P. 1
psyxologia aswtoy

psyxologia aswtoy

|Views: 126|Likes:
Published by Sasha Djordjevic

More info:

Published by: Sasha Djordjevic on May 16, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/13/2012

pdf

text

original

ΘΡΗΣΚΕΙΟΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΜΕ ΒΑΣΗ «ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΥ ΤΗΣ ΖΩΗΣ»
ΣΤΟΝ ΥΠΑΡΞΙΣΜΟ ΤΟΥ ΚΙΡΚΕΓΚΩΡ
ΚΑΙ ΜΕ ΣΥΝΤΟΜΗ ΑΝΑΦΟΡΑ
ΣΤΟΝ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ
ΜΙ ΧΑΛΗΣ Κ. ΜΑΚΡΑΚΗΣ
ΤΑ ΤΡΙΑ ΣΤΑΔΙΑ ΤΗΣ ΥΠΑΡΞΙΑΚΗΣ ΠΟΡΕΙΑΣ ΤΟΥ
  ιχ . Κ .   α κ ρ ά κ η
Ή ψ υ χ ο λ ο γ ία τ ο ϋ ά σ ώ τ ο υ :
Τ ά τ ρ ία σ τ ά δ ια τ ή ς ύ π α ρ ξ ια κ ή ς π ο ρ ε ία ς τ ο υ
Φωτοστοιχειοθεσία:
'Ε λ έ ν η Τ α μ β ά κ η , Ζ α ρ ίφ η 3-7. ’Α θ ή ν α
Σ ε λ ιδ ο π ο ίη σ η - Φ ω τ ο γ ρ ά φ ισ η -   ο ν τ ά ζ :
Δ .   α υ ρ ο μ μ ά τ η ,   ιχ α ή λ Β ό δ α 150, 104 46 1 θ ή ν α
Ε κ τ ύ π ω σ η :
Σ . Τ ο υ μ α ζ ά τ ο ς , Τ α τ ο ΐο υ 406, ’Α θ ή ν α
Β ιβ λ ιο δ ε σ ία :
Κ . Χ ω ρ ια τ ά κ η ς , Β ο ύ λ γ α ρ ο κ τ ό ν ο υ 46, ’Α θ ή ν α
Π ρ ώ τ η έ κ δ ο σ η , Φ ε β ρ ο υ ά ρ ιο ς 1992
ISBN 960-7102-18-5
© 2011, Μιχ. Κ. Μακράκη
©2011, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΡΜΟΣ
ΑΘΗΝΑ: Μαυροκορδάτου 11, τ.κ. 106 78
τηλ.: 210 3304196 - 210 3830604, fax: 210 3819439
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Πρασακάκη 5, τ.κ. 546 22
τηλ.: 2310-220992, fax: 2310-220910
web: www.armosbooks.gr
e-mail: info@armosbooks.gr
παραγγελίες: orders@armosbooks.gr
MIX. Κ. ΜΑΚΡΑΚΗ
Η Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ι Α Τ Ο Υ Α Σ Ω Τ Ο Υ
Τ Α Τ Ρ Ι Α Σ Τ Α Δ Ι Α Τ Η Σ Υ Π Α Ρ Ξ Ι Α Κ Η Σ Π Ο Ρ Ε Ι Α Σ Τ Ο Υ
  ρ η σ κ ε ιο ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή α ν ά λ υ σ η
μ ε β ά σ η «τ α σ τ ά δ ια τ ο υ δ ρ ό μ ο υ τ η ς ζ ω ή ς »
σ τ ο ν υ π α ρ ξ ισ μ ό τ ο υ Κ ίρ κ ε γ κ ω ρ
κ α ι μ ε σ ύ ν τ ο μ η α ν α φ ο ρ ά σ τ ο ν Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ ι
Ε κ δ ό σ ε ις Α ρ μ ό ς
Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο   Ε Ν Α
[Π ρ ο α ν ά κ ρ ο υ σ μ α ]......................... .................................................... 7
Α . Η Π Α Ρ Α Β Ο Λ Η Τ Ο Υ Α Σ Ω Τ Ο Υ Ω Σ Ε Ρ   Η Ν Ε Υ Τ Ι Κ Ο Π Ρ Ο ­
Τ Υ Π Ο Ε Ρ Ε Υ Ν Α Σ Τ Η Σ Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ι Α Σ Τ Η Σ Θ Ρ Η Σ Κ Ε Ι Α Σ 11
Β '. Τ Α Τ Ρ Ι Α Σ Τ Α Δ Ι Α Τ Η Σ Υ Π Α Ρ Ξ Ι Α Κ Η Σ Π Ο Ρ Ε Ι Α Σ Τ Ο Υ
Α Σ Ω Τ Ο Υ Τ Η Σ Π Α Ρ Α Β Ο Λ Η Σ ................................................ 23
1. Π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο : η α μ α ρ τ ία (Φ ό β ο ς - α γ ω ν ία - α π ε λ π ισ ία ) 24
2. Δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο : η μ ε τ ά ν ο ια (Σ υ ν α ίσ θ η σ η - ε κ λ ο γ ή ή α π ό ­
φ α σ η - ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η )................................................................. 35
3. Τ ρ ίτ ο σ τ ά δ ιο : η σ ω τ η ρ ία (Π ρ ο σ ε υ χ ή - θ ε ία λ α τ ρ ε ία -
ε ξ ι λ έ ω σ η )...................................................................................... 44
Γ '. Γ Ι Α   Ι Α Κ Α Λ Υ Τ Ε Ρ Η Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Τ Ο Υ Α Σ Ω Τ Ο Υ   Ε
Β Α Σ Η Τ Α «Σ Τ Α Δ Ι Α Τ Ο Υ Δ Ρ Ο   Ο Υ Τ Η Σ Ζ Ω Η Σ » Σ Τ Ο Ν
Υ Π Α Ρ Ξ Ι Σ   Ο TOY KIERKEGAARD.................................... 51
Δ '. Η Α Ξ Ι Α Τ Η Σ Π Α Ρ Α Β Ο Λ Η Σ Α Π Ο Θ Ρ Η Σ Κ Ε Ι Ο Ψ Υ Χ Ο Λ Ο -
Γ Ι Κ Η Α Π Ο Ψ Η Κ Α Ι Η Ε Κ Τ Ι   Η Σ Η Τ Η Σ Α Π Ο Τ Ο Ν
Ν Τ Ο Σ Τ Ο Γ Ι Ε Φ Σ Κ Ι ...................................................................... 71
Β Ι Β Λ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α ..................................................................... ........... 81
Ε Υ Ρ Ε Τ Η Ρ Ι Ο Ο Ν Ο   Α Τ Ω Ν
91
«Κ α ί... ά π ε δ ή μ η σ ε ν ε ίς χ ώ ρ α ν μ α κ ρ ά ν ,... ζ ώ ν
ά σ ώ τ ω ς ... Ε ίς έ α υ τ ό ν δ έ έ λ θ ώ ν ε ίπ ε · π ό σ ο ι μ ί­
σ θ ιο ι τ ο ΰ π α τ ρ ό ς μ ο υ π ε ρ ισ σ ε ύ ο υ σ ιν ά ρ τ ω ν ,
έ γ ώ δ έ λ ιμ ώ ά π ό λ λ υ μ α ι. Ά ν α σ τ ά ς π ο ρ ε ύ σ ο -
μ α ιπ ρ ό ς τ ό ν π α τ έ ρ α μ ο υ κ α ί έ ρ ώ α ύ τ φ - π ά τ ε ρ ,
ή μ α ρ τ ο ν ε ίς τ ό ν ο ύ ρ α ν ό ν κ α ί έ ν ώ π ιό ν σ ο υ · ο ύ -
κ έ τ ι ε ίμ ι ά ξ ιο ς κ λ η θ ή ν α ι υ ίό ς σ ο υ · π ο ίη σ ό ν μ ε
ώ ς έ ν α τ ω ν μ ισ θ ίω ν σ ο υ . Κ α ί ά ν α σ τ ά ς ή λ θ ε
π ρ ό ς τ ό ν π α τ έ ρ α α ύ τ ο ΰ » (Λ ο υ κ . ιε ' 13, 17-21).
«Υ π ά ρ χ ο υ ν τ ρ ία σ τ ά δ ια : έ ν α α ισ θ η τ ικ ό (ή α ι­
σ θ η σ ια κ ό ), έ ν α η θ ικ ό κ α ι τ ο θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό ...»
KIERKEGAARD
Σ τ ά δ ια τ ο υ δ ρ ό μ ο υ τ η ς ζμ >ή ς
(Stadier paar Livets Vei)
Π ρ ιν α σ χ ο λ η θ ο ύ μ ε ιδ ια ίτ ε ρ α μ ε τ ο θ έ μ α μ α ς , θ ’ α ρ χ ίσ ο υ μ ε
σ α ν σ ε π ρ ο α ν ά κ ρ ο υ σ μ α (preludium) μ ε δ ιά φ ο ρ ε ς «π α ρ α λ λ α ­
γ έ ς σ τ ο ίδ ιο θ έ μ α », ή μ ά λ λ ο ν ε κ δ ο χ έ ς τ η ς α ρ χ ι κ ή ς μ ο ρ φ ή ς .
Α π ό α υ τ έ ς θ ’ α ν α φ έ ρ ο υ μ ε μ ε σ υ ν τ ο μ ία μ ο ν ά χ α τ ρ ε ις : Δ ύ ο
δ η λ α δ ή ε π ι π λ έ ο ν , ε κ τ ό ς α π ό τ η ν κ α θ ιε ρ ω μ έ ν η π ο υ «α ν α γ ι ν ώ -
σ κ ε τ α ι » σ τ η ν Ε κ κ λ η σ ία μ α ς τ η δ ε ύ τ ε ρ η Κ υ ρ ια κ ή τ ο υ Τ ρ ιω ­
δ ίο υ . Κ α ι π ο υ έ χ ε ι δ ώ σ ε ι τ η ν ο ν ο μ α σ ί α τ η ς σ ’ α υ τ ή ω ς «Κ υ ρ ια ­
κ ή τ ο υ Α σ ώ τ ο υ ».
Η π ρ ώ τ η ε κ δ ο χ ή π ο υ δ ε ν ε ίν α ι σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α π α ­
ρ α λ λ α γ ή α λ λ ά η π ρ ω τ ό τ υ π η μ ο ρ φ ή ό π ω ς τ η δ ια τ ύ π ω σ ε ο
Χ ρ ι σ τ ό ς 1κ α ι μ α ς τ η δ ιέ σ ω σ ε ο Ε υ α γ γ ε λ ισ τ ή ς Λ ο υ κ ά ς , ε ί­
ν α ι η γ ν ω σ τ ή μ α ς π α ρ α β ο λ ή : Ο «ν ε ώ τ ε ρ ο ς υ ί ό ς » ζ ή τ η σ ε
τ ο μ ε ρ ίδ ιό τ ο υ α π ό τ η ν π α τ ρ ικ ή π ε ρ ιο υ σ ία κ α ι «ά π ε δ ή μ η σ ε ν
ε ί ς χ ώ ρ α ν μ α κ ρ ά ν , κ α ι έ κ ε ΐ δ ι ε σ κ ό ρ π ι σ ε τ ή ν ο υ σ ία ν α ύ τ ο ύ
ζ ώ ν ά σ ώ τ ω ς ». Ό τ α ν ύ σ τ ε ρ ’ α π ό τ η ν ά σ ω τ η ζ ω ή τ ο υ ξ α ν α γ υ -
ρ ίζ ε ι μ ε τ α ν ι ω μ έ ν ο ς , ο π α τ έ ρ α ς τ ο υ τ ο ν υ π ο δ έ χ ε τ α ι μ ε χ α ρ ά ,
σ φ ά ζ ο ν τ α ς γ ια χ ά ρ η τ ο υ «τ ό ν μ ό σ χ ο ν τ ό ν σ ιτ ε υ τ ό ν ». Κ α ι
ό λ ο ι τ ό τ ε «ή ρ ξ α ν τ ο ε ύ φ ρ α ίν ε σ θ α ι». Ό λ ο ι , ε κ τ ό ς α π ό τ ο μ ε ­
γ α λ ύ τ ε ρ ο γ ιο , π ο υ γ ε μ ά τ ο ς ο ρ γ ή γ ια τ η ν π α ν η γ υ ρ ικ ή υ π ο δ ο χ ή
τ ο υ ά σ ω τ ο υ α δ ε λ φ ο ύ τ ο υ , α ρ ν ε ίτ α ι τ η σ υ μ μ ε τ ο χ ή τ ο υ σ τ η
γ ε ν ικ ή χ α ρ ά 2.
1. Δ ε ν ε ίν α ι σ ω σ τ ή η α ν τ ίλ η ψ η ε κ ε ίν ω ν π ο υ υ π ο σ τ η ρ ίζ ο υ ν ό τ ι η π α ρ α β ο λ ή
τ ο υ α σ ώ τ ο υ ε ίν α ι ε π η ρ ε α σ μ έ ν η α π ό α ν ά λ ο γ ε ς π α ρ α β ο λ έ ς ή δ ιη γ ή σ ε ις ά λ ­
λ ω ν θ ρ η σ κ ε ιώ ν , ό π ω ς τ ο υ Β ο υ δ δ ισ μ ο ύ λ ο γ ο υ χ ά ρ η . Γ ν ικ ά γ ια τ η ν π ρ ω τ ο τ υ ­
π ία τ ω ν π α ρ α β ο λ ώ ν τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ , β λ . ο λ ό κ λ η ρ ο τ ο τ ε λ ε υ τ α ίο κ ε φ ά λ α ιο
(κ ε φ . Ε ') τ η ς α ξ ιό λ ο γ η ς μ ε λ έ τ η ς τ ο υ α ε ίμ ν η σ τ ο υ Κ α θ η γ η τ ή Π α ν α γ .
  π ρ α τ σ ι ώ τ ο υ , Λ ι π α ρ α β ο λ α ι τ ο ν Κ ν ρ ιο ν κ α ι η ν ε ω τ έ ρ α κ ρ ιτ ικ ή ,
Α θ ή ν α ι 1924, σ . 68-76,
2. Β λ . ο λ ό κ λ η ρ η τ η ν π α ρ α β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ , ό π ω ς τ η ν π α ρ α θ έ τ ε ι ο
Ε υ α γ γ ε λ ισ τ ή ς Λ ο υ κ ά ς σ τ ο Ε υ α γ γ έ λ ιό τ ο υ , κ ε φ . ιε ', σ τ χ . 11-32.
8
Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
Η δ ε ύ τ ε ρ η μ ο ρ φ ή π ο υ α π ο τ ε λ ε ί π α ρ α λ λ α γ ή τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς
τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ ε ίν α ι α υ τ ή -π ο υ ε π ι ν ό η σ ε ο Andr£ Gide σ τ ο δ ιή γ η ­
μ ά τ ο υ Η π α ρ α β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ υ ιο ύ (1909). Π ρ ω τ α γ ω ν ισ τ ή ς
ε δ ώ ε ίν α ι έ ν α ν έ ο π ρ ό σ ω π ο , ο τ ρ ί τ ο ς γ ι ο ς . Ε π η ρ ε α σ μ έ ν ο ς
α π ό τ ο π α ρ ά δ ε ιγ μ α τ ο υ α δ ε λ φ ο ύ τ ο υ , σ κ έ φ τ ε τ α ι κ ι α υ τ ό ς
ν α κ ά μ ε ι τ ο ίδ ιο , μ έ ν ο ν τ α ς π ρ ο σ η λ ω μ έ ν ο ς , ό σ ο ε κ ε ί ν ο ς
α π ο υ σ ι ά ζ ε ι, σ τ ο ό ρ α μ α τ η ς μ ε γ ά λ η ς Α ν τ α ρ σ ί α ς π ο υ ε ν σ α ρ ­
κ ώ ν ε ι ο ά σ ω τ ο ς . Η ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ ό μ ω ς α ν α τ ρ έ π ε ι τ α π ά ν τ α :
Δ ια ψ ε ύ δ ε ι τ ις ε λ π ί δ ε ς τ ο υ μ ικ ρ ο ύ α δ ε λ φ ο ύ κ α ι α π ο μ υ θ ο π ο ιε ί
τ ο ν ή ρ ω α . Ω σ τ ό σ ο δ ε ν ε γ κ α τ α λ ε ί π ε ι τ η ν α π ό φ α σ ή τ ο υ ν α
φ ύ γ ε ι, π ρ ο σ π α θ ώ ν τ α ς ν α π α ρ α σ ύ ρ ε ι μ α ζ ί τ ο υ τ ο ν ά σ ω τ ο σ ε
μ ια ν έ α α ν τ α ρ σ ί α , ε ν ώ ε κ ε ί ν ο ς α γ ω ν ίζ ε τ α ι ν α τ ο ν α π ο τ ρ έ ψ ε ι
α π ό τ η ν ε π α ν ά λ η ψ η ε ν ό ς μ ά τ α ιο υ ά θ λ ο υ .
Σ τ ο τ έ λ ο ς ό μ ω ς θ α υ π ο χ ω ρ ή σ ε ι. Κ α ι ό χ ι μ ο ν ά χ α θ α τ ο ν
α φ ή σ ε ι, α λ λ ά κ α ι θ α τ ο ν π ρ ο τ ρ έ ψ ε ι ν α φ ύ γ ε ι, ε λ π ί ζ ο ν τ α ς
ν α κ α τ ο ρ θ ώ σ ε ι ό ,τ ι ο ί δ ιο ς δ ε ν μ π ό ρ ε σ ε ν α π ε τ ύ χ ε ι. Α υ τ ά
ε ίν α ι τ α λ ό γ ι α π ο υ τ ο υ λ έ ε ι, μ ε τ α ο π ο ί α τ ε λ ε ιώ ν ε ι κ α ι τ ο
δ ιή γ η μ ά τ ο υ ο Gide: «...Φ ε ύ γ α δ ί χ ω ς θ ό ρ υ β ο . Ε μ π ρ ό ς ! Φ ίλ η -
σ έ μ ε α δ ε λ φ ο ύ λ η μ ο υ . Π α ίρ ν ε ις μ α ζ ί σ ο υ ό λ ε ς μ ο υ τ ις ε λ π ί ­
δ ε ς , Ν ά σ α ι δ υ ν α τ ό ς · ξ έ χ α σ έ μ α ς · ξ έ χ α σ έ μ ε . Ά μ π ο τ ε ν α
μ π ο ρ έ σ ε ι ς ν α μ η ν ξ α ν α γ υ ρ ί σ ε ι ς ...»3.
3. A n d r έ G *d e, Η ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ κ ι έ ν α α κ ό μ α δ ιή γ η μ α
μ ε τ α φ ρ α σ μ έ ν α α π ό τ ο ν Α ν τ ρ έ α Κ α ρ α ν τ ώ ν η , Α θ ή ν α , ε κ δ . « Ί κ α ρ ο ς », 1945,
σ . 46. Ε ίν α ι φ α ν ε ρ ό ό τ ι τ ο π ν ε ύ μ α τ η ς α π ό λ υ τ η ς ε λ ε υ θ ε ρ ία ς π ο υ χ α ρ α κ τ η ρ ί­
ζ ε ι κ α ι τ ο ν ίδ ιο τ ο σ υ γ γ ρ α φ έ α (1869-1951) κ α ι ν ο μ π ε λ ί σ τ α (1947), κ υ ρ ια ρ χ ε ί
ε π ίσ η ς σ τ ο δ ιή γ η μ α α υ τ ό . Ό π ω ς π α ρ α τ η ρ ε ί έ ν α ς β ιο γ ρ ά φ ο ς τ ο υ , «ε ις
τ α π ρ ώ τ α τ ο υ έ ρ γ α ύ μ ν η σ ε ε ις λ υ ρ ικ ό ύ φ ο ς τ η ν α π ε λ ε υ θ έ ρ ω σ ιν τ ο υ α τ ό μ ο υ
κ α ι τ η ν κ α τ ά κ τ η σ ιν τ η ς ζ ω ή ς υ φ ?ό λ α ς τ η ς τ α ς μ ο ρ φ ά ς » (Π α γ κ ό σ μ ιο ν
Λ ε ξ ικ ό ν τ ω ν Έ ρ γ ω ν Ε π ισ τ ή μ η ς - Τ έ χ ν η ς - Φ ιλ ο σ ο φ ία ς , μ ε τ φ ρ . α π ό τ η ν
έ κ δ . τ ο υ Δ ιε θ ν ο ύ ς Ο ρ γ α ν ισ μ ο ύ Spiritus Mundi, Α θ ή ν α , τ . 3 [1965], σ . 1377).
Σ τ α έ ρ γ α τ ο υ α υ τ ά π ρ έ π ε ι ν α σ υ γ κ α τ «λ ε χ θ ε ί α σ φ α λ ώ ς κ α ι τ ο δ ιή γ η μ ά
ι ο υ γ ια τ ο ν ά σ ω τ ο π ο υ έ γ ρ α ψ ε τ ο 1909, λ ίγ α χ ρ ό ν ια δ η λ α δ ή π ρ ιν α π ό
τ ο ν Α Π α γ κ ό σ μ ιο Π ό λ ε μ ο . Ό μ ω ς π ο λ λ ά χ ρ ό ν ια μ ε τ ά , κ α τ ά τ ο Β ' Π α γ κ ό ­
σ μ ιο Π ό λ ε μ ο , κ α ι σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν α τ ο 1941 κ α ι τ ο 1942, έ γ ρ α ψ ε μ ια σ ε ιρ ά
φ α ν τ α σ τ ικ έ ς σ υ ν ε ν τ ε ύ ξ ε ις γ ια τ ο ν «Figaro», σ τ ις ο π ο ίε ς «α ν έ π τ υ ξ ε μ ια
Π ρ ο α ν ά κ ρ ο υ σ μ α
9
Η τ ρ ίτ η π α ρ α λ λ α γ ή έ χ ε ι α π ό κ ρ υ φ η π ρ ο έ λ ε υ σ η . Τ ο ν π ρ ώ τ ο
ρ ό λ ο π α ίζ ε ι ε δ ώ , ό χ ι έ ν α α ν θ ρ ώ π ιν ο ο ν , κ ά π ο ι ο α π ό τ ’ α δ έ λ ­
φ ια , α λ λ ά ο μ ό σ χ ο ς ο σ ιτ ε υ τ ό ς , γ ια τ ο ν ο π ο ί ο δ ίν ε ι ε ν τ ο λ ή
ο π α τ έ ρ α ς σ τ ο υ ς υ π η ρ έ τ ε ς τ ο υ ν α σ φ α γ ε ί μ ε τ ά τ η ν ε π ισ τ ρ ο φ ή
τ ο υ α σ ώ τ ο υ Έ ν τ ρ ο μ ο ς ο μ ό σ χ ο ς π α ρ ο υ σ ιά ζ ε τ α ι σ τ ο ν κ ύ ρ η
τ ο υ κ α ι ζ η τ ά ά δ ε ια ε ι κ ο σ ι τ ε σ σ ά ρ ω ν ω ρ ώ ν γ ια ν ’ α π ο χ α ι ρ ε τ ί ­
σ ε ι τ ο υ ς φ ίλ ο υ ς τ ο υ . Α ν τ ί ό μ ω ς ν α γ υ ρ ίσ ε ι σ ε μ ια μ έ ρ α ,
ό π ω ς υ π ο σ χ έ θ η κ ε , α υ τ ό ς α ρ χ ίζ ε ι τ α γ λ έ ν τ ι α κ α ι τ ις π ε ρ ι π λ α ­
ν ή σ ε ι ς , ώ σ π ο υ σ τ ο τ έ λ ο ς ε ξ α φ α ν ίζ ε τ α ι. Κ α ι ό τ α ν ύ σ τ ε ρ ’ α π ό
π ο λ λ ά χ ρ ό ν ι α ε π ισ τ ρ έ φ ε ι σ υ ν τ ε τ ρ ιμ μ έ ν ο ς σ τ ο σ π ίτ ι, ο ά ρ χ ο ν ­
τ α ς τ ο υ σ π ιτ ιο ύ , π ά ν τ α μ ε γ α λ ό θ υ μ ο ς , τ ο ν υ π ο δ έ χ ε τ α ι μ ε
ά φ α τ η α γ ά π η . Ο λ ό χ α ρ ο ς α π ο φ α σ ίζ ε ι ν α γ ι ο ρ τ ά σ ο υ ν ό λ ο ι
μ α ζ ί τ η ν ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ μ ό σ χ ο υ τ ο υ σ ιτ ε υ τ ο ύ μ ’ έ ν α μ ε γ ά λ ο
φ α γ ο π ό τ ι . Δ ια τ ά ζ ε ι , λ ο ι π ό ν , ν α σ φ ά ξ ο υ ν τ ο ν ά σ ω τ ο υ ι ό ...
Η τ ε λ ε υ τ α ία π α ρ α λ λ α γ ή ε ίν α ι π α ρ ω δ ία ή μ ά λ λ ο ν γ ε λ ο ι ο ­
π ο ίη σ η τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ π ο υ δ η μ ο σ ιε ύ τ η κ ε , μ ε
τ ις δ ύ ο ά λ λ ε ς , σ ε σ χ ε τ ι κ ό ά ρ θ ρ ο μ ε γ ά λ η ς α θ η ν α ϊκ ή ς ε φ η μ ε ρ ί­
δ α ς μ ε τ ο ψ ε υ δ ώ ν υ μ ο «Ο Δ ε ι π ν ο σ ο φ ι σ τ ή ς » κ α ι μ ε τ ίτ λ ο :
«Η ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ υ ιο ύ »4· Π ά ν τ ω ς δ ε ν π ρ έ π ε ι ν α
ν ο μ ί σ ε ι κ α ν ε ί ς ό τ ι α ν α φ έ ρ α μ ε τ ις «τ ρ ε ις » α υ τ έ ς «ε γ κ ε κ ρ ι μ έ ­
ν ε ς π α ρ α λ λ α γ έ ς », ό π ω ς τ ις χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε ι ο α ρ θ ρ ο γ ρ ά φ ο ς ,
μ ε τ η ν έ ν ν ο ι α ό τ ι α ν τ ι σ τ ο ι χ ο ύ ν σ τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια τ η ς υ π α ρ ξ ια ­
κ ή ς π ο ρ ε ία ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ π ο υ π ρ ό κ ε ιτ α ι ν α π ρ α γ μ α τ ε υ θ ο ύ μ ε
.ε μ ε ίς ε δ ώ , σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο ν υ π ό τ ιτ λ ο α υ τ ή ς τ η ς μ ε λ έ τ η ς .
Η δ ικ ή μ α ς δ ι α π ρ α γ μ ά τ ε υ σ η π ε ρ ιο ρ ίζ ε τ α ι α π ο κ λ ε ι σ τ ι κ ά
σ τ η ν π α ρ α β ο λ ή τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ . Κ α ι τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια , ό π ω ς ε μ φ α ­
ν έ α α ν τ ίλ η ψ η τ η ς ε λ ε υ θ ε ρ ία ς , δ ια κ η ρ ύ σ σ ο ν τ α ς ό τ ι η α π ό λ υ τ η ε λ ε υ θ ε ρ ία
ε ίν α ι κ α τ α σ τ ρ ε π τ ικ ή τ ό σ ο γ ια τ η ν κ ο ιν ω ν ία ό σ ο κ α ι γ ια τ ο ά τ ο μ ο : η ε λ ε υ θ ε ­
ρ ία π ρ έ π ε ι ν α ε ίν α ι ά ρ ρ η κ τ α σ υ ν δ ε δ ε μ έ ν η μ ε τ η ν π ε ιθ α ρ χ ία τ η ς π α ρ ά δ ο σ η ς »
( Eni d S t a r k i e, «Α ν τ ρ έ Ζ ιν τ », Ε γ κ υ κ λ ο π α ίδ ε ια Π ά π υ ρ ο ς · Λ α ρ ο ύ ς -
Μ π ρ ιτ ά ν ν ικ α , Α θ ή ν α , Ε κ δ ο τ ι κ ό ς Ο ίκ ο ς «Π ά π υ ρ ο ς », τ . 26 {1984], σ . 75).
4. Β λ . α υ τ ή τ η ν π α ρ α λ λ α γ ή (π α ρ ω δ ία ) μ ε τ ο ν π α ρ α π ά ν ω τ ίτ λ ο σ τ η ν
ε φ η μ ε ρ ίδ α Η Κ α θ η μ ε ρ ιν ή , 9 Δ ε κ . 1990, σ . 10.
10
Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
ν ίζ ο ν τ α ι σ ’ α υ τ ή , δ ε ν έ χ ο υ ν κ α μ ιά σ χ έ σ η μ ε τ ις π α ρ α π ά ν ω
π α ρ α λ λ α γ έ ς ή μ ε ο π ο ι α δ ή π ο τ ε ά λ λ η π α ρ α λ λ α γ ή .
Π ρ ω τ ύ τ ε ρ α ό μ ω ς , π ρ ι ν δ ο ύ μ ε κ α θ έ ν α χ ω ρ ισ τ ά α π ό τ α
σ τ ά δ ι α α υ τ ά , θ α θ έ λ α μ ε ν α ε ξ η γ ή σ ο υ μ ε τ ο χ α ρ α κ τ η ρ ι σ μ ό
π ο υ δ ίν ο υ μ ε σ τ η μ ε λ έ τ η μ α ς ω ς «θ ρ η σ κ ε ιο ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή α ν ά ­
λ υ σ η ». Έ τ σ ι θ α μ π ο ρ έ σ ο υ μ ε ν α π ρ ο σ δ ι ο ρ ί σ ο υ μ ε α π ό τ η ν
α ρ χ ή , σ ε μ ια σ ύ ν τ ο μ η ε ισ α γ ω γ ή , τ ο π λ α ί σ ι ο μ έ σ α σ τ ο ο π ο ί ο
π ρ έ π ε ι ν α κ α τ α ν ο η θ ο ύ ν τ α τ ρ ία σ τ ά δ ι α τ η ς π ο ρ ε ί α ς τ ο υ α σ ώ ­
τ ο υ . Ή μ ά λ λ ο ν ν α δ ε ίξ ο υ μ ε τ η μ έ θ ο δ ο , τ η θ ρ η σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο ­
γ ικ ή μ έ θ ο δ ο , π ο υ π ρ έ π ε ι ν ’ α κ ο λ ο υ θ ή σ ο υ μ ε σ τ η ν α ν ά λ υ σ η
τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ .   ια π α ρ α β ο λ ή π ο υ α π ο τ ε λ ε ί
σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α τ ο ε ρ μ η ν ε υ τ ικ ό π ρ ό τ υ π ο γ ια κ ά θ ε θ ρ η ­
σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο γ ι κ ή έ ρ ε υ ν α γ ε ν ι κ ά .
A'
Η Π Α Ρ Α Β Ο Λ Η Τ Ο Υ Α Σ Ω Τ Ο Υ
Ω Σ Ε Ρ   Η Ν Ε Υ Τ Ι Κ Ο Π Ρ Ο Τ Υ Π Ο Ε Ρ Ε Υ Ν Α Σ
Τ Η Σ Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ι Α Σ Τ Η Σ Θ Ρ Η Σ Κ Ε Ι Α Σ
Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς κ α θ ιε ρ ώ θ η κ ε ω ς ιδ ια ίτ ε ρ ο ς
κ λ ά δ ο ς τ η ς γ ε ν ι κ ή ς ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς κ α ι τ η ς θ ρ η σ κ ε ι ο λ ο γ ί α ς σ τ ις
α ρ χ έ ς τ ο υ α ιώ ν α μ α ς μ ε τ ο έ ρ γ ο τ ο υ Α μ ε ρ ι κ α ν ο ύ Edwin
Diller Starbuck, Ψ υ χ ο λ ο γ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς (Psychology of
Religion, 1900) π ο υ έ δ ω σ ε κ α ι τ η ν ο ν ο μ α σ ί α σ τ ο ν κ λ ά δ ο
α υ τ ό 1. Η σ χ ε τ ι κ ά ν ε ό τ ε ρ η α υ τ ή ε π ισ τ ή μ η έ χ ε ι ω ς έ ρ γ ο τ η ς
ν α ε ρ ε υ ν ή σ ε ι, π ίσ ω α π ό τ ις α ν τ ικ ε ιμ ε ν ικ έ ς θ ρ η σ κ ε υ τ ικ έ ς ε κ ­
δ η λ ώ σ ε ις , τ η ν υ π ο κ ε ιμ ε ν ικ ή ψ υ χ ικ ή σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ ά τ ο υ α ν ­
θ ρ ώ π ο υ π ο υ θ ρ η σ κ ε ύ ε ι. Ε π ιδ ιώ κ ε ι δ η λ α δ ή ν α ε ξ α κ ρ ιβ ώ σ ε ι
1. Δ ύ ο ά λ λ ο ι , ε π ίσ η ς Α μ ε ρ ικ α ν ο ί, π ρ ω τ ο π ό ρ ο ι γ ια τ η δ ια μ ό ρ φ ω σ η τ η ς
ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς σ ε ιδ ια ίτ ε ρ ο κ λ ά δ ο ε ίν α ι, α π ό τ η μ ια μ ε ρ ιά ,
ο Wi l l i a m J a me s (α δ ε λ φ ό ς τ ο υ δ ιά σ η μ ο υ μ υ θ ισ τ ο ρ ιο γ ρ ά φ ο υ Henry
James κ ι έ ν α ς α π ό τ ο υ ς ιδ ρ υ τ έ ς τ ο υ π ρ α γ μ α τ ισ μ ο ύ ), μ ε τ ο π ε ρ ίφ η μ ο έ ρ γ ο
τ ο υ Ο ι π ο ικ ιλ ίε ς τ η ς θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ή ς ε μ π ε ιρ ία ς (The Varieties of Religious
Experience, 1902). Κ α ι, α π ό τ η ν ά λ λ η , ο J a me s Η . Le u b a μ ε τ ο
α ξ ιό λ ο γ ο έ ρ γ ο τ ο υ Η ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή σ π ο ν δ ή τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς (The Psychological
Study of Religion, 1912). Γ ια τ η σ υ μ β ο λ ή τ ω ν ε ρ ε υ ν η τ ώ ν α υ τ ώ ν , β λ . τ ο
Π α ρ ά ρ τ η μ α : «Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς ω ς π α ρ α κ λ ά δ ι τ η ς θ ρ η σ κ ε ιο λ ο ­
γ ία ς (Η ισ τ ο ρ ία τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς κ α ι η θ έ σ η τ η ς σ τ η θ ρ η ­
σ κ ε ιο λ ο γ ία )», κ α ι ιδ ια ίτ ε ρ α τ η ν π α ρ ά γ ρ α φ ο «Η σ υ σ τ η μ α τ ικ ή α ν ά π τ υ ξ η
τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς σ τ ις Η ν ω μ έ ν ε ς Π ο λ ιτ ε ίε ς κ α ι η κ α θ ιέ ρ ω σ ή
τ η ς σ ε ιδ ια ίτ ε ρ ο κ λ ά δ ο (Ε . Starbuck, W. James, J. Leuba κ .ά .)», σ τ ο β ιβ λ ίο :
  ι χ . Κ .   α κ ρ ά κ η , Ε ν ο χ ή κ α ι μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή , Π α ν ε π ισ τ η μ ια κ έ ς π α ­
ρ α δ ό σ ε ις , Α θ ή ν α 1990, σ . 156 κ .π .
12
Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
τ η δ ο μ ή , τ η ν π ο ικ ιλ ία κ α ι τ η ν π ο λ υ π λ ο κ ό τ η τ α τ ω ν θ ρ η σ κ ε υ ­
τ ικ ώ ν β ιω μ ά τ ω ν , σ υ ν ο ψ ί ζ ο ν τ ά ς τ α σ ε γ ε ν ι κ έ ς τ υ π ικ έ ς
κ α τ η γ ο ρ ί ε ς 2. Α υ τ έ ς π ο υ ^δ ια κ ρ ίν ε ι, λ ο γ ο υ χ ά ρ η , ο Α μ ε ρ ι κ α ­
ν ό ς ε π ί σ η ς ψ υ χ ο λ ό γ ο ς , α λ λ ά κ α ι φ ι λ ό σ ο φ ο ς , ο William
James, σ τ ο κ λ α σ ι κ ό π ια έ ρ γ ο τ ο υ Ο ι π ο ικ ιλ ίε ς τ η ς θ ρ η σ κ ε υ τ ι­
κ ή ς ε μ π ε ιρ ία ς (The Varieties of Religious Experience, 1902)
π ο υ θ ε ω ρ ε ίτ α ι α κ ό μ α κ α ι σ ή μ ε ρ α η κ α λ ύ τ ε ρ η ε ισ α γ ω γ ή σ τ η ν
ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ η ς θ ρ η σ κ ε ί α ς 3.
Γ ε ν ικ ά η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς ω ς ε π ισ τ ή μ η ε ρ ε υ ν ά ,
θ α μ π ο ρ ο ύ σ α μ ε ν α π ο ύ μ ε , τ ο ν ψ υ χ ι κ ό β ίο σ τ η σ χ έ σ η τ ο υ
μ ε τ ο Θ ε ό : Τ α ε λ α τ ή ρ ια π ο υ ω θ ο ύ ν τ ο ν ά ν θ ρ ω π ο σ ε μ ια
τ έ τ ο ια σ χ έ σ η , τ η ν τ ά σ η τ ο υ π ρ ο ς τ ο Θ ε ό , τ ο ν α σ ί γ α σ τ ο π ό θ ο
τ ο υ γ ια λ ύ τ ρ ω σ η α π ό τ ο κ α κ ό , τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή π ο υ π ρ ο κ α λ ε ί
μ έ σ α τ ο υ η σ υ ν α ίσ θ η σ η ε ν ο χ ή ς γ ι ’ α υ τ ό τ ο κ α κ ό . Α ν τ ι κ ε ί μ ε ν ο
ε π ο μ έ ν ω ς τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς ε ίν α ι τ ο θ ρ η σ κ ε υ τ ι­
κ ό β ίω μ α , ό π ω ς ε κ δ η λ ώ ν ε τ α ι ιδ ια ίτ ε ρ α μ ε τ η σ υ ν α ίσ θ η σ η
τ η ς ε ν ο χ ή ς κ α ι τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή σ ε μ ια ν έ α ζ ω ή .   ε τ η ν ά π ω σ η
δ η λ α δ ή ε ξ α ι τ ί α ς τ η ς ε ν ο χ ή ς κ α ι τ η ν έ λ ξ η τ η ς λ υ τ ρ ω τ ικ ή ς
α γ ά π η ς τ ο υ Θ ε ο ύ , τ ο υ ς δ ύ ο π ό λ ο υ ς , κ α τ ά τ ο ν Rudolf Ot­
to4, π ο υ χ α ρ α κ τ η ρ ί ζ ο υ ν κ α ι τ η ζ ω ή τ ο υ ιε ρ ο ύ Α υ γ ο υ σ τ ίν ο υ .
2. Κ . Δ . Γ ε ω ρ γ ο ύ λ η , «Θ ρ η σ κ ε ιο λ ο γ ία »,   ρ η σ κ ε υ τ ικ ή κ α ι Η θ ικ ή
Ε γ κ υ κ λ ο π α ίδ ε ια , Α θ ή ν α ι, ε κ δ . Α θ .   α ρ τ ίν ο υ , τ . 6 (1965), σ τ . 545-546.
3. Α π ό τ ις π ο λ υ ά ρ ιθ μ ε ς ε κ δ ό σ ε ις (σ α ρ ά ν τ α π ε ρ ίπ ο υ κ α τ ά τ η ν π ρ ώ τ η
μ ο ν ά χ α τ ρ ια κ ο ν τ α π ε ν τ α ε τ ία , 1902-1937) α υ τ ο ύ τ ο υ β ιβ λ ίο υ π ο υ π ε ρ ιλ α μ β ά ­
ν ε ι «the Gifford Lectures delivered [by William James] at Edinburgh 1901-2»,
α ν α φ έ ρ ο υ μ ε ε δ ώ τ η ν έ β δ ο μ η έ κ δ ο σ η (α ν α τ ύ π ω σ η ) ε ν ό ς ε κ δ ο τ ικ ο ύ ο ίκ ο υ
α π ο κ λ ε ισ τ ικ ά κ α ι γ ια μ ια μ ο ν ά χ α δ ε κ α π ε ν τ α ε τ ία (1960-1975): Wi l l i a m
J a me s , The Varieties of Religious Experience: A Study in Human Nature,
with an introduction by Arthur Darby Nock, 7th impression, London and
Glasgow, Collins, (1960) 1975.
4. Ο ι δ ύ ο α υ τ ο ί π ό λ ο ι (η ά π ω σ η κ α ι η έ λ ξ η ), τ ο «tremendum» (τ ρ ο μ ε ρ ό )
κ α ι τ ο «fascinans» (α υ τ ό π ο υ γ ο η τ ε ύ ε ι, α π ό τ ο fascino = β α σ κ α ίν ω , γ ο η ­
τ ε ύ ω ), ό π ω ς χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ο ν τ α ι α π ό τ ο ν R u d o l f Ot t o , α π ο τ ε λ ο ύ ν ,
σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η ν α ν ά λ υ σ ή τ ο υ γ ια τ ο θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό β ίω μ α , β α σ ικ ά σ τ ο ιχ ε ία
τ ο υ «ν ο υ μ ε ν ικ ο ύ » (Momente des Numinosen). Γ ια τ α σ τ ο ιχ ε ία α υ τ ά , β λ .
Π ρ ό τ υ π ο θ ρ η σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς
13
σ τ ο β ιβ λ ίο τ ο υ : Das Heilige. LJber das It rationale in der Idee des Gott lichen
und sein Verhaltms zum Rationalen, 23. bis 25. Auflage, Miinchen, C.H.
Beck'sche Verlagsbuchhandlung, 1936, τ α π α ρ α κ ά τ ω : «Das Moment des
‘tremendum’» (σ , 14 κ .π .) κ α ι «Das fascinans (Moment des Numiriosen)»
(σ . 42-52). LTomusterium tremendum, τ ρ έ μ ο ν τ α ς ο ά ν θ ρ ω π ο ς μ ε τ α π ε ίν ω σ η
κ α ρ δ ιά ς κ ι έ χ ο ν τ α ς χ ά σ ε ι τ ο θ ά ρ ρ ο ς τ ο υ , β λ έ π ε ι τ ο ν ε α υ τ ό τ ο υ ω ς κ τ ίσ μ α
κ α ι α π ο κ τ ά σ υ ν ε ίδ η σ η γ ια τ η μ ικ ρ ό τ η τ ά τ ο υ , γ ια τ η ν π ε π ε ρ α σ μ έ ν η κ α ι
π α ρ ο δ ικ ή ύ π α ρ ξ ή τ ο υ , γ ια τ η ν π λ ή ρ η α δ υ ν α μ ία τ ο υ ν α π ρ ο σ ε γ γ ίσ ε ι τ ο
ά π ε ιρ ο , τ ο α κ α τ α ν ό η τ ο κ α ι α σ ύ λ λ η π τ ο , γ ια τ η ν ε ν ο χ ή κ α ι τ η ν α μ α ρ τ ω λ ό τ η -
τ ά τ ο υ . Έ τ σ ι π ο υ ν α ν ιώ θ ε ι ε ξ α ιτ ία ς α υ τ ή ς τ η ς α μ α ρ τ ω λ ό τ η τ ά ς τ ο υ τ η ν
α π έ ρ α ν τ η ο ν τ ο λ ο γ ικ ή α π ό σ τ α σ η κ α ι τ ο α π ό λ υ τ ο η θ ικ ό χ ά σ μ α π ο υ τ ο ν
χ ω ρ ίζ ε ι ω ς π ε π ε ρ α σ μ έ ν ο ο ν α π ό τ ο ν α ιώ ν ιο Θ ε ό , σ ύ μ β ο λ ο κ ά θ ε α γ α θ ο ύ
κ α ι τ έ λ ε ιο υ . Σ τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο μ υ σ τ ή ρ ιο , σ τ ο fascinans, ε ν τ ε λ ώ ς α ν τ ίθ ε τ α , ν ιώ θ ε ι
ο ά ν θ ρ ω π ο ς ν α έ λ κ ε τ α ι κ α ι ν α α ιχ μ α λ ω τ ίζ ε τ α ι α π ό τ ο Θ ε ό , β λ έ π ο ν τ ά ς
τ ο ν ω ς φ ιλ ό σ τ ο ρ γ η π ρ ό ν ο ια ,.ω ς π α ν ά γ α θ ο Π α τ έ ρ α .   ε α υ τ ή τ η ν έ ν ν ο ια ,
η ά π ω σ η π ρ ο έ ρ χ ε τ α ι α π ό τ η σ υ ν α ίσ θ η σ η τ η ς α μ α ρ τ ω λ ό τ η τ α ς , α π ό τ ο
γ ε γ ο ν ό ς ό τ ι η α μ α ρ τ ία ω ς θ ά ν α τ ο ς τ η ς ψ υ χ ή ς α π ο τ ε λ ε ί ό χ ι μ ο ν ά χ α τ η ν
α ιτ ία τ ο υ χ ω ρ ισ μ ο ύ τ η ς ψ υ χ ή ς α π ό τ η ν π η γ ή τ η ς α θ α ν α σ ία ς (π ν ε υ μ α τ ικ ό ς
θ ά ν α τ ο ς ), α λ λ ά κ α ι τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ή α ιτ ία τ ο υ χ ω ρ ισ μ ο ύ τ η ς α π ό τ ο σ ώ μ α
(φ υ σ ικ ό ς θ ά ν α τ ο ς ). Έ τ σ ι π ο υ ν α δ η μ ιο υ ρ γ ε ί τ ο χ ά σ μ α α ν ά μ ε σ α σ τ ο θ ν η τ ό
ά ν θ ρ ω π ο κ α ι σ τ ο ν α θ ά ν α τ ο Θ ε ό , α ν ά μ ε σ α σ τ ο π ε π ε ρ α σ μ έ ν ο κ α ι σ τ ο α ιώ ­
ν ιο . Η έ λ ξ η , π ά λ ι, α π ό τ η ν ά λ λ η μ ε ρ ιά , ή τ ο ό μ ο ιο , α π ο ρ ρ έ ε ι α π ό τ ο
γ ε γ ο ν ό ς ό τ ι ο Θ ε ό ς ε ίν α ι ο α γ α θ ό ς Π α τ έ ρ α ς , π ο υ μ π ο ρ ε ί ν α γ ίν ε ι ε υ μ ε ν ή ς
κ α ι ν α λ υ τ ρ ώ σ ε ι τ ο ν ά ν θ ρ ω π ο α π ό τ ο κ α κ ό , ιδ ια ίτ ε ρ α μ ά λ ισ τ α τ ο θ ά ν α τ ο ,
τ ό σ ο τ ο ν π ν ε υ μ α τ ικ ό ό σ ο κ α ι τ ο φ υ σ ικ ό . Ώ σ τ ε ν α χ α ρ ίσ ε ι σ ’ α υ τ ό ν , μ ε
τ η ν ο μ ο ίω σ ή τ ο υ π ρ ο ς τ ο Θ ε ό μ έ σ ω τ η ς α ρ ε τ ή ς , τ η μ α κ α ρ ιό τ η τ α τ η ς
α ιώ ν ια ς ζ ω ή ς . Γ ια τ ο υ ς δ υ ο α υ τ ο ύ ς π ό λ ο υ ς , β λ . Ε . Δ . Θ ε ο δ ώ ρ ο υ ,
Ο ι δ ύ ο π ό λ ο ι τ ο υ θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ο ύ β ιώ μ α τ ο ς , Α θ ή ν α ι 1971, σ . 4-6. Β λ . ε π ίσ η ς
Τ ο υ ί δ ι ο υ , «Θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό ν β ίω μ α »,   ρ η σ κ ε υ τ ικ ή κ α ι Η θ ικ ή Ε γ κ υ ­
κ λ ο π α ίδ ε ια , τ . 6 (1951), σ τ . 554, κ α θ ώ ς κ α ι   . Κ .   α κ ρ ά κ η , Η
α ίσ θ η σ ις τ ο υ θ α ν ά τ ο υ κ α ι ο π ό θ ο ς τ η ς λ υ τ ρ ώ σ ε ω ς ε ις τ ο ν Λ , Τ ο λ σ τ ό η ,
Α θ ή ν α ι 1978, σ . 41-43. Σ ε α υ τ ή τ η ν α ν τ ισ τ ο ιχ ία τ ω ν δ ύ ο π ό λ ω ν μ ε τ ο
«τ ρ ο μ ε ρ ό » (ά π ω σ η ) κ α ι τ ο «σ α γ η ν ε υ τ ικ ό » (έ λ ξ η ) β α σ ίζ ε τ α ι ο υ σ ια σ τ ικ ά
κ α ι ο Σ π υ ρ . Δ . Κ ο ν τ ο γ ιά ν ν η ς σ τ η ν α ν ά λ υ σ ή τ ο υ γ ια τ ο Ά γ ι ο τ ο υ Otto
(Β λ . Ζ . Κ ο ν τ ο γ ι ά ν ν η , Mysterium trementum κ α ι mysterium fasci-
nosum, Α ν ά τ υ π ο α π ό τ ο π ε ρ ιο δ ικ ό «Γ ρ η γ ό ρ ιο ς Π α λ α μ ά ς », Α θ ή ν α ι 1973,
σ . 5). Γ ν ικ ά γ ια τ α σ τ ο ιχ ε ία α υ τ ά , τ ο tremendum κ α ι τ ο fascinans, β λ .
Ε . Π . Π α π α ν ο ύ τ σ ο υ , Τ ο θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό β ίω μ α σ τ ο ν Π λ ά τ ω ν α f Α θ ή ­
ν α , ε κ δ . «Δ ω δ ώ ν η », 1971, σ . 21-23 κ α ι Ι ω ά ν . Δ . Δ ρ ο ύ λ ι α , Α ιώ ν ιε ς
α ν α ζ η τ ή σ ε ις κ α ι α ν ά λ ο γ ε ς θ ε ω ρ ή σ ε ις (τ ο υ ό ν τ ω ς Ό ν τ ο ς ), Α θ ή ν α ι 1981,
14 Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
Ι δ ια ίτ ε ρ α η ζ ω ή τ ο υ Α υ γ ο υ σ τ ίν ο υ , π ο υ ε ίν α ι η ισ τ ο ρ ία μ ι α ς
ψ υ χ ή ς γ ε μ ά τ η ς α γ ω ν ία 5, δ ια κ ρ ίν ε τ α ι α π ό μ ια τ έ τ ο ια ά π ω ­
σ η κ α ι έ λ ξ η . Α π ό τ η μ ια μ ε ρ ιά , η φ ρ ίκ η π ο υ έ ν ι ω σ ε α π έ ν α ν τ ι
σ τ ο Θ ε ό ω ς α ν ό μ ο ι ό τ ο υ π ρ ο ς Α υ τ ό ν ε ξ α ιτ ί α ς τ η ς ε ν ο χ ή ς
τ ο υ . Α π ό τ η ν ά λ λ η , η κ α τ ά φ λ ε ξ ή τ ο υ α π ό τ ο ν π ό θ ο τ η ς
σ ω τ η ρ ία ς κ ο ν τ ά σ τ ο Θ ε ό ω ς ό μ ο ι ό τ ο υ π ρ ο ς Α υ τ ό ν : «Inhorre-
see in quantum dissimilis ei sum, inardesco in quantum similis
ei sum»6. Δ ύ ο κ α τ α σ τ ά σ ε ι ς ε ν τ ε λ ώ ς α ν τ ίθ ε τ ε ς κ α ι ό μ ω ς
α π ό λ υ τ α σ χ ε τ ι κ έ ς , ό π ω ς μ α ς τ ις π ε ρ ιγ ρ ά φ ε ι ο ίδ ιο ς σ τ ις
π ε ρ ίφ η μ ε ς Ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ις τ ο υ (Confessiones, 397-401). Έ ν α
α π ό τ α π ιο χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ά μ ν η μ ε ία τ η ς π α γ κ ό σ μ ι α ς φ ι λ ο ­
σ . 34. Κ α θ ώ ς κ α ι σ τ η μ ε λ έ τ η τ ο υ Ε υ α γ γ . Δ . Θ ε ο δ ώ ρ ο υ , Η φ ιλ ο ­
σ ο φ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς τ ο ν Rudolf Otto (Ε ξ α φ ο ρ μ ή ς σ υ μ π λ η ρ ώ σ ε ι ς 50
ε τ ώ ν α π ό τ ο υ θ α ν ά τ ο υ τ ο υ ), Α ν ά τ υ π ο ν ε κ τ ο υ π ε ο ιο δ ικ ο ύ «Θ ε ο λ ο γ ία »
(τ ό μ . Ν Η ' [1987], τ ε ύ χ . Β \ σ ε λ . 249-259), Α θ ή ν α ι 1987, σ . 10-11 (254-255),
α λ λ ά κ α ι ο λ ό κ λ η ρ η τ η σ η μ α ν τ ικ ή α υ τ ή μ ε λ έ τ η ό π ο υ , σ τ η ν α ρ χ ή , κ α ι σ χ ε τ ι­
κ ή β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία γ ια τ ο ν R. Otto κ α ι τ α έ ρ γ α τ ο υ , σ . 5 σ η μ . - 6 (249-250).
5. Γ ια τ η ν α γ ω ν ιώ δ η α υ τ ή π ο ρ ε ία τ η ς ζ ω ή ς τ ο υ Α υ γ ο υ σ τ ίν ο υ , β λ . τ ο
β ιβ λ ίο τ ο υ G i o v a n n i P a p i n i , Α υ γ ο υ σ τ ίν ο ς : Ι σ τ ο ρ ία μ ια ς ψ υ χ ή ς ,
μ ε τ φ ρ . Β α σ .   ο υ σ τ ά κ η , Α θ ή ν α 1955.
6. Ο Α ν δ ρ έ α ς Δ α λ έ ζ ιο ς μ ε τ α φ ρ ά ζ ε ι τ α λ ό γ ια α υ τ ά τ ο υ Α υ γ ο υ σ τ ίν ο υ
ω ς ε ξ ή ς : «Φ ρ ικ ιώ [α π ό ιε ρ ό ν τ ρ ό μ ο ν ], ε φ ’ ό σ ο ν ε ίμ α ι α ν ό μ ο ιό ς τ ο υ . Δ ια φ λ έ -
γ ο μ α ι [α π ό α γ ά π η ν ], ε φ * ό σ ο ν ε ίμ α ι ό μ ο ι ό ς τ ο υ » ( Α γ ί ο υ Α υ γ ο υ σ τ ί ­
ν ο υ , Α ι ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ις [Confessiones], μ ε τ ά φ ρ α σ ις - σ χ ό λ ια - ε ισ α γ ω γ ή
Α ν δ ρ έ ο υ Δ α λ ε ζ ί ο υ , Δ ρ ο ς Φ ., 4η έ κ δ ., Α θ ή ν α ι 1965, τ ε ύ χ . Β \ β ιβ λ . XI,
σ . 97. Β λ . ε π ίσ η ς τ α λ ό γ ια κ α ι σ τ ο π ρ ω τ ό υ π ο , σ ε υ π ο σ η μ ε ίω σ η τ η ς ίδ ια ς
σ ε λ ίδ α ς ). Τ α λ ό γ ια τ ο υ Α υ γ ο υ σ τ ίν ο υ σ ε σ χ έ σ η μ ε τ ο tremendum κ α ι τ ο
fascinans τ ο υ R. Otto α ν α φ έ ρ ε ι κ α ι ο W. Gr u e h n σ τ ο β ιβ λ ίο τ ο υ Η
ψ υ χ ο λ ο γ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , μ ε τ φ ρ . Β . Κ . Ε ξ ά ρ χ ο υ , μ ε τ ά ε ιδ ικ ο ύ Π ρ ο λ ό γ ο υ
τ ο υ σ υ γ γ ρ α φ έ ω ς κ α ι δ ιε θ ν ο ύ ς β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία ς μ έ χ ρ ι τ ο υ 1937, Α θ ή ν α ι 1938,
σ . 145. Τ ο ίδ ιο κ α ι ο Κ . Δ . Γ ε ω ρ γ ο ύ λ η ς , σ τ ο ά ρ θ ρ ο τ ο υ «Θ ρ η σ κ ε ιο ­
λ ο γ ία »,   ρ η σ κ ε υ τ ικ ή κ α ι Η θ ικ ή Ε γ κ υ κ λ ο π α ίδ ε ια , τ . 6, σ τ . 548 κ α ι σ τ ο
β ιβ λ ίο τ ο υ Φ ιλ ο σ ο φ ικ ά μ ε λ ε τ ή μ α τ α π ε ρ ί θ ρ η σ κ ε ία ς (ο μ ιλ ία «Τ ο Ά γ ι ο ν
κ α ι τ ο Θ ε ιο ν »), Α θ ή ν α ι, ε κ δ . Δ η μ . Ν . Π α π α δ ή μ α , 1976, σ . 79-80. Κ α θ ώ ς
ε π ίσ η ς κ α ι ο Ε υ ά γ γ . Δ . Θ ε ο δ ώ ρ ο υ , Η φ ιλ ο σ ο φ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς
τ ο υ R. Otto, σ . 10-11 (254-255).
