P. 1
Lecture 10

Lecture 10

|Views: 14|Likes:
Published by Cem Karmış

More info:

Published by: Cem Karmış on May 22, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/26/2014

pdf

text

original

İMALAT YÖNTEMLERİ II

Prof.Dr. İrfan AY
1
TEL VE ÇUBUK ÇEKME YOLU İLE İMALAT
TEL VE ÇUBUK ÇEKMENİN TANIMI
Tanım: “Tel çekme”, kalın kesitli olan bir
telin, bir matris (kalıbı) içinden geçirilerek
kesitini küçültme işlemidir.Tel kesitleri
genellikle daireseldir. Ancak kare altıgen
kesitlerde çekilebilmektedir. Dairesel kesitli
çubuklar çekilerek cıvata, saplama gibi
elemanların üretiminde kullanılırlar.
Dolayısıyla daha büyük kesit çağrıştırırlar.
Teller ise kablo, yayların üretiminde kullanılırlar. Daha küçük kesit çağrıştırırlar.
Tel ve çubuk çekme ürünleri:


Çelik tellerin hammaddesi filmasin olurken demir dışı tellerin hammaddesi ekstrüzyon ürünü
çubuklardır.Çekme işlemi yağlama bakımından kuru ve ıslak olmak üzere ikiye ayrılır. Kuru
çekmede gres veya sabun tozu kullanılırken, ıslak çekmede sıvı yağ kullanılır.5 mm den küçük teller
yalnızca çekme yolu ile elde edilirken 5mm den büyük teller sıcak haddeleme ile elde edilirler.
İMALAT YÖNTEMLERİ II
Prof.Dr. İrfan AY
2
Sulu Tip Tel Çekme Makineleri
Seri İnce Tel Çekme Tesisi 'nin Özellikleri:
- Ana gövde, temel, çekme tamburu ve elmas
aynası ince taneli demir döküm’den imal
edilmiştir
- Çekme tamburu ve elmas aynası su
soğutmalıdır.
- Dişliler fosforik tunçtan, helezon dişliler yüksek
karbonlu çeliktendir.
- 8 mm veya 6 mm'lik çubuklardan 2 mm'ye kadar
çivi teli çekilebilmektedir.
- Dikenli tel ve tel örgü teli gibi tel cinslerini de
çekilebilmektedir.
Tel Çekme İşlemi Hazırlıkları
1.Adım: Önce filmaşinler kangal
halinde hammadde olarak getirilir.
Üzerleri paslı olduğu için, bu
pasların giderilmesi gerekir. Paslı
haldeyken çekme yapılırsa kalıp
aşınması meydana gelir. Ayrıca çıkan ürünün yüzeyinde kusurlar oluşur. Pas ya mekanik yolla ya da
kimyasal yolla giderilir. Mekanik yolla pas gidermede birbirine dik iki makara üzerinde kıvrılan telin
İMALAT YÖNTEMLERİ II
Prof.Dr. İrfan AY
3
yüzeyindeki oksit çatlatılır. Daha sonra tel metal fırçalar arasından geçirilerek tel temizlenir. Diğer bir
mekanik yöntem ise metal bilya püskürtmektir. Böylece pastan kurtulunmuş olunur.

