xa vi t ca b mt duyn khi hin qun theo quan im c th ca Pht gio theo bn th lun cn theo mt hin tng lun sai bit ca cc php th c by chi php, t hnh gi c theo th t thi gian m han thnh theo th lp tun t ca chng. y chnh l c im kh c kh l trong phng php gio dc v tu tp ca o Pht.

164

BT CHNH O (rygika-mrga)

t chnh o l hnh php th by trong Ba mi by phm tr o. Hnh php Bt Chnh o l php mn tht tin i biu c trng ti quan trng cho nhng li dy ca c o s trong ba mi by phm tr o. V php mn ny l mt phng php chnh xc hnh gi hng n Nit-bn gii thot, l mt con ng ngn nht a hnh gi n ch an vui tch tnh, l con ng c o s ni ra ln u tin sau khi Ngi thnh o ti vn Nai cho nm anh em Kiu Trn Nh bn tu ca Ngi trc trnh xa hai thi sng cc oan gia au kh (kh hnh) v, khoi lc (hnh phc) a hnh gi n con ng Trung o khng vng mc hai bn. Bt Chnh o ting Phn gi l rygika-mrga, l con ng chnh tm ngnh a n Nit-bn gii that, cn gi l Bt Thnh o, Bt chi chnh o, Bt Thnh o phn,

165

THCH C THNG Bt o hnh, Bt trc hnh, Bt chnh, Bt o, Bt chi, Bt php, hay Bt l. Bt chnh o gm c tm chi sau: - Chnh kin (skrt: samyag-di, pli:sammditthi), thy ng. - Chnh t duy (skrt: sammsankappa): suy ngh ng. ng. - Chnh nghip (skrt: Samyak-karmnta, pli: samm kammata): lm vic ng. - Chnh mng (skrt: Smnyag-jva, pli: sammjiva): sng ng. 1989 - Chnh tinh tn (skrt: sammyma): sing nng ng. Samyag-vyyma, pli: Samyak-sakalpa, pli:

- Chnh ng (skrt: Samyag-vc, pli: sammvca): ni

- Chnh nim (skrt: Samyak-smti, pli: samm satti): nh ng. (1990 - Chnh nh (Samyak-samadhi, pli: samm samdhi): tp trung ng. 19891/ Chnh kin, cn gi l chnh , tc thy kh l kh, tp l tp, dit l dit, o l o, c nghip thin c, c nghip bo thin c, c i ny i kia, c cha m, c ngi chn n ni thin, b thin hng thin, ni i ny, i kia, t gic t chng thnh tu. "Khi no v Thnh t bit gi cht, tp 166

PHT L C BN khi ca gi cht, on dit ca gi cht v con ng a n on dit gi cht, ny ch Hin, khi y v Thnh t c chnh kin... (Kinh Chnh tri kin,Trung b I, p. 49, HT. Minh Chu dch) hay "Khi mt v Thnh t bit c bt thin v bit c cn bn ca bt thin, bit c thin v cn bn ca thin, ny ch Hin, khi y v Thnh t c chnh kin, c tri kin chnh trc, c lng tin php tuyt i v thnh tu diu php ny". (Kinh Chnh Tri Kin, Trung B I, tr. 47). chnh l s thnh tu ca nhn qu th gian v xut th gian qua nh tht tri kin mt cch r rng v s hin hu v bin dch ca chng theo duyn khi m hnh gi c th t duy v nhn chn c tnh v tng ca tt c mi php trn th gian ny, u l php hu lu, u l php v lu. gi l chnh kin. Chnh kin l chi u trong tm chi Bt chnh o thuc vo phn tu hc ca ba v lu hc nhm trang b cho mt s nhn thc ng v li nhn duyn khi i vi mi s vt, khng ri vo ci nhn mo m sai lch gia c v khng, gia thng v an ca li nhn t kin, m lc no cng phi gi mt ci nhn khch quan khng thin lch bn ny hay bn kia vt qua khi mi vng mc hu lu t chnh kin v lu gii that nh trong Kinh i T Thp, Trung b III. tr. 207 Phm ci g thuc tu cn, tu lc, trch php gic chi, chnh kin, o chi ca mt v thnh thc Thnh o A-la-hn, c v lu tm, chnh kin nh vy l chnh kin v lu, siu th.

