You are on page 1of 76

Projekt „Uruchomienie kierunku studiów: Biotechnologia, specjalność: Biotechnologia Medyczna na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej

, z Europejskiego Funduszu Społecznego, w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki.

Uniwersytet Medyczny w Łodzi Wydział Nauk Biomedycznych i Kształcenia Podyplomowego

Materiały dydaktyczne dla studentów kierunku BIOTECHNOLOGIA specjalność

BIOTECHNOLOGIA MEDYCZNA
HISTOLOGIA Z ELEMENTAMI EMBRIOLOGII

Piotr M. Brzeziński Andrzej Zieliński – wstęp i redakcja

Łódź, 2010 r.

Projekt „Uruchomienie kierunku studiów: Biotechnologia, specjalność: Biotechnologia Medyczna na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej, z Europejskiego Funduszu Społecznego, w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki.

Materiały dydaktyczne dla studentów kierunku BIOTECHNOLOGIA specjalność BIOTECHNOLOGIA MEDYCZNA współfinansowane ze środków Unii Europejskiej, z Europejskiego Funduszu Społecznego, w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki.

Materiały dydaktyczne są udostępniane studentom BEZPŁATNIE

Projekt „Uruchomienie kierunku studiów: Biotechnologia, specjalność: Biotechnologia Medyczna na Uniwersytecie Medycznym w Łodzi” współfinansowany ze środków Unii Europejskiej, z Europejskiego Funduszu Społecznego, w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki.

Uniwersytet Medyczny w Łodzi Wydział Nauk Biomedycznych i Kształcenia Podyplomowego

Materiały dydaktyczne dla studentów kierunku BIOTECHNOLOGIA specjalność

BIOTECHNOLOGIA MEDYCZNA
HISTOLOGIA Z ELEMENTAMI EMBRIOLOGII

Piotr M. Brzeziński Andrzej Zieliński – wstęp i redakcja

Łódź, 2010 r.

Uniwersytet Medyczny w Łodzi ISBN: 978-83-61058-71-1 Histologia z elementami embriologii ISBN: 978-83-61058-79-3 © Copyright by Uniwersytet Medyczny w Łodzi Łódź 2010 Opracowanie redakcyjne. Kopcińskiego 20 . druk i oprawa: Biuro Promocji i Wydawnictw Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 90-153 Łódź ul.

............................................................................... Układ moczowy ..................................................................................................................................................................................................................................................................... Tkanka nabłonkowa .............................. Układ pokarmowy ................................................................... Skóra i jej wytwory ................................ Układ płciowy męski i żeński ........................................... Układ limfatyczny ................................................................................. Centralny i obwodowy układ nerwowy .......... 9 14 19 24 27 31 36 38 43 47 54 57 61 70 74 5 ...................... Układ oddechowy ..................................................................................................... Układ dokrewny ............................................................................... Podstawy technik histologicznych ...................................................................................................... Tkanka nerwowa.............................................. Krew .....................................................................SPIS TREŚCI Podstawy embriologii ogólnej ................................. Tkanka mięśniowa ...................................................... Tkanka łączna .......................................................................................................................................................................... Układ krwionośny ............................................................................................................................................

med. narządów i układów z uwzględnieniem ich pochodzenia i rozwoju. w oparciu o wiedzę nabytą w ramach przygotowania się do zajęć oraz przekazaną na wykładzie. Katedra Morfologii i Embriologii. Podziękowania dla dr n. Uniwersytet Medyczny w Łodzi. biochemii. Realizacja tego celu ma stworzyć podstawy do opanowania wiedzy z fizjologii. tel/fax (42) 630 66 18 dr n. PoniŜszy materiał ma ułatwić przygotowanie się studenta na zajęcia oraz do egzaminu końcowego z przedmiotu. Nauczanie odbywa się w formie wykładów i ćwiczeń. biologii eksperymentalnej oraz morfologicznych i czynnościowych aspektów biotechnologii. ma za zadanie praktycznie zapoznać się z budową mikroskopową tkanek i narządów. n. . Narutowicza 60. Andrzej Zieliński profesor UM Histologia z elementami embriologii Nauczanie histologii i embriologii człowieka ma na celu przekazanie niezbędnej wiedzy z zakresu prawidłowej mikroskopowej budowy komórek. Piotra Sarmackiego za znaczącą pomoc w opracowaniu zdjęć.Zakład Cytofizjologii. Na ćwiczeniach student. med. dr hab. Piotr M. Histologii i Embriologii. tel. 90-136 Łódź ul. tkanek. med. (42) 63198 07. III piętro. Brzeziński.

.

W blastocyście wyraźnie zaznaczone jest zgrupowanie komórek zwane węzłem zarodkowym czyli embrioblastem. W cytoplazmie komórki jajowej dochodzi do zapłodnienia. Powstaje diploidalna komórka zwana zygotą. Proces ten jest wieloetapowy: 1. struna grzbietowa.z którego powstanie kosmówka. które zagnieŜdŜa się w błonie śluzowej macicy (implantacja). ok. z jajnika do jamy otrzewnej a następnie jajowodu wydostaje się komórka jajowa. poprzez macicę i jajowód.przeniknięcie plemnika przez komórki wieńca promienistego. Po kopulacji z pochwy. którą osiąga między 6-8 dniem od zapłodnienia. Wewnątrzmaciczny rozwój człowieka dzielimy na okres zarodkowy (od powstania zygoty do 8 tygodnia Ŝycia) i okres płodowy (od 9 tygodnia do urodzenia ok. Powstają pierwotne narządy osiowe: cewa nerwowa. 2 – przeniknięcie plemnika przez osłonkę przejrzystą (u człowieka pojedynczy plemnik) i 3 .PODSTAWY EMBRIOLOGII OGÓLNEJ PODSTAWY EMBRIOLOGII OGÓLNEJ Plemnik jest wysoce wyspecjalizowaną komórką rozrodczą męską. W okresie zarodkowym z węzła zarodkowego. po szeregu jego przekształceń. 14 dnia cyklu miesięcznego. entoderma i mezoderma. 40 tygodnia Ŝycia = 10 miesiąc księŜycowy = 9 miesiąc kalendarzowy). powstają listki zarodkowe: ektoderma.z główki plemnika zostaje usunięta osłonka glikoproteinowa i zostają odsłonięte receptory znajdujące się w błonie komórkowej główki plemnika. zawierającą haploidalną liczbę chromosomów. W bańce jajowodu dochodzi do zaplemnienia. umoŜliwiające wniknięcie materiału genetycznego z plemnika do cytoplazmy komórki jajowej. z którego rozwinie się ciało zarodka. czyli połączenia się materiału genetycznego z plemnika (męskiego) i komórki jajowej (Ŝeńskiego). prajelito a następnie z mezodermy somity. przechodząc po drodze proces kapacytacji czyli uzdatniania .zlanie się błon komórkowych plemnika i komórki jajowej. czyli kontaktu plemników z komórką jajową. 9 . W wyniku owulacji. plemniki przedostają się do bańki jajowodu. otoczona od zewnątrz komórkami wieńca promienistego i przyśrodkowo osłonką przejrzystą. Zarodek wraz z otaczającymi go błonami płodowymi nazywany jest jajem płodowym. W tym okresie zarodek przemieszcza się z bańki jajowodu przez jajowód do macicy. oraz trofoblast . Jednokomórkowa zygota ulega szeregowi podziałów i przemian (bruzdkowanie) przekształcając się w morulę i dalej w blastocystę.

zimno). czynników autoimmunizacyjnych (np. wirusem grypy). Wady rozwojowe mogą powstać w wyniku: zakaŜeń wirusowych (np. fetoskopię.PODSTAWY EMBRIOLOGII OGÓLNEJ Wykształcają się narządy pierwotne. grup komórek lub tkanek (wtórna). wieloetapowych przemian prowadzących do powstania człowieka przy bardzo wielu czynnikach wpływających na ten proces. antybiotyki. Podstawowym mechanizmem regulującym rozwój zarodkowy i płodowy jest indukcja embriologiczna (pierwotna i wtórna). krętkiem kiły lub toksoplazmą). wad genetycznych. alkohol. czynników fizycznych (np. zakaŜeń bakteryjnych lub pierwotniakami (np. W związku z rozwojem wiedzy na temat przyczyn wad rozwojowych wykonuje się. Do chwili obecnej wiele czynników indukcyjnych pozostaje nierozpoznanych. Często proces ten ma charakter dwukierunkowy. ukierunkowujący wzajemny ich rozwój. badania prenatalne (przedurodzeniowe) np. promieniowanie jonizujące. niedotlenienie. w granicach obowiązującego prawa. E lub białek lub nadmiar witamin rozpuszczalnych w tłuszczach). ultrasonografię. 10 . Podczas bardzo skomplikowanych. wytworzenie przeciwciał przeciwko komórkom tarczycy). badania genetyczne. B. czyli złoŜony proces wzajemnego oddziaływania na siebie komórek (pierwotna). Gałąź nauki zajmującą się wadami rozwojowymi nazywamy teratologią (z greckiego teratos -potwór). W tym układzie strona wpływająca na rozwój (induktor) wytwarza czynnik indukcyjny. w tym uŜywek i leków (np.musi wykazywać kompetencję. nierzadko dochodzi do nieprawidłowości anatomicznych bądź czynnościowych. nikotyna. zaburzeń chromosomalnych. które juŜ w okresie płodowym ulegną przekształceniu w narządy ostateczne. Tkanką łączącą poszczególne układy i struktury wewnątrznarządowe jest mezenchyma (zarodkowa tkanka łączna). wirusem róŜyczki. działania czynników chemicznych. Istnieje bardzo wiele róŜnorodnych czynników mogących być przyczyną wad rozwojowych. sole ołowiu i selenu. niedoborów lub nadmiarów Ŝywieniowych (np. ciepło. zaś druga strona – układ odbiorczy. biopsje. brak witamin A. zwanych wadami rozwojowymi. czyli zdolność reagowania na ten czynnik. leki psychotropowe).

Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: płód szczura 19 dzień rozwoju płodowego. indukcja pierwotna i wtórna. Przykładowe zagadnienia kontrolne: Podaj definicję zarodka i płodu. natura induktorów – przykłady. rodzaje wad rozwojowych – przykłady. Czym zajmuje się teratologia i jakie ma znaczenie w rozwoju człowieka? 11 . róŜnicowanie komórek zarodkowych. mechanizmy biorące udział w róŜnicowaniu się komórek zarodkowych – apoptoza. zjawisko indukcji embriologicznej. Co nazywamy indukcją płodową? Jakie znaczenie w rozwoju zarodkowo-płodowym ma zjawisko indukcji? Wymień najczęstsze przyczyny wad rozwojowych. mechanizm zapłodnienia. rozwój zarodkowy człowieka. zapłodnienie. okresy rozwoju człowieka. ogólna charakterystyka komórek płciowych męskich i Ŝeńskich. Zwiedzanie „Muzeum Embriologicznego” – embriologia człowieka – rozwój prawidłowy.PODSTAWY EMBRIOLOGII OGÓLNEJ Podstawowe zagadnienia do opanowania: wytwarzanie komórek płciowych. mechanizmy morfogenetyczne. a co zapłodnieniem? Wymień okresy rozwoju wewnątrzmacicznego człowieka. Sposoby diagnozowania prenatalnego wad rozwojowych (podaj przykłady). teratologia. Co nazywamy zaplemnieniem. Wymień podstawowe stadia rozwojowe zarodka.

budowa ogólna. Marka Sopi ci Sopińskiego) Płód szczurzy – rdzeń kręgowy. AZAN.5x.med. barwienie met. piersiowej Płód szczurzy – płuco lewe + ś 12 . przekrój czołowy 19 DG.PODSTAWY EMBRIOLOGII OGÓLNEJ Płód szczura . Obiektyw 2. iektyw (obrazy preparatu embriologicznego uzyskano dzięki uprzejmości dr n. ściana kl.