Mekanik Pas Giderici
Kimyasal işlemle (dekapajla) oksit giderme ise sülfirik asit
(H2SO4) ve hidroklorik asit (HCl) banyolarında yapılır.
Filmaşin kangalları asit banyolarına daldırılır. Pas tabakasının
kalınlığına ve banyonun asitlik derecesine göre belli bir süre
banyoda tutulur. Banyoda fazla kalırsa asitteki hidrojen çeliğe
nüfuz eder ve çeliği kırılgan yapar. Banyodan gereğinden az
kalırsa pas çıkmaz.
2.Adım: Yıkama İşlemi : Banyodan çıkartılan kangallar sıcak veya soğuk suda iyice yıkanarak asit
kalıntılarından temizlenir.
3.Adım: Kireç banyosuna Daldırma : Kireç banyosuna daldırılan kangallar böylece son asit
kalıntılarını da kireçle nötralize etmiş olurlar. Bu yüzey paslanmalarına engel olur. Bazen fosfat
banyosuna da daldırılırlar. Böylece korozyona karşı iyi bir koruyucu tabaka elde edilir.
İMALAT YÖNTEMLERİ II
Prof.Dr. İrfan AY
4
4.Adım: Kireçli veya fosfatlı filmaşinler su ile tekrar yıkanırlar ve 100 °C lik fırınlarda
kurutulurlar.Böylece filmaşinler çekime hazır hale getirilirler.
Tel Çekmede Yağlama :
Soğuk tel çekme işleminde genellikle kuru çekme yapılıyorsa toz şeklinde sodyum sabunu içerisinden
tel geçirilir ve böylece yağlanmış olur yada ıslak çekme yapılıyorsa tel sıvı yağın içerisinden geçirilir.
Islak çekme sadece 0,5 mm den ince tellerde uygulanır. Bazı metallerin soğuk çekilmesinde yağlama
aşağıdaki şekildedir.
Örnek Kullanılan Yağ
Alüminyum çekmede Mineral Yağ
Bakır çekmede Mineral Yağ
Nikel çekmede Mineral Yağ + Klorine parafin
Karbonlu çelik çekmede Sabun
Paslanmaz çelik çekmede Oksalat kaplama + Sabun +Klorine parafin + Mineral Yağ

İMALAT YÖNTEMLERİ II
Prof.Dr. İrfan AY
5
Tel Çekme Tezgahı
Şekilde görülen tezgâhta bir çekme arabası ucu sivriltilen teli matris deliğinden geçirilip özel kıskacın
çeneleri arasında sıkıştırdıktan sonra çekmeye başlar. Çekme arabası mekanik veya hidrolik olarak
hareket eder. Böylece çekme işlemi gerçekleşir.
Isıl İşlem
Çekme işlemi soğuk işlem yapıldıktan sonra tel işlenemeyecek kadar sertleşirse pekleşmenin
giderilmesi için yeniden kristalleşme tavı yapılır.
Genellikle :
1) Sıcak haddelenmiş çekilecek tel kolay çekilsin diye ÖN TAV yapılarak tel çekme işlemine
başlanır.
2) Çekme işlemi yapıldıktan sonra malzeme pekleşir ve çekilemez hale gelir. Tel çekmeye
devam edebilmek için ARA TAV (Yeniden kristalleşme-Rekristalizasyon) uygulanır.
3) Tel çekme işlemi bittikten sonra kullanılacağı yerde çalışırken içinde gerilme olmaması için
SON TAV yapılmalıdır.Ayrıca yay, halat ve müzik aletlerinde %0,40 dan fazla “C” içeren
çelik tellere PATENTLEME adı verilen ısıl işlem uygulanır.
Şöyle ki ;
 Filmasinler 850-1050 °C de tavlanır.
 Pb veya tuz banyosunda ani olarak uygun hızda soğutulur.
 Telin iç yapısı İNCE LAMELLİ PERLİT hale dönüşür.
 Bu yapı tel çekme için en uygun sünek ve mukavemette olur.
 Kesit daralması en yüksek seviyede yapılır.
İMALAT YÖNTEMLERİ II
Prof.Dr. İrfan AY
6

TEL VE ÇUBUK ÇEKME KALIBI
Böyle bir kalıp aşağıda görülmektedir. Kalıp 4 kısımdan oluşmaktadır.
1.Giriş
2.Konik Kısım
3.Silindirik Kısım
4.Çıkış Kısmı