167

THCH C THNG Li nhn ny c mnh danh l kin gii trung o, vt qua khi t kin chp c chp khng ca th gian. Ni chung hnh gi xa la t b nm loi kin gii khng chnh kin ny: Mt l t chp cho rng thn ny c ng n lun tn ti khng mt, gi l thn kin hay ng kin. Hai l cc oan chp cht kin gii mt bn, nh sau khi chng ta mt s tn ti khng mt, gi l thng kin hay hu kin i lp li vi quan nim sau khi ta mt s khng cn na, gi l an kin hay v kin. Hai quan im c-khng ny m chng ta chp vo mt trong hai th gi l bin kin. Ba l chp nhn kin gii cho rng khng c o l nhn qu trn i ny, gi l t kin. Bn l chp cht vo nhng kin gii sai lm cho l ng n chn tht, gi l kin th kin. Nm l cho rng nhng gii lut cm ch sai lm khng a n con ng gii that ca ngoi o m cho rng thc hnh chng s a n Nitbn gii that, gi l gii cm th kin. Nu hnh gi xa la khng sng theo nm th kin gii sai lm lch l ny, m thy bit c mt cch chc chn rng: Bit c chnh kin l chnh kin, t kin l t kin. Bit c chnh ng v t ng. Bit c chnh nghip v t nghip. Bit c chnh mng v t mng. Bit c chnh tinh tn v t tinh tn. Bit c chnh nim v t nim. Bit c chnh nh v t nh. (Kinh i T Thp, Trung B III, tr. 206 - 208 bn dch ca HT. Minh Chu) th gi l thy bit nhn thc mt cch chn chnh ca hnh gi v li nhn a n con ng trung o gii that trong thc hnh ca hnh gi.

168

PHT L C BN Chnh kin, Theo i T-b-sa lun 97 th chnh kin c phn ra l hai loi: - Mt hu lu chnh kin hay cn gi l th tc chnh kin, tc ch cho thc lun lun tng ng vi thin hu hu lu, v chng quan h vi chp th ca hu lu nn phi chuyn hng v ng thin chiu cm qu dc ng vui ca i v lai. - Hai l v lu chnh kin, cn gi l xut th gian chnh kin, tc ch cho tr v sinh han tan khng cn nhip gi thc tng ng vi thin hu hu lu na, m n vt qua khi chp th v thin hu lu chnh kin. 2/ Chnh t duy, cn gi l chnh ch, chnh phn bit, chnh gic hay nim, tc l khng c dc gic, nhu gic v, hi gic, l chi th hai trong Bt chnh o, tc l hnh gi phi t duy suy ngh v o l chn tht xa la tham dc, sn nhu, hi nim thuc nhng cch t duy t vy thiu chnh xc a hnh gi n con ng nui ln tham, sn, si to nghip ba ng d tri buc trong sinh t lun hi. Ngc li hnh gi phi lun lun t duy suy ngh v con ng gii that v tham, v sn, v hi bng cch khng t duy suy ngh n chng. Cng nh chnh kin chnh t duy c hai cch Chnh t duy hu lu v, Chnh t duy v lu: - Hnh gi cn phi p dng cch t duy suy ngh mt mt hun tp bo nghip thin cho v v tham, v sn, v hi v, mt khc thc hnh nhng iu hnh gi t duy v cc 169