PODSTAWY EMBRIOLOGII OGÓLNEJ Płód szczura – wątroba. nerka 13 . troba. Ŝołądek. wątroba. troba. Płód szczura – przepona. ątroba. nerka. Płód szczura – wątroba. trzustka. jelita. Płód szczura – trzustka. trzustka.

Często nabłonki spełniają kilka funkcji równocześnie (np. układu i organizmu.in. budowa i rola błony podstawnej. apokrynowo lub holokrynowo. przedni płat przysadki. Wydzielina moŜe być odprowadzona z gruczołu: poprzez układ przewodów wyprowadzających (gruczoły zewnętrzwydzielnicze . blaszki ciemnej (składającej się głównie z kolagenu IV) i warstwy włóknisto-siatkowatej zbudowanej głównie z włókien retikulinowych. Tkanki te mogą pełnić następujące funkcje: pokrywowo-ochronną. resorpcyjną. Tkanki nabłonkowe pochodzą ze wszystkich listków zarodkowych. spoczywających na błonie podstawnej. „nabłonek dróg oddechowych”). kora nadnercza) są pochodzenia nabłonkowego. Komórki nabłonka połączone są ze sobą oraz z błoną podstawną wyspecjalizowanymi połączeniami. potowe) oraz niektóre wewnątrzwydzielnicze (np. Komórki nabłonkowe mogą być ułoŜone na błonie podstawnej w jednej warstwie (nabłonki jednowarstwowe) lub wielu warstwach (nabłonki wielowarstwowe).endokrynowe) lub do przestrzeni międzykomórkowej (gruczoły parakrynowe).TKANKA NABŁONKOWA TKANKA NABŁONKOWA Tkanka nabłonkowa zbudowana jest z komórek ściśle do siebie przylegających. 14 . wydzielniczą lub zmysłową. sposoby wydzielania oraz drogi wydzielania . Podstawowe zagadnienia do opanowania: definicja tkanki. WyróŜniamy trzy typy połączeń międzykomórkowych: zamykające (mające na celu uszczelnienie przestrzeni międzykomórkowych). Komórki mogą wydzielać jednym z sposobów: merokrynowo. tarczyca. Błona podstawna zbudowana jest z trzech warstw: blaszki jasnej (zawierającej m. lamininę. nidogen łączący lamininę z kolagenem IV). narządu. powstawanie gruczołów. połączeń międzykomórkowych oraz tworów powierzchniowych. Na wolnej powierzchni komórek nabłonka występują wyspecjalizowane twory umoŜliwiające spełnianie funkcji charakterystycznej dla danego rodzaju nabłonka: mikrokosmki. klasyfikacja morfologiczna i czynnościowa tkanki nabłonkowej. gruczoły łojowe.egzokrynowe).przykłady. rąbki. ślinianki. Gruczoły zewnątrzwydzielnicze (np. jonowo-metaboliczne (ułatwiające przekazywanie jonów i substancji niskocząsteczkowych pomiędzy komórkami). do krwi (gruczoły wewnątrzwydzielnicze . definicja tkanki nabłonkowej. stereocylia lub kinetocylia. komórki te wytwarzają niewielką ilość substancji międzykomórkowej moŜliwej do zaobserwowania w powiększeniu mikroskopu elektronowego. zwierające (mające na celu mechaniczne powiązanie komórek między sobą i do błony podstawnej).

Podaj definicję tkanki nabłonkowej i omów charakterystyczne elementy jej budowy mikroskopowej. 15 . nabłonki wielowarstwowe: przejściowy i płaski rogowaciejący. tkanka. Przykładowe zagadnienia kontrolne: Zdefiniuj pojęcia: komórka. Przedstaw klasyfikację tkanki nabłonkowej w oparciu o kryteria morfologiczne i czynnościowe podając odpowiednie przykłady. sześcienny i walcowaty. układ i organizm. narząd. nabłonek wielorzędowy. Omów drogi i typy wydzielania (podaj odpowiednie przykłady).TKANKA NABŁONKOWA Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: nabłonki jednowarstwowe: płaski.

Nabłonek jednowarstwowy sze sześcienny . ścienny barwienie hematoksylina/eozyna. Gordon-Sweeta. barwienie met. obiektyw 20x .TKANKA NABŁONKOWA Nabłonek jednowarstwowy płaski . obiektyw 10x. Sweeta. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x.krezka jelita. Nabłonek jednowarstwowy płaski – krezka jelita. barwienie met. ematoksylina/eozyna. Gordon-Sweeta obiektyw 40x. 16 .nerka. Nabłonek jednowarstwowy sześcienny – nerka. . 20x.

obiektyw 20x. Nabłonek dwuwarstwowy sześ sześcienny . obiektyw 20x. . Nabłonek wielorzędowy z migawkami .tchawica. ematoksylina/eozyna. barwienie hematoksylina/eozyna.ślinianka. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x ematoksylina/eozyna. Nabłonek jednowarstwowy walcowaty .jelito. .jelito. 17 . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x.TKANKA NABŁONKOWA Nabłonek jednowarstwowy walcowaty . wy barwienie hematoksylina/eozyna.

obiektyw 20x. Nabłonek przejściowy – pęcherz moczowy. . obiektyw 40x. Nabłonek wielowarstwowy płaski rogowaciej rogowaciejący. 18 .TKANKA NABŁONKOWA Nabłonek przejściowy – pęcherz moczowy. ematoksylina/eozyna. cherz moczowy barwienie hematoksylina/eozyna. ęcherz barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x sylina/eozyna. Nabł. wielowarstwowy płaski nierogowaciej nierogowaciejący. . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x. barwienie hematoksylina/eozyna.

Tkanki łączne dzielimy na tkanki łączne właściwe (galaretowata. stale w niej występujące – fibroblasty/fibrocyty. retikulinowych) i istoty podstawowej (proteoglikanów i glikozaminoglikanów). Jest to najczęściej występujące białko w organizmie człowieka (ok. siateczkowata. Wśród komórek tkanki łącznej wyróŜniamy: 1 .komórki właściwe. argentofilne) zbudowane są z tropokolagenu. Włókna kolagenowe (klejodajne) zbudowane są z fibrylarnego białka kolagenu.granulocyty. Funkcje tkanki łącznej: tworzy zrąb (stroma) narządów. Cząsteczki tropokolagenu po pozakomórkowym połączeniu się ze sobą. tworzą one włókienka grubości od 0. spręŜystych. tłuszczowa) i podporowe (chrzęstne i kostne). w przestrzeni międzykomórkowej cząsteczki tropoelastyny tworzą liczne wiązania krzyŜowe tworząc elastynę. Włókna siateczkowe (retikulinowe. które tworzą cząsteczkę tropokolagenu.elastyny i zatopionych w niej włókienek mikrofibryliny. odgrywa istotną rolę w obronie organizmu.TKANKA ŁĄCZNA TKANKA ŁĄCZNA Tkanka łączna zbudowana jest z komórek i substancji międzykomórkowej. Włókna spręŜyste wytwarzają liczne rozgałęzienia i są rozciągliwe nawet do 150% pierwotnej długości. Włókna spręŜyste (elastylowe) zbudowane są z glikoproteiny . srebrochłonne. w którego skład wchodzi głównie kolagen typu III. stanowi ochronę mechaniczną dla narządów (np. tworzą włókienka → włókna → pęczki włókien. torebki łącznotkankowe). Makrocząsteczka kolagenu składa się z trzech spiralnie zwiniętych wobec siebie łańcuchów polipeptydowych α. makrofagi. kratkowe. włóknista. Tkanka łączna powstaje z mezenchymy. 25% białek). jest miejscem magazynowania substancji zapasowych.komórki napływowe. Kolagen jest rozkładany przez kolagenazę. komórki tłuszczowe (Ŝółte i brunatne).5 do 2 µm i wchodzą w skład zrębu wielu narządów. plazmocyty. Substancja międzykomórkowa składa się z włókien (kolagenowych. limfocyty i monocyty. Substancja podstawowa to włókna i istota podstawowa (macierz). bierze udział w transporcie substancji odŜywczych i produktów metabolizmu. mastocyty. bierze udział w termoregulacji. stanowi szkielet organizmu. 19 . komórki barwnikowe i komórki niezróŜnicowane oraz 2 . których miejscem funkcjonowania moŜe być tkanka łączna . a następnie jest wydzielana poza komórkę. Prekursor włókna spręŜystego – tropoelastyna powstaje w aparacie Golgiego komórki.

Podstawowe zagadnienia do opanowania: definicja tkanki łącznej. Chrząstki. nadającą chrząstce charakterystyczną sztywność i spręŜystość. kość zbita typu Haversa. pokryte są ochrzęstną zawierającą naczynia krwionośne i nisko zróŜnicowane komórki. procesy naprawcze w tkankach łącznych właściwych i oporowych.izomorficzne kryształy dwuhydroksyapatytów (ok. Tkanka chrzęstna nie zawiera naczyń krwionośnych. 25% masy tkanki) i część nieorganiczną . umoŜliwiające wzrost i regenerację chrząstki. osteocyty i osteoklasty) oraz substancja międzykomórkowa zawierająca część organiczną . Przykładowe zagadnienia kontrolne: Zdefiniuj pojęcie tkanki łącznej. budowa i czynność komórek tkanki łącznej. budowa i skład chemiczny włókien tkanki łącznej. chrząstka szklista. Kanał osteonu otoczony jest przez 9-15 ułoŜonych koncentrycznie blaszek kostnych systemowych. Porównaj właściwości i budowę podstawowych typów tkanek łącznych właściwych i podporowych. w którym przebiegają naczynia krwionośne i nerwy otoczone tkanką łączną włóknistą wiotką. chrząstka spręŜysta. tkanka łączna włóknista zbita o układzie regularnym. Jednostką czynnościowo-morfologiczną tkanki kostnej jest osteon. podaj odpowiednie przykłady. podobieństwa i róŜnice w budowie tkanek łącznych właściwych i podporowych. ma on kształt walca ułoŜonego równolegle do długiej osi kości. Blaszki kostne perforowane są licznymi kanalikami kostnymi. budowa i czynności ochrzęstnej i okostnej. W centrum osteonu znajduje się kanał. Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: tkanka łączna włóknista wiotka. WyróŜniamy kości o budowie grubowłóknistej (splotowate) i drobnowłóknistej (blaszkowate). Pomiędzy blaszkami występują jamki kostne zawierające osteocyty.osteoid (ok. czynność tkanki łącznej. w których znajdują się wypustki osteocytów. poza powierzchniami stawowymi.70% masy). wymień i scharakteryzuj podstawowe morfologiczne elementy budowy tkanki łącznej. chrząstka włóknista. WyróŜniamy tkanki chrzęstne: szklistą.TKANKA ŁĄCZNA Tkanka chrzęstna: składa się z komórek zwanych chondrocytami i substancji międzykomórkowej zawierającej włókna i róŜnie zŜelifikowaną istotę podstawową. 20 . Tkankę kostną tworzą komórki (osteoblasty. Tkankę kostną drobnowłóknisą dzielimy jeszcze na tkankę kostną gąbczastą i tkankę kostną zbitą. włóknistą i spręŜystą.

21 .TKANKA ŁĄCZNA Tkanka łączna włóknista wiotka. czna wiotka barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x ematoksylina/eozyna. Tkanka łączna zbita o układzie regularnym . obiektyw 40x. czna barwienie orceiną. Mallory.ścięgno. barwienie orceiną.ścięgno. Tkanka łączna zbita o układzie regularnym . . Tkanka łączna włóknista wiotka. obiektyw 10x. barwienie met. obiektyw 10x.