Giriş kısmında telin hasar görmemesi için keskin bir kenar bulunmamalıdır. Kalıbın bu kısmı genelde
parlatılır fakat bunun pratikte bir faydası yoktur.
Konik kısım tam bir doğru ve yüzeyi kusursuz olmalıdır. Çekme kuvvetinin minimum olduğu en
uygun kalıp açısı o radyan olarak hesaplanabilir. Bu açı 6° ile 15° arasında alınır.
Silindirik kısım; da
Tel çekme gerilmesi hafifçe yükselir. Bunun azıcık sakıncası olmasına rağmen faydası çok daha fazla
olduğundan önemsiz kabul edilir. Matris aşınmasının az olması, geri yaylanma etkisinin küçük olması
bu tip faydalardandır. Silindirik kısmın uzunluğu kuru yağlayıcı kullanılıyorsa çıkış çapının yarısı
kadar sıvı yağlayıcı kullanılıyorsa çıkış çapının dörtte biri kadar olmalıdır.
2
1
1
0
1
0
1
0
opt
ln 2
ln 1
. ln 3
2
1
|
|
|
|
.
|

\
|
+
+
=
A
A
A
A
A
A
 
İMALAT YÖNTEMLERİ II
Prof.Dr. İrfan AY
7
Çıkış kısmı
Çekilen malzemenin kalıptan rahatça çıkmasını sağlayacak şekilde açı geniş tutulabilinir.
TEL ÇEKMEDE hız’lara göre farklı çapta makaralar :
Kalıp malzemeleri olarak ;
• Alaşımlı takım çelikleri : Örnek olarak 145 V12, 140 Cr V1, X130W5 ,145 Cr6 ,X210
CrW12 Çelikleri çubuklarla profillerin çekilmesinde
• Dökme çelikler : G-X270CrV15 ,G-X250cRWV26 Sıcak çekme işlemlerinde
• Sert Metaller (Wolfram karbür ve kobalt esaslı) : Tellerin çekilmesinde
• Elmas : Çapı 5 µm – 1,5 mm arasındaki çok ince tellerin çekilmesinde
İMALAT YÖNTEMLERİ II
Prof.Dr. İrfan AY
8
BORU ÇEKME
Üretilen borulara daha sonra
çoğu zaman çekme işlemi
uygulanarak daha küçük çaplı
ve ince cidarlı - hassas ölçülü
borular üretilebilinir. Boru
çekme esas olarak tel çekmeye
benzer. Bunun için boru
kalıptan çekilirken içine
mandrel yerleştirilir.Buna göre;
a) İçi boş boru çekme
b) Silindirik mandrel ile boru
çekme
c) Konik-Yüzen mandrel ile boru çekme
d) Hareketli çubukla boru çekme
Mandrel ile çekilen boruların çapları 12,5 mm ile 250 mm arasında değişir.
Kalın cidarlı borular ve çapı 12,5 mm den küçük olanlar içi boş çekilirler.
Ticari amaçlı içi boş çekmeler yalnızca küçük borularda uygulanır.
Boru çekmede ürünün uzunluğu arttıkça iç çapın hassas kontrolü güçleşir. Bu nedenle yüzen
malafa kullanılır. İç çapı yüzen malafa sağlarken kalıbın çıkışı da borunun dış yüzeyini
şekillendirir.

Ana gövde. Paslı haldeyken çekme yapılırsa kalıp aşınması meydana gelir. bu pasların giderilmesi gerekir.Dikenli tel ve tel örgü teli gibi tel cinslerini de çekilebilmektedir. Tel Çekme İşlemi Hazırlıkları 1. .İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.Adım: Önce filmaşinler kangal halinde hammadde olarak getirilir. helezon dişliler yüksek karbonlu çeliktendir. Üzerleri paslı olduğu için. temel. Pas ya mekanik yolla ya da kimyasal yolla giderilir. . çekme tamburu ve elmas aynası ince taneli demir döküm’den imal edilmiştir .Dişliler fosforik tunçtan.8 mm veya 6 mm'lik çubuklardan 2 mm'ye kadar çivi teli çekilebilmektedir. İrfan AY Sulu Tip Tel Çekme Makineleri Seri İnce Tel Çekme Tesisi 'nin Özellikleri: . Mekanik yolla pas gidermede birbirine dik iki makara üzerinde kıvrılan telin 2 .Dr. Ayrıca çıkan ürünün yüzeyinde kusurlar oluşur. .Çekme tamburu ve elmas aynası su soğutmalıdır.

