Jan Wikarjak Gramatyka opisowa Języka Łacińskiego

Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1999

GRAMATYKA OPISOWA JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO
Jan Wikarjak

Okładkę projektowała Maryna Wiśniewska Redaktor Zdzisław Garbowski Redaktor techniczny Teresa Skrzypkowska Korektorzy Barbara Gronek, Lidia Czerwińska

© Copyright by Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1978 © Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN Sp. z o.o. Warszawa 1997
© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 1999

-

'

Część pierwsza

WIADOMOŚCI WSTĘPNE I NAUKA O GŁOSCE
• ,'

e. stał się językiem światowym. Natomiast z łaciny ludowej na terenie Italii i europejskich prowincji rzymskich rozwinęły się języki romańskie: włoski.e. głównego przedstawiciela prozy rzymskiej.n. Gramatyka historyczna.n. literatury. retoromański. Dziś łacinę literacką stosuje się czynnie w niektórych publikacjach z zakresu filologii klasycznej.).8 p. okres archaiczny. a więc okres tzw. zawdzięczający swą nazwę Augustowi (63 p. którym posługiwali się Latynowie. przypadający mniej więcej na lata 14 117 n.14 n. W jego rozwoju wyróżniamy kilka okresów. -18 n. Język łaciński poznajemy dziś głównie z zabytków literatury. hiszpański. po upadku imperium rzymskiego jeszcze przez szereg stuleci utrzymał się jako język nauki. ALFABET Alfabet łaciński liczy 24 litery: ABC DEF GHI KLM NOP QRS TUV XYZ abc def ghi kim nop qrs tuv xyz m . portugalski. 81 p. uwzględnia oprócz łaciny klasycznej także czasy wcześniejsze. nazywamy złotym albo klasycznym okresem literatury łacińskiej. Ważny materiał do badań nad językiem stanowią też napisy.).n.WIADOMOŚCI WSTĘPNE ROZWÓJ JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO Początkowo jeden z dialektów italskich.n. . Horacego (65 . z których najważniejsze to okres cyceroński.n. szczególnie na pismach Cycerona i współczesnego mu Cezara (100 .). z czasem z rozwojem państwa rzymskiego.e.n. przedstawiająca język łaciński w historycznym rozwoju. liturgii Kościoła. do śmierci Augusta w 14 r.44 p. dyplomacji. francuski. szczególnie pochodzące z czasów wcześniejszych od pomników literatury.e.e.n. w którym nastąpił szczytowy rozkwit poezji. rumuński. mieszkańcy środkowoitalskiej krainy Lacjum. tak nazwany od Cycerona (106-43 p. Czasy od wystąpienia Cycerona w r. a także zabytki stuleci następnych.e. i późniejsze. prowansalski. w których punkt ciężkości przesuwa się poza Italię.e.e. Owidiusza (43 p. srebrnej łaciny.n.e. niekiedy także na kongresach naukowych latynistów.). oraz okres augustowski. Gramatyka opisowa języka łacińskiego opiera się na zabytkach tej właśnie epoki. sardyński. tzn.e..) oraz poetów epoki augustowskiej: Wergilego (70-19p.e.). tzn.

300 p. W naszych podręcznikach. poeta. jaki dźwięk po nich występował. różnicy tej jednak nie zaznaczali w piśmie. szczególnie między samogłoskami oraz na początku wyrazu przed samogłoską. Różnice są stosunkowo nieliczne. iż Rzymianie nie rozróżniali w piśmie u. jak spółgłoskę j. przed spółgłoską i na końcu wyrazu jak polskie [k]. iam. oe wymawiamy dziś jako pojedynczy dźwięk [e] np. zachodziły zmiany co do zakresu użycia liter oznaczających spółgłoski tylnojęzykowe. Litera C oznaczała zarówno spółgłoskę bezdźwięczną [k]. podobnie przedstawia się sprawa z innymi literami. które nie uległy zmianie: C = Gaius. odpowiednio je adaptując i modyfikując. Za czasów Cycerona było w użyciu 21 liter. Cn = Gnaeus. jaki dźwięczną [g]. piszemy więc mater. wprowadzono nieco później dla dokładniejszego oddania wyrazów pochodzenia greckiego. u. r. kreski nad literami. które wprowadzono w tejże epoce. W przeciwieństwie do Polaków starożytni Rzymianie odróżniali w wymowie samogłoski długie i krótkie. która pojawiła się w tekstach łacińskich w epoce średniowiecza. = Kalendae. w wyrazie mater. w epoce republiki. Ta sama więc litera a oznaczać może zarówno samogłoskę długą. chodziło o oddanie dźwięków nie występujących w języku łacińskim. i. oe przyjęto czytać jak polskie [c]. F czytamy jak polskie [w]: vinum [winum]. łuk wygięty ku górze jej krótkość. np. 7 . Literę c w pozycji przed e. haczyki u dołu) lub połączenia literowe (np. Qu czytamy jak polskie [kw]. zephyrus = = wiatr zachodni. wypada też zaznaczyć. iż połączenie to należy czytać jako dwie głoski. Niektórzy wprowadzają w tych wypadkach literę. ale pater. dz). gdzie mamy odrębne litery na oznaczenie krótkiego e (e — epsilon) i długiego e (rj — eta) oraz krótkiego o (o — omikron) i długiego o (a> — omega)./. np. poena 5 s [pena]. na oznaczenie spółgłoski dźwięcznej wprowadzono nową Iherę G (która jest graficzną odmianą C). zwłaszcza zaś w słownikach. a litera K wyszła niemal zupełnie z użycia. piszemy więc aer. Nasi przodkowie bowiem przejęli alfabet łaciński adaptując go do potrzeb języka polskiego przez znaki diakrytyczne (kropki. §4 Połączenia ae. Odtąd zmniejszył się zakres stosowania litery Q. jak i krótką np. dlatego owe litery znalazły się na końcu alfabetu. cz. y. a więc przed a. w wyrazie pater. ovis [owis]. Ślady dawnego stanu zachowały się w pewnych skrótach. maior. ok. z czasem. Wcześniej. rz. .. stawiamy nad e dwie kropki (trema). co w języku polskim. np. Kał. v używając jednego znaku zarówno dla samogłoski. sz. z. quis [kwisj. w innych pozycjach. przyjęto sposób zaznaczania iloczasu przez odpowiednie znaki diakrytyczne: kreseczka pozioma nad literą oznacza długość samogłoski. WYMOWA I ORTOGRAFIA Litery łacińskie są nam znane z alfabetu polskiego.Pismo przejęli Rzymianie od Greków.n.e. Litery y. o. saepe [sepe]. Wartość dźwiękowa liter w łacinie jest w zasadzie ta są ma. Bardziej rozpowszechnione jest odróżnianie litery u od v. Początkowo używano liter c k q zależnie od tego. takich jak cycnus — łabędź. ae. Litera i oznacza zarówno samogłoskę i.: agua [akwa]. Niekiedy dla zaznaczenia. Inaczej nieco jest w języku greckim. jak i spółgłoski.

: Latium. zbliżone do [a<]. stąd poi.: philosophia.Ngu przed samogłoską jak [ngw]: lingua [lingwa]. a nie dwu-wargowego [w]: vinum [uinum] nie [winum]. [o*]. filozofia. tS-gd. Ph (występuje jedynie w wyrazach pochodzenia greckiego) zwykliśmy czytać [f]. Nazwisko wielkiego pisarza i mówcy wymawiają Włosi jako [Cziczero]. W epoce klasycznej litera c. Pod koniec starożytności c [k] przed samogłoskami przednimi ulegało palatalizacji i przeszło następnie w głoskę zwartoszczelinową lub szczelinową. jakfides. Nazwisko wielkiego Cezara pisali Grecy Kataap. jeżeli zawiera samogłoskę długą lub dwugłoskę. niezależnie od pozycji. stąd poi. które wymawiano jako [a?]. by wrócić. bądź z czasów kiedy łacina ludowa przekształcała się w języki romańskie. sanguis [sangwis]. nie oddawali więc tego dźwięku literą/. do języka niemieckiego przeszło jako Kaiser. Co do użycia dużych liter stosujemy na ogół zasady ortografii polskiej. w wyrazach causa. Przyjęta dziś (choć bynajmniej nie przez wszystkich) wymowa jest kompromisem między wymową Rzymian epoki klasycznej a wymową późniejszą. do wymowy epoki klasycznej. [o*]. stąd polskie lingwista. np. S między samogłoskami brzmiało dźwięcznie jak polskie [z]. rosa. jak je oddawali Grecy. W wyrazach pochodzenia greckiego ph (greckie <p) czytali jako aspirowane (przydechowe) p. suesco [swesko]. Sylaba łacińska może być: a. Przy prawidłowej zatem wymowie niepotrzebne byłoby zaznaczanie odrębnej rzekomo wymowy w wyrazach typu lingua. długa z umowy (syllaba positione longa. datującą się ze schyłku starożytności. Su przed samogłoską w niektórych wyrazach czytamy jak [sw]: persuadeo [perswadeo] (por. lingua Latina. lecz także od nich urobione przymiotniki i przysłówki np. o ile to możliwe... w języku łacińskim samogłoski oraz sylaby różnią się iloczasem. np. której używali w pisowni wyrazów rodzimych. c. Latine loqui. Należy podkreślić. Cicero wymawiał swoje nazwisko jako [Kikero]. Rzymianie nie czuli potrzeby wprowadzenia odrębnej litery v. b. sangwinik. oznaczała zawsze spółgłoskę tylnojęzykową [k]. Francuzi jako [Siserón]. to znaczy mogą być krótkie lub długie. iż w ostatnich czasach zaznacza się coraz silniej tendencja. /) jak w wyrazie Europa. np. «7 ILOCZAS W odróżnieniu od dzisiejszej polszczyzny kulturalnej. długa z natury (syllaba natura longa). oe oznaczały dwugłoski. widocznie chodziło o oddanie niezgłoskotwórczego y. współcześni mu Grecy pisali je KiKSpwv. philologus. ratio czytali [racjo]. obie sylaby w wyrazach: pd-tSr. Imię Caecilius oddawali Grecy jako KotiiciA. racja. racjonalizm. pierwsza sylaba w wyrazach mdter. np. Połączenia liter ae. suavis [swawis].io<. poi. stąd poi. (zbliżonego do poi. iż w pewnych okresach // przed samogłoskami niektórzy wymawiali jako [ej]. przyjęto wszakże zaczynać dużą literą nie tylko imiona własne. jeżeli po samogłosce krótkiej występuje 8 . krótka (syllaba brevis). perswazja). filolog. suadeo. Warto zaznaczyć. która nie zna samogłosek długich. aurum.

r). -ve = czy. Wymienione wyżej zasady akcentowania stosuje się do zestroju jako całości. Także w naszym języku akcent wyrazowy związany jest z sylabą przedostatnią. zwłaszcza gdy jest nim wyraz jednosylabowy. propterea = dlatego. gdy grupę stanowi połączenie muta cum liquida. podobnie litera z [dz]. 2. Wyrazpópulus ma akcent na sylabie po. lub) tworząc z nim tzw. mają akcent na trzeciej od końca np. akcentujemy \poszedl i poszedłby. magisterijeżeli natomiast przedostatnia sylaba jest krótka. §8 . zestrój akcentowy. akcentujemy w zestroju. że samogłoska przed samogłoską ulega skróceniu (vocalis ante vocalem corripitur): audlvit. Jeżeli sylaba przedostatnia jest długa (obojętnie czy z natury. lecz w całości należy do sylaby następnej. które nie mając własnego akcentu. \nie mów mi. Miejsce akcentu w wyrazach dłuższych. natomiast w zestawieniu senatus populusąue Romdnus — „senat i naród rzymski" akcent przesuwa się na sylabę -lus-. ale audlit.grupa dwu lub więcej spółgłosek z wyjątkiem połączenia głoski zwartej z płynną (mu t a cum liquida). w zwrocie Tros Rutulusve akcentujemy sylabę -lus-. nie 'czyta/. np. albowiem gdy drugą spółgłoską jest płynna (/. ogółem. natura. np. np. jak to obserwujemy przy pierwszej sylabie następujących wyrazów. tzn. w wymowie wszakże niektórych osób obserwujemy tendencję do przesuwania akcentu. Do poprawnego wymawiania. Zapamiętajmy. i to zarówno swojskie jak i obcego pochodzenia. semper. wobec czego czas potrzebny do jej wymówienia stawał się odpowiednio dłuższy. vobiscum — z wami. akcent pada na sylabę trzecią od końca np. przy arma virtimque — sylabę -rum-. że w językach romańskich łacińskie samogłoski długie mają inne odpowiedniki niż samogłoski krótkie. nobiscum = z nami. Od tej zasady zdarzają się odstępstwa: pewne wyrazy. natomiast połączenie liter qu to znak jednej spółgłoski. pu-blicus. ale 'nie pisz.stflldba. gdyż przedostatnia jest krótka). Także inne wyrazy traktuje się niekiedy jako enklityki.(trzeciej od końca. Warto też wiedzieć. to na niej właśnie spoczywa akcent. ^powiedz i ^powiedz mi. odpowiednik greckiej litery dzeta. Enklityki. czyli wyrazy. Natomiast enklityki nie wpływają na miejsce akcentu w zestroju. Przy wymawianiu sylaby zamkniętej grupą spółgłosek głos się zatrzymywał. czyli wyraz opierający się o wyraz następny. Zjawisko to nie występuje. tćnebrae — ciemność (muta cum liquida nie daje wzdłużenia). sanctus. ale \do cna. składających się z trzech lub więcej sylab. Akcentujemy zatem mdter. Jak widzimy. zależy od iloczasu sylaby przedostatniej (paenultima). okolica.: dómlnus. akcent łaciński wykazuje dużo podobieństw do akcentu polskiego. informacje na ten temat znajdziemy w słowniku. grupa nie zamyka sylaby. Należy zaznaczyć. gramatyka. potrzebna jest znajomość iloczasu. Wyrazy dwusylabowe mają akcent na pierwszej sylabie bez względu na jej iloczas. czy z umowy). głos się nie zatrzymuje. a zwłaszcza akcentowania wyrazów łacińskich. AKCENT W akcentowaniu wyrazów łacińskich obowiązują następujące zasady: 1. że litera x oznacza dwie spółgłoski [ks]. dexter. penna. opierają się o wyraz poprzedzający. Podobnie w zestroju videsne = czy widzisz? akcentujemy sylabę -des-. w wyrazach: pa-trem. pdter. Akcentujemy bowiem: do \domu. jeżeli zaś chodzi o iloczas końcówek — w gramatyce. 3. Inaczej nieco zachowuje się proklityka. -ne = czy. (-que = i. fizyka.