22 . barwienie met. Tkanka chrzęstna szklista . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw ematoksylina/eozyna. 40x. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw ematoksylina/eozyna. obiektyw 20x. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw ematoksylina/eozyna.TKANKA ŁĄCZNA Tkanka chrzęstna szklista i ochrzęstna stna ochrz mostek. 10x. Tkanka chrzęstna włóknista – spojenie łonowe.mostek mostek. 40x. Tkanka chrzęstna włóknista – spojenie łonowe łonowe. Mallory.

nagłośnia. Tkanka chrzęstna spręŜysta . obiektyw 20x. Schmurla. Schmurla. obiektyw 40x 23 .TKANKA ŁĄCZNA Tkanka chrzęstna spręŜysta . obiektyw 40x. obiektyw 10x. barwienie orceina/zieleń janusowa. barwienie orceina/zieleń janusowa. Tkanka kostna zbita – kość udowa.nagło nagłośnia. Tkanka kostna zbita – kość udowa. ść udowa barwienie met. udowa barwienie met.

Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia podczas ćwiczeń: mięsień poprzecznie prąŜkowany szkieletowy. Podstawowe zagadnienia do opanowania: definicja tkanki mięśniowej. impulsem z komórek śródmiąŜszowych lub układu nerwowego. kryteria klasyfikacji tkanki mięśniowej morfologiczne i czynnościowe – odpowiednie przykłady. mięsień prąŜkowany serca. prostaglandyny. ultrastrukturalne i biochemiczne wykładniki czynności sarkomeru. Przykładowe zagadnienia kontrolne: Zdefiniuj pojęcia: mięśnia. rodzaje tkanki mięśniowej. kininy). mięśnia sercowego przez impuls z komórek układu bodzco-przewodzącego zaś w tkance mięśniowej gładkiej moŜe być spowodowany spontanicznie. Zdefiniuj pojęcie sarkomeru. W mięśniach wykazujących prąŜkowanie. Szereg sarkomerów składa się na włókienko kurczliwe (miofibrylę). białka te wchodzą w skład sarkomeru – podstawowej jednostki morfologiczno-czynnościowej włókienka kurczliwego. a takŜe białkami regulatorowymi (np. miofibrylli i miofilamentów cienkich i grubych. wskaŜ białka wchodzące w skład tej struktury i ich rolę w skurczu. Podstawowymi strukturami biorącymi udział w skurczu są miofilamenty cienkie zbudowane z aktyny. tkanki mięśniowej. tkanka mięśniowa a mięsień. natomiast w tkance mięśniowej gładkiej tworzą przestrzenną sieć zakotwiczoną w błonie komórkowej (sarkolemmie). 24 .TKANKA MIĘŚNIOWA TKANKA MIĘŚNIOWA Tkanka mięśniowa jest zespołem wydłuŜonych komórek mięśniowych lub włókien mięśniowych charakteryzujących się kurczliwością i pobudliwością na bodźce nerwowe. tkanka mięśniowa gładka. mięśnia sercowego i gładkiego. tkankę mięśniową poprzecznie prąŜkowaną szkieletową i tkankę mięśniową poprzecznie prąŜkowaną serca. Skurcz mięśni szkieletowych indukowany jest głównie przez zakończenia nerwowe. hormonalne i mechaniczne. WyróŜniamy tkankę mięśniową gładką. tropomiozyny i troponiny oraz miofilamenty grube zbudowane z miozyny II. Omów podstawowe cechy budowy mikroskopowej tkanki mięśniowej poprzecznie prąŜkowanej szkieletowej.

jelito jelito. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw ematoksylina/eozyna. Schmurla. Tkanka mięśniowa poprzecznie prąŜkowana niowa prąŜ szkieletowa.TKANKA MIĘŚNIOWA Tkanka mięśniowa gładka . barwienie met. obiektyw 20x. barwienie met. Tkanka mięśniowa poprzecznie prąŜkowana niowa pr szkieletowa. Schmurla. Tkanka mięśniowa gładka . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw ematoksylina/eozyna. 40x.jelito jelito. 10x. obiektyw 40x 25 .

obiektyw 40x.TKANKA MIĘŚNIOWA Tkanka mięśniowa poprzecznie prąŜ ąŜkowana serca. niowa pr barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw ematoksylina/eozyna. obiektyw 20x. Tkanka mięśniowa poprzecznie prąŜkowana serca. 10x. 40x. Nastrzyknięte naczynia krwiono nia krwionośne w mięśniu szkieletowym. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw ematoksylina/eozyna. 26 . Nastrzyknięte naczynia krwionoś w mięśniu te krwionośne szkieletowym.

Tkanka nerwowa skupiona jest w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym. Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: izolowane włókno nerwowe dwuosłonkowe. zbitą sieć zwaną pilśnią nerwową. Centralny układ nerwowy składa się z istoty szarej i białej. Ośrodkowy układ nerwowy powstaje w wyniku rozmnaŜania. kora mózgu i móŜdŜku. Komórka nerwowa składa się najczęściej z ciała komórkowego (perykarionu) oraz często licznych wypustek protoplazmatycznych (dendrytów) i zawsze pojedynczego neurytu (aksonu). budowa i czynność ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego. Włókna nerwowe istoty białej tworzą pęczki. Obwodowy układ nerwowy powstaje z komórek neuroektodermalnych opuszczających cewę nerwową. Istota szara jest zgrupowaniem ciał komórek nerwowych (perykarionów) i ich wypustek. Wypustki nerwowe mają róŜną grubość i mogą być zmielinizowane lub bezmielinowe. kojarzeniowe i spoidłowe. CENTRALNY I OBWODOWY UKŁAD NERWOWY TKANKA NERWOWA. pień nerwowy (nerw). Ich wypustki wytwarzają splecioną. procesy naprawcze w układzie nerwowym. Ponadto w skład zrębu wchodzą oligodendrocyty i komórki mikrogleju (makrofagi). Włókna nerwowe w obwodowym układzie nerwowym rzadko nie posiadają osłonki (włókna bezosłonkowe). róŜnicowania i dojrzewania autochtonicznych komórek cewy nerwowej oraz napływających do niej elementów łącznotkankowych. Tkanka nerwowa pochodzi z neuroektodermy. najczęściej posiadają jedną (włókna jednoosłonkowe) lub dwie osłonki (osłonkę mielinową i osłonkę Schwanna). Istota biała jest nagromadzeniem wypustek komórek nerwowych i nie ma w niej perykarionów. Zrąb istoty szarej stanowią głównie astrocyty protoplazmatyczne i włókniste. CENTRALNY I OBWODOWY UKŁAD NERWOWY Tkanka nerwowa zbudowana jest zarówno z komórek nerwowych wykazujących cechy pobudliwości i przewodnictwa. budowa i czynność synaps. zawierające włókna projekcyjne. zmiany struktury i czynności układu nerwowego w czasie starzenia. Podstawowe zagadnienia do opanowania: rodzaje.TKANKA NERWOWA. ich wypustek z wyspecjalizowanymi zakończeniami nerwowymi a takŜe z komórek glejowych wraz z wypustkami. rola komórek glejowych w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym. neuromediatory chemiczne. Zrąb istoty białej stanowią głównie astrocyty włókniste. izolowane komórki nerwowe. 27 . udział układu nerwowego w zachowaniu homeostazy. jej elementy występują praktycznie we wszystkich narządach i układach organizmu.

28 .TKANKA NERWOWA. Zdefiniuj pojęcie tkanki nerwowej i nerwu oraz wymień rodzaje połączeń między komórkami nerwowymi. omów jego budowę. Omów rolę gleju w układzie nerwowym. CENTRALNY I OBWODOWY UKŁAD NERWOWY Przykładowe zagadnienia kontrolne: Zdefiniuj pojęcie neuronu.

Komórki nerwowe rzkomojednobiegunowe rzkomojednobiegunowe. obiektyw 10x. CENTRALNY I OBWODOWY UKŁAD NERWOWY Włókno nerwowe dwuosłonkowe – nerw kulszowy. barwienie karminem obojętnym.TKANKA NERWOWA. Włókno nerwowe dwuosłonkowe – nerw kulszowy. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ematoksylina/eozyna. tnym. obiektyw 20x. obiektyw 40x Izolowana komórka nerwowa wielobiegunowa wielobiegunowa. 29 . barwienie solami osmu. barwienie solami osmu.

MóŜdŜek – budowa ogólna. obiektyw 10x.TKANKA NERWOWA. .nerw kulszowy. barwienie solami osmu. Komórki nerwowe gruszkowate (Purkiniego) . obiektyw 2. barwienie hematoksylina/eozyna. barwienie solami osmu.5x. Pień nerwowy . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ematoksylina/eozyna.nerw kulszowy kulszowy.5x.móŜdŜek. CENTRALNY I OBWODOWY UKŁAD NERWOWY Pień nerwowy . 30 . obiektyw 2.

Płytki krwi (trombocyty) są krąŜącymi we krwi fragmentami cytoplazmy megakariocytów w ilości ok. retykulocyty. 4 µm i składają się z granulomeru (część centralna płytki) zawierającego róŜnego rodzaju ziarna i hialomeru zawierającego liczne filamenty. 2-β. U ludzi wyróŜniamy HbA1 (97%). Dojrzałe erytrocyty ssaków pozbawione są jądra i organelli komórkowych. 7. 70-85 ml/kg masy ciała. zwanej osoczem (plasma). granulocyty zasadochłonne (01%). WBC) występują w ilości 4000 .9000/µl.7 do 8. pojęcie hemopoezy i komórki pnia. haima. Są podstawowym elementem w utrzymaniu hemostazy. Podstawowe zagadnienia do opanowania: charakterystyka morfologiczna i czynnościowa komórek krwi (puli tranzytowej). Głównym składnikiem ich cytoplazmy jest hemoglobina (Hb). Erytrocyty są komórkami wysoko wyspecjalizowanymi w kierunku transportu tlenu. posiada zdolności buforowe (głównie dzięki układom węglanowemu i fosforanowemu) i utrzymuje lekko zasadowe pH (ok. grupy krwi.hem (zawierający Fe2+ i globinę). tlen i ciepło.i wielkocząsteczkowych. HbA2 i HbF (hemoglobinę płodową). u kobiet ok. wzór odsetkowy leukocytów. płytki krwi. leukocyty. witamin. Są nieregularnego kształtu. 31 . U dorosłego człowieka krew stanowi ok. 7% masy ciała (u męŜczyzn ok. z których kaŜda zawiera pochodną porfiryny . erytrocyty.5 do 5. biorą udział w procesie krzepnięcia krwi. RBC) są dwuwklęsłymi krąŜkami o średnicy od 6. 35). Cząsteczka Hb składa się z 4 podjednostek (2-α. Średnio w mikrolitrze jest ich od 4. a odbiera z nich produkty przemiany materii. Poprzez układ naczyń krwionośnych krew zaopatruje inne tkanki i narządy w substancje odŜywcze.5 milionów. 2-δ i 2-γ). limfocyty (25-35%) i monocyty (3-8%). leukocyty i płytki krwi. mają średnicę ok. przeciwciał oraz innych związków regulacyjnych. podstawowe wartości diagnostyczne charakteryzujące krew obwodową: hemoglobina. 60-75 ml/kg masy ciała). Wśród elementów morfotycznych krwi wyróŜniamy: erytrocyty. Wśród leukocytów wyróŜniamy: granulocyty obojętnochłonne (które stanowią 50-65% wszystkich leukocytów). Osocze jest złoŜonym roztworem wodnym substancji drobno. granulocyty kwasochłonne (2-5%). Krew powstaje z mezenchymy. 150000-400000/µl .KREW KREW Krew (sanguis. W krwi obwodowej leukocyty (krwinki białe. haimatos) jest rodzajem tkanki łącznej składającej się z komórek i płynnej istoty międzykomórkowej. W błonie komórkowej erytrocytów znajdują się ugrupowania antygenowe determinujące tzw. Erytrocyty (krwinki czerwone. Krew ponadto uczestniczy w transporcie hormonów.0 µm.