Π ρ ό τ υ π ο θ ρ η σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς
15
λ ό γ ι α ς , π ο λ ύ π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α κ ό μ α κ α ι α π ό τ α ο μ ώ ν υ μ α έ ρ γ α
τ ο υ J.-J. Rousseau7 κ α ι τ ο υ L. Tolstoy8. Έ τ σ ι π ο υ μ ε τ ο
θ έ μ α τ ο υ γ ια τ η ν ε ν ο χ ή κ α ι τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή ν ’ α π ο τ ε λ έ σ ε ι
7. Β λ . J e a n - J a c q u e s Ro u s s e a u , Les Confessions, edition
stereotype, Paris 1803, tomes l-I V. To π ε ρ ίφ η μ ο α υ τ ό έ ρ γ ο τ ο υ J.-J. Rousseau
(1712-1778) π ο υ ε ίν α ι η α υ τ ο β ιο γ ρ α φ ία τ ο υ , π ε ρ ιλ α μ β ά ν ε ι 12 β ιβ λ ία α π ό
τ α ο π ο ία τ α έ ξ ι ε κ δ ό θ η κ α ν τ ο 1781 κ α ι τ α υ π ό λ ο ιπ α τ ο 1788 μ ε τ ά τ ο
θ ά ν α τ ό τ ο υ , Ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς ε ξ ο μ ο λ ο γ ε ί τ α ι τ α ε λ α τ τ ώ μ α τ ά τ ο υ , μ ά λ λ ο ν
γ ια ν α δ ικ α ιο λ ο γ η θ ε ί. Η τ ά σ η τ ο υ ό μ ω ς α υ τ ή β ά ζ ε ι σ ε υ π ο ψ ία κ α τ ά π ό σ ο
λ έ ε ι τ η ν α λ ή θ ε ια . Ο ίδ ιο ς γ ρ ά φ ε ι σ τ ο τ ε λ ε υ τ α ίο τ ο υ έ ρ γ ο Τ α ο ν ε ιρ ο π ο λ ή μ α τ α
τ ο υ ε ρ η μ ικ ο ύ π ε ρ ιπ α τ η τ ή (Les Reveries du promeneur solitaire, 1782) σ ε
α ν α φ ο ρ ά μ ε τ η ν α λ ή θ ε ια τ ω ν Ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ω ν : «Α ισ θ α ν ό μ ε ν ο ς ό τ ι τ ο κ α ~
λ ό ν ξ ε π ε ρ ν ά τ ο κ α κ ό ν , ε ίχ α σ υ μ φ έ ρ ο ν ν α τ α ε ίπ ω ό λ α . Δ ε ν ε ίπ α τ ίπ ο τ ε
ο λ ιγ ώ τ ε ρ ο ν . Π ε ρ ιέ γ ρ α ψ α τ α ς π ε ρ ισ τ ά σ ε ις κ α ι ίσ ω ς ε ις α υ τ ό ν α υ π ε ρ έ β α λ α
κ α τ ά τ ι, μ ά λ λ ο ν δ ιό τ ι η φ α ν τ α σ ία μ ο υ π ρ ο έ τ ρ ε ξ ε , π α ρ ά δ ιό τ ι τ ο ή θ ε λ α .
Π ά ν τ ω ς , δ ε ν ε ψ ε ύ σ θ η ν . Έ γ ρ α ψ α α π ό μ ν ή μ η ς κ α ι η μ ν ή μ η μ ο υ έ φ ε ρ ν ε
α τ ε λ ή τ α γ ε γ ο ν ό τ α . Δ Γ α υ τ ό κ α ι τ α σ υ ν ε π λ ή ρ ω σ α δ ιά τ η ς φ α ν τ α σ ία ς ,
χ ω ρ ίς ν ’ α π έ χ ω α π ό τ η ν α λ ή θ ε ια ν » (Π α γ κ ό σ μ ιο ν Λ ε ξ ικ ό ν Έ ρ γ ω ν ..., τ .
5 [1966], σ . 1244-1245. Π ρ β λ . τ ις Ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ις τ ο υ Α υ γ ο υ σ τ ίν ο υ π ο υ
τ ο π ε ρ ιε χ ό μ ε ν ό τ ο υ ς σ ε π ε ρ ίλ η ψ η δ ίν ε τ α ι ε π ίσ η ς σ τ ο ίδ ιο Π α γ κ ό σ μ ιο ν
Λ ε ξ ικ ό ν , τ . 1 [1964], σ . 253-254).
8. Β λ . Lev Ν . T o l s t o y , Ispoved grafa (Ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ις τ ο υ κ ό μ η
[Λ .Ν . Τ ο λ σ τ ό ι] ή α π λ ώ ς Ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ις ) σ τ ις ε κ δ ό σ ε ις Prideaux Press,
Letehworth - Herts - London 1976, π ο υ ε ίν α ι ε π α ν έ κ δ ο σ η τ η ς 2η ς έ κ δ .
τ ο υ 1963 (1η έ κ δ . 1960). Σ τ ο β ιβ λ ίο τ ο υ α υ τ ό (1879), ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς , ύ σ τ ε ρ ’
α π ό μ ια σ ύ ν τ ο μ η α ν α σ κ ό π η σ η τ η ς ζ ω ή ς τ ο υ , κ α τ ά τ η ν ο π ο ία , ό π ω ς γ ρ ά φ ε ι
χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ά , «δ ε ν υ π ή ρ ξ ε κ α ν έ ν α έ γ κ λ η μ α π ο υ ν α μ η δ ιέ π ρ α ξ α » (κ ε φ .
2), π ρ α γ μ α τ ε ύ ε τ α ι τ η ν π ν ε υ μ α τ ικ ή ή θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ή τ ο υ κ ρ ίσ η ε ξ α ιτ ία ς τ η ς
α π ε ιλ ή ς τ ο υ θ α ν ά τ ο υ π ο υ τ ο ν π α ρ ο μ ο ιά ζ ε ι, σ ύ μ φ ω ν α μ ’ έ ν α μ ύ θ ο τ η ς
Α ν α τ ο λ ή ς , ω ς «τ ρ ο μ ε ρ ό Δ ρ ά κ ο » (κ ε φ . 4).   ια κ ρ ίσ η π ο υ π ρ ο κ ά λ ε σ ε τ ε λ ι­
κ ά , α π ό τ η σ τ ιγ μ ή π ο υ σ τ ρ ά φ η κ ε π ρ ο ς τ ο υ ς α π λ ο ύ ς π ισ τ ο ύ ς , τ ο υ ς α γ ρ ά μ ­
μ α τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς τ ο υ λ α ο ύ , τ η ν α φ ύ π ν ισ ή τ ο υ σ ε μ ια ν έ α ζ ω ή . Τ η ν π ν ε υ μ α ­
τ ικ ή τ ο υ α ν ά σ τ α σ η , ό π ω ς τ η ν π ε ρ ιγ ρ ά φ ε ι ε ιδ ικ ά σ τ ο 10ο κ ε φ ά λ α ιο τ ο υ
β ιβ λ ίο υ τ ο υ (Β λ .   ι χ . Κ .   α κ ρ ά κ η , Η α ίσ θ η σ ις τ ο υ θ α ν ά τ ο υ κ α ι
ο π ό θ ο ς τ η ς λ υ τ ρ ώ σ ε ω ς ε ις τ ο ν Λ . Τ ο λ σ τ ό η , ιδ ια ίτ . σ . 62 κ .π ., 192-194).
  ια ε μ π ε ιρ ία π ο υ θ α τ η μ ε τ α φ έ ρ ε ι, ε ίκ ο σ ι χ ρ ό ν ια α κ ρ ιβ ώ ς α ρ γ ό τ ε ρ α , σ τ ο ν
α υ τ ο β ιο γ ρ α φ ικ ό τ ο υ ή ρ ω α Ν τ μ ίτ ρ ι Ν ε χ λ ιο ύ ν τ ο φ , σ τ ο τ ε λ ε υ τ α ίο τ ο υ μ ε γ ά λ ο
μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α : Α ν ά σ τ α σ η (Voskreseniye, 1899) (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 135 κ .π .).
16 Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
τ ο έ ρ γ ο α υ τ ό τ η ν π ρ ώ τ η α ρ χ ή τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ί α ς
μ ε τ η ν ε υ ρ ύ τ ε ρ η έ ν ν ο ι α ’.
Π ρ ο π ά ν τ ω ν σ τ ο Χ ρ ισ τ ια ν ισ μ ό π ο υ α κ ο λ ο ύ θ η σ ε ο Α υ γ ο υ ­
σ τ ί ν ο ς ύ σ τ ε ρ ’ α π ό τ η μ α κ ρ ά α ν α ζ ή τ η σ ή τ ο υ γ ια τ η ν α λ ή θ ε ια ,
η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή π ο υ ε π έ ρ χ ε τ α ι ω ς φ υ σ ικ ή σ υ ν έ π ε ι α μ ε τ ά τ η
β ίω σ η τ η ς ε ν ο χ ή ς , κ α τ έ χ ε ι τ η σ π ο υ δ α ι ό τ ε ρ η θ έ σ η . Σ ε α ν α φ ο ­
ρ ά μ ε τ η β ίω σ η α υ τ ή ω ς «τ ο κ α τ ’ ε ξ ο χ ή ν 'υ π ο κ ε ι μ ε ν ι κ ό ν ’
π ρ ό β λ η μ α » μ έ σ α σ τ ο ό λ ο λ υ τ ρ ω τ ικ ό έ ρ γ ο τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ , ο
κ α θ η γ η τ ή ς τ η ς π ο ι μ α ν τ ι κ ή ς ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς σ τ ο Π α ν ε π ισ τ ή μ ιο
Α θ η ν ώ ν Ι ω ά ν . Κ . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η ς π α ρ α τ η ρ ε ί: «Η θ έ σ ις α υ τ ή ,
ε ξ ε π ό ψ ε ω ς ο ρ θ ο δ ό ξ ο υ θ ε ο λ ο γ ί α ς , κ έ κ τ η τ α ι π ά ν τ ο τ ε α μ ε ίω -
τ ο ν κ ύ ρ ο ς , δ ε δ ο μ έ ν ο υ ό τ ι η β ίω σ ις τ η ς ε ν ο χ ή ς κ α τ α λ α μ β ά ν ε ι
κ ε ν τ ρ ι κ ό ν χ ώ ρ ο ν ε ν τ ό ς τ η ς ό λ η ς π ε ρ ι ο χ ή ς τ ο υ έ ρ γ ο υ , π ο υ
ε π ε τ ε λ έ σ θ η δ ιά τ η ς ε ν Χ ρ ισ τ ώ Ι η σ ο ύ α π ο λ υ τ ρ ώ σ ε ω ς τ ο υ α ν ­
θ ρ ώ π ο υ α π ό τ η ν α μ α ρ τ ί α ν »1".
Η α π ο λ ύ τ ρ ω σ η α υ τ ή , «η ε ν Χ ρ ισ τ ώ σ ω τ η ρ ία », ε ίν α ι α κ ρ ι ­
β ώ ς η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή , η α π α λ λ α γ ή α π ό τ ο κ α κ ό , η α π ό φ α σ η
γ ια μ ια ν έ α ζ ω ή . Α π ό φ α σ η α σ φ α λ ώ ς π ο υ π ρ ο κ α λ ε ί η σ υ ν α ί ­
σ θ η σ η τ η ς ε ν ο χ ή ς σ τ η δ ια σ ύ ν δ ε σ ή τ η ς μ ε τ η ν α μ α ρ τ ία ω ς
9. «Ι δ ια ίτ ε ρ α ο ιε ρ ό ς Α υ γ ο υ σ τ ίν ο ς , α ν κ α ι θ ε ω ρ ε ίτ α ι ο π α τ έ ρ α ς τ η ς
φ ιλ ο σ ο φ ία ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , έ χ ε ι ω σ τ ό σ ο α ν ο ίξ ε ι τ ο δ ρ ό μ ο κ α ι γ ια τ η ν
ψ υ χ ο λ ο γ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς . Η δ ιε ίσ δ υ σ ή τ ο υ σ τ α β ά θ η τ η ς α ν θ ρ ώ π ιν η ς
ψ υ χ ή ς μ ε τ η ν α γ ω ν ία τ η ς δ ικ ή ς τ ο υ ψ υ χ ή ς σ τ η ν α ν α ζ ή τ η σ ή τ ο υ γ ια τ ο
θ ε ό κ α ι μ ε τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή τ ο υ σ ε μ ια ν έ α ζ ω ή , σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η ν π ε ρ ιγ ρ α φ ή
π ο υ μ α ς δ ίν ε ι σ τ ις α υ τ ο β ιο γ ρ α φ ικ έ ς τ ο υ Ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ις (Confessiones,
397-401), α λ λ ά κ α ι σ ε ά λ λ α τ ο υ έ ρ γ α , δ ε ίχ ν ε ι τ η ν ε ξ α ίρ ε τ η ικ α ν ό τ η τ ά
τ ο υ σ τ η ν α ν ά λ υ σ η τ ο υ θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ο ύ β ιώ μ α τ ο ς . Ε ν ό ς β ιώ μ α τ ο ς π ο υ ω ς
α ν τ ικ ε ιμ έ ν ο υ τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , ιδ ια ίτ ε ρ α ο τ η δ ια σ ύ ν δ ε σ ή
τ ο υ μ ε τ η ν ε ν ο χ ή κ α ι τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή , α π ο τ ε λ ε ί τ ο κ α τ ε ξ ο χ ή ν θ έ μ α τ η ς »
(   ι χ . Κ .   α κ ρ ά κ η . Ε ν ο χ ή κ α ι μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή , σ . 152. Β λ . ε π ίσ η ς
ο λ ό κ λ η ρ η τ η ν π α ρ ά γ ρ α φ ο γ ια τ ις «π ρ ώ τ ε ς κ α τ α β ο λ έ ς τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς
τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς », σ τ ο ίδ ιο , σ . 152-155).
10. I ω ά ν . Κ . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , Ο Ι ο ύ δ α ς ω ς ο μ α δ ικ ό ς ε ν ο χ ικ ό ς
α ρ χ έ τ υ π ο ς (Β ιω μ α τ ικ ο ί δ ια σ τ ά σ ε ις τ ο υ ε ν ο χ ικ ο ύ δ ια λ ό γ ο υ ), Θ ε σ σ α λ ο ν ίκ η ,
ε κ δ . Α δ ε λ φ ώ ν Κ υ ρ ια κ ίδ η , 1977, σ . 9.
Π ρ ό τ υ π ο θ ρ η σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς
17
σ υ μ μ ε τ ο χ ή τ ο υ κ ά θ ε α ν θ ρ ώ π ο υ χ ω ρ ισ τ ά σ τ ο π ρ ο π α τ ο ρ ι κ ό
α μ ά ρ τ η μ α . Α φ ο ύ «κ α τ ά τ η ν ο ρ θ ό δ ο ξ ο ν α ν θ ρ ω π ο λ ο γ ί α ν , η
π η γ ή τ η ς ε ν ο χ ή ς , ω ς κ α θ ο λ ι κ ο ύ κ α ι π α ν α ν θ ρ ώ π ιν ο υ φ α ι ν ο μ έ ­
ν ο υ , ε ίν α ι η π τ ώ σ ις τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ ε κ τ η ς κ α τ α σ τ ά σ ε ω ς τ η ς
α θ ω ό τ η τ ο ς ε ις τ η ν κ α τ ά σ τ α σ ι ν τ η ς α μ α ρ τ ία ς »"·
Τ η σ η μ α σ ία τ ο υ σ υ ν α ισ θ ή μ α τ ο ς τ η ς ε ν ο χ ή ς σ ε σ χ έ σ η μ ε
τ η ν ία σ η κ α ι τ η ν α π α λ λ α γ ή α π ό α υ τ ή α ν α γ ν ω ρ ίζ ο υ ν «μ ε
έ μ φ α σ ιν , κ α τ ά τ α ς τ ε λ ε υ τ α ί α ς δ ε κ α ε τ ί α ς , κ α ι δ ια κ ε κ ρ ιμ έ ν ο ι
'θ ύ ρ α θ ε ν ’ ε ρ ε υ ν η τ α ί»12. Έ τ σ ι π ο υ ν α «π ρ ο β ά λ λ ο υ ν ζ ω η ρ ώ ς
τ η ν β ίω σ ιν τ η ς ε ν ο χ ή ς ω ς τ ο υ π ό β α θ ρ ο ν δ υ ν α μ ικ ώ ν κ α ι ό λ ω ς
σ η μ α ν τ ι κ ώ ν α ν τ ιδ ρ ά σ ε ω ν τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ » δ ιά φ ο ρ ο ι ε π ι σ τ η ­
μ ο ν ι κ ο ί κ λ ά δ ο ι π ο υ σ χ ε τ ί ζ ο ν τ α ι μ ε τ η ν ψ υ χ ικ ή ία σ η , ό π ω ς
«η θ ε ρ α π ε υ τ ι κ ή π α ιδ α γ ω γ ικ ή , η ψ υ χ ο λ ο γ ία (ιδ ια ιτ έ ρ ω ς η ψ υ ­
χ ο λ ο γ ί α τ ο υ Β ά θ ο υ ς ), η ψ υ χ ο θ ε ρ α π ε ία » κ .ά 13. Ο ίδ ιο ς ο S.
Freud, ο ιδ ρ υ τ ή ς τ η ς ψ υ χ α ν ά λ υ σ η ς , μ ιλ ά γ ια μ ια κ α θ ο λ ικ ή
σ υ ν ε ίδ η σ η ε ν ο χ ή ς (Schuldbewusstsein)14 π ο υ τ η σ υ ν δ έ ε ι μ ε
τ η ν ο ιδ ιπ ό δ ε ια ε π ιθ υ μ ία , ό ,τ ι χ α ρ α κ τ ή ρ ι σ ε ω ς «ο ιδ ιπ ό δ ε ιο »
ή «π α τ ρ ι κ ό σ ύ μ π λ ε γ μ α » (Vaterkomplex)15, κ α ι μ ε τ ο φ ό ν ο
11. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 12.
12. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 10.
13. Σ τ ο ίδ ιο .
14.0 Freud ε ξ η γ ε ί τ η ν κ α θ ο λ ικ ή α υ τ ή σ υ ν ε ίδ η σ η ε ν ο χ ή ς , τ ο π ρ ο π α τ ο ρ ικ ό
α μ ά ρ τ η μ α δ η λ α δ ή , μ ε τ η θ ε ω ρ ία τ ο υ γ ια τ η ν ο μ α δ ικ ή ή σ υ λ λ ο γ ικ ή ψ υ χ ή :
«Β α σ ίζ ο υ μ ε κ α θ ε τ ί π ά ν ω σ τ η ν υ π ό θ ε σ η γ ια τ η ν ο μ α δ ικ ή ψ υ χ ή (Massen-
psyche) μ έ σ α σ τ η ν ο π ο ία ε π ιτ ε λ ο ύ ν τ α ι ο ι ίδ ιε ς ψ υ χ ικ έ ς δ ια δ ικ α σ ίε ς π ο υ
σ υ μ β α ίν ο υ ν κ α ι σ τ η ν ψ υ χ ικ ή ζ ω ή τ ο υ α τ ό μ ο υ . Π ρ α γ μ α τ ικ ά , δ ε χ ό μ α σ τ ε
π ω ς έ ν α σ υ ν α ίσ θ η μ α ε ν ο χ ή ς (Schuldbewusstsein) γ ια τ η ν π ρ ά ξ η [τ η ς π α τ ρ ο ­
κ τ ο ν ί α ς , τ ο υ φ ό ν ο υ δ η λ α δ ή τ ο υ α ρ χ έ γ ο ν ο υ π α τ έ ρ α ] δ ια τ η ρ ε ίτ α ι γ ια χ ιλ ιά ­
δ ε ς χ ρ ό ν ια , μ ε τ ο ν α μ ε τ α δ ίδ ε τ α ι σ ε γ ε ν ε έ ς π ο υ δ ε ν μ π ό ρ ε σ α ν ν α γ ν ω ρ ίσ ο υ ν
τ ίπ ο τ ε α π ό α υ τ ή τ η ν π ρ ά ξ η [α π ο β ά λ λ ο ν τ α ς κ ά θ ε α ν ά μ ν η σ η γ Γ α υ τ ή ]»
( S i g mu n d Fr e ud, Totem and Tabu, σ τ α Gesammelte Werke, Dritte
Auflage, Frankfurt am Main, S. Fischer Verlag, Bde I-XVII f XVIII; Index
der Bande I-XVII, 1969 κ .π ., τ . IX, σ . 189).
15. Η α ρ χ ή τ ο υ σ υ ν α ισ θ ή μ α τ ο ς ε ν ο χ ή ς (Schuldbewusstsein) π ο υ χ ω ρ ίς
α υ τ ή δ ε ν μ π ο ρ ε ί ν α ν ο η θ ε ί θ ρ η σ κ ε ία , η α ρ χ ή ε π ο μ έ ν ω ς κ ά θ ε θ ρ η σ κ ε ία ς
π ρ έ π ε ι ν ’ α ν α ζ η τ η θ ε ί, κ α τ ά τ ο ν Freud, σ ε ό ,τ ι ο ίδ ιο ς ο ν ο μ ά ζ ε ι «ο ιδ ιπ ό δ ε ιο
18
Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ ο υ α σ ώ τ ο υ
τ ο υ π ρ ώ τ ο υ , τ ο υ α ρ χ έ γ ο ν ο υ π α τ έ ρ α (Urvater)16. Ο π ω σ δ ή ­
π ο τ ε η σ υ ν ε ίδ η σ η τ η ς ε ν ο χ ή ς , π ο υ σ τ η σ χ έ σ η τ η ς μ ε τ ο α σ υ ­
ν ε ίδ η τ ο α π ο τ έ λ ε σ ε τ η β ά σ η π ά ν ω σ τ η ν ο π ο ί α σ τ η ρ ίχ τ η κ ε
ο λ ό κ λ η ρ η η ψ υ χ α ν ά λ υ σ η , α π α σ χ ό λ η σ ε γ ε ν ι κ ό τ ε ρ α τ η θ ρ η -
σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο γ ι κ ή έ ρ ε υ ν α . Π ο υ ε ίδ ε τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή σ τ ο Θ ε ό ,
σ ε σ υ ν ά ρ τ η σ η μ ε τ ο σ υ ν α ίσ θ η μ α τ η ς ε ν ο χ ή ς , ω ς έ ν α κ ε ν τ ρ ι κ ό
θ έ μ α τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς . Έ τ σ ι, λ ο γ ο υ χ ά ρ η , ο
W. James π ο υ υ π ή ρ ξ ε , ό π ω ς α ν α φ έ ρ α μ ε , έ ν α ς α π ό τ ο υ ς ιδ ρ υ ­
τ έ ς τ ο υ ιδ ια ί τ ε ρ ο υ α υ τ ο ύ κ λ ά δ ο υ , α ν α λ ύ ο ν τ α ς τ ο ν τ ύ π ο τ ω ν
α ρ ρ ω σ τ η μ έ ν ω ν ψ υ χ ώ ν π ο υ έ χ ο υ ν α ν ά γ κ η α π ό λ ύ τ ρ ω σ η , δ ι α ­
κ ρ ίν ε ι ω ς β α σ ικ ή ε κ δ ή λ ω σ η τ ο υ π ρ ο σ ω π ικ ο ύ θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ο ύ
β ιώ μ α τ ο ς τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή τ η ν ο π ο ί α ε ξ η γ ε ί μ ε τ η ν έ ν ν ο ι α
τ η ς ε ι σ β ο λ ή ς α π ό τ ο α σ υ ν ε ί δ η τ ο 17.
σ ύ μ π λ ε γ μ α » (Odipus-Komplex) (Σ τ ο ίδ ιο , τ . IX, σ . 188. Γ ια τ η σ χ έ σ η τ ο υ
σ υ ν α ισ θ ή μ α τ ο ς ε ν ο χ ή ς μ ε τ ο ο ιδ ιπ ό δ ε ιο σ ύ μ π λ ε γ μ α , β λ .   ι χ . Κ .   α -
κ ρ ά κ η , Ψ υ χ ο λ ο γ ικ ο ί π α ρ ά γ ο ν τ ε ς τ ο υ θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ο ύ φ α ιν ο μ έ ν ο υ , ιδ ια ί­
τ ε ρ α ο φ ό β ο ς κ α ι η α γ ά π η , Α θ ή ν α 1987, σ . 44-46).
16. Ο φ ό ν ο ς τ ο υ α ρ χ έ γ ο ν ο υ π α τ έ ρ α π ο υ σ υ μ β ο λ ίζ ε τ α ι σ τ η θ υ σ ία τ ο υ
τ ο τ έ μ -ζ ώ ο υ , σ τ ο τ ο τ ε μ ικ ό σ υ μ π ό σ ιο , ω ς ε ξ ιλ έ ω σ η α π ό τ η ν ε ν ο χ ή τ η ς π α ­
τ ρ ο κ τ ο ν ία ς , α π ο τ ε λ ε ί τ ο κ ύ ρ ιο μ έ ρ ο ς τ η ς τ ο τ ε μ ικ ή ς θ ρ η σ κ ε ία ς , τ ο ν «π υ ρ ή ­
ν α τ ο υ τ ο τ ε μ ισ μ ο ύ » ω ς π ρ ώ τ η ς , κ α τ ά τ ο ν Freud, θ ρ η σ κ ε ία ς σ τ ο ν κ ό σ μ ο
(S. Fr e ud, «Selbstdarstellung», σ τ α Gesammelte Werke, τ . XIV, σ . 93).
Σ χ ε τ ικ ά μ ε τ ις α ν τ ιλ ή ψ ε ις τ ο υ Freud γ ια τ η θ ρ η σ κ ε ία , β λ . τ ο έ ρ γ ο τ ο υ
J o a c h i m S c h a r f e n b e r g , Sigmund Freud und seine Religionskri-
tik als Herausforderung fur deri christlichen Glauben, Gottingen, Vanden-
hoeck & Ruprecht, 1968 κ α ι H. L. P h i 1p, Freud and Religious Belief,
Westport, Connecticut, Greenwood Press, Publishers, 1975.
17. O William James, κ ά ν ο ν τ α ς λ ό γ ο σ ε δ ύ ο ιδ ια ίτ ε ρ α κ ε φ ά λ α ια γ ια
τ η θ ρ η σ κ ε ία τ ω ν α ρ μ ο ν ικ ώ ν κ α ι υ γ ιώ ν ψ υ χ ώ ν (Lectures IV and V: The
Religion of Healthy-Mindedness, pp. 92-136) κ α ι γ ια τ ο ν τ ύ π ο τ ω ν α ρ ρ ω σ τ η ­
μ έ ν ω ν ψ υ χ ώ ν (Lectures VI and VII: The Sick Soul, pp. 137-171), κ α θ ώ ς
κ α ι σ ' έ ν α ά λ λ ο , α μ έ σ ω ς ε π ό μ ε ν ο , κ ε φ ά λ α ιο (Lecture VIII) γ ια τ η δ ιά σ π α σ η
κ α ι τ η ν ε ν ο π ο ίη σ η τ ο υ α τ ό μ ο υ (The Divided Self and the Process of its
Unification, pp. 172-193), α φ ιε ρ ώ ν ε ι σ τ η σ υ ν έ χ ε ια δ ύ ο ο λ ό κ λ η ρ α κ ε φ ά λ α ια
(Lecture IX κ α ι Lecture X) σ τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή (Conversion, pp. 194-218 κ α ι
Conversion - Concluded, pp. 219-257). Έ τ σ ι, π ρ ο ς τ ο τ έ λ ο ς τ η ς Lecture
Π ρ ό τ υ π ο θ ρ η σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς
19
Α υ τ ή η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή π ο υ ε π α ν α φ έ ρ ε ι τ η ν ψ υ χ ή , σ ύ μ φ ω ν α
μ ε τ ο ν James, σ τ ο ν ά λ λ ο β α σ ι κ ό τ ύ π ο ψ υ χ ι κ ή ς ε μ π ε ι ρ ί α ς ,
σ τ ο ν τ ύ π ο τ ω ν α ρ μ ο ν ι κ ώ ν κ α ι υ γ ιώ ν ψ υ χ ώ ν 18, ε ίν α ι σ τ η ν
π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α α ν α σ ύ σ τ α σ η τ η ς δ ι ε σ π α σ μ έ ν η ς π ρ ο σ ω π ι ­
κ ό τ η τ α ς τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ . Ε ίν α ι η α ν α κ ά λ υ ψ η τ ο υ α λ η θ ιν ο ύ
ε α υ τ ο ύ τ ο υ μ ε ό ,τ ι ο ν ο μ ά ζ ε ι ο Alfred Adler «α ν θ ρ ω π ο γ ν ω -
σ ί α »19ω ς μ έ σ ο γ ια τ η ν ε ν ό τ η τ α τ η ς π ρ ο σ ω π ι κ ό τ η τ α ς .   ια
ε ν ό τ η τ α π ο υ α π ο κ τ ά ο ά ν θ ρ ω π ο ς μ ε τ η ν τ ά σ η τ ο υ γ ια «τ ε λ ε ι ό ­
τ η τ α », έ χ ο ν τ α ς ω ς ύ ψ ι σ τ ο ιδ α ν ικ ό τ ο υ τ ο Θ ε ό 20. Ό μ ω ς γ ια
ν α μ η ν ο δ η γ η θ ε ί σ τ η ν ισ ο θ ε ία μ ε τ η ν ε π ιδ ίω ξ ή τ ο υ ν α γ ίν ε ι
X, δ ια κ ρ ίν ε ι δ ύ ο τ ύ π ο υ ς μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή ς : «έ ν α σ υ ν ε ιδ η τ ό κ α ι ε κ ο ύ σ ιο τ ύ π ο
(τ ρ ό π ο ) κ α ι έ ν α α κ ο ύ σ ιο κ α ι υ π ο σ υ ν ε ίδ η τ ο τ ύ π ο » (a conscious and voluntary
way and an involuntary and unconscious way, p. 209), τ ο ν ίζ ο ν τ α ς τ η ν υ π ο σ υ ­
ν ε ίδ η τ η ε π ώ α σ η τ ω ν κ ιν ή τ ρ ω ν τ η ς μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή ς . Α π ό α υ τ ή τ η ν ά π ο ψ η ,
ο δ ε ύ τ ε ρ ο ς τ ύ π ο ς (ή τ ρ ό π ο ς ) π ο υ έ χ ε ι ν α κ ά μ ε ι μ ε τ ο υ π ο σ υ ν ε ίδ η τ ο , π α ρ ο υ ­
σ ιά ζ ε ι μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ε ν δ ια φ έ ρ ο ν σ τ η ν π α ρ ά θ ε σ η π α ρ α δ ε ιγ μ ά τ ω ν . Ό π ω ς γ ρ ά ­
φ ε ι ο W. James, «γ ια τ ο ν ε κ ο ύ σ ιο τ ύ π ο τ η ς μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή ς , θ α ή τ α ν ε ύ κ ο λ ο
ν α δ ώ σ ε ι κ α ν ε ίς π α ρ α δ ε ίγ μ α τ α , α λ λ ά ε ίν α ι κ α τ ά κ α ν ό ν α λ ιγ ό τ ε ρ ο ε ν δ ια φ έ ­
ρ ο ν τ α α π ό ε κ ε ίν α τ η ς α υ τ ο π α ρ ά δ ο σ η ς σ τ α ο π ο ία τ α υ π ο σ υ ν ε ίδ η τ α α π ο τ ε ­
λ έ σ μ α τ α ε ίν α ι π ιο ά φ θ ο ν α κ α ι σ υ χ ν ά κ α τ α π λ η κ τ ικ ά » (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 210-21 1).
Ο π ω σ δ ή π ο τ ε , η δ ια φ ο ρ ά α ν ά μ ε σ α σ τ ο υ ς δ υ ο α υ τ ο ύ ς τ ύ π ο υ ς δ ε ν ε ίν α ι ρ ιζ ι­
κ ή , Γ ια τ ί α κ ό μ α κ α ι σ τ η ν π ιο ε κ ο ύ σ ια μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή , ό π ω ς ε ξ η γ ε ί, «υ π ά ρ ­
χ ο υ ν π ε ρ ά σ μ α τ α α υ τ ο π α ρ ά δ ο σ η ς [δ η λ α δ ή α κ ο ύ σ ια κ α ι υ π ο σ υ ν ε ίδ η τ α κ ί­
ν η τ ρ α ] π ο υ μ ε σ ο λ α β ο ύ ν » (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 211),
18. Ό π ω ς π α ρ α τ η ρ ε ί ο Κ ω ν , Γ ε ω ρ γ ο ύ λ η ς , «β ά σ ις τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , κ α τ ά
τ ο ν James, ε ίν α ι τ ο ό τ ι δ Γ α υ τ ή ς α π ο κ α θ ίσ τ α τ α ι η α ρ μ ο ν ία ε ις τ ο ν ε σ ω τ ε ρ ι-
κ ό ν ψ υ χ ικ ό ν τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ κ ό σ μ ο ν » (Κ . Δ . Γ ε ω ρ γ ο ύ λ η , «θ ρ η ­
σ κ ε ιο λ ο γ ία »,   ρ η σ κ ε υ τ ικ ή κ α ι Η θ ικ ή Ε γ κ υ κ λ ο π α ίδ ε ια , τ . 6, σ τ , 548-549).
19. Β λ . τ η ν Ε ισ α γ ω γ ή (Einleitung) σ τ ' ο μ ώ ν υ μ ο έ ρ γ ο τ ο υ ( Al f r e d
Adl e r , Memchenkenntnis, Frankfurt am Main und Hamburg, Fischer
Bucherei Verlag, 1966, σ , 7-28), ό π ο υ o Adler δ ιε υ κ ρ ιν ίζ ε ι π ώ ς ε ν ν ο ε ί τ η ν
«α ν θ ρ ω π ο γ ν ω σ ία » ω ς μ ια «σ π ο υ δ α ία ε π ισ τ ή μ η » (wichtige Wissenschaft),
ό π ω ς τ η χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε ι, ό χ ι ό μ ω ς ω ς μ ια ε π ισ τ ή μ η π ο υ υ π ά ρ χ ε ι μ ο ν ά χ α
γ ια τ η ν ε π ισ τ ή μ η , α λ λ ά κ α ι γ ια π α ιδ α γ ω γ ικ ή ε ρ γ α σ ία (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 23).
20. Σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο Ν ικ , Ν η σ ιώ τ η , «ο θ ε ό ς ε ίν α ι γ ια τ ο ν Ά ν τ λ ε ρ α υ τ ή
η α ν α γ ν ώ ρ ισ η τ η ς τ ά σ ε ω ς π ρ ο ς τ η ν τ ε λ ε ιό τ η τ α υ π ό τ α π λ ή γ μ α τ α τ η ς
μ ε ιο ν ε κ τ ικ ό τ η τ ο ς π ο υ δ έ χ ε τ α ι τ ο ά τ ο μ ο , ε υ θ ύ ς μ ό λ ις έ λ θ η σ ’ ε π α φ ή μ ε
20 Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ ο υ α σ ώ τ ο υ
Θεός ο ίδιος2*, πρέπει ν’ αποτελέσει πρότυπο της ζωής του
ό,τι διακρίνει ιδιαίτερα, σύμφωνα με τον Adler, κάθε ανε­
πτυγμένη θρησκεία: «Ο μετανοών αμαρτωλός (der reuige
Sunder)22.
Μια τέτοια μετάνοια, όπως τη διατυπώνει ο Adler με ενε­
στώτα χρόνο, σε χρόνο διαρκείας, προϋποθέτει βαθιά συναί­
σθηση, έντονη βίωση της ενοχής, δίνοντας έτσι υπαρξιακές
διαστάσεις σ’ αυτή ως «το κατ’ εξοχήν δυναμικόν υπαρξια-
κόν’ γεγονός»23. Γιατί, όπως εξηγεί ο καθηγητής I. Κόρνα-
ράκης, «τογεγονός τούτο, η βίωσις δηλ. της ενοχής, αποβαί­
νει αφετηρία της πορείας του ανθρώπου προς την φθοράν
τ ο π ε ρ ιβ ά λ λ ο ν τ ο υ . Ε ίν α ι τ ο Ι δ α ν ι κ ό - Ε γ ώ ’ τ η ς π α ν τ ο δ υ ν α μ ία ς κ α ι τ ε λ ε ιό -
τ η τ ο ς π ρ ο ς τ ο ο π ο ίο τ ε ίν ε ι σ υ ν ε χ ώ ς ο α γ ω ν ιζ ό μ ε ν ο ς κ α τ ά τ ο υ α ισ θ ή μ α τ ο ς
κ α τ ω τ ε ρ ό τ η τ α ς ά ν θ ρ ω π ο ς » (Ν ι κ . Ν η σ ι ώ τ η , Π α ρ α δ ό σ ε ις ψ υ χ ο λ ο ­
γ ία ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , Α θ ή ν α χ .χ ,, σ . 182).
21. Α υ τ ή η α ν ύ ψ ω σ η τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ σ τ η θ έ σ η τ ο υ Θ ε ο ύ , η ε π ιδ ίω ξ ή
τ ο υ ν α γ ίν ε ι Θ ε ό ς ο ίδ ιο ς , ίσ ο ς μ ε τ ο Θ ε ό , ο φ ε ίλ ε τ α ι σ τ η ν α ν ώ μ α λ η τ ά σ η
τ ο υ γ ια υ π ε ρ ο χ ή . Κ α ι σ α ν τ έ τ ο ια ε ίν α ι μ ια ν ε υ ρ ω τ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η γ ια τ ο ν
Adler.
22. Π ρ ο ς τ ο τ έ λ ο ς τ η ς Ε ισ α γ ω γ ή ς σ τ ο β ιβ λ ίο τ ο υ γ ια τ η ν α ν θ ρ ω π ο γ ν ω σ ία ,
ο Adler γ ρ ά φ ε ι χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ά : «Σ τ η ν ε λ α τ τ ο >μ α τ ικ ή α γ ω γ ή [τ η ς ε π ο χ ή ς ]
μ α ς , π ρ α γ μ α τ ικ ή α ν θ ρ ω π ο γ ν ω σ ία υ π ά ρ χ ε ι σ ή μ ε ρ α α λ η θ ιν ά σ ’ έ ν α μ ο ν ά χ α
τ ύ π ο α ν θ ρ ώ π ο υ . Α υ τ ό ς ε ίν α ι ο "μ ε τ α ν ο ώ ν α μ α ρ τ ω λ ό ς ’» (R. Ad l e r , ό .π .,
σ . 27: «Wirkliche Menschenkenmnis wird bet unserer mangelhaften Erziehung
heute eigentlich nur einem Typus von Menschen zukommen, das ist der ’reuige
Sunder*»). Κ α ι ο δ ιά σ η μ ο ς ψ υ χ ία τ ρ ο ς τ η ς Β ιέ ν ν η ς δ ια π ισ τ ώ ν ε ι σ τ η σ υ ν έ ­
χ ε ια : «Ο μ ε τ α ν ο ώ ν α μ α ρ τ ω λ ό ς φ α ίν ε τ α ι ν α ε ίν α ι ο τ ύ π ο ς ε κ ε ίν ο ς π ο υ
ό χ ι μ ο ν ά χ α η ε π ο χ ή μ α ς , α λ λ ά κ α ι η ε π ο χ ή τ η ς α ν ά π τ υ ξ η ς ό λ ω ν τ ώ ν
θ ρ η σ κ ε ιώ ν έ χ ε ι α ν α γ ν ω ρ ίσ ε ι ω ς τ η μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η α ξ ία , α υ τ ό ς ['ο μ ε τ α ν ο ώ ν
α μ α ρ τ ω λ ό ς ’] π ο υ σ τ έ κ ε τ α ι π ο λ ύ π ιο π ά ν ω α π ό χ ιλ ιά δ ε ς δ ικ α ίο υ ς » (Σ τ ο
ίδ ιο , σ . 27-28: «Der reuige Sunder scheint nicht nur fur unsere Zeit, sondern
auch fur die Zeit der Entwicklung alier Religionen jener Typus zu sein, dem
der hochste Wert zugebilligt wird, der viel hoher stebt als tausend Gerechte»).
23. I ω ά ν . Κ . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , ό .π ., σ . 9. Β λ . ε π ίσ η ς κ α ι ο λ ό κ λ η ρ η
τ η ν π α ρ ά γ ρ α φ ο μ ε τ ο ν τ ίτ λ ο «Τ ο κ α τ ’ ε ξ ο χ ή ν π ρ ό β λ η μ α τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ »,
σ . 942.
Π ρ ό τ υ π ο θ ρ η σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς 21
κ α ι τ ο ν κ α τ ’ ά μ φ ω θ ά ν α τ ο ν , α λ λ ’ ε π ί σ η ς (υ π ό τ ο ν ό ρ ο ν τ ο υ
π λ η ρ ώ μ α τ ο ς τ ο υ χ ρ ό ν ο υ ) κ α ι τ η ς α π ο λ υ τ ρ ώ σ ε ω ς κ α ι σ ω τ η ­
ρ ί α ς τ ο υ δ ιά τ η ς ε ν Χ ρ ισ τ ώ Ι η σ ο ύ π ρ α γ μ α τ ο π ο ιη θ ε ίσ η ς α π ο ­
λ υ τ ρ ώ σ ε ω ς »24.
Α π ό α υ τ ή τ η ν π λ ε υ ρ ά λ ο ι π ό ν τ ο π ρ ό τ υ π ο «τ ο υ μ ε τ α ν ο ο ύ ν -
τ ο ς α μ α ρ τ ω λ ο ύ », ό π ω ς τ ο β λ έ π ε ι ο Adler σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η
τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ , κ α τ ά τ η ν π ο ρ ε ία τ ο υ α π ό τ η φ θ ο ρ ά κ α ι τ ο
θ ά ν α τ ο σ τ η ν α π ο λ ύ τ ρ ω σ η κ α ι τ η σ ω τ η ρ ία , α π ε ικ ο ν ί ζ ε τ α ι
μ ε τ ο ν κ α λ ύ τ ε ρ ο τ ρ ό π ο σ ε μ ια ε υ α γ γ ε λ ικ ή π α ρ α β ο λ ή π ο υ
χ α ρ α κ τ η ρ ί σ τ η κ ε ω ς η ω ρ α ιό τ ε ρ η π α ρ α β ο λ ή τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ ,
τ ο «Ε υ α γ γ έ λ ιο τ ο υ Ε υ α γ γ ε λ ίο υ », «ο λ ό κ λ η ρ ο τ ο Ε υ α γ γ έ λ ιο
τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ »25. Γ ι’ α υ τ ό , α ν τ ί γ ια μ ια θ ε ω ρ η τ ικ ή α ν ά π τ υ ξ η
τ η ς έ ν ν ο ι α ς τ η ς ε ν ο χ ή ς κ α ι τ η ς μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή ς , α ς π ρ ο σ π α θ ή ­
σ ο υ μ ε ν α π ά ρ ο υ μ ε μ ια ν ά μ ε σ η γ ε ύ σ η , ε μ φ α ν ί ζ ο ν τ α ς τ η ν έ ν ­
ν ο ια α υ τ ή μ ε π α ρ α β ο λ ι κ ή μ ο ρ φ ή . Κ α ι σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν α , μ ε τ η ν
π α ρ α β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ . Έ τ σ ι π ο υ η ψ υ χ ικ ή ή π ν ε υ μ α τ ικ ή
τ ο υ π ο ρ ε ία , η «υ π α ρ ξ ια κ ή π ο ρ ε ία » τ ο υ μ έ σ ’ α π ό τ α τ ρ ία
σ τ ά δ ι α , τ ο σ τ ά δ ι ο τ η ς α μ α ρ τ ί α ς , τ ο σ τ ά δ ιο τ η ς μ ε τ α ν ο ί α ς
κ α ι τ ο σ τ ά δ ιο τ η ς σ ω τ η ρ ία ς 26, ν ’ α π ο τ ε λ έ σ ε ι τ ο ε ρ μ η ν ε υ τ ι­
κ ό π ρ ό τ υ π ο τ η ς έ ρ ε υ ν ά ς μ α ς α π ό θ ρ η σ κ ε ιο ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή ά π ο ­
ψ η .
24. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 9.
25. Η π α ρ α β ο λ ή α υ τ ή , ό π ω ς π α ρ α τ η ρ ε ί ο Π α ν , Τ ρ ε μ π έ λ α ς , «ε κ λ ή θ η
ε υ α γ γ έ λ ιο ν ε ν τ ω ε υ α γ γ ε λ ίω λ ό γ ω τ ο υ α ρ ιθ μ ο ύ τ ω ν α ν α φ ε ρ ο μ έ ν ω ν ε ις τ η ν
ά φ ε σ ιν α λ η θ ε ιώ ν , α ίτ ιν ε ς ε ν α υ τ ή ε ξ ε ικ ο ν ίζ ο ν τ α ι» (Π . Ν . Τ ρ ε μ π έ λ α ,
Υ π ό μ ν η μ α ε ις τ ο κ α τ ά Λ ο υ κ ά ν Ε υ α γ γ έ λ ιο ν , Α θ ή ν α ι, ε κ δ . Α δ ε λ φ ό τ η τ ο ς
Θ ε ο λ ό γ ω ν η «Ζ ω ή », 1952, σ . 449). Β λ . ε π ίσ η ς Ι ω ά ν . Δ . Κ α ρ α β ι ­
ό ό π ο υ λ ο υ , Λ ι π α ρ α β ο λ α ί τ ο υ Ι η σ ο ύ (Ε π ισ τ η μ ο ν ικ ή Ε π ε τ η ρ ίς τ η ς
Θ ε ο λ ο γ ικ ή ς Σ χ ο λ ή ς ), Θ ε σ σ α λ ο ν ίκ η 1970, σ . 126.
26. Ο F. G ο d e t, σ τ ο β ιβ λ ίο τ ο υ Commentaire sur I’Evangile de S.
Luc (troisieme edition 1888), δ ια ιρ ε ί τ η ν ό λ η π α ρ α β ο λ ή σ ε δ ύ ο γ ε ν ικ ά   έ ρ η ,
σ ε α ν τ ισ τ ο ιχ ία μ ε τ ο «ν ε ώ τ ε ρ ο ν υ ίό ν » (σ τ χ . 11-24) π ο υ μ ο ιά ζ ε ι μ ε τ ο υ ς
τ ε λ ώ ν ε ς κ α ι τ ο ν «π ρ ε σ β ύ τ ε ρ ο ν υ ίό ν » (σ τ χ . 25-32) π ο υ μ ο ιά ζ ε ι μ ε τ ο υ ς
Φ α ρ ισ α ίο υ ς . Δ ύ ο   έ ρ η δ η λ α δ ή π ο υ ε ίν α ι α ν ά λ ο γ α μ ε τ ο ν «τ ε λ ώ ν η κ α ι
τ ο Φ α ρ ισ α ίο » τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς . Δ ια κ ρ ίν ε ι μ ά λ ισ τ α τ ο Π ρ ώ τ ο   έ ρ ο ς σ ε
22
Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
π έ ν τ ε σ κ η ν έ ς π ο υ α ν τ α π ο κ ρ ίν ο ν τ α ι σ τ ις π έ ν τ ε φ ά σ ε ις τ η ς ζ ω ή ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ
κ α ι κ ά θ ε «ε π ισ τ ρ έ φ ο ν τ ο ς α μ α ρ τ ω λ ο ύ ». Α υ τ έ ς ε ίν α ι: η α ν α χ ώ ρ η σ η ( - η
α μ α ρ τ ία » σ τ χ . 11-13), η α θ λ ιό τ η τ α η τ ιμ ω ρ ία , σ τ χ . 14-16), η μ ε τ α μ έ λ ε ια
( = η μ ε τ ά ν ο ια , σ τ χ . 17-19), η ε π ά ν ο δ ο ς ( = η ε π ισ τ ρ ο φ ή , σ τ χ . 20-21) κ α ι
η α π ο κ α τ ά σ τ α σ η (= σ υ γ χ ώ ρ ε σ η κ α ι δ ικ α ιο σ ύ ν η , σ τ χ . 22-24) (Π . Ν .
Τ ρ ε μ π έ λ α , ό .π ., σ . 449. Β λ . ε π ίσ η ς σ . 461, 462). Ό π ω ς κ α τ α λ α β α ίν ο υ ­
μ ε » ο ι δ ύ ο π ρ ώ τ ε ς σ κ η ν έ ς α φ ο ρ ο ύ ν ό ,τ ι ε μ ε ίς ο ν ο μ ά ζ ο υ μ ε π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο ,
ο ι δ υ ο ε π ό μ ε ν ε ς α ν τ ισ τ ο ιχ ο ύ ν σ τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο κ α ι η τ ε λ ε υ τ α ία σ κ η ν ή ,
σ τ ο τ ρ ίτ ο σ τ ά δ ιο . Π ά ν τ ω ς , τ η δ ιμ ε ρ ή δ ια ίρ ε σ η τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς α π ό τ ο ν
F. Godet, κ α ι μ ά λ ισ τ α σ ε α ν τ ισ τ ο ιχ ία μ ε τ ο ν τ ε λ ώ ν η κ α ι τ ο Φ α ρ ισ α ίο ,
δ έ χ ε τ α ι ε π ίσ η ς κ α ι ο Ι ω ά ν . Κ α ρ α β ι δ ό π ο υ λ ο ς (ό .π ., σ . 126-
127), ε ν ώ ο Σ ε ρ α φ ε ί μ Π α π α κ ώ σ τ α ς , σ τ ο β ιβ λ ίο τ ο υ Α ι π ρ α ­
β ο λ α ι τ ο υ Κ υ ρ ίο υ (2η έ κ δ ., Α θ ή ν α ι, ε κ δ . η «Ζ ω ή », 1938), π ρ α γ μ α τ ε ύ ε τ α ι
τ η ν π α ρ α β ο λ ή σ ε τ ρ ία   έ ρ η : σ . 91-108, 108-124, 124-135, α ν τ ίσ τ ο ιχ α .
Β '
Τ Α Τ Ρ Ι Α Σ Τ Α Δ Ι Α
Τ Η Σ Υ Π Α Ρ Ξ Ι Α Κ Η Σ Π Ο Ρ Ε Ι Α Σ
Τ Ο Υ Α Σ Ω Τ Ο Υ Τ Η Σ Π Α Ρ Α Β Ο Λ Η Σ
Ύ σ τ ε ρ ’ α π ό τ ο π ρ ώ τ ο (ε ισ α γ ω γ ικ ό ) κ ε φ ά λ α ιο , ε ρ χ ό μ α σ τ ε
τ ώ ρ α ν α π α ρ α κ ο λ ο υ θ ή σ ο υ μ ε α π ό κ ο ν τ ά σ ’ έ ν α δ ε ύ τ ε ρ ο κ ε φ ά ­
λ α ι ο , π ο υ ε ίν α ι κ α ι τ ο π ιο β α σ ι κ ό , τ η ν υ π α ρ ξ ια κ ή π ο ρ ε ία
τ ο υ α σ ώ τ ο υ , ό π ω ς δ ια μ ο ρ φ ώ ν ε τ α ι σ ε τ ρ ία σ τ ά δ ι α . Σ ε κ α θ έ ν α
α π ό τ α σ τ ά δ ια α υ τ ά π ο υ τ α χ α ρ α κ τ η ρ ί σ α μ ε ή δ η ω ς α μ α ρ τ ία ,
μ ε τ ά ν ο ι α κ α ι σ ω τ η ρ ία , δ ια κ ρ ίν ο ν τ α ι τ ρ ε ις φ ά σ ε ις .
Σ τ ο π ρ ώ τ ο , ο ι φ ά σ ε ις : α ) Ο φ ό β ο ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ γ ια τ η ν
α ξ ιο π ο ίη σ η τ η ς ε λ ε υ θ ε ρ ία ς τ ο υ ό τ α ν α π ο δ ε σ μ ε ύ τ η κ ε α π ό
τ ο ν π α τ έ ρ α τ ο υ κ α ι «ά π ε δ ή μ η σ ε ν ε ίς χ ώ ρ α ν μ α κ ρ ά ν », α λ λ ά
κ α ι γ ια τ η σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν η α π ε ιλ ή τ ο υ θ α ν ά τ ο υ π ο υ α ν τ ιμ ε τ ώ π ι­
σ ε α ρ γ ό τ ε ρ α ε ξ α ιτ ί α ς τ η ς π ε ί ν α ς ό τ α ν «έ γ έ ν ε τ ο λ ι μ ό ς ισ χ υ ­
ρ ό ς κ α τ ά τ ή ν χ ώ ρ α ν έ κ ε ίν η ν ». β ) Η α γ ω ν ία τ ο υ α σ ώ τ ο υ
γ ι α κ α θ ε τ ί π ο υ θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α σ υ μ β ε ί α ν ά π ά σ α σ τ ιγ μ ή
κ α ι θ 5α π ε ι λ ο ύ σ ε τ η ζ ω ή τ ο υ , γ ια κ ά θ ε α ό ρ ισ τ η α π ε ιλ ή ε κ μ η -
δ ε ν ισ μ ο ύ τ η ς ύ π α ρ ξ ή ς τ ο υ . γ ) Η α π ε λ π ισ ία ω ς α π ο κ ο ρ ύ φ ω σ η
έ σ χ α τ ο υ ξ ε π ε σ μ ο ύ κ α ι ω ς π ρ ο σ έ γ γ ισ η μ ια ς ο λ ο κ λ η ρ ω τ ι κ ή ς
κ α τ α σ τ ρ ο φ ή ς .
Σ τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ι ο , ο ι φ ά σ ε ις : α ) Η σ υ ν α ίσ θ η σ η ε ν ο χ ή ς
γ ια τ η ζ ω ή τ η ς α σ ω τ ία ς π ο υ τ ο ν έ φ ε ρ ε σ ’ έ ν α τ έ τ ο ιο κ α τ ά ν τ η ­
μ α , σ τ α π ρ ό θ υ ρ α τ ο υ θ α ν ά τ ο υ , β ) Η ε κ λ ο γ ή μ ι α ς ν έ α ς , δ ια φ ο ­
ρ ε τ ικ ή ς ζ ω ή ς , ή η α π ό φ α σ η ε π ισ τ ρ ο φ ή ς σ τ ο π α τ ρ ι κ ό σ π ίτ ι,
γ ) Η ο μ ο λ ο γ ί α ε ν ο χ ή ς σ τ ο ν ο υ ρ α ν ό κ α ι μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο ν π α τ έ ρ α
τ ο υ («ή μ α ρ τ ο ν ε ις τ ό ν ο ύ ρ α ν ό ν κ α ί έ ν ώ π ιό ν σ ο υ »), η ε ξ ο μ ο ­
24 Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ ο υ α σ ώ τ ο υ
λ ό γ η σ η δ η λ α δ ή μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο ν π ν ε υ μ α τ ικ ό π α τ έ ρ α ω ς α ν τ ι­
π ρ ό σ ω π ο τ ο υ Θ ε ο ύ , τ ο υ ο υ ρ ά ν ιο υ Π α τ έ ρ α , π ο υ σ υ μ β ο λ ίζ ε ι
ο π α τ έ ρ α ς τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς .
Τ έ λ ο ς , σ τ ο τ ρ ίτ ο σ τ ά δ ι ο , ο ι φ ά σ ε ις : α ) Η π ρ ο σ ε υ χ ή ω ς
μ έ σ ο ε π ι κ ο ι ν ω ν ί α ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ μ ε τ ο Θ ε ό μ ε τ ά τ η ν α π ο κ α τ ά ­
σ τ α σ η κ ο ν τ ά σ τ ο ν π α τ έ ρ α τ ο υ . β ) Η θ ε ία λ α τ ρ ε ία μ ε κ έ ν τ ρ ο
τ η θ ε ία Λ ε ιτ ο υ ρ γ ία , κ α ι ιδ ια ίτ ε ρ α τ η θ ε ία Ε υ χ α ρ ισ τ ία ώ ς
σ υ ν έ χ ισ η κ α ι α ν α π α ρ ά σ τ α σ η τ η ς θ υ σ ία ς τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ π ο υ
σ υ μ β ο λ ίζ ε ι «ό μ ό σ χ ο ς ό σ ιτ ε υ τ ό ς », γ ) Η ε ξ ιλ έ ω σ η π ο υ α π ο ρ ­
ρ έ ε ι α π ό τ η σ τ α υ ρ ικ ή θ υ σ ία ω ς ε κ δ ή λ ω σ η α γ ά π η ς τ ο υ Θ ε ο ύ .
Α ς δ ο ύ μ ε ό μ ω ς α ν α λ υ τ ι κ ά κ α θ έ ν α α π ό τ α σ τ ά δ ια α υ τ ά
μ ε τ ις τ ρ ε ις φ ά σ ε ις τ ο υ .
Π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο : η α μ α ρ τ ία
(Φ ό β ο ς - α γ ω ν ία - α π ε λ π ισ ία )
1. Τ ο π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ι ο τ η ς υ π α ρ ξ ι α κ ή ς π ο ρ ε ί α ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ
π ε ρ ιέ χ ε ι ό λ ε ς τ ις φ ά σ ε ι ς π ο υ α κ ο λ ο υ θ ε ί δ ι α δ ο χ ι κ ά η ψ υ χ ικ ή
τ ο υ σ ύ γ κ ρ ο υ σ η κ α τ ά τ η ν ε ξ έ λ ιξ ή τ η ς . Α φ ε τ η ρ ία γ ι* α υ τ ή
τ η σ ύ γ κ ρ ο υ σ η «α π ο τ ε λ ε ί η α ξ ίω σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ υ ιο ύ ν α π ρ α γ -
μ α τ ώ σ η τ η ν υ π α ρ ξ ι α κ ή τ ο υ π ρ ο ο π τ ικ ή [τ ο σ κ ο π ό τ η ς ζ ω ή ς
τ ο υ δ η λ α δ ή ] μ έ σ α σ τ α π λ α ί σ ι α μ ι α ς π λ ή ρ ο υ ς κ α ι κ α θ ο λ ικ ή ς
α τ ο μ ι κ ή ς α υ τ ο τ έ λ ε ια ς . Θ έ λ ε ι ν α γ ίν ε ι α υ τ ό π ο υ π ρ έ π ε ι ή δ ι­
κ α ιο ύ τ α ι ν α γ ίν ε ι 'μ α κ ρ ά ν ’ τ η ς π α τ ρ ι κ ή ς α υ θ ε ν τ ία ς κ α ι τ ο υ
π α τ ρ ι κ ο ύ ο ί κ ο υ »1. Ω σ τ ό σ ο , α ν τ ί ν α γ ίν ε ι α υ τ ό π ο υ π ε ρ ιμ έ ­
ν ε ι, γ ίν ε τ α ι τ ε λ ι κ ά έ ν α ς ά σ ω τ ο ς , κ α τ α λ ή γ ο ν τ α ς σ ε α π ο τ υ χ ί α .
Σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α , ο ά σ ω τ ο ς τ ο υ Ε υ α γ γ ε λ ίο υ , π ρ ιν
κ α τ α λ ή ξ ε ι «ά σ ω τ ο ς », τ α ε ί χ ε ό λ α . Κ α ι ό μ ω ς τ ίπ ο τ α δ ε σ τ ά ­
θ η κ ε σ τ ο τ έ λ ο ς ι κ α ν ό ν α τ ο ν κ ρ α τ ή σ ε ι κ ο ν τ ά σ τ ο ν π α τ έ ρ α
τ ο υ . Έ τ σ ι , μ ια μ έ ρ α , α φ ο ύ ζ ή τ η σ ε τ ο μ ε ρ ίδ ιο τ η ς π ε ρ ιο υ σ ί α ς
Ι . Ι ω ά ν . Κ . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , Ε γ χ ε ψ ίδ ιο ν Π ο ιμ α ν τ ικ ή ς Ψ υ χ ο λ ο γ ία ς ,
Θ ε σ σ α λ ο ν ί κ η , ε κ δ . Α δ ε λ φ ώ ν Κ υ ρ ία κ ίδ η , 1988, τ ε ύ χ . Α ', σ . 170.
Πρώτο στάδιο: η αμαρτία 25
π ο υ τ ο υ α ν α λ ο γ ο ύ σ ε , ά φ η σ ε τ ο σ π ίτ ι τ ο υ . Έ κ ο ψ ε «κ ά θ ε
δ ε σ μ ό κ α ι κ ά θ ε σ χ έ σ η μ ε τ η ν π α ρ α δ ο σ ι α κ ή υ π α ρ ξ ια κ ή π ρ ο ο ­
π τ ικ ή »2κ α ι «ά π ε δ ή μ η σ ε ν ε ίς χ ώ ρ α ν μ α κ ρ ά ν »3. Έ φ υ γ ε σ α ν
έ ν α α π ο δ η μ η τ ι κ ό π ο υ λ ί, έ ν α τ α ξ ιδ ιά ρ ι κ ο π ο υ λ ί. Έ φ υ γ ε ,
ό π ω ς έ φ ε υ γ α ν μ ια ε π ο χ ή π ο λ λ ο ί σ τ ο μ α κ ρ ι ν ό Κ α τ μ α ν τ ο ύ
ή ο π ο υ δ ή π ο τ ε α λ λ ο ύ . Κ ι ό π ω ς ε ξ α κ ο λ ο υ θ ο ύ ν ν α φ ε ύ γ ο υ ν
κ α ι σ ή μ ε ρ α α κ ό μ α π ιο π ο λ λ ο ί , μ ε τ η ν τ ά σ η π ο υ υ π ά ρ χ ε ι
γ ια φ υ γ ή 4. Ό π ω ς τ ό σ ο ι ν έ ο ι, λ ο ι π ό ν , ό χ ι μ ο ν ά χ α σ ή μ ε ρ α ,
α λ λ ά κ α ι κ ά θ ε ε π ο χ ή , έ τ σ ι κ α ι ο ν έ ο ς τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς έ φ υ γ ε
γ ια ν ’ α ν α ζ η τ ή σ ε ι σ ε μ ια ξ έ ν η κ α ι μ α κ ρ ιν ή χ ώ ρ α ό ,τ ι ν ό μ ι σ ε
π ω ς δ ε ν μ π ό ρ ε σ ε ν α β ρ ε ι σ τ η δ ικ ή τ ο υ χ ώ ρ α , σ τ ο δ ικ ό τ ο υ
σ π ίτ ι.
Τ ί ή τ α ν α υ τ ό π ο υ τ ο ν έ κ α μ ε ν α ε γ κ α τ α λ ε ίψ ε ι τ ο σ π ίτ ι
ό π ο υ γ ε ν ν ή θ η κ ε , τ ο σ π ίτ ι ό π ο υ β ρ ή κ ε τ ό σ η ε υ τ υ χ ία , α δ ιά φ ο ­
ρ ο α ν ό σ ο τ η ν ε ίχ ε δ ε ν μ π ό ρ ε σ ε π ο τ έ ν α ε κ τ ιμ ή σ ε ι μ ια τ έ τ ο ια
ε υ τ υ χ ία ; Τ ί ή τ α ν α κ ρ ιβ ώ ς α υ τ ό ; Κ ι ο ίδ ιο ς , α ν τ ο ν ρ ω τ ο ύ σ ε ς ,
δ ε θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α σ ο υ π ε ι. Ν ό μ ιζ ε , ω σ τ ό σ ο , π ω ς α ν , π α ρ ό λ η
τ η ν ε υ τ υ χ ία τ ο υ , α π ο δ ε σ μ ε υ ό τ α ν α π ό τ ο ν π α τ έ ρ α τ ο υ κ α ι
α π ο κ τ ο ύ σ ε ξ α φ ν ι κ ά α π ό λ υ τ η ε λ ε υ θ ε ρ ία , θ α ή τ α ν δ υ ν α τ ό ν α
β ρ ε ι ό ,τ ι π α ρ α π ά ν ω ζ η τ ο ύ σ ε η α ν ή σ υ χ ή τ ο υ ψ υ χ ή . Γ Υ α υ τ ό
κ ι ό τ α ν τ η ν α π έ κ τ η σ ε , ά ν ο ι ξ ε τ α φ τ ε ρ ά τ ο υ κ α ι π έ τ α ξ ε α π ό
τ ο κ λ ο υ β ί τ ο υ , γ ια ν α π ε ρ ιπ λ α ν η θ ε ί α π ό χ ώ ρ α σ ε χ ώ ρ α .
Ώ σ π ο υ τ έ λ ο ς σ τ ά θ η κ ε σ ε μ ια ν α π ό α υ τ έ ς , ίσ ω ς τ η ν π ι ο
μ α κ ρ ιν ή . Ό σ ο μ α κ ρ ύ τ ε ρ α μ π ο ρ ο ύ σ ε α π ό κ ά θ ε α υ θ ε ν τ ία .
Κ α ι ά ρ χ ισ ε ν α χ α ίρ ε τ α ι τ η ν ε λ ε υ θ ε ρ ία μ ε ό λ η τ ο υ τ η ν ψ υ χ ή
μ έ σ α σ τ ις α π ο λ α ύ σ ε ι ς κ α ι τ η χ λ ιδ ή . Γ ια τ ί, ό π ω ς π α ρ α τ η ρ ε ί
κ α ι ο A. Maillot σ τ ο έ ρ γ ο τ ο υ Les paraboles de Jesus aujour-
2. Σ τ ο Ι δ ιο ,
3. Λ ο υ κ . ιε ' 13,
4. Β λ . τ η ν τ ε λ ε υ τ α ία ο μ ιλ ία (α ρ . 52) μ ε τ ο ν τ ίτ λ ο «Φ υ γ ή » σ τ ο β ιβ λ ίο :
  ι χ , Κ .   α κ ρ ά κ η , Λ ε υ κ έ ς χ ώ ρ ε ς :   ια ν έ α μ ο ρ φ ή λ ό γ ο υ σ τ α Ε υ α γ ­
γ έ λ ια τ η ς Κ υ ρ ια κ ή ς γ ια τ ο ν ά μ β ω ν α , τ ο ρ α δ ιό φ ω ν ο , τ η ν τ η λ ε ό ρ α σ η , τ ο ν
κ ιν η μ α τ ο γ ρ ά φ ο , τ ο θ έ α τ ρ ο , Α θ ή ν α ι, ε κ δ . Α π ο σ τ ο λ ικ ή ς Δ ια κ ο ν ία ς , 1974,
σ * 304-308, ιδ ια ίτ , σ . 304-305.
26
Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
d ’hui (Geneve 1973), «μ α κ ρ ά ν ... μ α κ ρ ά ν , ε ίν α ι π ά ν τ ο τ ε ο
τ ό π ο ς τ η ς ε λ ε υ θ ε ρ ία ς .   α κ ρ ά ν κ α ι α ύ ρ ι ο ... ε ίν α ι ο ι μ ε γ ά λ ε ς
λ έ ξ ε ι ς τ η ς α ν θ ρ ώ π ιν η ς ν ο σ τ α λ γ ί α ς . Η ε υ τ υ χ ία τ ο π ο θ ε τ ε ίτ α ι
π ά ν τ ο τ ε σ τ η μ α γ ε ία τ ο υ μ ε λ λ ο ν τ ι κ ο ύ . Α λ λ ά η ν ο σ τ α λ γ ί α
α υ τ ή ε ίν α ι δ ιφ ο ρ ο ύ μ ε ν η »5.
Ο ά σ ω τ ο ς τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς π ο υ «ά π ε δ ή μ η σ ε ν ε ις χ ώ ρ α ν
μ α κ ρ ά ν », γ ια μ ια ό σ ο τ ο δ υ ν α τ ό π ιο ε λ ε ύ θ ε ρ η ζ ω ή , μ ο ιά ζ ε ι,
ό π ω ς α ν α φ έ ρ α μ ε , μ ’ έ ν α α π ο δ η μ η τ ι κ ό π ο υ λ ί. Ή κ α λ ύ τ ε ρ α
μ ε τ ο ν κ υ ν η γ ό ε ν ό ς τ έ τ ο ιο υ π ο υ λ ιο ύ , μ ε τ ο ν Σ ά ν τ κ ο τ ο υ
ρ ω σ ικ ο ύ π α ρ α μ υ θ ιο ύ 6. Π ο υ μ ια μ έ ρ α ά φ η σ ε κ ι α υ τ ό ς τ ο
χ ω ρ ιο υ δ ά κ ι τ ο υ κ α ι, κ υ ν η γ ό ς ή τ α ν , β γ ή κ ε σ ’ ά γ ν ω σ τ ε ς κ α ι
μ α κ ρ ι ν έ ς χ ώ ρ ε ς γ ια ν α κ υ ν η γ ή σ ε ι τ ο «π ο υ λ ί τ η ς ε υ τ υ χ ία ς ».
Τ ί ε ίν α ι ό μ ω ς α υ τ ό π ο υ ο ν ο μ ά ζ ο υ μ ε ε υ τ υ χ ία ; Γ ια π ο λ λ ο ύ ς
η ε υ τ υ χ ία ε ξ α ρ τ ά τ α ι α π ό τ α υ λ ικ ά α γ α θ ά . Α ν ά μ ε σ α σ ’ α υ τ ο ύ ς
κ α ι «ό δ φ ρ ω ν π λ ο ύ σ ι ο ς » τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς 7 π ο υ ό τ α ν α υ ξ ή ­
θ η κ α ν τ α ε ισ ο δ ή μ α τ α τ ο υ , σ κ έ φ τ η κ ε ν α γ κ ρ ε μ ίσ ε ι τ ις α π ο θ ή ­
κ ε ς τ ο υ κ α ι ν α φ τ ιά ξ ε ι ά λ λ ε ς π ιο μ ε γ ά λ ε ς , χ ω ρ ίς ω σ τ ό σ ο
ν α π ρ ο β λ έ ψ ε ι π ω ς τ η ν ίδ ια κ ι ό λ α ς ν ύ χ τ α θ α ’ρ χ ό τ α ν ο θ ά ν α ­
τ ο ς . Τ ο ίδ ιο κ α ι ο Κ ρ ο ίσ ο ς π ο υ , μ ε ό λ α τ α π λ ο ύ τ η τ ο υ ,
δ ε ν μ π ό ρ ε σ ε κ ι α υ τ ό ς ν α π ρ ο β λ έ ψ ε ι π ό σ ο ά δ ο ξ ο θ α ή τ α ν
τ ο τ έ λ ο ς τ ο υ 8. Κ α ι μ έ σ α σ ’ ό λ ο υ ς α υ τ ο ύ ς υ π ά ρ χ ο υ ν α κ ό μ α
κ ι ό σ ο ι ε π ιδ ιώ κ ο υ ν ν α β ρ ο υ ν τ η ν ε υ τ υ χ ία σ τ η ν κ α τ ά κ τ η σ η
κ α ι τ η δ ό ξ α . Ό π ω ς ο   έ γ α ς Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ς π ο υ , ό τ α ν κ α τ έ -
κ τ η σ ε ό λ ο τ ο ν τ ό τ ε γ ν ω σ τ ό κ ό σ μ ο , κ ά θ ισ ε σ τ ι ς ό χ θ ε ς τ ο υ
5. A. Ma i l l o t , Les paraboles de Jesus aujourd’hui, Geneve 1973,
σ . 142 (Α π ό τ ο π α ρ α π ά ν ω Ε γ χ ε ιρ ίδ ιο ν τ ο υ Ι ω ά ν . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , σ . 171, σ η μ .
6).
6. Β λ . Ν . A. R i ms k i - Ko r s a k o v , Sadko, opera - bylina ν 7
kartinakh (ό π ε ρ α - ρ ω σ ικ ό λ α ϊκ ό έ π ο ς σ ε 7 ε ικ ό ν ε ς ), Leningrad, Ministerstvo
Kultury SSSR «Melodia» (Komplektovshchik No. 12), χ .χ .
7. Λ ο υ κ . ιβ ' 16-21.
8. Ο β α σ ιλ ιά ς τ η ς Λ υ δ ία ς (α π ό τ ο 560 π .Χ .) π ο υ , σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η γ ν ω σ τ ή
α φ ή γ η σ η τ ο υ Η ρ ο δ ό τ ο υ , ό τ α ν ρ ώ τ η σ ε τ ο σ ο φ ό Σ ό λ ω ν α α ν γ ν ω ρ ίζ ε ι ε υ τ υ χ έ ­
σ τ ε ρ ο α π ό α υ τ ό ν ά ν θ ρ ω π ο , π ή ρ ε τ η ν α π ά ν τ η σ η : «  η δ έ ν α π ρ ο τ ο ύ τ έ λ ο υ ς
μ α κ ά ρ ιζ ε ».
Π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο : η α μ α ρ τ ία
27
Ι ν δ ο ύ π ο τ α μ ο ύ , κ α θ ώ ς λ έ ε ι η π α ρ ά δ ο σ η , γ ια ν α θ ρ η ν ή σ ε ι,
μ ι α ς κ α ι δ ε ν υ π ή ρ χ ε ά λ λ ο ς κ ό σ μ ο ς γ ια ν α κ α τ α κ τ ή σ ε ι. Ή ,
ό π ω ς ο Δ ο ν Ζ ο υ ά ν , π ο υ ε π ιδ ίω ξ ε ά λ λ ο υ ε ί δ ο υ ς κ α τ α κ τ ή σ ε ι ς ,
α ν α φ ω ν ώ ν τ α ς σ τ ’ ο μ ώ ν υ μ ο έ ρ γ ο τ ο υ   ο λ ιέ ρ ο υ : «Σ α ν τ ο
  έ γ α Α λ έ ξ α ν δ ρ ο θ α ε υ χ ό μ ο υ ν ν α υ π ά ρ χ ο υ ν κ ι ά λ λ ο ι κ ό σ μ ο ι
γ ια ν α μ π ο ρ έ σ ω ν α ε π ε κ τ ε ίν ω κ α ι σ ’ α υ τ ο ύ ς τ ις ε ρ ω τ ι κ έ ς
μ ο υ κ α τ α κ τ ή σ ε ι ς »9.
2. Ο Δ ο ν Ζ ο υ ά ν μ ο ιά ζ ε ι μ ε τ ο   έ γ α Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ω ς π ρ ο ς
τ η ν τ ά σ η τ ο υ γ ια κ α τ α κ τ ή σ ε ις . Ο ι κ α τ α κ τ ή σ ε ι ς τ ο υ ό μ ω ς
α υ τ έ ς , ό π ω ς ε ί π α μ ε , ε ίν α ι δ ια φ ο ρ ε τ ικ έ ς . Ε ίν α ι κ α τ α κ τ ή σ ε ι ς
ε ρ ω τ ι κ έ ς . Ε π ιδ ιώ κ ε ι ν α κ α τ α κ τ ή σ ε ι, α ν ε ίν α ι δ υ ν α τ ό , ό λ ε ς
τ ις γ υ ν α ί κ ε ς τ ο υ κ ό σ μ ο υ (  ο ν ά χ α η Ι σ π α ν ία α ρ ιθ μ ε ί χ ί λ ι ε ς
τ ρ ε ις τ έ τ ο ιε ς π ε ρ ιπ τ ώ σ ε ις )10. Ε ν δ ια φ έ ρ ε τ α ι, ό π ω ς λ έ ε ι ο
Camus, γ ια τ η ν π ο σ ό τ η τ α τ ω ν γ υ ν α ικ ώ ν κ α ι ό χ ι γ ια τ η ν
π ο ιό τ η τ α τ ο υ έ ρ ω τ α , τ ο ν ι δ α ν ικ ό έ ρ ω τ α ". Ε ίν α ι, ό π ω ς λ έ ε ι
κ α ι ο Kierkegaard σ τ ο «Η μ ε ρ ο λ ό γ ι ο ε ν ό ς α π ο π λ α ν η τ ή », έ ν α ς
κ υ ν η γ ό ς τ η ς γ υ ν α ι κ ε ί α ς ο μ ο ρ φ ι ά ς σ τ η ν ά π ε ιρ η δ ια ιρ ε τ ό τ η τ ά
τ η ς '2. Κ ύ ρ ιο χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό τ ο υ ε π ο μ έ ν ω ς ε ίν α ι η γ υ ν α ι-
κ ο θ η ρ ία . Γ ι’ α υ τ ό κ α ι ο μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ς τ ο υ φ ό β ο ς ε ίν α ι ό τ α ν
θ α ’φ τ ά ν ε σ τ η ν η λ ικ ία τ ω ν ε ξ η ν τ α έ ξ ι χ ρ ό ν ω ν , σ τ η ν ο π ο ία
τ ο ν β ά ζ ε ι ο Henry de Montherland σ τ ’ ο μ ώ ν υ μ ο έ ρ γ ο τ ο υ 13.
9.   ο 1i e r e, Don Joyan, ou 1c festin de pierre, comedie, Acte premier,
Scene II. Β λ .   o 1i e r e, Oeuvres completes%Preface de Pierre-Aime Tou-
chard, Paris, Editions du Seuil, [1962] 1964, σ . 287-^88.
10. S. Ki e r k e g a a r d , Either/Or, trans. by David F. Swenson and
Lillian Marvin Swenson, Garden City, New York, Doubleday & Co., 1959,
τ . I, σ . 93, 131, 190.
11. A 1b e r t Ca mu s , «Le Don Juanisme», σ τ ο Le my the deSisyphe,
Essais, Introduction par R. Quilliot, Bibliothequede la Pleiade, Paris, Editions
Gallimard et Calmann-Levy, 1965, σ . 144. Β λ . ε π ίσ η ς σ . 143.
12. S. Ki e r k e g a a r d , ό .π ., τ . 1, σ . 423.
13. Α ν ρ ύ ν τ ε   ο ν τ ε ρ λ ά ν , Δ ο ν Ζ ο υ ά ν ή ο ε κ π ο ρ ν ε υ μ έ ν ο ς
θ ά ν α τ ο ς , μ ε τ φ ρ . Β ε ρ ε ν ίκ η ς Δ α λ α κ ο ύ ρ α , Α θ ή ν α - Γ ιά ν ν ιν α , ε κ δ . «Δ ω δ ώ ­
ν η », 1990 (Σ ε ιρ ά : Π α γ κ ό σ μ ιο θ έ α τ ρ ο , α ρ . 105), σ . 11-12.
28 Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
Σ τ η ν η λ ι κ ία δ η λ α δ ή κ α τ ά τ η ν ο π ο ί α ο λ ό γ ο ς γ ια τ η ν ύ π α ρ ξ ή
τ ο υ , η σ υ ν ά ρ τ η σ ή τ ο υ μ ε τ η γ υ ν α ικ ο θ η ρ ία θ α χ α ν ό τ α ν , ό τ α ν
π ια θ α ή τ α ν α ν ί κ α ν ο ς γ ια κ ά θ ε σ ε ξ ο υ α λ ικ ή δ ρ α σ τ η ρ ιό τ η τ α .
Ό μ ω ς δ ε φ ο β ά τ α ι μ ο ν ά χ α τ η ν π ρ ο χ ω ρ η μ έ ν η η λ ικ ία π ο υ
κ ά π ο τ ε , μ ε τ ο π έ ρ α σ μ α τ ο υ χ ρ ό ν ο υ , θ α ’ρ χ ό τ α ν υ π ο χ ρ ε ω τ ι ­
κ ά , γ ια ν α τ ο ν φ έ ρ ε ι α κ ό μ α π ιο κ ο ν τ ά σ τ ο θ ά ν α τ ο .   α ζ ί
μ ε τ η ν η λ ι κ ία , κ α ι ίσ ω ς π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο α π ό α υ τ ή , φ ο β ά τ α ι
τ ο ν ίδ ιο τ ο θ ά ν α τ ο π ο υ θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν ά ’ρ θ ε ι ξ α φ ν ικ ά σ ε
μ ια ο π ο ι α δ ή π ο τ ε σ τ ιγ μ ή , ν α τ ο υ σ τ ε ρ ή σ α γ ια π ά ν τ α τ η ζ ω ή
τ ω ν α π ο λ α ύ σ ε ω ν . Κ α ι ε ίν α ι α κ ρ ιβ ώ ς α υ τ ό ς ο φ ό β ο ς π ο υ
ε π ιτ ε ί ν ε ι τ η ν α γ ά π η τ ο υ γ ια τ ις σ α ρ κ ι κ έ ς α π ο λ α ύ σ ε ι ς , π ο υ
κ ά ν ε ι μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η τ η ν π ρ ο σ κ ό λ λ η σ ή τ ο υ σ τ η γ η . Γ ια τ ί, ό π ω ς
π α ρ α τ η ρ ε ί κ α ι ο Kierkegaard σ τ η ν α ισ θ η τ ικ ή α ν ά λ υ σ η τ η ς
ό π ε ρ α ς τ ο υ Mozart γ ια τ ο ν Δ ο ν Ζ ο υ ά ν (Don Giovanni)14,
ο φ ό β ο ς γ ε ν ν ά σ ’ α υ τ ό ν ό λ η τ η δ ύ ν α μ η τ ο υ α ισ θ η σ ια σ μ ο ύ
π ο υ τ ο ν δ ι α κ ρ ίν ε ι. Έ τ σ ι π ο υ ο ί δ ιο ς ο Δ ο ν Ζ ο υ ά ν ν α ε ίν α ι
α υ τ ό ς ο φ ό β ο ς 15.
  ε τ η ν α γ ά π η τ ο υ α υ τ ή γ ια τ η ζ ω ή τ ω ν η δ ο ν ώ ν , ο Δ ο ν
Ζ ο υ ά ν , ο ά σ ω τ ο ς α υ τ ό ς σ α γ η ν ε υ τ ή ς τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν , μ ο ιά ζ ε ι
μ ε τ ο ν ά σ ω τ ο τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς π ο υ , σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η ν κ α τ η γ ο ­
ρ ία τ ο υ μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ύ τ ο υ α δ ε λ φ ο ύ , σ π α τ ά λ η σ ε τ η ν π ε ρ ιο υ σ ία
τ ο υ π α τ έ ρ α τ ο υ «μ ε τ ά π ο ρ ν ώ ν ». Τ ό σ ο σ τ η μ ια ό σ ο κ α ι σ τ η ν
ά λ λ η π ε ρ ίπ τ ω σ η α ν τ ι κ ε ί μ ε ν ο ε ίν α ι η γ υ ν α ί κ α π ο υ α π ο τ ε λ ε ί
μ έ σ ο η δ ο ν ή ς . Η δ ια φ ο ρ ά α ν ά μ ε σ α τ ο υ ς β ρ ίσ κ ε τ α ι σ τ ο γ ε γ ο ­
ν ό ς ό τ ι ο Δ ο ν Ζ ο υ ά ν ε ίν α ι «ξ ε λ ο γ ι α σ τ ή ς », α π ο π λ α ν η τ ή ς ,
δ ια φ θ ο ρ έ α ς γ υ ν α ικ ώ ν . Ε ν ώ ο ι γ υ ν α ί κ ε ς μ ε τ ις ο π ο ί ε ς σ χ ε τ ί ζ ε ­
τ α ι ο ά σ ω τ ο ς ε ίν α ι ή δ η δ ι ε φ θ α ρ μ έ ν ε ς . Π ω λ ο ύ ν τ ο σ ώ μ α τ ο υ ς
«ε π ί χ ρ ή μ α σ ι». Έ χ ο υ ν ν α κ ά μ ο υ ν μ ε ό ,τ ι λ έ μ ε «α γ ο ρ α ί ο
έ ρ ω τ α ». Γ Γ α υ τ ό κ α ι ο ά σ ω τ ο ς π ρ έ π ε ι ν α π λ η ρ ώ σ ε ι γ ια τ η ν
α π ό λ α υ σ ή τ ο υ ς . Α υ τ ό τ ο ν ό η μ α έ χ ο υ ν κ α ι τ α λ ό γ ι α τ ο υ α δ ε λ ­
14. Β λ . «The Immediate Stages of the Erotic or the Musical Erotic» (S.
Ki e r k e g a a r d , ό .π ., τ . 1, σ . 43(45}-134).
15. Ι τ ο ίδ ιο , t. 1, σ . 128-129.
Π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο : η α μ α ρ τ ί α 29
φ ο ύ τ ο υ π ρ ο ς τ ο ν π α τ έ ρ α τ ο υ , ό τ α ν κ α τ η γ ο ρ ε ί τ ο γ ιο τ ο υ ,
λ έ γ ο ν τ α ς : «...Ό υ ί ό ς σ ο υ ο ύ τ ο ς , ό κ α τ α φ α γ ώ ν σ ο υ τ ο ν β ίο ν
μ ε τ ά π ο ρ ν ώ ν »16.
3. Σ τ η μ α κ ρ ιν ή χ ώ ρ α ό π ο υ π ή γ ε , ό τ α ν έ φ υ γ ε α π ό τ ο π α τ ρ ι­
κ ό σ π ίτ ι, ο α π ε ρ ί σ κ ε π τ ο ς υ ιό ς τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς «δ ι ε σ κ ό ρ π ι σ ε
τ ή ν ο ύ σ ία ν α ύ τ ο ΰ ζ ώ ν ά σ ώ τ ω ς »17· Κ α ι α φ ο ύ ξ ό δ ε ψ ε ό ,τ ι ε ί­
χ ε κ α ι δ ε ν ε ί χ ε , σ υ ν έ π ε σ ε , μ α ζ ί μ ε τ η ν έ ν δ ε ιά τ ο υ ν ’ α ρ χ ίσ ε ι
κ α ι μ ε γ ά λ η π ε ί ν α , «λ ι μ ό ς ι σ χ υ ρ ό ς »1*, σ τ η χ ώ ρ α ε κ ε ίν η .
Έ τ σ ι ά ρ χ ι σ ε κ α ι ο ίδ ιο ς , α υ τ ό ς π ο υ τ α ε ί χ ε ό λ α σ τ ο σ π ίτ ι
τ ο υ π α τ έ ρ α τ ο υ , ν α σ τ ε ρ ε ίτ α ι τ α π ά ν τ α . Α κ ό μ α κ α ι τ ο ε λ ά χ ι ­
σ τ ο π ο υ θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν ’ α π α ιτ ή σ ε ι: έ ν α ξ ε ρ ο κ ό μ μ α τ ο γ ια
τ η ν ε π ιβ ίω σ ή τ ο υ .
Η α π ε ιλ ή τ η ς π ε ί ν α ς , η έ ν δ ε ιά τ ο υ , τ ο ν α ν ά γ κ α σ ε ν α ζ η τ ή ­
σ ε ι κ ά π ο ι ο α π ο κ ο ύ μ π ι , κ ά π ο ι ο σ τ ή ρ ιγ μ α , γ ια ν α κ ρ α τ η θ ε ί
σ τ η ζ ω ή . Ο κ ί ν δ υ ν ο ς ν α π ε θ ά ν ε ι α π ό τ η ν π ε ί ν α τ ο ν έ κ α μ ε
ν α κ α τ α φ ύ γ ε ι σ ’ έ ν α ν κ ά τ ο ι κ ο τ η ς π ε ρ ι ο χ ή ς π ο υ τ ο ν έ σ τ ε ι λ ε
σ τ α χ ω ρ ά φ ια ν α β ό σ κ ε ι χ ο ί ρ ο υ ς . Ό μ ω ς η α μ ο ιβ ή τ ο υ ή τ α ν
μ η δ α μ ιν ή , σ χ ε δ ό ν α ν ύ π α ρ κ τ η , α φ ο ύ δ ε ν τ ο ν έ φ τ α ν ε ο ύ τ ε
γ ια έ ν α κ ο μ μ ά τ ι ψ ω μ ί. Γ ι’ α υ τ ό κ ι ε π ιθ υ μ ο ύ σ ε ν α γ ε μ ίσ ε ι
τ η ν κ ο ιλ ιά τ ο υ α π ό τ α ξ υ λ ο κ έ ρ α τ α π ο υ έ τ ρ ω γ α ν ο ι χ ο ίρ ο ι .
«Ο ι σ χ υ ρ ό ς λ ι μ ό ς κ α τ έ β α σ ε τ ο ν ά σ ω τ ο υ ιό σ τ ο ε π ί π ε δ ο τ η ς
'ζ ω ή ς ’ τ ω ν χ ο ί ρ ω ν »59.   α ζ ί τ ο υ ς ζ η τ ο ύ σ ε ν α χ ο ρ τ ά σ ε ι α π ό
τ η ν ίδ ια τ ρ ο φ ή , α π ό τ α ξ υ λ ο κ έ ρ α τ α , π ο υ έ τ ρ ω γ α ν κ ι ε κ ε ί ν ο ι .
Ό μ ω ς κ α ν ε ί ς δ ε ν τ ο υ έ δ ι ν ε ο ύ τ ε κ ι α π ό α υ τ ά γ ια ν α μ η ν
τ α σ τ ε ρ ή σ ε ι α π ό τ ο υ ς χ ο ί ρ ο υ ς . Ό π ω ς λ έ ε ι χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ά
η π α ρ α β ο λ ή , «ο ύ δ ε ΐς έ δ ίδ ο υ α ύ τ φ »20-
16. Λ ο υ κ . ι ε ’ 30.
17. Λ ο υ κ . ιε ' 13.
18. Λ ο υ κ . ιε ' 14.
19. I ω ά ν . Κ . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , Ε γ χ ε ψ ιδ ιο ν Π ο ιμ α ν τ ικ ή ς Ψ υ χ ο λ ο ­
γ ία ς , σ . 172.
20. Λ ο υ κ . ιε ' 16.
30 Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ ο υ α σ ώ τ ο υ
Η ε γ κ α τ ά λ ε ιψ η α υ τ ή , η π λ ή ρ η ς μ ο ν α ξ ιά τ ο υ , μ α ζ ί μ ε τ η
σ τ έ ρ η σ η τ ρ ο φ ή ς κ α ι τ η ν α σ η μ α ν τ ό τ η τ ά τ ο υ ε ξ α ι τ ί α ς τ ο υ
ξ ε π ε σ μ ο ύ τ ο υ σ τ ο ε π ί π ε δ ο τ ω ν χ ο ίρ ω ν —ψ υ χ ο λ ο γ ι κ έ ς κ α τ α -
τ ά σ ε ι ς π ο υ α ν α λ ύ ε ι γ ε ν ι κ ά κ α ι ο Erich Fromm2'— ε ίν α ι
α π ο τ έ λ ε σ μ α τ η ς α ρ χ ι κ ή ς τ ο υ ε π ι λ ο γ ή ς γ ια τ η ν ε λ ε υ θ ε ρ ία .
  ια «ε λ ε υ θ ε ρ ία , π ο υ ζ ή τ η σ ε ν α α π ο κ τ ή σ η μ ε τ η χ ε ιρ α φ έ τ η σ ή
τ ο υ α π ό τ ο υ ς π ρ ω τ ο γ ε ν ε ίς δ ε σ μ ο ύ ς »22. Ό μ ω ς τ ο «κ α τ ε ­
σ τ η μ έ ν ο » τ ω ν π ρ ω τ ο γ ε ν ώ ν δ ε σ μ ώ ν ή τ α ν γ ι ’ α υ τ ό ν «μ ια ε γ γ ύ ­
η σ η υ π α ρ ξ ι α κ ή ς α σ φ ά λ ε ι α ς κ α ι σ ιγ ο υ ρ ιά ς »23. Γ Γ α υ τ ό κ α ι
η ε λ ε υ θ ε ρ ία π ο υ α π ο λ α μ β ά ν ε ι τ ο υ π ρ ο κ α λ ε ί έ ν α π ο λ ύ ε σ ω τ ε ­
ρ ικ ό φ ό β ο ω ς π ρ ο ς τ η δ υ ν α τ ό τ η τ α γ ια τ η ν «π α ρ α γ ω γ ι κ ή »
α ξ ιο π ο ίη σ ή τ η ς 2'1. Φ ο β ά τ α ι μ ή π ω ς κ α τ α χ ρ α σ θ ε ί τ η ν ε λ ε υ θ ε ­
21. Β λ . τ ο κ ε φ ά λ α ιο «Η ά ν ο δ ο ς τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ κ α ι τ ο δ ι π λ ό ν ό η μ α
τ η ς ε λ ε υ θ ε ρ ία ς », σ τ ο β ιβ λ ίο τ ο υ Έ ρ ι χ Φ ρ ο μ , Ο φ ό β ο ς μ π ρ ο σ τ ά
σ τ η ν ε λ ε υ θ ε ρ ία , μ ε τ φ ρ . Δ η μ η τ ρ ίο υ Θ ε ο δ ω ρ α κ ό π ο υ λ ο υ , 5η έ κ δ ., Α θ ή ν α ,
ε κ δ .   π ο υ κ ο υ μ ά ν η , 1971, σ . 39-55, ιδ ια ίτ . σ . 45, 51-52, 53-54, 55.
22. I ω ά ν . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , ό .π ., σ . 173.
23. Σ τ ο ίδ ιο . Ό π ω ς γ ρ ά φ ε ι ο Ε . Fromm, ε ιδ ικ ά σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η τ ο υ
π α ιδ ιο ύ , «ο ι δ ε σ μ ο ί α υ τ ο ί τ ο υ π α ρ έ χ ο υ ν σ ιγ ο υ ρ ιά κ α ι τ ο υ δ ίν ο υ ν τ ο α ίσ θ η μ α
π ω ς α ν ή κ ε ι, π ω ς ε ίν α ι ρ ιζ ω μ έ ν ο κ ά π ο υ » (Ε . Φ ρ ο μ , ό .π ., σ . 40).
24. Β λ . τ ο κ ε φ ά λ α ιο «Ο ι δ ύ ο α π ό ψ ε ις τ η ς ε λ ε υ θ ε ρ ία ς γ ια τ ο σ ύ γ χ ρ ο ν ο
ά ν θ ρ ω π ο » σ τ ο π α ρ α π ά ν ω β ιβ λ ίο τ ο υ Ε . Φ ρ ο μ , σ . 125-158. Η κ α τ ά σ τ α ­
σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ , σ ’ α υ τ ή τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η , μ ο ιά ζ ε ι μ ε α υ τ ή π ο υ π ε ρ ιγ ρ ά φ ε ι
ο Τ ζ ο ύ λ ι α ν Γ κ ρ η ν σ τ ο έ ρ γ ο τ ο υ Π ρ ο σ ω π ικ ή α ν α φ ο ρ ά (Personal
Record, 1928-29, μ ε τ φ ρ . Τ ζ . Γ κ ο ν τ φ ρ ο υ ά , Harper & Brothers, Ν έ α Υ ό ρ κ η
1939) κ α ι π ο υ α ν α φ έ ρ ε ι ε π ίσ η ς κ α ι ο Έ ρ ιχ Φ ρ ο μ σ τ ο β ιβ λ ίο τ ο υ (σ . 156):
«Γ ν ώ ρ ιζ α π ω ς ε λ ά χ ι σ τ α μ π ο ρ ο ύ σ α μ ε ν α υ π ο λ ο γ ισ τ ο ύ μ ε σ ε σ ύ γ κ ρ ισ η μ ε
τ ο σ ύ μ π α ν , ή ξ ε ρ α π ω ς ε ίμ α σ τ ε έ ν α τ ίπ ο τ α . Α λ λ ά τ ο ν ά σ α ι τ ό σ ο α π ρ ο σ μ έ ­
τ ρ η τ α τ ίπ ο τ α φ α ίν ε τ α ι κ α τ ά κ ά π ο ιο τ ρ ό π ο κ α ι σ υ ν τ ρ ιπ τ ικ ό α λ λ ά κ α ι κ α θ η -
σ υ χ α σ τ ικ ό ... Σ τ ε κ ό μ α σ τ ε π ά ν ω α π ό μ ια α π ύ θ μ ε ν η σ κ ο τ ε ιν ή ά β υ σ σ ο . Κ α ι
ν ο ιώ θ ο υ μ ε δ έ ο ς ». Ο ίδ ιο ς ο Φ ρ ο μ , σ ε α ν α φ ο ρ ά μ ε τ η σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν η π ε ρ ίπ τ ω ­
σ η τ η ς α π ο δ έ σ μ ε υ σ η ς τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ κ α τ ά τ η   ε τ α ρ ρ ύ θ μ ισ η α π ό τ α δ ε σ μ ά
τ ο υ   ε σ α ίω ν α , π α ρ α τ η ρ ε ί: «Η ε λ ε υ θ ε ρ ία α π ό τ α π α ρ α δ ο σ ια κ ά δ ε σ μ ά
τ η ς μ ε σ α ιω ν ικ ή ς κ ο ιν ω ν ία ς , μ ο λ ο ν ό τ ι έ δ ω σ ε σ τ ο ά τ ο μ ο έ ν α ν έ ο α ίσ θ η μ α
α ν ε ξ α ρ τ η σ ία ς , τ ο έ κ α μ ε π α ρ ά λ λ η λ α ν α α ισ θ ά ν ε τ α ι μ ό ν ο κ α ι α π ο μ ο ν ω μ έ ­
ν ο , π λ η μ μ υ ρ ισ μ έ ν ο α π ό α μ φ ιβ ο λ ία κ α ι ά γ χ ο ς ...» (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 125). Έ τ σ ι,
Π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο : η α μ α ρ τ ία 31
ρ ία τ ο υ κ α ι, α ν τ ί γ ια ό φ ε λ ο ς , γ ίν ε ι ο ό λ ε θ ρ ό ς τ ο υ 25.
Σ ’ έ ν α τ έ τ ο ιο φ ό β ο μ π ρ ο σ τ ά σ τ η ν ε λ ε υ θ ε ρ ία π ρ έ π ε ι α σ φ α ­
λ ώ ς ν ’ α ν α ζ η τ ή σ ο υ μ ε , σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ , τ η ν
π ρ α γ μ α τ ικ ή α ιτ ία ό λ ο υ ε κ ε ίν ο υ τ ο υ α ισ θ η σ ια σ μ ο ύ π ο υ τ ο ν
δ ια κ ρ ίν ε ι. Ό σ ο μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ς ο φ ό β ο ς π ο υ ν ιώ θ ε ι τ ό σ ο μ ε γ α ­
λ ύ τ ε ρ ο ς κ α ι ο α ι σ θ η σ ι α σ μ ό ς τ ο υ α υ τ ό ς : η π ρ ο σ κ ό λ λ η σ ή τ ο υ
σ τ η ν ε π ίγ ε ια ζ ω ή , σ τ ’ α γ α θ ά κ α ι σ τ ι ς α π ο λ α ύ σ ε ι ς α υ τ ή ς τ η ς
ζ ω ή ς , κ α ι ιδ ια ί τ ε ρ α σ τ ις α π ο λ α ύ σ ε ι ς «μ ε τ ά π ο ρ ν ώ ν ». Σ υ μ ­
β α ίν ε ι δ η λ α δ ή κ α ι σ ’ α υ τ ό ν ό ,τ ι κ α ι σ τ ο ν Δ ο ν Ζ ο υ ά ν π ο υ ,
ό π ω ς ε ίδ α μ ε , ο μ ε γ ά λ ο ς τ ο υ φ ό β ο ς γ έ ν ν η σ ε μ έ σ α τ ο υ ό λ η
ε κ ε ίν η τ η δ ύ ν α μ η τ ο υ α ισ θ η σ ια σ μ ο ύ .
Α υ τ ό ς ο φ ό β ο ς , λ ο ι π ό ν , π ο υ σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ
υ π ή ρ χ ε α π ό τ η ν α ρ χ ή , α π ό τ ό τ ε δ η λ α δ ή π ο υ ά φ η σ ε τ ο σ π ίτ ι
τ ο υ , ε π ι λ έ γ ο ν τ α ς τ η ν ε λ ε υ θ ε ρ ία 26, ε π ιδ ε ιν ώ ν ε τ α ι τ ώ ρ α μ ε
τ η ν α π ε ιλ ή τ η ς π ε ί ν α ς . Φ υ σ ικ ά κ α ι τ ο υ θ α ν ά τ ο υ π ο υ θ α μ π ο ­
ρ ο ύ σ ε ν α τ ο υ π ρ ο κ α λ έ σ ε ι η έ λ λ ε ιψ η τ ρ ο φ ή ς , η σ τ έ ρ η σ η α π ό
κ α θ ε τ ί α π α ρ α ίτ η τ ο , η έ ν δ ε ιά τ ο υ γ ε ν ι κ ά . Η σ τ έ ρ η σ η α υ τ ή
.π ο υ γ ε μ ίζ ε ι τ η ν ά δ ε ια τ ο υ ψ υ χ ή α π ό φ ό β ο , κ ά ν ο ν τ ά ς τ ο ν
ν α σ υ ν ε ιδ η τ ο π ο ιή σ ε ι τ η μ ο ν α ξ ιά τ ο υ κ α ι τ η ν α σ ή μ α ν τ ο τ η τ ά
τ ο υ , δ η μ ιο υ ρ γ ε ί μ έ σ α τ ο υ μ ι α ν α β ε β α ι ό τ η τ α γ ια τ η ν ίδ ια τ η
ζ ω ή τ ο υ . «Φ ο β ε ί τ α ι ο 'χ ε ι ρ α φ ε τ η μ έ ν ο ς ’ υ ιό ς α ν θ α ε π ιβ ιώ σ η
τ ε λ ι κ ά μ έ σ α α π ό ό λ ο υ ς α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς α ρ ν η τ ι κ ο ύ ς ό ρ ο υ ς υ π ά ρ -
ξ ε ω ς »27· Κ α ι μ ια ς π ο υ κ α ν ε ί ς , ό π ω ς ε ίδ α μ ε , δ ε ν τ ο υ έ δ ιν ε
σ τ η ν ε π ο χ ή μ α ς , «η μ ο ν α ξ ιά , ο φ ό β ο ς , η α ν η σ υ χ ία π α ρ α μ έ ν ο υ ν » Ο ι ά ν θ ρ ω ­
π ο ι δ ε ν μ π ο ρ ο ύ ν ν α τ ο α ν έ χ ο ν τ α ι α υ τ ό σ υ ν έ χ ε ια , Δ ε ν μ π ο ρ ο ύ ν ν α σ υ ν ε χ ί-
σ ο υ ν ν α σ η κ ώ ν ο υ ν τ ο β ά ρ ο ς τ η ς 'ε λ ε υ θ ε ρ ία ς α π ό ’. Π ρ έ π ε ι ν α κ ά ν ο υ ν
κ ά τ ι ν α ξ ε φ ύ γ ο υ ν ο λ ό τ ε λ α α π ό τ η ν ε λ ε υ θ ε ρ ία , ε κ τ ό ς α ν μ π ο ρ ο ύ ν ν α π ρ ο χ ω ­
ρ ή σ ο υ ν α π ό τ η ν α ρ ν η τ ικ ή σ τ η θ ε τ ικ ή ε λ ε υ θ ε ρ ία » (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 157).
25. Ε ξ α ιτ ία ς α υ τ ο ύ τ ο υ φ ό β ο υ , ο «χ ε ιρ α φ ε τ η μ έ ν ο ς » υ ιό ς , ό π ω ς π α ρ α τ η ρ ε ί
ο Ι ω ά ν . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η ς , «α ν τ ιλ α μ β ά ν ε τ α ι, ό τ ι τ η ν ε υ θ ύ ν η τ η ς ε π ιτ υ χ ία ς ή
α π ο τ υ χ ία ς τ η ς α ρ χ ικ ή ς ε π ιλ ο γ ή ς τ ο υ έ χ ε ι α υ τ ό ς ο ίδ ιο ς κ α ι ό χ ι κ ά π ο ιο ς
ά λ λ ο ς ή έ σ τ ω ο ι σ υ ν θ ή κ ε ς τ η ς ν έ α ς ζ ω ή ς » (I. Κ . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η ,
ό .π ., ο , 173).
26. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 172-173.
27. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 173.
32 Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
τ ί π ο τ α , έ ν α α ί σ θ η μ α α ν α σ φ ά λ ε ι α ς α ρ χ ίζ ε ι ν α τ ο ν δ ι α κ α τ έ χ ε ι ,
β λ έ π ο ν τ α ς π ια ό τ ι α π ό π ο υ θ ε ν ά δ ε ν μ π ο ρ ε ί ν α ε λ π ίζ ε ι β ο ή ­
θ ε ια . Η α ν α σ φ ά λ ε ι α α υ τ ή τ ο ν κ ά ν ε ι ν α ν ιώ θ ε ι μ ε γ ά λ η α ν η σ υ ­
χ ί α , μ ια π ρ α γ μ α τ ικ ή α γ ω ν ία .
4. Έ τ σ ι , μ α ζ ί μ ε τ ο φ ό β ο , ν ιώ θ ε ι τ ώ ρ α κ α ι τ η ν α γ ω ν ία
π ο υ δ η μ ιο υ ρ γ ε ί σ τ η ν ψ υ χ ή τ ο υ ό χ ι μ ο ν ά χ α η σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν η
α π ε ιλ ή τ η ς π ε ί ν α ς α λ λ ά κ α ι κ ά θ ε ά λ λ η α π ε ιλ ή . Α γ ω ν ιά γ ια
κ α θ ε τ ί π ο υ μ π ο ρ ε ί ν α τ ο υ σ υ μ β ε ί, γ ια κ ά θ ε α ό ρ ισ τ η α π ε ι ­
λ ή 28. Σ ε α ν τ ίθ ε σ η μ ε τ ο φ ό β ο π ο υ έ χ ε ι σ υ γ κ ε κ ρ ι μ έ ν ο α ν τ ι ­
κ ε ί μ ε ν ο , τ ο α ν τ ι κ ε ί μ ε ν ο τ η ς α γ ω ν ία ς τ ο υ ε ίν α ι α κ α θ ό ρ ι σ τ ο .
Ε ίν α ι κ ά τ ι π ο υ δ ε ν ε ίν α ι τ ί π ο τ α . 'Ε ν α μ η δ έ ν 29.   ια κ α τ ά ­
σ τ α σ η δ η λ α δ ή π ο υ τ ο ν κ ά ν ε ι ν ’ α μ φ ιβ ά λ λ ε ι γ ια τ ο κ α θ ε τ ί,
μ η δ ε ν ί ζ ο ν τ α ς κ ά θ ε α ξ ία τ η ς ζ ω ή ς , τ η ν ίδ ια τ η ζ ω ή μ ε τ ις
α π ο λ α ύ σ ε ι ς τ η ς π ο υ τ ις ε ί χ ε θ έ σ ε ι α π ο κ λ ε ι σ τ ι κ ό τ ο υ σ κ ο ­
π ό 30· Β λ έ π ε ι π ό σ ο ε φ ή μ ε ρ ε ς ε ίν α ι ο ι α π ο λ α ύ σ ε ι ς α υ τ έ ς π ο υ
28. Σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο ν Paul Tillich, «η α γ ω ν ία δ ε ν δ ια θ έ τ ε ι α ν τ ικ ε ίμ ε ν ο ,
ή μ ά λ λ ο ν , κ α τ ά μ ια π α ρ ά δ ο ξ η δ ια τ ύ π ω σ η , α ν τ ικ ε ίμ ε ν ό τ η ς ε ίν α ι η ά ρ ν η σ η
κ ά θ ε α ν τ ικ ε ιμ έ ν ο υ ». Σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η τ η ς α γ ω ν ία ς «τ ο μ ό ν ο α ν τ ικ ε ίμ ε ν ο
ε ίν α ι η ίδ ια η α π ε ιλ ή » (Π ά ο υ λ Τ ί λ λ ι χ , Τ ο θ ά ρ ρ ο ς τ η ς ν π ά ρ ξ ε ω ς ,
ε ισ α γ ω γ ή - μ ε τ ά φ ρ α σ η - σ η μ ε ιώ σ ε ις Χ ρ ή σ τ ο υ   α λ ε β ίτ σ η , Α θ ή ν α , ε κ δ .
«Δ ω δ ώ ν η », 1976, σ . 55). Ε ίν α ι η α π ε ιλ ή τ ο υ μ η δ ε ν ό ς (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 57).
«Α ν τ ικ ε ίμ ε ν ό τ η ς ε ίν α ι τ ο α π ο λ ύ τ ω ς ά γ ν ω σ τ ο "μ ε τ ά θ ά ν α τ ο ν ', τ ο μ η -ο ν »
(Σ τ ο ίδ ιο , σ . 56).
29. Τ η δ ιά κ ρ ισ η α ν ά μ ε σ α σ τ η ν α γ ω ν ία κ α ι σ τ ο φ ό β ο σ ε α ν α φ ο ρ ά μ ε
τ ο α ν τ ικ ε ίμ ε ν ό τ ο υ ς κ ά ν ε ι ο Kierkegaard σ τ η ν ιδ ια ίτ ε ρ η μ ε λ έ τ η τ ο υ γ ια
τ η ν α γ ω ν ία (Begrebet Angest, 1844). Ο φ ό β ο ς , σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο Δ α ν ό θ ε ο λ ό γ ο
κ α ι φ ιλ ό σ ο φ ο , α ν α φ έ ρ ε τ α ι π ά ν τ α σ ε κ ά τ ι σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν ο (Σ . Κ ί ρ κ ε -
γ κ ω ρ , Η έ ν ν ο ια τ η ς α γ ω ν ία ς , μ ε τ φ ρ . Γ ιά ν ν η Τ ζ α β ά ρ α , Α θ ή ν α , ε κ δ . «Δ ω ­
δ ώ ν η », 1971, σ . 53), ε ν ώ η α γ ω ν ία δ ε ν μ π ο ρ ε ί ν α σ υ ν δ ε θ ε ί μ ε ο ρ ισ μ έ ν ο
α ν τ ικ ε ίμ ε ν ο . Τ ο α ν τ ικ ε ίμ ε ν ό τ η ς ε ίν α ι κ ά τ ι π ο υ δ ε ν ε ίν α ι «τ ίπ ο τ α » (Σ τ ο
ίδ ιο , ο . 54). Ε ίν α ι τ ο «μ η δ έ ν » (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 94).
30. Η α π ο κ ά λ υ ψ η τ η ς σ χ ε τ ικ ό τ η τ α ς ε ν ό ς μ έ ρ ο υ ς τ η ς π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α ς
π ο υ α π ο λ υ τ ο π ο ιή θ η κ ε κ α ι π ο υ γ ι’ α υ τ ό κ α τ α ρ ρ έ ε ι π ια ω ς α ξ ία , μ ε τ ο
ν ' α π ο δ ε ιχ θ ε ί τ ώ ρ α α π ό έ ν α ά λ λ ο , μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο , μ έ ρ ο ς ω ς α π α ξ ί α , χ α ρ α κ τ η ­
ρ ίζ ε τ α ι α π ό τ ο ν Κ ω ν . Γ Ι α π α π έ τ ρ ο υ ω ς «μ η δ ε ν ι σ μ ό ς ». Σ α ν τ έ τ ο ιο ς λ ο ιπ ό ν
Π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο : η α μ α ρ τ ία 33
π ά ν ω τ ο υ ς ε ί χ ε ε ν α π ο θ έ σ ε ι ό λ ε ς τ ο υ :ι ς ε λ π ί δ ε ς , κ α ι κ α τ α ­
λ α μ β ά ν ε τ α ι α π ό α π ε λ π ισ ία ".
Η α π ε λ π ι σ ί α α υ τ ή γ ε ν ν ιέ τ α ι μ έ σ ο τ ο υ α π ό τ η δ ια π ίσ τ ω σ η
π ο υ κ ά ν ε ι γ ια τ ο κ α τ ά ν τ η μ ά τ ο υ , γ ια τ ο ν ξ ε π ε σ μ ό τ ο υ . Σ κ έ ­
φ τ ε τ α ι τ ο υ ς ε ρ γ ά τ ε ς τ ο υ π α τ έ ρ α τ ο υ π ο υ έ χ ο υ ν π ε ρ ίσ σ ιο
ψ ω μ ί κ α ι τ ο υ ς σ υ γ κ ρ ίν ε ι μ ι: τ ο ν ε α υ τ ό τ ο υ π ο υ κ ιν δ υ ν ε ύ ε ι
ν α π ε θ ά ν α α κ ό τ η ν π ε ί ν α 3*.   έ σ α σ τ η μ ε γ ά λ η τ ο υ α π ε λ π ι ­
σ ία , α ρ χ ίζ ε ι ν α κ τ υ π ά τ ο κ ε φ ά λ ι τ ο υ κ α ι μ ε τ α δ υ ο τ ο υ χ έ ρ ια
γ ια τ η ν α π ε ρ ισ κ ε ψ ί α τ ο υ ν α ε γ κ α τ α λ ε ίψ ε ι τ ό σ α α γ α θ ά κ α ι
ν ά ’ρ θ ε ι σ τ η ν α π ό μ α κ ρ η α υ τ ή γ ω ν ιά , α ν ά μ ε σ α σ τ ο υ ς χ ο ί ­
ρ ο υ ς , π ε ρ ι μ έ ν ο ν τ α ς τ ο θ ά ν α τ ο . Ο μ ω ς γ ι α τ ί ν α τ ο ν π ε ρ ί μ έ ν ε ι;
  ή π ω ς θ α ή τ α ν κ α λ ύ τ ε ρ α ν α τ ο ν φ ε ρ ε ι μ ια ώ ρ α α ρ χ ύ τ ε ρ α ,
θ έ τ ο ν τ α ς τ έ ρ μ α σ τ η ζ ω ή τ ο υ ; Τ ί ν ό η μ α ε ίχ ε π ια μ ια τ έ τ ο ια
ζ ω ή σ τ ο σ η μ ε ίο π ο υ ε ί χ ε φ τ ά σ ε ι; Τ ί π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε
ν α ε λ π ίσ ε ι α π ό α υ τ ή ; Γ ια τ ί, λ ο ι π ό ν , α ν τ ί ν α κ τ υ π ά τ ο κ ε φ ά λ ι
τ ο υ μ ε τ α χ έ ρ ια τ ο υ , ν α μ η ν τ ο κ τ υ π ά μ ε μ ια π έ τ ρ α , ή π ά ν ω
σ ’ έ ν α β ρ ά χ ο , σ ' έ ν α δ έ ν τ ρ ο —α ς π ο ύ μ ε , σ τ ο ν κ ο ρ μ ό μ ια ς
χ α ρ ο υ π ι ά ς α π ’ α υ τ έ ς π ο ύ ’δ ι ν α ν ξ υ λ ο κ έ ρ α τ α σ τ ο υ ς
χ ο ί ρ ο υ ς — ώ σ π ο υ ν α τ ο σ π ά σ ε ι ; Τ έ τ ο ιο κ ε φ ά λ ι π ο υ ή τ α ν ,
«α γ ύ ρ ισ τ ο κ ε φ ά λ ι», α υ τ ό τ ο υ χ ρ ε ι α ζ ό τ α ν .
Η α λ ή θ ε ια ό μ ω ς ε ίν α ι π ω ς δ ε ν ή τ α ν π ια . τ ο κ ε φ ά λ ι τ ο υ
τ ό σ ο «α γ ύ ρ ι σ τ ο », ό π ω ς π ρ ώ τ α , α φ ο ύ ά ρ χ ι σ ε ν α σ κ έ φ τ ε τ α ι
«ο μ η δ ε ν ισ μ ό ς ε ίν α ι τ ο γ ε γ ο ν ό ς τ η ς α κ α ξ ιώ σ ε ω ς τ ω ν α ξ ιώ ν » (Κ . Π ά κ ο -
π s τ ρ ο υ , Ο μ η δ ε ν ισ μ ό ς , η γ έ ν ε σ ις κ α ι η υ π έ β β α σ ίς τ ο υ . Α θ ή ν α 1973,
σ . >0-1 ί, 21, η υ π ο γ ρ ά μ μ ισ η ε ίν α ι τ ο υ σ υ γ γ ρ α φ έ α ). Σ ' α υ τ ή τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η ,
ισ χ ύ ε ι ό ,τ ι λ έ ε ι ο Heidegger: «Η α γ ω ν ία α π ο κ α λ ύ π τ ε τ α ι σ τ ο μ η δ έ ν » {Σ τ ο
ίδ ιο , σ . 27) π ο υ ε ίν α ι «κ ρ ιβ ο ις η ιδ ία η π ε ρ ίπ τ ω σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ .
31. Κ ά θ ε ε ίδ ο ς α γ ω ν ία ς τ ε ίν ε ι π ρ ο ς τ η ν α π ε λ π ισ ία . Έ τ σ ι π ο υ ό λ ο ι ο ι
τ ύ π ο ι (κ α ι ο ι τ ρ ε ις τ ύ π ο ι) τ η ς α γ ω ν ία ς π ο υ δ ια κ ρ ίν ε ι ο Tillic h ν α σ υ μ β ά λ λ ο υ ν
σ τ η ν α π ε λ π ισ ία . Ό π ω ς γ ρ ά φ ε ι, «η α π ε λ π ισ ία ε ίν α ι η έ σ χ α τ η ή η 'ο ρ ια κ ή ’
κ α τ ά σ τ α σ η . Λ ε ν μ π ο ρ ε ί κ α ν ε ίς ν α π ά ε ι ε κ ε ίθ ε ν α υ τ ή ς . Η φ ύ σ η τ η ς δ ε ίχ ν ε τ α ι
α π ό τ η ν ε τ υ μ ο λ ο γ ία τ η ς λ έ ξ η ς — χ ω ρ ίς ε λ π ίδ α . Δ ε ν φ α ίν ε τ α ι δ ιέ ξ ο δ ο ς
π ρ ο ς to μ έ λ λ ο ν . Α ισ θ ά ν ε τ α ι κ α ν ε ίς π ω ς τ ο μ η -Ο ν [μ η δ έ ν ] ε ίν α ι ο α π ό λ υ τ ο ς
ν ικ η τ ή ς » (Π . Τ ί λ λ ι χ , ό .π ., σ . 70-71).