alte. w wygłosić zamkniętym z wyjątkiem pozycji przed s. (b) wzdłużenia. compono : contemno. np. Samogłoska krótka wzdłuża się przy zaniku s przed spółgłoską dźwięczną (wzdłużenie zastępcze) ldem<isdem. Pozorne to odstępstwo od zasady jest wynikiem skrócenia wyrazu (tzw. amare: ornat. posucha: schnąć. Samogłoska krótka zanika w sylabie środkowej. velse>»e/fe. flere:fl8o. adduc = przyprowadź. co do miejsca artykulacji Spółgłoska nosowa przed przedniojęzykową występuje jako n. regresywna disfero></(^ero. akurat. apokopy). przed wargową jako m etan : eundem. audwit: audiit b. ben&: clare. Por. zjawisko to nazywa się synkopą valde: validus. est: sunt. facilsimus> -»• -*• -* >facillimus b. przed samogłoską (vocalis ante vocalem corripitur): finlre: finfo.4. ago : actus b. (c) zaniku odium : odi. wyrazy dwusylabowe z pierwszą sylabą krótką mają skłonność do skrócenia także drugiej (prawo skracania wyrazów jambicznych) mali. §10 NAJWAŻNIEJSZE ZJAWISKA FONETYCZNE Wymiana samogłosek czyli apofonia może być (1) jakościowa. co do dźwięczności scribo : scriptus. na której znajdował się przed skróceniem. istinc = stamtąd. caput: capltis. poi. (2) ilościowa. W sylabie zamkniętej a > & —factus: perfectus. fac<facetfer<fere. duć < duce. np. arcymistrz. progresywna (od kierunku oddziaływania) ferse>/erre. odpadła końcowa samogłoska -e. fdcio: conflcio. aucKs: audit. a<łtu\i>attuli. honoris: honós: honor c. w wygłosić nazywa się to apokopą dic<dice. Samogłoski krótkie w sylabie otwartej w środku wyrazu przechodzą w /—I&go: colllgo. edo : dens. akcent zaś pozostał na tej samej sylabie. Także w języku polskim niektóre wyrazy mają przycisk na sylabie ostatniej. adseą\ior>assequor Asymilacja niezupełna a. przy czym samogłoska występować może na stopniu: (a) normalnym. disciplina: discipulus. t&go : tegula. Samogłoska długa ulega skróceniu: a. imbuo : indico 10 . wozy: wiezie. hdbeo: adhibeo. par co: peperci. pono<pósno<poslno. nubo : mysi. genitor : gi-gn-o. W języku łacińskim spotykamy kilka wyrazów z akcentem na sylabie ostatniej. adfero>o$ero. Zjawisko to jest dla nas szczególnie interesujące ze względu na akcent w języku francuskim umiejscowiony na sylabie ostatniej. {11 Asymilacja zupełna ZMIANY SPÓŁGŁOSEK a. adhuc — dotąd. Inne zmiany zachodziły na gruncie łacińskim lub italskim. tego: toga. Zjawisko to jest odziedziczone z prąjęzyka.

następowało rozpodobnienie caeruleus: caelum. gero: gessi. . militaris: : mortalis.Dysymilacja Rzymianie nie lubili dwu / ani dwu r w kolejno po sobie następujących sylabach. Rotacyzm (od greckiej litery rho) — s między samogłoskami przechodzi w r spero: spes. dokładniejsze omówienie owych zmian należy do gramatyki historycznej. por. Dla łatwiejszego przyswojenia zjawisk fleksyjnych podano niektóre przykłady zmian fonetycznych. poi. jadalnia: cieplarnia. poi. prześcieradło : prześciełać. por. laudare: esse.

' s .

. . .. Część druga r NAUKA O WYRAZIE .- • ' _ . _ • . .

RODZAJE. Odmienne części mowy to: 1. § 53).) 14 . którą określamy jako koniugację. tryby. przysłówek — adverbium 7. czasy. rodzaje — odmianę tę nazywamy deklinacją.FLEKSJA «12 CZĘŚCI MOWY Podobnie jak w języku polskim wyróżniamy w łacinie części mowy odmienne i nieodmienne. oczyma. rodzaj żeński — genus femininum (skrót/. PRZYPADKI Liczby. przysłowie: mądrej głowie dość dwie słowie. Język łaciński podobnie jak polski zna trzy rodzaje: a. jak dwieście. mnoga — numerus pluralis W prajęzyku istniała jeszcze liczba podwójna . g M Rodzaje. pozostały tylko drobne jej szczątki w odmianie liczebników: duo.) b. Nieodmiennymi częściami mowy są: 6. ambo (zob. gdzie zachowały się pewne formy Uczby podwójnej.numerus dualis. przyimek — pracpositio 8. pojedyncza — numerus singularis b. Podobnie przedstawia się sprawa w dzisiejszej polszczyźnie. rękoma. która w łacinie zanikła. W odmianie łacińskiej występują dwie liczby: a. rzeczownik — substantivum 2. zaimek — pronomen 4. spójnik — coniunctio 9. rozróż niamy osoby. rodzaj nijaki — genus neutrnm (skrót n. wykrzyknik — interiectio «u LICZBY. Por.) c. Uczby. przy odmianie czasownika. liczebnik — numerale 5. liczby. przymiotnik — adiectivum 3. strony. czasownik — verbum Pierwsze cztery odmieniają się przez przypadki. rodzaj męski — genus mascnlinum (skrót m.

Aegyptus antiqua = starożytny Egipt. Rzeczowniki nieżywotne mogą być rodzaju męskiego. ale inaczej niż np. genetirus — dopełniacz na pytania: czyj? czyja? czyje? kogo? czego? 3. nominativus — mianownik odpowiadający na pytanie: ktol co? 2. które są charakterystyczne dla da nego rodzaju. Podobnie liczne nazwy drzew. formy f ie poszczególnych przypadków w łacinie różnią się końcówkami: temat charakteryzuje 15 . wiatrów i rzek: december frigidus = chłodny grudzień. mater = matka. wyspy. ich funkcję objął ablativus. rzeki. wysp i miast zakończone na -us są feminina. Miesiące. insula = wyspa. O szczegółach użycia przypadków dowiemy się z działu poświęconego składni. ludy za mężczyzn uchodziły wprzódy. 0t.Rodzaj rzeczowników poznajemy: a. Właściwie zachowały się pewne resztki locatiwu. zwrotach jak: od ojca. w angielskim czy francuskim. Corinthus opulenta = bogaty Korynt. accusativus — biernik na pytanie: kogo? co? 5. o czym niżej. hortus = ogród (z zakończeniem -us) jest masculinum. Delus clara = sławne Delos. pater — ojciec. wszystkie te rzeczowniki są feminina. ablativus — napytania: kim? czym? z kim? z czym? (narzędnik — instrumentalis) w kim? w czym? o kim? o czym? (miejscownik — locativus) od kogo? od czego? (ablativus właściwy) 6. wysp. Aquilo per-frigidus •= bardzo zimny A.: populus alta = = wysoka topola. według znaczeni a (rodzaj naturalny) b. terra (z zakończeniem -a) femininum. jego funkcję objął u nas dopełniacz występujący z przyimkiem: od. urbs = miasto. Nazwy miesięcy są właściwie przymiotnikami. (wiatr północnowschodni). Ich rodzaj w wielu wypadkach określić można według zakończeń. Nazwy drzew. traktowanymi jako przydawki do wyrazów mensis (m. według zakończenia (rodzaj gramatyczny) Nazwy istot męskich sąmasculina np. W ten sposób ablativus pełni funkcję trzech różnych przypadków. Język praindoeuropejski miał osiem przypadków. Występuje jako narzęd-nik (ablativus instrumentalis). Język łaciński zachował sześć przypadków. np. agricola = rolnik. Na rodzaj nazw rzek wpłynął niewątpliwie rzeczownik pospolity fluvius = rzeka. § 15 Podobnie jak w języku polskim. terra = kraj. Tak np. miejscownik (ablativus locativus) oraz ablativus właściwy. kraje.) = miesiąc.«/M (z zakończeniem -urn) neutrum. vocativus — wołacz Ablativus stanowi osobliwość deklinacji łacińskiej. Wymienione zasady można ująć za dawnymi podręcznikami w wierszyk ułatwiający zapamiętanie. z których siedem zachowało się w języku polskim. Deklinacja łacińska ma sześć przypadków: 1. będący rodzaju męskiego. miasta. z (czego) w takich np. Ponadto rodzaju męskiego są nazwy miesięcy. nazwy istot żeńskich — feminina np. żeńskiego. miast stosowały się w rodzaju do rzeczowników: arbor = drzewo. femina = kobieta. datirus — celownik na pytania: komu? czemu? dla kogo? 4. choć z -us. Tiberis flavus = żółty Tyber. drzewa. Dalsze szczegóły poznamy przy poszczególnych deklinacjach. brak mu narzędnika i miejscownika. krajów. krajów. nijakiego. były jak niewiasta. wiatry. brak naszemu językowi przypadka rozłączenia zwanego ablativus. Przypadki. z miasta.

od których odióżnić należy cząstki słowotwórcze (por. Z punktu widzenia gramatyki opisowej owe zakończenia traktujemy jako końcówki. Dat. poznajemy z zakończenia genetiwu singularis. singularis. w liczbie mnogiej: jajka. «n OGÓLNE REGUŁY DEKLINACYJNE 1. W plu ralis przypadki te kończą się na -a. 3. Do której deklinacji zaliczyć należy jakiś rzeczownik. porta portae portae brama bramy bramie Pluralis portae portarum porttó bramy bram bramom 16 m iv » >» . imię. pola. Gen. Podobnie przedstawia się ta sprawa w języku polskim (por. cząstki fleksyjne. PODZIAŁ DEKLINACJI W języku łacińskim wyróżniamy pięć deklinacji. Uwaga.znaczenie wyrazu. Gramatyka opisowa uwzględnia podział wyrazu na temat i końcówkę według stanu w łacinie klasycznej. § 16).=V. pole. DEKLINACJA I na Singularis N. Temat i końcówka to tzw. Neutra mają trzy przypadki równe: nominativus. a mianowicie: I deklinacja -ae II -i -«s -ei Przy poszczególnych rzeczownikach słowniki podają nominativus oraz zakończenie gen. końcówka określa rolę danego wyrazu w zdaniu. odmianę rzeczowników: jajko. Uwaga. toteż warto zapamiętać pewne reguły ułatwiające naukę odmian. Toteż we wzorach odmian opuszczać będziemy vocatiVus z wyjątkiem singu laris deklinacji drugiej na -us. § 157). W pluralis dativus i ablativus są sobie równe. Nie wszystkie przecież przypadki mają odmienne od innych formy. imiona. W pluralis formy nominatiwu i vocatiwu są zawsze równe. Vocativus singularis jest równy nominatiwovi z wyjątkiem rzeczowników i przy miotników deklinacji drugiej na -us. cielęta). natomiast w gramatyce historycznej przyjmuje się jako podstawę owego podziału raczej stan językowej wspólnoty indoeuropejskiej. 2. cielę. część poprzedzającą końcówkę — w zasadzie niezmienną we wszystkich przypadkach — stanowi temat (por. 5« . accusativus i vocativus.

Aeneam lub Aenean. Szaflary. agricolum (obok agricolarum) = rolników. pluralis niektóre rzeczowniki mają zakończenie -abus. -as. i acc. Por. sędzia. dzieje. Por.Singularis Acc. mater familias = matka rodziny. wojewoda. hortus hortf borto ogród ogrodu ogrodowi horti hortorum hortis Pluralis ogrody og odów ogr dom 2 Wikarjak — Gramatyka 17 . np.W języku greckim jest to normalne zakończenie gen. drożdże. głównie chodzi tu o odróżnienie form rzeczowników żeńskich od równo brzmiących odpowiedników męskich np. Rzeczowniki deklinacji pierwszej są feminina. poeta = = poeta. np. np. Niobe. ta postać występuje niekiedy w inskrypcjach oraz jako archaizm w poezji. W dat. scriba = pisarz.. usta. Pluralia tantum. albo odmieniają się całkowicie według deklinacji łacińskiej: Nioba. Niobom. Aeneae. rosa = róża. Pierwotne zakończenie gen. sing. polskie: starosta. sing. drzwi. Niobae. W deklinacji pierwszej spotykamy pewną ilość rzeczowników. Pamiętać wszakże powinniśmy zasadę o rodzaju naturalnym. OSOBLIWOŚCI DEKLINACJI PIERWSZEJ s 20 Zakończenie gen. Takie rzeczowniki znamy też z języka polskiego. Formy te powstały pod wpływem analogii do innych deklinacji. agricola — rolnik. Odmiana imion greckich. zachowało się w zwrotach pater familias = ojciec rodziny. Wielosylabowe rzeczowniki męskie obok zakończenia -aium mają w gen. skrzypce. dat. . i abl. acc. Aeneae. voc. DEKLINACJA II Wzór odmiany na -us Singularis Nom. tenebrae = ciemność. divitiae = reliąuiae = pozostałości. Gen. u Lukrecjusza. wrota. np. Thebae. których używa »ię tylko w liczbie mnogiej. polskie Piaski. odziedziczone z prajęzyka. Athenae. Greckie imiona męskie zakończone na -as. Osobną grupę stanowią nazwy miejscowości. np. urodziny. -en. deis deabusque = bogom i boginiom^ filiis filiabusque = synom i córkom. krótsze zakończenie -um. Racławice. Nioben. terrigenum = potomków ziemi. Mysłowice. np. plur. np. Aenea. gen. deklinacji a. Wergilego. singularis -ae rozwinęło się z dawnego -ai lub -ai. Odmieniamy więc: Aeneas. nauta = żeglarz. -es mają acc. rzeczowniki oznaczające mężczyzn są masculina. także na -an. Żeńskie imiona greckie na -e zachowują greckie zakończenie w nom. nazywamy je pluralia tantum np. porta = brama. Dat. porta in porta e porta bramę bramą w bramie z bramy Pluralis portas bramy portis bramami in portis w bramach e portis z bram Rodzaj. portam Abl.