32 . zawartość erytrocytów. Podaj podstawowe dane liczbowe dotyczące krwi: ilość w organizmie. szpik kostny Przykładowe zagadnienia kontrolne: Wymień elementy morfotyczne krwi obwodowej. leukocytów i płytek krwi we krwi obwodowej oraz wzór odsetkowy leukocytów.KREW Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: rozmaz krwi obwodowej. retykulocyty. krótko opisz ich budowę i czynność.

barwienie May-Grunwald Giemza. obiektyw 10x. obiektyw 100x. obiektyw 100x. Grunwald Rozmaz krwi – świnka morska winka morska. barwienie May-Grunwald Giemza.KREW Rozmaz krwi – świnka morska. Grunwald Granulocyt kwasochłonny (eozynofile) (eozynofile). obiektyw 20x. Grunwald 33 . tnochłonny (neutrofil) barwienie May-Grunwald Giemza. Grunwald Granulocyt obojętnochłonny (neutrofil). barwienie May-Grunwald Giemza.

barwienie May-Grunwald Giemza. Grunwald Płytki krwi. Grunwald 34 . Grunwald Limfocyt . obiektyw 100x. Grunwald Monocyt. obiektyw 100x.KREW Granulocyt zasadochłonny (bazofil). barwienie May-Grunwald Giemza. obiektyw 100x. .. obiektyw 40x. barwienie May-Grunwald Giemza. barwienie May-Grunwald Giemza.

obiektyw 10x. barwienie błękitem krezolu.KREW Retikulocyty. obiektyw 100x. 35 . . barwienie hematoksylina/eozyna. Grunwald Szpik kostny. tnochłonny monocyt barwienie May-Grunwald Giemza. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ematoksylina/eozyna. obiektyw 100x. kitem Granulocyt obojętnochłonny i monocyt. Szpik kostny .megakariocyty megakariocyty.

prostacykliny). biorą udział w procesach krzepnięcia. Komórki śródbłonka uczestniczą w wymianie substancji pomiędzy łoŜyskiem naczyniowym a przestrzenią pozanaczyniową. naczynia włosowate w tkance łącznej. procesy naprawcze w układzie krąŜenia. Komórki śródbłonka wyściełają od wewnątrz cały układ krąŜenia. W zaleŜności od rodzaju naczynia i jego średnicy występują odmienności w budowie i proporcjach poszczególnych warstw jego ściany. Tętnice i Ŝyły mają podobny schemat budowy ściany. 36 . czynność i rodzaje naczyń krwionośnych. błony środkowej (warstwa okręŜnie ułoŜonych komórek mięśniowych gładkich. tworzą one na wewnętrznej powierzchni naczynia nabłonek jednowarstwowy płaski. w procesach naprawczych a takŜe wpływają na ciśnienie krwi w układzie naczyniowym. wymień typy naczyń włosowatych i wskaŜ miejsca ich występowania. Omów budowę ściany tętnic i Ŝył na przykładzie naczyń średniego kalibru.i zewnątrznaczyniowym) oraz serce (pompa ssąco-tłocząca). zakończenia lub zwoje nerwowe oraz komórki tłuszczowe). która składa się z błony wewnętrznej (śródbłonek. warstwa tkanki łącznej podśródbłonkowej endarteria/endovena i blaszka spręŜysta wewnętrzna). regulacyjna czynność naczyń przed i pozawłosowatych w dystrybucji krwi w łoŜysku naczyń włosowatych. Podstawowe zagadnienia do opanowania: budowa (z uwzględnieniem wpływu ciśnienia krwi). włókien kolagenowych oraz spręŜystych i blaszka spręŜysta zewnętrzna) i błony zewnętrznej = przydanki (tkanka łączna włóknista wiotka zawierająca naczynia krwionośne. naczynia włosowate (miejsce wymiany metabolicznej pomiędzy środowiskiem wewnątrz. Wraz z błoną podstawną stanowią ścianę naczynia włosowatego. Przykładowe zagadnienia kontrolne: Omów budowę ściany naczynia włosowatego. Zasadniczą czynnością układu krąŜenia jest rozprowadzanie krwi po całym organizmie. w reakcjach immunologicznych. Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: pęczek naczyniowy. Mają one kształt romboidalny lub wielokątny i są silnie spłaszczone. zmiany strukturalne i czynnościowe w czasie starzenia organizmu.UKŁAD KRWIONOŚNY UKŁAD KRWIONOŚNY Układ krwionośny morfologicznie i czynnościowo dzielimy na tętnice i Ŝyły (będące drogami transportującymi krew i regulującymi jej przepływ). syntetyzują i wydzielają czynniki macierzy pozakomórkowej oraz hormony (endotheliny. rola naczyń włosowatych w czynności tkanek i narządów.

fuksyną. obiektyw 20x. barwienie hematoksylina/eozyna. 37 .UKŁAD KRWIONOŚNY Pęczek naczyniowo-nerwowy. Naczynia krwionośne włosowate i przedwłosowate. barwienie rezorcyno-fuksyną obiektyw 20x. ne włosowate barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ematoksylina/eozyna. ne przedwłosowate barwienie hematoksylina/eozyna. Naczynia krwionośne włosowate. obiektyw 20x. . . Pęczek naczyniowo-nerwowy nerwowy.

UKŁAD LIMFATYCZNY

UKŁAD LIMFATYCZNY

Na układ limfatyczny składają się naczynia limfatyczne, mające analogiczną budowę do Ŝył porównywalnej wielkości, narządy limfatyczne (węzły chłonne, śledziona, grasica) oraz rozproszone w organizmie utkanie limfatyczne, w tym skupiska utkania limfatycznego występujące w ścianach przewodu pokarmowego, dróg oddechowych i skórze (MALT, GALT, BALT, SALT). Układ limfatyczny pochodzi z mezenchymy, z wyjątkiem zrębu grasicy, który pochodzi z endodermy. Pierwsze naczynia limfatyczne powstają ok. 5 tyg. Ŝycia zarodka. Zrąb narządów limfatycznych jest zasiedlany przez limfocyty od 3 miesiąca Ŝycia płodowego. Intensywny rozwój narządów limfatycznych trwa do 12-14 roku Ŝycia; następnie układ limfatyczny ulega stopniowej inwolucji (zanikowi). Głównymi narządami układu limfatycznego są węzły chłonne leŜące na przebiegu naczyń limfatycznych oraz śledziona włączona w układ krwionośny. Węzły chłonne są drobnymi narządami kształtu owalnego lub zbliŜonego do ziarna fasoli, pokrytymi torebką łącznotkankową; leŜą najczęściej w skupiskach. Na przekroju wyróŜniamy warstwę korową zawierającą grudki chłonne (głównie limfocyty B), strefę przykorową zawierającą głównie limfocyty T oraz część rdzenną. Liczne naczynia limfatyczne dochodzą do części wypukłej narządu (część korowa), zaś od wnęki narządu (w części rdzennej) odchodzi pojedyncze naczynie limfatyczne odprowadzające. Od strony wnęki do węzła chłonnego wchodzą i wychodzą naczynia krwionośne. Śledziona jest pojedynczym narządem leŜącym w jamie brzusznej pod lewym łukiem Ŝebrowym. Na przekroju śledziony widoczne jest ciemnowiśniowe tło zwane miazgą czerwoną (naczynia włosowate zatokowe oraz miazga czerwona właściwa), i grudkowate lub pasmowate, srebrzysto-białawe ogniska zwane miazgą białą (grudki chłonne oraz strefy (pochewki) okołotętnicze). W śledzionie występuje otwarty układ naczyniowy – krew okresowo opuszcza naczynia krwionośne, by po przesączeniu przez miazgę czerwoną właściwą wrócić do układu naczyniowego. WaŜnym narządem odpowiedzialnym za rozwój odporności, głównie komórkowej jest grasica. Grasica ma budowę pseudozrazikową. Jej zrąb stanowi siateczka utworzona z komórek nabłonkowych, która jest zasiedlona przez limfocyty T, zwane w tym narządzie tymocytami. W grasicy limfocyty T się namnaŜają i nabierają kompetencji

immunologicznych. Znakomita większość dojrzałych, prawidłowych limfocytów T opuszcza grasicę i zasiedla strefy „grasiczozaleŜne” w obwodowych narządach limfatycznych.

38

UKŁAD LIMFATYCZNY

Podstawowe zagadnienia do opanowania: ogólna budowa układu limfatycznego; budowa i czynność węzła chłonnego; Grudka chłonna, jako skupiska limfocytów B; strefy grasiczozaleŜne w narządach limfatycznych, jako skupiska limfocytów T; budowa i czynność śledziony, jako filtra wbudowanego w układ krwionośny; unaczynienie śledziony; ogólna budowa i czynność szpiku kostnego i grasicy. Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: węzeł chłonny, śledziona, grasica. Przykładowe zagadnienia kontrolne: Omów ogólną budowę układu limfatycznego, dynamikę jego rozwoju. Wyjaśnij pojęcie inwolucji grasicy i jej znaczenia dla organizmu. Omów budowę mikroskopową i czynność węzła chłonnego, śledziony i grasicy.

39

UKŁAD LIMFATYCZNY

Węzeł chłonny – budowa ogólna; barwienie hematoksylina/eozyna; obiektyw 2,5x. ;

Węzeł chłonny – zatoka i beleczka eleczka; barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x. ematoksylina/eozyna;

Węzeł chłonny – część korowa; barwienie hematoksylina/eozyna; obiektyw 20x. ;

Węzeł chłonny – część rdzenna rdzenna; barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x ematoksylina/eozyna;

40

UKŁAD LIMFATYCZNY Śledziona – budowa ogólna. barwienie hematoksylina/eozyna. Śledziona – miazga biała. Śledziona – miazga biała. ematoksylina/eozyna.5x. . obiektyw 2. . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ematoksylina/eozyna. Śledziona – torebka i warstwa podtorebkowa podtorebkowa. tętniczka środkowa. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x. obiektyw 10x. barwienie hematoksylina/eozyna. 41 .

Grasica . barwienie hematoksylina/eozyna. obiektyw 2. obiektyw 20x. 42 . . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ksylina/eozyna. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x. Grasica . ematoksylina/eozyna.UKŁAD LIMFATYCZNY Grasica – budowa ogólna.ciałko grasicze (Hassala) (Hassala).pseudozrazik. barwienie hematoksylina/eozyna. . Grasica – część rdzenna.5x.

Gruczoły wydzielania wewnętrznego (jako pochodne tkanki nabłonkowej) wywodzą się ze wszystkich listków zarodkowych. pojęcie układów sprzęŜenia zwrotnego dodatniego i ujemnego – oś regulacyjna kora mózgowa-podwzgórze-przysadka-nadnercze-podwzgórze-kora mózgowa. WyróŜniamy ponad 50 „klasycznych” hormonów. wyspy Langerhansa w trzustce. ich wydzielina przedostaje się do krwi albo do płynu tkankowego. związki między regulacją humoralną i nerwową w organizmie. Regulacja odbywa się poprzez związanie hormonu z receptorem w komórce docelowej i zmiany jej metabolizmu. 43 . komórki Leydiga w jądrach) i układ pojedynczych komórek rozsianych w róŜnych narządach (APUD = Amine content Precursors Uptake Decarboxylation = DNSE = Diffuse Neuroendocrine System). nadnercze. tarczycy i nadnercza. mechanizmy transdukcji sygnału (białka G. które moŜna zaliczyć do czterech grup związków chemicznych o odmiennym mechanizmie oddziaływania na komórkę: hormony polipeptydowe i glikoproteinowe. M. gruczoły amfikrynowe tj. hormony będące analogami kwasów tłuszczowych oraz hormony będące analogami aminokwasów i ich pochodnych.receptory błonowe i jądrowe. autokrynowa). mechanizmy regulacyjne homeostazy. tarczyca. regulacja miejscowa (parakrynowa. zespół komórek endokrynowych wbudowany w utkanie innego narządu (np. które polega na regulacji funkcji docelowych komórek lub tkanek” (wg prof. Komórki gruczołowe dokrewne mogą tworzyć: gruczoł zwarty oddzielony od otoczenia torebką (np. nadnercze. Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: przysadka. przenoszony zazwyczaj przez krew do miejsca swojego działania. kinazy białkowe.UKŁAD DOKREWNY UKŁAD DOKREWNY Gruczoły dokrewne (glandulae endocrinae) nie mają przewodów wyprowadzających. hormony steroidowe. szyszynki. przysadka. przytarczyce). komórki wnękowe w jajnikach. czyli „fizjologicznie czynny przekaźnik chemiczny wytwarzany w specjalnych komórkach gruczołów o wydzielaniu wewnętrznym. budowa i czynność przysadki. wtórne przekaźniki). tarczyca. szyszynka. mechanizmy działania hormonów . Pawlikowskiego). morfologiczne wykładniki sekrecji hormonów (na przykładzie tarczycy). Gruczoły dokrewne wydzielają hormon (inkret). Podstawowe zagadnienia do opanowania: homeostaza.