THCH C THNG php thin li mnh li ngi (to nhn ti sinh) ca ba nghip thn, khu v, qua th hin thin nhn a n qu sanh y thin theo nhn qu hu lu. gi l t duy hu lu. - Hnh gi t duy vi tm v lu, tm Thnh th, s t duy c gi l Chnh t duy v lu, ngc li vi tm hu lu t duy qua php v tham, v sn, v hi. 3/ Chnh ng, cn gi l chnh ngn, ng, l chi th ba trong Bt chnh o, ngha l xa la li ni h di, hai li, c khu, thu dt. V nhng li ni ny cu hu vi v minh s a hnh gi vo ba ng c, ngc li l nhng li ni chn tht, li ni ha hp li mnh li ngi, li ni nh nhng khng th c nng n, li ni khng thu dt ph phim, cu hu vi phc bo an vui hnh phc. Ni chung nhng li ni no mang li li cho mnh v c li cho mi ngi, chng to nhn hng thin lm phc bo sanh y cho hnh gi trong tng lai th gi l chnh ng. Trong kinh i Bt Nit-bn trc khi c Pht nhp dit, c t hi: Bch Th tn, sau khi Pht nhp Nit-bn ri, ngi i sau gp nhiu sch v ngoi o vi kinh Pht khng lm sao phn bit.Vy bit tin theo li no tu? Pht bo, khng lun l li ni ca ai min l li y ng s tht, hp chn l th c tin theo m tu. l chng ta ni n phc bo hu lu ca chnh ng, ngoi ra nu hnh gi t b bn cch ni trn vt qua lut nhn qu v, cu hu vi v tm trong li ni, th nhng li ni ny thuc chnh ng v lu.

170

PHT L C BN 4/ Chnh nghip, cn gi l chnh hnh, hnh, l chi th t trong Bt chnh o, ch cho hnh ng, to tc chn chnh (tc nhn thin nghip), tc ch thn, khu, ba nghip thanh tnh; tc xa la st sinh, khng cho m ly, t dm, ni di ni chung l hnh gi sng t ngh, to tc hnh ng, li ni lun xa la mi th t vng th, gi l chnh nghip. Theo kinh Bt chnh o th, khng thy nh tht, khng t duy nh tht, khng ni nh tht, i sng khng nh tht, tinh cn khng nh tht, hnh ng khng nh tht, nh khng nh tht, tp trung khng nh tht gi l bt o t hnh, ngc li tm iu t hnh ny th gi l chnh hnh, hay chnh nghip. Hnh gi to nhn nghip thin hu lu cho phc bo sanh y trong tng lai th, gi l chnh nghip hu lu. Theo Du Gi S a lun 64 th, c ba loi chnh nghip (hnh) l: Chnh hnh i vi Pht bo, hnh gi nn cng dng tha s. Chnh hnh i vi Php bo, hnh gi nn ly Du-gi lm phng tin tu tp. Chnh hnh i Tng bo, hnh gi nn tu tp cng th ti-php th. Theo i tha Trang nghim lun 12 th, dng su Ba-la-mt: B th, tr gii, nhn nhc, tinh tn, thin nh, tr tu (Bt-nh) lm chnh hnh. Theo Bin trung bin lun quyn h th, ly mi Ba-la-mt lm hnh tng m phn bit thnh su loi chnh hnh: Ti thng, tc , ty php, ly nh bin, sai bit, v sai bit lm chnh hnh. Theo Php hoa huyn tn 8 th, ly vic th tr phm Php s trong kinh Php hoa 4 nh: c, tng, ging ni, vit kinh v, cng dng l chnh nghip ca su loi php s.