Singularis Acc. Abl. Voc. hoitum horto vf\ horto ex horto
horte

Pluralis hortos hortis in hoitis ex hortis horti ogrody ogrodami w ogrodach z ogrodów ogrody

ogród ogrodem w ogrodzie z ogrodu
ogrodzie

Wzór odmiany na -er
N. = V. Gen. Dat. Acc. Abl. magister magistri magistro magistrum magistro de magistro a magistro nauczyciel nauczyciela nauczycielowi nauczyciela nauczycielem o nauczycielu od nauczyciela chłopiec magistri magistrorum magistris magistros magistris de magistiis a magistris nauczyciele nauczycieli nauczycielom nauczycieli nauczycielami o nauczycielach od nauczycieli

N. = V. Gen. Dat. Acc. Abl.

puer puSri puSro pugrum pućró de pu6ro a puero

puSri „— pufrorum puóris pućros pućris de pueris a pueris

Wzór odmiany na -um
N. = V. Gen. Dat. Acc. Abl.
verbuin slowo

verba verborum veibis verba verbis in verbis ex verbis

verbi verbo verbuin verbo in verbo ex verbo

|2X

UWAGI DO DEKLINACJI DRUGIEJ

Przeważna ilość rzeczowników na -er (a także przymiotników por. § 38) traci e w dalszych przypadkach: ager, agri; minister, ministri. Zachowują e tn. in. puer, pueri = chłopiec; vesper, vesperi = wieczór; gener, generi = zięć; socer, soceri = teść. Warto zapamiętać następujący wierszyk:
vesper, puer, socer, gener, asper, miser, liber, tener i wyrazy na -fer i -ger. l

18

Por. polskie wicher, wichru; koper, kopru; palec, palca; sen, snu; lew, lwa; ale piec, pieca, Podobnie jak puer odmienia się rzeczownik vir = mąż, gen. viri, dat. viro, acc. virum itd. Nom. sing. tej deklinacji kończył się pierwotnie na -os, podobnie acc. sing. na -om. Postać ta zachowała się w inskrypcjach, w poezji szczególnie od wyrazów zakończonych na -TOS •nos, np. servos, mortuos; podobnie aevom. Rzeczowniki na -us (z wyjątkiem neutrów) mają w singularis vocativus zakończony na -e. Jednakże do deus w funkcji vocatiwu występuje nom. deus obok dive; w łacinie kościelnej także do agnus używa się jako voc. agrius = baranku. Rzeczownik /?/mj oraz imiona własne na -iiis mają vocativus na -i :fill = synu, mlfill = mój synu, Vergttl = Wergiliuszu, Publl = Publiuszu. Rzeczowniki zakończone na -ius mają niekiedy gen. sing. na -i obok-l i \consill, VerGreckie imiona własne zakończone na -eus mają vocativus na -eu np. Orpheus, -i, voc. Orpheu. W gen. plur. występuje czasem zakończenie -um zamiast -erum, np. deum obok deórum = = bogów. Dotyczy to szczególnie nazw miar i monet; mówimy więc modium — miar, sestertium = sesterców, a także decemvirum, triumvirum, praefectus fabrum; -um to pierwotne zakończenie gen. plur. tej deklinacji, zakończenie -orum przeszło tu z deklinacji zaimkowej. W pluralis rzeczownika deus używa się form obocznych nom. i voc. dei, dii, di; dat. i abl. deis, diis, dis. O di immortales = o bogowie nieśmiertelni. Rzeczownik locus = miejsce ma nom. plur. hel = miejsca w książce albo loca w znacz, miejscowości. Mówimy, lód communes = tematy ogólne, loca amoena = przyjemne okolice. Rodzaj. Rzeczowniki zakończone na -us oraz -er są masculina, zakończone na -um — neutra. Vfyiątki:jhumus jestjgrpininiim^t/wmj arida = sucha ziemia, natomiast^t/Ę/ia1, virus są neugus mutabile = zmienny tłum, virus mortiferum = śmiercionośny jad. eminina są także nazwy drzew, miast, krajów, wysp na -us (por. § 14.) Rodzaj żeński zachowują też zapożyczone z języka greckiego: dialectus, paragraphus, diphthongus; dialectus Attica = dialekt attycki; paragraphus quinta = paragraf piąty; diphthongus Graeca = dwu-głoska grecka. Pluralia tantum deklinacji H. Tylko w liczbie mnogiej występują: fasti, -orum = kalendarz, arma, -orum = broń. Niektóre wyrazy mają w pluralis inne znaczenie, np. auxilium — = pomoc, auxilia = posiłki; castrum = twierdza, castra, -orum = obóz, rostrum = dziób, rastra, -orum = mównica (ozdobiona dziobami okrętów). .—•----DEKLINACJA III Deklinacja trzecia obejmuje trzy wzory odmian różniące się zakończeniami abl. singularis (-e lub -i), gen. pluralis (-firn lub -inm), a jeśli chodzi o neutra także zakończeniem nom., acc., voc. pluralis (-a lub -ia). Rozróżniamy więc:
19
S24

523

, v - U

A*V3L

{26

a. odmianę spółgłoskową:-e,-Hm,-a b. odmianę samogłoskową: -i,-ium,-ia c. odmianę mieszaną: -e, -ium, neutra -a lub-ia Należy zwrócić uwagę, iż formy dalszych przypadków tworzymy od gen. singularis; nomi-nativus bowiem podlegał często różnym zmianom fonetycznym i wykazuje nieco odmienną postać. a. Odmiana spółgłoskowa -e, -urn, -a
Masculina et feminina Singularis Pluralis honóres honorom honóribus honóres hondribus mores mór u m ^ _____ . w^ moribus m dres moribus aetates aetatum aetatibus aetates aetatibus laudes laudum laudfbus laudes laudibus
rNeuira

N. = V. Gen. Dat. Acc. Abl. N. = V. Gen. Dat. Acc. Abl. N. = V. Gen. Dat. Acc. Abl. N.-V. Gen. Dat. Acc. Abl.

honor zaszczyt honoris honórl honorem honóre m ós móris mórf morem morę aetas wiek, epoka aetatfs aetati aetatem aetate laus pochwala laudis laudi laudem laudezwyczaj

Singularis
N. = V. Gen. Dat. Acc. Abl. corpus ciało corpóris corpori corpus corpóre

Pluralis corpóra cór poru m corpórfbus corpóra corpóribuś
\

N. = V. Gen. Dat. Acc. Abl.

nomen

imię

nómlna nóminum
nómlnibus V \

nomlnls
n om i ni nómen nomine

V

nómlna nómlnibus

20

sing. „ fratrifm sćnum iuvenum vatum canum Uwaga mnemotechniczna. to takie rzeczowniki. N. np. -«r 2. np. -«l. -ium. e (zob. a. następujące rzeczowniki ' pater — ojciec gen. is — pragnienie is. Tiberim. Imparisyllaba. § 42). dives (gen. neutra zakończone w nom. -nm. -ia Singularis N. ho-nor ale ho-no-ris. is turris. które w gen. maior..s&is fem. veteris) = stary. np. Acc. niektóre przyjniptniki P jednym zakończeniu w stopniu równym.. Dat. a. pl. carius — droższy. = żuraw. na -im ipuppis.brat senex — starzec „ iuvenls — młodzieniec vates — wieszcz canls — pies „ „ „ . divitis) = bogaty. 2. kilka rzeczowników rodzaju żeńskiego na -is. turri turrim turri turri bu: turres turri bus Według odmiany samogłoskowej -i.=V. carwr. mSrtT maris mari marę mari turris turris wieża morze Pluralis marifT marium maribus marła maribus turres turrium § 27 • Dat. przymiotniki w stopniu równym (zob. maius = większy. sing. sing.] 4. = V. maior. Neapolim 4. carior. pauper (genrpauperis) = ubogi (zob. sing. Gen. « 3. Rzeczowniki te stanowią pewną grupę znaczeniową. = świnia^/w. is — wieża 21 . Acc. singularis mają o jedną sylabę więcej niż w nom. aetat-is. b. Abl. vetus (gen. Odmiana samogłoskowa -i. § 39) 3. „ fratrls sfinis iuvenis vatis canis matris „ „ „ . Neapófis. is — rufa — siekiera sitis. 5. grfifafem. mor-is. -ia odmieniają się: 1. mos ale mo-ris. równozgłoskowe nazwy rzek i miejscowości na -is np. Abl.Według odmiany spółgłoskowej (-e. § 40). oznaczają rodzinę z pieskiem. sing. na -c. Temat otrzymuje my odcinając zakończenie gen. Tiberis.. jłrzymjotniki w stopniu wyższym np. -a) odmieniają się: 1. Gen. -is. acc. imparisyllaba z tematem na jedną spółgłoskę. -ium. patris gen. e. dwa rzeczowniki o temacie na -u:]sus. czyli nierównozgłoskowe. acc. patrum „ ma t rum mater — matka fratór . ae-tas ale ae-ta-tis.

aethSra. aSris = powietrze. pluralis na -is (według deklinacji II). -ia. 5. ISvls. noct-is 3. -ium) a Graeco sapienti = przez mądrego Greka. participufpraesentis actlvi (użyte we właściwym znaczeniu): laborans (gen. plur. dat. w singularis od tego rzeczownika używane są jedynie nom. i abl. na -a według deklinacji greckiej: aSra. abl. na -em lub -en: . acc. Acc. plur. Natomiast w innych przypadkach występuje forma krótsza gen. epigramma. sing. 2. = V. n.Ponadto vis = siła. 1. laborantium. Acc./. i abl. vis. Neutra pochodzenia Aristides gen. aethSrós obok aethSris. acc. aethJjrjiS^* eter mają accusativus sing. OSOBLIWOŚCI DEKLINACJI TRZECIEJ »29 na -is lub -i. na -is. laborantis) = pracujący. Rzeczowniki aer. $28 c. -matis) mają dat. viribus. gen. luppiter występuje w rozszerzonej formie w nomin. labo-rantia. acc. póematis. laborante. plur. Abl. Wyraz_&ój. bovis (m. dat. Gen. = V. N. bóbus^lub bubus. niekiedy także w gen. gen. dat. epigram-matis dat. Idvl. Idv£. viriutn. vires. Gen. krowa) ma gen. Ióv£m. i abl. Abl. -ium Singularis N. voc. dat abl. sing. pierwotnie był to vocativus: luppiter = ojcze Jowiszu. -ium odmieniają się: 1. aether. i vocat. 4. abl.. 22 . plur. Greckie imiona własne na -es (parisyllaba) mają gen. abL^tn.:póema. Aristidis\ lub Aristidi. np. -es 2 imparisyllaba mające bezpośrednio przed zakończeniem gen. 6vis 6vTs óvi óvem óve pars partis parti partera parte część owca Pluralis óves ovium ovibus ovis ovibus partes partium partibus partes partibus Według odmiany mieszanej -e. nox.póem&tis. acc. reckiego na -ma (gen. występuje końcówka grecka -os obok łac. acc. np. gen. Natomiast participia użyte w znaczeniu przymiotnikowym odmieniają się według wzoru samogłoskowego (-i. voc. i abl^plur. vim. sing. nom. sing. Odmiana mieszana -e. dwie spółgłoski (lub więcej). plur. wół. Aristidem lub Aristiden. Dat. 3. epigrammdtis. -is: aSrós obok aSrts. bótim. w pluralis odmiana przedstawia się następująco: nom. gen. acc. parisyllaba zakończone w nom. part-is. Dat. pars.