UKŁAD DOKREWNY Przykładowe zagadnienia kontrolne: Zdefiniuj pojęcie gruczołu dokrewnego i hormonu. tarczycę i nadnercze. Opisz budowę mikroskopową i wymień hormony wydzielane przez przysadkę. 44 . WskaŜ rodzaje gruczołów dokrewnych i podaj odpowiednie przykłady. WskaŜ na powiązania czynnościowe podwzgórza i przysadki z obwodowymi gruczołami dokrewnymi.

Tarczyca – budowa ogólna. . obiektyw 2. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ematoksylina/eozyna.5x. 45 . barwienie hematoksylina/eozyna. Tarczyca – pęcherzyki.UKŁAD DOKREWNY Przysadka mózgowa – płat przedni. Przysadka mózgowa – płat przedn przedni. ematoksylina/eozyna. Mallory. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x. obiektyw 2. .5x. Barwienie met.

Nadnercze . barwienie hematoksylina/eozyna. Nadnercze – warstwy kłębkowata + pasmowata.UKŁAD DOKREWNY Nadnercze – budowa ogólna.rdzeń. . Nadnercze – warstwa siatkowata + rdze rdzeń. barwienie hematoksylina/eozyna. ematoksylina/eozyna. ębkowata pasmowata barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x ematoksylina/eozyna.5x. . obiektyw 2. 46 . obiektyw 10x.

gardło. przełyk. trzustka). lipidów i białek. 47 . komórki B wydzielające insulinę. błona śluzowa właściwa. Wątroba (hepar) jest największym narządem jamy brzusznej oraz największym gruczołem organizmu. amylazę. wydzielanie Ŝółci. blaszka mięśniowa błony śluzowej). glikoliza (uwarunkowania hormonalne). błony mięśniowej (blaszka wewnętrzna okręŜna. Podstawowe zagadnienia do opanowania: budowa mikroskopowa poszczególnych odcinków cewy pokarmowej w odniesieniu do czynności.in. W komórkach pęcherzykowych egzotrzustki wydzielany jest sok trzustkowy zawierający m. Podstawową jednostką anatomiczną jej budowy jest zrazik (w wątrobie ludzkiej jest prawie niewidoczny). DNA-aza i RNA-aza. fizjologiczna regeneracja wątroby. układ limfatyczny błon śluzowych i jego rola w procesach odpornościowych. Ŝołądek. Wśród komórek endokrynowych wyróŜniamy: komórki A wydzielające glukagon. Zbudowana jest ona z czterech warstw: błony śluzowej (nabłonek. 70-100 gramów. wydzielaniu Ŝółci. glikogeneza. 2-3% masy narządu. wątroba – budowa. jelito cienkie i grube oraz odbyt) oraz duŜych gruczołów układu trawiennego (ślinianki. komórki D – wydzielające somatostatynę i VIP oraz komórki PP wydzielające polipeptyd trzustkowy. W zaleŜności od czynności.1700 gramów. Langerhansa). Komórki wewnątrzwydzielnicze są skupione w wyspach trzustkowych. zaś jednostką czynnościową . które stanowią ok. blaszka zewnętrzna podłuŜna) i błony surowiczej (odcinkowo przydanki). poszczególnych odcinków przewodu pokarmowego występują odmienności w podstawowym schemacie budowy jego ściany. wydzielaniu hormonów i witamin. fosfolipazę. gronko wątrobowe. błony podśluzowej (tkanka łączna zawierająca gruczoły i/lub utkanie limfatyczne).UKŁAD POKARMOWY UKŁAD POKARMOWY Układ trawienny (systema digestorium) składa się z: przewodu pokarmowego (jama ustna z językiem i zębami. Wątroba bierze zasadniczy udział w metabolizmie glukozy. trzustka budowa i czynność.: trypsynę. chemotrypsynę. wątroba. lipazę. udział w odtruwaniu organizmu (MEOS) i przemianach hormonów. detoksykacji (eliminacji ksenobiotyków i szkodliwych metabolitów). Cewa pokarmowa od przełyku po odbyt ma podobny schemat budowy. średnio waŜy około 1400 . karboksypeptydazę. czynność.gronko wątrobowe. Trzustka (pancreas) jest gruczołem zewnątrzwydzielniczym. w którym znajdują się rozproszone gruczoły amfikrynowe wewnątrzwydzielnicze (wyspy trzustkowe. Trzustka dorosłego człowieka waŜy ok. elastazę. synteza białek i tłuszczów.

Omów podstawowe czynności trzustki (endotrzustki i egzotrzustki) w powiązaniu z cechami budowy histologicznej. Ŝołądek. 48 . Omów podstawowe czynności wątroby w powiązaniu z morfologią narząd i z uwzględnieniem roli gronka wątrobowego. jelito cienkie. Przykładowe zagadnienia kontrolne: Omów histologiczną budowę cewy pokarmowej. trzustka. wskaŜ na podstawowe róŜnice w budowie poszczególnych jej odcinków. wątroba.UKŁAD POKARMOWY Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: przełyk.

obiektyw 2. śołądek – gruczoły dna – szyjka i trzon trzon. . obiektyw 2. luzowa pod barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x. 49 .UKŁAD POKARMOWY Przełyk – budowa ogólna. . śołądek – budowa ogólnqa. Przełyk – błony śluzowa i podśluzowa.5x. barwienie hematoksylina/eozyna. ematoksylina/eozyna.5x. barwienie hematoksylina/eozyna. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x ematoksylina/eozyna.

50 . barwienie hematoksylina/eozyna. biektyw Jelito cienkie . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x.UKŁAD POKARMOWY Jelito cienkie . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x ematoksylina/eozyna.5x. barwienie hematoksylina/eozyna. obiektyw 2. Jelito cienkie – jelito czcze – błona śluzowa.dwunastnica – gruczoły Brunnera. Jelito cienkie – jelito czcze – budowa ogólna ogólna. .dwunastnica – budowa ogólna ogólna.5x. obiektyw 2. ematoksylina/eozyna.

UKŁAD POKARMOWY Jelito cienkie – jelito kręte – budowa ogólna ogólna. Jelito cienkie – jelito kręte . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x. luzowa.5x. barwienie hematoksylina/eozyna. 51 . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x ematoksylina/eozyna. barwienie hematoksylina/eozyna. . Jelito grube – błona śluzowa.5x. Jelito grube – budowa ogólna. ematoksylina/eozyna. obiektyw 2. . obiektyw 2.GALT GALT.

Wątroba – triada wątrobowa. Wątroba – zatoki wątrobowe + hepatocyty. barwienie hematoksylina/eozyna. . .5x. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x. ematoksylina/eozyna.UKŁAD POKARMOWY Wątroba – budowa ogólna. obiektyw 2. 52 . barwienie hematoksylina/eozyna. Wątroba – budowa ogólna. trobowe hepatocyty barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ematoksylina/eozyna. obiektyw 20x.

. obiektyw 40x. Trzustka – budowa ogólna.UKŁAD POKARMOWY Trzustka – budowa ogólna. obiektyw 10x. barwienie hematoksylina/eozyna. 53 . barwienie hematoksylina/eozyna. . Trzustka – część zewnątrzwydzielnicza trzwydzielnicza. ematoksylina/eozyna. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x. Trzustka – wyspa trzustkowa (Langerhansa) (Langerhansa). barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x matoksylina/eozyna.

oskrzela. Na ich wolnej powierzchni występuje około 250 migawek (rzęsek) a pomiędzy nimi występują liczne mikrokosmki. oskrzeliki końcowe) i części oddechowe (oskrzeliki oddechowe. klimatyzacja wdychanego powietrza (oczyszczanie. W jego skład wchodzą pneumocyty typu I. Komórki z migawkami są najliczniejsze. 54 . przewodzenie powietrza przez narząd powonienia i narząd fonacji. komórki szczoteczkowe (receptorowe i niedojrzałe). II a u zwierząt równieŜ III oraz makrofagi płucne (pęcherzykowe). stabilizujące wielkość pęcherzyka) pełni surfaktant – wydzielany przez pneumocytu II typu.UKŁAD ODDECHOWY UKŁAD ODDECHOWY Anatomicznie układ oddechowy składa się z górnych (jama nosowa. oskrzeliki. udział w regulacji gospodarki wodnej i mineralnej. wypustka cytoplazmy komórki śródbłonka oraz błona erytrocyta. przeciwniedodmowe.nabłonka oddechowego i naczynia włosowatego. Cały pęcherzyk jest opleciony gęstą siecią bardzo drobnych naczyń krwionośnych i jest wzmocniony siecią włókien spręŜystych. pęcherzyki płucne). Czynnościowo wyróŜniamy części przewodzące (jama nosowa. jednoczasowy i jednokierunkowy ruch przypominający ruch łanu zboŜa na wietrze. regulacja pH organizmu. natomiast między migawkami znajduje się wydzielina surowicza. udział w obronie immunologicznej. jama nosowo-gardłowa. Na powierzchni migawek znajduje się wydzielina śluzowa. W skład tej bariery wchodzą (wyliczając od strony światła pęcherzyka płucnego): surfaktant. tchawica. komórki ziarniste (dokrewne). krtań. będąca środowiskiem ruchu migawek i wydzielana przez samą komórkę urzęsioną. przewody oddechowe i pęcherzyki płucne). gardło. WaŜną rolę w czynności płuc (działanie przeciw obrzękowe. Nabłonek „dróg oddechowych” jest to nabłonek wielorzędowy migawkowy (wieloszeregowy z brzeŜkiem migawkowym). wypustka cytoplazmy pneumocyta typu I. Podstawowymi funkcjami układu oddechowego są: wymiana gazowa. wytwarzana głównie przez komórki kubkowe. oskrzeliki. komórki niezróŜnicowane (podstawne) oraz komórki Langerhansa. komórki kubkowe (gruczołowe). „barierę krewpowietrze”. oskrzela. W jego skład wchodzą komórki urzęsione (z migawkami). Ruch migawek przemieszcza wydzielinę w kierunku gardła. nawilŜanie). krtań) i dolnych dróg oddechowych (tchawica.Wymiana gazowa w płucach odbywa się przez tzw. W części przewodzącej układ oddechowy jest wysłany nabłonkiem „dróg oddechowych” natomiast w pęcherzykach płucnych „nabłonkiem oddechowym”. Migawki wykonują skoordynowany. regulacja temperatury. ogrzanie. połączone błony podstawne . „Nabłonek oddechowy” jest to nabłonek jednowarstwowy wyściełający pęcherzyki płucne.

pojęcie „bariery krew-powietrze”. Wymień i scharakteryzuj elementy wchodzące w skład bariery krew-powietrze. histofizjologiczne aspekty unaczynienia czynnościowego i odŜywczego płuc. oskrzeliki i pęcherzyki płucne. Opisz budowę nabłonka „dróg oddechowych” i „nabłonka oddechowego”. krtań. tchawica. Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: tchawica. budowa i czynność nabłonka „dróg oddechowych” i „nabłonka oddechowego”. zmiany struktury i czynności układu oddechowego w czasie starzenia organizmu. Opisz budowę mikroskopową tchawicy i płuca 55 .jama nosowa.UKŁAD ODDECHOWY Podstawowe zagadnienia do opanowania: budowa mikroskopowa i czynność poszczególnych odcinków dróg oddechowych . Przykładowe zagadnienia kontrolne: Wymień narządy wchodzące w skład układu oddechowego i opisz czynność tego układu. płuco. oskrzela.