32. Λ ο υ κ . ιε * 17.
34
Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ ο υ α σ ώ τ ο υ
δ ια φ ο ρ ε τ ικ ά τ ώ ρ α , ώ σ τ ε ν ’ α λ λ ά ξ ε ι γ ν ώ μ η γ ια ό σ α ε ί χ ε κ ά ­
μ ε ι. Γ ι* α υ τ ό κ ι έ ν ιω θ ε κ ά π ο ια μ ε τ α μ έ λ ε ι α γ ια τ η ν ^π ρ ό τ ε ρ ή
τ ο υ ζ ω ή . Ό μ ω ς η μ ε τ α μ έ λ ε ι ά τ ο υ α υ τ ή δ ε ν ε ί χ ε α κ ό μ α π ρ ο ­
χ ω ρ ή σ ε ι σ ε μ ε τ ά ν ο ια . Η κ α τ ά σ τ α σ ή τ ο υ ή τ α ν ό π ω ς ε κ ε ίν η
τ ο υ Ι ο ύ δ α π ο υ «μ ε τ α μ ε λ η θ ε ίς », ό π ω ς λ έ ε ι τ ο Ε υ α γ γ έ λ ιο ,
«α π ή γ ξ α τ ο »33. Π ή γ ε κ α ι κ ρ ε μ ά σ τ η κ ε . Γ ια τ ί, λ ο ι π ό ν , ν α
μ η ν κ ά μ ε ι τ ο ίδ ιο κ ι α υ τ ό ς ; Γ ια τ ί ν α μ η ν π ά ε ι, ό π ω ς ε κ ε ί ν ο ς ,
ν α κ ρ ε μ α σ τ ε ί α π ό έ ν α δ έ ν τ ρ ο , α π ό τ α τ ό σ α π ο υ υ π ή ρ χ α ν
έ ν α γ ύ ρ ω ; Ή κ ι α κ ό μ α , γ ια τ ί ν α μ η ν π έ σ ε ι α π ό κ ά π ο ι ο ν
γ κ ρ ε μ ν ό , ό π ω ς ε ί χ α ν π έ σ ε ι ο ι χ ο ίρ ο ι τ ω ν Γ ε ρ γ ε σ η ν ώ ν ;34
  ή π ω ς έ ν α ς χ ο ί ρ ο ς δ ε ν ε ίχ ε κ α τ α ν τ ή σ ε ι κ ι α υ τ ό ς ;...
Θ υ μ ή θ η κ ε τ ο υ ς χ ο ί ρ ο υ ς κ α ι μ ια ιδ έ α μ π ή κ ε ε π ί μ ο ν α σ τ ο
κ ε φ ά λ ι τ ο υ , α υ τ ό τ ο κ ε φ ά λ ι π ο υ ή θ ε λ ε ν α τ ο σ π ά σ ε ι . Γ ια τ ί,
λ ο ι π ό ν , α ν τ ί ν α τ ο σ π ά σ ε ι μ ε μ ια π έ τ ρ α ή ν α κ ρ ε μ α σ τ ε ί
α π ό έ ν α δ έ ν τ ρ ο , ν α μ η ν ε π ιδ ιώ ξ ε ι κ ά τ ι χ ε ιρ ό τ ε ρ ο ; Ν α ε ξ α ­
γ ρ ιώ σ ε ι μ ’ έ ν α ο π ο ι ο δ ή π ο τ ε τ ρ ό π ο τ ο υ ς χ ο ί ρ ο υ ς π ο υ έ β ο σ κ ε .
Κ α ι ύ σ τ ε ρ α ν α π έ σ ε ι μ π ρ ο σ τ ά σ τ α π ό δ ια τ ο υ ς , α ν α γ κ ά ζ ο ν τ ά ς
τ ο υ ς ν α π ε ρ ά σ ο υ ν α π ό π ά ν ω τ ο υ . Α υ τ ό ς ο θ ά ν α τ ο ς , ο χ ε ι ρ ό τ ε ­
ρ ο ς α π ’ ό σ ο υ ς θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α ε π ιν ο ή σ ε ι, θ α ή τ α ν , ό π ω ς
σ κ έ φ τ η κ ε , ο θ ά ν α τ ο ς π ο υ θ α τ ο υ τ α ίρ ι α ζ ε : Ν α τ ο ν π ο δ ο π α τ ή ­
σ ο υ ν ο ι χ ο ίρ ο ι μ έ σ α σ τ η λ ά σ π η π ο υ κ υ λ ιό τ α ν μ α ζ ί τ ο υ ς .
Ν α τ ο ν π ο δ ο π α τ ή σ ο υ ν ο ι χ ο ί ρ ο ι !...
Α λ ή θ ε ι α , σ ε τ έ τ ο ιο κ α τ ά ν τ η μ α ε ί χ ε φ τ ά σ ε ι ;...
33.   α τ θ . κ ζ ' 5.
34.   α τ θ . η ' 32.
Δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο : η μ ε τ ά ν ο ια
(Σ υ ν α ίσ θ η σ η - ε κ λ ο γ ή ή α π ό φ α σ η - ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η )
5. Β λ έ π ο ν τ α ς ο ά σ ω τ ο ς τ η ν κ α τ ά π τ ω σ ή τ ο υ , π ό σ ο χ α μ η λ ά
ε ίχ ε π έ σ ε ι, έ ν ιω σ ε κ ά π ο ια σ τ ιγ μ ή τ η ν α ν ά γ κ η ν α θ έ λ ε ι ν α
σ η κ ω θ ε ί. Κ α ι τ ό τ ε α ν α κ ά λ υ ψ ε μ έ σ α τ ο υ σ α ν έ ν α π ο υ λ ί τ η ν
κ ο υ ρ ν ια σ μ έ ν η τ ο υ ψ υ χ ή π ο υ ξ α φ ν ικ ά ά ν ο ι ξ ε τ α φ τ ε ρ ά τ η ς ,
έ τ ο ιμ η ν α π ε τ ά ξ ε ι ψ η λ ά . Ή τ α ν τ ό τ ε α κ ρ ιβ ώ ς π ο υ β ρ ή κ ε
τ ο ν ε α υ τ ό τ ο υ . Α υ τ ό π ο υ λ έ ε ι η π α ρ α β ο λ ή : «Ε ίς έ α υ τ ό ν έ λ -
θ ώ ν »1.
Ε ίν α ι χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό ό τ ι ο Maillot, σ τ ο έ ρ γ ο τ ο υ π ο υ
α ν α φ έ ρ α μ ε γ ια τ ις π α ρ α β ο λ έ ς τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ , μ ε τ α φ ρ ά ζ ε ι τ η
φ ρ ά σ η α υ τ ή : «α φ ο ύ έ φ θ α σ ε σ τ ο β ά θ ο ς τ ο υ ε α υ τ ο ύ τ ο υ »2.
Σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η ν ψ υ χ ο λ ο γ ία τ ο υ β ά θ ο υ ς , «ο β α σ ι κ ό ς σ τ ό χ ο ς
τ η ς ψ υ χ ο θ ε ρ α π ε υ τ ικ ή ς μ ε θ ο δ ο λ ο γ ί α ς ε ίν α ι η σ υ ν ε ιδ η τ ο π ο ίη -
σ η τ ω ν α π ω θ ή σ ε ω ν κ α ι γ ε ν ι κ ώ ς τ ω ν ψ υ χ ι κ ώ ν τ ρ α υ μ ά τ ω ν
τ ο υ π α ρ ε λ θ ό ν τ ο ς β ίο υ τ ο υ ν ε υ ρ ω τ ικ ο ύ α ν θ ρ ώ π ο υ . Ο ά σ ω τ ο ς
φ α ίν ε τ α ι, ό τ ι έ φ θ α σ ε σ τ η σ υ ν ε ιδ η τ ο π ο ίη σ η α υ τ ή μ ε τ η ν
α υ τ ο θ ε ώ ρ η σ η »3. Σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ , «η ά μ ε σ η
σ υ ν ε ιδ η τ ο π ο ίη σ η ('γ ν ώ σ η ’)»4, ή «α υ τ ο θ ε ώ ρ η σ η », δ η λ α δ ή
«η σ υ ν α ίσ θ η σ η τ η ς π ρ ο σ ω π ικ ή ς ε ν ο χ ή ς , μ έ σ α σ τ η ν π ο ρ ε ία
τ ο υ υ π α ρ ξ ι α κ ο ύ δ ρ ά μ α τ ο ς , π ρ ο ε τ ο ιμ ά ζ ε ι τ η λ ύ σ η τ η ς ψ υ χ ι­
κ ή ς σ υ γ κ ρ ο ύ σ ε ω ς μ ε τ ρ ό π ο θ ε τ ικ ό »5. Σ α ν τ έ τ ο ια λ ο ι π ό ν ε ί­
ν α ι «ο α π α ρ α ί τ η τ ο ς ό ρ ο ς »6γ ι* α υ τ ή τ η λ ύ σ η , τ ο π ρ ώ τ ο β ή ­
μ α γ ια τ η ν α ν ό ρ θ ω σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ , γ ια τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή τ ο υ
σ ε μ ια ν έ α ζ ω ή . Α υ τ ό π ο υ α ν α φ έ ρ ε ι μ ε δ υ ο λ έ ξ ε ι ς η π α ρ α β ο λ ή :
«ε ίς έ α υ τ ό ν έ λ θ ώ ν » π ο υ σ η μ α ίν ε ι σ υ ν α ίσ θ η σ η τ η ς ε ν ο χ ή ς τ ο ύ .
1. Λουκ. ιε' 17.
2. A. Ma i l l o t , ό .π ,» σ . 148 (α π ό τ ο Ε γ χ ε ιρ ίδ ιο ν τ ο υ Ι ω ά ν . Κ ο ρ -
ν α ρ ά κ η , σ . 175, σ η μ . 10).
3. Ι ω ά ν . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , ό .π ., σ . 175 σ η μ .
4. Σ τ ο ίδ ιο (σ . 175).
5. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 173.
6. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 175.
36 Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ ο υ α σ ώ τ ο υ
Π ό σ ο δ ια φ ο ρ ε τ ικ ή ε ίν α ι η σ υ ν α ίσ θ η σ η α υ τ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ
α π ό τ η ν ψ υ χ ικ ή κ α τ ά σ τ α σ η π ο υ έ ν ιω σ ε ο Φ α ρ ισ α ίο ς τ η ς
π α ρ α β ο λ ή ς 7 π ο υ «α ν α ν ι ν ώ σ κ ε τ α ι » μ ε τ ο ά ν ο ιγ μ α τ ο υ
Τ ρ ιω δ ίο υ , τ η ν π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν η Κ υ ρ ια κ ή α π ό α υ τ ή τ ο υ Α σ ώ τ ο υ .
Ε π ε ιδ ή π ο λ λ ο ί ε ρ μ η ν ε υ τ έ ς , ό π ω ς ο α ρ χ ι ε π ί σ κ ο π ο ς Α χ ρ ί δ ο ς
Θ ε ο φ ύ λ α κ τ ο ς α π ό τ ο υ ς π α λ α ι ό τ ε ρ ο υ ς κ α ι ο F. Godet α π ό
τ ο υ ς ν ε ό τ ε ρ ο υ ς , β ρ ίσ κ ο υ ν σ τ η σ τ ά σ η τ ο υ Φ α ρ ισ α ίο υ ν α τ ο υ
μ ο ιά ζ ε ι «ό π ρ ε σ β ύ τ ε ρ ο ς υ ι ό ς »8, σ τ ο τ έ λ ο ς τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς
τ ο υ Α σ ώ τ ο υ , ό π ω ς , α π ό τ η ν ά λ λ η μ ε ρ ιά , μ ο ιά ζ ε ι κ ι ο ίδ ιο ς
ο ά σ ω τ ο ς , ο τ η μ ε τ ά ν ο ιά τ ο υ , μ ε τ ο ν τ ε λ ώ ν η 9, α ς δ ο ύ μ ε
ε δ ώ ιδ ια ί τ ε ρ α τ η σ τ ά σ η τ ο υ ς α υ τ ή .
Ω ς γ ν ω σ τ ό ς υ π ο κ ρ ιτ ή ς ο Φ α ρ ισ α ίο ς έ χ ε ι κ ά τ ι τ ο κ ο ι ν ό
μ ε κ ά π ο ι ο ν /τ ο υ α σ κ ε ί τ η ν υ π ο κ ρ ιτ ικ ή τ έ χ ν η . Ό π ω ς έ ν α ς
η θ ο π ο ι ό ς , κ α ι μ ά λ ι σ τ α τ ο υ α ρ χ α ίο υ θ ε ά τ ρ ο υ π ο υ χ ρ η σ ι μ ο ­
π ο ι ο ύ σ ε ε ιδ ικ ή μ ά σ κ α ή π ρ ο σ ω π ε ίο , ή ο π ο ι ο σ δ ή π ο τ ε π ρ ο σ ω -
π ι δ ο φ ό ρ ο ς π ο υ ε π ιδ ιώ κ ε ι ν ’ α π ο κ ρ ύ ψ ε ι τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ή τ ο υ
μ ο ρ φ ή , έ τ σ ι κ ι ο Φ α ρ ισ α ίο ς φ ο ρ ο ύ σ ε κ ι α υ τ ό ς τ η δ ικ ή τ ο υ
μ ά σ κ α , τ ο δ ι κ ό τ ο υ π ρ ο σ ω π ε ί ο 10. Α ν έ β η κ ε σ τ ο ιε ρ ό ν α
π ρ ο σ ε υ χ η θ ε ί, ό π ω ς μ α ς λ έ ε ι σ τ η ν π α ρ α β ο λ ή τ ο υ ο
Χ ρ ι σ τ ό ς ", κ ι ή τ α ν σ α ν ν ’ α ν έ β η κ ε π ά ν ω σ τ η σ κ η ν ή γ ια ν α
π α ίξ ε ι κ ά π ο ι ο ρ ό λ ο . Σ τ ά θ η κ ε ό λ ο ς κ ο μ π ο ρ ρ η μ ο σ ύ ν η κ ι ε γ ω ι­
σ μ ό μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο Θ ε ό , κ α τ α κ ρ ί ν ο ν τ α ς τ ο ν τ ε λ ώ ν η σ α ν
α μ α ρ τ ω λ ό , ε ν ώ ο π ρ α γ μ α τ ι κ ό ς α μ α ρ τ ω λ ό ς ή τ α ν ο ίδ ιο ς .
7. Β λ . Λ ο υ κ . ιη ' 10-14.
8. Σ ε α ν α φ ο ρ ά μ ε τ ο ν «π ρ ε σ β ύ τ ε ρ ο ν υ ιό ν », γ ρ ά φ ε ι ο Α ρ χ ιε π ίσ κ ο π ο ς
Α χ ρ ί δ ο ς Θ ε ο φ ύ λ α κ τ ο ς (1078-1109): «Τ η ν τ ω ν Φ α ρ ισ α ίω ν γ ν ώ μ η ν π α ιδ ε ύ ε ι
ό Κ ύ ρ ιο ς δ ιά τ ή ς π α ρ α β ο λ ή ς τ α ύ τ η ς ...» (Β λ . Π . Ν . Τ ρ ε μ π έ λ α , ό .π .,
σ . 460). Τ ο ίδ ιο δ έ χ ε τ α ι κ α ι ο F. Go d e t σ τ ο υ π ό μ ν η μ ά τ ο υ (Commen-
taire sur Pfsvangile de S. Luc), ό π ω ς ε π ισ η μ α ίν ε ι ο Π α ν , Τ ρ ε μ π έ λ α ς (Σ τ ο
ίδ ιο , σ . 4^1, 462).
9. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 449.
10. Β λ . τ η ν ο μ ιλ ία (σ τ ο Ε υ α γ γ έ λ ιο τ η ς Κ υ ρ ια κ ή ς τ ο υ Τ ε λ ώ ν ο υ κ α ι Φ α ρ ι­
σ α ίο υ ) μ ε τ ο ν τ ίτ λ ο «Τ ο 'μ α σ χ ά ρ ε μ α * τ ο υ Φ α ρ ισ α ίο υ », σ τ ο β ιβ λ ίο :   ι %.
Κ .   α κ ρ ά κ η , Λ ε υ κ έ ς χ ώ ρ ε ς , σ . 89-92.
11. Λ ο υ κ . ιη ' 10.
Τ ο Ε υ α γ γ έ λ ιο π ε ρ ιγ ρ ά φ ε ι τ η ν υ π ε ρ ο π τ ικ ή τ ο υ σ τ ά σ η μ ε
τ ο ύ τ ο τ α λ ό γ ια : «Ό Φ α ρ ισ α ίο ς σ τ α θ ε ίς π ρ ό ς έ α υ τ ό ν τ α ΰ τ α
π ρ ο σ η ύ χ ε τ ο · ό Θ ε ό ς , ε ύ χ α ρ ισ τ ώ σ ο ι δ τ ι ο ύ κ ε ίμ ί ώ σ π ε ρ ο ί
λ ο ιπ ο ί τ ω ν ά ν θ ρ ώ π ω ν , δ ρ π α γ ε ς , ά δ ικ ο ι, μ ο ιχ ο ί, ή κ α ί ώ ς
ο ύ τ ο ς ό τ ε λ ώ ν η ς ...»12- Η σ τ ά σ η τ ο υ π ρ ο σ δ ιο ρ ίζ ε τ α ι α κ ρ ι­
β ώ ς μ ε τ α λ ό γ ια : «σ τ α θ ε ίς π ρ ό ς έ α υ τ ό ν τ α ϋ τ α π ρ ο σ η ύ χ ε τ ο »
π ο υ σ η μ α ίν ο υ ν : «Σ τ ά θ η κ ε κ ι έ κ α ν ε τ η ν ε ξ ή ς π ρ ο σ ε υ χ ή σ ε
σ χ έ σ η μ ε τ ο ν ε α υ τ ό τ ο υ ». Σ τ η ν π ρ ό τ α σ η α υ τ ή δ ε ν υ π ά ρ χ ε ι
κ α μ ιά σ τ ί ξ η . Α ν ό μ ω ς β ά λ ο υ μ ε κ ό μ μ α μ ε τ ά τ ο «π ρ ό ς έ α υ ­
τ ό ν » κ α ι δ ίό σ ο υ μ ε σ τ η ν π ρ ό θ ε σ η «π ρ ό ς » τ η ν έ ν ν ο ια «έ ν ώ -
π ι ο ν » (μ ια α π ό τ ις π ο λ λ έ ς έ ν ν ο ι ε ς π ο υ μ π ο ρ ε ί ν α π ά ρ ε ι η
π ρ ό θ ε σ η α υ τ ή ), τ ό τ ε π ρ έ π ε ι ν α ε ρ μ η ν ε ύ σ ο υ μ ε ο λ ό κ λ η ρ η τ η ν
π ρ ό τ α σ η ω ς ε ξ ή ς : Σ τ ά θ η κ ε μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο ν ε α υ τ ό τ ο υ κ α ι
π ρ ο σ ε υ χ ή θ η κ ε μ ε τ α π α ρ α κ ά τ ω λ ό γ ι α . Ε π ο μ έ ν ω ς σ τ ά θ η κ ε
ό χ ι μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο Θ ε ό , α λ λ ά μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο ν ε α υ τ ό τ ο υ , σ τ ο
Ε γ ώ τ ο υ , π ο υ τ ο ν θ ε ο π ο ίη σ ε μ ε τ ο μ ε γ ά λ ο τ ο υ ε γ ω ι σ μ ό , τ ο ν
έ κ α μ ε Θ ε ό , π ρ α γ μ α τ ι κ ό ε ίδ ω λ ό τ ο υ . Έ τ σ ι τ α λ ό γ ια π ο υ φ ά ­
ν η κ ε π ω ς έ λ ε γ ε π ρ ο ς τ ο Θ ε ό : «ό Θ ε ό ς , ε ύ χ α ρ ισ τ ώ σ ο ι» κ .λ π .,
ή τ α ν σ α ν ν α τ α έ λ ε γ ε σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α π ρ ο ς τ ο ν ίδ ιο
τ ο ν ε α υ τ ό τ ο υ , ε υ χ α ρ ι σ τ ώ ν τ α ς τ ο ν , ή μ ά λ λ ο ν ε π α ι ν ώ ν τ α ς
τ ο ν π ο υ ή τ α ν τ ό σ ο α ν α μ ά ρ τ η τ ο ς , ώ σ τ ε ν α τ ο ν δ ια χ ω ρ ίζ ε ι
α π ό τ ο υ ς ά λ λ ο υ ς , τ ο υ ς α μ α ρ τ ω λ ο ύ ς , ό π ω ς ο τ ε λ ώ ν η ς .
6. Ε ν τ ε λ ώ ς α ν τ ίθ ε τ η α π ό τ η ν υ π ε ρ ή φ α ν η σ τ ά σ η τ ο υ Φ α ρ ι­
σ α ίο υ ε ίν α ι η σ τ ά σ η τ ο υ τ α π ε ιν ο ύ τ ε λ ώ ν η π ο υ σ τ ε κ ό τ α ν π ο λ ύ
π ίσ ω σ τ ο ν α ό κ α ι δ ε ν τ ο λ μ ο ύ σ ε ο ύ τ ε τ η μ α τ ιά τ ο υ ν α σ η κ ώ σ ε ι
σ τ ο ν ο υ ρ α ν ό . Κ τ υ π ο ύ σ ε μ ο ν ά χ α τ ο σ τ ή θ ο ς τ ο υ κ α ι έ λ ε γ ε :
«'Ι λ ά σ θ η τ ί μ ο ι τ φ ά μ α ρ τ ω λ φ »13. Α υ τ ή τ η σ υ ν α ίσ θ η σ η τ ο υ
τ ε λ ώ ν η π ο υ «β ιώ ν ε ι μ ε τ ρ ό π ο α π ό λ υ τ ο τ η ν π ρ ο σ ω π ικ ή ε ν ο ­
χ ή »14, ε κ φ ρ ά ζ ε ι κ α ι τ ο «ε ίς έ α υ τ ό ν έ λ θ ώ ν » τ ο υ α σ ώ τ ο υ π ο υ
Δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο : η μ ε τ ά ν ο ια 37
12. Λ ο υ κ . ιη ' 11.
13. Λ ο υ κ . ι η ’ 13,
14. 1ω ά ν . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , ό .π ., σ . 179. Β λ . ε π ίσ η ς σ . 178, 182,
38
Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ ο υ α σ ώ τ ο υ
ε ίν α ι ο λ ό τ ε λ α δ ια φ ο ρ ε τ ικ ό α π ό τ ο «σ τ α θ ε ίς π ρ ό ς έ α υ τ ό ν »
τ ο υ Φ α ρ ισ α ίο υ . Ό π ω ς ό τ ε λ ώ ν η ς μ ε τ ο ν ο π ο ί ο μ ο ιά ζ ε ι, σ ύ μ ­
φ ω ν α μ ε δ ιά φ ο ρ ο υ ς ε ρ μ η ν ε υ τ έ ς , ο ά σ ω τ ο ς , κ α ι ό χ ι ό π ω ς
ο Φ α ρ ισ α ίο ς μ ε τ ο ν ο π ο ί ο σ υ γ γ ε ν ε ύ ε ι, κ α θ ώ ς ε ίπ α μ ε , «ό π ρ ε -
σ β ύ τ ε ρ ο ς υ ί ό ς », κ τ υ π ο ύ σ ε τ ο σ τ ή θ ο ς τ ο υ κ ι α υ τ ό ς , ίσ ω ς
κ α ι τ ο κ ε φ ά λ ι τ ο υ γ ια τ η ν α π ε ρ ισ κ ε ψ ί α τ ο υ . Η α π ο γ ο ή τ ε υ σ η
α π ό τ η γ ο η τ ε ία π ο υ ε ί χ α ν ά λ λ ο τ ε γ Γ α υ τ ό ν ο ι α π ο λ α ύ σ ε ι ς
τ η ς ζ ω ή ς τ ο ν ο δ ή γ η σ ε σ τ η ν α π ε λ π ι σ ί α , σ τ η ν α π ώ λ ε ια δ η λ α δ ή
κ ά θ ε ε λ π ί δ α ς 15· Η ίδ ια η α π ο γ ο ή τ ε υ σ η , η δ ιά ψ ε υ σ η δ η λ α δ ή
ε λ π ί δ ω ν , ε ίν α ι ε λ α φ ρ ό τ ε ρ η μ ο ρ φ ή α π ε λ π ι σ ί α ς . Α λ λ ά κ α ι η
α π ε λ π ι σ ί α σ τ η ν π ιο α κ ρ α ία τ η ς μ ο ρ φ ή δ ε ν ο δ η γ ε ί π ά ν τ α
σ τ η ν κ α τ α σ τ ρ ο φ ή . Η α π ε λ π ι σ ί α , ό τ α ν δ ε ν ε ίν α ι κ α τ α σ τ ρ ε ­
π τ ικ ή , ε ίν α ι ε υ ε ρ γ ε τ ικ ή 16. 'Α λ λ ο τ ε ο δ η γ ε ί σ τ η ν α π ώ λ ε ια
κ α ι γ ε ν ικ ό τ ε ρ α ο λ ό κ λ η ρ η τ η ν π α ρ ά γ ρ α φ ο (§ 14), μ ε τ ο ν τ ίτ λ ο «Ο Τ ε λ ώ ν η ς »,
σ . 178-183.
15. Ό τ α ν έ ν α μ έ ρ ο ς τ η ς π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α ς α π ό τ ο ο π ο ίο γ ο η τ ε ύ τ η κ ε
κ ά π ο ιο ς , θ ε ω ρ ώ ν τ α ς τ ο ω ς α ξ ία , «α π ο κ α λ ύ ψ η τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ή ν τ ο υ α ξ ία ν »
τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ή ν τ ο υ θ έ σ ιν (Stellenwert) ε ν τ ό ς τ ο υ ό λ ο υ κ α ι ε ν α ν α φ ο ρ ά
π ρ ο ς α υ τ ό » τ ό τ ε τ η ν γ ο η τ ε ία ν δ ια δ έ χ ε τ α ι η α π ο γ ο ή τ ε υ σ ις , η γ ε ύ σ ις τ ο υ
μ η δ ε ν ό ς » (Κ . Π α π α π έ τ ρ ο υ , ό .π ., σ . 21, η υ π ο γ ρ ά μ μ ισ η ε ίν α ι τ ο υ
σ υ γ γ ρ α φ έ α ).
16. Γ ια τ η ν α π ε λ π ισ ία έ γ ρ α ψ ε ο Ki e r k e g a a r d ιδ ια ίτ ε ρ ο β ιβ λ ίο
μ ε τ ο ν τ ίτ λ ο Α σ θ έ ν ε ια π ρ ο ς θ ά ν α τ ο (Sygdommen til Doden, 1849), ό π ω ς
τ η χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε ι, σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ α λ ό γ ια τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ γ ια τ ο Λ ά ζ α ρ ο (Ι ω ά ν .
ια ' 4), Τ ο β ιβ λ ίο α υ τ ό ε ίν α ι, κ α τ ά τ ο Ν ικ . Ν η σ ιώ τ η , τ ο «ε π ιτ υ χ έ σ τ ε ρ ο ν
ε ξ ό λ ω ν » τ ω ν έ ρ γ ω ν τ ο υ (Ν ι κ . Α . Ν η σ ι ώ τ η , Υ π α ρ ξ ισ μ ό ς κ α ι χ ρ ι­
σ τ ια ν ικ ή π ίσ τ ις κ α τ ά τ ο ν Soren Kierkegaard κ α ι τ ο υ ς σ υ γ χ ρ ό ν ο υ ς υ π α ρ ξ ι-
σ τ ά ς φ ιλ ο σ ό φ ο υ ς Karl Jaspers, Martin Heidegger κ α ι Jean-Paul Sartre, 3η
ε π α ν έ κ δ ο σ η , Α θ ή ν α ι, ε κ δ . «  ή ν υ μ α », [1956] 1985, σ . 64, σ η μ . 1). Θ ε ω ρ ώ ν ­
τ α ς ο Kierkegaard τ η ν α π ε λ π ισ ία ο >ς τ η ν α π ο κ ο ρ ύ φ ω σ η τ ο υ λ ε γ ό μ ε ν ο υ
α ισ θ η τ ικ ο ύ ή α ισ θ η σ ια κ ο ύ σ τ α δ ίο υ υ π α ρ ξ ια κ ή ς ζ ω ή ς , ή τ ο υ σ τ α δ ίο υ τ η ς
α μ α ρ τ ία ς , μ ε κ υ ρ ιό τ ε ρ ο ε κ π ρ ό σ ω π ό τ η ς τ ο ν Π ε ρ ιπ λ α ν ώ μ ε ν ο Ι ο υ δ α ίο , τ ο
«δ υ σ τ υ χ έ σ τ ε ρ ο ά ν θ ρ ω π ο », τ η ν β λ έ π ε ι, ό π ω ς ά λ λ ω σ τ ε κ α ι ο ι Π α τ έ ρ ε ς τ η ς
Ε κ κ λ η σ ία ς , ω ς τ η μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η α μ α ρ τ ία π ο υ δ ια κ α τ έ χ ε ι, λ ίγ ο ή π ο λ ύ , κ ά θ ε
α ν θ ρ ώ π ιν η ύ π α ρ ξ η . Α π ό τ η ν α σ θ έ ν ε ια τ η ς α π ε λ π ισ ία ς ό λ ο ι ο ι ά ν θ ρ ω π ο ι
α ν ε ξ α ίρ ε τ α , ά λ λ ο ς σ υ ν ε ιδ η τ ά κ α ι ά λ λ ο ς α σ υ ν ε ίδ η τ α , υ π ο φ έ ρ ο υ μ ε . Α π ό
Δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο : η μ ε τ ά ν ο ια 39
κ α ι ά λ λ ο τ ε σ τ η σ ω τ η ρ ία . Γ ια τ ί ο ά ν θ ρ ω π ο ς π ο υ β ρ ίσ κ ε τ α ι
σ ε α π ε λ π ι σ ί α δ ε ν έ χ ε ι ά λ λ η ε κ λ ο γ ή π α ρ ά μ ο ν ά χ α α υ τ ή : Ή
ν α π α ρ α μ ε ίν ε ι σ τ η ν α π ε λ π ι σ ί α κ α ι ν α ο δ η γ η θ ε ί σ τ η ν ο λ ο κ λ η ­
ρ ω τ ικ ή κ α τ α σ τ ρ ο φ ή , τ ε ρ μ α τ ί ζ ο ν τ α ς τ η ζ ω ή τ ο υ . Ή ν α σ υ ν α ι ­
σ θ α ν θ ε ί τ η ν κ α τ ά π τ ω σ ή τ ο υ σ ’ ό λ ο τ η ς τ ο β ά θ ο ς , α π ο φ α σ ί ­
ζ ο ν τ α ς ν ’ α ρ χ ίσ ε ι μ ια ο λ ό τ ε λ α δ ια φ ο ρ ε τ ικ ή , μ ια ν έ α ζ ω ή ,
β ρ ί σ κ ο ν τ α ς έ τ σ ι σ ω τ η ρ ία α π ό τ η ν α π ε ιλ ή τ η ς α υ τ ο κ τ ο ν ί α ς .
Η α π ε λ π ισ ία ε π ο μ έ ν ω ς ε ίν α ι ε κ λ ο γ ή . Ό π ω ς λ έ ε ι κ α ι ο Kier­
kegaard, «σ τ η ν α π ε λ π ισ ία τ ο υ ο ά ν θ ρ ω π ο ς έ κ α μ ε τ η ν ε κ λ ο γ ή
τ ο υ ε α υ τ ο ύ τ ο υ »", ό χ ι «σ τ η ν α μ ε σ ό τ η τ α τ ο υ [ό π ω ς κ ά ν ε ι
α υ τ ό ς π ο υ α π ο β λ έ π ε ι σ τ η ν ι κ α ν ο π ο ίη σ η τ ω ν α ισ θ ή σ ε ω ν
τ ο υ ]18, α λ λ ά σ τ ο α ιώ ν ιό τ ο υ κ ύ ρ ο ς »19. Η ε κ λ ο γ ή ε π ο μ έ ν ω ς
α υ τ ή τ η ν ά π ο ψ η «ν ο σ η λ ε υ ό μ ε θ α π ά ν τ ε ς ε ι ς τ ο σ α ν α τ ό ρ ιο ν τ ω ν α π η λ π ιο μ ε ­
ν ώ ν ». Ό π ω ς π α ρ α τ η ρ ε ί σ τ ο π α ρ α π ά ν ω β ιβ λ ίο τ ο υ ο Ν ικ . Ν η σ ιώ τ η ς , ε ρ μ η ­
ν ε ύ ο ν τ α ς τ η σ κ έ ψ η τ ο υ Kierkegaard, «'η α σ θ έ ν ε ια π ρ ο ς θ ά ν α τ ο ν ' [η α π ε λ π ι­
σ ία δ η λ α δ ή ] ε ίν α ι τ ο κ ο ιν ό ν χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ό ν ό λ ω ν τ ω ν θ ν η τ ώ ν . Τ ο μ ικ ρ ό -
β ιο ν τ η ς α π ε λ π ισ ία ς π λ ή σ σ ε ι π ά ν τ α ς ά ν ε υ δ ια κ ρ ίσ ε ω ς . Υ π ά ρ χ ε ι ό μ ω ς
α π ε λ π ισ ία α σ υ ν ε ίδ η τ ο ς κ α ι σ υ ν ε ιδ η τ ή , κ α τ α σ τ ρ ε π τ ικ ή κ α ι ε υ ε ρ γ ε τ ικ ή ,
ν α ρ κ ω τ ικ ή κ α ι δ ιε γ ε ρ τ ικ ή , π ρ ο ς α π ώ λ ε ια ν κ α ι π ρ ο ς σ ο η η ρ ία ν » (Σ τ ο ίδ ιο ,
σ . 64).
17. S. Ki e r k e g a a r d , Concluding Unscientific Postscript, trans. by
David F. Swenson and Walter Lowrie, 3rd print., Princeton, N.J., Princeton
University Press, 1974, a. 227).
18. To π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο τ η ς ύ π α ρ ξ η ς χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε τ α ι α π ό τ ο ν Kierkegaard
ω ς σ τ ά δ ιο τ η ς «α μ ε σ ό τ η τ α ς » (S. Ki e r k e g a a r d , Either/Or, τ . 1,
σ . 63, 69, 73), τ η ς ά μ ε σ η ς π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α ς π ο υ έ χ ε ι ν α κ ά μ ε ι μ ε τ ις
α ισ θ ή σ ε ις . Γ ια τ ο ύ τ ο κ α ι ο Kierkegaard ο ν ο μ ά ζ ε ι τ ο σ τ ά δ ιο α υ τ ό «α ισ θ η τ ι­
κ ό » (ω ς σ χ ε τ ιζ ό μ ε ν ο μ ε τ ις κ α λ έ ς τ έ χ ν ε ς ) κ α ι «α ισ θ η σ ια κ ό » (ω ς σ χ ε τ ιζ ό μ ε -
ν ο μ ε τ ις σ ω μ α τ ικ έ ς α π ο λ α ύ σ ε ις ), χ ρ η σ ιμ ο π ο ιώ ν τ α ς σ τ α δ α ν έ ζ ικ α τ η λ έ ξ η
sanselig μ ε τ η δ ιπ λ ή α υ τ ή έ ν ν ο ια π ο υ έ χ ε ι η ίδ ια η λ έ ξ η .
19. «Η ίδ ια η α π ε λ π ισ ία ε ίν α ι μ ια ε κ λ ο γ ή . Γ ια τ ί δ ε ν μ π ο ρ ε ί κ α ν ε ίς ν ’
α π ε λ π ίζ ε τ α ι χ ω ρ ίς ν α ε κ λ έ γ ε ι. Κ α ι ό τ α ν έ ν α ς ά ν θ ρ ω π ο ς α π ε λ π ίζ ε τ α ι ε κ λ έ γ ε ι
π ά λ ι — κ α ι τ ί ε ίν α ι α υ τ ό π ο υ ε κ λ έ γ ε ι; Ε κ λ έ γ ε ι τ ο ν ε α υ τ ό τ ο υ , ό χ ι σ τ η ν
α μ ε σ ό τ η τ ά τ ο υ , ό χ ι ό π ω ς τ ο τ υ χ α ίο ε κ ε ίν ο ά τ ο μ ο , α λ λ ά ε κ λ έ γ ε ι τ ο ν ε α υ τ ό
τ ο υ σ τ ο α ιώ ν ιό τ ο υ κ ύ ρ ο ς » (S. Ki e r k e g a a r d , Either/Or, trans. by
W. Lowrie, Garden City, New York, Doubleday and Company, τ . 2 [1959],
σ . 215).
40 Η ψυ/ολογία του ασώτου
είνοη ένα ακόμα βήμα προς τη μεταστροφή20. Είναι πέρα­
σμα «από το μη ον" [το κακό] στο eov’ [το αγαθό]* από
την ανυπαρξία στην ύπαρξη»"1. Ό π ω ς λέει κι ο ποιητής
Νίκος Ί Γ υ π ά λ δ ο ς :
«  ώ ρ α ε ίμ α ι έ ν α μ ικ ρ ό , μ ικ ρ ό κ ο χ ύ λ ι,
χ ω μ έ ν ο ο τ ο ν ά μ μ ο φ ιλ έ ρ η μ η ς α κ ρ ο γ ια λ ιά ς .
Κ α ι δ ε ν υ π ο π τ ε ύ ε τ α ι κ α ν ε ίς π ω ς υ π ά ρ χ ω .
  ώ ρ α π ο υ α ρ χ ίζ ω ν α υ π ά ρ χ ω !..»22.
Έτσι, για να ξ α ν α γ υ ρ ί σ ο υ μ ε στην περίπτωση του ασώτου,
ύ σ τ ε ρ ’ από τη συναίσθηση της ενοχής του για την αμαρτωλό»
τητά του που» όπως είπαμε, είναι το π ρ ώ τ ο βήμα της μεια-
στροφής του σε μια νέα ζωή, θα κάμει το επόμενο βήμα
που είναι η ελεύθερη ε κ λ ο γ ή ανάμεσα σε δύο καταστάσεις:
20. Η ε π ιλ ο γ ή σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ ε ίν α ι ο π ω σ δ ή π ο τ ε μ ια «ν έ α
ζ ω ή >-: Ε ίιε σ τ η ν α ρ χ ή , ω ς π ρ ώ τ η , α ρ χ ικ ή ε π ιλ ο γ ή , ό τ α ν ο «χ ε ιρ α φ ε τ η μ έ -
ν ο ς .Λ υ ιό ς α π ο φ α σ ίζ ε ι ν α φ ύ γ ε ι «μ α κ ρ ά ν » τ η ς π α τ ρ ικ ή ς α υ θ ε ν τ »'α ς , γ ια
ν α π ρ α γ μ α τ ο π ο ιή σ ε ι μ ια «ν έ α ύ π α ρ ξ η », ο π ό τ ε «η ε π ιλ ο γ ή α υ τ ή ε ίν α ι η
α φ ε τ η ρ ία μ ια ς 'ν έ α ς ζ ω ή ς 9» (ί ω &ν . Κ ο ρ ν ο ρ ά κ η , ό .π ., σ . 172).
Ε ίτ ε μ ε τ ά «τ η σ υ ν ε ιδ η τ ο κ ο ίη σ η ι η ς α π ο τ υ χ ία ς τ η ς ε π ιλ ο γ ή ς τ ρ ό π ο υ ζ α >ή ς ,
π ο ν,: έ >ιν ε δ υ ν ά μ ε ι τ η ς χ ε ιρ α φ ε τ ή σ ε ο κ , α π ό τ η ν π α τ ρ ικ ή α υ θ ε ν τ ία » (σ τ ο
ίδ ιο , σ . 174), ω ς μ ια ν έ α , δ ε ύ τ ε ρ η , ε π ιλ ο γ ή , ω ς «ε π ιλ ο γ ή ν έ α ς υ π α ρ ξ ια κ ή ς
π ο ο ο η α κ ή ς » π ο υ «θ ε μ ε λ ιώ ν ε τ α ι Γ ίρ ώ τ α - π ρ ώ τ α σ τ η β ίω σ η (μ ε α π ό λ υ τ ο
τ ρ ό π ο ) μ ια ς π α ρ α δ ε κ τ ή ς α ν α ξ ιό τ η τ ο ς ce σ χ έ σ η μ ε τ ις α π α ιτ ή σ ε ις τ η ς
π α τ ρ ικ ή ς α υ θ ε ν τ ία ς » (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 176). Σ τ η δ ε ύ τ ε ρ η α υ τ ή π ε ρ ίπ τ ω σ η λ ο ι­
π ό ν η ε π ιλ ο γ ή γ ίν ε τ α ι α ν ά μ ε σ α σ τ η ν α ισ θ η τ ικ ή σ ια κ ή κ α ι σ τ η ν η θ ικ ή
ύ π α ρ ξ η » τ η ν η θ ικ ή (π ν ε υ μ α τ ικ ή ) α ν α γ έ ν ν η σ η , σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο δ ίτ ο μ ο έ ρ γ ο
τ ο υ Kirkegaard Ε ίτ ε τ ο έ ν α ε ίτ ε τ ο ά λ λ ο (Eiuen - Eller). Α υ τ ό τ ο «ά λ λ ο »
(Eller), η δ ε ύ τ ε ρ η ε π ιλ ο γ ή , ε ίν α ι π ρ α γ μ α τ ικ ά , σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ ,
έ ν α α κ ό μ α β ή μ α , μ ε τ ά τ η σ υ ν α ίσ θ η σ η τ η ς α π ο τ υ χ ία ς τ ο υ , π ρ ο ς τ η μ ε τ α ­
σ τ ρ ο φ ή , τ η μ ε τ ά ν ο ια ω ς η θ ικ ή ή π ν ε υ μ α τ ικ ή α ν α γ έ ν ν η σ η .
21.   ά ρ ι ο υ Γ Ι.   π έ γ ζ ο υ , Δ ο κ ίμ ια φ ιλ ο σ ο φ ία ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς :
  ε τ α μ ο ν τ ε ρ ν ισ μ ό ς κ α ι ε σ χ α τ ο λ ο γ ία , 2η έ κ δ ., Α θ ή ν α , ε κ δ . Γ ρ η γ ό ρ η , (1988)
199*, σ . 69.
22. Α π ό τ ο π ο ίη μ α «Ι σ τ ο ρ ία τ ρ ι α ν τ α π έ ν τ ε χ ρ ό ν ω ν » (14.6.1964), σ τ η ν
π ο ιη τ ικ ή σ υ λ λ ο γ ή τ ο υ Ν ί κ ο υ Τ π ά λ δ ο ν , Έ ν δ υ μ α γ ια τ η γ υ μ ν ή
σ τ ιγ μ ή , Α θ ή ν α 1969, σ . 10.
Δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο : η μ ε τ ά ν ο ι α 41
Ή θ α π α ρ α μ ε ίν ε ι σ τ η ν τ ω ρ ιν ή τ ο υ κ α τ ά σ τ α σ η ό π ο υ κ ιν δ υ ­
ν ε ύ ε ι ν α π ε θ ά ν ε ι α π ό τ η ν π ε ίν α . Ή θ α π ρ ο τ ιμ ή σ ε ι τ η ν α λ λ ο τ ι-
ν ή τ ο υ κ α τ ά σ τ α σ η ό π ο υ κ α ι ο ι ε ρ γ ά τ ε ς α κ ό μ α τ ο υ π α τ έ ρ α
τ ο υ έ χ ο υ ν π ε ρ ίσ σ ιο ψ ω μ ί. «Π ό σ ο ι ε ρ γ ά τ ε ς τ ο υ π α τ έ ρ α μ ο υ
έ χ ο υ ν π ε ρ ίσ σ ιο ψ ω μ ί κ ι ε γ ώ π ε θ α ίν ω α π ό τ η ν π ε ί ν α !»23. Τ ε ­
λ ικ ά θ α π ά ρ ε ι τ η ν α π ό φ α σ η ν α ε π ισ τ ρ έ ψ ε ι σ τ ο ν π α τ έ ρ α τ ο υ :
«Θ α σ η κ ω θ ώ κ α ι θ α π ά ω σ τ ο ν π α τ έ ρ α μ ο υ κ α ι θ α τ ο υ π ω :
Τ Ι ά τ ε ρ , ή μ α ρ τ ο ν ε ις τ ό ν ο υ ρ α ν ό ν κ α ί έ ν ώ π ι ό ν α ο υ · ο ύ κ έ τ ι
ε ιμ ΐ ά ξ ι ο ς κ λ η θ ή ν α ι υ ιό ς σ ο υ - π ο ί η σ ό ν μ ε ώ ς έ ν α τ ω ν μ ισ θ ίω ν
σ ο υ ’»24.
Τ α λ ό γ ι α α υ τ ά , π ο υ δ ε ί χ ν ο υ ν β α θ ιά τ α π ε ίν ω σ η 25, π ε ρ ιέ ­
χ ο υ ν μ ια «ο μ ο λ ο γ ί α α π ο τ υ χ ί α ς τ η ς υ π α ρ ξ ι α κ ή ς π ρ ο ο π τ ι ­
κ ή ς »26. Ε ίν α ι μ ια α π ο δ ο χ ή χ ω ρ ίς ε π ιφ ύ λ α ξ η ή ό ρ ο υ ς , τ η ς
π ρ ο σ ω π ι κ ή ς ε ν ο χ ή ς γ ια τ η ν π ρ ώ τ η τ ο υ ε π ιλ ο γ ή π ο υ υ π ή ρ ξ ε
κ α ι η α φ ε τ η ρ ία γ ια τ η ν ψ υ χ ικ ή τ ο υ σ ύ γ κ ρ ο υ σ η 27. Κ α ι π ο υ
σ α ν τ έ τ ο ια α π ο τ ε λ ε ί έ ν α ο υ σ ι α σ τ ι κ ό σ τ ο ι χ ε ί ο τ η ς δ ι α δ ι κ α ­
σ ία ς γ ια τ η ν α υ θ ε ν τ ικ ή λ ύ σ η σ τ η β α σ ικ ή α υ τ ή σ ύ γ κ ρ ο υ ­
σ η 28. Γ ια τ ί «η α π ο δ ο χ ή α υ τ ή λ ε ιτ ο υ ρ γ ε ί σ τ ο β ά θ ο ς τ η ς α ν ­
θ ρ ώ π ιν η ς π ρ ο σ ω π ικ ό τ η τ α ς ω ς κ ά θ α ρ σ η , π ο υ κ α θ ι σ τ ά δ υ ν α ­
τ ή μ ια ν έ α ε π ι λ ο γ ή »29. Τ η ν ε κ λ ο γ ή κ α ι τ η ν α π ό φ α σ η τ ο υ
α σ ώ τ ο υ ν α ε π ισ τ ρ έ ψ ε ι σ τ ο ν π α τ έ ρ α τ ο υ κ α ι ν α ζ η τ ή σ ε ι
σ υ γ ν ώ μ η .
7. Έ τ σ ι , υ σ τ ε ρ ’ α π ό τ α λ ό γ ια π ο υ ε ίπ ε μ έ σ α τ ο υ «Π ά τ ε ρ ,
ή μ α ρ τ ο ν ε ις τ ό ν ο ύ ρ α ν ό ν κ α ί έ ν ώ π ιό ν σ ο υ », σ η κ ώ θ η κ ε κ α ι
ξ ε κ ίν η σ ε ν α π ά ε ι ν α τ α π ε ι κ α ι σ τ ο ν π α τ έ ρ α τ ο υ . Κ α ι ο
π α τ έ ρ α ς τ ο υ π ο υ α φ ό τ ο υ έ φ υ γ ε ο γ ι ο ς τ ο υ α ν έ β α ιν ε κ ά θ ε
23, Λ ο υ κ . ιε ' 17.
24, Λ ο υ κ . ιε ' 18-19.
25, I ω ά ν . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , ό .π .. σ. 176.
26, Σ τ ο ίδ ιο , σ . 175,
27, Σ τ ο ίδ ιο , σ . 172.
28, Σ τ ο ίδ ιο , σ . 175-176.
29, Σ τ ο ίδ ιο , σ . 176.
42 Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
μ έ ρ α π ά ν ω σ ’ έ ν α λ ό φ ο γ ια ν α β λ έ π ε ι α π ό α π ό σ τ α σ η μ ή π ω ς
ε π ισ τ ρ έ ψ ε ι κ ο ν τ ά τ ο υ 50, β λ έ π ο ν τ α ς τ ο ν τ ώ ρ α , μ ε τ ά α π ό τ ό ­
σ α χ ρ ό ν ι α , ε ν ώ ή τ α ν α κ ό μ α μ α κ ρ ι ά , θ α τ ρ έ ξ ε ι κ ο ν τ ά τ ο υ
γ ε μ ά τ ο ς ε υ σ π λ α γ χ ν ί α κ ι α φ ο ύ τ ο ν α γ κ α λ ι ά σ ε ι , θ α τ ο ν γ ε μ ίσ ε ι
μ ε φ ιλ ιά («κ α τ ε φ ί λ η σ ε ν α ύ τ ό ν )»31. Τ ό τ ε ο γ ι ο ς , μ ε τ α ν ιω μ έ -
ν ο ς γ ια τ η ν α π ο σ τ α σ ί α τ ο υ , θ α γ ο ν α τ ί σ ε ι μ π ρ ο σ τ ά τ ο υ μ ε
τ α π ε ίν ω σ η , λ έ γ ο ν τ ά ς τ ο υ : «Π ά τ ε ρ , ή μ α ρ τ ο ν ε ις τ ό ν ο ύ ρ α ν ό ν
κ α ί έ ν ώ π ι ό ν σ ο υ , κ α ι ο ύ κ έ τ ι ε ΐμ ί δ ξ ι ο ς κ λ η θ ή ν α ι υ ιό ς
σ ο υ »32·
Σ ε α ν α φ ο ρ ά μ ε τ α λ ό γ ια α υ τ ά (τ η ν ο μ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο ν π α τ έ ρ α τ ο υ ), ο κ α θ η γ η τ ή ς Ι ω ά ν . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η ς
π ο υ σ τ α ό σ α λ έ ε ι γ ια τ ο ν «ά σ ω τ ο υ ιό » σ τ ο Ε γ χ ε ιρ ίδ ιό τ ο υ
γ ια τ η ν Π ο ιμ α ν τ ικ ή Ψ υ χ ο λ ο γ ί α π α ρ α π έ μ ψ α μ ε π ο λ λ έ ς φ ο ρ έ ς
σ τ η ν π α ρ ο ύ σ α μ ε λ έ τ η μ α ς , π α ρ α τ η ρ ε ί: «Ε ίν α ι ο π ω σ δ ή π ο τ ε
χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό γ ια τ ο κ ε ί μ ε ν ο τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς τ ο γ ε γ ο ν ό ς ,
ό τ ι η ο μ ο λ ο γ ί α α υ τ ή π ρ α γ μ α τ ο π ο ι ε ί τ α ι ή β ιώ ν ε τ α ι 'κ α τ ’ ε π α -
ν ά λ η ψ ι ν ’. Δ η λ . π ρ ώ τ α ω ς α π ο κ λ ε ι σ τ ι κ ή α τ ο μ ικ ή ε μ π ε ι ρ ί α
(ω ς υ π α ρ ξ ι α κ ό ς σ υ λ λ ο γ ι σ μ ό ς ) κ α ι ύ σ τ ε ρ α ω ς π λ η ρ ο φ ο ρ ία
ή α ν α κ ο ί ν ω σ η σ τ ο ν Π α τ έ ρ α . Η ε π α ν ά λ η ψ η α υ τ ή σ τ ο β ιβ λ ικ ό
κ ε ί μ ε ν ο υ π ο γ ρ α μ μ ίζ ε ι α σ φ α λ ώ ς τ ο ν π υ ρ ή ν α τ η ς β α σ ι κ ή ς ψ υ ­
30. Ό π ω ς π α ρ α τ η ρ ε ί ο J. Owe n, σ τ ο υ π ό μ ν η μ ά τ ο υ (A Commentary
on the Gospel of Luke, New York 1864), θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α σ υ μ π ε ρ ά ν ε ι κ α ν ε ίς
α π ό τ ο «μ α κ ρ ά ν ά π έ χ ο ν τ ο ς [α ύ τ ο ύ ]» (Λ ο υ κ . ιε ' 20), ό τ ι ο π α τ έ ρ α ς τ ο υ
α σ ώ τ ο υ α ν έ β α ιν ε κ ά θ ε μ έ ρ α σ ε κ ά π ο ιο ύ ψ ω μ α ή έ π α ιρ ν ε τ έ τ ο ια σ τ ά σ η ,
ώ σ τ ε ν α μ π ο ρ ε ί κ α ι σ ε μ α κ ρ ιν ή α π ό σ τ α σ η ν α ε ρ ε υ ν ά , μ ή π ω ς φ α ίν ε τ α ι
κ ά π ο υ ν α ξ α ν α γ υ ρ ίζ ε ι ο γ ι ο ς τ ο υ . Κ α ι, π α ρ ό τ ι κ ά θ ε μ έ ρ α δ ια ψ ε υ δ ό τ α ν
η ε λ π ίδ α κ α ι π ρ ο σ δ ο κ ία τ ο υ α υ τ ή , δ ε ν έ π α υ ε ν α π α ρ α τ η ρ ε ί (Β λ . Π . Ν .
Τ ρ ε μ π έ λ α , ό .π ., σ . 456). Σ χ ε τ ικ ά μ ε τ η ν π α ρ α τ ή ρ η σ η α υ τ ή τ ο υ J.
Owen, ε π ισ η μ α ίν ε ι ε π ίσ η ς ο Π α ν . Τ ρ ε μ π έ λ α ς : «Ω ς α φ ’ υ ψ η λ ο ύ τ ίν ο ς π ύ ρ γ ο υ
π ε ρ ιέ σ τ ρ ε φ ε δ ια ρ κ ώ ς τ α ό μ μ α τ α ο π α τ ή ρ α ν α ζ η τ ώ ν ε ις τ ο β ά θ ο ς τ η ς ο δ ο ύ ,
τ η ν ο π ο ία ν ε ίχ ε ν α κ ο λ ο υ θ ή σ ε ι ο ά σ ω τ ο ς φ ε ύ γ ω ν α π ό τ η ς π α τ ρ ικ ή ς ο ικ ία ς ,
μ ή π ω ς α ν α φ α ν ή κ α ι π ά λ ιν ο ύ τ ο ς ε π ισ τ ρ έ φ ω » (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 457).
31. «Κ α ι δ ρ α μ ώ ν κ α τ ε φ ίλ η σ ε ν α ύ τ ό ν » (Λ ο υ κ . ι ε ' 20). Γ ια τ ί, ό π ω ς π α ρ α τ η ­
ρ ε ί ο Α χ ρ ίδ ο ς Θ ε ο φ ύ λ α κ τ ο ς , «ο ΰ δ έ ά ν έ μ ε ν ε τ ό ν υ ιό ν έ λ θ ε ΐν ά χ ρ ις α ΰ τ ο ϋ ,
ά λ λ ά π ρ ο φ θ ά ν ε ι κ α ί π ε ρ ιπ λ έ κ ε τ α ι» (Α π ό τ ο Υ π ό μ ν η μ α τ ο υ Π .Ν . Τ ρ ε μ -
π έ λ α , ό .π ., σ . 457).
32. Λ ο υ κ . ιε ' 21.
Δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο : η μ ε τ ά ν ο ια
43
χ ι κ ή ς σ υ γ κ ρ ο ύ σ ε ω ς . Γ ια τ ί ε ίν α ι δ υ ν α τ ό ν ν α φ θ ά σ η κ α ν ε ί ς
μ έ χ ρ ι τ ο υ σ η μ ε ίο υ τ η ς σ υ ν ε ιδ η τ ο π ο ιή σ ε ω ς α λ λ ά ν α μ η θ ε λ ή -
σ η ν α π ρ ο χ ω ρ ή σ η σ τ η ν ο μ ο λ ο γ ία π ο υ λ υ τ ρ ώ ν ε ι»33·
Ε ίν α ι π ο λ ύ σ ω σ τ ά τ α ό σ α λ έ ε ι ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς γ ια τ η ν «κ α τ ’
ε π α ν ά λ η ψ ι ν » ο μ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ . Ε μ ε ίς θ α θ έ λ α μ ε μ ο ν ά χ α
ν α π ρ ο σ τ έ σ ο υ μ ε ε δ ώ ό τ ι η ε π α ν ά λ η ψ η α υ τ ή μ ε τ α ίδ ια α κ ρ ι ­
β ώ ς λ ό γ ια α π ο τ ε λ ε ί μ ια π ρ ώ τ η ν ύ ξ η γ ια τ η ν ε ξ α γ ό ρ ε υ σ η τ ω ν
α μ α ρ τ η μ ά τ ω ν , γ ια τ η ν Ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η ω ς ιε ρ ό   υ σ τ ή ρ ιο 34.