los prócz nom. is f. r8quleti&=spoczynek (requies aeterna) — acc. -as: np. pSdis = noga (pes dexter) Wyjątki: f e m i ni na są: merces. W pluralis vlres. barwa (color albus) labor. -or: np. It&r. Pewną orientację w odniesieniu do wyrazów częściej używanych dadzą nam następujące wskazówki. civitdtis = społeczeństwo. móris = zwyczaj. -er. w innych przypadkach występuje jedynie jako nazwa bóstwa. -to oraz -us z gen. na -ntis lub -udis. vis. mos. dvitas. neutra są: ds. V) requiem aeternam. ium = obszar. -es (imparisyllaba). TylkVw abl. (merces bona). neutrum jest_aej. navis. -óris = kolor. -es fparisvllabal. żeńskiego lub nijakiego. miasto (civitas Romana) Wyjątki: masculina: as. na: -or.ola. Defectiva casibus to rzeczowniki. vim. -ans.umjestarbor. obyczaj (mos antiquus) flós. sua spgnje = z własnej woli.-8ris=dtzKvio(arboralta). laudis — chwała (laus magna = wielka chwała) -is: np. 0&rff=kość (os album). Pluralia tantum: moer^a 1 rnoei^n = mury. -s z poprzedzającą spółgłoską. sSg&s. m -os: np. 132 ponadto na -do^go. dobrowolnie. órts=usta (os p ós. neutra są: cór. pes. acc. używa się tylko w nom. -is. vlrlbte. -os. ventris = brzuch (venter plenus) Wyjątki: neutra są: ver. = koniec. forte^= przypadkiem. -8ris=morze. itbilris=podróż (iter molestum) -es nierównozgłoskowe: np. assis=as. które nie mają niektórych przypadków: vis w sing. Jeżeli rodzaju nie określa znaczenie (zob. używa się w abl. Feminina są zakończone na: -as. veris=wiosna (per amoenum). vSsis=naczynie (vas argent&um). vlres. vIrfóm. występuje (sponś) w zwrotach mea. navis okręt (navis longa) 23 • •i . qules. -ans: np. lam. abl. sing. -óris = trud. Masculina są to rzeczowniki zakończone w nom. neutrum: vas. Nieodmienne są: _/££-= godziwość. -er: np. Rzeczowniki deklinacji III mają różne zakończenia gao i mogą być rodzaju męskiego. reguies./Ms. n&fas = niegodziweść. sing. powierzchnia morza (aequor vasturri). marmor.la. informacji udziela słownik. = świątynia. color.Jya. vi. guietis=odpoczynek (quies nocturna).flóris = kwiat (flos pulcher) Wyjątki: femininum jest dos. fines. aeris=spiż. granica. is m. ium » = dom. od reguies jest requiem (według deki.6. fors = przypadek. venter. vlrtbfa. aedes. d6tis=posag (dos pulckra). rąercedis=za. kraj Rodzaj rzeczowników deklinacji m. ftdes^dłOm = lutnia Niektóre rzeczowniki w pluralis mają inne znaczenie: aedis.jSg(tis=zasiew (seges pana). aes alienum=<Uug. corrffa=serce (cór humanum) aeguor. § 14 o rodzaju naturalnym). państwo. praca (labor magnus) Wyjątki: femimn.-ó'ris=marmur (marmor Parium).

sanguinis=krevt (sanguis humanus). origmis = początek (origo bona) rSgió. corpus. cladis = klęska (clades magna) • nubes. -l. pontis=mosi (pons longus). -as (u w dalszych przypadkach przechodzi w o lub e). sdpl5nis=laśk& (scipio ebumeus). granica (finis bonus). -ar: np. fascis=rózga (fascis parvus). salutis = ocalenie. fascis.: piscis. mensis. -aiy-men. sclpló. jeżeli w dalszej odmianie u przechodzi w o lub e: np. dvis = owca (ovis nigra = czarna owca) Wyjątki: masculina są: a.t »3 avis. hiSmis = ziemia (hiems jrigidą) Wyjątki: masculina są: dens.pulvZns=pyl (pulvis Olympicus). exemplaris = przykład (exemplar bonum) -ur: np. anłmal. marS. b. sól. -io: np. corpdris = ciało (corpus humanum) 24 . pScudis = bydlę (pecus pulchra) sus. ars. fontis=±tM\o (fons frigidus). fi*=góra (mons altus). nubis = chmura (nubes atra) -a z poprzedzającą spółgłoską: np. denjisj=z& (dens albus). fulgur. maris = morze (marę nostrum) . animdlis = istota żyjąca (animalpulchrum) Wyjątki: masculina są: sal. collis. np. morze (sal maritimus). suis = świnia (sus domesticd) Neutra kończą się na: -e. virtutis = męstwo (virtus clard) salus. zdrowie (salus nostra) palus. -go. = kamień (lapis niger). consuetudo. gawęda (sermo patrius). clades. jó//5=słońce (soi matutinus). partis = część (pars prima) hiems.: sermó.sip. sdlis=sól. -os zachowujące u w dalszej odmianie: np. ordjnis=porządek. finis=koniec. Uwaga! Jeżeli przed -o występuje inna głoska niż d. avis = ptak (avis rara = rzadki ptak) dvis. paludis = bagno (palus magna) pScus. orbis. ensis=miecz (ensis acutus) -es równozgłoskowe: np. np. g. ensis. -ónis = okolica (regio clard) Wyjątki: masculina: ordo. zakończone na ^cJSj_^jfis^_-nis. sermóni's=mowa. -nr. lapis. t wówczas rzeczownik jest raczej rodzaju męskiego. virtus. fons. przyzwyczajenie (consuetudo Romana) orlgo. t>. stan (ordo senatoriuś). artis = sztuka (ars pulchra) pars. piscis=ryba (piscis magnus). -e: np. orfrfo=krąg (totus orbis terrarum=c&\y okrąg ziem). -dlnis = zwyczaj. exemplar.fulguris = błyskawica (fulgur lucidum) -us. collis=pagórek (collis umbrosuś). lapldis. i. -ma. flnis. sanguis. mensis=miesiąc (mensis Martius)pjilvis. pons.

laus. Z rzeczowników zaś na -os żeński posag czyli dos. dramatis = dramat (drama pulchrum) pdema. a os. feminini generis drzewo: arbor. i rozkoszna. poematis = poemat (poema tenerum) Ponadto rodzaju nijakiego są: lać. tempóris = czas (tempus futurum) g8nus. wreszcie zakończenie -is przyznajemy feminis. rozdział (caput primum) Wzorując się na dawnych gramatykach podajemy kilka wierszyków mnemotechnicznych. Dat. lecz radosna. Gen. -us. -aus tak jak aetas. arboris. lactis = mleko (lać album) caput. -guis i -nis przysługują masculinis. pulvis. gSnfris = rodzaj (genus masculinum) -men: (zob. fructus owoc fructus fructui Pluralis fructus fructuum fructlbus 534 25 Rzeczowniki soi i sal jako masculina chwal. ensis. collis. mensis. Z rzeczowników zaś na -or neutrum — serce czyli cór. MĘSKIE są na -or -er i -os jak na przykład labor. DEKLINACJA IV Wzory odmian Singularis N. seges. choć przed -s spółgłoska brzmi. § 159) np. także marmor et aeguor. także -ar i -ur i -us neutrów ci wskazują mus. = V. 1-ar c-e-n-a-t-ur-us. także orbis. mons. flor. NEUTRÓW Z rzeczowników na -er zapamiętaj neutra: ver amoenum czyli wiosna i przyjemna. a wbij sobie także w głowę z -es nierównogłoskowe. drdma. capltis = głowa. Męski z zakończeniem -as jest malutki pieniądz nijakiego zaś rodzaju vas — naczynie w rzymskim Zakończenia: -cis. . Wyrazy mnemotechniczne: n-e-c-t-ar. pons — męskiej płci. fascis. fons. requies. nominis = imię (nomen clarum) -ma (greckiego pochodzenia): np. po spółgłosce -s końcowe żeńską wskazuje osnowę. virtus. ossis i os. carcer. voces maść ul a e sunt. Dens. Jako ŻEŃSKIE zawsze bierz: parisyllaba z -es rzeczowniki z -as. lapis. nomSn.tempOs. choć z -is. 1-a-ur-us. oris wiedzcie: neutri generis. a przy wiośnie: iter longum droga długa. Z imparisyllab na -es feminina są: quies merces. zakończenia te: -ma -e -c -I -men -t.

Gen. szpilka jest femininum lub masculinum. artis = sztuka). zakończone na -u są neutra. = do domu ddmó abl. Abl. usu obok usul. tantum) = ldy 13 lub 15 dzień miesiąca (Idus Martiae).Singularis Acc. Rzeczowniki oznaczające kobiety oraz drzewa są feminina (por. acus (aenea acus)=igła. us = łuk (dla odróżnienia od arcibus od arx. = z domu ddml = w domu Doml to forma dawnego locatiwu (miejscownika). częściowo według deklinacji II. fructum fructu Pluralis fructus fructlbus 2g N. Abl. -mis Si domum declinare vis. us=synowa anOs. W szczególności według II ma abl. Dativus singularis neutrów kończy się na -u. ąuercubus od quercus = dąb. Os = dom odmienia się częściowo według deklinacji IV. tribubus od tribus = dzielni lacubus od lacus = jezioro. sSnatu obok sSnatul. = V. Mi = dąb DEKLINACJA V Singularis N. ddmó i acc. res i6i rzecz Pluralis res rerum . sing.^}^Dat. Dativus i ablativus pluralis niektórych rzeczowników kończy się na -ubus: artubtis od artus. arcis = zamek). trlb&s=dzielnica (tribus rustica). Należy pamiętać formy używane bez przyimka: ddmum acc. § 14 o rodzaju naturalnym). -mu. np. us = ^złon (dla odróżnienia od artlbus od ars. arcubus od arcus. Acc. masculinów na ui. <fó/m&=dęm (domus maana)). dómós. g&iuum gSnu ~—kaiano gSnlbfis gfinus genu gSnu g^nua g6nu gśnlbus UWAGI DO DEKLINACJI CZWARTEJ . W dawnych gramatykach podawano wierszyk mnemotechniczny: Tolle omnino -me. pl. us=teściowa quercus. S 35 $36 Rodzaj rzeczowników IV deklinacji. porticus=krużganek (porticus pulchra). Następujące rzeczowniki są feminina: mdmtr=ręka (man-is dextra). Należy tu wymienić przede wszystkim następujące: n&r&s. w=baba socr&s. Rzeczownik dómus. Wyjątki. Rzeczowniki zakończone na -os są masculina. czasem także masculina mają zakończenie -u (obok u i).

Dat. sławny. Pewna ilość rzeczowników odmienia się według deklinacji V lub I np. dirdrom claris clara claris 27 l • nHl . Abl. N. np. część według deklinacji trzeciej. Abl. et lub mat/ri&. Gen. Acc.Singularis Dat. |38 Wzory odmian przymiotników deklinacji lin Singularis m. Voc. Acc.ADIECTIVA Część przymiotników łacińskich odmienia się według deklinacji drugiej (w rodzaju męskim i nijakim) i pierwszej (w rodzaju żeńskim). spes = nadzieja. Gen. Rzeczowniki deklinacji V są f e mi ni na: spes unłca = jedyna nadzieja r es pubKca = rzecz pospolita D/&jest masculinum lub femininum: — diesfestus = dzień świąteczny dies certó = pewny.. Pluraris rebfls rSI r6m re dles dzień res rebfls dles ^dferum^ dlebus dles dlebus dlef dlSI dfem dle Wiele rzeczowników deklinacji V ma tylko liczbę pojedynczą (singularia tantum). clarus clar& clarae clarae claram Gttfi /. a. Dat.ae. Abl. clari clarórum ciaris clarós claris clarae clararum claris claras claris clara . 837 PRZYMIOTNIKI . Acc. e elan cłlrfl cl ar O m claró cfiri clara N. magiel. Acc. cień. Dat. Nom. określony dzień Także w języku polskim niektóre rzeczowniki mają rodzaj męski lub żeński. /fcjś^gjyierność. mat&rles. Abl.=V. Rodzaj rzeczowników deklinacji V.=V. np. Gen. cliriim clari claró clarum elaró clarflm Pluralis M.

zachowują e lub je tracą. e pulchrae pulchrae pulchr&m pulchra N. = V. mlsSr mlsSrl mlsSró mis<5rum mls6ró m.: . pulcher. Acc. Gen. Acc. misera. mlsSri mlsSróriim misCris mlsśrós mlsSris \ mlsSrae \ misSrarum \ mlsfiris \mls6ras blseris » X Jt mlsSra mlsfirórum misfiris misśra mlsSris Przymiotniki deklinacji I i II mają osobne zakończenie na każdy rodzaj: m. n.: miser. = clara. Abl. pulchrum pulchri pulchró pulchrum pulchró Pluralis piękny. pulchrae. Acc. jak dexter = prawy. Gen. Gen. pulchra. dexterum. = V. pulchri albo mniej liczne. osobne dla każdego rodzaju. = clarus. Dat. Dat. dextra. liberum (por. Dat. mlsSra mlsSrae miserae nilsgram mlsSra /• n. Dat. pulchrum gen. = V. dextera. Spotykamy formy dexter. libera. f. np. Acc. a także dexter.: nom. miserum liber. a. Gen. Abl. zachowują e np. jedne mają trzy zakończenia. pulchri. Abl. = V. g 39 Spośród przymiotników deklinacji trzeciej a. pulchri pulchrorum pulchris pulchrós pulchris pulchrae pulchrarum pulchris pulchras pulchris pulchrft pulchrorum pulchris pulchra pulchris Singularis j N. = clarum Podobnie jak rzeczowniki II deklinacji na -er także przymiotniki tak zakończone w dalszej odmianie tracą e np. § 22) Niektóre. misCrum mls6ri mlsśró mls6rum mlseró 1 i Pluralis N. pulchdr pulchri pulchró pulchrum pulchró pulchra /• n. Abl.Singularis n« N. dextrum.

celer.felicis vetus. -ium). salubre = zdrowy b. Gen. singularis. = V. dat. Gen. -a -um.fortis. dwu i trzech zakończeniach odnosi się jedynie do n o m.: gravis. Abl. mają dwie formy: jedną wspólną dla rodzaju męskiego i żeńskiego.) mają formę jednakową dla wszystkich trzech rodzajów.forte = dzielny c. Ów podział na przymiotniki o jednym. celeris. N. osobną dla rodzaju nijakiego.felix. sing. jeszcze inne mają jedno zakończenie wspólne dla trzech rodzajów: felix. -ia. Abl. grfivia acrf gravis gr&vls grav! gravi felix felicis fellcl felicf felix gravla felicia fellcia Przymiotniki deklinacji trzeciej w stopniu równym odmieniają się według odmiany samo. N. Gen. acris acris acri ». \ j n. = V.s «i głoskowej (-i. acc. Dat. Acc. N..) odmieniają się: vSt^= stary v&t&rZ vettrum v&tlrd paupSr = ubogi pauplre paup&rum — dlves = bogaty dwltl dwlttim princeps = pierwszy principe princłp&m — Przymiotników pauper. princeps w rodzaju nijakim liczby mnogiej nie uż ywa się. dives. acres f. salubris. Dat. grace — poważny fortis. i voc. felicSm felix grfivem gravis acrśm acer f. Według odmiany spółgłoskowej (-e. Acc. ta grupa jest najliczniejsza np. acrTa' acrium acrlbus acrS acres acrlbus grave graves gr&vium gravS grSvIbus graves gr&vlbus fellces felicium feliclbus felix fellces feliclbus- . Abl. acre m. vetus. oraz w nom. gravis. Dat. vetus = stary gen. vetlris NB. 29 .obu liczb przymiotniki deklinacji trzeciej (niezależnie od ilości zakończeń w nom. W gen. natomiast w acc. Acc. osobne dla rodzaju nijakiego. inne mają dwa zakończenia: jedno wspólne dla rodzaju męskiego i żeńskiego. W innych przypadkach nie ma między tymi grupami żadnych różnic. plur. = V. acrifi. Wzory odmian Singularis Pluralis 1 m. sing. i abl. voc. Są jednak odstępstwa od tej zasady.felix = szczęśliwy gen. celere = szybki saluber.