5x.UKŁAD ODDECHOWY Tchawica – budowa ogólna. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x ematoksylina/eozyna. obiektyw 2. . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x. Tchawica – błona śluzowa. . Płuco – budowa ogólna. Płuco – oskrzele + oskrzelik. ematoksylina/eozyna. . obiektyw 2. 56 . barwienie hematoksylina/eozyna. barwienie hematoksylina/eozyna.5x.

znajduje się w świetle kielicha mniejszego. poniewaŜ pokryta jest glikoproteinami poliaminowymi. Komórki jego nabłonka są kształtu sześciennego. Zawiązki nerki ostatecznej są pochodzenia mezodermalnego. Składa się z cienkiej. zawierają bardzo duŜo mitochondriów. Mocz pierwotny powstaje w wyniku przefiltrowania osocza przez komórki śródbłonka naczynia krwionośnego włosowatego. zstępującej części wysłanej nabłonkiem jednowarstwowym płaskim i części grubej. Na wolnej powierzchni tych komórek występuje rąbek szczoteczkowy zwiększający powierzchnię czynną (wchłaniania i wydzielania). wysłanej nabłonkiem 57 . Ciałko nerkowe stanowi czynnościowe połączenie układu krwionośnego z kanalikiem nefronu. kanalika I rzędu (bliŜszego). mają silnie kwasochłonną cytoplazmę. a ich ilość w obu nerkach sięga 4. Nerki (ren. wstępującej. Składa się z kłębuszka naczyń włosowatych okienkowatych otoczonych torebką kłębuszka (Bowmana). połączone błony podstawne wykazują równieŜ ładunek ujemny ze względu na duŜą zawartość glikozaminoglikanów bogatych w siarczan heparyny. Szczyt piramidy. Kanalik I rzędu rozpoczyna się w biegunie moczowym kłębuszka. Na ich przekroju widoczna jest część korowa i część rdzenna. kanalika II rzędu (dalszego). 25-60 nm). pęcherza moczowego i cewki moczowej. Powierzchnia komórek śródbłonka naczyniowego ma ładunek ujemny. Filtracja odbywa się na drodze mechanicznej oraz bariery elektrycznej. posiadającą listek trzewny i listek ścienny. U człowieka średnia długość nefronu wynosi 50-55 mm.5-6 mln.UKŁAD MOCZOWY UKŁAD MOCZOWY Układ moczowy zbudowany jest z dwóch nerek. 12 x 4 x 4 cm. Składa się z ciałka nerkowego (Malpighiego). Część rdzenna nerki zbudowana jest z 8-18 piramid. nazywany brodawką. pętli nefronu (Henlego). PoniewaŜ białka osocza najczęściej wykazują ujemny ładunek cząsteczki to ich przechodzenie przez ujemnie naładowane elementy filtracyjne jest bardzo utrudniony. dwóch moczowodów. ze względu na duŜą zawartość w błonie komórkowej kwasu sialowego i sialoprotein. Blaszka ścienna torebki Bowmana wysłana jest nabłonkiem jednowarstwowym płaskim. powierzchnia podocytów teŜ wykazuje ładunek ujemny. Pętla nefronu znajduje się w rdzeniu nerki w obrębie piramid. Od strony kory do rdzenia wnikają kolumny nerkowe. Blaszka trzewna pokrywająca naczynia krwionośne zbudowana jest z wysoce wyspecjalizowanych komórek zwanych podocytami. błonę podstawną będącą wspólnym wytworem komórek śródbłonka i podocytów oraz błonę filtracyjną (przeponkę) rozpiętą pomiędzy wypustkami podocytów ( wypustki są oddalone od siebie o ok. Nefron jest jednostką strukturalną i czynnościową nerki. nephros) mają kształt ziarna fasoli o wymiarach ok.

Aparat przykłębuszkowy jest narządem receptorowo-wydzielniczym. W jego skład wchodzą: 1. W części kanalikowej nefronu mocz pierwotny zostaje zagęszczony do moczu ostatecznego. które pośredniczą w przekazywaniu sygnału pomiędzy wcześniej wymienionymi komórkami.komórki plamki gęstej będące zmodyfikowanymi komórkami nabłonka części krętej kanalika II rzędu (mają one właściwości osmoreceptorów rejestrujących zmiany ciśnienia osmotycznego moczu). pęcherz moczowy i cewkę moczową. Podstawowe zagadnienia do opanowania: ogólna budowa układu moczowego. wpływający na ciśnienie krwi). pęcherz moczowy. biorącym udział w utrzymaniu homeostazy jonowej organizmu oraz regulującym objętość i ciśnienie krwi. Kanalik II rzędu wysłany jest nabłonkiem sześciennym. aparat przykłębuszkowy – budowa i czynność. Opisz budowę mikroskopową: nerki. omów budowę histologiczną i czynność poszczególnych odcinków nefronu. Omów budowę i czynność aparatu przykłębuszkowego.UKŁAD MOCZOWY jednowarstwowym sześciennym. 3 komórki mezangium zewnętrznego. moczowód. Przykładowe zagadnienia kontrolne: Zdefiniuj pojęcie nefronu. Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: nerka. Mocz ostateczny jest odprowadzany na zewnątrz przez śródnerkowo ułoŜone kielichy mniejsze. rola poszczególnych odcinków nefronu w procesie powstawania moczu ostatecznego.komórki przykłębuszkowe (JG) będące zmodyfikowanymi miocytami warstwy środkowej tętnicy doprowadzającej (wydzielają one do krwi enzym proteolityczny reninę. komórki tego nabłonka są mniejsze niŜ w kanaliku I rzędu i mają mniej kwasochłonną cytoplazmę. kielichy większe i miedniczki oraz leŜące pozanerkowo moczowody. 58 . moczowodu i pęcherza moczowego. 2 . zawierają mniej mitochondriów.

UKŁAD MOCZOWY Nerka – część korowa. ematoksylina/eozyna.5x.5x. obiektyw 2. barwienie hematoksylina/eozyna. . Nerka – ciałko nerkowe. barwienie hematoksylina/eozyna. Nerka – fragment pętli Henlego. . Nerka – piramida nerkowa. obiektyw 2. 59 . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x. tli barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ematoksylina/eozyna.

5x.nabłonek przejściowy. obiektyw 40x. Mallory. Mallory. obiektyw 40x 60 . Moczowód – błony śluzowa + mi luzowa mięśniowa.UKŁAD MOCZOWY Moczowód – budowa ogólna. barwienie met. barwienie met. Moczowód – nabłonek przejś przejściowy. barwienie met. Mallory. Moczowód . barwienie met. Mallory. obiektyw 20x. obiektyw 2.

61 . Spermatogeneza obejmuje całość podziałów i przemian od spermatogonii do powstania plemnika. wytwarzają płyn wypełniający światło kanalików. W tym procesie moŜna wyróŜnić trzy etapy . nasieniowodów. Ap i B). przewodów najądrza. spermatocyty I i II rzędu. Komórki śródmiąŜszowe wydzielają one testosteron. W częściach szczytowych płacika. Stanowią one fizyczne podparcie dla komórek szeregu spermatogenezy.spermatocytogenezę (podział mitotyczny spermatogonii). II do spermatyd) i spermiogenezę (proces przekształcania spermatydy w plemnik). spermatydy i plemniki. Kanaliki kręte są silnie poskręcane. rozgałęzionymi komórkami nabłonkowymi. opartymi o błonę podstawną i szczytem sięgają światła kanalika krętego. cewki moczowej). przewodów odprowadzających. Komórki śródmiąŜszowe (Leydiga) wywodzą się z embrionalnego. Całe jądro pokryte jest łącznotkankową błoną białawą (grubości ok. Jądra leŜą w worku mosznowym. Od śródjądrza odchodzą łącznotkankowe blaszki dzieląc utkanie na 200 do 300 stoŜkowatych płacików. zawierającego komórki endokrynowe (Leydiga). gruczołu krokowego. przewodów wyprowadzających nasienie (kanalików prostych. Przednie i boczne powierzchnie jąder pokryte są fałdem otrzewnej zwanym osłonką pochwową. podział redukcyjny (spermatocyty I. w odpowiedzi na stymulację przysadkowego LH. które są początkowymi odcinkami dróg wyprowadzających nasienie. utworzonym ze skóry i tkanki podskórnej (błony kurczliwej). Nabłonek plemnikotwórczy jest nabłonkiem wielowarstwowym i składa się z komórek podporowych (Sertoliego) oraz komórek szeregu spermatogenezy.UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI Układ rozrodczy męski zbudowany jest z jąder wytwarzających męskie komórki płciowe (plemniki) oraz hormony płciowe. Komórki podporowe Sertoliego są wydłuŜonymi. Komórki szeregu spermatogenezy: spermatogonie (typ: Ad. pośredniczą w odŜywianiu komórek dzielących się i powstających plemników. Płacik jądra składa się z 1-4 kanalików krętych wysłanych nabłonkiem plemnikotwórczym oraz utkania sródmiąŜszowego. zapobiegają reakcjom autoimmunologicznym. mają długość od 30 do 70 cm i średnicę od 150 do 300 µm. której wewnętrzną warstwę stanowi błona naczyniowa. przewodów wytryskowych. Na tylnej powierzchni jądra błona biaława jest grubsza i luźniej utkana tworząc tzw. kanaliki kręte łączą się ze sobą tworząc kanaliki (cewki) nasienne proste. płciowego pasma mezodermy. fagocytują pozostałą z powstających plemników cytoplazmę w przebiegu spermiogenezy. gruczołów opuszkowo-cewkowych) oraz prącia. 500 µm). gruczołów dodatkowych (pęcherzyków nasiennych. śródjądrze. przewodzików sieci jądra.