Έ τ σ ι , ύ σ τ ε ρ ’ α π ό τ ο π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο π ο υ π έ ρ α σ ε ο ά σ ω τ ο ς
ό σ ο β ρ ι σ κ ό τ α ν σ τ η ν α μ α ρ τ ί α , τ ο σ τ ά δ ι ο μ ε τ ις τ ρ ε ις φ ά σ ε ις
τ ο υ : τ ο φ ό β ο , τ η ν α γ ω ν ία κ α ι τ η ν α π ε λ π ι σ ί α , σ υ μ π λ η ρ ώ ν ε ι
τ ώ ρ α , μ ε τ η ν ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η , κ α ι τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο . Τ ο σ τ ά δ ι ο
τ η ς μ ε τ α ν ο ί α ς τ ο υ π ο υ α π ο τ ε λ ε ίτ α ι ε π ίσ η ς α π ό τ ρ ε ις φ ά σ ε ις :
τ η σ υ ν α ίσ θ η σ η τ η ς ε ν ο χ ή ς , τ η ν ε κ λ ο γ ή ή τ η ν α π ό φ α σ η γ ια
μ ια ν έ α ζ ω ή κ α ι τ η ν ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η ω ς ε κ δ ή λ ω σ η μ ε τ ά ν ο ι ­
α ς 35, ω ς η θ ικ ή α ν ά γ κ η τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ π ο υ ν ιώ θ ε ι τ ο β ά ρ ο ς
τ η ς α μ α ρ τ ί α ς κ α ι θ έ λ ε ι ν ’ α π α λ λ α γ ε ί α π ό α υ τ ή , γ ια ν α σ υ μ φ ι­
λ ιω θ ε ί μ ε τ ο Θ ε ό . Κ α ι ό χ ι μ ο ν ά χ α ω ς η θ ικ ή , α λ λ ά , ό π ω ς
α π έ δ ε ι ξ ε κ α ι η ψ υ χ α ν ά λ υ σ η , ω ς ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή ε π ί σ η ς α ν ά γ κ η
γ ια τ η θ ε ρ α π ε ία τ ο υ α σ θ ε ν ή α π ό τ α ψ υ χ ι κ ά τ ο υ τ ρ α ύ μ α τ α .
33. I ω ά ν . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , ό .π ., σ . 175.
34. Η ε ξ α γ ό ρ ε υ σ η α υ τ ή α π ο τ ε λ ε ί ό χ ι μ ο ν ά χ α η θ ικ ή α λ λ ά κ α ι ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή
α ν ά γ κ η ο μ ο λ ο γ ία ς «δ ιά τ ο υ σ τ ό μ α τ ο ς ».   ε α ν ά λ ο γ ο τ ρ ό π ο ε ίν α ι α π α ρ α ίτ η ­
τ η η γ λ ώ σ σ α κ α ι γ ια τ η ν «ά φ ε σ η » τ ω ν α μ α ρ τ ιώ ν . Α π ό α υ τ ή τ η ν ά π ο ψ η ,
ο ιε ρ ό ς Χ ρ υ σ ό σ τ ο μ ο ς ε ξ α ίρ ε ι τ η ν α ξ ία τ ο υ π ν ε υ μ α τ ικ ο ύ (τ ο υ ιε ρ έ α ) ω ς
ε κ π ρ ο σ ώ π ο υ τ ο υ Θ ε ο ύ . Ε π ε ιδ ή α υ τ ό ς κ α τ ά τ η ν ιε ρ ά ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η «τ η ν
έ α υ τ ο υ δ α ν ε ίζ ε ι γ λ ώ σ σ α ν κ α ί τ η ν έ α υ τ ο υ π α ρ έ χ ε ι χ ε ιρ α » (I ω ά ν ν ο υ
Χ ρ υ σ ο σ τ ό μ ο υ , 'Ο μ ιλ ία π ζ ' ε ις   ω ά ν ν η ν , §4, PG 59, 472).
35. Ο Π α ν . Τ ρ ε μ π έ λ α ς ε π ισ η μ α ίν ε ι τ ις ίδ ιε ς π ε ρ ίπ ο υ φ ά σ ε ις α υ τ ο ύ τ ο υ
σ τ α δ ίο υ , τ ο υ σ τ α δ ίο υ τ η ς μ ε τ α ν ο ία ς , σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η τ ο υ α σ ώ τ ο υ , μ ε
τ ο ν α κ ό λ ο υ θ ο τ ρ ό π ο : «Σ υ ν α ίσ θ η σ ις π ρ ώ τ ο ν τ η ς α θ λ ία ς τ ο υ κ α τ α σ τ ά σ ε ω ς
(«Έ γ ώ δ έ λ ιμ ω ά π ό λ λ υ μ α ι»)* σ τ α θ ε ρ ά α π ό φ α σ ις ε π ισ τ ρ ο φ ή ς («ά ν α σ τ ά ς
π ο ρ ε ύ σ ο μ α ι π ρ ό ς τ ο ν π α τ έ ρ α μ ο υ »)* α π ό φ α σ ις ό π ω ς ε ξ ο μ ο λ ο γ η θ ή τ η ν
ε ν ο χ ή ν τ ο υ ά ν ε υ α π ό π ε ιρ α ς τ ίν ο ς ν α δ ικ α ιο λ ο γ η θ ή («"Η μ α ρ τ ο ν ,.. κ α ι ο ύ κ έ -
τ ι ε ιμ ΐ ά ξ ιο ς κ λ η θ ή ν α ι υ ιό ς σ ο υ »)* κ α ι ε π ιθ υ μ ία ό π ω ς χ ρ η σ ιμ ο π ο ιη θ ή ε ις
τ ο ε ξ ή ς ε ις υ π η ρ ε σ ία ν τ ο υ Θ ε ο ύ («π ο ίη σ ό ν μ ε ώ ς έ ν α τ ω ν μ ισ θ ίω ν σ ο υ »)»
(Π . Ν . Τ ρ ε μ π έ λ α , ό .π ., σ . 455).
Τ ρ ίτ ο σ τ ά δ ιο : η σ ω τ η ρ ία
(Π ρ ο σ ε υ χ ή - θ ε ία λ α τ ρ ε ία - ε ξ ιλ έ ω σ η )
8. Η μ ε τ ά ν ο ια π ο υ φ τ ά ν ε ι σ τ η ν α π ο κ ο ρ ύ φ ω σ ή τ η ς μ ε τ η ν
ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η , ε ίν α ι ε π ισ τ ρ ο φ ή σ τ ο Θ ε ό , α π ο κ α τ ά σ τ α σ η τ ω ν
σ χ έ σ ε ω ν μ ε Α υ τ ό ν κ α ι α ρ χ ή ε π ι κ ο ι ν ω ν ί α ς μ α ζ ί τ ο υ μ ε τ η ν
π ρ ο σ ε υ χ ή . Έ τ σ ι , ό τ α ν σ κ ε φ τ ο ύ μ ε π ω ς ο π α τ έ ρ α ς τ η ς π α ρ α ­
β ο λ ή ς α λ λ η γ ο ρ ε ί ό χ ι μ ο ν ά χ α τ ο ν π ν ε υ μ α τ ικ ό π α τ έ ρ α ω ς α ν ­
τ ι π ρ ό σ ω π ο τ ο υ Θ ε ο ύ μ π ρ ο σ τ ά σ τ ο ν ο π ο ί ο γ ί ν ε τ α ι η ε ξ ο μ ο λ ό ­
γ η σ η , α λ λ ά κ α ι τ ο ν ίδ ιο τ ο Θ ε ό , τ ο ν ο υ ρ ά ν ι ο Π α τ έ ρ α , «τ ο ν
φ ι λ ά ν θ ρ ω π ο ν π α τ έ ρ α κ α ί Θ ε ό ν », ό π ω ς λ έ ε ι ο Ζ ι γ α β η ν ό ς 1,
τ ό τ ε μ π ο ρ ο ύ μ ε ν α κ α τ α λ ά β ο υ μ ε π ώ ς η ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η τ ο υ
α σ ώ τ ο υ ε ίν α ι σ υ ν ά μ α κ α ι μ ια π ρ ο σ ε υ χ ή π ρ ο ς τ ο Θ ε ό , ε ί ν α ι
δ ι ά λ ο γ ο ς α ν ά μ ε σ α σ τ ο Ε γ ώ κ α ι σ τ ο Σ υ . Π ρ ό κ ε ιτ α ι ε π ο μ έ ν ω ς
γ ια μ ια «κ α τ ’ ι δ ία ν » π ρ ο σ ε υ χ ή , α τ ο μ ικ ή π ρ ο σ ε υ χ ή , π ο υ π ρ ι ν
ε κ φ ρ α σ τ ε ί σ α ν α ίτ η μ α σ υ γ ν ώ μ η ς π ε ρ ν ά μ έ σ α α π ό τ η ν π ε ρ ι­
σ υ λ λ ο γ ή , τ η ν ε ν δ ο σ κ ό π η σ η κ α ι τ η ν α υ τ ο κ ρ ιτ ικ ή 2.   ια ν
α υ τ ο κ ρ ιτ ικ ή π ο υ ω ς σ υ ν α ίσ θ η σ η ε ν ο χ ή ς , σ τ η ν π ε ρ ίπ τ ω σ η
τ ο υ α σ ώ τ ο υ , έ χ ε ι π ά ν ω τ ο υ υ π α ρ ξ ι α κ ά μ ε τ α μ ο ρ φ ω τ ικ ά α π ο ­
τ ε λ έ σ μ α τ α , ο δ η γ ώ ν τ α ς τ ο ν σ τ η μ ε τ ά ν ο ια π ο υ , ό π ω ς ε ί π α μ ε ,
ε ίν α ι ε π ισ τ ρ ο φ ή σ τ ο Θ ε ό , ε π α ν α σ ύ ν δ ε σ η μ α ζ ί τ ο υ μ ε τ η ν
π ρ ο σ ε υ χ ή .
  ε τ ά τ η ν α τ ο μ ικ ή π ρ ο σ ε υ χ ή τ ο υ Ε γ ώ π ρ ο ς τ ο Σ υ τ ο υ Θ ε ο ύ
α κ ο λ ο υ θ ε ί η ο μ α δ ι κ ή , η κ ο ιν ή π ρ ο σ ε υ χ ή μ ε τ η σ υ μ μ ε τ ο χ ή
τ ο υ «η μ ε ίς »3. Σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο ν Fr. Heiler (σ τ ο κ λ α σ ι κ ό τ ο υ
έ ρ γ ο γ ια τ η ν π ρ ο σ ε υ χ ή : Das Gebet), η κ ο ιν ή π ρ ο σ ε υ χ ή ε ίν α ι
τ ο μ έ σ ο κ α ι η ύ ψ ισ τ η έ κ φ ρ α σ η τ η ς κ ο ιν ή ς θ ε ία ς λ α τ ρ ε ί α ς 11.
1. Α π ό τ ο Υ π ό μ ν η μ α τ ο υ Π . Ν . Τ ρ £ μ π έ λ α , ό .π ., σ . 450.
2. Ν ι κ . Α . Ν η σ ι ώ τ η , Π α ρ α δ ό σ ε ις ψ υ χ ο λ ο γ ία ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς ,
σ . 100.
3. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 104-105.
4. Β λ . F r i e d r i c h He i l e r , Das Gebet, cine religionsgeschiclliche
und religionspsychologische Untersuchung. Unveraenderte Nachdruck nach
der 5, Auflage mit Lileraiurergaiuungen, Miinchen/Basel, Ernst Rainbardt,
1969, σ . 433.
Τ ρ ίτ ο σ τ ά δ ιο : η σ ω τ η ρ ία 45
Κ ύ ρ ιο χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό τ η ς ε ίν α ι η ε υ χ α ρ ισ τ ί α . Ε ίν α ι η ε υ χ α ρ ι ­
σ τ ή ρ ια π ρ ο σ ε υ χ ή , τ ο ε υ χ α ρ ισ τ ή ρ ιο δ ε ί π ν ο δ η λ α δ ή π ο υ π α ρ α ­
θ έ τ ε ι ο π α τ έ ρ α ς τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς σ ε φ ίλ ο υ ς κ α ι γ ν ω σ τ ο ύ ς
γ ια ν α γ ιο ρ τ ά σ ε ι μ ε μ ο υ σ ικ ή κ α ι χ ο ρ ο ύ ς 5 τ η ν ε π ισ τ ρ ο φ ή
τ ο υ α γ α π η μ έ ν ο υ τ ο υ γ ιο υ , σ φ ά ζ ο ν τ α ς «τ ό ν μ ό σ χ ο ν τ ο ν σ ιτ ε υ -
τ ό ν » γ ια ν α φ ά ν ε ό λ ο ι κ α ι ν α ε υ φ ρ α ν θ ο ύ ν 6. Θ υ σ ιά ζ ε ι ο
σ π λ α χ ν ι κ ό ς π α τ έ ρ α ς γ ια χ ά ρ η τ ο υ π α ιδ ιο ύ τ ο υ ό ,τ ι κ α λ ύ τ ε ρ ο
έ χ ε ι , τ ο μ ό σ χ ο τ ο σ ιτ ε υ τ ό , γ ια ν α γ ιο ρ τ ά σ ε ι τ η ν ε π ισ τ ρ ο φ ή
κ α ι τ η μ ε τ ά ν ο ιά τ ο υ .   ια μ ε τ ά ν ο ια π ο υ «ω ς έ κ φ ρ α σ η ε ν ό ς
π ν ε ύ μ α τ ο ς β α θ ε ία ς τ α π ε ιν ώ σ ε ω ς α π ο τ ε λ ε ί π ρ α γ μ α τ ικ ή θ υ ­
σ ί α »7 κ ι α υ τ ή .
Τ ο δ ε ίπ ν ο τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ ε ίν α ι τ ο «δ ε ΐ π ν ο ν
[τ ο ] μ έ γ α » τ η ς γ ν ω σ τ ή ς π α ρ α β ο λ ή ς , σ τ ’ ο π ο ί ο «ά ν θ ρ ω π ό ς
τ ι ς ... έ κ ά λ ε σ ε π ο λ λ ο ύ ς »8. Ε ίν α ι τ ο δ ε ίπ ν ο τ ο υ γ ά μ ο υ π ο υ ,
σ ύ μ φ ω ν α μ ε μ ια ν ά λ λ η π α ρ α β ο λ ή , ε τ ο ίμ α σ ε έ ν α ς β α σ ι λ ι ά ς
γ ια τ ο γ ιο τ ο υ 9. Τ ο γ α μ ή λ ιο δ ε ί π ν ο π ο υ ε τ ο ί μ α σ ε κ α ι ο π α -
5. Λ ο υ κ , ιε ' 23. Π ρ β λ . ιε ' 25.
6. Λ ο υ κ . ιε ' 24.
7. ί ω ά ν . Κ ο ρ ν α ρ ά κ η , ό .π .» σ . 176. Β λ . ε π ίσ η ς σ . 177-178.
8. Λ ο υ κ . ιδ ' 16. Β λ . ε π ίσ η ς ο λ ό κ λ η ρ η τ η ν π α ρ α β ο λ ή Λ ο υ κ . ιδ ' 16-24.
9.   α τ θ . κ β ' 2. Β λ . ε π ίσ η ς ο λ ό κ λ η ρ η τ η ν π α ρ α β ο λ ή   α τ θ . κ β ' 2-14.
Π ρ β λ . τ η ν π α ρ α β ο λ ή α υ τ ή γ ια τ ο γ α μ ή λ ιο δ ε ίπ ν ο μ ε τ η ν π α ρ α β ο λ ή τ ο υ
μ ε γ ά λ ο υ δ ε ίπ ν ο υ π ο υ α ν α φ έ ρ α μ ε π ρ ω τ ύ τ ε ρ α . Τ ο ό τ ι τ ο γ α μ ή λ ιο δ ε ίπ ν ο
(  α τ θ . κ β ' 2) α ν α φ έ ρ ε τ α ι σ τ ο ίδ ιο μ ε α υ τ ό π ο υ χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε τ α ι ω ς «δ ε ΐ π ν ο ν
μ έ γ α » (Λ ο υ κ . ι δ ' 16), δ η λ α δ ή σ τ η θ ε ία Ε υ χ α ρ ισ τ ία , φ α ίν ε τ α ι α π ό δ ιά φ ο ρ ο υ ς
ύ μ ν ο υ ς τ η ς Α κ ο λ ο υ θ ία ς τ η ς θ ε ία ς Ε υ χ α ρ ισ τ ία ς * Π α ρ ά δ ε ιγ μ α , τ ο Δ ο ξ α σ τ ι­
κ ό : «Ε ίς τ η ν μ ε τ ά λ η ψ ιν τ ω ν ά γ ια σ μ ά τ ω ν σ ο υ , π ώ ς ά ν α ιδ ε σ θ ώ ό ά ν ά ξ ιο ς ;
Έ ά ν γ ά ρ τ ο λ μ ή σ ω σ ο ι π ρ ο σ ε λ θ ε ίν σ υ ν τ ο ις ά ξ ίο ις , 6 χ ιτ ώ ν μ ε έ λ έ γ χ ε ι,
δ τ ι ο ύ κ έ σ τ ι τ ο υ Δ ε ίπ ν ο υ ...». Χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ό ε ίν α ι ε π ίσ η ς κ α ι τ ο γ ν ω σ τ ό
τ ρ ο π ά ρ ιο π ο υ ή τ α ν κ α ι τ ο α γ α π η μ έ ν ο τ ο υ α ε ίμ ν η σ τ ο υ Κ α θ η γ η τ ή Π α ν .
Τ ρ ε μ π έ λ α : «Έ ν τ ά ΐς λ α μ π ρ ό τ η σ ι τ ω ν Α γ ί ω ν σ ο υ π ώ ς ε ίσ ε λ ε ύ σ ο μ α ι ό
ά ν ά ξ ιο ς ; Έ ά ν γ ά ρ τ ο λ μ ή σ ω σ υ ν ε ισ ε λ θ ε ϊν ε ις τ ό ν Ν υ μ φ ώ ν α , ό χ ιτ ώ ν μ ε
έ λ έ γ χ ε ι , δ τ ι ο ύ κ έ σ τ ι τ ο υ γ ά μ ο υ , κ α ί δ έ σ μ ιο ς έ κ β α λ ο ύ μ α ι ύ π ό τ ω ν ’Α γ γ έ ­
λ ω ν ...» (Π ρ β λ .: «Ε Ι σ ε λ θ ώ ν δ έ ό β α σ ιλ ε ύ ς θ ε ά σ α σ θ α ι τ ο ύ ς *ά ν α κ ε ιμ έ ν ο υ ς
ε ίδ ε ν έ κ ε ΐ ά ν θ ρ ω π ο ν ο ύ κ έ ν δ ε δ υ μ έ ν ο ν έ ν δ υ μ α γ ά μ ο υ , κ α ι λ έ γ ε ι α ύ τ φ * έ τ α ι-
ρ ε , π ώ ς ε ίσ ή λ θ ε ς ώ δ ε μ ή έ χ ω ν έ ν δ υ μ α γ ά μ ο υ ; Ό δ έ έ φ ιμ ώ θ η . Τ ό τ ε ε ίπ ε ν
46
Η ψ υ χ ο λ ο γ ί α τ ο υ α σ ώ τ ο υ
τ έ ρ α ς σ τ ο ν ά σ ω τ ο γ ιό τ ο υ , μ ε τ ά τ η ν ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ . Γ Γ α υ τ ό
κ ι έ δ ω σ ε ε ν τ ο λ ή ν α τ ο υ φ ο ρ έ σ ο υ ν σ τ ο χ έ ρ ι δ α κ τ υ λ ί δ ι 10.
9. Ό π ω ς σ τ η ν π α ρ α β ο λ ή γ ια τ ο γ α μ ή λ ι ο δ ε ί π ν ο τ ο υ β α σ ι ­
λ ι ά , έ τ σ ι κ α ι σ τ η ν π α ρ α β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ , τ ο δ ε ίπ ν ο ε ίν α ι
μ ια α λ λ η γ ο ρ ί α τ η ς θ ε ία ς Λ ε ιτ ο υ ρ γ ία ς π ο υ κ α τ έ χ ε ι τ η ν κ ε ν τ ρ ι ­
κ ή θ έ σ η μ έ σ α σ τ η δ η μ ό σ ια λ α τ ρ ε ία τ η ς Ε κ κ λ η σ ί α ς ω ς «β α σ ι ­
λ ε ί α ς τ ο υ Θ ε ο ύ ». Ο μ ό σ χ ο ς ο σ ιτ ε υ τ ό ς π ο υ π ρ ο σ φ έ ρ θ η κ ε
σ ’ α υ τ ό τ ο δ ε ί π ν ο γ ια ν α π α ν η γ υ ρ ίσ ο υ ν τ η ν ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ
α σ ώ τ ο υ υ ιο ύ , ε ίν α ι, ό π ω ς «ό υ ιό ς τ ο ΰ β α σ ι λ έ ω ς » σ τ ο γ α μ ή λ ι ο
δ ε ί π ν ο , ο Υ ιό ς τ ο υ Θ ε ο ύ . Α υ τ ή ε ίν α ι η ε π ίσ η μ η ε ρ μ η ν ε ία
τ ω ν Π α τ έ ρ ω ν γ ια τ ο μ ό σ χ ο κ α ι τ ο δ ε ίπ ν ο τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς .
«Α υ τ ό ς ο μ ό σ χ ο ς λ έ ν ε ο ι Π α τ έ ρ ε ς ό τ ι ε ίν α ι ο Υ ιό ς τ ο υ Θ ε ο ύ
κ α ι τ ο π α ν η γ ύ ρ ι η θ ε ία Λ ε ιτ ο υ ρ γ ία , η σ ύ ν α ξ η κ α ι η ζ ω ή
τ η ς Ε κ κ λ η σ ί α ς »". Έ τ σ ι , ό π ω ς λ έ ε ι, λ ο γ ο υ χ ά ρ η , ο Κ ύ ρ ιλ ­
λ ο ς Α λ ε ξ α ν δ ρ ε ί α ς , «ό μ ό σ χ ο ς ό σ ι τ ε υ τ ό ς » ε ίν α ι «ό Χ ρ ι σ τ ό ς ,
τ ό δ μ ω μ ο ν ίε ρ ε ΐο ν , ό α ΐρ ω ν τ ή ν ά μ α ρ τ ί α ν τ ο ΰ κ ό σ μ ο υ , ό
θ υ ό μ ε ν ο ς κ α ι έ σ θ ι ό μ ε ν ο ς »12.
  ε α υ τ ή τ η ν έ ν ν ο ι α , η θ υ σ ία τ ο υ μ ό σ χ ο υ τ ο υ σ ι τ ε υ τ ο ύ
σ τ η ν π α ρ α β ο λ ή ε ίν α ι, σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ η ν π α τ ε ρ ικ ή ε ρ μ η ν ε ία ,
τ ο μ υ σ τ ή ρ ιο τ η ς θ ε ί α ς Ε υ χ α ρ ισ τ ία ς ω ς τ ο κ έ ν τ ρ ο τ η ς θ ε ία ς
Λ ε ιτ ο υ ρ γ ία ς . Η σ τ α υ ρ ικ ή δ η λ α δ ή θ υ σ ία τ ο υ Θ ε α ν θ ρ ώ π ο υ ,
ό β α σ ιλ ε ύ ς τ ό ϊς δ ια κ ό ν ο ις * δ ή σ α ν τ ε ς α ύ τ ο ϋ π ό δ α ς κ α ι χ ε ίρ α ς ά ρ α τ ε α ύ τ ό ν
κ α ί έ κ β ά λ ε τ ε ε ίς τ ό σ κ ό τ ο ς τ ό έ ξ ώ τ ε ρ ο ν » {  α τ θ . κ β ' 11-15).
10. Λ ο υ κ . ιε ' 22.
Ι Ι . Α ρ χ ι μ . Β α σ ι λ ε ί ο υ , Κ α θ η γ ο υ μ έ ν ο υ Ι ε ρ ά ς   ο ν ή ς Σ τ α υ ρ ο ν ι­
κ ή τ α , Η π α ρ α β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ υ ιο ύ , Α θ ή ν α , ε κ δ . «Δ ό μ ο ς », 1990, σ . 19.
12. Α π ό τ ο Υ π ό μ ν η μ α τ ο υ Π . Ν . Τ ρ ε μ η έ λ α , ό .π ., σ .
479.«...Β ο ύ λ ο ν τ α ι τ ιν ε ς ε ίς τ ό τ ο ύ Σ ω τ ή ρ ο ς ή μ ώ ν π ρ ό σ ω π ο ν ά ν α φ έ ρ ε ιν
τ ό ν μ ό σ χ ο ν τ ό ν σ ιτ ε υ τ ό ν , δ ν τ έ θ υ κ ε ν ό π α τ ή ρ , κ ε κ λ ιμ έ ν ο υ π ρ ό ς έ π ισ τ ρ ο φ ή ν
τ ο ΰ ύ ιο ϋ » ( Κ υ ρ ί λ λ ο υ *Α λ ε ξ α ν δ ρ ε ί α ς , Ε ρ μ η ν ε ία ε ις τ ό κ α τ ά
Λ ο υ κ ά ν Ε ύ α γ γ έ λ ιο ν , κ ε φ . ιε ', PG 72, 805 Α Β ). Π ρ β λ . «Ό μ ό σ χ ο ς δ έ έ σ τ ιν
ο ύ τ ο ς α ύ τ ό ς ό Κ ύ ρ ιο ς » (Γ ρ η γ ο ρ ί ο υ Π α λ α μ ά , "Ο μ ιλ ία Γ ' ε ίς τ ό ν
"Α σ ω τ ο ν , PG 151, 44C).
Τρίτο στάδιο: η σωτηρία 47
η ε ξ ιλ α σ τ ή ρ ια θ υ σ ία τ ο υ Υ ιο ύ τ ο υ Θ ε ο ύ , ε ίν α ι τ ο ά γ ιο σ ώ μ α
κ α ι τ ο τ ίμ ιο α ίμ α τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ . Ε ίν α ι, ό π ω ς λ έ ε ι π ά λ ι ο Κ ύ ρ ιλ ­
λ ο ς Α λ ε ξ α ν δ ρ ε ία ς , «τ ό κ α τ ά Χ ρ ίσ τ ο ν μ υ σ τ ή ρ ιο ν , ή φ ρ ικ ώ -
δ η ς κ α ι μ ε γ ά λ η θ υ σ ία , ή ς μ ε τ α σ χ ε ΐν έ φ ε ΐν α ι τ ο ΐς έ π α ν ιο ϋ σ ιν
έ ξ ά μ α ρ τ ί α ς »13·
Σ α ν τ έ τ ο ια λ ο ιπ ό ν η θ υ σ ία α υ τ ή , ω ς ιε ρ ό μ υ σ τ ή ρ ιο δ η λ α δ ή ,
φ έ ρ ν ε ι τ η λ ύ τ ρ ω σ η σ τ ο ν α μ α ρ τ ω λ ό , σ ε κ ά θ ε ά σ ω τ ο , ό π ω ς
κ α ι σ τ ο ν ίδ ιο τ ο ν ά σ ω τ ο τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς . Η σ υ μ μ ε τ ο χ ή τ ο υ
σ τ ο δ ε ίπ ν ο ό π ο υ «Ι θ υ σ ε ν ό π α τ ή ρ [α ύ τ ο ϋ ] τ ό ν μ ό σ χ ο ν τ ό ν
σ ιτ ε υ τ ό ν »14, σ τ ο «δ ε ΐπ ν ο ν τ ό μ έ γ α », σ τ η «μ ε γ ά λ η ν θ υ ­
σ ία ν », π ο υ ε ίν α ι σ υ μ μ ε τ ο χ ή σ τ η θ ε ία Κ ο ιν ω ν ία ω ς «φ ά ρ μ α -
κ ο ν ά θ α ν α σ ία ς »15, σ υ μ β ο λ ίζ ε ι τ η ν π ν ε υ μ α τ ικ ή τ ο υ α ν ά σ τ α ­
σ η α π ό τ ο θ ά ν α τ ο τ η ς α μ α ρ τ ία ς . Έ ν α γ ε γ ο ν ό ς γ ια τ ο ο π ο ίο
έ π ρ ε π ε ό λ ο ι τ ο υ ς ν α χ α ρ ο ύ ν ιδ ια ίτ ε ρ α , ό π ω ς ε ίπ ε κ α ι ο π α τ έ ­
ρ α ς σ τ ο μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο γ ιο τ ο υ : «Ε ύ φ ρ α ν θ η ν α ι δ έ κ α ί χ α ρ ή ν α ι
£δ ε ι, δ τ ι ό ά δ ε λ φ ό ς σ ο υ ο ύ τ ο ς ν ε κ ρ ό ς ή ν κ α ί ά ν έ ζ η σ ε , κ α ι
ά π ο λ ω λ ώ ς ή ν κ α ί ε ύ ρ έ θ η »16. Α υ τ ή τ η χ α ρ ά κ α ι τ η ν ε υ φ ρ ο ­
σ ύ ν η λ ο ιπ ό ν έ ν ιω σ ε π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο α π ’ ό λ ο υ ς ο ά σ ω τ ο ς μ ε
τ η ν ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ σ τ ο π α τ ρ ικ ό σ π ίτ ι π ο υ ε ίν α ι σ υ ν ά μ α κ α ι
ε π ισ τ ρ ο φ ή σ τ η ζ ω ή . Ε ίν α ι η ε υ τ υ χ ία , τ ο π ο υ λ ί τ η ς ε υ τ υ χ ία ς
π ο υ β ρ ή κ ε κ ι ο Σ ά ν τ κ ο τ ο υ π α ρ α μ υ θ ιο ύ , ό τ α ν ύ σ τ ε ρ ’ α π ό
ε π ίμ ο ν ε ς κ α ι κ ο π ια σ τ ικ έ ς α ν α ζ η τ ή σ ε ις α π ο φ ά σ ισ ε κ ι α υ τ ό ς
13. Α π ό Π . Ν . Τ ρ ε μ π έ λ α , ό .π ., σ . 479.
14. Λ ο υ κ . ιε ' 27. Β λ . ε π ίσ η ς Λ ο υ κ . ιε ' 23.
15. Ι ε α ν α φ ο ρ ά μ ε to μ υ σ τ ή ρ ιο τ η ς θ ε ία ς Ε υ χ α ρ ισ τ ία ς , ο Ι γ ν ά τ ιο ς Α ν τ ιό ­
χ ε ι α ς γ ρ ά φ ε ι: «...Έ ν α ά ρ τ ο ν κ λ ώ ν τ ε ς , δ έ σ τ ι φ ά ρ μ α κ ο ν ά θ α ν α σ ία ς , ά ν τ ί-
δ ο τ ο ς τ ο Ο μ ή ά π ο θ α ν ε ΐν , ά λ λ ά ζ ή ν έ ν Θ ε φ δ ιά Ί η σ ο Ο Χ ρ ισ τ ο Ο , κ α θ α ρ τ ή ρ ιο ν
ά λ ε ξ ίκ α κ ο ν » (Ά γ ί ο υ ’Ι γ ν α τ ί ο υ , Ε π ισ τ ο λ ή π ρ ό ς Έ φ ε σ ίο υ ς , κ '
15, Β Ε Π Ε Σ 2, 192 16-18).
16. Λ ο υ κ . ιε ' 32. Π ρ β λ . τ α ίδ ια λ ό γ ια π ο υ λ έ ε ι ο π α τ έ ρ α ς κ α ι π ρ ο ς
τ ο υ ς δ ο ύ λ ο υ ς τ ο υ , Λ ο υ κ . ιε ' 24. Ο χ α ρ α κ τ η ρ ισ μ ό ς τ ο υ π α τ έ ρ α γ ια τ ο
γ ιο τ ο υ , ό τ ι «ν ε κ ρ ό ς ή ν κ α ί ά ν έ ζ η σ ε ...», ε π ισ η μ α ίν ε ι μ ια ν ε κ ρ α ν ά σ τ α σ η
(Π ρ β λ . Ι ω ά ν . η ' 24, Ε φ ε σ . ε ' 14). Ο Ζ ιγ α β η ν ό ς ε π ε ξ η γ ε ί τ α λ ό γ ια τ ο υ
π α τ έ ρ α γ ια τ ο γ ιο τ ο υ , ο ο π ο ίο ς «ν ε κ ρ ό ς ή ν κ α ι ά ν έ ζ η σ ε », ω ς ε ξ ή ς : «Ά ν α -
σ τ ά ς ά π ό τ ο ΰ π τ ώ μ α τ ο ς τ ή ς ά μ α ρ τ ία ς ...» (Π .Ν . Τ ρ ε μ π έ λ α , ό .π ., σ . 455).
48 Η ψυχολογία του ασώτου
ν α γ υ ρ ίσ ε ι σ τ η ν π α τ ρ ικ ή γ η , ν ιώ θ ο ν τ α ς π ια ν α έ χ ε ι λ υ τ ρ ω θ ε ί
α π ό τ ις α τ έ λ ε ιω τ ε ς π ε ρ ιπ λ α ν ή σ ε ις τ ο υ 17.
  ια τ έ τ ο ια λ ύ τ ρ ω σ η , ό π ω ς α υ τ ή π ο υ έ ν ιω σ ε , μ α ζ ί μ ε τ ο ν
Σ ά ν τ κ ο , κ α ι ο Π ά ρ σ ιφ α λ , σ τ ο θ ρ ύ λ ο τ ο υ Γ κ ρ ά α λ , ό τ α ν α ν α ­
κ ά λ υ ψ ε τ ο Ά γ ι ο Π ο τ ή ρ ιο 18, ε ίχ ε ν ιώ σ ε ι σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ό ­
τ η τ α κ α ι ο ά σ ω τ ο ς μ ε τ η ν ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ «ά π δ χ ώ ρ α ν μ α ­
κ ρ ά ν » ό π ο υ ε ίχ ε π ε ρ ιπ λ α ν η θ ε ί μ έ σ α σ τ η ν π λ ά ν η τ η ς α μ α ρ ­
τ ία ς .   ια λ ύ τ ρ ω σ η μ ε τ η ν ο π ο ία σ υ μ π λ η ρ ώ ν ε τ α ι κ α ι τ ο τ ρ ίτ ο
σ τ ά δ ιο τ η ς υ π α ρ ξ ι α κ ή ς π ο ρ ε ία ς τ ο υ π ο υ δ ια κ ρ ίν ε τ α ι, ό π ω ς
τ ο π ρ ώ τ ο κ α ι τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο , α π ό τ ρ ε ις ε π ίσ η ς φ ά σ ε ις : τ η ν π ρ ο ­
σ ε υ χ ή , τ η θ ε ία λ α τ ρ ε ία κ α ι τ η ν ε ξ ιλ έ ω σ η ή τ η λ ύ τ ρ ω σ η . Τ η
λ ύ τ ρ ω σ η α υ τ ή π ο υ α π ο ρ ρ έ ε ι α π ό τ η θ υ σ ία τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ ω ς
ε κ δ ή λ ω σ η α γ ά π η ς τ ο υ Θ ε ο ύ , ό τ ι «ο ύ τ ω ς ή γ ά π η σ ε ν ό Θ ε ό ς
τ ό ν κ ό σ μ ο ν , ώ σ τ ε τ ό ν υ ιό ν α ύ τ ο ΰ τ ό ν μ ο ν ο γ ε ν ή δ δ ω -
κ ε ν ...»!9.
Η α γ ά π η ε ίν α ι η α π ο κ ο ρ ύ φ ω σ η τ η ς ό λ η ς π ο ρ ε ία ς τ ο υ α σ ώ ­
τ ο υ π ο υ ά ρ χ ισ ε , ό π ω ς ε ίδ α μ ε , α π ό τ ο φ ό β ο μ π ρ ο σ τ ά σ τ η ν
ε λ ε υ θ ε ρ ία π ο υ ε π ιδ ε ιν ώ θ η κ ε μ ε τ ο ν κ ίν δ υ ν ο ν α π ε θ ά ν ε ι α π ό
τ η ν π ε ίν α ό τ α ν «έ γ έ ν ε τ ο λ ι μ ό ς Ι σ χ υ ρ ό ς », γ ια ν α κ α τ α λ ή ξ ε ι
σ τ ο δ ε ίπ ν ο τ η ς α γ ά π η ς μ ε τ ο χ ο ρ τ α σ μ ό τ ο υ α π ό «τ ό ν μ ό σ χ ο ν
τ ό ν σ ιτ ε υ τ ό ν ».   ια ς π ο ρ ε ία ς π ο υ ά ρ χ ισ ε α π ό τ ο φ ό β ο γ ια
τ η σ τ έ ρ η σ η τ ρ ο φ ή ς ή γ ια ο π ο ια δ ή π ο τ ε ά λ λ η σ τ έ ρ η σ η ω ς
σ υ ν έ π ε ια μ ια ς α δ έ σ μ ε υ τ η ς ε λ ε υ θ ε ρ ία ς , τ η ς α π ο σ τ α σ ία ς τ ο υ ,
π ο υ ό τ α ν τ η σ υ ν ε ιδ η τ ο π ο ίη σ ε , μ ε τ α β λ ή θ η κ ε ο φ ό β ο ς τ ο υ
α υ τ ό ς σ ε δ έ ο ς , σ ε σ ε β α σ μ ό , σ ’ ε υ σ έ β ε ια , γ ια ν α κ α τ α λ ή ξ ε ι
σ ε α γ ά π η 20 ό τ α ν ο φ ιλ ε ύ σ π λ α γ χ ν ο ς π α τ έ ρ α ς τ ο υ «δ ρ α μ ώ ν
17. Βλ. την όπερα του R i msk i - K or sak ov, Sadko που βασίζεται
στο ρωσικό αυτό παραμύθι (Πρώτο στάδιο: η αμαρτία, σημ. 6, σ’ αυτή
τη μελέτη μας).
IS. Από το θρύλο αυτό είναι εμπνευσμένη η όπερα του R i c har d
W a g n e r, Parsifal, ein Buhnenwcihfestspiel, Einieitung von Wilhelm Zent-
ner, Stuttgart, Reclam-Verlag, 1956.
19. Ιωάν, γ' 16.
20. Σε αναφορά με τον R, Ot t o στον οποίο οφείλουμε (στο βιβλίο
Das Heilige) την περιγραφή και την ανάλυση των θρησκευτικών συναισθη-
έ π έ π ε σ ε ν έ π ι τ ο ν τ ρ ά χ η λ ο ν α ύ τ ο ϋ »21. Έ τ σ ι π ο υ η α γ ά π η
ν α α π ω θ ή σ ε ι τ ε λ ικ ά τ ο φ ό β ο , σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ α λ ό γ ια τ ο ο Ε υ α γ ­
γ ε λ ισ τ ή τ η ς α γ ά π η ς : <^Η τ ε λ ε ί α α γ ά π η §ξ ω β ά λ λ ε ι τ ο ν φ ό ­
β ο ν »22»
Τρίτο στάδιο: η σωτηρία 49
μάτωντου δέους στις περισσότερες αποχρώσεις, ο Werner Gruehn κα putτη­
ρεί ότι «τα συναισθήματα του φόβου κατέχουσι μόνον τας κατωτάτας
βαθμίδας τηςευσεβείας και ότι εν αυταίς μόνον κέκτηνται σπουδαιότητά
τινα δΓ αυτήν» <VV. G r u e h n, ό π, ο. 143). Στο σημείο αυτό παρεμβάλ­
λει ο Gruehn το γραφικό χωρίο από την Α' Ιωάν. δ' 1S: «Ή τελεία άγάπη
δξω βάλλει τόν φόβον». Ο φόβος στις ανώτερες βαθμίδες εμφανίζεται
μονάχα ως σεβασμός ή ευλάβεια, ώ σ τ ε με τέτοια έννοια ν* αποτελεί μάλι­
στα και ουσιαστικό στοιχείο της θρησκείας. Εδώ ακριβώς αναφέρει ο
Gruehn τα λόγια του Λουθήρου: «Ορείλομκ.ν να ροβώμεθα και να αγαπώμεν
τον Θεόν» (Στο ίδιο).
23. Λουκ. ιε' 20.
22. Α' Ιωάν. δ' 18,
Γ '
Γ Ι Α   Ι Α Κ Α Λ Υ Τ Ε Ρ Η Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Τ Ο Υ Α Σ Ω Τ Ο Υ
  Ε Β Α Σ Η Τ Α «Σ Τ Α Δ Ι Α Τ Ο Υ Δ Ρ Ο   Ο Υ Τ Η Σ Ζ Ω Η Σ »
Σ Τ Ο Ν Υ Π Α Ρ Ξ Ι Σ   Ο TOY KIERKEGAARD
Ο φ ό β ο ς κ α ι η α γ ά π η ε ίν α ι δ ύ ο β α σ ικ ο ί ψ υ χ ο λ ο γ ικ ο ί π α ρ ά ­
γ ο ν τ ε ς τ ο υ θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ο ύ φ α ιν ο μ έ ν ο υ 1. Ο ι δ ύ ο π ό λ ο ι τ ο υ
θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ο ύ β ιώ μ α τ ο ς : τ ο mysterium tremendum (τ ρ ο μ ε ρ ό
ή φ ο β ε ρ ό μ υ σ τ ή ρ ιο ) κ α ι τ ο fascinans (α υ τ ό π ο υ γ ο η τ ε ύ ε ι),
ό π ω ς τ ο υ ς δ ια κ ρ ίν ε ι ο μ ε γ ά λ ο ς θ ρ η σ κ ε ιο λ ό γ ο ς Rudolf Otto
σ τ ο π ε ρ ίφ η μ ο κ α ι κ λ α σ ικ ό π ια έ ρ γ ο τ ο υ Τ ο Ά γ ω (Das Heili-
ge)2. Ε ίν α ι τ ο «έ λ λ ε ιμ μ α » (α δ υ ν α μ ία ) ε ξ α ιτ ία ς τ ο υ φ ό β ο υ
κ α ι τ ο «π ε ρ ίσ σ ε υ μ α » (θ ε ίο ς έ ρ ω τ α ς ) ω ς π λ ή ρ ω μ α α γ ά π η ς ,
1. Βλ. Μ ι χ. Κ. Μ α κ ρ ά κ η» Ψ υ χ ο λ ο γ ικ ο ί π α ρ ά γ ο ν τ ε ς τ ο υ θ ρ η ­
σ κ ε υ τ ικ ο ύ φ α ιν ο μ έ ν ο υ , ιδιαίτερα ο φόβος και η αγάπη, σ. 26 κ.π.
2. Παρά τη σχέση του και με την ευσέβεια και το σεβασμό» το tremendum,
κατά τον R. Otto, αντιστοιχεί βασικά στο φόβο, τη φρίκη, τον τρόμο
και κατ’ επέκταση στο ιερό δέος επίσης, ενώ το fascinans αντιστοιχεί
στην αγάπη ως απόλυτο αγαθό, σύμφωνα άλλωστε και με την αντίληψή
του για την ταύτιση του θείου με το αγαθό, το απόλυτο αγαθό (schlechthin
Gutes, R. Otto, ό.π., σ. 6). Όπως παρατηρεί και ο Κ. Δ. Γεωργούλης,
με βάση τη θρησκειοψυχολογική ανάλυση του Otto, «το θρησκευτικό βίω-
μα είναι βίωμα δέους έναντι του Θεού και βίωμα αγάπης και έλξεως προς
αυτόν» (Κ. Δ. Γ εωργούλη, «Θρησκειολογία», θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ή κ α ι
Η θ ικ ή Ε γ κ υ κ λ ο π α ίδ ε ια , τ. 6, στ. 548). Γενικά για τους δύο πόλους του
θρησκευτικού βιώματος (την αγάπη ως έλξη και το φόβο ως άπωση),
βλ. όσα αναφέραμε στην αρχή για την «παραβολή του ασώτου ως ερμηνευ­
τικό πρότυπο της ψυχολογίας της θρησκείας», σημ. 4.
52 Η ψυχολογία του ασώτου
ό π ω ς χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε ι τ α δ ύ ο α υ τ ά σ υ ν α ισ θ ή μ α τ α ο Eivind Berg­
grav σ τ ο έ ρ γ ο τ ο υ Η ψ υ χ ικ ή π η γ ή τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς Κ
Α ν ά μ ε σ α λ ο ι π ό ν σ τ α σ υ ν α ισ θ ή μ α τ α τ ο υ φ ό β ο υ κ α ι τ η ς
α γ ά π η ς , ή μ ά λ λ ο ν μ έ σ α σ τ α π λ α ί σ ι α τ ω ν δ ύ ο α υ τ ώ ν σ υ ν α ι ­
σ θ η μ ά τ ω ν , α φ ο ύ π ρ ό κ ε ιτ α ι σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α γ ια ε κ τ ύ -
λ ιξ η κ α ι μ ε τ α μ ό ρ φ ω σ η τ ο υ φ ό β ο υ σ ε α γ ά π η , ε ξ ε λ ί σ σ ο ν τ α ι
τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια τ η ς ψ υ χ ι κ ή ς π ο ρ ε ί α ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ μ ε τ ις τ ρ ε ις
φ ά σ ε ι ς (ψ υ χ ι κ έ ς κ α τ α σ τ ά σ ε ι ς , θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ά β ιώ μ α τ α , θ ρ η ~
σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο γ ι κ έ ς κ α τ η γ ο ρ ί ε ς ) π ο υ έ χ ε ι κ α θ έ ν α α π ό τ α σ τ ά ­
δ ια α υ τ ά . Τ ο π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο ; φ ό β ο ς - α γ ω ν ία - α π ε λ π ι σ ί α .
Τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο : σ υ ν α ίσ θ η σ η - ε κ λ ο γ ή ή α π ό φ α σ η - ε ξ ο μ ο ­
λ ό γ η σ η . Κ α ι τ ο τ ρ ίτ ο σ τ ά δ ιο : π ρ ο σ ε υ χ ή - θ ε ία λ α τ ρ ε ία -
ε ξ ιλ έ ω σ η ή λ ύ τ ρ ω σ η 4.
Α ν ά λ ο γ α μ ε α υ τ ά ε ίν α ι «τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια τ ο υ δ ρ ό μ ο υ τ η ς
3. Το ζήτημα σε αναφορά με την πηγή ή τη γένεση της θρησκείας στην
ψυχική ζωή του ανθρώπου, όπως το θέτει από την αρχή κιόλας του βιβλίου
του για την ψυχική πηγή της θρησκείας ο Berggrav, είναι το παρακάτω:
«Πηγάζει η θρησκεία από ψυχικόνέ λ λ ε ιμ μ α ή είναι φαινόμενον, το οποίον
οφείλεται εις π ε ρ ίσ σ ε υ μ α , εις πλεονασμόν;» (Ε. Ber ggr av, Η ψ ν χ ικ ή
π η γ ή τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , μετάφρασις και εισαγωγή Ν.Ι. Λούβαρι, Αθήναι,
εκδ. Ενώσεως « Άνθρωπος», 1946, σ. 51). Αυτά που ο Berggrav χαρακτηρί­
ζει «έλλειμμα» και «περίσσευμα», αναφέρονται, όπως και στην περίπτωση
του Otto το tremendum και το fascinans, στο φόβο και στην αγάπη, αντί­
στοιχα. Το έλλειμμα ως αδυναμία, ως ατέλεια, προξενεί το φόβο (Στο
ίδιο, σ. 17). Από την άλλη μεριά, το περίσσευμα, απορρέει, σύμφωνα
με τον Berggrav, από τη συγγένεια που προξενεί στην ανθρώπινη ψυχή
τον έρωτα, το θείο έρωτα προς το Υψηλό ειδικά, στην περίπτωση της
θρησκείας. Γιατί παρά την απόστασή μας από Αυτό, ασκεί το Υψηλό
πάνω μας μια ισχυρή έλξη λόγω αυτής της συγγένειας (Στο ίδιο, σ 201
κ.π. Βλ. επίσης και την περίληψη, στο τέλος του βιβλίου, σ. 223. Γενικά
για τις απόψεις του Berggrav, βλ. Μιχ. Κ. Μακράκη, ο.π., σ. 41-43,48-49)*
4. Τα στάδια αυτά με τις τρεις φάσεις που έχει το καθένα, δεν πρέπει
να συγχέονται, όπως αναφέραμε στο «ερμηνευτικό πρότυπο της ψυχολο­
γίας της θρησκείας» (σημ. 26), με τα δυο Μέρη της παραβολής και τις
πέντε σκηνές ή φάσεις που διακρίνει ο F. Godet (βλ. Π. Ν. Τ ρ ε μ -
π έ λ α, ό.π., σ. 449).
Σύγκριση με τ ο ν Kierkegaard
53
ζ ω ή ς » τ α ο π ο ί α δ ια π ρ α γ μ α τ ε ύ ε τ α ι ο Δ α ν ό ς θ ε ο λ ό γ ο ς κ α ι
φ ι λ ό σ ο φ ο ς Sorcn Kierkegaard, σ τ ’ ο μ ώ ν υ μ ο έ ρ γ ο τ ο υ Stadier
paa Livets Vei (Σ τ ά δ ια τ ο υ δ ρ ό μ ο υ τ η ς ζ ω ή ς , 1845). Π ρ ό κ ε ιτ α ι
γ ια τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια υ π α ρ ξ ι α κ ή ς ζ ο >ή ς , ό π ω ς τ α α ν τ ι λ α μ β ά ν ε ­
τ α ι ο π α τ έ ρ α ς τ ο υ υ π α ρ ξ ι σ μ ο ύ , σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ α ο π ο ία π ρ ο ­
σ π α θ ή σ α μ ε κ ι ε μ ε ί ς ν 9 α ν τ ιλ η φ θ ο ύ μ ε τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια τ η ς
υ π α ρ ξ ι α κ ή ς π ο ρ ε ία ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ 5. Τ α σ τ ά δ ια τ η ς ύ π α ρ ξ η ς »
5, Τα στάδια αυτά που είναι βασικά στην υπαρξιακή φιλοσοφία του
Kierkegaard, αντιστοιχούν στα τρία στάδια της δικής του πορείας, στις
τρεις περιόδους δηλαδή της ζωής του. Η πρώτη περίοδος (η αισθητική
ή αισθησιακή) αρχίζει με την εγγραφή του στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχά­
γης (1830) και τελειώνει με την επιστροφή στον πατέρα του (1838) που
θα τον δεχτεί με αγάπη, μ’ εκείνη «τη θεία πατρική αγάπη», όπως γράφει,
«ότι νεκρός ήν καί άνέζησε, και άπολωλώς ήν και εύρέθη». Κάνοντας
λόγο στο Ημερολόγιό του για την περίοδο αυτή της ζωής του, κατά την
οποία ανέπτυξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους μύθους του Δον Ζουάν και
του Φάουστ, αντιπροσωπευτικούς τύπους του αισθητικού σταδίου, θα την
χαρακτηρίσει ως ζωή «της αμαρτίας και της ασωτίας», ως «οδόν της
απώλειας» (Βλ. τον «απολογισμό» της ζωής του στο Ημερολόγιό του,
με ημερομηνία 24 Απριλίου 1848: The journals of Kierkegaard, edited and
with an introduction, New York, Harper & Brothers, 1959, σ. 141. Πρβλ.
Walter Lowrie, A Short Life of Kierkegaard, Princeton, N.J ., Princeton
University Press, 1958: «The Path of Perdition», σ. 92-103). Η δεύτερη
περίοδος (η ηθική) αρχίζει από τότε που γνωρίστηκε με την Regina Olsen,
την οποία και αρραβωνιάστηκε αργότερα, για να λήξει με τη διάλυση
των αρραβώνων του (11 Οκτωβρίου 1841), ένα χρόνο μετά τη μνηστεία
του. Με τη «θυσία» της αγαπημένης του Regina —ο ίδιος παρομοιάζει
το χωρισμό του από αυτή με τη θυσία του Αβραάμ που αποκόπηκε από
την ίδια τη σάρκα του, το μονάκριβο παιδί του (S. K i er k egaar d,
Ρ ε γ κ ίν α [Οι σχέσεις μου μ* αυτήν], μετφρ. Παύλου Παπασιώπη, Θεσσαλο­
νίκη, εκδ. Κωνσταντινίδη, χ.χ., σ. 37-38, 56-57)— στο βωμό της αγάπης
του προς το Θεό, περνά ο Kierkegaard στην τρίτη περίοδο της ζωής του
(1841-1855), με ολοκληρωτική πια αφοσίωση στο συγγραφικό του έργου
που το θεωρεί ως ιδιαίτερη αποστολή. Ο ίδιος γράφει στο Ημερολόγιό
του (13 Οκτωβρίου 1853); «,./Εγινα συγγραφεύς, αλλά με στροφή προς
άλλη κατεύθυνση». Παρότι «ο σκοπός μου ήταν να προσπαθήσω, στο
βραχύτατο δυνατό διάστημα, νά πάψω νάμαι συγγραφεύς — και να γίνω
έπειτα επαρχιακός πάστορας» (Στο ίδιο, σ. 57) (Γενικά για τη «διαίρεση»
54 Η ψυχολογία του ασώτου
κ α τ ά τ ο ν Kierkegaard, ε ίν α ι τ ο α ισ θ η τ ικ ό ή α ισ θ η σ ια κ ό , τ ο
η θ ικ ό κ α ι τ ο θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό , μ ε τ α α ν τ ί σ τ ο ιχ α χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ι κ ά
τ ο υ ς : Τ ο π ρ ώ τ ο ε ίν α ι «η δ ο ν ή - α π ώ λ ε ια », τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο «π ρ ά ξ η »
κ α ι τ ο τ ρ ίτ ο «π ό ν ο ς »6·
Τ ο π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο π ο υ χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε τ α ι σ τ α δ α ν έ ζ ικ α μ ε
τ ο ε π ίθ ε τ ο sanselig, δ η λ α δ ή «α ισ θ η τ ικ ό ς » κ α ι «α ισ θ η σ ια κ ό ς »
σ υ ν ά μ α , έ χ ε ι ω ς π ρ ώ τ η φ ά σ η τ η φ ιλ η δ ο ν ία μ ε ε κ π ρ ό σ ω π ό
τ η ς τ ο ν Δ ο ν Ζ ο υ ά ν 7 π ο υ δ ια κ α τ έ χ ε τ α ι, ό π ω ς ε ίδ α μ ε , α π ό
φ ό β ο , α π ό τ ο ν ο π ο ίο κ α ι π η γ ά ζ ε ι ό λ η η δ ύ ν α μ η τ ο υ α ισ θ η σ ια ­
σ μ ο ύ τ ο υ . Η δ ε ύ τ ε ρ η φ ά σ η δ ια κ ρ ίν ε τ α ι α π ό τ η ν α μ φ ιβ ο λ ία
τ ο υ Φ ά ο υ σ τ (ε ίν α ι «έ ν α ς α μ φ ισ β η τ ία ς » κ α τ ά τ ο ν Kierke­
gaard)8, α π ό τ η ν ο π ο ία α π ο ρ ρ έ ε ι η α γ ω ν ία ω ς α π ε ιλ ή γ ια
της ζωής του Kierkegaard σε τρεις περιόδους και την αντιστοιχία τους
με τα τρία στάδια της ύπαρξης: το αισθητικό, το ηθικό και το θρησκευτι­
κό», βλ. το βιβλίο: Μ ι χ. Κ. Μ α κ ρ ά κ η, Ε μ μ έ ν ε ια κ α ι υ π έ ρ β α σ η
σ τ η φ ιλ ο σ ο φ ία τ ο ν Kierkegaard, Αθήναι, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, 1983,
σ. 109-120).
6. «Υπάρχουν —γράφει ο Kierkegaard— τρία στάδια: ένα αισθητικό
(ή αισθησιακό), ένα ηθικό και το θρησκευτικό, όχι όμως αφηρημένα όπως
το άμεσο, το έμμεσο, η σύνθεση των δύο (για να χρησιμοποιήσω τη γλώσσα
της θεωρητικής [Εγελιανής] φιλοσοφίας), αλλά συγκεκριμένα στους υπαρ­
ξιακούς παράγοντες: απόλαυση - απώλεια, πράξη - νίκη, πόνος» (S.
K i er k egaar d, Stages on Life’s Way, trans. by W. Lowrie, Princeton,
N.J ., Princeton University Press, 1945. Introduction, σ. 10).
7. Για τον Δον Ζουάν κάνει ιδιαίτερο λόγο ο Kierkegaard στην πραγμα­
τεία του με τίτλο «Τα άμεσα στάδια του ερωτικού ή το μουσικό ερωτικό»,
στον πρώτο τόμο του Ε ίτ ε τ ο έ ν α ε ίτ ε τ ο ά λ λ ο (Βλ. S. K i er kegaar d,
Either/Or, τ. 1, σ. 43-134). Πρόκειται για μια αισθητική ανάλυση της
όπερας του Moz ar t , Don Giovanni που εκφράζει περισσότερο από
κάθε άλλο έργο τέχνης το αισθητικό ή αισθησιακό στάδιο ως τέλεια ενότη­
τα της μορφής με το περιεχόμενο. Το περιεχόμενό της αναφέρεται στο
«αισθησιακό», δηλ. στο ίδιο το πρόσωπο του Δον Ζουάν με το ακόρεστο
πάθος του για την απόλαυση όσο το δυνατόν περισσότερων γυναικών,
Η μορφή αναφέρεται στο «αισθητικό»,δηλαδή στη μουσική του Mozart
ως μέσο για την έκφραση ενός τέτοιου περιεχομένου (της αισθησιακής
ζωής του Δον Ζουάν).
8. Σ. Κ ί ρκ εγκ ωρ, Φ ό β ο ς κ α ι τ ρ ό μ ο ς , μετφρ. Α. Σολωμού, Αθήνα,
εκδ. «Νεφέλη», 1980, σ. 144. Παρότι ο Δανός φιλόσοφος, στην ανάλυσή
Σύγκριση με τον Kierkegaard 55
τ η ν π ν ε υ μ α τ ικ ή τ ο υ α υ τ ο β ε β α ίω σ η 9. Η τ ρ ίτ η φ ά σ η ε κ π ρ ο ­
σ ω π ε ίτ α ι α π ό τ ο ν Α χ α σ β ε ρ ό , τ ο ν «Π ε ρ ι π λ α ν ώ μ ε ν ο Ι ο υ -
του για τον Φάουστ, έχει υπόψη του το ομώνυμο έργο του Goethe, ωστόσο
και ο Φάουστ του C hr i s t o pher M ar l owe (1564-93), στο περίφη­
μο θεατρικό του έργο Η τ ρ α γ ικ ή ισ τ ο ρ ία τ ο ν δ ρ α Φ ά ο υ σ τ ο ν ς (The Tragical
History of Dr Faustus, 1592;), που είναι και παλαιότερο, ίσως το πρώτο
με αυτό το θέμα, εμφανίζεται επίσης ως ένας αμφισβητίας. Σε μια συνέντευ­
ξη που έδωσε πρόσφατα, με αφορμή την «πρεμιέρα» του έργου (4 J . 1992)
στο «Μαγικό Θέατρο» και που δημοσιεύτηκε με τον τίτλο «'Φάουστους5
ο αμφισβητίας», ο σκηνοθέτης Νίκος Χατζηπαπάς επισημαίνει: «Ο Φάου-
στρυς του Μάρλοου έχει φτάσει στην κορυφή των επιστημών [κορυφαίος
αλχημιστής, φιλόσοφος, γιατρός, αστρονόμος], αλλά αυτό δεν του αρκεί.