3 0 . Szczęsny (abl. longior = za długi. Nazwy miesięcy mają odmianę przymiotnikową: (mensę) Aprili=vr miesiącu kwietniu..= piękny pulchr-i pulchrior = piękniejszy pulchrior = piękniejsza pulchrius = piękniejsze fortis = dzielny = = gen. traktuje się jak rzeczowniki. felic-is felicior felicior felicius fort-is fortior = dzielniejszy fortior dzielniejsza forlius dzielniejsze Niekiedy łaciński comparativus występuje w zwrotach nie zawierających porównania.Natomiast abl. plur. -urn). Podobnie jak przymiotniki deklinacji trzeciej w stopniu równym mają komparatiwy w nom. dat. Podobnie jak w innych językach w łacinie wyróżnia się trzy stopnie: stopień równy — gradns positivus stopień wyższy — gradus comparativus stopień najwyższy — gradus superlativus Stopień wyższy (comparativus) przymiotnika tworzy się dodając do tematu sufiks -ior dla rodzaju męskiego i żeńskiego. drugie dla rodzaju nijakiego. -a. na -om mają: c$llrj= szybki c&lSri c&I&r&m m&mór = pomny mtmórł m&mórum supplex = korny suppHcl suppHc&m • NB. Temat «zyskujemy odcinając zakończenie gen. gen. \aa. j formy wspólne dla trzech rodzajów. np. comp. a. sing. Felix*= Feliks. §41 STOPNIOWANIE PRZYMIOTNIKÓW Stopniowanie regularne. sing. maść.. na -i. np. um = drogi pulcher. jedno wspólne dla rodzaju męskiego i żeńskiego. -i lub -is. obu liczb po dwa zakończenia. Uwaga ta jest szczególnie ważna dla przymiotników deklinacji trzeciej. car-i carior carior carius felbt = droższy = droższa = droższe = szczęśliwy = szczęśliwszy — szczęśliwsza = szczęśliwsze gen. comp. Przykłady carus. wyższym odmieniają się według deklinacji trzeciejjxtoiany spół-l głoskowej (-e. acc. natomiast w gen. Przymiotniki użyte jako imiona własne mają w apl. -ius dla rodzaju nijakiego. voc. i abl. Felice). a. -e. 42 Przymiotniki w stopniu.

a. 1. vetustior. a. Uwaga. a. superl. carlus Pluralis / «/ cariór& m. Przymiotniki w stopniu najwyższym odmieniają się jak przymiotniki w stopniu równym deklinacji II i I. -simo. -ius difficilior. um dissimillimus. um = najpiękniejszy. um (obok gracilissimus. Przykłady carus = drogi gen. -ius superlativus facillimus. carlóres carlórls carlorf carlorSm driOrflm carlorlbus carlus carlores carlórlbus S43 sufiks carlóra ctoUrt Przewazna część przymiotników tworzy superlativus na -issimus. Kilka przymiotników na -ilis tworzy superlativus na -illimus. um difficillimus. a. gen. urn = najdroższy. um = najszczęśliwszy. e= niepodobny humilis. W owych formacjach występuje właściwie ten sam przyrostek -simo. N. um humillimus. a./ad&Ł e = łatwy comp. Abl. -issTmaT -Łisimnm: -issimus dodajemy do tematu (od formy gen. nm. um simillimus. carlór f. Gen. um. bardzo drogi felix = szczęśliwy felic-is felicisslmus. a. odcinamy -i. a. car-i carissTmus.V. facilior. w którym pierwsza spółgłoska ulega asymilacji. Acc. veterrimus obok vetustissimus. a. -ius similior. Dat. a. um) 31 . a. -ius dissimilior. lub -is). ius. e = wysmukly comparativus facilior. positivus facilis. superl. a. -ius humilior. a. a. carlór n. sing. f. e = trudny similis. facillimus. -ius gracilior. e = latwy difficilis. Sufiks -rimus dodajemy do formy nominatiwu. Przymiotniki zakończone na -et (zarówno II jak i III deklinacji) tworzą superlativus na -errlmus. e = niski gracilis. um gracillimus. bardzo szczęśliwy Superlativus łaciński ma często znaczenie wzmocnionego positiwu polskiego (gradus elativus): vir doctissimus = mąż bardzo uczony. maść. um = najszybszy. Stopniowanie nieregularne 5 ** 1. superl.Wzór odmiany Singularis m. pulcher = piękny pulchernmus. bardzo szybki Przymiotniki vetus. compar. posit. e = podobny dissimilis. veterisj= stary ma superl. W superlatiwie typu carissimus wyodrębnić należy dwa przyrostki -is. bardzo piękny celer = szybki celerrTmus.

jakkolwiek przymiotnik ten nie należy do tq grupy. a. minor. um magis dubius. um superlativus maxime idoneus. najbardziej rycerski. a. a. antiquior. Podobnie jak w innych językach indoueropejskich pewna grupa przymiotników łacińskich tworzy comparativus i superlativus od innego pierwiastka. 45 5. które stopniują się tylko przez opisanie. a. um. a. np. superlativus na -entissimus. minus = mniejszy plus = więcej plures gen. tworzą comparativus na -entiorj_ -entius. bardzo wiele magnus. a. ius magnificentior. peius maior. urn magis arduus. Stopniowanie przez opisanie (peryfrastyczne) stało się regułą w języku francuskim. a. stopniowanie supletywne positivus bonus. -fins «ropniujq się tylko przez opisanie przy pomocy przysłówka magis(= bardziej) w stopniu wyższym. um =największy bardzo wielki minimus. antiquissimus. compar. um Przymiotniki zakończone na_^juus_stopniują się regularnie (pierwsze u nie oznacza samogłoski): antiquus = starożytny. właściwie są to róż przymiotniki wzajemnie się uzupełniające. a. um maxime dubius. a. Jest to tzw. Przymiotniki złożone z -dicus. um = wspaniały comparativus maledicentior. a. a. a. bardzo mały plurimum = najwięcej. um 4. um malus. um magniflcentissimus. um = najmniejszy. um = stromy comparativus magis idoneus. Przymiotniki zakończone na -eus. gdyż we wszystkich stopniach występuje ten sam rdzeń mag. um = wielki parvus. 32 . um = dobry = zły comparativus melior. -volus. urn (jak gdyby były zakończone na -dicens. bardziej rycerski. -ficens. a. -ficus. a. maius = gorszy = większy superlativus optimus. wiele Umieściliśmy tu magnus jako przeciwieństwo do panus. a. a. um maxime arduus. superl. um= mały multum = wiele multi. um = złorzeczący magniflcus. a. a. um = najgorszy bardzo zły maximus. mclius = lepszy peior. plurium = liczniejsi ae. a. ius superlativus maledicentissimus.3. -volens) posili vus maledicus. Je polski ma także przymiotniki.jjng. a. ius. a. rycerski. um = najlepszy bardzo dobry pessimus. maxime (= najbardziej) w stopniu najwyższym posili vus idoneus. a = liczni. a. Obok przysłówka magis występuje w tej samej funkcji przysłówek plus = więcej. przy pomocy przysłówka np. bardzo wiele plurimi = najliczniejsi. um = stosowny dubius = wątpliwy arduus.

w wielu wypadkach zachodzą też przesunięcia znaczeniowe. przeważnie chodzi tu o stopniowanie niezupełne. iunior. dalszy = gorszy proximus = najbliższy primus = pierwszy potissimus = najważniejszy ultimus = najdalszy. -is na -er: 3 Wikarjak — Gramatyka 33 . senior. bliższy = z tamtej strony położony. podwójny. comp. niżej) tworzy się przysłówki zmieniając zakończenie gen. maść. Pewna kategoria przymiotników nie podlega w ogóle stopniowaniu. Oprócz stopniowania ze zmianą pierwiastka występuje też stopniowanie supletywne ze zmianą jedynie tematu. admirabilis.frugalior bliższy pierwszy z dwóch znakomitszy z te) strony położony. np. fiebilis.senex^= stary.exterior e trzny = zagraniczny = wewnę. wątpliwy.) = nicpoń nequior frugi (nieodm. comp.ADVERBIA Tworzenie przysłówków. Od przymiotników deklinacji II (a wiec także od superlatywów — por.) = pożyte. adv. ostatni deterrimus = najgorszy nequissimus frugalissimus czny.6.en. PRZYSŁÓWKI . = mieszkańcy podziemia propinquus = bliski inferi potis propior prior potior citerior ulterior = = = = deterior nequam (nieodm. -i na -e: s 46 1 gen. sing. np. positivus posterus posteri superus superi exterus externus internus inferus = = = = = następcomparativus posterior = późniejszy superlativus postremus Dostatni postumus = pogrobowy supremus = ostatni ny potomni górny superior = wyższy niebiani zewnę. aureus = złoty. sing. itwenis — = młody. anceps — dwugłowy. altus = wysoki alt-i alte = wysoko pulcher = piękny pulchr-i pulchre = pięknie Od przymiotników deklinacji III na -ns tworzy się przysłówki zmieniają zakończeni c e . dzielny Niektóre przymiotniki nie mają superlatiwu. podziemny = ..interior trzny = dolny inferior summus extremus = najwyższy = najdalszy = głębszy = niższy intimus infimus imus = najgłębszy = najniższy.

l gratis — za darmo. gwałtownie optime = najlepiej. tuto = bezpiecznie. Jako comparatiwu przysłówk używa się comparat. b. w accusatiwie: partim = częściowo. b. breviter brev-is adv. STOPNIOWANIE PRZYSŁÓWKÓW Przysłówki urobione od przymiotników stopniują się. positivus alte pulchre breviter vehementer bene małe = wysoko = pięknie = krótko = gwałtownie = dobrze *= źle comparativus altius pulchrius brevius vehementius melius peius = wyżej = piękniej = krócej = gwaltowniej = lepiej = gorzej superlativus altissime = najwyżej. «&•• viam = naprzeciw d. sing. l sero = późno. b. b. b. facile = łatwo. statim = natychmiast. pięknie brevissime = najkrócej. ceterum = zresztą. połączeń przyimkowych: denuo = znowu. plurimum = najwięcej. na rodzaj nijaki. połączeń z czasownikiem: scilicet (scire licet) = mianowicie. celer = szybki celer-is celeriter = szybko = krótko Jako przysłówki występują często skostniałe formy przymiotników lub rzeczowników: l a. superlatiwus przysłów* tworzy się od superl. wysoko pulcherrime = najpiękniej. b. b. sponte = dobrowolnie. imprimis = przede wszystkim. l multum = wiele. krótko vehementissimus = najgwaltowniej. forte (od fors) = przypadkiem. sapient-is sapienter = mądrze vehemens = gwaltowny ~~~vehement-is vehementer = gwałtownie Od innych przymiotników deklinacji III tworzy się przysłówki zmieniając zakończenie gen. przymiotnika za pomocą przyrostka -e. -is na -iter: brevis = krótki gen. l potissimum = najbardziej. iunctim = łącznie. zasłużenie. nimitan = zbytnio. tantum — tyle. sing. saepe = często. paulum — mało. subito = nagle. dobrze pessime = najgorzej. w ablatiwie: retro = rzadko. przymiotnika w acc. merita = słusznie. źle \ 1 Należy zapamiętać diu saepe parum magnopere = = = = długo często mało bardzo j diutius | saepius | minus | magis = dłużej = częściej = mniej = bardziej | diutissime ] sacpissime | minime j maxime = najdłużej = najczęściej =» najmniej = najbardziej ] 34 . adv.sapiens = mądry gen. videlicet (viderem licet) — zapewne. c.