171

THCH C THNG Theo Tnh tng th cng ly vic c tng, qun st, l bi, xng danh v, tn thn cng dng c Pht Di- l nm chnh hnh ca hnh gi tu theo Tnh v, theo Mt gio th i vi nhng hnh nghip tu tp sau nhng gia hnh u gi l chnh nghip. Ni chung tt c mi hnh ng ca chng ta t li ni n vic lm v trong ngh chng cu hu vi nhn qu thin a n gii that th u gi l chnh nghip thuc hu lu hay l v lu c. 5/ Chnh mng, cn gi l th, chnh mng o chi, l chi th nm trong Bt chnh o, l ch cho cch sng ca hnh gi, phng php sanh nhai hng ngy mang li cm no o m, thuc thang, v nhng nhu cu cn cho cuc sng trong gia nh. L hnh gi tu tp theo chnh php ca Pht th trc ht phi thanh tnh ha nghip trong tng ngh bng cch khng ngh n nhng iu c hi mnh hi ngi, m phi c nhng ngh em li li ch vui v cho chnh mnh v cho mi ngi chung quanh gn nht l nhng ngi thn trong gia nh v, xa hn na l x hi; k n l thanh tnh thn, khu nghip ca mnh bng vo nhng cng vic lm v nhng li ni trong cng vic khi giao thip; hnh gi phi trnh xa mi cng vic lm a n hi mnh, hi ngi nh hc ngh ch thut, bi tan lng gt k khc, m ngc li hnh gi phi sng ng vi chnh php ngha l chng ta phi la chn nhng ngh nghip no mang li mi li ch an vui cho mnh cho ngi th chng ta chn ngh sng. gi l ngh nghip sinh sng chnh ng ca mt hnh gi thc hnh chnh php ca c Pht.

172

PHT L C BN 6/ Chnh tinh tn, cn gi l chnh phng tin, chnh tr, php, tr, l chi th su trong Bt chnh o, ch cho mi s n lc sing nng tinh cn trong bn vic m hnh gi cn phi h quyt tm pht nguyn trong lc tu tp thanh tnh ba nghip thn khu, trong ch c hnh thin: Php c no pht sinh hy nhanh chng tr dit chng, php c no cha pht sinh n lc ngn chn chng khng cho khi sinh; php thin no cha pht sinh hy nhanh chng lm cho chng pht sinh, php thin no sinh tip tc l cho chng tng trng hn ln. Ngha l lc no cng tm cu phng php sing nng n lc tinh cn trong vic phng ngn nga nhng iu phi php c th xy ra cng, n lc chn ng nhng vic c l pht sinh (phng phi ch c) qua hai vic hi mnh hi ngi v, lun lun sing nng tinh tt trong vic hnh thin qua hai vic thin li mnh li ngi nh trn chng ti trnh by. S sing nng ng y chng cng c quan nim nh l php T chnh cn m trc y chng ti cp qua. 7/ Chnh nim, cn gi l , l chi th by trong Bt chnh o, dng cng tng ca bn php thn, th, tm v, php m qun. y l mt hnh thc khc ca T nim x, iu m chng ti cng cp n trc y. y chng ti cng xin cp vng tc mt cht, l hnh gi chng ta lun lun nh ngh v tnh tng ca tt c cc php mt cch nh tht m khng lng qun mt. Chng ta c th phn chnh nim ra hai loi:

173

THCH C THNG - Nh ngh ng v php hu lu th gian, tc l hnh gi chng ta lun nh ngh v nhng thin nim, tc tng ng vi php hu lu. - Nh ngh ng v php v lu xut th gian, tc l hnh gi chng ta nng vo chnh kin v lu m thng t duy suy ngh nh tht v mi i tng, vi s tc tng ng vi php v lu vi nhng nim ghi nh r rng khng bao gi qun. l hai cch nh ngh chn chnh ng chnh php v thin v thin gii that dnh cho hnh gi khi tu tp chnh nim. 8/ Chnh nh, cn gi l nh, l chi th tm ca Bt chnh o, mc ch ca chi ny l gip hnh gi xa la php dc c bt thin thnh tu bn php thin: s thin, nh thin, tam thin v, t thin. Theo Kinh i T Thp, Trung B III, tr. 206 - 208 bn dch ca HT. Minh Chu c Pht dy: "Th no l Thnh chnh nh vi cc cn duyn v t tr? Chnh l chnh kin, chnh t duy, chnh ng, chnh nghip, chnh mng, chnh tinh tn, chnh nim. Ny cc T-kheo, phm c nht tm no c t tr vi by chi phn ny, nh vy, gi l Thnh chnh nh cng vi cc cn duyn v t tr". S thnh tu ca chnh nh ca cc bc hu hc nh c Pht dy l phi cu hu vi by chi trn lm tr duyn, duyn khi trong lc tu tp mi mong t n kt qu. Trong khi o qu gii that ca cc v A-la-hn ca bc v hc gm c mi chi nh kinh Trung b