Diğer bir mekanik yöntem ise metal bilya püskürtmektir. Böylece korozyona karşı iyi bir koruyucu tabaka elde edilir. 2. Filmaşin kangalları asit banyolarına daldırılır. Böylece pastan kurtulunmuş olunur. Banyoda fazla kalırsa asitteki hidrojen çeliğe nüfuz eder ve çeliği kırılgan yapar.Adım: Kireç banyosuna Daldırma : Kireç banyosuna daldırılan kangallar böylece son asit kalıntılarını da kireçle nötralize etmiş olurlar. Daha sonra tel metal fırçalar arasından geçirilerek tel temizlenir. Banyodan gereğinden az kalırsa pas çıkmaz.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof. Bu yüzey paslanmalarına engel olur.Dr.Adım: Yıkama İşlemi : Banyodan çıkartılan kangallar sıcak veya soğuk suda iyice yıkanarak asit kalıntılarından temizlenir. Pas tabakasının kalınlığına ve banyonun asitlik derecesine göre belli bir süre banyoda tutulur. Bazen fosfat banyosuna da daldırılırlar. 3. Mekanik Pas Giderici Kimyasal işlemle (dekapajla) oksit giderme ise sülfirik asit (H2SO4) ve hidroklorik asit (HCl) banyolarında yapılır. 3 . İrfan AY yüzeyindeki oksit çatlatılır.

Böylece filmaşinler çekime hazır hale getirilirler.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof. Bazı metallerin soğuk çekilmesinde yağlama aşağıdaki şekildedir. Örnek Alüminyum çekmede Bakır çekmede Nikel çekmede Karbonlu çelik çekmede Paslanmaz çelik çekmede Kullanılan Yağ Mineral Yağ Mineral Yağ Mineral Yağ + Klorine parafin Sabun Oksalat kaplama + Sabun +Klorine parafin + Mineral Yağ 4 . Islak çekme sadece 0. İrfan AY 4.Dr. Tel Çekmede Yağlama : Soğuk tel çekme işleminde genellikle kuru çekme yapılıyorsa toz şeklinde sodyum sabunu içerisinden tel geçirilir ve böylece yağlanmış olur yada ıslak çekme yapılıyorsa tel sıvı yağın içerisinden geçirilir.5 mm den ince tellerde uygulanır.Adım: Kireçli veya fosfatlı filmaşinler su ile tekrar yıkanırlar ve 100 C lik fırınlarda kurutulurlar.

5 . Böylece çekme işlemi gerçekleşir. Tel çekme işlemi bittikten sonra kullanılacağı yerde çalışırken içinde gerilme olmaması için SON TAV yapılmalıdır. halat ve müzik aletlerinde %0. Tel çekmeye devam edebilmek için ARA TAV (Yeniden kristalleşme-Rekristalizasyon) uygulanır.  Kesit daralması en yüksek seviyede yapılır. Genellikle : 1) 2) 3) Sıcak haddelenmiş çekilecek tel kolay çekilsin diye ÖN TAV yapılarak tel çekme işlemine başlanır.  Pb veya tuz banyosunda ani olarak uygun hızda soğutulur.40 dan fazla “C” içeren çelik tellere PATENTLEME adı verilen ısıl işlem uygulanır. Isıl İşlem Çekme işlemi soğuk işlem yapıldıktan sonra tel işlenemeyecek kadar sertleşirse pekleşmenin giderilmesi için yeniden kristalleşme tavı yapılır. Çekme işlemi yapıldıktan sonra malzeme pekleşir ve çekilemez hale gelir.  Filmasinler 850-1050 C de tavlanır.Dr.Ayrıca yay. Çekme arabası mekanik veya hidrolik olarak hareket eder. İrfan AY Tel Çekme Tezgahı Şekilde görülen tezgâhta bir çekme arabası ucu sivriltilen teli matris deliğinden geçirilip özel kıskacın çeneleri arasında sıkıştırdıktan sonra çekmeye başlar.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.  Bu yapı tel çekme için en uygun sünek ve mukavemette olur. Şöyle ki .  Telin iç yapısı İNCE LAMELLİ PERLİT hale dönüşür.