odpowiadające na py tanie: po Hel 4. odpowiadające na pytanie: ilorakil 5.distributiva (distribuo = dzielić). cardinalia 3 unus. 1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 28 29 30 40 50 60 70 80 90 rzym. a. a.LICZEBNIKI — NUMERALIA Rozróżniamy: 1. liczebniki porządkowe — ordinalia (ordo = porządek). odpowiadające na pytanie: Hel 2. ordinalia 4 primus. przysłówki liczebnikowe — adverbia numeralia. odpowiadające na pytanie: ile razy! • 14* ZESTAWIENIE LICZEBNIKÓW S 49 Liczbniki główne N. liczebniki główne — cardinalia (cardo = zawias). liczebniki podziałowe . liczebniki wielorakie — multiplicativa. 2 I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Liczbniki porządkowe N. odpowiadające na pyta nie: który z rzędu! 3. um Jeden duo duae duo tres tres tria quattuor quinque sex septem octo novem decem undecim duodecim tredecim quattuordecim quindecim sedecim septendecim 850 Cyfry arab. um pierwszy secundus (alter) tertius quartus quintus sextus septimus octavus nonus decimus undecimus duodecimus tertius decimus quartus decimus quintus decimus sextus decimus septimus decimus duodevicesimus undevicesimus vicesimus vicesimus primus unus et vicesimus vicesimus alter alter et vicesimus duodetricesimus undetricesimus tricesimus quadragesimus quinquagesimus sexagesimus septuagesimus octogesimus nonagesimus xm XIV XV XVI xvn XVIII XIX XX XXI XXII XXVIII XXIX XL L LX LXX LXXX XC xxx duodeviginti undeviginti viginti viginti unus unus et viginti viginti duo duo et viginti duodetriginta undctriginta triginta quadraginta quinquaginta sexaginta septuaginta octoginta nonaginta .

a sescenti.1 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 2000 1000000 2000000 10000000 2 C centum 3 centesimus ducenti. a nongenti. ae. a octingenti. ae. ae. a •1« 4 ducentesimus trecentesimus quadringentesimus quingentesimus sescentesimus septingentesimus octingentesimus nongentesimus millesimus bis millesimus decies centies millesimus vicies centies millesimus centies centies millesimus S 52 cc cccCD D DC DCC DCCC CM M (CO) MM(il) X mille duo milia decias centena milia vicics centena milia centies centena milia |xx E §51 Liczebniki podziałowe N. distributiva 1 2 3 4 5 6 78 9 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 2000 singuli. ae. ae. ae. ae. a quingenti. a trecenti. a = po jednym bini = po dwa terni quaterni quini seni sepleni octoni noveni deni viceni triceni quadrageni quinquageni sexageni septuageni octogeni nonageni centeni duceni treceni quadringeni quingeni sesceni septingeni octingeni nongeni singula milia bina milia Przysłówki liczebnikowe Adverbia numeralia semel = raz bis =dwa razy ter quater quinquies sexies septies octies novies decies vicies tricies quadragies quinquagies sexagies septuagies octogies nonagies centies ducenties trecenties quadringenties quingenties sescenties septingenties octingenties nongenties milies bis milies ] 1 Ł I -- 36 . a septingenti. ae. a quadringenti. ae.

ambo. wyraża się zwykle przez odejmowanie od pełnej dziesiątki: dwadzieścia osiem to duodetriginta (2 od 30). duas. duabus. Odmieniamy zatem: quinque equi. jedynie milia (w liczbie mnogiej) łączy się z gen. trinae litterae. quaternae litterae = jeden. Podobnie jak duo odmienia się także ambo = obaj. trzy.20. cum doubus milibus militum. Oni. duae litterae. dziesiątki. dud duórum duóbus dud duóbus tres. Spośród liczebników głównych odmieniają się: unus. gen. unus. potem jednostki (jak w języku polskim) albo najpierw jednostki potem dziesiątki złączone spójnikiem et (jak w języku niemieckim). dwie.98 kładzie się najpierw dziesiątki. duabus. § 13) l 54 W połączeniu z rzeczownikami liczebniki główne są przydawkami przymiotnikowymi. przy mnożeniu: quinquies sena = pięć razy (po) sześć b. Ona. dwa. ale duo milia militum. rzadziej septuaginta novem. trzydzieści sześć to triginta sex albo sex et triginta. Liczebniki porządkowe odmieniają się jak przymiotniki deklinacji II i I. -orum. nie odmieniają się liczebniki 4 . tria mina mlllum mlllbus mHI& mlllbus Dni iinum. Mówimy: unae litterae. tres litterae. a. podobnie liczebniki podziałowe z tym. rzeczownika.Odmiana liczebników. duo. duós (duo). ducenti milites. milia przedstawia się następująco: Nom. że gen. cztery litery. W użyciu są następujące: quincuplex = pięcioraki septemplex = siedmioraki simplex duplex triplex quadruplex = pojedynczy = podwójny = potrójny = poczwórny decemplex = dziesięcioraki centuplex = stokrotny 37 . unó dudrum. trlum trlbus tres. ae. (Por. przy pluralia tantum zamiast liczebników głównych. centum. duarum. tres. cum ducentis militibus itd. quinque equorum. rzadziej viginti octo. duae. w których na miejscu jednostek jest 8 liib 9. Abl. trzy. Natomiast tną littera. cztery listy. dno. senarum. senum. Gen. na rodzaj męski i nijaki ma zakończenie -um (nie -oram). quattuor litterae — jedna. ducentorum militum. unum uno. W połączeniu z plurale tantum unus tworzy także liczbę mnogą: unae litterae= jeden list. sena. viginti to resztki dawnej liczby podwójnej. setki. Odmiana unus. tri& trlbus Uwaga. plur. Setki odmieniają się według pluralis deklinacji II i I: ducenti. tres. milia (w liczbie mnogiej). un&m. Przy liczbach większych zachowujemy kolejność jak w języku polskim: dwieście pięćdziesiąt pięć = ducenta quinquaginta quinque. -arum. gen. Duo. pięćdziesiąt dwa to quinquaginta duo albo duo et quinquaginta. ducentorum. duóbus. duóbus. odmieniamy zatem: seni. Liczebniki wielorakie — multiplicativa. singulorum. Dat. senum. siedemdziesiąt dziewięć to undeoctoginta (l od 80). Jedynie singuli ma gen. senae. cum quinque equis. Acc. binae litterae. Liczby dwucyfrowe. Liczebników podziałowych używa się: a. unius dnum 53 duo. Przy liczbach 21 . dualis. mille (w singularis).

1/2 = dimidia pars. sing. sex. mianownik przez liczebnik porządkowy. się • . Gen. po drogie itd. Dat. tertium = po raz trzeci. 314. Przy wyliczaniu: po pierwsze. §§ (hex).PRONOMEN REFLEXIVUM 3 os. Abl. franc. opuszcza się mianownik. six. deinde. włoskie sei. tum . czeskie śest.PRONOMINA PERSONALIA Osoba pierwsza Singularis Nom. six. 555 ZAIMKI . V* = guarta pars. używano raczej przysłówków: primum... Mówiono: 3/5 = tres guintae (parteś). ang.. Acc. tum. Acc. Opuszcza się też licznik jeden.. */s = guattuor partes. jeżeli jednak licznik jest mniejszy od mianownika o jeden. 7/9 = septem nonae (partes). = tres partes. Przy liczebnikach uwidacznia się szczególnie pokrewieństwo języków indoeuropejskich. Dat. sześć. sechs. . Por. Gen. Nom. postremo. Abl. «gd ja tQ tfil tibi ty Osoba druga mSi mini me me m6cum Pluralis te te tecum vfts = wy vestri vobis was vestrum a 2 was Ncm. postremum = po raz ostatni. Podobnie jak w języku polskim licznik wyrażano przez liczebnik główny. niem.Na pytanie który razi używano: primum = po raz pierwszy. l/3 = tertiapars.PRONOMINA ZAIMKI OSOBOWE . gr. poi. nos = my nostri = nas nostrum = z nas nóbis nos nóbis ndbiscum vós vObis vobiscum §5$ ZAIMEK ZWROTNY . et plur. Gen. Abl. Ułamki. 2/3 = duae partes. _ sui sTbf •1 = s= siebie sobie 86 = sobą ze sobą secum • siebie. iterum = po raz drogi. Dat. Acc.

&. um 5 s? = mój = twój nostgr. ZAIMKI WSKAZUJĄCE . także tute. Acc. Voc. ten mój. Abl. myjesz się = lavas te 3. tete. Gen. um = swój Zaimki dzierżawcze odmieniają się jak przymiotniki deklinacji II i I. myję się = lavo me 2. vestrum — wasz suus. Dat. sing. Abl. W odniesieniu do osoby pierwszej i drugiej używa się zaimków osobowych. ów Odmiana Singularis Nom.Zaimka zwrotnego używa się tylko w odniesieniu do osoby trzeciej. Zaimki dzierżawcze występują też w formach wzmocnionych partykułą -pte: meopti. od meus jest ml: mlflll = mój synu ale mSafllla = moja córko. Acc. 1. ten wasz) ille illa illud = tamten. ten nasz. ten obecny) iste ista istud = ten (ten twój. myje się = lavat se myjemy się = lavamus nos myjecie się •= lavatis TOS myją się = lavant se Zaimki osobowe i zwrotny występują niekiedy w formach wzmocnionych partykułą -met: ggdmft. vestrft. vosm&t.PRONOMINA DEMONSTRATIVA hic haec hoc = ten (ten oto. Dat. spotykamy też formy podwojone: sese. nostrum = nasz vestei. Pluralis hic haec huius hulc hanc hóc hi hórum hae harum his has haec hórum haec hunc hflc hac hóc h6c hds his Nom. §58 . &. ZAIMKI DZIERŻAWCZE . iste ista istius isti ist&m ista istud isti istórum istae istarum istis istas istis ista istórum istum istd istud istó istOs ista . Gen. semSt. suopteilp. nostr&.PRONOMINA POSSESSIVA mSus. &. um tuus.

Nom. Acc. on ipse ipsa ipsum = sam idem eadem idem = ten sam Odmiana Singularis Nom. Gen. Acc. Dat. Dat. Gen. Gen. Dat. Nom. me illum illd ma illlus illud illl illSrum illae illarum illis ilias illis ilia illórum ill& illl ill&m iiia illud illo illós §59 ZAIMKI OKREŚLAJĄCE . eaedem idem) eórundem earundem eisdem (iisdem. easdem eisdem (iisdem. Gen. Pluralis Is H Mus Id 61 (ii) 6firum Sae 6arum 6is (lis) 65s 6is (lis) ipsae ipsarum ipsis ipsas H 6órum 6um 6ó ipsS «i Um 6a ipsa ipsius ipsi ipsam ipsa Singularis Id 6ó ipsum 6os ipsi ipsórum H ipsa ipsórum ipsum ipso ipsum ipsó ipsós ipsa ipsis Pluralis 1 eadem eórundem isdem) eadem isdem) Nom.m eadem Idem eódem eosdem l «o ZAIMKI WZGLĘDNE .PRONOMINA RELATIVA qui quae qudd = który. idem Sadem eiusdem Idem eidem (iidem. e quicumque quaecumque quodcumque = którykolwiek quisquis quidquid = ktokolwiek 40 . Abl. Dat. Abl. Abl. Acc. Abl. Acc. a. eundem eidem eandem eod.PRONOMINA DETERMINATIVA Is śa id = ten.

PRONOMINA INTERROGATIVA rzeczownikowy: quls quld = kto col przymiotnikowy: qui quae quod = który. coś quid nllqui Forma przymiotnikowa allqua quae (qua) quanto) quaedam ulla quoddam ullum quodpiam quodquS Qnumquodqud quodvis quodllbSt § 62 aliquod quod qui (używamy po: si. cuicui. cui jest jednosylabowa. el uter utrił fltrum = który z dwóch! Odmiana Nom. Abl. Przy quicumque odmienia się tylko pierwszą część cuiuscumque. QUO . nisi. — qui = jak. O odmianie uter niżej. ne. Gen. Acc. Gen. Należy podkreślić. Dat.Singularis Nom. ZAIMKI NIEOKREŚLONE . quod odmienia się jak zaimek względny.PRONOMINA INDEFINITA Forma rzeczownikowa Sliquis quis aliquid = ktoś. Archaiczny abl. Abl. Pluralis qui quae cuius cui quod qu! quOrum quae quarum quibus quae quorum quae quSm quo quOcum quam qua quacum quod quos quas quibus quibuscum quo quocum Powstałe z podwojenia quisquis odmienia oba człony cuiuscuius. quae. quemquem. Acc. ui jest dwugłoską. a. Zaimek pytajny quis występuje też w formie wzmocnionej: quisnam quidnam. num. quls CU1US t 61 quld cui qu&m quo quld (qua re) Zaimek pytajny qui. sing. ZAIMKI PYTAJNE . iż forma dat. Dat. cuicumque itd. QUid&m quisquam quisplam quisquS unusquisquS quivis quillbSt quieldam quidquam quidpl&m quidquo unumquidquS quidvis quidllbSt quid&m ullus quispl&m quisquS unusquisquS quivis quillbet quaepiam quaeque unaquaequ6 quae vis quaelibSt 41 .

Odmiana. Zaimki nieokreślone odmieniają się jak zaimek względny, z tym że cząstka ali-oraz przyrostki -dam, -piam itd. pozostają niezmienione. Przy unusquisque odmieniają się oba człony: gen. uniuscuiusgue, dat. unicuique itd. Przy odmianie quidem m przed d przechodzi w n (upodobnienie pod względem miejsca artykulacji): quendam, quorundam, quarundam. Nemó = nikt, nihil = nic, używa się tylko w niektórych przypadkach, inne formy uzu; się od nullus, nulla res. Odmiana supletywna przedstawia się następująco:
Nom. Gen. Dat. Acc. Abl. nemó nullius nemini nemTngm nullo nftfl nullius rSl nulli r6i nihH nulla re

W niektórych zwrotach używa się w abl. formy nlhłló: nihilo minus, pro nihilo putare.