Αποφασίζει να ασχοληθεί με τη μαγεία, καλεί το Μεφιστοφελή και κάνει
μαζί του ένα συμβόλαιο». Το ερώτημα όμως, όπως το θέτει ο ίδιος ο
σκηνοθέτης, είναι: «Γιατί ο Φάουστους αποκηρυσσει όλη τη γνο>ση που
έχει αποκτήσει για να ασχοληθεί με τη μαγεία; Και η απάντηση νομίζω
πως είναι ότι δεν πρόκειται απλώς για ένα πρόσωπο που 'αφοσιώνεται
στο κακό’, αλλά για μια προσωπικότητα που α μ φ ισ β η τ ε ί τον πολιτισμό
όπως ήταν ως τότε δομημένος και συγκρούεται με την κατεστημένη γνώ­
ση». Με αυτή την έννοια, συμπεραίνει ο Ν. Χατζηπαπάς, «οfΦάουστους’
σηματοδοτεί το πέρασμα του Μεσαίωνα στην Αναγέννηση μέσα από την
αμφισβήτηση της ορθολογιστικής σκέψης. Και σήμερα που όλη η επιστήμη
αμφισβητεί πλέον το αιτιοκρατικό υπόδειγμα της εποχής μας, αυτό καθι­
στά το έργο επίκαιρο και δραστικό» (Γ. Σ αρηγι άν νη, «'Φάουστους’
ο αμφισβητίας: Ο Ν. Χατζηπαπάς σκηνοθετεί Μάρλοου στο "Μαγικό Θέα­
τρο’», Τ α Ν έ α , 28 Δεκ. 1991, σ. 29). Όμως ο Φάουστ, όπως τον βλέπει
ο Kierkegaard στο έργο του Goethe, δεν αμφιβάλλει μονάχα για την αξία
της γνώσης, αλλά και για τη ζωή των απολαύσεων με τις οποίες δε δίστασε
ν’ ανταλλάξει αυτή τη γνώση. Έτσι, ως «ένας αμφισβητίας, ένας αποστά­
της του πνεύματος [που] ακολουθεί το δρόμο της σάρκας» (Σ. Κ ί ρ κ ε -
γ κ ω ρ, ό.π., σ. 144), αμφιβάλλει τώρα και για τη νέα του εμπειρία από
μια τέτοια ζωή, όπως και για την ευτυχία που θα μπορούσε να του χαρίσει
ένας ιδανικός έρωτας, ο έρωτας της Μαργαρίτας (Ιδιαίτερα για την αμφι­
βολία του Φάουστ απέναντι στη Μαργαρίτα, βλ. S. K i er kegaar d,
Either/Or, τ. 1, σ. 206 κ.π.).
9. Η αγωνία του Φάουστ είναι ό,τι χαρακτηρίζει ο Paul Tillich, που
επηρεάστηκε από τον Kierkegaard, ως «αγωνία του κενού και της έλλειψης
νοήματος» (Π. Τ ί λ λ ι χ, ό.π., σ. 63 κ.π.). Ο Tillich χρησιμοποιεί «τον
όρο έλλειψη νοήματος για την απόλυτη απειλή του μη- Όντος εναντίον
56 Η ψυχολογία του ασώτου
δ α ί ο »10, π ο υ κ α τ α δ ι κ ά σ τ η κ ε ν α π ε ρ ιπ λ α ν ι έ τ α ι α ιώ ν ια , α ιώ ­
ν ι ο ς ο δ ο ι π ό ρ ο ς , π ά ν ω σ τ η γ η , χ ω ρ ίς ν α μ π ο ρ ε ί ν α π ε θ ά ν ε ι
της πνευματικής αυτοβεβαίωσης, και τον όρο κενότητα για τη σχετική
απειλή εναντίον της» (Στο ίδιο, σ. 64). Λυτή η απειλή λοιπόν «μπορεί
να περιγραφή με τους όρους της αμφιβολίας» με τη δημιουργική και την
καταστροφική της λειτουργία στην πνευματική ζωή του ανθρώπου» (Στο
ίδιο, σ. 65). Στην πρώτη της μορφή, τη δημιουργική λειτουργία, αμφιβολία
είναι η «απορία» για την πρώτη αιτία με ιην οποία άρχισε η φιλοσοφία
το έργο της. Είναι «η συστηματική αμφιβολία», λογουχάρη, «του καρτε­
σιανού τύπου», στη νεότερη φιλοσοφία (Στο ίδιο). Στη δεύτερη μορφή
της, από την άλλη μεριά, στην καταστροφική της δηλαδή λειτουργία,
η αμφιβολία, περνώντας μέσ* από ένα φιλοσοφικό αγνωστικισμό, καταλή­
γει στο μηδενισμό, απορρίπτοντας κάθε αξία της ζωής. Έτσι 7ίου η ίδια
η ζωή να χάσει το περιεχόμενό της, αφήνοντας στη θέση του ένα κενό,
με αποτέλεσμα τη στέρησή της από κάθε νόημα. Τέτοια ακριβώς είναι
η περίπτωση του Φάουστ που εκπροσωπεί την «αγχίνοια» (την ευφυΐα)
ή την ύψιστη σοφία (S. K i er k egaar d, Either/Or, τ. 1, σ. 207). Τη
σοφία όμοις αυτή από την αισθητική άποψη της ζωής, από την άποψη
της δεύτερης φάσης του αισθητικού σταδίου που εκπροσωπεί. Σύμφωνα
με τον Kierkegaard, ο Φάουστ στέκεται με αμφιβολία μπροστά στην ίδια
τη ζωή, όπως έτσι είχε σταθεί και πρωτύτερα μπροστά στη γνώση που
απαρνήθηκε για χάρη αυτής της ζωής. Αμφιβάλλει, όπως είδαμε, και για
τον έρωτα της Μαργαρίτας, για κάθε χαρά και αξία της ζωής. Αμφιβάλλει
για καθετί, ακόμα και για την ίδια του την ψυχή που γΓ αυτό και δε
διστάζει να την πουλήσει στο Μεφιστοφελή. Όλη αυτή, η προς κάθε κατεύ­
θυνση, αμφιβολία του, γεννά μέσα του την αβεβαιότητα που διχάζει την
ψυχή του και τον κάνει να βρίσκεται σε διαρκή αγωνία. Σύμφωνα με
το έργο του Marlowe, ο Φάουστ είναι μια διχασμένη «αντιφατική προσωπι­
κότητα». ΓΓ αυτό και στο τέλος, «όταν το συμβόλαιο λήγει [μετά 24
χρόνια] —εδώ και η διαφορά με το έργο του Γ καίτε— ο Φάουστους διαμελί­
ζεται» (Γ. Σ α ρ η γ ι ά ν ν η, ό.π., σ. 29).
10. Όπως οι μεσαιωνικοί μύθοι (παρότι που για πολλούς υπήρξαν στην
πραγματικότητα), ο Δον Ζουάν και ο Φάουστ, απασχόλησαν τον Kierke­
gaard κατά το 1835, σύμφωνα με μια εκτενή επιστολή του προς τον Wilhelm
Lund (W. L ο w r i e, ό.π., σ. 94), έτσι και ο Αχασβερός, ο Περιπλανώμε-
νος Ιουδαίος, τράβηξε το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του, οπωσδήποτε πριν από
το 1836 (Στο ίδιο, σ. 95). Ο ίδιος ο Kierkegaard γράφει στο Ημερολόγιό
του κατά το Φεβρουάριο του 1836: «Οι τρεις μεγάλες ιδέες (ο Δον Ζουάν,
ο Φάουστ και ο Περιπλανώμενος Ιουδαίος) αντιπροσωπεύουν, όπως θα
Ι ύγ κρίση με τον Kierkegaard 57
π ο τ έ 11.   ια κ α τ ά σ τ α σ η δ ίχ ω ς τ έ λ ο ς π ο υ τ ο ν ρ ίχ ν ε ι σ ε α π ε ­
ρ ιό ρ ισ τ η α π ε λ π ι σ ί α 12, κ ά ν ο ν τ α ς τ ο ν ν α ν ιώ θ ε ι «ο δ υ σ τ υ χ έ -
ήταν, η ζωή έξω από ιη θρησκεία [δηλαδή το αισθητικό στάδιο] στην
τριπλή της κατεύθυνση [φόβος, αγωνία, απελπισία])» (The Journals of
Kierkegaard, σ. 50). Για τον τελευταίο τύπο μάλιστα, τον Περιπλανώμενο
Ιουδαίο, έγραψε ιδιαίτερη μελέτη με τον τίτλο «Ο δυστυχέστερος άνθρω­
πος», που συμπεριέλαβε στον πρώτο τόμο του έργου του Enten-EUer (βλ.
αγγλική μετάφραση «The Unhappiest Man», στο έργο του S. K i er k e­
gaar d, Either/Or, τ. 1, σ. 214 κ.π.) και που μεταφράστηκε επίσης και
στα ελληνικά με τον ίδιο τίτλο (S. K i er k egaar d, «Ο πιο δυστυχισμέ­
νος», Διήγημα [;], μετφρ. Θεμ. Αθανασιάδη-Νόβα, στο περιοδ. Ν έ α Ε σ τ ία ,
τ. 44 [1948], σ. 1343-1344).
11. Σύμφωνα με την παράδοση, όταν ο Χριστός, ανεβαίνοντας το Γολγο-
θά, κάτω από το βάρος του Σταυρού, σταμάτησε μπροστά στον τοίχο
του σπιτιού ενός υποδηματοποιού, του Αχασβερού, αυτός τον έσπρωξε
βάναυσα, λέγοντάς του: «Βάδιζελοιπόν, ένοχε!» ( Γ εωργί ου Φ. Δ η -
μ η τ ρ ι ά δ η, Ο Π ε ρ ιπ λ α ν ώ έ ν ο ς Ι ο υ δ α ίο ς , Αθήναι 1970, σ. 14). Με
τα λόγια του αυτά, καταδικάστηκε να βαδίζει ο ίδιος για πάντα, να περι­
πλανιέται αιώνια, λες και τα υποδήματα που έφτιαχνε ως τώρα για τους
άλλους, έπρεπε να τα φτιάχνει στο εξής αποκλειστικά για τον εαυτό του,
για τις ατέλειωτες περιπλανήσεις του.
12. Στην αντίληψη του Kierkegaard, ο Αχασβερός, ως Αιώνιος ή Περιπλα-
νώμενος Ιουδαίος, απεικονίζει, με την αιώνια περιπλάνησή του, την απελ­
πισία (W. L owr i e, ό.π., σ. 95). Είναι η αποκορύφωση της απελπισίας.
Είναι, όπως λέει ο ίδιος ο Kierkegaard, «το caput mortuum της απελπισίας»
{The Journals of Kierkegaard, σ. 48). Κατά το Δανό φιλόσοφο, η απελπισία,
όπως σημαίνει άλλωστε η ίδια η λέξη, αποτελεί μια κατάσταση χωρίς
ελπίδα σωτηρίας. Σαν τέτοια η απελπισία είναι ασυγχώρητη. Είναι, όπως
πιστεύει ο Kierkegaard, «αμαρτία κατά του Αγίου Πνεύματος» (S. K i er ­
kegaar d, The Sickness unto Death, trans. by W. Lowrie, Garden City,
New York, Doubleday Anchor Books, Doubleday and Company, Inc., 1954,
σ. 255. Πρβλ. τα λόγια του Χριστού: «Πάσα άμαρτία καί βλασφημία
άφεθήσεται τοΐς άνθρώποις, ή δε τοΰ Πνεύματος βλασφημία ούκ άφεθήσε-
ται τοις άνθρώποις» [Ματθ. ιβ' 31]). Η απελπισία είναι η μεγαλύτερη
αμαρτία, η αμαρτία στην έσχατη κατάληξή της. Περικλείει όλες τις άλλες
αμαρτίες, γιατί όλες σ’ αυτή καταλήγουν. Είναι η συνισταμένη όλων των
αμαρτιών (Πρβλ. ' Α γί ου Ί ω ά ν ν ο υ, Κ λ ϊμ α ξ , κεφ. 26, PG88,1032D
και Ά ν τι ό χ ο υ Μ οναχού, Λόγος [Κ]Ζ': «Περί άπογνώσεως»,
PG 89, 1520Β). Γι’ αυτό και ο Kierkegaard ταυτίζει την απελπισία με την
58 Η ψυχολογία του ασώτου
σ τ ε ρ ο ς ά ν θ ρ ω π ο ς » σ τ ο ν κ ό σ μ ο 13.
Τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ι ο , τ ο η θ ικ ό , α π ο τ ε λ ε ίτ α ι ε π ί σ η ς α π ό τ ρ ε ις
φ ά σ ε ις . Η π ρ ώ τ η φ ά σ η ε ίν α ι η α υ τ ο γ ν ω σ ία μ ε τ ο «γ ν ώ θ ι
σ α υ τ ό ν » τ ο υ Σ ω κ ρ ά τ η 14 π ο υ θ ε ω ρ ε ίτ α ι ο π ρ ώ τ ο ς υ π α ρ ξ ι-
ίδια την αμαρτία. «Απελπισία —γράφει— είναι αμαρτία». Αυτός είναι
και ο τίτλος του Δεύτερου Μέρους του βιβλίου του για την απελπισία (Βλ.
S. K i er k egaar d, The Sickness unto Death, σ. 208-262). Με αυτή
την έννοια, η απελπισία ως αμαρτία χαρακτηρίζει ιδιαίτερα την τελευταία
(τρίτη) φάση του αισθητικού ή αισθησιακού σταδίου, που ως αποκορύφωση
αυτού του σταδίου χαρακτηρίζει επίσης κατά κάποιο τρόπο, σε μικρότερο
δηλαδή βαθμό, και τις δύο προηγούμενες φάσεις, παρά τα ιδιαίτερό τους
χαρακτηριστικά (ο φόβος για την πρώτη και η αγωνία για τη δεύτερη
φάση). Από αυτή την άποψη, η απελπισία είναι μια γενική κατάσταση
του αισθητικού σταδίου. Χαρακτηρίζει τόσο την πρώτη όσο και τη δεύτερη
φάση του, αφού και οι δύο στην τρίτη καταλήγουν. «Κάθε πλευρά του
αισθητικού σταδίου —επισημαίνει ο Kierkegaard— είναι απελπισία» (S.
K i er k egaar d, Either/Or, τ. 2, σ. 197).
13. Αυτό το χαρακτηρισμό στ’ αγγλικά: «The Unhappiest Man» φέρνει
πάνω του ως επίγραμμα ένας τάφος κάπου στην Αγγλία (σε μια μικρή
πόλη ανάμεσα στο Birmingham και στην Oxford). Ένας τάφος που υποτίθε­
ται πως είναι δικός του, του Αχασβερού (Either/Or, τ. 1, σ. 217), κι ας
είναι καταδικασμένος ο ίδιος να μην μπορεί να πεθάνει ποτέ.
14. Η αυτογνωσία, το «γνωθι σαυτόν» του Σωκράτη (The Journals of
Kierkegaard, σ. 46), είναι για τον Kierkegaard το ίδιο με το «διαχώριζε
τον εαυτό σου από τους άλλους» που σημαίνει «να διαλέξεις τον εαυτό
σου» (Either/Or, τ. 2, σ. 263), «το περιεχόμενο της προσωπικότητάς σου»
(Στο ίδιο, σ. 167). Σημαίνει δηλαδή «εσωτερικότητα» που αποτελεί το
χαρακτηριστικό του ηθικού σταδίου σε αντίθεση με την «αμεσότητα» του
αισθητικού σταδίου. ΓΓ αυτό και είναι μια στροφή όχι προς τα έξω, στον
αισθητό κόσμο, αλλά προς τα έσω, στον κόσμο της ψυχής. Είναι η ανακά­
λυψη του «προσώπου» με τη στροφή στον πραγματικό εαυτό μας. Με
αυτή την έννοια, το «γνωθι σαυτόν» αποτελεί τη βάση όχι μονάχα της
ηθικής διδασκαλίας του Σωκράτη, αλλά και του «ηθικού σταδίου» που
ο Kierkegaard, όπως είδαμε, το χαρακτηρίζει ως «πράξη». Αναφέρεται
στον «ενεργητικό άνθρωπο» (S. K i er kegaar d, Concluding Unscien­
tific Postscript, σ. 507). To «γνώθι σαυτόν», όπως εξηγεί, δεν είναι μονάχα
«σκεπτική, θεωρητική γνώση». Είναι αυτοκριτική, είναι ανακάλυψη των
ελαττωμάτων μας και προσπάθεια για την εξάλειψή τους. Είναι, με μια
λέξη, «δραστηριότητα». Γνώση εδώ, κατά τον Kierkegaard, Σημαίνει ό,τι
και ο αόριστος του ρήματος «γιγνώσκω» στην περίπτωση του Αδάμ, «έγνω
Σύγκριση με τον Kierkegaard 59
σ τ ή ς φ ιλ ό σ ο φ ο ς μ ε τ η ν ε υ ρ ύ τ ε ρ η έ ν ν ο ι α 15. Η δ ε ύ τ ε ρ η φ ά σ η
ε ίν α ι η ε κ λ ο γ ή μ ε ε κ π ρ ό σ ω π ό τ η ς τ ο ν π ά ρ ε δ ρ ο William π ο υ
Εϋαν την γυναίκα αύτοΰ» (Either/Or, τ. 2, σ. 263. Πρβλ. Γεν. δ' ί). Με
την αντίληψή του γΓ αυτό το είδος της γνώσης, στη διασύνδεσή της δηλαδή
με την πράξη, ο Σωκράτης, εναρμονίζοντας τη διδασκαλία με τη ζωή
του, είναι ο μεγάλος δάσκαλος και ο μεγάλος άνθρωπος. Για το μεγάλο
αυτό σοφό, το μεγαλύτερο απ’ όλους, ο Kierkegaard γράφει: «Ο Σωκράτης,
κατά τη γνώμη μου, είναι και παραμένει ο μόνος αναμορφωτής που ξέρω»
(The Journals of Kierkegaard, σ. 125). Στο βιβλίο του Ά π ο ψ η γ ια τ ο σ υ γ γ ρ α ­
φ ικ ό μ ο υ έ ρ γ ο (Synspunktet for min Forfattervirksomhed, 1849), γράφει
τα παρακάτω για το Σωκράτη: «Είναι αλήθεια πως δεν ήταν χριστιανός.
Αυτό που ξέρω, και είμαι παρόλ’ αυτά απόλυτα πεπεισμένος, είναι ότι
υπήρξε ένας από αυτούς» (S. K i er kegaar d, The Point o f View for
my Work as an Author: A Report to History, edited with a preface by Benjamin
Nelson, New York, Harper & Brothers, Publishers, 1962, σ. 41). ΓΓ αυτό
και δε διστάζει να τον αναγνωρίσει ως δάσκαλό του: «Μπορώ πολύ καλά
να ονομάσω το Σωκράτη δάσκαλό μου» (Στο ίδιο). Οι συχνές αναφορές
που κάνει ο Kierkegaard, στα διάφορα έργα του, για το Σωκράτη, δείχνουν
την ιδιαίτερη εκτίμησή του για το μεγάλο Έλληνα φιλόσοφο που τον
θαύμαζε πάντα, χωρίς καμιά επιφύλαξη. Στο πρώτο του μάλιστα έργο,
στη διδακτορική του διατριβή που έχει τον τίτλο Η έ ν ν ο ια τ η ς ε ιρ ω ν ε ία ς
(Om Begrebet Ironi, 1841) εξετάζει το θέμα του «με συνεχή αναφορά στο
Σωκράτη» (Βλ. την ελληνική μετάφραση Η έ ν ν ο ια τ η ς ε ιρ ω ν [ε ]ία ς μ ε σ τ α ­
θ ε ρ ή α ν α φ ο ρ ά σ τ ο Σ ω κ ρ ά τ η , μετφρ. Γεωργίου Στεφ. Καραγιάννη, Αθήνα,
εκδ. Αναγνωστίδη, [1981]). Για τον Kierkegaard, ο Σωκράτης υπήρξε ο
πρώτος εισηγητής της ειρωνείας που αποτελεί τη συνοριακή γραμμή ανά­
μεσα στο αισθητικό και στο ηθικό στάδιο (S. K i er k egaar d, Con­
cluding Unscientific Postscript, σ. 448. Βλ. επίσης σ. 448-451). Η ειρωνεία
του Σωκράτη είναι συνέπεια της ηθικής αρχής του «γνώθι σαυτόν». Είναι
η απάντησή του σ’ αυτή την αρχή. Η απάντηση, ή μάλλον η διαπίστωση:
«§ν οιδα δτι ούδέν οϊδα». Με τα λόγια αυτά, ο Σωκράτης, σύμφωνα με
τον Kierkegaard, εκφράζει άγνοια, όχι όμως πραγματική άγνοια. Κι εδώ
ακριβώς είναι η ειρωνεία του. Προσποιείται άγνοια. Γιατί, στην πραγματι­
κότητα, δεν παύει να είναι «ο μεγαλύτερος σοφός» (Βλ. για την έννοια
της ειρωνείας στο Σωκράτη, κατά τον Kierkegaard, Ι ωάν. Ν. Θ ε ο -
δωρακ ό η ο υ ί ο υ , Φ ιλ ο σ ο φ ικ ά κ α ι χ ρ ισ τ ια ν ικ ά μ ε λ ε τ ή μ α τ α , 2η
έκδ. επηυξημένη, Αθήναι 1973, «Ο χριστιανός φιλόσοφος της υπάρξεως
Κιρκεγκάαρντ», σ. 55-56). Βλ. επίσης τη διατριβή επί υφηγεσία του
Γ ρ η γ. Φ ι λ. Κ ω σ τ α ρ ά, Η δ ια λ ε κ τ ικ ή τ ο ν Κ ίρ κ ε γ κ ω ρ ω ς ε π α ν ά λ η -
ψ ις τ η ς σ ω κ ρ α τ ικ ή ς μ α ιε υ τ ικ ή ς , Αθήναι 1971).
15. Βλ. E mmanuel Mouni er , «Εισαγωγή στους υπαρξισμούς»
60 Η ψυχολογία του ασώτου
έ χ ε ι ν α ε κ λ έ ξ ε ι «ε ίτ ε τ ο έ ν α ε ίτ ε τ ο ά λ λ ο » (τ ο α ισ θ η τ ικ ό
ή τ ο η θ ικ ό ) σ τ ’ ο μ ώ ν υ μ ο δ ίτ ο μ ο έ ρ γ ο τ ο υ Kierkegaard Enten
- Eller (1843)16*Ε δ ώ α ν ή κ ε ι κ α τ ά κ ά π ο ι ο τ ρ ό π ο κ α ι ο Qui-
dam, ο Κ α ν ε ίς , τ η ς ν ο υ β έ λ α ς «Έ ν ο χ ο ς /  η έ ν ο χ ο ς ;»17,
ό σ ο β έ β α ια έ χ ε ι ν α κ ά μ ε ι κ ι α υ τ ό ς μ ια ε κ λ ο γ ή 18. Η τ ρ ίτ η
(Κείμενο συνεπτυγμένο), Επίμετρο στο βιβλίο του Ζ α ν Β α λ (J ean
Wahl) Ε ισ α γ ω γ ή σ τ ις φ ιλ ο σ ο φ ίε ς τ ο υ υ π α ρ ξ ισ μ ο ύ : Κίρκεγκωρ, Χάιντε-
γκερ, Γιάσπερς, Μαρσέλ, Σαρτρ, εισαγωγή - μετάφραση - σχόλια Χρ.
Μαλεβίτση, 2η έκδ.» Αθήνα, εκδ. «Δωδώνη», 1970, σ. 197.
16. Στο ηθικό στάδιο ο άνθρωπος εκλέγει τον εαυτό του ως αληθινό
«πρόσωπο». Κατά τον Kierkegaard, «η ίδια η εκλογή είναι αποφασιστική
για το περιεχόμενο της προσωπικότητας» (Either/Or, τ . 2, σ. 167). Με
την εκλογή του εαυτού του, εκλέγει το «απόλυτο», όπως το ορίζει ο Kierke­
gaard: «Εγώ ο ίδιος στο αιώνιό μου κύρος» (Στο ίδιο, τ. 2, σ. 218. Βλ.
επίσης σ. 215). Σε αυτή τη διασύνδεση του ανθρώπου με την αιωνιότητα,
ο αληθινός εαυτός του, το «πρόσωπο», όποις το εννοεί ο Kierkegaard,
είναι μια «σύνθεση της αιωνιότητας με τη χρονικότητα» (The Sickness
unto Death, σ. 146). Μια μετάβαση από τί] δυνατότητα στην πραγματικότη­
τα ως «άλμα» της «εκλογής», η οποία εκλογή ως απόλυτα ελεύθερη,
ως «εκλογή της ελευθερίας» (Either/Or, τ. 2, σ. 255), «είναι —κατά τον
Kierkegaard— το βάπτισμα της βούλησης» (Στο ίδιο, τ. 2, σ* 173). Έτσι
κάθε άνθρωπος μπορεί να βρει τον εαυτό του, που έχασε στο «στάδιο
της απώλειας» (το αισθητικό στάδιο), «αν το θέλει» (Στο ίδιο, σ. 181).
«Γιατί καθένας που το θέλει μπορεί να γίνει καλός άνθρωπος» (Στο ίδιο,
σ. 231-232). Αυτό τον άνθρωπο λοιπόν, τον «ηθικό», εκπροσωπεί ο πάρε-
δρος William με τις επιστολές του στο δεύτερο τόμο του Ε ίτ ε τ ο έ ν α
ε ίτ ε τ ο ά λ λ ο , οι οποίες είναι μια απάντηση στον «αισθητικό» (άνθρωπο).
Και συγκεκριμένα, στις απόψεις για τον ελεύθερο έρωτα και τη ζωή των
απολαύσεων που διατυπώνουν στις ομιλίες τους οι πέντε αισθητικοί (άν­
τρες), στον πρώτο τόμο.
17. Η νουβέλα αυτή που έχει ως υπότιτλο «Μια ιστορία πόνου, ένα
ψυχολογικό πείραμα», αποτελεί το Τρίτο Μέρος του βιβλίου του Kierke­
gaard Σ τ ά δ ια τ ο υ δ ρ ό μ ο υ τ η ς ζ ω ή ς (30 Απριλίου 1845).
18. Παρότι η παραπάνω νουβέλα ανήκει κανονικά στο τρίτο στάδιο
(το θρησκευτικό) υπαρξιακής ζωής, ωστόσο ανήκει με κάποιο τρόπο και
στο δεύτερο στάδιο. Όσο δηλαδή ο ήρωάς της, ο Quidam, ήταν αρραβω-
νιασμένος με προοπτική να καταλήξει σε γάμο. Η νουβέλα, γραμμένη
σε μορφή ημερολογίου, περιέχει εναλλασσόμενες σημειώσεις, μια μεταμε·
Σύγκριση με τον Kierkegaard 61
φ ά σ η ε ίν α ι η μ ε τ ά ν ο ια 19 κ ι ε κ π ρ ο σ ω π ε ίτ α ι ω ς έ ν α β α θ μ ό
α π ό τ ο ν ε α ρ ό ή ρ ω α , τ ο ν «Ν έ ο », ό π ω ς τ ο ν χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ε ι ο
Δ α ν ό ς σ υ γ γ ρ α φ έ α ς σ τ ο μ υ θ ισ τ ό ρ η μ ά τ ο υ Η ε π α ν ά λ η ψ η
(1843)20. Έ ν α ς τ ί τ λ ο ς , Gjentagelsen σ τ α δ α ν έ ζ ι κ α , π ο υ ε ί-
σονύχτια και μια πρωινή. Όλες οι πρωινές σημειώσεις δίνουν πληροφορίες
για την εποχή της μνηστείας που κράτησε ένα χρόνο. Οι μεταμεσονύχτιες
σημειώσεις εκφράζουν την οδύνη του Quidam για τη διάλυση της μνηστείας
(Γ ρ η γ. Φ. Κ ω σ τ α ρ ά, Soren Kierkegaard: Ο φ ιλ ό σ ο φ ο ς τ η ς ε σ ω τ ε -
ρ ικ ό τ η τ ο ς , Εισαγωγή εις την φιλοσοφίαν της υπάρξεως, 4η έκδ., Αθήναι,
εκδ. Πανεπιστημίου Αθηνών, 1986, σ. 213. Βλ. γενικά ολόκληρη την ανάλυ­
ση της νουβέλας, σ. 213-215). Όσο νιώθει λοιπόν « Ένοχος/Μη ένοχος»,
αναφέρεται αναγκαστικά ο Quidam σε μια εκλογή. Μονάχα που η εκλογή
αυτή δεν είναι ανάμεσα στο αισθητικό και στο ηθικό στάδιο, σύμφωνα
με το έργο Ε ίτ ε τ ο έ ν α ε ίτ ε τ ο ά λ λ ο . Είναι εκλογή ανάμεσα στο ηθικό
και στο θρησκευτικό στάδιο, προς το οποίο και καταφεύγει τελικά, βρί­
σκοντας σ* αυτό (το θρησκευτικό) τη λύση του δράματός του: «Η φυγή
προς μίαν απόλυτον θρησκευτικήν ζωήν» (Στο ίδιο, σ. 214-215).
19. Η μετάνοια ακολουθεί μετά την εκλογή, ή μάλλον η ίδια η εκλογή
είναι η μετάνοια: «Εκλογή —γράφει— είναι μετάνοια» (Either/Or, τ. 2,
σ. 222, 245, 252-253, 255). Μια τέτοια μετάνοια είναι ενεργητική: « Όταν
ένας εκλέγει τον εαυτό του με τη μετάνοια είναι ενεργητικός» (Στο ίδιο,
τ. 2, σ . 262. Βλ. επίσης σ. 236). Σαν τέτοια λοιπόν έχει να κάμει με την
πράξη που χαρακτηρίζει γενικά το δεύτερο στάδιο, το ηθικό, του οποίου
αποκορύφωση είναι η μετάνοια (Stages on Life's Way, σ. 430). Με τον
ίδιο τρόπο που και η απελπισία επίσης, από την άλλη μεριά, αποτελεί
αποκορύφωση του αισθητικού ως δυνατότητα εκλογής του ηθικού, αφού
«δεν μπορεί κανείς ν* απελπίζεται χωρίς να εκλέγει» (Στο ίδιο, τ. 2, σ.
215). «Ο ηθικός πέρασε από α π ε λ π ισ ία (το πρώτο μέρος ή τ α ν απελπισία).
Σ’ αυτή την απελπισία ε ξ έ λ ε ξ ε τ ο ν εαυτό τ ο υ » (Concluding Unscientific
Postscript, σ. 227).
20. Στην πραγματικότητα, το μυθιστόρημα αυτό αναφέρεται επίσης,
όπως και η νουβέλα « Ένοχος/Μη ένοχος», στην εκλογή ανάμεσα στο
ηθικό και στο θρησκευτικό στάδιο. Πάντως, τόσο το μυθιστόρημα όσο
και η νουβέλα αποτελούν αντίθεση προς «Το ημερολόγιο του αποπλανητή»
(ενός τύπου Δον Ζουάν, με το ίδιο μάλιστα όνομα: J ohannes), το τελευταίο
κείμενο δηλαδή του πρώτου τόμου του βιβλίου Ε ίτ ε τ ο έ ν α ε ίτ ε τ ο ά λ λ ο
(Βλ. Either/Or, τ. 1, σ. 297 [299]-440, ελλην\ μετάφραση: Σαίρεν Κίρκεγ­
κωρ, Η μ ε ρ ο λ ό γ ιο ε ν ό ς δ ια φ θ ο ρ έ α , μετφρ, από τα δανικά Δημητρίου Κ.
62 Η ψυχολογία του ασώτου
ν α ι μ ια ν έ α κ α τ η γ ο ρ ία κ ι ε ρ μ η ν ε ύ ε τ α ι ω ς κ ίν η σ η 21, μ ε τ ά β α ­
σ η α π ό τ η δ υ ν α τ ό τ η τ α σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α 22, ω ς έ ν α
Μπέσκου, Αθήνα, εκδ. οίκος «Γαλαξίας - Εκδόσεις Ερμείας», 1982).
Όσον αφορά ιδιαίτερα το μυθιστόρημα Η ε π α ν ά λ η ψ η , που εκδόθηκε λί­
γους μήνες μετά το βιβλίο (Ε ίτ ε τ ο έ ν α ε ίτ ε τ ο ά λ λ ο ), γράφει ο Kierkegaard
στο Ημερολόγιό του τα παρακάτω σε αναφορά με αυτό το βιβλίο: « Ό,τι
μόνον λείπει από αυτό το έργον, είναι μία διήγησις..., η οποία θα έπρεπε
να αποκληθή 'Δυστυχής αγάπη’, διά να εκφράση την ουσίαν του αντιθέτου
προς τον διαφθορέα τύπου, την αντίθεσιν προς τον Πλανευτήν του Ε ίτ ε
[τ ο έ ν α ]- Ε ίτ ε [τ ο ά λ λ ο ]» (Από το παραπάνω βιβλίο του Γρηγ. Φ. Κωσταρά,
σ. 122). Ο «Νέος», λοιπόν, ο ήρωας του μυθιστορήματος, σε αντίθεση
με τον ήρωα, τον J ohannes, του «Ημερολογίου», που περιορίζεται αποκλει­
στικά στο αισθητικό στάδιο, αναφέρεται ως ένα βαθμό στο ηθικό και
στη συνέχεια στο θρησκευτικό στάδιο.
21. Το μυθιστόρημα του Kierkegaard αρχίζει με αυτές τις λέξεις: « Όταν
οι Ελεάτες απέρριπταν την κίνηση...»(S. K i er kegaar d, Η ε π α ν ά λ η ­
ψ η : Μια απόπειρα εντός της πειραματιζομένης ψυχολογίας, εισαγωγή -
μετάφραση - σχόλια Σοφίας Σκοπετέα, Αθήνα, εκδ. Παπαζήση, 1977,
σ. 3). Επίσης στη σελ. 19 διαβάζουμε: «Η επανάληψη είναι η νέα κατηγορία
που πρέπει να ανακαλυφτεί. Αν γνωρίζει κανείς κάπως τη νεώτερη φιλοσο­
φία, και δεν είναι εντελώς απληροφόρητος ως προς την ελληνική, εύκολα
θα δει πως αυτή η κατηγορία ερμηνεύει ακριβώς τη σχέση ανάμεσα στους
Ελεάτες και τον Ηράκλειτο...». Τη διαμάχη δηλαδή για την «κίνηση»
που αρνήθηκε σαν δυνατότητα ο Παρμενίδης (Selections from Early Greek
Philosophy, edited by Milton C. Nahm, 3rd ed., New York, Appleton ~
Century - Crofts, Inc., 1947, σ. 115, 117, 120) και που την ανύψωσε σε
παγκόσμια αρχή ο Ηράκλειτος με τη δήλωσή του «πάντα £εΐ» (Στο ίδιο,
σ. 87, 93, απόσπ. 81).
22. Ο Αριστοτέλης, αναλύοντας το «γίγνεσθαι» του Ηράκλειτου, το
χαρακτηρίζει ως κίνηση (στον ύψιστο βαθμό ενέργεια, κατά τον Αριστοτέ­
λη, είναι κίνηση) από το μη είναι στο είναι της μορφής, από το «δυνάμει»
στο «ενεργείς». Αυτό δηλαδή που ο Σταγειρίτης φιλόσοφος ονομάζει «έντε-
λέχεια»: η μετάβαση της ύλης από το δυνατό στην πραγματική της μορφή
(Φ υ σ ικ ά Γ' 1,201a 10-12). Ο Kierkegaard που έχει υπόψη του τον Αριστοτέ­
λη, χαρακτηρίζει κι αυτός το γίγνεσθαι ως «μετάβαση από το μη ον στο
ον». Είναι «μια μετάβαση (αλλοίωσις) από τη δυνατότητα στην πραγμα­
τικότητα που προξενείται με ελευθερία» (S. Kierkegaard, Philosophical
Fragments or a Fragment of Philosophy, trans. by D.F. Svenson and H.V.
Hong, 5th print., Princeton, N.J ., Princeton University Press, 1974, σ. 90-93).
Σύγκριση με τον Kierkegaard 63
«δ ε ύ τ ε ρ ο γ ί γ ν ε σ θ α ι »23, ω ς η θ ικ ή α ν α γ έ ν ν η σ η τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ
σ ε μ ια ν έ α ζ ω ή 24. Δ η λ α δ ή , σ ύ μ φ ω ν α μ ε τ ο ν ίδ ιο τ ο ν τ ίτ λ ο ,
ω ς «ε π α ν ά λ η ψ η τ η ς α τ ο μ ι κ ό τ η τ α ς » π ο υ σ η μ α ίν ε ι τ η δ ι α μ ό ρ ­
φ ω σ η τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ μ έ σ ω τ η ς μ ε τ α ν ο ί α ς α π ό α π λ ό ά τ ο μ ο
σ ε «α λ η θ ιν ό π ρ ό σ ω π ο »25.
Ό π ω ς τ ο π ρ ώ τ ο κ α ι τ ο δ ε ύ τ ε ρ ο , έ τ σ ι κ α ι τ ο τ ρ ίτ ο σ τ ά δ ιο
α π ο τ ε λ ε ίτ α ι ε π ί σ η ς α π ό τ ρ ε ις φ ά σ ε ις . Η π ρ ώ τ η φ ά σ η χ α ρ α ­
κ τ η ρ ίζ ε τ α ι α π ό τ η ν π ίσ τ η ω ς «ύ ψ ισ τ ο π ά θ ο ς »26, ω ς έ ν α
23. Ο Kierkegaard κάνει τη διάκριση ανάμεσα στο γίγνεσθαι στη φύση
(χώρος) και στο ιστορικό γίγνεσθαι (χρόνος), στο «ταυτόχρονο» γίγνεσθαι*
και στο «αναδιπλασιασμένο» γίγνεσθαι: «Το γίγνεσθαι —γράφει— μπορεί
να παρουσιάσει έναν αναδιπλασιασμό. Τη δυνατότητα δηλαδή για ένα
δεύτερο γίγνεσθαι μέσα στο πρώτο γίγνεσθαι. Εδώ έχουμε πια το ιστορικό
[γίγνεσθαι], με την αυστηρή έννοια, που είναι το θέμα της διαλεκτικής
σε αναφορά με το χρόνο» (Στο ίδιο, σ. 94).
24. Είναι ακριβώς ό,τι ο Kierkegaard χαρακτηρίζει ως «ν έ α γ έ ν ν η σ η »
(Στο ίδιο, σ. 23).
25. Τη διάκριση αυτή τόνισαν αργότερα και οι οπαδοί του λεγόμενου
«προσωπισμού» (personalismus), ονομάζοντας «πρόσωπο» ό,τι οι υπαρξι-
στές χαρακτήρισαν ως «ύπαρξη». Το πρόσωπο, σε αντίθεση με το άτομο
που έχει βιολογική αξία, έχει πνευματικό περιεχόμενο και συνδέεται με
την ιδέα της ελευθερίας. Όπως παρατηρεί και ο Νικολάι Μπερντιάγιεφ,
«το πρόσωπο είναι συνδεδεμένο με την ελευθερία: χωρίς ελευθερία δεν
υπάρχει πρόσωπο» (Ν. Μ π ερν τι άεφ, «Δοκίμιο για το πρόσωπο»,
μετφρ. Σελίνας Παυλάκη, Ε ρ ο ν ρ έ μ , αρ. 1, Μάιος 1982, σ. 7).
26. «Η πίστη —γράφει ο Kierkegaard— είναι ένα πάθος» (S. K i er ­
kegaar d, Fear and Trembling, trans. by W. Lowrie, Garden City, New
York, Doubleday and Co., 1954, σ. 77). Όχι όπως κάθε άλλο πάθος, αλλά
«το ύψιστο πάθος» (Στο ίδιο, σ. 130,131. Βλ. επίσης Concluding Unscientific
Postscript, σ. 32, 34, 84). Η πίστη είναι το «ύψιστο πάθος, η ιερή, καθαρή
και απλή έκφραση της θείας μανίας» (Fear and Trembling, σ. 37). ΓΓ
αυτή τη μανία είχαν μιλήσει οι αρχαίοι Έλληνες, και ιδιαίτερα ο Πλάτων,
ο οποίος, σε αντίθεση με τη «σωφροσύνην», «την παρά ανθρώπων γιγνομέ-
νην», εξαίρει τη «θείαν μανίαν», «μανίαν γιγνομένην άπό θεών» (Φ α ιδ ρ ό ς
244 ad, 245b, 256b) ως ένα ιδιότυπο πήδημα («οιονέπιβάσεις τε και όρμάς»,
Π ο λ ιτ ε ία V 511b) στην ιδέα του αγαθού, στο «επέκεινα τής ούσίας», που
είναι πέρα από το λόγο, υπέρλογο.
64 Η ψυχολογία του ασώτου
«μ ε γ ά λ ο ά λ μ α σ τ ο π α ρ ά λ ο γ ο »2', σ τ ο «Π α ρ ά δ ο ξ ο »28, π ο υ
σ τ η θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ή γ λ ώ σ σ α σ η μ α ίν ε ι «υ π έ ρ -λ ο γ ο »29, μ ε ε κ ­
π ρ ό σ ω π ο τ ο ν Α β ρ α ά μ π ο υ υ π ή ρ ξ ε «ό π α τ ή ρ π ά ν τ ω ν τ ω ν
π ι σ τ ε υ ό ν τ ω ν »30. Η δ ε ύ τ ε ρ η φ ά σ η δ ια κ ρ ίν ε τ α ι α π ό τ ο ν π ό ν ο
27. S. K i er kegaar d, Fear and Trembling, σ. 47
28. Στο ίδιο, σ. 80, 81, 127. Το Παράδοξο, κατά τον Kierkegaard, είναι
το αντικείμενο της πίστης (Philosophical Fragments, σ. 76). «Το Παράδοξο
είναι μωρία («Φροσυνη) που είναι ο ισχυρισμός του Παραδόξου ότι ο Λόγος
είναι παράλογος... Αλλ* από τη στιγμή που το Παράδοξο έκαμε το Λόγο
παράλογο, η άποψη του Λόγου δεν είναι αξιόπιστο κριτήριο» (Στο ίδιο,
σ. 65).
29. Σύμφωνα με τον Kierkegaard, το Παράδοξο συνίσταται στη «σιωπή»
(Fear and Trembling, σ. 127). Αυτός που πιστεύει καταφεύγει στη σιωπή
από αδυναμία να εκφράσει με το λόγο το αντικείμενο της πίστης του,
το παράδοξο ή το παράλογο, που ως υπέρλογο είναι πάνω από το λόγο
κι επομένως ακατανόητο από τον ανθρώπινο λογικό. «Αν όταν μιλώ —*
εξηγεί ο Kierkegaard— είμαι ανίκανος να κάμω τον εαυτό μου κατανοητό,
τότε δε μιλώ» (Στο ίδιο, σ. 122). Με άλλα λόγια, η σιωπή (στο ίδιο. σ.
96, 97, 100, 103, 116, 117, 120, 127) είναι αποτέλεσμα του ακατανοήτου
του Θεού (στο ίδιο, σ. 121), ο Οποίος χαρακτηρίζεται στα Φ ιλ ο σ ο φ ικ ά
α π ο σ π ά α μ α τ α ως «Άγνωστος» (Philosophical Fragments, σ. 49 κ .η .). Ο
Kierkegaard γράφει εδώ γΓ αυτό το Άγνωστο σε σχέση με το Λόγο ότι
«το πάθος για το παράδοξο του Λόγου έρχεται επανειλημμένα σε σύγκρου­
ση με το Άγνωστο που στην πραγματικότητα υπάρχει, αλλά είναι άγνωστο
και από αυτή την άποψη (όσο δηλαδή παραμένει άγνωστο] δεν υπάρχει»
(Στο ίδιο, σ. 55).
30. Ρωμ. δ' 11. Βλ. ολόκληρο το τέταρτο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους
επιστολής που ο Απόστολος Παύλος το αφιερώνει στον Αβραάμ ως «πατέ­
ρα τής πίστεως». Αλλά και ο Kierkegaard αφιερώνει ολόκληρο το βιβλίο
του Φ ό β ο ς κ α ι Τ ρ ό μ ο ς (Frygt og Baeven, 1843) στον πιστό Αβραάμ, και
συγκεκριμένα στη θυσία του Αβραάμ, αε την οποία αποδεικνύεται ιδιαίτε­
ρα η πίστη του στο Θεό ως κάτι «παράλογο». Έναν όρο που για πρώτη
φορά, από θρησκευτική άποψη, εισάγει στη νεότερη φιλοσοφία ο πατέρας
του υπαρξισμού. Από αυτή την άποψη λοιπόν, τη θρησκευτική, ο Kierke­
gaard χαρακτηρίζει τον Αβραάμ ως τον «αντιπρόσωπο της πίστης», επει­
δή, όπως εξηγεί, «πράττει δυνάμει του παραλόγου» (Fear and Trembling,
σ. 67). Στην ετοιμότητά του να θυσιάσει το μονάκριβο παιδί του, τον
κ ι έ χ ε ι ε κ π ρ ό σ ω π ό τ η ς τ ο ν Ι ώ β π ο υ υ π έ φ ε ρ ε , σ ύ μ φ ω ν α μ ε
Σύγκριση με τον Kierkegaard 65
Ισαάκ, είναι ο θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό ς ήρωας, και όχι ο τ ρ α γ ικ ό ς , που ανήκει στο
ηθικό στάδιο της ύπαρξης, όπως λογουχάρη, ο Αγαμέμνων στη θυσία
της Ιφιγένειας (Fear and Trembling, σ. 85-89, Για τη διάκριση αυτή ανάμεσα
στον τραγικό ήρωα και στον θρησκευτικό ήρωα, «μεταξύ ιππότοο της
ηθικής και ιππότου της πίστεως», βλ. επίσης Ν ι κ. A. Ν η σ ι ώ τ η,
Υ π α ρ ξ ισ μ ό ς κ α ι χ ρ ισ τ ια ν ικ ή π ισ τ ις , σ. 60-61). ΓΓ αυτό και ονομέζει ο
Kierkegaard τον Αβραάμ «ιππότη της πίστης» (Fear and Trembling, σ.
81-91). «Ο αληθινός ιππότης της πίστης είναι πάντα σε απομόνωση» (Στο
ίδιο, σ. 89). Αυτό που τον κρατεί σε απομόνωση από τους άλλους είναι
η σιωπή του για ό,τι πρόκειται να κάμει. Στη θυσία του γιου του απομονώνε­
ται σε μια τέτοια σιωπή, δεν μπορεί να μιλήσει. Γιατί» όπως εξηγεί ο
Kierkegaard, «αν όταν μιλώ, είμαι ανίκανος να καταστήσω τον εαυτό
μου κατανοητό, τότε δε μιλώ» (Στο ίδιο, σ. 122). Σχετικά με τα λόγια
αυτά, παρατηρεί ο Νικ. Νησιώτης: «Σ ιω π ά ο Αβραάμ. Προς τί να ομιλήση;
Οι άλλοι, οι οποίοι θα ακούσουν την τρομερά ν του απόφασιν, οι ιππόται
απλώς της ηθικής, οι οποίοι δεν ευρίσκονται εις διαρκή προσωπικόν διάλο­
γον μετά του Θεού, θα σπεύσουν να αποτρέψουν αυτόν από την τρόμεράν
εκτέλεσιν της εντολής. Σιωπά ο καλός Αβραάμ, ο οποίος διά της θείας
εντολής οφείλει να μεταβληθή εις τον σκληρότερον κακούργον, διότι ως
αληθής ιππότης της πίστεως πρέκα να μείνη έρημος από πάσαν εγκόσμιον
σχέσιν, πάσα συνομιλία του μετά του κόσμου να σταματήση, πας ψίθυρος
να ανασταλή, διά να ακουσθή μόνον η βροντώδης, αλλ* ανύπαρκτος διά
τον κόσμον φωνή του Θεού, την οποίαν μόνον αυτός ακούει, διότι είναι
προσωπική κλήσις μη δυναμένη να μεταβιβασθή εις άλλον» (Νικ. Α.
Νησι ώτη, ό,π., σ. 62). Η σια>πή του Αβραάμ είναι «σιωπή προς τον
κόσμον», προς τους άλλους, τους πολλούς, που δεν μπορούν να τον κατα­
λάβουν. Προς όλους αυτούς, προς το πλήθος «γενικά» αντιτάσσει πεισμα­
τικά ό,τι ο ίδιος πιστεύει, το «ιδιαίτερο» που σε σχέση με το «γενικό»
(Fear and Trembling, σ. 64-65), το τοποθετεί πάνω από το γενικό, αφού
σύμφωνα με τη βασική του πίστη, «το ιδιαίτερο είναι ανώτερο από το
γενικό» (Στο ίδιο, σ. 65, 66, 67, 73., 77, 80, 91, 92, 102, 106). «Ο ιππότης
της πίστης —γράφει ο Kierkegaard— είναι το άτομο (το ιδιαίτερο, το ξεχω­
ριστό], το απολύτως τίποτε άλλο παρά το άτομο, χωρίς συνδέσεις και
αξιώσεις». Και λίγο παρακάτω, στην ίδια σελίδα: «Ο ιππότης της πίστης
είναι υποχρεωμένος να βασίζεται αποκλειστικά και μόνο στον εαυτό του,
νιώθει τον πόνο να μην μπορεί να κάμει τον εαυτό του καταληπτό στους
άλλους...» (Στο ίδιο, σ. 90).
66
Η ψυχολογία too ασώτου
τ ο ν Kierkegaard, ό σ ο κ α ν ε ί ς ά λ λ ο ς σ τ ο ν κ ό σ μ ο 31. Τ α π α ~
θ ή μ α τ ά τ ο υ π ρ ο ε ι κ ο ν ί ζ ο υ ν τ α π ά θ η τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ , τ ο θ ε ίο
Π ά θ ο ς , π ο υ α π ο κ ο ρ υ φ ώ ν ε τ α ι π ά ν ω σ τ ο Σ τ α υ ρ ό , ξ ε π ε ρ ν ώ ν -
τ α ς κ ά θ ε α ν θ ρ ώ π ιν η τ ρ α γ ω δ ία σ τ ο ν κ ό σ μ ο 32. Η τ ρ ίτ η φ ά ­
31. Αυτό τον Ιώβ ως εκπρόσωπο και του δικού του πόνου ανακαλύπτει
επίσης ο «Νέος» μέσα στις απεγνωσμένες του κραυγές στην Ε π α ν ά λ η ψ η
( K i er kegaar d, Η ε π α ν ά λ η ψ η , σ. 65). «Ιώβ! Ιώβ! Ω! Ιώβ!...» (Στο
ίδιο, σ. 60). «Αν δεν είχα τον Ιώβ! Αδύνατο να περιγράψω και να φωτοσκιά­
σω ποια σημασία και πόσο πολλαπλή σημασία έχει για μένα... Σ’ ολόκληρη
την Παλαιά Διαθήκη δεν υπάρχει καμία μορφή... όπως ο Ιώβ... Πουθενά
στον κόσμο δεν έχει βρει το πάθος του πόνου τέτοιαν έκφραση» (Στο
ίδιο, σ. 68). Αυτό που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα την περίπτωση του Ιώβ
δεν είναι τόσο τα σωματικά του παθήματα όσο ο ψυχικός του πόνος:
η μοναξιά του (η απώλεια των παιδιών του, η έλλειψη κατανόησης από
τη γυναίκα του, η εγκατάλειψη από τους φίλους του).
32.0 Horace Μ. Kallen στο βιβλίο του για τον Ιώβ ως ελληνική τραγωδία,
κάνοντας σύγκριση του Ιώβ με το Χριστό, βρίσκει να μοιάζουν ιδιαίτερα
στη μοναξιά τους. Και αναφέρει εδώ τη γνώμη του Thomas Wolfe, ο οποίος,
θεωρώντας το βιβλίο του Ιώβ ως «την ωραιότερη έκφραση μοναξιάς»,
υποστηρίζει ότι η μοναξιά αυτή είναι «η ουσία της ανθρώπινης τραγωδίας»
(Η. Μ. K al l en, The Book of Job as a Greek Tragedy, New York,
Hill and Weng, 1959, σ. xiv). Πραγματικά, δεν υπάρχει μεγαλύτερο μαρτύ­
ριο από το να νιώθεις μόνος μέσα στο πλήθος. Να νώθεις την περιφρόνηση
και την εγκατάλειψη των συντρόφων σου. Ακόμα και των πιο στενών
συγγενών και αγαπημένων φίλων σου. Σύμφωνα με τον Kierkegaard, «η
μοναξιά είναι ο μεγαλύτερος πόνος». Στη μελέτη του Τ ο Ε υ α γ γ έ λ ιο τ ο υ
π ό ν ο υ (ή Το Ευαγγέλιο των παθών, 1847) γράφει: «Η πιο βαθιά λύπη και
ο πιο βαθύς πόνος είναι: να βαδίζεις μόνος και να βαδίζεις το δικό σου
δρόμο» (S. K i er k egaar d, The Gospel of Suffering, trans. by A.S.
Aldworih and W.S. Ferric, London, J ames Clark & Co., 1955, σ. 16). Αυτή
ακριβώς είναι η περίπτωση του Ιώβ και πολύ περισσότερο του Χριστού
που πάνω στο Σταυρό εγκαταλείφθηκε όχι μονάχα από τους ανθρώπους,
τους μαθητές του, αλλά και από τον ίδιο το Θεό, τον Ουράνιο Πατέρα
του (Ματθ. κζ' 46). ΓΓ αυτό και η θεία τραγωδία, με αυτή την εγκατάλειψη
ως αποκορύφωσή της πάνω στο Σταυρό, είναι μοναδική, ξεπερνά κάθε
άλλη τραγωδία στον κόσμο, φυσικά και αυτή του Ιώβ όσο μεγάλη κι
αν είναι. Πάντως, όπως δείχνει και το αγιογραφικό ανάγνωσμα από το
βιβλίο του Ιώβ, που διαβάζεται στην Εκκλησία μας, στην αρχή της Εβδομά­
Σύγκριση με τον Kierkegaard 67
σ η , η τ ε λ ε υ τ α ία ό λ ω ν τ ω ν φ ά σ ε ω ν , ε κ π ρ ο σ ω π ε ίτ α ι κ α τ ε ξ ο -
χ ή ν α π ό τ ο Χ ρ ισ τ ό κ ι έ χ ε ι κ ύ ρ ιο χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό τ η ς τ η ν
α γ ά π η ό χ ι μ ο ν ά χ α ω ς Σ τ α ύ ρ ω σ η , ω ς σ τ α υ ρ ικ ή α γ ά π η 33,
α λ λ ά κ α ι (ο ς Α ν ά σ τ α σ η , ω ς μ ή ν υ μ α α γ ά π η ς 34.
δας των Παθών, και συγκεκριμένα στον εσπερινό της Μεγάλης Δευτέρας,
τα διάφορα παθήματα του Ιώβ, και ιδιαίτερα ο πόνος της μοναξιάς του,
μας θυμίζουν το θείο Πάθος. Είναι μια απεικόνιση του Πάθους του Χριστού
γενικά που αποτελεί, σύμφωνα με τον Kierkegaard, το ύψιστο υπόδειγμα
για καθένα που θέλει να τον ακολουθήσει. Γιατί, όπως λέει χαρακτηριστικά
ο Δανός φιλόσοφος και θεολόγος, «ο άνθρωπος που εκλέγει ν’ ακολουθήσει
το Χριστό προχωρεί σ* αυτό το δρόμο» (Στο ίδιο, σ. 22).
33. Όπως γράφει ο Kierkegaard στο Ημερολόγιό του, «το ν’ αγαπάσαι
από το Θεό και το ν’ αγαπάς το Θεό σημαίνει να υποφέρεις», δηλαδή
«νέκρωση» (The Journals of Kierkegaard, σ. 226). Η αντίληψη αυτή είναι
σύμφωνη με το πνεύμα της Αγίας Γ ραφής: «"Ον άγαπφ Κύριος παιδεύει,
μαστιγοϊ δέ πάντα υίόν 5ν π α ρ α δ έ χ ε τ α ι» (Παροιμ. γ' 12 και Εβρ. ιβ' 6.
Πρβλ. Δευτ. η' 5 και Παροιμ. ιγ' 24). Η παιδεία και η μαστίγωση αυτή
ως έκφραση της αγάπης του Θεού για τον άνθρωπο είναι φυσικό να προκα-
λούν πόνο. Έναν πόνο που μπορεί να εκφραστεί, από την άλλη μεριά,
και ως αγάπη του ανθρώπου για το Θεό με το προσωπικό του μαρτύριο.