Çıkış Kısmı Giriş kısmında telin hasar görmemesi için keskin bir kenar bulunmamalıdır.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof. Bu açı 6 ile 15 arasında alınır. Çekme kuvvetinin minimum olduğu en uygun kalıp açısı  radyan olarak hesaplanabilir.  opt A  1  ln 0  1 A A1   3 ln 0 . 6 . Kalıbın bu kısmı genelde parlatılır fakat bunun pratikte bir faydası yoktur.Giriş 2. Matris aşınmasının az olması.Dr. Bunun azıcık sakıncası olmasına rağmen faydası çok daha fazla olduğundan önemsiz kabul edilir. Kalıp 4 kısımdan oluşmaktadır. geri yaylanma etkisinin küçük olması bu tip faydalardandır.Silindirik Kısım 4. Konik kısım tam bir doğru ve yüzeyi kusursuz olmalıdır. da Tel çekme gerilmesi hafifçe yükselir. Silindirik kısmın uzunluğu kuru yağlayıcı kullanılıyorsa çıkış çapının yarısı kadar sıvı yağlayıcı kullanılıyorsa çıkış çapının dörtte biri kadar olmalıdır.Konik Kısım 3. 1. 2 A1 2  ln A0  A1        1 2 Silindirik kısım. İrfan AY TEL VE ÇUBUK ÇEKME KALIBI Böyle bir kalıp aşağıda görülmektedir.

145 Cr6 . • • • • Alaşımlı takım çelikleri : Örnek olarak 145 V12. X130W5 .İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof.5 mm arasındaki çok ince tellerin çekilmesinde 7 . 140 Cr V1. TEL ÇEKMEDE hız’lara göre farklı çapta makaralar : Kalıp malzemeleri olarak .X210 CrW12 Çelikleri çubuklarla profillerin çekilmesinde Dökme çelikler : G-X270CrV15 .Dr. İrfan AY Çıkış kısmı Çekilen malzemenin kalıptan rahatça çıkmasını sağlayacak şekilde açı geniş tutulabilinir.G-X250cRWV26 Sıcak çekme işlemlerinde Sert Metaller (Wolfram karbür ve kobalt esaslı) : Tellerin çekilmesinde Elmas : Çapı 5 m – 1.

İrfan AY BORU ÇEKME Üretilen borulara daha sonra çoğu zaman çekme işlemi uygulanarak daha küçük çaplı ve ince cidarlı .Dr. Ticari amaçlı içi boş çekmeler yalnızca küçük borularda uygulanır. İç çapı yüzen malafa sağlarken kalıbın çıkışı da borunun dış yüzeyini şekillendirir.Buna göre. a) İçi boş boru çekme b) Silindirik mandrel ile boru çekme c) Konik-Yüzen mandrel ile boru çekme d) Hareketli çubukla boru çekme Mandrel ile çekilen boruların çapları 12.hassas ölçülü borular üretilebilinir. Bunun için boru kalıptan çekilirken içine mandrel yerleştirilir.İMALAT YÖNTEMLERİ II Prof. Bu nedenle yüzen malafa kullanılır. Boru çekme esas olarak tel çekmeye benzer. Boru çekmede ürünün uzunluğu arttıkça iç çapın hassas kontrolü güçleşir.5 mm ile 250 mm arasında değişir. Kalın cidarlı borular ve çapı 12. 8 .5 mm den küçük olanlar içi boş çekilirler.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->