PRZYMIOTNIKI ZAIMKOWE - ADIECTIVA PRONOMINALIA
Onus, &, um = jeden sólus, &, um = sam (jeden) tOtus, &, um = cały ullus, ń, urn = jakiś nullus, &, um = żaden

altór, altSra, um = jeden z dwóch fit6r, utrfi, um = który z dwóch neutór, neutrń, um = żaden z dwóch uterqufi, utr&que, utrumque = każdy z dwóch ailus, a.ud = inny

W gen. sing. na wszystkie rodzaje występuje końcówka zaimkowa -ius w dat. sing. -1; inne przypadki tworzą się na wzór przymiotników deki. II i I. Jako gen. sing. do alius używa się alterius, jako dat. sing. alteri.

§65

ODPOWIEDNIKI ZAIMKOWE - PRONOMINA CORRELATTVA
Pytajne
Interrogativa

Wskazujące.
Demonstrativa talls = taki

Nieokreślone Indefinita

qualls

= jaki

quantus quantum qu6t fibl

= jak wielki = ile = ilu = gdzie

qu6

= dokąd

tantus tantum tdt Ibi hic istic illic eó
hOc

= tak wielki = tyle = tylu = tam = tu = tam = tam = tam (dokąd)
= tu dotąd

ailquantum = nieco
aiiquot aiicubi = kilka = gdzieś

usquam alibi
ubiquS

= gdzieś = gdzie indziej
= wszędzie

aliquo

= dokądś

eódśm = tamże

42

Pytajne Interrogativa istuc illuc undS = skąd

Wskazujące Demonstrativa = tam dotąd = tam dotąd

Nieokreślone Indeflnita

ind8
hinc istinc illinc ea, hac

= stamtąd
= stad = stamtąd = stamtąd = /ęrfy

ftlicundS undlquS

= skądś = zewsząd = którędy*

qua
quando

= którędy
= kiedy

ftllqua

istac illac
quotiens = ile razy qu&m = jak ut = jak tum tunc tótiens t&m It& sic

= tamtędy = tamtędy
= w<«fy = wtedy = Otfe razy = tak = /a/t = tak aiiquando = kiedyś umquam = kiedyś &llquót!ens = kilka razy

'

Wiele zaimków ma odpowiedniki nieokreślone uogólniające, urobione przez dodanie •cumque, -vis, -libet, np. qualiscumque = jakikolwiek, quilibet, quivis = jaki bądź, jakikolwiek, quocumque = dokądkolwiek.
-

CZASOWNIK - VERBUM
W koniugacji łacińskiej podobnie jak w innych językach wyróżniamy: 1. trzy osoby — personae osobę pierwszą, tj. osobę, która mówi (ja, my) osobę drugą, czyli osobę, do której się ktoś zwraca (ty, wy) osobę trzecią, czyli osobę, o której się mówi (on, ona, ono, oni, one) 2. dwie liczby — nomeri singularis — liczbę pojedynczą pluralis — liczbę mnogą Liczba podwójna (dualis) w koniugacji łacińskiej zaginęła całkowicie. 3. sześć czasów — tempora praesens — czas teraźniejszy imperfectum — czas przeszły niedokonany futorom primum — czas przyszły I perfectum — czas przeszły dokonany plosqoamperfectom — czas zaprzeszły futurum exactum — czas przyszły II (uprzedni) Pierwsze trzy czasy wiążą się przeważnie z aspektem niedokonanym (verbum infectum), dalsze trzy z aspektem dokonanym (verbum perfectum). 4. trzy tryby — modi indicativus — tryb oznajmujący (orzekający) coniunctivus — tryb przypuszczający Oączący, warunkowy) imperativus — tryb rozkazujący 43

W prajęzyku był jeszcze optativus — tryb życzący; w języku łacińskim tryb ten zaginął, a jego funkcję przejął coniunctivus. Zachowały się tylko nieliczne resztki optatiwu (zob. § 125 i § 129). 5. dwie strony — genera verbi activum — strona czynna passivum - strona bierna Prajęzyk miał jeszcze stronę zwrotną — medium, która w języku łacińskim zanikła, a jej funkcję objęło passivum. Prócz form osobowych (verbum finitum) koniugacja łacińska ma jeszcze formy nie związane z osobami (verbum infinilum), zwane też pominą verbalia. Trzy z nich mają charakter rzeczownikowy (substantiva verbalia): 1. infinitivus — bezokolicznik 2. gerundium — rzeczownik czasownikowy 3. supinum — celownik czasownikowy Natomiast charakter przymiotnikowy (adiectiva verbalia) mają: 4. participia — imiesłowy. Należy zaznaczyć, że łacina ma nie tylko kilka participiów, lecz także kilka form bezokolicznika.
$«7

Słowniki podają przy czasownikach tzw. formy podstawowe, np.: vinco, vinc&e, vici, victum = zwyciężam. Są to: l osoba praesentis indicativi activi — vinco infinitivus praesentis activi — vincSre l osoba perfecti indicativi activi — vici supinum — victum. Formy te określają nam tematy czasownika. Rozróżniamy bowiem: temat praesentis temat perfecti temat supini. Znajomość owych tematów jest nam potrzebna przy tworzeniu poszczególnych form czasownika, czyli przy jego odmianie. Przy tworzeniu form od tematu praesentis występują znaczne różnice między poszczególnymi grupami czasowników czyli koniugacjami. W języku łacińskim wyróżniamy cztery koniugacje; przynależność czasownika do poszczególnych koniugacji poznajemy najlepiej po formie infinitivi praesentis activi. Toteż podajemy ją wśród form podstawowych. Infinitivus praesentis activi kończy się w koniugacji I (a) na -arę, np. laudare = chwalić w koniugacji II (e) na -erę, np. monere = napominać w koniugacji III (mieszanej) na -erę, np. legSre = czytać w koniugacji IV (i) na -ire, np. punire = karać. Zamiast zakończenia infinitiwu podają słowniki niekiedy cyfrę oznaczającą koniugację, np. lando 1. laudavi, laudatum; vinco 3. vici, victum.

44

TEMAT PRAESENTIS Temat praesentis różni się czasem od zasadniczego tematu czasownikowego. Spotykamy w praesens: formę z reduplikacją, np. gigno, temat czasownikowy gen /fgn z sufiksem -n, np. sino, tollo<tol-no z infiksem -n-, np. vinco, temat czasownikowy mc-, tango, temat czasownikowy tog\

f «8

z przyrostkiem -sc, np. cognosco, perf. cognovi z przyrostkiem -/, np.flecto z przyrostkiem -t, np. capio, supinum captum Od tematu praesentis tworzy się: praesens indicativi activi et passivi praesens coniunctivi activi et passivi imperfectum indicativi et passivi imperfectum coniunctivi activi et passivi futurum primum indicativi activi et passivi imperativus I (praesentis) activi et passivi imperativus II (futuri) activi et passivi infinitivus praesentis activi et passivi participium praesentis activi participium futuri passivi (zwane też gerundivum) gerundium
.

PRAESENS INDICATIVI ACTIVI Czas teraźniejszy trybu oznajmującego strony czynnej Koniugacja I (a)
chwalę

II (e) napominam mondó mones monfit monSmus monetls monent

III
zwyciężam

IV (i) karzę pumo punis punlt punimus punitls punTunt

Sing. 1 2 3 Plur. 1 23

laudd laudas laud&t laudamus laudatis laudant

vinco vincls vinclt vincimus vincltls vincunt

Formy poszczególnych osób różnią się przede wszystkim końcówkami. Forma laudo powstała przez ściągnięcie z *lauda-o. Charakterystyczną cechą końcówek strony biernej jest obecność głoski r (z wyjątkiem 2. os. plur.). Końcówki te występują także w coniunct. praes., w imperfectum i futurum — z tym, że w 2 os. sing. obok końcówki -ris spotykamy tam również końcówkę -re. Użycie strony biernej w łacinie jest znacznie częstsze niż w języku polskim, toteż podano tu przykładowo inne sposoby tłumaczenia łacińskiego pas-siwum na język polski.

45

«70

PRAESENS INDICATIVI PASSIVI Czas teraźniejszy trybu oznajmującego strony biernej

Koniugacja

I
jestem, bywam chwalony chwalą mnie otrzymuję pochwalę

II
jestem, bywam upominany upominają mnie otrzymuję upomnienie monSdr monerls monetur monemur monemlnl monentur

m
jestem, bywam zwyciężany zwyciężają mnie ponoszę klęskę vincor vincSrls vincltur vincimur vinclmlnl vincuntflr

IV
jestem, bywam karany karzą mnie ponoszę karę puniór puniris pimitifr punimur punimlni punluntur

Sing. 1 23 Plur. 1 2 3

laudór laudarls laudatur laudamur laudamlni laudantur

171

PRAESENS CONIUNCTIVI ACTIVI Czas teraźniejszy trybu przypuszczającego strony czynnej

I
chwaliłbym laudem laudes laudet laudemus laudetis laudent
872

II
upominałbym monSam monSas mongat mongamus monfiatls monSant

m
zwyciężyłbym vincam vinci s vincat vincamus vincatls vincant

IV
karałbym puniam punias puniat puniamus puniatls puniant

PRAESENS CONIUNCTIVI PASSIVI Czas teraźniejszy trybu przypuszczającego strony biernej

1
byłbym chwalony chwalono by mnie lauder lauderis (-re) laudetur laudemur laudemlni laudentur

n
byłbym upominany upominano by mnie monSar mongarls (-re) mongatur mongimifr monśamlni moneantur

m
byłbym zwyciężany zwyciężano by mnie vincar vincaris (-re) vincltur vincamur vincimlni vincantur

IV byłbym karany karano by mnie puniar punlarls (-re) punlatur puniamur puniamlnt puniantur

46

Cechą coniunctiwu w koniugacji I jest -e (laudem powstało z *lauda-em), w pozostałych koniugacjach występuje cecha -a. Zakres użycia coniunctiwu w łacinie nie pokrywa się z użyciem w języku polskim; podano tu tylko jeden ze sposobów tłumaczenia tych form, inne znajdzie czytelnik w odpowiednich paragrafach składni. Uwaga ta odnosi się także do innych czasów coniunctivi.
IMPERFECTUM INDICATIVI ACT1VI
§73

I
c h wal ii e m

II
napominałem

m
zwyciężałem

IV
koralem

laudabam laudabas laudabat laudabamus laudabatis laudabant

monebam rnonebas monebat monebamus monebatis monebant

vincebam vincebls vincebat vincebamus vincebatis vincebant

puniebam punlebas punlebat punlebamus punlebatis punlebant
»74

IMPERFECTUM INDICATIVI PASSIVI

I
byłem chwalony otrzymywałem pochwały

II

ra

IV
byłem karany ponosiłem karę

byłem upominany byłem zwyciężany otrzymywałem upomnie- ponosiłem klęskę nie

laudabar laudabaris (-re) laudabatur laudabamur laudabamlni laudabantur

monebar monebaris (-re) monebatur monebamur monebamini monebantur

vincebar vincebaris (-re) vincebatur vincebamur vinceblmlni vincebantur

punlebar punlebaris (-re) puniebatur punlebamur puniebarrnni punlebantur

Charakterystyczna dla imperfectum indicativi jest cecha -ba-. Jest to zapewne dawna forma czasownika posiłkowego; mielibyśmy zatem do czynienia z formą złożoną jak w języku polskim: chwaliłem powstałe ze staropolskiego chwaliljeśm, chwalił jeś itd. Ślad owego pochodzenia stanowi tzw. ruchomość końcówek czasu przeszłego: dobrze to zrobiłeś albo dobrześ to zrobił.
IMPERFECTUM CONIUNCTIVI ACTIVI
l T5

I
chwaliłbym

11
upominałbym

Ul
zwyciężałbym

IV
karałbym

laudarem laudares laudaret

monerem moneres moneret

vinc6rem vincfires vincfiret

punirem punlres puniret

47

Sufiks powstał z -se na skutek rotacyzmu (por. FUTURUM PRIMUM INDICATIVI ACTIVI I będę chwalił pochwalę II będę upominał upomnę monebo monebls monebit monebimns monebltis monebunt m będę zwyciężał zwyciężę IV będę karał ukarzę punlam punies puniet puniemus punietis punient laudabo laudabis laudabit laudabimus laudabltis laudabunt §78 vincam vinces vincet vincemns vincetis vincent FUTURUM PRIMUM INDICATIVI PASSIVI I będę chwalony zostanę pochwalony otrzymam pochwalę laudabor laudaberis (-re) laudabitur laudabbnur laudablmlnl laudabuntur II będę upominany zostanę upomniany. otrzymam upomnienie monebor moceberis (-re) monebltur monebimur moneblmlnl monebuntur m będę zwyciężany zostanę zwyciężony. § 11).I laudaremus laudaretis laudarent 176 n monergmus moneretis monerent III vinceremus vinccretis vincerent IV 1 puniremus puniretis punirent IMPERFECTUM CONIUNCTIVI PASSIVI I bylbym chwalony laudarer laudareris (-re) laudaretur laudaremur laudaremlni laudarentur II bylbym upominany monerer monereris (-re) moneretur moneremur moneremini monerent ur ni byłbym zwyciężany vincfirer vincSreris (-re) vincSrfitur vincSremur vincgremini vinc6rentur IV bylbym karany punirer punireris (-re) puniretur puniremur puniremlni punirentur 177 Warto zwrócić uwagę na podobieństwo imperfecti coniunctivi z infinitiwem. poniosę klęskę vincar vinceris (-re) vincetur vincemur vincemlni vincentur IV będę karany zostanę ukarany poniosę karę punlar punieris (-re) punietur puniSmur puniemlni punientur 48 .