174

PHT L C BN III sd tr. 221 th: Do c chnh kin, chnh t duy khi ln; do c chnh t duy, chnh ng khi ln; do c chnh ng, chnh nghip khi ln; do c chnh nghip, chnh mng khi ln; do c chnh mng, chnh tinh tn khi ln; do c chnh tinh tn, chnh nim khi ln; do c chnh nim, chnh nh khi ln; do c chnh nh, chnh tr khi ln; do c chnh tr, chnh gii thot khi ln. Nh vy, ny cc T-kheo, o l ca v hu hc gm c tm chi phn, v o l ca v A-la-hn gm c mi chi phn". Do s hin hu c c ca chnh nh chnh l s hin hu ca chnh kin, chnh t duy, chnh ng, chnh nghip, chnh mng, chnh tinh tn, chnh nim v, ngc li tt c u c trong nhau qua duyn khi. V y ng v mt thi gian nhn qu phn an m ni th tm chi phn ny theo th t lm duyn cho nhau a n t bn thin nh, nhng ng v mt st-na sinh dit khng thi gian th chng hin hu trong nhau. V mt nhn qu thi gian th chnh kin thuc chi phn quan trng ch yu trong Bt chnh o a v chnh nh. Chnh nh y chng ti ch cp gii hn theo ch ca Bt chnh o, nn nh y nh ngha cng theo ngha ch nn nh ngha ny cha mang tnh ph qut v rng hn. Tm li, Bt chnh o l tm chi nhnh cn v hnh gi t c th mn chng l con ng a n gii that kh au, hay Bt chnh o l con thuyn nh vo m hnh gi vt qua khi b bn ny tc l b au kh sang b bn kia tc b gic ng gii that.

175

THCH C THNG Trong Bt chnh o chng ta nhn thy c s lin h mt thit gia hnh php th tm ny cng vi by hnh php tr o khc nh chng ti trnh by trc y trong Nguyt san Php lun ny. S c mt trong nhau qua s phi hp sau y hnh gi c ci nhn tng qut v hiu r mt cch c bn v s lin h ny: - Chnh nim trong Bt chnh o chnh l ngha ni dung ca t Nim x (tr); cng chnh l nim cn, nim lc ca Ng cn-Ng lc; cng l nim gic chi ca by Gic chi; v l tm thn tc ca T thn tc. - Chnh tinh tn chnh l ngha ni dung ca T Chnh cn; cng chnh l tinh tn thn tc ca T thn tc. - Chnh t duy l trch php gic chi; cng chnh l qun thn tc ca T thn tc. - Chnh kin l tu cn, tu lc; - Chnh nh l h, khinh an, nh, x gic chi. Chnh v s quan h ny nn c c o s gi l php tr o cho o , con ng trung o a hnh gii that ra khi kh chng c Nit-bn an lc gii that, phn ny chng ti cp y trong phn o trong T xin xem li qua nhng bi vit trc cng trong Tp san Php Lun ny.

176

Mc lc
MI HAI NHN DUYN................................ 3 BN S THT V BA MI BY PHM TR O BN S THT ................................................. 37 T NIM TR.................................................104 T CHNH CN ............................................117 T THN TC................................................128 NG CN-NG LC......................................136 THT GIC CHI .............................................147 BT CHNH O ..........................................165