w której dochodzi do połączenia układu moczowego z układem rozrodczym. pęcherzyki dojrzewające (jamiste). Czas trwania ciałka Ŝółtego zaleŜy od losów komórki jajowej. Głowę najądrza stanowi 10-12 przewodzików odprowadzających jądra. wargi sromowe mniejsze. W korze jajnika występują: pęcherzyki zawiązkowe. Strzępki jajowodu okrywają jajnik i przechwytują komórkę jajową. jajowody. pęcherzyk dojrzały. Najądrze składa się z głowy. fibrocyty. JeŜeli oocyt nie zostaje zapłodniony. TuŜ przed owulacją pęcherzyk dojrzały (Graffa) zajmuje prawie całą grubość kory jajnika. Jest to parzysty przewód łączący najądrze z częścią sterczową cewki moczowej. Jego ściana zbudowana jest z błony śluzowej pokrytej nabłonkiem wielorzędowym walcowatym. trójwarstwowej błony mięśniowej (podłuŜna. Układ rozrodczy Ŝeński składa się z narządów płciowych wewnętrznych (jajniki. zanikające w ciągu następnych paru cykli jajnikowych. podłuŜna) i przydanki. łechtaczka). pęcherzyki wzrastające (bezjamiste). a nawet moŜe uwypuklić jego powierzchnię. Na przekroju jajnika wyróŜniamy część korową i nieostro odgraniczoną część rdzenną. powstaje ciałko Ŝółte menstruacyjne. Pod nabłonkiem leŜy warstwa tkanki łącznej tworzącej cienką torebkę zwaną błoną białawą. w trzonie i ogonie znajduje się przewód najądrza. brak w niej jest naczyń krwionośnych. Owulacja trwa 1-2 minuty i polega na pęknięciu pęcherzyka i torebki jajnika oraz wypłynięciu płynu pęcherzykowego wraz z komórką jajową (owocyt II rzędu w stadium metafazy) otoczoną osłonką przejrzystą i wieńcem promienistym. Zrąb jajnika stanowi tkanka łączna włóknista wiotka zawierająca fibroblasty. komórki tuczne. które ulega degeneracji tłuszczowej a następnie przekształca się w ciałko białawe. Owulacja jest poprzedzona znacznym wzrostem stęŜenia LH we krwi. Z pozostałej w jajniku części pękniętego pęcherzyka Graafa powstaje ciałko Ŝółte. trzonu i ogona. okręŜna. wargi sromowe większe. JeŜeli komórka jajowa 62 . pochwa) i narządów płciowych zewnętrznych (przedsionek pochwy. Powierzchnia jajnika pokryta jest nabłonkiem jednowarstwowym. u osób młodych walcowatym lub sześciennym. Przedni brzeg jajnika (wnęka) jest miejscem wejścia/wyjścia naczyń krwionośnych i nerwów. Jajniki (ovarium) są parzystymi narządami połoŜonym wewnątrzotrzewnowo. Nasieniowód uchodzi do cewki moczowej. łączą kanaliki kręte jądra z najądrzem. Komórki zrębu uczestniczą w produkcji hormonów oraz biorą udział w regulacji cyklu jajnikowego. macica. makrofagi i pojedyncze komórki mięśniowe oraz włókna kolagenowe i retikulinowe. Kolejnym odcinkiem dróg wyprowadzających nasienie jest nasieniowód. u osób starszych płaskim. pęcherzyki pierwotne.UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI Kanaliki proste i przewodziki sieci jądra są początkowym odcinkiem dróg wyprowadzających nasienie. Zrąb stanowi podporę dla pęcherzyków jajnikowych (w róŜnym stanie rozwoju) oraz ciałka Ŝółtego.

niedokrwiennej (faza ischemiczna) – kilka godzin. 2 cm i przekształca w ciałko Ŝółte ciąŜowe. Cykl ten składa się z następujących faz: wzrostu (faza proliferacyjna. o masie 30-40 gramów. Macica (uterus. Jajowód (tuba uterina) jest parzystym przewodem długości ok. labirynt. błony mięśniowej (okręŜnej ipodłuŜnej) i błony surowiczej. regulacja neurohormonalna cyklu płciowego.budowa i czynność jako gruczołu zewnątrzi wewnątrzwydzielniczego. Błona mięśniowa jest najgrubszą (do 15 mm) warstwą ściany macicy i składa się z komórek mięśniowych gładkich. budowa i czynność dróg wyprowadzających nasienie: jajnik . trudne do zróŜnicowania warstwy. metra. która nie ulega przemianom cyklicznym i stanowi bazę dla odbudowy warstwy czynnościowej. rozwój i róŜnicowanie pęcherzyków jajnikowych. Podstawowe zagadnienia do opanowania: jądro – budowa i czynność jako gruczoł zewnątrzi wewnątrzwydzielniczy. budowa macicy z uwzględnieniem zmian błony śluzowej zachodzących w cyklu miesięcznym. Macicę wyścieła nabłonek jednowarstwowy walcowaty. Układają się one w trzy. progesteronowa) . estrogenowa) – 3-14 dzień. Miocyty macicy są duŜe. Blaszka właściwa błony śluzowej posiada warstwę czynnościową ulegającą stałym przemianom zgodnym z cyklem jajnikowym i warstwę podstawną. zaś w pobliŜu szyjki przydanką. wydzielniczej (faza sekrecyjna. anatomicznie składa się z lejka. hystera) jest pojedynczym narządem kształtu gruszkowatego. W komórkach ciałka Ŝółtego ciąŜowego syntetyzowane są duŜe ilości hormonów sterydowych (progesteronu i estrogenów) oraz oksytocyna i relaksyna. złuszczeniowej (faza deskwamacji) – 28 3 dzień. bańki. to ciałko Ŝółte powiększa się do ok. w macicy cięŜarnej mogą osiągnąć nawet 500 µm długości. W ścianie macicy wyróŜniamy: błonę śluzową (endometrium). 63 . błonę mięśniową (myometrium) oraz błonę surowiczą (perimetrium). budowa ultrastrukturalna plemnika. Dalszą częścią układu rozrodczego Ŝeńskiego jest pochwa (przy ujściu której dochodzi do połączenia układu rozrodczego z moczowym) oraz narządy płciowe zewnętrzne. Typowy cykl menstruacyjny trwa 28 dni i jest zaleŜny od hormonalnego cyklu jajnikowego. Macica na powierzchni przedniej i tylnej pokryta jest błoną surowiczą. a ciałko Ŝółte ciąŜowe ulega stopniowej degeneracji. ich długość sięga 100 µm. Ściana jajowodu zbudowana jest z silnie pofałdowanej błony śluzowej tworzącej miejscami tzw.UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI zostanie zapłodniona i blastocysta ulegnie inplantacji. 12-15 cm. cieśni i części śródściennej.15-27 dzień. Około I miesiąca ciąŜy produkcję hormonów przejmuje łoŜysko.

Omów budowę mikroskopową błony śluzowej macicy. uwzględniając zmiany w jej obrębie w przebiegu cyklu miesięcznego. jajowód. błona śluzowa macicy Przykładowe zagadnienia kontrolne: Omów budowę mikroskopową jądra i dróg wyprowadzających nasienie. najądrze. nasieniowód.UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: jądro. Omów budowę jajnika z uwzględnieniem rodzajów pęcherzyków jajnikowych. jajnik. 64 .

65 . Najądrze – kanaliki wyprowadzające jadra. ematoksylina/eozyna. obiektyw 2. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 20x ematoksylina/eozyna.UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI Jądro . ące jadra barwienie hematoksylina/eozyna. Najądrze – przewód najądrza ądrza. . . te komórki barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x.5x. barwienie hematoksylina/eozyna.budowa ogólna. obiektyw 20x. Jądro – kanaliki kręte + komó Leydiga.

obiektyw 100x 66 . Nasieniowód – błony śluzowa + mięśniowa. Casaretta. barwienie hematoksylina/eozyna. luzowa mi barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x.5x. Casaretta. barwienie met. obiektyw 40x. Plemniki. ematoksylina/eozyna. .UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI Nasieniowód – budowa ogólna. Plemniki. barwienie met. obiektyw 2. ta.

. ematoksylina/eozyna. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x. 67 . barwienie hematoksylina/eozyna.UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI Jajnik – budowa ogólna.5x. . obiektyw 40x. Jajnik – pęcherzyk wzrastający (bezjamisty). Jajnik – pęcherzyki zawiązkowe ązkowe. obiektyw 2. Jajnik – pęcherzyk pierwotny. barwienie hematoksylina/eozyna. cherzyk (bezjamisty) barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40 ematoksylina/eozyna.

. obiektyw 10x. Jajnik – ciałko Ŝółte. obiektyw 20x. 68 . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 40x ematoksylina/eozyna. Jajnik – ciałko Ŝółte. cherzyk (Graffa) Jajnik – pęcherzyk dojrzały (Graffa). cy (jamisty) barwienie hematoksylina/eozyna. . barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x. ematoksylina/eozyna. barwienie hematoksylina/eozyna.UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI Jajnik – pęcherzyk dojrzewający (jamisty).

obiektyw 2.UKŁAD PŁCIOWY MĘSKI I śEŃSKI Jajowód – budowa ogólna. Jajnik – błony śluzowa + mięśniowa. barwienie hematoksylina/eozyna. luzowa mięś barwienie met. obiektyw 2. Macica – błona śluzowa – warstwa czynno czynnościowa. 69 . Macica – błona śluzowa. barwienie met. Mallory. obiektyw 20x. barwienie hematoksylina/eozyna obiektyw 10x ematoksylina/eozyna. Mallory.5x. . met.5x.

Naskórek składa się z 6-20 pokładów komórek.5-4 mm w zaleŜności od miejsca występowania. WyróŜnia się trzy stadia aktywności mieszka włosowego: anagen – wzrost włosa. Brzegi łoŜyska i wału paznokciowego tworzą obrąbek podpaznokciowy i nadpazokciowy. 70 . zapachowe. gruczoły potowe zapachowe (apokrynowe). WyróŜniamy: włosy długie (na głowie. Macierz paznokcia jest wpukleniem naskórka pozbawionego warstwy ziarnistej. gruczoły łojowe (holokrynowe) i gruczoły mlekowe (apokrynowo-merokrynowe). We włosie wyróŜniamy korzeń włosa tkwiący w skórze (w wysłanym naskórkiem mieszku włosowym) i trzon lub łodygę włosa (część wystająca ponad skórę). jasnej i zrogowaciałej. Komórki tworzące płytkę paznokciową ulegają rogowaceniu lecz nie złuszczają się.włosy. W skórze wyróŜniamy: gruczoły potowe zwykłe ekranowe (merokrynowe). W skórze występują jej przydatki . Okres wzrostu włosa i jego trwania wynosi średnio trzy lata dla włosów głowy oraz około 4 miesięcy dla rzęs. Skóra składa się z trzech warstw: naskórka (epidermis). katagen – zaprzestanie wzrostu i telogen – okres wypadania włosów. zbudowanej głównie ze splecionych pęczków włókien kolagenowych warstwy siatkowatej. Skóra właściwa składa się z dwóch warstw: cienkiej. krótkie i grube (brwi i rzęsy) oraz meszek włosowy (pokrywa większość ciała). ujść narządów moczowo-płciowych. dłoni i powierzchni podeszwowych stóp. wokół narządów płciowych). Paznokcie są rogowymi tworami naskórka. W jego skład wchodzą komórki: keratynocyty. leŜącej pod naskórkiem warstwy brodawkowatej i grubej.męski zarost. 1. Włosy są to rogowe twory występujące prawie na całej powierzchni skóry z wyjątkiem warg. Naskórek jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim rogowaciejącym wywodzącym się z ektodermy. skóry właściwej (cutis vera) i tkanki podskórnej (tela subcutanea). na brzegach ograniczona jest skórnym wałem paznokciowym.5-2 m2 i grubość od 0. gruczoły (potowe. derma) pokrywa zewnętrzną powierzchnię ciała.SKÓRA I JEJ WYTWORY SKÓRA I JEJ WYTWORY Skóra (curtis. kolczystej. ziarnistej. Płytka paznokciowa spoczywa na łoŜysku paznokcia. odbytu. paznokcie. U dorosłego człowieka jej powierzchnia wynosi ok. Włos tworzą komórki zrogowaciałe. zawierające keratynę twardą i filamenty cytokeratynowe zespolone trichohialiną. ŁoŜysko paznokcia jest pokryte cienkim naskórkiem. komórki Langerhansa i komórki Merkla. układających się w pięć warstw (wymieniając od błony podstawnej): podstawnej. na twarzy . melanocyty. łojowe i mlekowe).

zmiany w skórze w procesie starzenia. Omów cykl Ŝyciowy keratynocytów w powiązaniu ze zmianami morfologicznymi w poszczególnych warstwach naskórka. 71 .SKÓRA I JEJ WYTWORY Podstawowe zagadnienia do opanowania: budowa i czynność skóry i jej wytworów. procesy naprawcze w skórze. gruczoł łojowy. skóra owłosiona – włos. mięsień przywłośny. podaj znaczenie poszczególnych jej warstw. Preparaty mikroskopowe do obejrzenia i omówienia na ćwiczeniach: skóra nieowłosiona. Przykładowe zagadnienia kontrolne: Omów budowę histologiczną skóry. naskórek jako bariera ochronna organizmu.