Με τον ίδιο ακόμα το θάνατό του στην περίπτωση που ο πιστός, σύμφωνα
με τον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα, «αγάπη πρός τόν Κύριον άσμενέστατα
τοΰδετοϋβίουάπολυθήσεται»(Κ λήμεντος τού ’Α λ έ ξ αν δρέ -
ω ς, Σ τ ρ ω μ α τ ε ϊς Δ' IV, ΒΕΠΕΣ 8, 55 26-27). Έτσι κι εδώ ο πιστός,
με το μαρτύριό του ως ένδειξη αγάπης προς το Θεό, ακολουθείτο Θεάνθρω­
πο Χριστό που η θυσία του πάνω στο Σταυρό αποτελεί απόδειξη της αγάπης
του προς το Θεό, αλλά και προς τον άνθρωπο. Για τη σταυρική του αυτή
θυσία ως απόδειξη αγάπης προς τον κόσμο είχε προείπει ο Χριστός: «Και
καθώς Μωϋσης ύψωσε τόν όφιν έν τη έρήμω, ούτως ύψωθηναι δεΐ τόν
Υίόν τοϋ άνθρώπου, ϊνα πας ό πιστεύων εις αύτόν μη άπόληται, άλλ’
έχη ζωήν αιώνιον. Ούτω γάρ ήγάπησεν ό Θεός τόν κόσμον, ώστε τόν
υίόν αύτοϋ τόν μονογενή έδωκεν...» (Ιωάν. γ' 14-16). Η αγάπη του επομέ­
νως είναι «αγάπη σταυρική».
34. Η αγάπη που απορρέει από τη θυσία του Χριστού ως Υιού του Θεού
δεν μπορεί να κατανοηθεί στην ολοκληρωμένη της μορφή χωρίς την Ανά­
σταση. Με αυτή την έννοια ακριβώς αντιλήφτηκε ο Kierkegaard την αγάπη
του Χριστού, τη χριστιανική αγάπη, ως Σταύρωση και Ανάσταση μαζί.
Είναι αλήθεια πως η έμφαση στα έργα του Kierkegaard πέφτει στο Πάθος
68 Η ψυχολογία του ασώτου
Σ υ ν ο ψ ίζ ο ν τ α ς τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια , ό π ω ς τ α δ ια κ ρ ίν ε ι ο Kierke­
gaard, μ ε τ ις τ ρ ε ις ε π ίσ η ς φ ά σ ε ις π ο υ χ α ρ α κ τ η ρ ίζ ο υ ν κ α θ έ ν α
α π ό α υ τ ά , θ α μ π ο ρ ο ύ σ α μ ε ν α δ ώ σ ο υ μ ε τ ο α κ ό λ ο υ θ ο δ ιά »
γ ρ α μ μ α : Π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο , τ ο α ισ θ η τ ικ ό ή α ισ θ η σ ια κ ό : 1. Φ ό ­
β ο ς (Δ ο ν Ζ ο υ ά ν ), 2. Α γ ω ν ία (Φ ά ο υ σ τ ), 3· Α π ε λ π ισ ία (Α χ α *
σ β ε ρ ό ς ). Δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο , τ ο η θ ικ ό : 1. Α υ τ ο γ ν ω σ ία (Σ ω κ ρ ά -
τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ (Ν ι κ . Α . Ν η σ ι ώ τ η , ό .π ., σ . 307-309), σ τ η ν «α γ ω ν ία
τ ο υ Γ ο λ γ ο θ ά », ό π ω ς λ έ ε ι ο Kurt F. Reinhardt, χ ω ρ ίς δ η λ α δ ή «τ ο ε π α κ ό λ ο υ ­
θ ό τ η ς , τ η χ α ρ ά κ α ι τ η ν ε υ φ ρ ο σ ύ ν η τ ο υ Π ά σ χ α » (Κ . F. Re i n h a r d t ,
«Α Cleavage of Minds: Kierkegaard and Hegel», Commonweal, vol. XXIV,
No. 23 [Oct. 2, 1936], σ . 24). Ω σ τ ό σ ο , ό π ω ς μ π ο ρ ε ί ν α δ ε ι κ α ν ε ίς , λ ο γ ο υ χ ά -
ρ η , τ ό σ ο φ α ν ε ρ ά , σ τ η μ ε λ έ τ η τ ο υ Τ ο Ε υ α γ γ έ λ ιο τ ο υ π ό ν ο υ , π α ρ ά λ λ η λ α
μ ε τ ο ν π ό ν ο , τ ο ν ίζ ε ι κ α ι τ η χ α ρ ά μ έ σ ω τ ο υ π ό ν ο υ . «Σ τ ο δ ρ ό μ ο —γ ρ ά φ ε ι—
π ο υ ο π ισ τ ό ς α κ ο λ ο υ θ ε ί τ ο Χ ρ ισ τ ό , τ ο ύ ψ ο ς τ ο υ π ό ν ο υ ε ίν α ι τ ο ύ ψ ο ς
τ η ς δ ό ξ α ς ». Γ ια τ ί «ε δ ώ , σ ’ α υ τ ό τ ο δ ρ ό μ ο , ό σ ο μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ς ε ίν α ι ο π ό ν ο ς
τ ό σ ο π λ η σ ιέ σ τ ε ρ η η τ ε λ ε ίω σ η » (The Gospel of Suffering, σ . 23). Ε π ο μ έ ν ω ς
«δ ε ν μ π ο ρ ε ί ν α υ π ά ρ ξ ε ι μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η χ α ρ ά α π ό α υ τ ή : ν α γ ίν ε ις ικ α ν ό ς ν α
π ρ ο σ ε γ γ ίσ ε ις ό ,τ ι α π ο τ ε λ ε ί τ ο ύ ψ ισ τ ο » (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 22. Β λ . ε π ίσ η ς σ .
23, 25). Ν α φ τ ά σ ε ις τ η ν «α ιω ν ιό τ η τ α » (Σ τ ο ίδ ιο , σ . 26. Β λ . ε π ίσ η ς σ .
23-24).   ε α υ τ ή τ η ν έ ν ν ο ια λ ο ιπ ό ν , η χ α ρ ά μ έ σ ω τ ο υ π ό ν ο υ π η γ ά ζ ε ι α π ό
«τ η σ κ έ ψ η π ω ς τ ο σ χ ο λ ε ίο τ ο υ π ό ν ο υ μ α ς π ρ ο ε τ ο ιμ ά ζ ε ι γ ια τ η ν α ιω ν ιό τ η τ α »
(Σ τ ο ίδ ιο , σ . 47 κ .π .). Α υ τ ή η α ιω ν ιό τ η τ α λ ο ιπ ό ν ε ίν α ι σ υ ν δ ε δ ε μ έ ν η , γ ια
τ ο ν Kierkegaard, μ ε τ η ν Α ν ά σ τ α σ η τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ , σ τ η ν ο π ο ία π ισ τ ε ύ ε ι α κ ρ ά ­
δ α ν τ α ω ς «ά π α ρ χ ή ν τ ω ν κ ε κ ο ιμ η μ έ ν ω ν » (Α ' Κ ο ρ . ιε ' 20), ό π ω ς δ ε ίχ ν ε ι
κ α ι η ο μ ιλ ία τ ο υ ; «Ε π ίκ ε ιτ α ι η α ν ά σ τ α σ η τ ω ν ν ε κ ρ ώ ν , τ ω ν δ ικ α ίω ν κ α ι
τ ω ν α δ ίκ ω ν » (1848). Η Α ν ά σ τ α σ η τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ ω ς μ ή ν υ μ α α γ ά π η ς κ ι
ε υ φ ρ ο σ ύ ν η ς έ χ ε ι ιδ ια ίτ ε ρ η σ η μ α σ ία σ τ η ζ ω ή τ ο υ Kierkegaard! Δ ε ν ε ίν α ι
τ υ χ α ίο τ ο γ ε γ ο ν ό ς ό τ ι σ ε μ έ ρ ε ς π ο υ σ χ ε τ ίζ ο ν τ α ι μ ε τ η ν Α ν ά σ τ α σ η , ω ς
ε ο ρ τ α σ μ ό α υ τ ο ύ τ ο υ γ ε γ ο ν ό τ ο ς , ο Δ α ν ό ς φ ι λ ό σ ο φ ο ς κ α ι θ ε ο λ ό γ ο ς έ ν ιω θ ε
μ ε γ ά λ η π ν ε υ μ α τ ικ ή ε υ φ ο ρ ία (Β λ . τ ο Η μ ε ρ ο λ ό γ ιό τ ο υ μ ε τ ις η μ ε ρ ο μ η ν ίε ς
22 Α π ρ ιλ ίο υ 1838 κ α ι 19   α ΐο υ 1838).   ια ε υ φ ο ρ ία π ο υ φ τ ά ν ε ι σ τ η ν α π ο κ ο -
ρ ύ φ ω σ ή τ η ς λ ίγ ε ς μ έ ρ ε ς μ ε τ ά τ ο Π ά σ χ α (24 Α π ρ ιλ ίο υ ) τ ο υ 1848. Κ α ι σ υ γ κ ε ­
κ ρ ιμ έ ν α , σ τ ις 11   α ΐο υ 1848. Τ ό τ ε π ο υ α π ο κ τ ά «π ίσ τ η μ ε τ η ν π ιο β α θ ιά
έ ν ν ο ι α », ν ιώ θ ο ν τ α ς μ έ σ α τ ο υ ν ’ α ν α β λ ύ ζ ε ι η χ α ρ ά ω ς α π ό ρ ρ ο ια τ η ς α π έ ρ α ν ­
τ η ς α γ ά π η ς κ ι ε υ γ ν ω μ ο σ ύ ν η ς τ ο υ π ρ ο ς τ ο Θ ε ό γ ια τ η «μ ε τ α μ ό ρ φ ω σ ή τ ο υ »
(The Journals o f Kierkegaard, σ . 142). Σ ε μ ια τ έ τ ο ια σ τ ιγ μ ή , τ η ν π ιο κ ο ρ υ ­
φ α ία σ τ ιγ μ ή τ η ς ζ ω ή ς τ ο υ , α ν α κ α λ ύ π τ ε ι, σ τ η ν α ν ά μ ιξ η τ η ς χ α ρ ά ς μ ε τ ο ν
π ό ν ο τ ο υ , τ η ν α γ ά π η τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ ω ς Σ τ α ύ ρ ω σ η κ α ι Α ν ά σ τ α σ η μ α ζ ί.
Σύγκριση με τον Kierkegaard 69
τ η ς ), 2. Ε κ λ ο γ ή (Quidam), 3.   ε τ ά ν ο ια (Gjentagelsen). Τ ρ ίτ ο
σ τ ά δ ιο , τ ο   ρ η σ κ ε υ τ ικ ό : 1. Π ίσ τ η (Η θ υ σ ία τ ο υ Α β ρ α ά μ ),
2. Π ό ν ο ς (Ο Ι ώ β κ α ι τ ο θ ε ίο Π ά θ ο ς ), 3. Α γ ά π η (Η α ν ά σ τ α σ η
τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ ). Τ α σ τ ά δ ια α υ τ ά μ ε τ ις τ ρ ε ις φ ά σ ε ις τ ο κ α θ έ ν α
ε ίν α ι π α ρ ά λ λ η λ α π ρ ο ς τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια κ α ι τ ις τ ρ ε ις φ ά σ ε ις
κ ά θ ε σ τ α δ ίο υ τ η ς π ο ρ ε ία ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ , ό π ω ς φ α ίν ε τ α ι σ τ ο ν
π α ρ α κ ά τ ω π ίν α κ α :
ΤΑ ΤΡΙΑ ΣΤΑΔΙΑ ΤΟΥ ΑΣΩΤΟΥ ΤΑ ΤΡΙΑ ΣΤΑΔΙΑ ΥΠΑΡΞΙΑΚΗΣ
ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΖΩΗΣ ΚΑΤΑ TON KIERKEGAARD
Π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο : Α μ α ρ τ ία Π ρ ώ τ ο σ τ ά δ ιο , τ ο α ισ θ η τ ικ ό
1. Φ ό β ο ς 1. Φ ό β ο ς (Δ ο ν Ζ ο υ ά ν )
2. Α γ ω ν ία 2. Α γ ω ν ία (Φ ά ο υ σ τ )
3. Α π ε λ π ι σ ί α 3. Α π ε λ π ισ ί α (Α χ α σ β ε ρ ό ς )
Δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο : Μ ε τ ά ν ο ια Δ ε ύ τ ε ρ ο σ τ ά δ ιο , τ ο η θ ικ ό
1. Σ υ ν α ίσ θ η σ η ε ν ο χ ή ς 1. Α υ τ ο γ ν ω σ ία (Σ ω κ ρ ά τ η ς )
2. Ε κ λ ο γ ή ή α π ό φ α σ η 2. Ε κ λ ο γ ή (Quidam)
3. Ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η 3.   ε τ ά ν ο ια (Gjentagelsen)
Τ ρ ίτ ο σ τ ά δ ιο : Σ ω τ η ρ ία Τ ρ ίτ ο σ τ ά δ ιο , τ ο θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό
1. Π ρ ο σ ε υ χ ή 1. Π ίσ τ η (Θ υ σ ία τ ο υ Α β ρ α ά μ )
2. Θ ε ία λ α τ ρ ε ία 2. Π ό ν ο ς (Ι ώ β κ α ι θ . Π ά θ ο ς )
3. Ε ξ ι λ έ ω σ η 3. Α γ ά π η (Α ν ά σ τ α σ η Χ ρ ισ τ ο ύ )
Α ν θ έ λ α μ ε τ ώ ρ α ν α σ υ γ κ ρ ίν ο υ μ ε τ ις τ ρ ε ις φ ά σ ε ις κ ά θ ε
σ τ α δ ίο υ τ η ς υ π α ρ ξ ι α κ ή ς π ο ρ ε ία ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ , π ο υ ε ίδ α μ ε
α ν α λ υ τ ικ ά , μ ε τ ι ς τ ρ ε ις α ν τ ίσ τ ο ιχ ε ς φ ά σ ε ις κ ά θ ε σ τ α δ ίο υ
τ η ς υ π α ρ ξ ια κ ή ς ζ ω ή ς , κ α τ ά τ ο ν Kierkegaard, θ α π α ρ α τ η ρ ή ­
σ ο υ μ ε : Ο ι φ ά σ ε ις τ ο υ π ρ ώ τ ο υ κ α ι δ ε ύ τ ε ρ ο υ σ τ α δ ίο υ τ ο υ α σ ώ ­
τ ο υ ε ίν α ι ίδ ιε ς μ ε τ ις φ ά σ ε ις τ ο υ π ρ ώ τ ο υ κ α ι δ ε ύ τ ε ρ ο υ σ τ α ­
δ ίο υ , ό π ω ς τ ις α ν τ ιλ α μ β ά ν ε τ α ι ο Kierkegaard.   ε μ ια μ ικ ρ ή
ίσ ω ς π α ρ α λ λ α γ ή σ τ ις φ ά σ ε ις τ ο υ δ ε ύ τ ε ρ ο υ σ τ α δ ίο υ . Δ ια φ ο ρ ά
φ α ίν ε τ α ι ν α υ π ά ρ χ ε ι α ν ά μ ε σ α σ τ ις φ ά σ ε ις τ ο υ τ ρ ίτ ο υ σ τ α δ ίο υ
τ ο υ α σ ώ τ ο υ (π ρ ο σ ε υ χ ή , θ ε ία λ α τ ρ ε ία , ε ξ ιλ έ ω σ η ή λ ύ τ ρ ω σ η )
κ α ι σ τ ι ς φ ά σ ε ις τ ο υ τ ρ ίτ ο υ σ τ α δ ίο υ σ τ ο ν Kierkegaard (π ίσ τ η ,
π ό ν ο ς , α γ ά π η ). Ό μ ω ς η δ ια φ ο ρ ά δ ε ν ε ίν α ι π ρ α γ μ α τ ικ ή , μ ε
τ η ν ε ξ ή ς έ ν ν ο ια : Η π ρ ο σ ε υ χ ή έ χ ε ι ω ς π ρ ο ϋ π ό θ ε σ ή τ η ς τ η ν
70
Η ψυχολογία του ασώτου
π ίσ τ η σ τ ο Θ ε ό . Η δ η μ ό σ ια ή θ ε ία λ α τ ρ ε ία , μ ε κ έ ν τ ρ ο τ η
θ ε ία Λ ε ιτ ο υ ρ γ ία ω ς α ν α π α ρ ά σ τ α σ η τ η ς σ τ α υ ρ ικ ή ς θ υ σ ία ς
τ ο υ Χ ρ ισ τ ο ύ (τ ο υ θ ε ίο υ Π ά θ ο υ ς ), σ χ ε τ ίζ ε τ α ι μ ε τ ο ν π ό ν ο .
Κ α ι η ε ξ ιλ έ ω σ η , η λ ύ τ ρ ω σ η ε ίν α ι α π ό ρ ρ ο ια τ η ς α γ ά π η ς τ ο υ
Θ ε ο ύ .
Ό π ω ς τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια τ η ς ύ π α ρ ξ η ς μ ε τ ις σ χ ε τ ικ έ ς φ ά σ ε ις
τ ο υ ς α π ο τ ε λ ο ύ ν γ ια τ ο ν Kierkegaard τ η β ά σ η τ η ς φ ιλ ο σ ο φ ία ς
τ ο υ γ ια τ ο ν υ π α ρ ξ ισ μ ό , έ τ σ ι κ α ι τ α τ ρ ία σ τ ά δ ια τ η ς π ο ρ ε ία ς
τ ο υ α σ ώ τ ο υ , μ ε τ ις τ ρ ε ις φ ά σ ε ις κ ά θ ε σ τ α δ ίο υ , σ υ ν ο λ ικ ά
ε ν ν ιά φ ά σ ε ις , ε ίν α ι ε π ίσ η ς β α σ ικ ά κ ι ε π ο μ έ ν ω ς κ α θ ο ρ ισ τ ικ ά
γ ια τ η ν ψ υ χ ο λ ο γ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς . Π ρ ο σ δ ιο ρ ίζ ο υ ν τ α κ ύ ρ ια
θ έ μ α τ ά τ η ς , ό π ω ς α υ τ ά α π ε ι κ ο ν ίζ ο ν τ α ι ε ιδ ικ ά σ τ η ν π α ρ α β ο ­
λ ή τ ο υ Α σ ώ τ ο υ . Έ τ σ ι π ο υ η π α ρ α β ο λ ή α υ τ ή ν ’ α π ο τ ε λ ε ί
ό ,τ ι κ α ι τ ο Σ ύ μ β ο λ ο τ η ς Π ίσ τ ε ω ς γ ια τ η Δ ο γ μ α τ ικ ή . Έ ν α
δ ιά γ ρ α μ μ α δ η λ α δ ή τ ο υ π ε ρ ιε χ ο μ έ ν ο υ τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς τ η ς
θ ρ η σ κ ε ία ς .
Δ '
Η Α Ξ Ι Α Τ Η Σ Π Α Ρ Α Β Ο Λ Η Σ
Α Π Ο Θ Ρ Η Σ Κ Ε Ι Ο Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ι Κ Η Α Π Ο Ψ Η
Κ Α Ι Η Ε Κ Τ Ι   Η Σ Η Τ Η Σ Α Π Ο Τ Ο Ν Ν Τ Ο Σ Τ Ο Γ Ι Ε Φ Σ Κ Ι
Α π ό τ η θ ρ η σ κ ε ι ο ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή α ν ά λ υ σ η τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς
τ ο υ α σ ώ τ ο υ , ό π ω ς τ η δ ώ σ α μ ε σ τ η μ ε λ έ τ η μ α ς , ε ίν α ι φ α ν ε ­
ρ ή η μ ε γ ά λ η σ η μ α σ ία π ο υ έ χ ε ι η π α ρ α β ο λ ή α υ τ ή ύ α ν π ε ρ ιε ­
χ ό μ ε ν ο κ α ι μ ο ρ φ ή . Σ α ν έ κ φ ρ α σ η δ η λ α δ ή τ ο υ π ε ρ ι ε χ ο μ έ ­
ν ο υ τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ί α ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ί α ς μ ε π α ρ α β ο λ ι κ ή
μ ο ρ φ ή 1. Ο λ ό κ λ η ρ η η π α ρ α β ο λ ή ε ίν α ι μ ια α ν ά γ λ υ φ η α π ε ι­
κ ό ν ισ η τ ω ν δ ια φ ό ρ ω ν ψ υ χ ο λ ο γ ικ ώ ν κ α τ α σ τ ά σ ε ω ν ή θ ρ η ­
σ κ ε υ τ ικ ώ ν β ιω μ ά τ ω ν μ έ σ ’ α π ό τ α ο π ο ία δ ιέ ρ χ ε τ α ι ο ά ν θ ρ ω ­
π ο ς κ α τ ά τ η ν π ο ρ ε ία τ ο υ α π ό τ ο φ ό β ο σ τ η ν α γ ά π η , α π ό
τ η ν α π ε ιλ ή τ ο υ κ α κ ο ύ σ τ η ν ε μ π ισ τ ο σ ύ ν η τ ο υ Θ ε ο ύ .   ια π ο ­
ρ ε ία π ο υ δ ε ν ε ίν α ι σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α π α ρ ά η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή
τ ο υ α π ό τ η ζ ω ή τ η ς α μ α ρ τ ία ς σ ε μ ια ν έ α ζ ω ή .
Τ η μ ε γ ά λ η θ ρ η σ κ ε ιο ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή α ξ ία τ η ς π α ρ α β ο λ ή ς τ ο υ
α σ ώ τ ο υ μ ε τ ο ε λ π ιδ ο φ ό ρ ο μ ή ν υ μ ά τ η ς γ ια τ η ν α γ ά π η τ ο υ
Θ ε ο ύ κ α ι τ η σ υ γ χ ώ ρ ε σ η τ ο υ α μ α ρ τ ω λ ο ύ μ π ό ρ ε σ ε ν α τ η ν
ε κ τ ιμ ή σ ε ι ιδ ια ίτ ε ρ α ο μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο ς ίσ ω ς α ν α τ ό μ ο ς τ η ς α ν ­
θ ρ ώ π ιν η ς ψ υ χ ή ς , ο δ ιά σ η μ ο ς Ρ ώ σ ο ς σ υ γ γ ρ α φ έ α ς Φ ιό ν τ ο ρ
Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ ι. Έ τ σ ι π ο υ τ η ν τ ε λ ε υ τ α ία μ έ ρ α τ η ς ζ ω ή ς τ ο υ ,
1. Πρόκειται για μιαν απεικόνιση του περιεχομένου της ψυχολογίας
της θρησκείας με μια παραβολή. Κατά παρόμοιο τρόπο διάφορες έννοιές
της θα μπορούσαν ν’ απεικονιστούν επίσης και με «πορτραίτα» της λογοτε­
χνίας.
72
Η ψυχολογία του ασώτου
28 !α ν ο υ α ρ ίο υ 1881, κ α τ ά κ ο ιτ ο ς σ τ ο δ ια μ έ ρ ισ μ α π ο υ κ ρ α ­
τ ο ύ σ ε σ τ η ν π ά ρ ο δ ο Κ ο υ ζ ν έ τ σ κ ι, σ τ η ν Π ε τ ρ ο ύ π ο λ η , κ ι ε ν ώ
π ρ ο α ισ θ α ν ό τ α ν τ ο ά μ ε σ ο τ έ λ ο ς τ ο υ , ζ ή τ η σ ε α π ό τ η γ υ ν α ίκ α
τ ο υ , τ η ν Ά ν ν α Γ ρ η γ ό ρ ιε β ν α , ν α δ ια β ά σ ε ι μ ια π ε ρ ικ ο π ή α π ό
τ ο Ε υ α γ γ έ λ ιο , α ν ο ίγ ο ν τ ά ς τ ο σ τ η ν τ ύ χ η 2. Λ ίγ ο α ρ γ ό τ ε ρ α ,
ό τ α ν κ ά λ ε σ ε τ α π α ιδ ιά τ ο υ , τ ο ν Φ έ ν τ ια κ α ι τ η Λ ιο ύ μ π α ,
γ ια ν α τ α ε υ λ ο γ ή σ ε ι, π α ρ α κ ά λ ε σ ε π ά λ ι τ η γ υ ν α ίκ α τ ο υ ν α
δ ια β ά σ ε ι τ η ν π α ρ α β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ ’. Ό τ α ν τ έ λ ε ιω σ ε , ε ίπ ε
σ τ α π α ιδ ιά τ ο υ ν α έ χ ο υ ν ε μ π ισ τ ο σ ύ ν η σ τ η ν α γ ά π η τ ο υ Θ ε ο ύ ,
α κ ό μ α κ ι ό τ α ν π έ σ ο υ ν σ ε κ ά π ο ια α μ α ρ τ ία . Α υ τ ό ς ε ίν α ι ο
ο υ ρ ά ν ιο ς Π α τ έ ρ α ς τ ο υ ς π ο υ , ό τ α ν τ ο υ ζ η τ ή σ ο υ ν σ υ χ ώ ρ ε σ η ,
θ α χ α ρ ε ί γ ?α τ η μ ε τ ά ν ο ιά τ ο υ ς , «ό π ω ς χ ά ρ η κ ε κ α ι γ ια τ η ν
ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ υ ιο ύ »4. Α υ τ ή η χ α ρ ά , ό μ ο ια μ ε τ η
χ α ρ ά «έ ν ώ π ιο ν τ ω ν ά γ γ έ λ ω ν τ ο ύ Θ ε ο ϋ »\ ε ίν α ι η χ α ρ ά τ ο υ
ο υ ρ α ν ο ύ π ο υ α ν τ α ν α κ λ ά τ η χ α ρ ά τ ο υ ίδ ιο υ τ ο υ α σ ώ τ ο υ . Τ η
χ α ρ ά κ α ι τ η ν ε υ φ ρ ο σ ύ ν η π ο υ β ρ ή κ ε σ τ ο τ ρ α π έ ζ ι τ ο υ π α τ έ ρ α
τ ο υ μ ε «τ ό ν μ ό σ χ ο ν τ ό ν σ ιτ ε υ τ ό ν ».
Π α ρ ό τ ι ο Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ ι ε κ τ ιμ ο ύ σ ε τ ό σ ο π ο λ ύ τ η ν π α ρ α ­
β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ , ώ σ τ ε σ τ ο τ έ λ ο ς τ η ς ζ ω ή ς τ ο υ ν α ζ η τ ή σ ε ι
α π ό τ η γ υ ν α ίκ α τ ο υ ν α τ η ν δ ια β ά σ ε ι σ τ α π α ιδ ιά τ ο υ , ε ν τ ο ύ ­
τ ο ις ο ίδ ιο ς δ ε ν έ γ ρ α ψ ε π ο τ έ , μ ε θ έ μ α α υ τ ή τ η ν π α ρ α β ο λ ή ,
έ ν α μ υ θ ισ τ ό ρ η μ α , ή έ σ τ ω μ ια ν ο υ β έ λ α ή κ α ι δ ιή γ η μ α . Έ ν α
2. Η π ε ρ ικ ο π ή α υ τ ή ή τ α ν α π ό τ ο κ α τ ά   α τ θ α ίο ν Ε υ α γ γ έ λ ιο , κ ε ψ . γ '
14-15 (Β λ . Ά ν ν α ς Γ ρ . Ν τ ο σ τ ο γ ι έ β σ κ η , Ο Ν τ ο α τ ο γ ιέ β α κ η
κ α ι γ ω [Vospominaniya A.G. Dostoyevskoi), μ ε τ φ ρ . Σ Β ο υ ρ δ ο υ μ π ά , Α θ ή ­
ν α , ε κ δ . Γ κ ο β ό σ τ η , χ .χ ,, σ . 323).
3. Α ι μ έ Ν τ ο σ τ ο γ ι έ φ σ κ υ , Η ζ ω ή τ ο υ χ α τ έ ρ α uou (Dostoyevski
ν izobrazhenii yevo docheri L. Dostoyevskoi), μ ε τ φ ρ . Σ .Ι . Ζ ε ρ β ο ύ , Α θ ή ν α ,
ε κ δ . «Λ ω δ ώ ν η », χ .χ ., σ . 269.
4. Σ τ ο ίδ ιο . Τ η «μ ο ρ φ ή τ ο υ α γ α θ ο ύ κ α ι ε υ σ π λ ά γ χ ν ο υ π α τ ρ ό ς », σ τ η ν
π α ρ α β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ , τ ο ν ίζ ε ι ε π ίσ η ς κ α ι ο Ι ω ά ν . Κ α ρ α β ι δ ό -
π ο υ λ ο ς (ο .π .,σ . 128-129), ω ς έ ν α σ η μ ε ίο ε π ίσ η ς κ α ι ο Ζ ι γ α β η ν ό ς
Χ Τ ό κ α τ ά Λ ο υ κ ά ν Ε ό α γ γ έ λ ιο ν , PG 129, 1021-1028).
5. Λ ο υ κ . ιε ' 10.
Αξιολόγηση και αναφορά στον Ντοστογιέφσκι
73
δ ιή γ η μ α , λ ο γ ο υ χ ά ρ η , ό π ω ς α υ τ ό τ ο υ Andre Gide π ο υ α ν α φ έ ­
ρ α μ ε σ τ η ν α ρ χ ή . Κ α ι ν α σ κ ε φ τ ε ί κ α ν ε ίς ό τ ι υ π ά ρ χ ο υ ν τ ό σ α
έ ρ γ α σ τ η λ ο γ ο τ ε χ ν ί α μ ε α υ τ ό τ ο θ έ μ α . Π α ρ ά δ ε ιγ μ α , τ ο θ ε α ­
τ ρ ικ ό έ ρ γ ο τ ο υ Ε λ β ε τ ο ύ Charles Alphonse Klerc μ ε τ ο ν τ ίτ λ ο
Τ ο μ υ σ τ ή ρ ιο τ ο υ α σ ώ τ ο υ . Ο Α κ α δ η μ α ϊκ ό ς κ α ι π ρ ώ η ν Π ρ ό ε ­
δ ρ ο ς τ η ς Δ η μ ο κ ρ α τ ία ς   ιχ ά λ η ς Δ . Σ τ α σ ιν ό π ο υ λ ο ς π ο υ α ν α ­
φ έ ρ ε ι τ ο έ ρ γ ο α υ τ ό , μ α ζ ί μ ε τ ο δ ιή γ η μ α τ ο υ Gide, α ν α λ ύ ο ν τ α ς
μ ο ν ά χ α τ ο τ ε λ ε υ τ α ίο σ τ ο δ ο κ ίμ ιό τ ο υ γ ια τ η ν π α ρ α β ο λ ή
τ ο υ α σ ώ τ ο υ κ α ι τ ις π α ρ α λ λ α γ έ ς τ η ς σ τ η λ ο γ ο τ ε χ ν ία 6, π α ­
ρ α τ η ρ ε ί γ ε ν ικ ά γ ια τ η ν π α ρ α β ο λ ή α υ τ ή : «Π ο λ λ ο ί λ ο γ ο τ έ χ ν ε ς
κ α ι π ο ιη τ έ ς έ χ ο υ ν ε κ μ ε τ α λ λ ε υ θ ε ί τ ο θ έ μ α τ η ς , μ ε τ ο υ σ ιώ ν ο ν -
τ α ς τ ο ν ό η μ ά τ η ς κ α ι τ α π ε ρ ισ τ α τ ικ ά τ η ς α ν ά λ ο γ α μ ε τ η ν
π ρ ο σ ω π ικ ή τ ο υ έ μ π ν ε υ σ η κ α θ έ ν α ς , π ο υ π η γ ά ζ ο υ ν α π ό τ η ν
κ α θ α ρ ά υ π ο κ ε ιμ ε ν ικ ή τ ο υ ς δ ιά θ ε σ η »7.
Τ ο γ ε γ ο ν ό ς λ ο ιπ ό ν ό τ ι ο ίδ ιο ς ο Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ ι δ ε ν ε κ μ ε ­
τ α λ λ ε ύ τ η κ ε έ ν α τ έ τ ο ιο θ έ μ α , ό π ω ς η ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ ,
φ α ίν ε τ α ι κ ά π ω ς π α ρ ά ξ ε ν ο , ό τ α ν μ ά λ ισ τ α λ ά β ο υ μ ε υ π ό ψ η
μ α ς τ η β α θ ιά θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό τ η τ ά τ ο υ 8 κ α ι τ η μ ε γ ά λ η ψ υ χ ο -
6.   . Δ . Σ τ α σ ι ν ό π ο υ λ ο υ , Η π α ρ α β ο λ ή τ ο ν α σ ώ τ ο υ κ α ι ο ι
π α ρ α λ λ α γ έ ς τ η ς σ τ η λ ο γ ο τ ε χ ν ία (Δ ο κ ίμ ιο ), Α ν ά τ υ π ο α π ό τ η «Ν έ α Ε σ τ ία »,
τ ε ύ χ . 908 (1   α ΐο υ 1965), Α θ ή ν α ι 1965, σ . 5-8. Β λ . Ε π ίσ η ς κ α ι τ η ν α ν α φ ο ρ ά
σ τ ο θ ε α τ ρ ικ ό έ ρ γ ο τ ο υ Ch. Klerc, σ . 5. Ε κ τ ό ς α π ό τ ο ν Klerc, π ο λ λ ο ί ά λ λ ο ι
ε π ίσ η ς , ό π ω ς π ο ιη τ έ ς , ζ ω γ ρ ά φ ο ι (Diirer, Rembrandt, Murillo, Guercino
κ .ά .) ε μ π ν ε ύ σ τ η κ α ν α π ό τ η ν π ε ρ ίφ η μ η π α ρ α β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ .
7. Σ τ ο ίδ ιο , σ . 4. Τ ο θ έ μ α τ ο υ α σ ώ τ ο υ ε κ μ ε τ α λ λ ε ύ τ η κ α ν α π ό τ ο υ ς δ ικ ο ύ ς
μ α ς . μ ε τ α ξ ύ ά λ λ ω ν , κ α ι ο Α ρ ι σ τ ο μ έ ν η ς Π ρ ο β ε λ έ γ γ ι ο ς
π ο υ έ γ ρ α ψ ε τ η ν τ ρ α γ ω δ ία μ ε τ ο ν τ ίτ λ ο Α σ ώ τ ο υ ε π ισ τ ρ ο φ ή (1925).
8. Α π ό τ η ν π λ ο ύ σ ια β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία γ ια τ η θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό τ η τ α τ ο υ Ν τ ο σ τ ο -
γ ιέ φ σ κ ι, α ν α φ έ ρ ο υ μ ε ε δ ώ τ α π α ρ α κ ά τ ω β ιβ λ ία κ α ι ά ρ θ ρ α : G. A. P o ­
k r o v s k i , Muchenik bogoiskatdstva: F. Dostoyevskii rcligiya (  ά ρ τ υ ρ ε ς
σ τ η ν α ν α ζ ή τ η σ η τ ο υ Θ ε ο ύ : Φ . Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ ι κ α ι θ ρ η σ κ ε ία ), Moskva,
izd. «Atheist», 1929· R. G u a r d i n i, ReligidseGestaltcn in Dostojewskijs
Werk, Leipzig, G. Hegner, 1939 (ν ε ό τ , έ κ δ .: Zurich, Die Arche, 1975)· T h.
de B o d i s c o , «La religiosity de Dostoi'evski», trad, de Pallemand par
G. Gromaire, La Revue eiiropieme, n° 5, mai 1931, σ . 409-416· V. V.
74
Η ψυχολογία του ασώτου
λ ο γ ικ ή δ ιε ισ δ υ τ ικ ό τ η τ α τ ο υ . Ο δ ιά σ η μ ο ς α υ τ ό ς σ υ γ γ ρ α φ έ α ς ,
ό π ω ς π α ρ α τ η ρ ε ί ο Frederick I. Hoffman, «π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο α π ό
κ ά θ ε ά λ λ ο σ υ γ γ ρ α φ έ α τ ο υ κ α ιρ ο ύ τ ο υ , ε ξ ε ρ ε ύ ν η σ ε τ η ν ψ υ χ ο ­
λ ο γ ικ ή φ ύ σ η τ ω ν χ α ρ α κ τ ή ρ ω ν τ ο υ , τ ο ν 'ε σ ω τ ε ρ ικ ό κ ό σ μ ο ’
τ ο υ ς »8. Ε ίν α ι φ υ σ ικ ό λ ο ιπ ό ν ν α ν ο μ ίζ ο υ μ ε ό τ ι ο Ν τ ο σ τ ο -
γ ιέ φ σ κ ι ε ίν α ι ίσ ω ς ο κ α τ α λ λ η λ ό τ ε ρ ο ς γ ια ν α δ ια π ρ α γ μ α τ ε υ -
θ ε ί έ ν α τ έ τ ο ιο θ έ μ α , ό π ω ς α υ τ ό τ ο υ α σ ώ τ ο υ , ιδ ια ίτ ε ρ α α π ό
θ ρ η σ κ ε ιο ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή π λ ε υ ρ ά .
Τ ο θ έ μ α α υ τ ό α π ο τ ε λ ε ί, ό π ω ς α ν α φ έ ρ α μ ε σ τ η ν α ρ χ ή , τ ο
β α σ ικ ό , τ ο κ ύ ρ ιο θ έ μ α τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς : η
σ υ ν α ίσ θ η σ η τ η ς ε ν ο χ ή ς κ α ι η α ν ά γ κ η τ ο υ ε ξ ιλ α σ μ ο ύ . Ε ίν α ι
ό ,τ ι ο ν ο μ ά ζ ο υ μ ε μ ε μ ια λ έ ξ η «μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή » π ο υ σ υ ν ισ τ ά
«τ η ν π ιο ε π ίσ η μ η σ τ ιγ μ ή σ τ η ν π ο ρ ε ία ς μ ια ς θ ρ η σ κ ε ία ς »10·
Ό ,τ ι δ η λ α δ ή α π ο τ ε λ ε ί τ ο κ ύ ρ ιο χ α ρ α κ τ η ρ ισ τ ικ ό τ η ς π α ρ α ­
β ο λ ή ς τ ο υ α σ ώ τ ο υ , α λ λ ά κ α ι π ρ ο σ ω π ικ ή ε μ π ε ιρ ία τ ο υ ίδ ιο υ
τ ο υ Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ ι".   ια ε μ π ε ιρ ία π ο υ τ η μ ε τ α φ έ ρ ε ι σ ε
Zenk ovsk y, «Dostoevsky’s Religious and Philosophical Views», στο
συλλογ. έργο Dostoevsky: A Collection o f Critical Essays, edited by Rene
WeJIek, Englewood Cliffs, N.J ., Prentice-Hail, Inc., 1962(in series: Twentieth
Century Views), σ. 130-145. Σχετικά με τη θρησκεία, και ιδιαίτερα με το
χριστιανισμό του Ντοστογιέφσκι, βλ. Μ ι χ. Κ. Μ α κ ρ ά κ η, «Ντο-
στογιέφσκυ - Βιβλιογραφία» (Επιλογή), στο συλλογ. έργο Σ π ο ν δ ή σ τ ο ν
Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ ν , Αθήνα, εκδ. Imago, [1982], σ. 320-321.
9. «More than any other writer of his time, he [Dostoyevsky] explored
the pshychological nature of his characters, their ‘internal world*» (F. L
H of f man, Freudianism and the Literary Mind, Baton Rouge, Louisiana,
Louisiana State University Press, 1945, σ. 319).
10. Μ. Δ. Σ τασ ι ν όπ ου λ ου , ό.π., σ. 4.
11. Στα τέσσερα χρόνια της δοκιμασίας του στο κάτεργο της Σιβηρίας
(από τις 23 Ιανουαρίου 1850 ως τα μέσα Φεβρουάριου 1854), κλεισμένος
ο Ντοστογιέφσκι σαν «σ’ ένα φέρετρο» μέσα σ5αυτό, ένας «ζωντανός
- νεκρός», ανάμεσα σε φονιάδες και ληστές που τον έβλεπαν ως εχθρό,
τα διάφορα μαρτύρια που υπέφερε: οι κακουχίες, οι στερήσεις, το κρύο,
ο σωματικός πόνος γενικά, μαζί με τον ψυχικό πόνο, συντέλεσαν στο
ν’ αναστηθεί σε μια νέα ζωή. Περιγράφοντας τη ζωή του στο κάτεργο,
στις Α ν α μ ν ή σ ε ις α π ό τ ο σ π ίτ ι τ ω ν π ε θ α μ έ ν ω ν (Zapiski iz Mertvovo doma,
Αξιολόγηση και αναφορά στον Ντοστογιέφσκι 75
π ο λ λ ο ύ ς ή ρ ω έ ς τ ο υ . Γ Υ α υ τ ό , α ν δ ε ν έ γ ρ α ψ ε ιδ ια ί τ ε ρ ο β ιβ λ ίο
γ ια τ η ν ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ , έ γ ρ α ψ ε ω σ τ ό σ ο ά λ λ α β ιβ λ ία
μ ε π α ρ ό μ ο ι ε ς π ε ρ ιπ τ ώ σ ε ις μ υ θ ισ τ ο ρ η μ α τ ικ ώ ν η ρ ώ ω ν τ ο υ
π ο υ α κ ο λ ο ύ θ η σ α ν τ ο δ ρ ό μ ο τ η ς ε π ι σ τ ρ ο φ ή ς 12*   ια ς ε π ι ­
1860-1862), τελειώνει το βιβλίο του με τον αποχαιρετισμό του από τους
καταδίκους που του έλεγαν με τις τραχιές φωνές τους: «Στο καλό! Στο
καλό!.. Ναι, στο καλό! Ελευθερία, νέα ζωή, ανάσταση 'εκ νεκρών5!»
(Μέρ. Β', κεφ. X). Μέσα στο κάτεργο, μαζί με τον εαυτό του, μπόρεσε
επίσης να γνωρίσει καλύτερα και το Ρώσο ως άνθρωπο, το ρωσικό λαό
γενικά σαν ενσάρκωση των χριστιανικών αρχών. Σ’ αυτό «τον προσηλυτι­
σμό του στο χριστιανισμό, όχι με την αυστηρή έννοια», οφείλεται, σύμφω­
να με τον J oseph Frank, η αλλαγή του Ντοστογιέφσκι (Κριτική του J .
Η i 11i s M i l l er για το βιβλίο του J oseph Frank, Dostoevsky: The Years
of Ordeal, 1850-1859, στο άρθρο «Dostoevsky: Convict and Convert», The
Guardian Weekly, No. 10, March 4, 1984, σ. 18). Αυτή η εμπειρία που
απέκτησε κατά την εξορία του στη Σιβηρία, συντέλεσε στο ν* αλλάξει
τις σκέψεις του, τις αρχές του, τον ίδιο τον εαυτό του. Έτσι «ο Ντοστογιέφ-
σκι —όπως παρατηρεί ο Geir Kjetsaa— ήταν να γίνει όχι μονάχα ένας
μεγάλος συγγραφέας, αλλά κι ένας μεγάλος μάρτυρας, ο οποίος, όπως
ο Χριστός, βασανίστηκε και καταδικάστηκε ως ένας εχθρός της πολι­
τείας» (G. Κ j e t s a a, Fyodor Dostoevsky: A Writer fs Life»translated
from the Norvegian by Siri Hustvedt and David McDuff, London, Macmillan,
1988, σ. 126). Σημασία, λοιπόν, στην περίπτωση του Ντοστογιέφσκι, δεν
έχει τόσο η ίδια η εξορία του. «Το πιο σημαντικό», όπως λέει αμέσως
στη συνέχεια ο G. Kjetsaa, είναι ότι «το μαρτύριό του προξένησε τη μετα­
στροφή των ιδεών και των αξιών του, την αναγέννησή του σε μια νέα
ζωή» (Στο ίδιο, σ. 126). (Γενικά για τη μεταστροφή του Ντοστογιέφσκι,
βλ. Μ ι χ. Κ. Μ α κ ρ ά κ η, Η λ υ τ ρ ω τ ικ ή δ ύ ν α μ η τ ο υ π ό ν ο υ σ τ η ζ ω ή
κ α ι σ τ ο έ ρ γ ο τ ο υ Φ ιό ν τ ο ρ Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ ι, ιδιαίτερα στο τελευταίο του
έργο «Αδελφοί Καραμάζοφ», Διατριβή για υφηγεσία, Αθήνα, εκδ. Αποστο-
λικής Διακονίας, 1984, σ. 53-55, 268 κ.π.)*
12. Τέτοιοι ήρωες, λογουχάρη, των έργων του Ντοστογιέφσκι είναι ο
αυτοβιογραφικός του ήρωας Αλεξάντρ Πετρόβιτς Γκοριάντσικοφ, στις
Α ν α μ ν ή σ ε ις α π ό τ ο σ π ίτ ι τ ω ν π ε θ α μ έ ν ω ν (1860-1862), ο Ρασκόλνικοφ και
η Σόνια, στο Έ γ κ λ η μ α κ α ι Τ ιμ ω ρ ία (1865), η Μαρία Τίμοφέγιεβνα και
ο Στεπάν Τροφίμοβιτς, στους Δ α ιμ ο ν ισ μ έ ν ο υ ς (1871-1872), ο Μακάρ Ιβά-
νοβιτς, στον Έ φ η β ο (ISIS), ο μεγάλος αμαρτωλός Μιχαήλ, ο Μάρκελλος,
ο Ζηνόβιος, ο Ιλιούσετσκα, ο Ντμίτρι, ο Αλιόσα, στους Α δ ε λ φ ο ύ ς Κ α ρ α μ ά ­
ζ ο φ (1879-1880) και πολλοί άλλοι.
76 Η ψυχολογία του ασώτου
σ τ ρ ο φ ή ς π ο υ ε ίν α ι σ τ η ν π ρ α γ μ α τ ικ ό τ η τ α μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή σ ε μ ια
ν έ α ζ ω ή ύ σ τ ε ρ ’ α π ό τ η σ υ ν α ίσ θ η σ η ε ν ο χ ή ς γ ια τ η ν π ρ ο η γ ο ύ ­
μ ε ν η ζ ω ή τ ο υ ς . Κ α ι π ο υ ε ίν α ι μ ά λ ισ τ α δ ια φ ο ρ ε τ ικ ή σ ε κ ά θ ε
ή ρ ω α ό σ ο ν α φ ο ρ ά τ ο ε ίδ ο ς τ η ς ε ν ο χ ή ς π ο υ π ρ ο κ ά λ ε σ ε μ έ σ α
τ ο υ τ η μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή α υ τ ή . Π ε ρ ιπ τ ώ σ ε ις , λ ο γ ο υ χ ά ρ η , ό π ω ς
α υ τ έ ς τ η ς ε ν ο χ ή ς τ ο υ Ρ α σ κ ό λ ν ικ ο φ σ τ ο Έ γ κ λ η μ α κ α ι τ ιμ ω ­
ρ ία γ ια τ ο σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν ο έ γ κ λ η μ α 13, τ ο υ Ν τ μ ίτ ρ ι σ τ ο υ ς
Α δ ε λ φ ο ύ ς Κ α ρ α μ ά ζ ο φ γ Γ ά λ λ ε ς α π ό τ η σ υ γ κ ε κ ρ ιμ έ ν η π ρ ά ξ η
π ο υ τ ο υ κ α τ α λ ο γ ίζ ο υ ν 14. Κ ι α κ ό μ α τ η ς ε ν ο χ ή ς τ ο υ Ζ ω σ ιμ ά ,
τ ο υ α δ ε λ φ ο ύ τ ο υ   α ρ κ έ λ λ ο υ κ α ι τ ο υ μ ε γ ά λ ο υ α μ α ρ τ ω λ ο ύ
  ιχ α ή λ , σ τ ο ίδ ιο ε π ίσ η ς έ ρ γ ο , «γ ια ό λ ο υ ς κ α ι γ ια ό λ α »15.
13. Στην περίπτωση του Ρασκόλνικοφ, η συναίσθηση της ενοχής του
για το συγκεκριμένο έγκλημα που διέπραξε, το φόνο της γριάς τοκογλύφισ-
σας, της Αλιόνα Ιβάνοβνα, και η δημόσια ομολογία του, όταν γονάτισε
σ’ ένα σταυδορόμι και φώναξε δυνατά σε όλο τον κόσμο: «Είμαι φονιάς!»,
έφερε τη λύτρωση μέσα του. Έτσι που «αν και ήταν στη φυλακή —όπως
γράφει χαρακτηριστικά ο Ντοστογιέφσκι— έ ν ιω θ ε ε λ ε ύ θ ε ρ ο ς » ( Έ γ κ λ η μ α
κ α ι τ ιμ ω ρ ία , Επίλογος, κεφ. II).
14. Η συναίσθηση της ενοχής που απέκτησε ο Ντμίτρι Καραμάζοφ γι*
άλλες από τη συγκεκριμένη πράξη της πατροκτονίας που του καταλογί­
ζουν, ένα έγκλημα που ποτέ δε διέπραξε, τον οδήγησε στη μετάνοια για
την πρότερη αμαρτοιλή του ζωή. Με αποτέλεσμα να βρει κι αυτός λύτρωση
μέσα στη φυλακή του, όπου, στερημένος από την ελευθερία, ένιωσε τη
χαρά. Γιατί, όπως θα πει και στον αδελφό του Αλιόσα, όταν αυτός θα
τον επισκεφτεί στο κελί του, «ο Θεός είναι που δίνει τη χαρά...» (Α δ ε λ φ ο ί
Κ α ρ α μ ά ζ ο φ , Μέρ. Δ', βιβλ. XI, κεφ. 4).
15. Όλοι αυτοί οι ήρωες, όπως και ο ίδιος ο συγγραφέας, διαπνέονται
από την αρχή: «Ο καθένας από μας είναι ένοχος μπροστά σε όλους και
για όλα» (vsyaki iz nas pred vsemi vo vsem vino’vat)(Στο ίδιο» Μέρος B\
βιβλ. VI, κεφ. 2 [α). Βλ. επίσης κεφ. 2[δ]). Έτσι, λογουχάρη, ο Μάρκελλος,
βλέποντας μιαν ανοιξιάτικη μέρα τα πουλιά να πετούν ψηλά, στον ουρανό,
θα πει: «Πουλάκια του Θεού, αγγελιαφόροι της χαράς, συγχωρέστε με,
γιατί έχω αμαρτήσει και απέναντι σε σας...» (Στο ίδιο, Μέρος Β\ βιβλ.
VI, κεφ. 2[α]). Το ίδιο και ο αδελφός του Ζηνόβιος, πριν να γίνει μοναχός,
όσο ήταν ακόμα αξιωματικός και ζούσε μια έκλυτη ζωή, θα συναισθανθεί
κάποια στιγμή την αντινομία της ψυχής του προς την άδολη φύση. Και
τότε, επηρεασμένος από το παράδειγμα του αδελφού του, θα παροτρύνει
Αξιολόγηση και αναφορά στον Ντοστογιέφσκι 77
Ό μ ω ς γ ι’ α υ τ έ ς τ ις π ε ρ ιπ τ ώ σ ε ις π ο υ , ό π ω ς η π α ρ α β ο λ ή
τ ο υ α σ ώ τ ο υ , α ν α φ έ ρ ο ν τ α ι σ τ ο ίδ ιο θ έ μ α τ η ς ε ν ο χ ή ς κ α ι τ η ς
μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή ς , π ρ έ π ε ι ν ’ α φ ιε ρ ώ σ ο υ μ ε μ ια ιδ ια ίτ ε ρ η μ ε λ έ τ η
π ο υ θ α π ά ρ ε ι θ έ σ η σ ε μ ια ε ιδ ικ ή π ε ρ ιο χ ή τ ό σ ο τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς
ό σ ο κ α ι τ η ς θ ρ η σ κ ε ιο λ ο γ ία ς . Σ τ η ν π ε ρ ιο χ ή ε κ ε ίν η π ο υ θ α
μ π ο ρ ο ύ σ ε ν α ο ν ο μ α σ θ ε ί, ω ς μ ια π ρ ο έ κ τ α σ η τ η ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς
τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , «Θ ρ η σ κ ε ιο ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή α ν ά λ υ σ η τ η ς λ ο γ ο τ ε ­
χ ν ί α ς »16·
τους γύρω του να κοιτάξουν τα πουλάκια, τον καθαρό αέρα, τον ουρανό,
την πανέμορφη και αθώα φύση που έρχεται σε αντίθεση με τη μολυσμένη
από τους ανθρώπους γη, από τη δική μας ενοχή (Στο ίδιο, Μέρ. Β\ βιβλ.
VI, κεφ. 2|γ]). Στην περίπτωση αυτή, θα μπορούσε να επισημάνει κανείς
την οικολογική σημασία των όσων λέει ο Ζηνόβιος, όπως τέτοια σημασία
έχει επίσης και το «ήμαρτον εις τόν ούρανόν» του ασώτου (Λουκ. ιε'
18, 21) που είναι συνώνυμο με το «είς τόν Θεόν» και που σημαίνει ότι
«η αμαρτία είναι προσβολή κατά του ουρανού» (Π. Ν. Τ ρ ε μ π έ λ α,
ό.π., σ. 455). Αυτή η αμαρτία, η συγκεκριμένη αμαρτία στην περίπτωση
του ασώτου, προκάλεσε στη χώρα όπου ζούσε, την ανομβρία από την
οποία προήλθε και ο λιμός: «Έγένετο λιμός Ισχυρός κατά τήν χώραν
έκείνην» (Λουκ. ιε' 14).
16. Μια τέτοια προέκταση θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί στην περί­
πτωση, λογουχάρη, της «Φιλοσοφίας της θρησκείας», το μάθημα που
άρχισε να διδάσκεται από το εαρινό εξάμηνο του 1987 στη Θεολογική
Σχολή (Τμήμα Ποιμαντικής) του Πανεπιστημίου Αθηνών με την ονομασία
«Φιλοσοφική και θεολογική ανάλυση της λογοτεχνίας» (Βλ. Μ ι χ. Κ=
Μ α κ ρ ά κ η, Φ ιλ ο σ ο φ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς σ τ η λ ο γ ο τ ε χ ν ία : Φιλοσοφικές
και θρησκευτικές έννοιες σε «πορτραίτα» της λογοτεχνίας, Αθήνα 1989,
ιδιαίτ. σ. 28-30). Κάτι ανάλογο λοιπόν θα μπορούσε να συμβεί και με
την «Ψυχολογία της θρησκείας στη λογοτεχνία» που πρόσφατα άρχισε
να διδάσκεται επίσης σε κάποια ξένα Πανεπιστήμια. Άλλωστε, η ίδια
η φύση του μαθήματος προσφέρεται για μια τέτοια συσχέτιση, όπως δεί­
χνουν και τα όσα λέει ο J ung για το σ ύ μ β ο λ ο ως συνδυασμό του αρχέτυπου
με τη συνείδηση και την έκφρασή του με μια λέξη, μια συμβολική παράστα­
ση, μια εικόνα (Ν ι κ. Α. Νησι ώτη, Π α ρ α δ ό σ ε ις ψ υ χ ο λ ο γ ία ς τ η ς
θ ρ η σ κ ε ία ς , σ. 78). Μια αντίληψη την οποία εφαρμόζει ο Ελβετός ψυχία­
τρος στην Αγία Γραφή. Και συγκεκριμένα, στην περίπτωση του Ιώβ, που,
όπως πιστεύει ο J ung, είναι βέβαιος τόσο για το κακό όσο και για το
78 Η ψυχολογία του ασώτου
καλό που υπάρχει στον Ιεχωβά (Κ α ρ λ Γ ι ουγκ» Α π ά ν τ η σ η σ τ ο ν
Ι ώ β , μετφρ. Σοφίας Άντζακα, Αθήνα, εκδ. «Αντινέα», 1973, σ. 24-25).
Και που γι’ αυτό η απάντησή του σε σχέση με το 12ο κεφάλαιο της Αποκαλύ-
ψεως εκφράζει ό,τι βιώνουν όλες οι γενεές, δηλαδή τη φοβερή πάλη του
καλού με το κακό μέσα στο Αρχέτυπο Θεός (Ν. Α. Νησι ώτη, ό.π.,
σ. 84). Από αυτή την άποψη, η συμβολική ερμηνεία, όπως παρατηρεί
ο Νικ. Νησιώτης, «εκφράζει πιστά και με συνέπεια τις αρχές του J ung»
(Στο ίδιο. Βλ. γενικά σ. 83*84). Περισσότερο όμως από τον J ung, ο Freud,
ο ιδρυτής της ψυχανάλυσης, που διακρίνεται από μεγάλη αγάπη προς
τη λογοτεχνία και την τέχνη γενικά, εφαρμόζει την ψυχαναλυτική του
μέθοδο στην ανάλυση λογοτεχνικών και άλλων έργων τέχνης (Βλ. το βιβλίο
του F.l. Hoffman για το Φροϋδισμό και τη λογοτεχνική σκέψη [Freudianism
and the Literary Mind] που αναφέραμε αλλού). Τέτοιες αναλύσεις που
έκαμε κατά καιρούς ο Freud, έχει συγκεντρώσει, σε αγγλική μετάφραση,
ο εκδοτικός οίκος «Penguin Books Ltd» στη σειρά: «The Pelican Freud
Library», σ ' ένα ιδιαίτερο τόμο (vol. 14), με τον τίτλο Art and Literature:
J ensen’s «Gradiva», Leonardo da Vinci and Other Works, translated from
the German under the general editorship of J ames Strachey, Middlesex,
England, Penguin Books, 1987 (498 σελ.). Χαρακτηριστική περίπτωση,
η ανάλυση του Freud για τον Ντοστογιέφσκι και την πατροκτονία που
έγραψε ειδικά, στην περίπτωση αυτή, ο ψυχίατρος της Βιέννηςως εισαγωγή
στο βιβλίο του W. K omar owi t s c h για τους Α δ ε λ φ ο ύ ς Κ α ρ α μ ά ζ ο φ
(Die Briider Karamasoff) του Ντοστογιέφσκι (Munchen 1928). Η ανάλυση
αυτή που περιλαμβάνεται επίσης και στην παραπάνω αγγλική έκδοση
(σ. 435 [441] - 460) βρίσκεται, με τον τίτλο «Dostojewski und die Vater-
totung», στην έκδοση των Απάντων του S. F r eud, Gesammelte Werke,
3. Auflage, Frankfurt am Main, S. Fischer, τ. XIV (1963), σ. 397(399) -
418, ιδιαίτερα για τους Α δ ε λ φ ο ύ ς Κ α ρ α μ ά ζ ο φ , σ. 412-414. Με αφορμή
το πάθος του Ντοστογιέφσκι για τη ρουλέτα, αφιερώνει ο Freud τις τελευ­
ταίες σελίδες της ανάλυσής του (σ. 415-418) στη μικρή νουβέλα «Vierund-
zwanzig Stunden aus dem Leben einer Frau» (σ. 415-416) του νεαρού τότε
συγγραφέα Stefan Zweig που υπήρξε προσωπικός φίλος του ψυχίατρου
της Βιέννης, από τον οποίο, όπως είναι γνωστό, επηρεάστηκε σε μεγάλο
βαθμό στην ψυχανάλυση των διαφόρων μυθιστορηματικών του ηρώων.