Sweeta. barwienie met. barwienie Met. obiektyw 10x. obiektyw 20x. obiektyw 20x. obiektyw 20x 72 . Skóra – naskórek. Mallory. Skóra właściwa barwienie met. Gordon-Sweeta. Mallory. Mallory. Skóra – włókna kolagenowe i retikulinowe retikulinowe.SKÓRA I JEJ WYTWORY Skóra – budowa ogólna. barwienie met.

barwienie hematoksylina/eozyna. barwienie hematoksylina/eozyna. Skóra – gruczoł potowy. Skóra – gruczoł łojowy.gruczoł potowy. . barwienie met. obiektyw 10x.SKÓRA I JEJ WYTWORY Skóra – gruczoł łojowy. obiektyw 20x. . Mallory. obiektyw 10x. Mallory. Skóra . barwienie met. obiektyw 10x 73 .

metodą jest utrwalanie perfuzyjne. Sposobem przyspieszającym utrwalanie jest poddanie 74 . Krojenie skrawków. Barwienie hematoksyliną . Bardzo dobrą. Płukanie w wodzie destylowanej.90%. Płukanie w wodzie destylowanej. 1 cm3).ksylen 3-5x.90%.80%. Metoda ta składa się kolejno następujących po sobie etapów: • • • • • • • • • • • • • • • • • • Pobranie materiału ( fragment ok. być izotoniczny wobec płynu tkankowego i mało toksyczny dla otocznia. przede wszystkim przez denaturację enzymów.90%. czyli wprowadzenie utrwalacza do narządu poprzez wstrzyknięcie go do sieci naczyń krwionośnych. toluen. rozgniotu lub odcisku narządu. Płyny pośrednie . Odwodnienie w szeregu alkoholowym o narastającym stęŜeniu (50%.chemiczne. Płukanie w wodzie bieŜącej. Najpowszechniej stosowaną metodą przygotowania tkanki lub narządu do oceny w mikroskopie jest technika parafinowa z przeglądowym barwieniem hematoksyliną i eozyną. Dobry utrwalacz powinien charakteryzować się szybkim przenikaniem do komórek.70% i 50%). rozmazu. Preparaty mikroskopowe mogą mieć charakter skrawka. Nawadnianie w szeregu alkoholowym o malejącym stęŜeniu (100%. szybko stabilizować struktury wewnętrzne. Płyny pośrednie . Odwadnianie w szeregu alkoholowym o wzrastającym stęŜeniu (50%. tkanek lub narządów w mikroskopie wymaga przygotowania preparatu mikroskopowego.80%. Po pobraniu materiału do badań naleŜy go utrwalić w cel natychmiastowego zatrzymania procesów metabolicznych w komórkach i tkankach. 100%). toluen.80%. Wśród metod utrwalania najpowszechniejszą jest metoda immersyjna czyli zamaczania pobranego fragmentu w płynnym utrwalaczu chemicznym.70%. nie niszczyć struktur wewnątrzkomórkowych. benzen. Utrwalenie . Zamknięcie pod szkiełkiem nakrywkowym np.ksylen. Naklejanie na szkiełko podstawowe. Płyny pośrednie . Barwienie w eozynie. acz nie często stosowaną. szlifu.mikrotom rotacyjny lub mikrotom saneczkowy. benzen. Zatapianie w parafinie i formowanie bloczków. w balsamie kanadyjskim Wysuszenie w cieplarce próŜniowej.70%. co zapobiega ich późniejszej dyfuzji oraz wstępnego utwardzenie materiału i zwiększenie jego odporności na działanie odczynników uŜywanych w dalszych etapach procedury. 100%). związania i wytrącenie (precypitację) niektórych zawartych w tkankach substancji.ksylen.PODSTAWY TECHNIK HISTOLOGICZNYCH PODSTAWY TECHNIK HISTOLOGICZNYCH Ocena komórek.

Czasami w celu poprawy jakości barwienia preparat poddaje się bejcowaniu czyli początkowo działaniu substancji chemicznej zmieniającej właściwości wiązań chemicznych w tkankach (nie skutkujące odczynem barwnym) a następnie stosujemy barwnik łączący się ze zmodyfikowanymi wiązaniami chemicznymi. konieczność uŜywania rozpuszczalników organicznych (alkohol. Ŝe struktury wybarwiają się na inny kolor niŜ barwa uŜytego barwnika. terpineol. usunięciu parafiny i nawodnieniu. Zaletą techniki parafinowej jest jej powszechne stosowanie w badaniach diagnostycznych. Struktury o charakterze kwaśnym (zasadochłonne) np. Nierzadko. Po przeprowadzeniu barwienia preparat odwadniamy (we wzrastającym szeregu alkoholowym). Wśród najpowszechniej stosowanych utrwalaczy wyróŜniamy utrwalacze proste – jednoskładnikowe ( aldehydy – formalina. Struktury o charakterze zasadowym (kwasochłonne) np. jądro komórkowe barwią się barwnikami zasadowymi np. szczególnie przy barwieniu rozmazów (np. RóŜnicowanie barwienia moŜe mieć charakter progresywny (przerywamy barwienie w momencie uzyskania poŜądanej barwy) lub regresywny (tkankę przebarwiamy a następnie barwnik odpłukujemy odpowiednim roztworem odbarwiającym do uzyskania właściwego nasilenia kolorów). krwi) stosowane jest barwienie polichromatyczne (barwienie mieszaniną barwników zasadowych i kwaśnych np. W niektórych przypadkach barwienia. pokrojeniu na mikrotomie a następnie naklejeniu na szkiełko podstawowe. płyny Bouina.eozyną. alkohole – metylowy. etylowy. moŜemy zaobserwować zjawisko metachromazji polegające na tym. znacznie rzadziej roztwory alkoholowe. Efekt barwienia jest wtedy wypadkową działania wszystkich barwników zawartych w zastosowanej mieszaninie. Najczęściej uŜywane są roztwory wodne barwników. kość) lub o niejednorodnej strukturze (np. w ksylenie) i zatapiamy pod szkiełkiem nakrywkowym (np. 75 . stosunkowo krótki czas całej procedury (1-3 dni) i niski koszt pojedynczego preparatu.PODSTAWY TECHNIK HISTOLOGICZNYCH fragmentu tkankowego zanurzonego w utrwalaczu chemicznym działaniu mikrofal. balsam kanadyjski) w celu ostatecznego zabezpieczenia przed zniszczeniem. kruszenie się i rozwarstwianie skrawków przy materiałach twardych (np. preparaty z ucha wewnętrznego) oraz znaczne ograniczenia przy krojeniu skrawków o duŜej powierzchni. błękitem metylenowym. metoda panoptyczna May-Grunwald Giemza). włókna kolagenowe barwią się barwnikami kwaśnymi np. preparat barwimy. Carnoya lub Zenkera). prześwietlamy (np. oranŜem G. ksylen). Wadami zaś są wysoka temperatura zatapiania w parafinie (50-60oC). hematoksyliną. moŜliwość pozyskania skrawków cienkich (ok. białka cytoplazmatyczne. Po zatopieniu badanego materiału w parafinie.5-7 µm) i seryjnych. związki metali cięŜkich – czterotlenek osmu) i utrwalacze złoŜone – wieloskładnikowe ( np.

Metoda ta pozwala na przebadanie w krótkim czasie (kilku minut) wielu parametrów w bardzo duŜej liczby komórek.azot (-196oC). hel (-269oC) lub najczęściej za pomocą zestalonego dwutlenku węgla . Metody histochemiczne są zbiorem technik badawczych pozwalających na umiejscowienie w komórkach (cytochemia) i tkankach (histochemia) określonych substancji chemicznych (metody histochemiczne) oraz enzymów (metody histoenzymatyczne). pośrednie (antygen ↔ nieznakowane przeciwciało ↔ znakowana antyglobulina) oraz reakcje (antygen z ↔ mostkami immunoglobulinowymi ↔ antyglobulina i kompleksami ↔ kompleks enzym/antyenzym enzym/antyenzym). Wśród typowych reakcji immunohistochemicznych wyróŜniamy reakcje bezpośrednie (antygen ↔ znakowane przeciwciało). „suchy lód” (-78. Metody immunohistochemiczne polegają na wykrywaniu w komórkach i tkankach substancji o charakterze antygenowym za pomocą znakowanych przeciwciał lub substancji o charakterze przeciwciał za pomocą znakowanych antygenów. kształtu lub właściwości optycznych komórki bądź wzbudza fluorescencję substancji chemicznych. 76 . Materiał zamroŜony kroi się na kriostacie lub mikrotomie mroŜeniowym. zdolna do swoistego wiązania wytworzonych przeciwciał i tworzenia z nimi kompleksów (antygenowość). enzymatycznie. Odczyty są następnie liczone i analizowane statystycznie przez komputer.5oC). którego ilość i lokalizacja jest oceniana w obrazie mikroskopowym. Przeciwciała mogą być poliklonalne lub monoklonalne. wytwarzane przez system immunologiczny i mające zdolność swoistego wiązania antygenu. izopropan. Przeciwciała znakuje się fluorochromami. które pojedynczo przepływają przez rejon pomiaru. przeciwciało Cytofotometria przepływowa jest to metoda pomiaru właściwości fizycznych i chemicznych komórek przygotowanych w formie zawiesiny. obecną w materiale biologicznym. Prowadzi to do powstania w miejscu występowania wykrywanej substancji barwnego produktu reakcji chemicznej. ferrutyną lub złotem koloidalnym. sródoperacyjnej stosuje się techniki mroŜeniowe polegające na utwardzeniu materiału biologicznego poprzez jego zamroŜenie. Przeciwciało jest to białko naleŜące do klasy immunoglobulin. Materiał zamraŜa się w ciekłych gazach.PODSTAWY TECHNIK HISTOLOGICZNYCH W celu szybkiej diagnostyki np. W chwili przepływu przez rejon pomiaru komórka przechodzi przez wąski promień światła (zazwyczaj lasera argonowego) który ulega rozproszeniu zaleŜnemu od wielkości. którymi komórka była uprzednio znakowana. a wprowadzonym do środowiska reakcji związkiem chemicznym. Antygen jest to substancja zdolna do wywołania produkcji swoistych przeciwciał przez system immunologiczny organizmu (immunogenność). W reakcji histochemicznej dochodzi do oddziaływania pomiędzy wykrywaną substancją.tzw. freon.

PODSTAWY TECHNIK HISTOLOGICZNYCH Utrzymanie oddzielonych od organizmu komórek. Przykładowe zagadnienia kontrolne: Omów tok postępowania (z dowolną tkanką lub narządem) od etapu pobrania materiału do uzyskania trwałego preparatu barwionego hematoksyliną i eozyną w technice parafinowej. Hodowlę prowadzi się na poŜywkach (naturalnych bądź sztucznych). wskaŜ ich zalety i wady: Krótko zdefiniuj pojęcia histochemia. tkanek a nawet narządów przy Ŝyciu w warunkach sztucznych (in vitro) przez okres poniŜej 24 godzin nazywamy inkubacją zaś w czasie przekraczającym 1 dobę – hodowlą. hodowla i inkubacja. cytofotometria. hodowlę tkanek i hodowlę organotypową (zarówno embrionalnych zawiązków narządów lub całych bądź fragmentów narządów pobranych z dojrzałego organizmu). WyróŜniamy hodowlę komórek (nie wytwarzających wyŜej zorganizowanych struktur). Zdefiniuj pojęcie dobrego utrwalacza. wymień przykłady powszechnie stosowanych utrwalaczy prostych i złoŜonych. 77 . immunochistochemia.