Τη νουβέλα αυτή αναφέρουμε κι εμείς σε μια μελέτη μας, όμως για διαφορε­
τικούς λόγους, χρησιμοποιώντας την ηρωίδα ως ένα παράδειγμα ψυχολο­
γικής ανάγκης για εξομολόγηση (Μ ι χ. Κ. Μ α κ ρ ά κ η, Η ε ξ ο μ ο λ ό γ η ­
σ η ω ς ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή κ α ι η θ ικ ή α ν ά γ κ η σ τ η ζ ω ή κ α ι σ τ ο έ ρ γ ο τ ο ν Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ -
σ κ ι, Ανάτυπο από το περιοδικό «Κοινωνία», Αθήνα 1977, σ. 9-10). Παρό­
Αξιολόγηση και αναφορά στον Ντοστογιέφσκι 79
μοια παραδείγματα αναφέρουμε» μαζί μ’ εκείνα από έργα του Ντοστογιέφ»
σκι, από λογοτεχνικά επίσης έργα άλλων συγγραφέων (Στο ίδιο). Τα παρα­
δείγματα αυτά, και ιδιαίτερα από τον Ντοστογιέφσκι, στον οποίο και
είναι αφιερωμένη η μελέτη, αλλά και από τον Τολστόι (σ. 8-9), δείχνουν
με κάποιο τρόπο τη δυνατότητα της ψυχολογίας της θρησκείας να χρησι­
μοποιήσει διάφορα «πορτραίτα» ηρώων και ηρωίδων από τη λογοτεχνία
για την απεικόνιση των εννοιών της.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
A d l e r A., Menschenkenntnis, Frankfut am Main und Hamburg,
Fischer Biicherei Verlag, 1966*
Ά ν τ ί ο χ ο ς   ο ν α χ ό ς , Λ ό γ ο ς [K]Zf: «Π ε ρ ί ά π ο γ ν ώ σ ε -
ω ς », Patrologia Graeca (β ρ α χ . PG), J.-P. Migne, τ , 8 9 , 1520B
- 1525B.
’Α ρ ι σ τ ο τ έ λ η ς , Φ υ σ ικ ά (Aristotelis Physica), Oxford Clas­
sical Texts, Oxford University Press, 1966,
Α υ γ ο υ σ τ ί ν ο ς Α ., Α ι ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ις , μ ε τ ά φ ρ α σ ι ς - σ χ ό λ ι α
- ε ισ α γ ω γ ή Α ν δ ρ έ ο υ Δ α λ ε ζ ί ο υ , 4η ε κ δ ., Α θ ή ν α ι 1965, τ ε ύ χ . 1-3
(Confessiones, Patrologia Latina [β ρ α χ . PL], J.-P. Migne, τ . 32,
659-868).
Β α σ ί λ ε ι ο ς (Α ρ χ ιμ *), Κ α θ η γ ο ύ μ ε ν ο ς Ι ε ρ ά ς   ο ν ή ς Σ τ α υ ρ ο ν ι­
κ ή τ α , Η π α ρ α β ο λ ή τ ο ν α σ ώ τ ο υ υ ιο ύ , Α θ ή ν α , ε κ δ . «Δ ό μ ο ς », 1990
(1η ε π α ν έ κ δ . 1991).
B e r g g r a v Ε ., Η ψ υ χ ικ ή π η γ ή τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , μ ε τ ά φ ρ α σ ι ς
κ α ι ε ισ α γ ω γ ή Ν .Ι . Α ο ύ β α ρ ι, Α θ ή ν α ι, ε κ δ . Ε ν ώ σ ε ω ς « Ά ν θ ρ ω ­
π ο ς », 1946.
B o d i s c o Th. d e, «La religiosite de Dostoievski», trad, de
Pallemand par G. Gromaire, La Revue europienne, n° 5, mai
1931, pp. 409-416.
C a mu s A., «Le Don Juanisme», dans Le mythe de Sisyphe
(Essais, Introduction par R. Quilliot, Bibliotheque de la Pieiade,
Paris, Editions GallimardetCahnann-L^vy, 1965),pp. 152-157.
Γ ε ω ρ γ ο ύ λ η ς Κ . Δ ., «Θ ρ η σ κ ε ι ο λ ο γ ί α »,   ρ η σ κ ε υ τ ικ ή κ α ι
Η θ ικ ή Ε γ κ υ κ λ ο π α ίδ ε ια , Α θ ή ν α ι, ε κ δ . Α θ .   α ρ τ ίν ο υ , τ . 6
(1965), σ τ . 544-551.
— Φ ιλ ο σ ο φ ικ ά μ ε λ ε τ ή μ α τ α π ε ρ ί θ ρ η σ κ ε ία ς , Α θ ή ν α ι, ε κ δ . Δ η μ .
Ν . Π α π α δ ή μ α , 1976.
82
Η ψυχολογία του ασώτου
Γ ρ η γ ό ρ ι ο ς Γ Ι α λ , α μ ά ς , «Ε ις τ η ν κ α τ ά τ ο ν σ ε σ ω σ μ έ ν ο ν
"Α σ ω τ ο ν τ ο υ Κ υ ρ ίο υ π α ρ α β ο λ ή ν », PG 151, 32D-47/48A.
Δ ε ι π ν ο σ ο φ ι σ τ ή ς , «Η ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ υ ιο ύ », Η
Κ α θ η μ ε ρ ιν ή , 9 Δ ε κ . 1990, ο . 10.
Δ η μ η τ ρ ι ά δ η ς Γ . Φ ., Ο Π ε ρ ιπ λ α ν ώ μ ε ν ο ς Ι ο υ δ α ίο ς : Τ ο θ ρ υ -
λ ι κ ό ν α ν ά γ ν ω σ μ α τ ω ν α ιώ ν ω ν , β ά σ ε ι α ν ε κ δ ό τ ω ν σ τ ο ι χ ε ί ω ν ,
π ρ ο σ ω π ι κ ώ ν α ν τ ιλ ή ψ ε ω ν , ε ρ μ η ν ε ιώ ν κ α ι σ χ ο λ ί ω ν τ ο υ σ υ γ -
γ ρ α φ έ ω ς , Α θ ή ν α ι 1970.
D o s t o y e v s k i F.   ., Polnoye sobraniye sochinmi ν tridtsati
tomakh (Τ α ά π α ν τ α τ ο υ Φ .  . Ν τ ο σ τ ο γ ι έ φ σ κ ι σ ε τ ρ ιά ν τ α
τ ό μ ο υ ς ), Leningrad, izd. «Nauka», 1972-1988 (β ρ α χ . PSSD).
— ZapiskiizMertvovo doma (Α ν α μ ν ή σ ε ι ς α π ό τ ο σ π ίτ ι τ ω ν π ε θ α μ έ ­
ν ω ν ), 1860-1862, PSSD, t. 4 (1972).
— Prestupleniye i nakazaniye ( Έ γ κ λ η μ α κ α ι τ ιμ ω ρ ία ), 1865, PSSD,
t. 6 (1973).
— Besy (Ο ι δ α ι μ ο ν ι σ μ έ ν ο ι [Ο ι δ α ί μ ο ν ε ς ]), 1871-1872, PSSD, t. 10
(1974).
— Podrostok (Ο έ φ η β ο ς ), 1875, PSSD, t. 13 (1975).
— Bratya Karamazovv (Α δ ε λ φ ο ί Κ α ρ α μ ά ζ ο φ ), 1879-1880, PSSD,
t. 14-15 (1976).
Δ ρ ο ύ λ ι α ς I. Δ ., Α ιώ ν ιε ς α ν α ζ η τ ή σ ε ις κ α ι α ν ά λ ο γ ε ς θ ε ω ρ ή ­
σ ε ις (τ ο υ ό ν τ ω ς Ό ν τ ο ς ), Α θ ή ν α 1981.
Ε ύ θ ύ μ ι ο ς ό Ζ ι γ α β η ν ό ς , Τ ό κ α τ ά Λ ο ν κ α ν Ε ύ α γ γ έ λ ιο ν ,
PG 129, 853[857A]-1101C.
F r a n k J., Dostoevsky: The Years of Ordeal, 1850-1859, Prince­
ton, N.J., Princeton University Press, 1983.
F r e u d S., Gesammelte Werke, 3. Auflage, Frankfurt am Main,
S. Fischer Verlag, Bde I-XVII + XVIII, 1969 κ .π . (β ρ α χ . GW).
— Totem und Tabu, GW, Bd IX, S. 1(3)-194.
— »Selbstdarstellung«, GW, Bd XIV, S. 31(33)-96.
— »Dostojewski und die Vatertotung«, GW, Bd XIV, S. 337(339)-
418.
— Art and Literature: Jensen’s «Gradiva», Leonardo da Vinci and
Other Works, translated from the German under the general
editorship of James Strachey, Middlesex, England, Penguin
Books, 1987.
Gi d e A., Η ε π ισ τ ρ ο φ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ κ ι έ ν α α κ ό μ α δ ιή γ η μ α μ ε τ α -
Βιβλιογραφία 83
ψ ρ α σ μ έ ν α α π ό τ ο ν Α ν τ ρ έ α Κ α ρ α ν τ ώ ν η , Α θ ή ν α , ε κ δ . «Ί κ α ­
ρ ο ς », 1945.
Gr een J., Personal Record, 1928-1929, New York, Harper Sc
Brothers, 1939.
Gr u e h n W., Η ψ υ χ ο λ ο γ ία τ η ς   ρ η σ κ ε ία ς , μ ε τ φ ρ . Β . Κ . Ε ξ ά ρ -
χ ο υ , μ ε τ ά ε ιδ ικ ο ύ Π ρ ο λ ό γ ο υ τ ο υ σ υ γ γ ρ α φ έ ω ς κ α ι δ ιε θ ν ο ύ ς
β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία ς μ έ χ ρ ι τ ο υ 1937, Α θ ή ν α ι 1938.
G u a r d i n i R., Religiose Gestalten in Dostojewskijs Werk, Leip­
zig, G. Hegner Verlag, 1939 (ν ε ό τ . έ κ δ .: Zurich, Die Arche,
1975).
H e i 1e r F., Das Gebet, eine religionsgeschichtliche und religions-
psychologische Untersuchung. Unveraenderter Nachdruck nach
der 5. Auflage mit Literaturerganzungen, Miinchen/Basel,
Ernst Rainhardt Verlag, 1969.
H i 11 i s Mi l l e r J., «Dostoevsky: Convict and Convert», The
Guardian Weekly, No. 10, March 4, 1984, p. 18.
H o f f m a n F. I., Freudianism and Literary Mind, Baton Rouge,
Louisiana, Louisiana State University Press, 1945.
Θ ε ο δ ω ρ α κ ό π ο υ λ ο ς I, Ν . , Φ ιλ ο σ ο φ ικ ά κ α ι χ ρ ισ τ ια ν ικ ά
μ ε λ ε τ ή μ α τ α , 2η έ κ δ . ε π η υ ξ η μ έ ν η , Α θ ή ν α ι 1973.
Θ ε ο δ ώ ρ ο υ Ε . Δ ., «Θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό ν β ί ω μ α »,   ρ η σ κ ε υ τ ικ ή κ α ι
Η θ ικ ή Ε γ κ υ κ λ ο π α ίδ ε ια , τ . 6 (1965), σ τ . 553-555.
— Ο ι δ ύ ο π ό λ ο ι τ ο υ θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ο ύ β ιώ μ α τ ο ς ,Α ν ά χ υ π ο ν , Α θ ή ν α ι
1971.
— Η φ ιλ ο σ ο φ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς τ ο υ Rudolf Otto, Α ν ά τ . ε κ τ ο υ π ε -
ρ ιο δ . «Θ ε ο λ ο γ ί α », Α θ ή ν α ι 1987.
Θ ε ο φ ύ λ α κ τ ο ς , ’Α ρ χ ι ε π ί σ κ ο π ο ς Β ο υ λ γ α ρ ί α ς [ή ’Α χ ρ ί δ ο ς ],
Ε ρ μ η ν ε ία ε ις τ ό κ α τ ά Λ ο υ κ ά ν Ε ύ α γ γ έ λ ιο ν , PG 123, 684Α
- 1125C.
’Ι γ ν ά τ ι ο ς ’Α ν τ ι ό χ ε ι α ς , Ε π ι σ τ ο λ ή π ρ ό ς Έ φ ε σ ί ο υ ς , Β ι-
β λ ιο θ ή κ η Ε λ λ ή ν ω ν Π α τ έ ρ ω ν κ α ι Ε κ κ λ η σ ια σ τ ικ ώ ν Σ υ γ γ ρ α ­
φ έ ω ν Β Ε Π Ε Σ ), Α θ ή ν α ι, ε κ δ . Α π ο σ τ ο λ ι κ ή ς Δ ι α κ ο ν ί α ς ,
τ . 2 (1955), σ . 264-292.
Ι ω ά ν ν η ς ( τ ή ς Κ λ ί μ α κ ο ς ), Κ λ ϊμ α ξ , PG 88, 63Ι Α -
1164D.
Ι ω ά ν ν η ς Χ ρ υ σ ό σ τ ο μ ο ς , Ό μ ι λ ί α π ζ ' ε ί ς Ί ω ά ν ν η ν ,
PG 59, 473-478 κ α ι Ε ις τ ό κ α τ ά Λ ο υ κ ά ν Ε ύ α γ γ έ λ ιο ν , ιδ ια ίτ .
84 Η ψυχολογία του ασώτου
π ε ρ ί Α σ ώ τ ο υ , PG 61, 781-782.
J a me s W,, The Varieties of Religious Experience: A Study in
Human Nature, with an introduction by Arthur Darby Nock,
7th impression, London and Glasgow, Collins, (1960) 1975,
J u n g C. ( Γ ι ο υ γ κ Κ .), Α π ά ν τ η σ η σ τ ο ν Ι ώ β , μ ε τ φ ρ . Σ ο φ ία ς
Ζ . Ά ν τ ζ α κ α , Α θ ή ν α , ε κ δ . «Α ν τ ι ν έ α », 1973.
Κ a 11e η Η .   ., The Book of Job as a Greek Tragedy, New York,
Hill and Wang, 1959.
Κ α ρ α β ι δ ό π ο υ λ ο ς I. Δ . , Α ι π α ρ α β ο λ α ί τ ο ν Ι η σ ο ύ , Θ ε σ ­
σ α λ ο ν ί κ η 1970 (Ε π ι σ τ η μ ο ικ ή Ε π ε τ η ρ ίς τ η ς Θ ε ο λ ο γ ι κ ή ς Σ χ ο ­
λ ή ς , Π α ρ ά ρ τ η μ α 5, τ ο υ Ι Ε ' τ ό μ ο υ ). Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία : π η γ α ί κ α ι
β ο η θ ή μ α τ α , σ . 5-8.
K i e r k e g a a r d S., Η έ ν ν ο ια τ η ς ε ιρ ω ν [ε ]ία ς μ ε σ τ α θ ε ρ ή α ν α ­
φ ο ρ ά σ τ ο Σ ω κ ρ ά τ η (1841), μ ε τ φ ρ . Γ ε ω ρ γ ίο υ Σ τ ε φ . Κ α ρ α γ ιά ν -
ν η , Α θ ή ν α , ε κ δ . Α ν α γ ν ω σ τ ί δ η , [1941] (Β λ . π ρ ω τ ό τ υ π ο κ ε ί μ ε ­
ν ο Om Begrebet Irorti, σ τ η ν φ ιλ ο λ ο γ ικ ή έ κ δ ο σ η τ ω ν Α π ά ν τ ω ν
τ ο υ Kierkegaard σ τ α δ α ν έ ζ ικ α : Soren Kierkegaards Samlede
Vaerker, π ο υ έ γ ι ν ε α π ό τ ο υ ς Α .Β . Drachmann, J.L. Heiberg
κ α ι Η .Ο . Lange, Κ ο π ε γ χ ά γ η , σ ε 14 τ ό μ ο υ ς , 1901-1906, τ .
13, σ . 93-393).
— Either/Or (   %43)9trans. by D.F. Swenson and Lillian M. Swenson,
Garden City, New York, Doubleday and Company, vol. 1,
1959, ιδ ια ίτ ε ρ α τ α π α ρ α κ ά τ ω α υ τ ο τ ε λ ή κ ε ί μ ε ν α α υ τ ο ύ τ ο υ
τ ό μ ο υ : l)«The immediate stages of the erotic or the musical
erotic», pp. 43[45}-135,2) [Shadowgraphs]: «Margaret [in Goe­
the’s Faust], pp. 203-213, 3) «The Unhappiest Man», pp.
215[217]-228 (ε λ λ . «Ο π ι ο δ υ σ τ υ χ ι σ μ έ ν ο ς », Δ ιή γ η μ α [;],
μ ε τ φ ρ . Θ ε μ . Α θ α ν α σ ι ά δ η -Ν ό β α , Ν έ α Ε σ τ ία , τ . 44 (1948), σ .
1343-1344 κ α ι 4) «The Diary of the Seducer», pp. 297[299]-440
(ε λ λ . Η μ ε ρ ο λ ό γ ιο ε ν ό ς δ ια φ θ ο ρ έ α , μ ε τ φ ρ . α π ό τ α δ α ν ι κ ά
Δ η μ η τ ρ ίο υ Κ .   π έ σ κ ο υ , 3η έ κ δ ., Α θ ή ν α , ε κ δ . ο ί κ ο ς «Γ α λ α ­
ξ ί α ς - Ε κ δ ό σ ε ι ς Ε ρ μ ε ί α ς », [1964] 1982).
— Either/Or (1843), trans. by W. Lowrie, Garden City, New York,
Doubleday and Company, vol. 2, 1959.
— Fear and Trembling (1843), trans. by W. Lowrie, Garden City,
New York, Doubleday and Co., 1954 (ε λ λ . Φ ό β ο ς κ α ι τ ρ ό μ ο ς ,
μ ε τ φ ρ . Α . Σ ο λ ω μ ο ύ , Α θ ή ν α , ε κ δ . «Ν ε φ έ λ η », 1980).
Βιβλιογραφία
85
— Η ε π α ν ά λ η ψ η :   ια α π ό π ε ι ρ α ε ν τ ό ς τ η ς π ε ι ρ α μ α τ ι ζ ο μ έ ν η ς ψ υ χ ο ­
λ ο γ ί α ς (1843), ε ι σ α γ ω γ ή - μ ε τ ά φ ρ α σ η - σ χ ό λ ι α Σ ο φ ία ς Σ κ ο π έ -
τ έ α , ε κ δ . Π α π α ζ ή σ η , 1977 (Π ρ ω τ . κ ε ίμ ε ν ο : Gjentagelsen, σ τ α
Ά π α ν τ α : S. Kierkegaards Samlede Vaerker, τ . 3, σ . 169-264).
— Philosophical Fragments or a Fragment of Philosophy (1844),
trans. by David Swenson and Howard V. Hong, 5th print.,
Princeton, N.J., Princeton University Press, 1974.
— Η έ ν ν ο ια τ η ς α γ ω ν ία ς : Α π λ ή ψ υ χ ο λ ο γ ι κ ή μ ε λ έ τ η μ ε α ν α φ ο ρ ά
σ τ ο δ ο γ μ α τ ι κ ό π ρ ό β λ η μ α τ ο υ π ρ ο π α τ ο ρ ι κ ο ύ α μ α ρ τ ή μ α τ ο ς
(1844), μ ε τ φ ρ . Γ ιά ν ν η Τ ζ α β ά ρ α , Α θ ή ν α , ε κ δ . «Δ ω δ ώ ν η »,
1971 (Π ρ ω τ . Begrebet Angest, σ τ α Kierkegaarts Samiede Vaer-
ker, τ . 4, σ . 273-429).
— Stages on Life’s Way (Stadier paa Livets Vei, 1845), trans. by
W. Lowrie, Princeton, N.J., Princeton University Press, 1945.
— Concluding Unscientific Postscript (1846), trans. by David Swen­
son and Waiter Lowrie, 3rd print., Princeton, N.J., Princeton
University Press, 1974.
— The Gospel of Suffering (1847), trans. by A. S. Aldworth and
W.S. Ferrie, London, James Clark & Co., 1955.
— The Sickness unto Death (1849), trans. by W. Lowrie, Garden
City, New York, Doubleday and Company, Inc., 1954.
— The Point of View for my Work as an Author: A Report to History
(1849), edited with a preface by Benjamin Nelson, New York,
Harper & Brothers, Publishers, 1962.
— The Journals of Kierkegaard, trans. by Alexander Dru, New York,
Harper & Brothers, Publishers, 1959.
— Ρ ε γ κ ίν α (Ο ι σ χ έ σ ε ι ς μ ο υ μ ’ α υ τ ή ν ), μ ε τ φ . (α π ό τ η γ α λ λ ικ ή τ ω ν
Knud Ferlov κ α ι J.-J. Gateau) Π α ύ λ ο υ Π ά π α σ ι ώ π η , Θ ε σ σ α ­
λ ο ν ί κ η , ε κ δ . Κ ω ν σ τ α ν τ ιν ί δ η , 1970 (Α π ο σ π ά σ μ α τ α α π ό τ ο
Η μ ε ρ ο λ ό γ ιο τ ο υ Kierkegaard π ο υ α ν α φ έ ρ ο ν τ α ι σ τ η Regina
Olsen).
Κ j e t s a a G., Fyodor Dostoevsky: A Writer’s Life, translated
from the Norvegian by Siri Hustvedt and David McDuff,
London, Macmillan, 1988.
Κ λ ή μ η ς ό Ά λ ε ξ α ν δ ρ ε ύ ς , Σ τ ρ ω μ α τ ε ϊς , Β Ε Π Ε Σ , τ . 7
(1956), σ . 234-361, τ . 8 (1956), σ . 11-316.
K o m a r o w i t s c h V. L., FM. Dostojewski, Die Urgestalt der
2

2
86
Η ψυχολογία του ασώτου
BriiderKaramasoff. Dostojewskis Quellen, Entwurfe undFrag-
mente, Miinchen 1928.
Κ ο ν τ ο γ ι ά ν ν η ς Σ ., Mysterium tremendum κ α ι mysterium
fascinosum, Α ν α τ . α π ό τ ο π ε ρ ιο δ . «Γ ρ η γ ό ρ ιο ς Π α λ α μ ά ς »,
Α θ ή ν α ι 1973.
Κ ο ρ ν α ρ ά κ η ς I. Κ ., Ο Ι ο ύ δ α ς ω ς ο μ α δ ικ ό ς ε ν ο χ ικ ό ς α ρ χ έ ­
τ υ π ο ς (Β ιω μ α τ ικ α ί δ ι α σ τ ά σ ε ι ς τ ο υ ε ν ο χ ι κ ο ύ δ ι α λ ό γ ο υ ), Θ ε σ ­
σ α λ ο ν ί κ η , ε κ δ . Α δ ε λ φ ώ ν Κ υ ρ ία κ ίδ η , 1977 (2η έ κ δ . 1992).
— Ε γ χ ε ιρ ίδ ιο ν π ο ιμ α ν τ ικ ή ς ψ υ χ ο λ ο γ ία ς , Θ ε σ σ α λ ο ν ί κ η , ε κ δ .
Α δ ε λ φ ώ ν Κ υ ρ ία κ ίδ η , 1988, τ ε ύ χ . Α '.
Κ ύ ρ ι λ λ ο ς ’Α λ ε ξ ά ν δ ρ ε ι ά ς , 'Υ π ό μ ν η μ α ε ίς Μ α τ θ α ίο ν
(α π ό σ π α σ μ α ), PG 72, 365Α - 472C κ α ι Έ ξ ή γ η σ ις ε ϊς τ ό κ α τ ά
Λ ο υ κ ά ν Ε ύ α γ γ έ λ ιο ν , PG 72, 476Α - 949C.
Κ ω σ τ α ρ ά ς Γ . Φ ., Η δ ια λ ε κ τ ικ ή τ ο υ Κ ίρ κ ε γ κ ω ρ ω ς ε π α ν ά λ η -
ψ ις τ η ς σ ω κ ρ α τ ικ ή ς μ α ιε υ τ ικ ή ς , Δ ια τ ρ ιβ ή ε π ί υ φ η γ ε σ ία , Α θ ή ­
ν α ι 1971.
— Soren Kierkegaard: Ο φ ιλ ό σ ο φ ο ς τ η ς ε σ ω τ ε ρ ικ ό τ η τ ο ς , Ε ισ α γ ω γ ή
ε ις τ η ν φ ιλ ο σ ο φ ί α ν τ η ς υ π ά ρ ξ ε ω ς , 4η έ κ δ ., Α θ ή ν α ι, ε κ δ .
Π α ν ε π ι σ τ η μ ί ο υ Α θ η ν ώ ν , 1986.
L e u b a J. Η ., A Psychological Study of Religion, New York,
Macmillan, 1912.
L o w r i e W., A Short Life of Kierkegaard, Princeton, N.J.,
Princeton University Press, 1958.
a i l l o t A., Les paraboles de Jesus aujourd*hui, Geneve 1973.
α κ ρ ά κ η ς   . Κ ., Λ ε υ κ έ ς χ ώ ρ ε ς : Ν έ α μ ο ρ φ ή λ ό γ ο υ σ τ α
Ε υ α γ γ έ λ ια τ η ς Κ υ ρ ι α κ ή ς γ ια τ ο ν ά μ β ω ν α , τ ο ρ α δ ιό φ ω ν ο ,
τ η ν τ η λ ε ό ρ α σ η , τ ο ν κ ι ν η μ α τ ο γ ρ ά φ ο κ α ι τ ο θ έ α τ ρ ο , Α θ ή ν α ι ,
ε κ δ . Α π ο σ τ ο λ ι κ ή ς Δ ι α κ ο ν ί α ς , 1974.
*— Η ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η ω ς ψ υ χ ο λ ο γ ικ ή κ α ι η θ ικ ή α ν ά γ κ η σ τ η ζ ω ή κ α ι
σ τ ο έ ρ γ ο τ ο υ Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ η , Α ν ά τ . α π ό τ ο π ε ρ ιο δ . «Κ ο ι ν ω ­
ν ί α », Α θ ή ν α 1977.
—- Η α ίσ θ η σ ις τ ο υ θ α ν ά τ ο υ κ α ι ο π ό θ ο ς τ η ς λ υ τ ρ ώ σ ε ω ς ε ις τ ο ν
Λ . Τ ο λ σ τ ό η ε ν ιδ ια ιτ έ ρ α α ν α φ ο ρ ά π ρ ο ς τ ο έ ρ γ ο ν α υ τ ο ύ «Α ν ά -
σ τ α σ ις », δ ια τ ρ ιβ ή ε π ί δ ι δ α κ τ ο ρ ί α , Α θ ή ν α ι 1978.
— «Ν τ ο σ τ ο γ ι έ φ σ κ υ - Β ιβ λ ι ο γ ρ α φ ία [Ξ έ ν η κ α ι ε λ λ η ν ικ ή ] (Ε π ι λ ο ­
γ ή )», σ τ ο σ υ λ λ ο γ . έ ρ γ ο Σ π ο υ δ ή σ τ ο ν Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ υ , Α θ ή ν α ,
έ κ δ . Imago, [1982].
Βιβλιογραφία
87
— Ε μ μ έ ν ε ια κ α ι υ π έ ρ β α σ η σ τ η φ ιλ ο σ ο φ ία τ ο υ Kierkegaard, Α θ ή ν α ι ,
ε κ δ . «Ί δ ρ υ μ α Γ ο υ λ α ν δ ρ ή -Χ ο ρ ν », 1983 (Β ιβ λ ιο γ ρ α φ ία , σ .
341[343]-349).
— Η λ υ τ ρ ω τ ικ ή δ ύ ν α μ η τ ο υ π ό ν ο ν .σ τ η ζ ω ή κ α ι σ τ ο έ ρ γ ο τ ο υ Φ ιό ~
ν τ ο ρ Ν τ ο σ τ ο γ ιέ φ σ κ ι, ιδ ια ίτ ε ρ α σ τ ο τ ε λ ε υ τ α ίο τ ο υ έ ρ γ ο
«Α δ ε λ φ ο ίΚ α ρ α μ ά ζ ο φ », δ ια τ ρ ιβ ή γ ια υ φ η γ ε σ ία , Α θ ή ν α , ε κ δ .
Α π ο σ τ ο λ ι κ ή ς Δ ι α κ ο ν ί α ς , 1984.
— Ψ υ χ ο λ ο γ ικ ο ί π α ρ ά γ ο ν τ ε ς τ ο υ   ρ η σ κ ε υ τ ικ ο ύ φ α ιν ο μ έ ν ο υ , ιδ ια ί­
τ ε ρ α ο φ ό β ο ς κ α ι η α γ ά π η , Α ν ά τ , α π ό τ η «Θ ε ο λ ο γ ί α », Α θ ή ν α
1987.
— Ε ισ α γ ω γ ή σ τ η φ ιλ ο σ ο φ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , Ι σ τ ο ρ ικ ή α ν α σ κ ό π η σ η
κ α ι κ ύ ρ ια θ έ μ α τ α , Α θ ή ν α 1988,
— Φ ιλ ο σ ο φ ία τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς σ τ η λ ο γ ο τ ε χ ν ία : Φ ιλ ο σ ο φ ικ έ ς κ α ι
θ ρ η σ κ ε υ τ ι κ έ ς έ ν ν ο ι ε ς σ ε «π ο ρ τ ρ α ί τ α » τ η ς λ ο γ ο τ ε χ ν ί α ς , Α θ ή ­
ν α 1989.
— Ε ν ο χ ή κ α ι μ ε τ α σ τ ρ ο φ ή , Π α ν ε π ι σ τ η μ ι α κ έ ς π α ρ α δ ό σ ε ι ς , Α θ ή ν α
1990.
  ο 1i e r e J. - P., Don Juan, ou le festin de pierre, comedie,
Oeuvres completes, Preface de Pierre-Aim^ Touchard, Paris,
Editions du Seuil, (1962) 1964, pp. 285-310.
  ο ν τ ε ρ λ ά ν Α ν ρ ύ ν τ ε , Δ ο ν Ζ ο υ ά ν ή ο ε κ π ο ρ ν ε υ μ έ ν ο ς
θ ά ν α τ ο ς , μ ε τ φ ρ . Β ε ρ ε ν ίκ η ς Δ α λ α κ ο ύ ρ α , Α θ ή ν α - Γ ιά ν ν ιν α ,
ε κ δ . «Δ ω δ ώ ν η », 1990 (Σ ε ιρ ά : Π α γ κ ό σ μ ι ο Θ έ α τ ρ ο , α ρ . 105).
Mo u n i e r Ε ., «Ε ισ α γ ω γ ή σ τ ο υ ς υ π α ρ ξ ι σ μ ο ύ ς » (Κ ε ίμ ε ν ο σ υ ν ε -
π τ υ γ μ έ ν ο ), Ε π ίμ ε τ ρ ο σ τ ο β ιβ λ ίο τ ο υ Ζ α ν Β α λ (Jean Wahl),
Ε ισ α γ ω γ ή σ τ ις φ ιλ ο σ ο φ ίε ς τ ο υ υ π α ρ ξ ισ μ ο ύ : Κ ίρ κ ε γ κ ω ρ ,
Χ ά ι ν τ ε γ κ ε ρ , Γ ι ά σ π ε ρ ς ,   α ρ σ έ λ , Σ α ρ τ ρ , ε ι σ α γ ω γ ή - μ ε τ ά ­
φ ρ α σ η - σ χ ό λ ι α Χ ρ .   α λ ε β ίτ σ η , 2η έ κ δ ., Α θ ή ν α , ε κ δ . «Δ ω ­
δ ώ ν η », 1970,
  π έ γ ζ ο ς   . Π ., Δ ο κ ίμ ια φ ιλ ο σ ο φ ία ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς : Μ ε τ α -
μ ο ν τ ε ρ η σ μ ό ς κ α ι ε σ χ α τ ο λ ο γ ία , 2η έ κ δ ., Α θ ή ν α , ε κ δ . Γ ρ η γ ό -
ρ η , (1988) 1991.
  π ε ρ ν τ ι ά γ ι ε φ Ν ., «Δ ο κ ί μ ι ο γ ια τ ο π ρ ό σ ω π ο », μ ε τ φ ρ .
Σ ε λ ί ν α ς Π α υ λ ά κ η , Ε ρ ο υ ρ έ μ , α ρ . 1,   ά ι ο ς 1982.
  π ρ α τ σ ι ώ τ η ς Π . Ϊ . , Α ι π α ρ α β ο λ α ί τ ο υ Κ υ ρ ίο υ κ α ι η ν ε ω -
τ έ ρ α κ ρ ιτ ικ ή , Α ν α τ ύ π ω σ ι ς ε κ τ ο υ Α ' τ ό μ ο υ τ η ς Ε π ισ τ η μ ο ν ι­
κ ή ς Ε π ε τ η ρ ίδ α ς τ η ς Θ ε ο λ ο γ ι κ ή ς Σ χ ο λ ή ς , Α θ ή ν α ι 1924.
88
Η ψυχολογία του ασώτου
N a h m   . C. (ed)., Selections from Early Greek Philosophy, edited
by Milton C. Nahm, 3rd ed., New York, Appleton - Century
- Crofts, Inc., 1947.
Ν η σ ι ώ τ η ς Ν . Α ., Υ π α ρ ξ ισ μ ό ς κ α ι χ ρ ισ τ ια ν ικ ή π ίσ τ ις κ α τ ά
τ ο ν Soren Kierkegaard κ α ι τ ο υ ς σ υ γ χ ρ ό ν ο υ ς υ π α ρ ξ ι σ τ ά ς φ ιλ ο ­
σ ό φ ο υ ς Karl Jaspers, Martin Heidegger κ α ι Jean-Paul Sartre,
3η ε π α ν έ κ δ ., Α θ ή ν α ι, ε κ δ . «  ή ν υ μ α », (1956) 1985.
— Π α ρ α δ ό σ ε ις ψ υ χ ο λ ο γ ία ς τ η ς θ ρ η σ κ ε ία ς , Α θ ή ν α ι χ .χ .
Ν τ ο σ τ ο γ ι έ β σ κ η Ά ν ν α Γ . , Ο Ν τ ο σ τ ο γ ιέ β σ κ η κ α ι γ ω
(Vospominaniya A.G. Dostoyevskoi), μ ε τ φ ρ . Σ . Β ο υ ρ δ ο υ μ π ά ,
ε κ δ . Γ κ ο β ό σ τ η , χ .χ .
Ν τ ο σ τ ο γ ι έ φ σ κ υ Α ι μ έ , Η ζ ω ή τ ο υ π α τ έ ρ α μ ο υ (Dosto-
yevski ν izobrazhenii yevo docheri L. Dostoyevskoi), μ ε τ φ ρ .
Σ .Ι . Ζ ε ρ β ο ύ , Α θ ή ν α ι, ε κ δ . «Δ ω δ ώ ν η », χ .χ .
O t t o R., Das Heilige. (Jber das Irrationaie in der Idee des Gott-
lichen und sein Verhaltnis zum Rationalen, 23. bis 25. Auflage,
Miinchen, C.H. Beck’sche Verlagsbuchhandlung, 1936.
O w e n J., A Commentary on the Gospel of Luke, New York 1864
(Β λ . ε π ίσ η ς : F. Godet, Commentaire sur VEvangile de S. Luc,
3e td. 1888).
Π α π α κ ώ σ τ α ς Σ . Γ . (Α ρ χ ι μ .), Α ι π α ρ α β ο λ α ί τ ο υ Κ υ ρ ίο υ ,
2η έ κ δ ., Α θ ή ν α ι, ε κ δ . Α δ ε λ φ ό τ η τ ο ς Θ ε ο λ ό γ ω ν η «Ζ ω ή »,
1938.
Π α π α ν ο ύ τ σ ο ς Ε . Π ., Τ ο θ ρ η σ κ ε υ τ ικ ό β ίω μ α σ τ ο ν Π λ ά ­
τ ω ν α , Α θ ή ν α , ε κ δ . «Δ ω δ ώ ν η », 1971.
Π α π α π έ τ ρ ο υ Κ ., Ο μ η δ ε ν ισ μ ό ς , η γ έ ν ε σ ις κ α ι η υ π έ ρ β α σ ίς
τ ο υ , Α θ ή ν α ι 1973;
Π ρ ο β ε λ έ γ γ ι ο ς Α ., Α σ ώ τ ο υ ε π ισ τ ρ ο φ ή , Δ ρ ά μ α , Α θ ή ν α ι,
ε κ δ . Κ ο λ λ ά ρ ο υ , 1925.
Ρ a ρ i n i G., Α υ γ ο υ σ τ ίν ο ς : Ι σ τ ο ρ ία μ ια ς ψ υ χ ή ς , μ ε τ φ ρ . Β α σ .
  ο υ σ τ ά κ η , Α θ ή ν α 1955.
Ρ h i 1ρ Η . L., Freud and Religious Belief, Westport, Connecticut,
Greenwood Press, Publishers, 1975.
P o k r o v s k i G. A., Muchenik bogoiskatelstva: F. Dostoyevski
i religiya (  ά ρ τ υ ρ ε ς σ τ η ν α ν α ζ ή τ η σ η τ ο υ Θ ε ο ύ : Φ . Ν τ ο σ τ ο -
γ ι έ φ σ κ ι κ α ι θ ρ η σ κ ε ία ), Moskva, izd. «Atheist», 1929.
R e i n h a r d t K. F., «Α Cleavage of Minds: Kierkegaard and
Βιβλιογραφία 89
Hegel», Commonweal, vol. XXIV, No. 23 (Oct. 2, 1936), pp.
23-24.
R i m s k i - K o r s a k o v N. A., Sadko, opera-bylina v 7 Karti-
nakh (ό π ε ρ α - ρ ω σ ικ ό λ α ϊ κ ό έ π ο ς σ ε 7 ε ι κ ό ν ε ς ), Leningrad,
Ministerstvo Kultury SSSR «Melodia» (Komplektovshchik No.
12), χ .χ .
R o u s s e a u J. - J., Les Confessions, Edition st£reotype, Paris
1808,4 tomes (Β λ . ε π ί σ η ς Les Reveries du promenew solitaire,
π ο υ ε κ δ ό θ η κ ε , ό π ω ς κ α ι Les Confessions, μ ε τ ά τ ο θ ά ν α τ ο
τ ο υ σ υ γ γ ρ α φ έ α ).
Σ α ρ η γ ι ά ν ν η ς Γ ., «‘Φ ά ο υ σ τ ο υ ς ’ ο α μ φ ίσ β η τ ία ς : Ο Ν . Χ α ~
τ ζ η π α π ά ς σ κ η ν ο θ ε τ ε ί   ά ρ λ ο ο υ σ τ ο '  α γ ι κ ό Θ έ α τ ρ ο ’», Τ α
Ν έ α , 28 Δ ε κ . 1991, σ . 29 (Β λ . ε π ί σ η ς κ α ι τ ο θ ε α τ ρ ικ ό έ ρ γ ο
τ ο υ Ch. Marlowe, The Tragical History of Dr Faustus, 1592;).
S c h a r f e n b e r g J., Sigmund Freud und seine Religionskritik
als Herausforderung fur den christlichen Glauben, Gottingen,
Vandenhoeck & Ruprecht, 1968.
S p i r i t u s Mu n d i (ε κ δ . Ο ρ γ .), Π α γ κ ό σ μ ιο ν Λ ε ξ ικ ό ν Έ ρ γ ω ν
Ε π ισ τ ή μ η ς , Τ έ χ ν η ς , Φ ιλ ο σ ο φ ία ς , μ ε τ φ ρ . α π ό τ η ν έ κ δ . τ ο υ
Δ ι ε θ ν ο ύ ς Ο ρ γ α ν ι σ μ ο ύ Spiritus Mundi, Α θ ή ν α , τ . 1-6: τ . 1-2
(1964), τ . 3-4 (1965), τ . 5-6 (1966), «Α υ γ ο υ σ τ ί ν ο ς Α .», τ . 1,
σ . 252-258, «Rousseau J.-J.», τ . 5, σ . 2242-2246.
S t a r k i e Ε ., «Ζ ιν τ Α ν τ ρ έ », Ε γ κ υ κ λ ο π α ίδ ε ια Π ά π υ ρ ο ς - Λ α ρ ο ύ ς
- Μ π ρ ιτ ά ν ν ικ α , Α θ ή ν α , Ε κ δ ο τ ι κ ό ς Ο ρ γ α ν ι σ μ ό ς Π ά π υ ρ ο ς ,
τ . 26 (1984), σ . 74-75.
Σ τ α σ ι ν ό π ο υ λ ο ς   . Δ ., Η π α ρ α β ο λ ή τ ο υ α σ ώ τ ο υ κ α ι ο ι
π α ρ α λ λ α γ έ ς τ η ς σ τ η λ ο γ ο τ ε χ ν ία (Δ ο κ ί μ ι ο ), Α ν ά τ . α π ό τ η
«Ν έ α Ε σ τ ί α », τ ε ύ χ . 908 (1   α ΐο υ 1965), Α θ ή ν α ι 1965.
Τ ί λ λ t χ Π . ( T i l l i c h P.), Τ ο   ά ρ ρ ο ς τ η ς υ π ά ρ ξ ε ω ς , ε ι σ α γ ω ­
γ ή - μ ε τ ά φ ρ α σ η - σ η μ ε ι ώ σ ε ι ς Χ ρ .   α λ ε β ίτ σ η , ε κ δ . «Δ ω δ ώ ­
ν η », 1976.
T o l s t o y L. Ν ., Ispoved grafa (Ε ξ ο μ ο λ ο γ ή σ ε ι ς ε ν ό ς κ ό μ η ),
1879, Letehworth-Herts-London, Prideaux Press, 1976.
— Voskreseniye (Α ν ά σ τ α σ η ), 1899, Polnoye sobraniye sochineni
L.N. Tolstoi v 90 tomakh ( Ά π α ν τ α τ α έ ρ γ α τ ο υ Α .Ν . Τ ο λ σ τ ό ι
σ ε 90 τ ό μ ο υ ς ), Moskva - Leningrad, Gosizdat, 1928-1958, t.
32-33 (1936).
90
Η ψυχολογία του ασώτου
Τ ρ ε μ π έ λ α ς Π . Ν ., Υ π ό μ ν η μ α ε ις τ ο κ α τ ά Λ ο υ κ ά ν Ε υ α γ γ έ -
λ ι ο ν , Α θ ή ν α ι, Α δ ε λ φ ό τ η ς Θ ε ο λ ό γ ω ν η «Ζ ω ή », 1952.
Τ υ π ά λ δ ο ς Ν ., Έ ν δ υ μ α γ ια τ η γ υ μ ν ή σ τ ιγ μ ή (Π ο ιη τ ικ ή σ υ λ ­
λ ο γ ή ), Α θ ή ν α 1969.
Wa g n e r R., Parsifal, Biihnenweihfestspiel, Einleitung von Wil­
helm Zentner, Stuttgart, Reclam, 1956.
Φ ρ ο μ E. (Fromm Ε .), Ο φ ό β ο ς μ π ρ ο σ τ ά σ τ η ν ε λ ε υ θ ε ρ ία , μ ε τ φ ρ .
Δ η μ η τ ρ ίο υ Θ ε ο δ ω ρ α κ ά τ ο υ , 5η έ κ δ ., Α θ ή ν α , ε κ δ .   π ο υ κ ο υ -
μ ά ν η , 1971.
Z e n k o v s k y V. V. , «Dostoevsky’s Religious and Philosophical
Views», in Dostoevsky; A Collection of Critical Essays, edited
by Rene Wellek, Englewood Cliffs, N.J., Inc., 1962 (in series:
Twentieth Century Views), pp. 130-145.
Z w e i g S. ( Τ σ β ά ι χ Σ .), Ε ίκ ο σ ι τ έ σ σ ε ρ ις ώ ρ ε ς α π ό τ η ζ ω ή
μ ια ς γ υ ν α ίκ α ς (Vierundzwanzig Stunden aus dem Leben einer
Frau), μ ε τ φ ρ . Α . Κ α σ τ α ν ά κ η , Α θ ή ν α , ε κ δ . Γ κ ο β ό σ τ η , χ .χ .
Α ν α φ ο ρ έ ς γ ί ν ο ν τ α ι ε π ί σ η ς σ τ ο υ ς Η ρ ό δ ο τ ο , Π λ ά τ ω ν α ,
(Φ α ιδ ρ ό ς , Π ο λ ιτ ε ία ), Ch. M a r l o w e (Faustus), G o e t h e
(Faust),   o z a r t (Don Jiovanni), C h. A. Κ 1e r c (To μ υ σ τ ή ρ ιο
τ ο υ α σ ώ τ ο υ ) κ .ά .
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΝΟΜΑΤΩΝ
Ε κ τ ό ς α π ό ο ν ό μ α τ α σ υ γ γ ρ α φ έ ω ν , π ε ρ ιλ α μ β ά ν ο ν τ α ι ε π ίσ η ς
κ α ι ο ν ό μ α τ α ισ τ ο ρ ικ ώ ν κ α ι μ υ θ ισ τ ο ρ ικ ώ ν π ρ ο σ ώ π ω ν , τ α ο π ο ία
ε π ισ η μ α ίν ο ν τ α ι μ ε π λ ά γ ια τ υ π ο γ ρ α φ ικ ά σ τ ο ιχ ε ία .
Α β ρ α ά μ , 53 , 64, 65 , 69.
Α γ α μ έ μ ν ω ν , 65.
Α δ ά μ , 58.
Adier Α., 19, 20, 21, 81.
Α λ ε ξ ά ν τ ρ Π . Γ κ ο ρ ιά ν τ σ ικ ο φ ,
75.
Α λ ιό ν α Ι β ά ν ο β ν α , 76.
Α λ ιό σ α (Κ α ρ α μ ά ζ ο φ ), 75.
Αντίοχος Μοναχός, 57, 81.
Απόστολος Παύλος, 64.
Αριστοτέλης, 62, 81.
Αυγουστίνος, 12, 14, 15, 16, 81,
88, 89.
Α χ α σ β ε ρ ό ς (Π ε ρ ιπ λ α ν ώ μ ε ν ο ς
Ι ο υ δ α ίο ς ), 55, 56, 57, 58, 68,
69.
Βασίλειος [Γοντικάκης] (Αρ-
χιμ.), 46, 81.
Berggrav Ε., 52, 81.
Bodisco Th. de, 73, 81.
Camus A., 27, 81.
Γεωργούλης Κ.Δ., 12,14,19, 51,
81.
Γκρην Τζ. (Green J .), 30, 83.
Γρηγόριος Παλαμάς, 46, 82.
Δαλέζιος Α., 14.
Δειπνοσοφιστής (Ψευδ.), 82.
Δημητριάδης Γ.Φ., 57, 82.
Δ ο ν Ζ ο υ ά ν , 27, 28, 31, 53, 54,
56, 68, 69, 87, 90.
Dostoyevski F.M., 3,4, 5, 71, 72,
73, 74, 75, 76, 78, 79, 82, 83,
85, 86, 87, 88, 89, 90.
Δρούλιας Ι .Δ., 13, 82.
Diirer Λ., 73.
Ευθύμιος ο Ζιγαβηνός, 44, 47,
72, 82,
Ζενκόφσκι (Zenkovski V.V.),
74, 90.
Ζ η ν ό β ιο ς , 75, 76, 77.
Ζ ω σ χ μ ά ς (Στάρετς), 76.
Frank J ., 82.
Freud S., 17, 18, 78, 82.
Goethe J .W., 84, 90.
Gide A., 8, 9, 73 , 83 , 89.
Godet F., 21, 22, 36, 52.
Gruehn W., 14, 49, 83.
Guardini R., 73, 83.
Guercino (G.F. Barbieri), 73.
Hegel G.W.F., 68, 69.
92
Η ψυχολογία του ασώτου
Heidegger (Χάιντεγκερ Μ.), 33,
38, 60, 87, 88.
Heiler G., 44, 83.
Hillis Miller J ., 75, 83.
Hoffman F.I ., 74, 78, 83.
Ηράκλειτος, 62.
Ηρόδοτος, 26, 90.
Θεοδώρακόπουλος Ι.Ν., 59, 83.
Θεοδώρου Ε.Δ., 13, 14, 83.
Θεοφύλακτος (Βουλγαρίας)
Αχρίδος, 36, 42, 83.
Ιγνάτιος Αντιόχειας, 47, 83.
Ι λ ιο ύ σ ε τ σ κ α , 75.
Ι σ α ά κ , 65.
Ι φ ιγ έ ν ε ια , 65.
Ι ο ύ δ α ς (ο Ι ο κ α ρ ιώ τ η ς ), 16, 34,
86.
Ιωάννης ο Ευαγγελιστής, 43,48,
49.
Ιωάννης (της Κλίμακος), 57,83.
Ιωάννης Χρυσόστομος, 43, 84.
Ι ώ β , 64, 66, 67, 69, 77, 84.
J ames W., 11, 12, 18, 19, 84.
J aspers (ΓιάσπερςΚ.), 38,60,87,
88.
J ensen W., 78, 82.
Johannes, 62.
J ung C , 77, 78, 84.
Kallen H.M., 66, 84.
Καραβιδόπουλος Ι .Δ., 21, 22,
72, 84.
Kierkegaard S., 3, 5, 6, 27, 28,
32, 38, 39, 40, 51, 53, 54, 55,
56, 57, 58, 59, 60, 61,62, 63,
64, 65, 66, 67, 68, 69, 84-85,
86, 87, 88, 89.
Kjetsaa G., 75, 85.
Klerk Gh.A., 73, 90.
Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, 67, 86.
Komarowitsch V.L., 78, 86.
Κοντογιάννης I ., 13, 86.
ΚορναράκηςΙ.Κ., 16, 20,24,26,
29, 30, 31, 35, 37, 40, 41,42,
43 , 45 , 86.
Κ ο ίσ ο ς , 26.
Κύριλλος Αλεξανδρείας, 46,47,
86.
Κωσταράς Γ.Φ., 59, 61, 62, 86.
Leuba J .H., 11, 86.
Leonardo da Vinci, 78, 82.
Lowrie W., 56, 57, 63, 86.
Λουκάς ο Ευαγγελιστής, 7, 29,
33, 35, 36, 37, 41, 42, 45, 46,
47, 49, 72, 77.
Lund W., 56.
Maillot A., 25, 26, 35, 86.
Μ α κ ά ρ Ι β ά ν ο β ιτ ς , 75.
Μακράκης M.K., 11, 13, 15, 16,
18, 25, 36, 51, 52, 54, 74, 75,
77, 78, 86, 87.
Marcel (Μαρσέλ Γκ.), 60, 87.
Μ α ρ γ α ρ ίτ α , 56, 84.
Μ α ρ ία Τ ιμ ο φ έ γ ιε β ν α , 75.
Μάρκελλος, 75, 76.
Marlowe Ch., 55, 56, 89, 90.
Ματθαίος ο Ευαγγελιστής, 34,
45, 66.
Μ έ γ α ς Α λ έ ξ α ν δ ρ ο ς , 26, 27.
Μ ιχ α ή λ (ο α μ α ρ τ ω λ ό ς ), 75, 76.
Moliere J .-P., 27, 87.
Μοντερλάν (Montherland Η. de),
27, 87.
Mounier Ε., 59, 87.
Mozart G.A, 28, 54, 90.
Μπέγζος Μ.Π., 40, 87.
Μπερντιάγιεφ Ν., 63, 87.
Μπρατσιώτης Π.Ι ., 7, 88.
Murillo Β.Ε, 73.
Ευρετήριο ονομάτων
93
Μ ω ν σ ή ς , 67.
Nahm M.C. (ed.), 62, 88.
Νησιώτης Ν.Α., 19, 20, 38, 44,
65, 68, 77, 78, 88.
Ν τ μ ίτ ρ ι (Κ α ρ α μ ά ζ ο φ ), 75, 76.
Ν τ μ ίτ ρ ι Ν ε χ λ ιο ύ ν τ ο φ , 15.
Ντοστογιέβσκη, Άννα Γ., 72,
88.
Ντοστογιέφσκυ, Αιμέ, 72, 88.
Ο ιδ ίπ ο υ ς , 18.
Olsen, Regina, 53, 85.
Otto R., 12, 14, 48, 51, 83, 88.
Owen I ., 42, 88.
Παπακώστας Σ.Γ. (Αρχιμ.), 22,
88.
Παπανούτσος Ε.Π., 13, 88.
Παπαπέτρου Κ., 32, 33, 38, 88.
Π ά ρ σ ιφ α λ , 48, 90.
Πλάτων, 13, 63, 88, 90.
Προβελέγγιος Α., 73, 88.
Papini G., 14, 88.
Phiip H.L., 18, 89.
Pokrovski G.A., 73, 89.
Quidam, 60, 69.
Ρ α σ κ ό λ ν ικ ο φ , 75, 76.
Reinhardt K.F., 68, 89.
Rembrandt, 73.
Rimski-Korsakov N.A., 26, 48,
89.
Rousseau J .- J ., 15, 89.
Σ ά ν τ κ ο (Sadko), 26, 47, 48, 89.
Σαρηγιάννης Γ., 55, 56, 89.
Sartre J .-P., 38, 60, 87» 88.
Scharfenberg J ., 18, 89.
Σ ό λ ω ν , 26.
Σ ό ν ια (Μ α ρ μ ε λ ά ν τ ο β α ), 75.
Star buck E.D., 11.
Starkie E., 9, 89.
Στασινόπουλος Μ.Δ., 73, 74,
89.
Σ τ ε π ά ν Τ ρ ο φ ίμ ο β ιτ ς , 75.
Σ ω κ ρ ά τ η ς »58, 59, 68, 69.
Τίλλιχ (Tillich P.), 32, 33, 55, 89.
Tolstoy L.N., 13, 15, 79, 86, 90.
Τρεμπέλας ΓΙ.Ν., 21, 22, 36, 42,
43, 44, 45, 46, 47, 52, 77, 90.
Τσβάιχ (Zweig S.), 78, 90.
Τυπάλδος Ν.» 40, 90.
Wagner R., 48, 90.
Wahl J . (Βαλ Z.), 60, 87.
William (πάρεδρος), 59, 60.
Wolfe Th,, 66.
Φ α ιδ ρ ό ς , 63, 90.
Φρομ (Fromm E.), 30, 90.
Φ ά ο υ σ τ , 53, 54, 55, 56, 68, 69,
84, 89, 90.
Χατζηπαπάς Ν., 55, 89.
Χ ρ ισ τ ό ς (Ι η σ ο ύ ς ), 7, 9, 10, 16,
21, 24, 35, 36, 47, 48, 57, 66,
67, 68, 69, 84.
Μ
ια νέα προσέγγιση της παραβολής τοϋ ασώτου
από θρησκειοψυχολογικη άποψη, μέ σύντομη ανα­
φορά στον Ντοστογιέφσκι πού, λίγο πριν από τό
θάνατό του, ζήτησε από τη γυναίκα του να διαβάσει
μπροστά στα παιδιά του την παραβολή αυτή. Ή ανάλυσή
της εδώ γίνεται ιδιαίτερα σύμφωνα μέ «τά στάδια τοϋ δρό­
μου τής ζωής» στον ύπαρξισμό τοϋ Kierkegaard, όπως φαί­
νεται στο διάγραμμα:
ΤΑ ΤΡΙΑ ΣΤΑΔΙΑ ΤΑ ΤΡΙΑ ΣΤΑΔΙΑ
ΤΟΤ ΑΣΩΤΟΥ ΣΤΗΝ ΥΠΑΡΞΙΑΚΗΣ ΖΩΗΣ
ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΤΑ TON KIERKEGAARD
Πρώτο στάδιο: Αμαρτία Πρώτο στάδιο, τό αισθητικό
1. Φόβος 1. Φόβος (Δον Ζουάν)
2. Αγωνία 2. Αγωνία (Φάουστ)
3. Απελπισία 3. Απελπισία (Άχασβερός)
Δεύτερο στάδιο: Μετάνοια Δεύτερο στάδιο, τό ηθικό
1. Συναίσθηση ένοχης 1. Αυτογνωσία (Σωκράτης)
2. Εκλογή ή απόφαση 2. Εκλογή (Quidam)
3. Εξομολόγηση 3. Μετάνοια (Gjentagelsen)
Τρίτο στάδιο: Σωτηρία Τρίτο στάδιο, τό θρησκευτικό
1. Προσευχή 1. Πίστη (Θυσία τοϋ Αβραάμ)
2. Θεία λατρεία 2. Πόνος (Ίώβ και θ. Πάθος)
3. Εξιλέωση 3. Αγάπη (Ανάσταση Χριστού)
ISBN 960-7102-18-5
9 789607 102188

Μιχ. Κ. Μακράκη Ή ψυχολογία τοϋ άσώτου: Τά τρία στάδια τής ύπαρξιακής πορείας του
Φωτοστοιχειοθεσία:

'Ελένη Ταμβάκη, Ζαρίφη 3-7. ’Αθήνα Σελιδοποίηση - Φωτογράφιση - Μοντάζ: Δ. Μαυρομμάτη, Μιχαήλ Βόδα 150, 104 46 1 Αθήνα Εκτύπωση: Σ. Τουμαζάτος, Τατοΐου 406, ’Αθήνα Βιβλιοδεσία: Κ. Χωριατάκης, Βούλγαρο κτόνου 46, ’Αθήνα Πρώτη έκδοση, Φεβρουάριος 1992

ISBN 960-7102-18-5

© 2011, Μιχ. Κ. Μακράκη © 2011, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΡΜΟΣ ΑΘΗΝΑ: Μ αυροκορδάτου 11, τ.κ. 106 78 τηλ.: 210 3304196 - 210 3830604, fax: 210 3819439 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Πρασακάκη 5, τ.κ. 546 22 τηλ.: 2310-220992, fax: 2310-220910 web: www.armosbooks.gr e-mail: info@armosbooks.gr παραγγελίες: orders@armosbooks.gr

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->