Futurum nie ma odrębnych form trybu przypuszczającego.Należy zwrócić uwagę na różnicę. występuje szczególnie w testamentach. INFINITIVUS PRAESENTIS ACTIVI i n IV punire karać. § 268). formy te opisuje się albo zastępuje (zob. że zwyciężam 4 Wikarjak — Gramatyka 49 . że upominam m vincere zwyciężać. W passi-wum rzadko używany. w ustawach. jeżeli zachodzi potrzeba ich użycia. że chwale II monere upominać. stąd jego nazwa imperat. IMPERATIVUS I (PRAESENTIS) ACTIVI I S2 P2 lauda (po)chwal laudate (po)chwalcie II mone upomni](-minaj) monetę upominajcie upomnijcie 179 in vinc6 zwycięż(aj) vinclte zwycięż(af)cie punl (u)karz IV punite (u)karzcie IMPERATIVUS I (PRAESENTIS) PASSIVI I S2 P2 laudare bądź chwalony laudaminl monere bądź upominany monemlru U vincSre bądź zwyciężany III punire IV vinclrrrini bądź karany punimlni IMPERATIVUS II (FUTURI) ACTIVI I laudató laudato laudatóte laudantó n moneto moneto monetóte monentó m vinclto vinclto vincitdte vincunto S23 P2 3 IV punitó punitó punitóte puniuntó IMPERATIVUS II (FUTURI) PASSIVI I S23 P3 laudator laudator laudantor II monetor monetor monentor III vincltor vincltor vincuntor IV punitor punttor puniuntor Imperatiwus II stosuje się wtedy. jaka zachodzi w tworzeniu futurum I między koniugacją I i II z jednej strony a koniugacją III i IV z drugiej. że karzę I laudare chwalić. kiedy polecenie ma być wykonane później. futuri.

odmienia się według deklinacji trzeciej mieszanej. • lub przysłówkowy (nieodmienny) na -ąc. um mający być chwalonym n m —j IV monendus. • 9 «7 PARTICIPIUM FUTURI PASSIVI (GERUNDIVUM) I laudandus. (laudare) laudandi chwalenia laudandó chwaleniu (laudare) ad laudandum do chwalenia laudandd chwaleniem II (monere) monendi monendó (monere) ad monendum monendó m (vincSre) vincendi vincendo (vincSre) ad vincendum vincendo IV (punlre) puniendi puniendd (punire) ad puniendum puniendO S86 PART1CIPIUM PRAESENTIS ACTIVI 1 II monens monentis napominający) m vincens vincentis zwyciężając(y) IV punlens punientis karzac(y) Gen. praes. 50 . w języku polskim odpowiada mu imiesłów odmienny na -ący. np. pass. um mający być upominanym być zwyciężanym mający być karanym Obok form na -endus występują też starsze formy na -updos. np. activi powstał z dawnego -se.t «4 INFINITIVUS PRAESENTIS PASSIVI I laudari być chwalonym że jestem chwalony n moneri być upominanym że jestem upominany m vinci być zwyciężanym że jestem zwyciężany IV puniri być karanym że jestem karany Przyrostek -re w infinit. w innych przypadkach uzupełnia go gerundium. accingier = accingl. a. om mający puniendus. oriundus. Gen. Abl. Dat. Acc. na -ier. a. de repetundi decemviri legibus scribundis. praes. a. laudans laudantis chwalaciy) Participium praes. I Nom. um vincendus. -ąca. Niekiedy spotykamy archaiczną formę infin. activi w łacinie jest odmienne. a. s «s GERUNDIUM Infmitivus traktowany jest jako rzeczownik w nominatiwie i accusatiwie (bez przyimka).

plur. cGcurri (praes.. sing. cano). np. delevi. venl (praes. i 3 os. ze wzdłużeniem samogłoski rdzennej. np. np. -er). infimtivus perfecti activi. leg l (praes. PERFECTUM INDICATIVI ACTIVI S 88 •' 190 -vi pochwaliłem -ui napomniałem monui monuisti monuit -sl napisałem scripsi scripsisti scripsit S1 23 laudavi laudavistl laudavit Pl 2 3 laudavimus laudavistis laudaverunt (-5re) monulmus monuistis monuerunt (-§re) scripsimus scripsistis scripserimt (-ere) Perfectum indicativi ma odmienne od innych czasów końcówki. W 2 os. Wspomniany przyrostek -is wystę-też w innych formach urobionych od tematu perfecti. defendl. -si. cielni (praes. np. PERFECTUM CONIUNCTIVI ACTIVI SM pochwaliłbym laudavSrim laudavSris laudavSrit upomniałbym monuSrim monuśris monuSrit napisałbym scrips8rim scripsSris scripsSrit 51 . np. -erę. petlvi. stStSrunt u Wergilego Aen. gessi (praes. . curro) 5. z reduplikacją.(w 3 os. egl (praes. np. -ul. vSnio). iSgo) 6. capie) 7. facio). statui. bez widocznej zmiany. np. laudam. np. vertl. punlvi 2. plur. Od tematu perfecti activi tworzy się: perfectum indicativi activi perfectum coniunctivi activi plusquamperfectum indicativi activi plusquamperfectum coniunctivi activi futurum II (exactum) indicativi activi . gero). .TEMAT PERFECTIACITVI Występują tu następujące formacje: 1. -vi. właściwą końcówkę poprzedza przyrostek -is.. zróżnicowane są jedynie tematy. II 774). dixi (praes. mansi (praes. fecl (praes. W trzeciej osobie plur. monQi. rlsi (praes. igo). W tworzeniu tych form nie ma różnic między koniugacjami (por. ze wzdłużeniem i wymianą samogłoski rdzennej. § 67). dico). ridSo) 4. manSo). cepl (praes. vet&i. rapQi 3. obok zakończenia -erunt występuje też -erę (u poetów także erunt. 2 os. pl.

. 995 INFINITIVUS PERFECTI ACTIVI laudavisse pochwalić. że pochwaliłem monuisse upomnieć. że napisałem . sing. brzmią jak formy perfecti coniuncth ich pochod/enie nie jest jednak to samo.pochwaliłbym laudaverlmus laudaverltis laudavfirint «92 ^pomniałbym monuerimus monuerltis monuSrint napisałbym scripserlmus scripserltis scripsSrint PLUSQUAMPERFECTUM IKDICATIVI ACTIVI upomniałem (przedtem) upomniałem był monu&ram monuSras monuSrat monueramus monueratis monuSrant PLUSQUAMPERFECTUM CONIUNCTIVI pochwaliłem (przedtem) pochwaliłem był laudavsram laudaveras laudavSrat laudaveramus ^laudaveratis laudavSrant S 93 napisałem (przedtem) napisałem byl J scripsSram i cn pu ru scripsSrat scripseramus scripseratis scripsSrant ACTIVI pochwaliłbym (byf) laudavissem laudavisses laudavisset laudavissemus laudavissetis laudavissent t 94 upomniałbym (był) monuissera monuisses monuisset monuissemus monuissetis monuissent FUTURUM II INDICATIVI ACTIVI napisałbym (byl) scrfpsissem scripsisses scripsisset scripsissemus scripsissetis scripsissent II pochwalę (przedtem) laudavoro laudavfiris laudavfirit laudaverlmus laudaverltis laudavsrint upomnę (przedtem) monufiro monuSris monugrit monuerimus monuerltis monuSrint napiszę {przedtem) scripsfiro scripsSris scripsSrit scripserlmus scripserltis scripsSrint Formy futuri II activi z wyjątkiem l os. że upomniałem scnpsisse napisać.

. synkopowane. -utum. 53 . locutum. supinum na -u (abl. clausum (praes. a. niekiedy przyrostek ulega rozszerzeniu pod wpływem analogii.(por. lectum (praes. um zamknięty IM PARTICIPIUM FUTURI ACTIVI l 100 laudaturus. -sum.•• participium perfecti passivi participium futuri activi Supinum występuje w dwóch formach (przypadkach): f »8 J 97 IM 1 2 laudatum aby chwalić laudata do chwalenia monitum aby upominać clausum aby zamknąć clausfl do zamknięcia monlta do upominania Supinum na -om (acc. um napomniany clausus. audierit = audivSrit. um mający (zamiar) chwalić monlturus.) przeważnie po przymiotnikach. nosse = novisse. um mający (zamiar) zamknąć Wymienione tu participium perfecti passivi. praes. a. występując jako -itum.. a. maneo). PARTICIPIUM PERFECTI PASSIVI laudatus..) występuje przeważnie przy czasownikach oznaczających ruch» np. horribile dictu. np. lego). np. facile dictu. W formacjach na -vi. TEMAT SUPINI Obserwujemy tu formacje na -tum. np. claudó). petitum.Występuje tu ta sama końcówka co w infin. a.występują często formy krótsze. np. a. np. mansum (praes. § 90). «-i. Z biegiem czasu zakres użycia supinum ulega ograniczeniu. laudatum. um pochwalony monltus. Od tego tematu urabia się: supinum . um mający (zamiar) napominać clausOrus. venio lavatum. participium futuri activi w połączeniu ze słowem posiłkowym esse oraz supinum ze słowem irl — tworzą formy złożone (opisowe) czasownika. laudarim — laudavgrim. np. poprzedzają charakterystyczny dla perfectum sufiks -is. a. activi -se. laudastis laudavistis.

§ 101 PERFECTUM INDICATIVI PASSIVI zostałem napomniany rsum monltus.^ lerat reramus Jeratis ae ' a zostałem (przedtem) zamknięty reram clausus. s a um ' lerat reramus hratis ae ' a zostałem (przedtem) napomniany reram monltus. L r. s a um ' lerat reramus gratis ae ' a E n sl C laudat1 ' lerant S 101 zostałbym (przedtem) pochwalony ressem laudatus. tis Isint ' dausi Isint ' Isint PLUSQUAMPERFECTUM INDICATIVI PASSIVI zostałem (przedtem) pochwalony reram laudatus. um | sit laudati. 1 a um > lest rsumus Jestis ' ae ' a zostałem pochwalony rsum laudatus. L ras a . <es a ' ** lest rsumus L stis Isunt laudati. PLUSQUAMPERFECTUM CONIUNCTIVI PASSIVI zostałbym (przedtem) napomniany ressem mon!tus > Jesses a ' um lesset monlti zostałbym (przedtem) zamknięty ressem clausus ^esses a . s um *' lesset ressemus jessetis ae a monlti ' lerant clausł > lerant. lg *•"* lest rsumus Jestis ae ' a zostałem zamknięty rsum clausus. um } sit rsimus |sitis ae> a zostałbym pochwalony rsim laudatus. a lerunt laudati > lerunt ' lerunt 54 . < eritis ae. L ris a um ' lerit rerimus clausi. ae a > 103 f sin monltus. a. l . K a. ae a ' t 102 monlti ' Isunt clausl > Isunt PERFECTUM CONIUNCTTVI PASSIVI zostałbym napomniany zostałbym zamknięty rsim clausus LIs a. L ris a um ' lerit rerlmus jerltis ae ' a zostanę (przedtem) napomniany monltus > «•» monlt1 rero Jeris a« lerit rerimus Jerltis ae « a zostanę (przedtem) zamknięty rero clausus. \ .um lesset ressemus ' ^essetis ae ' a lessent clausl laudatl lessent 105 > lessent ressemus ^essetis ae> a FUTURUM II (EXACTUM) INDICATIVI PASSIVI zostanę (prttdtem) pochwalony rero laudatus. um monlti L is | sit rsimus Jsitis ae' a rsimus l.

scribo. INFIN1HVUS FUTURI PASSIVI że będę chwalony. capite capito. passivi — capiar.-) am. capito capitóte. a J że będę napominał. as. caplo. capietur itd. statuo. passivi capi imperfectum coniunctivi activi — capSrem. ________ KONIUGACJA III na -io Koniugacja III jest koniugacją mieszaną. itd. sing. capitur passivi lcapinjm^ capimJni. capit ac 1V1 lcaplmus. tribuo. cepi. as. Odmienną grupę stanowią czasowniki na -io. praes. W innych formach urobionych od tematu praesentis i zachowuje się. capis. ae. capieris. capie bar i s itd. pass. indic. f activi — capiebam. -j a. imperat. laudaturum. Futurum I indic. [_| \passivi — capie bar. ae. capSre. fcapio.c. że napomnę monitorom. um > esse i. __ . um > esse i.") am. capiunto 55 . różnica jednak występuje w iloczasie: w koniugacji III i jest krótkie. Przypomina to nieco odmianę koniugacji IV.i. np. capSris. Część form (zwłaszcza przed er) występuje bez i: infinitivus praesentis activi brzmi capSre. a J moniturus. caples. -j a. a J clausOrus. \passivi — capifar. passivi cap&rer 2 os. Imperativus I activi Imperativus II activi cape. a J laudaturus. że pochwalę a. toteż niezależnie od rodzaju czy liczby nie ulega zmianie. capiebas. np. um > esse os. as. l 106 Pracsens indicat.i. indic. że zamknę clausurum. Praesens coniunct. activi — cape. do eo). capltis. capiaris itd. a J §106 n. -\ a. że zostanę zamknięty clausum iri 1107 laudatum irl monltum iri Uwaga. fcaplor. caplunt < . praes. a J że będę zamykał. Jactivi — caplam. um > esse i. captum = biorę. ae. że zostanę pochwalony że będę napominany.c. np. że zostanę napomniany że będę zamykany. mamy mniej liczne tematy samogłoskowe na u. Imperfect. um > esse os. lego. Infmitivus futuri passivi składa się z supinum oraz iri (infin. urn > esse os. Obok tematów spółgłoskowych. sing. caplet itd. capluntur activi — caplam.-) am. passivi — capSris 2 os. praes. chwytani.INFINinVUS FUTURI ACTIVI ie będę chwalił. caplas itd. ____ .

ZESTAWIENIE FORM SIO» I! Verbum Activum [ S1 Praesens 3 Indicativus laudo laudas laudat laudamus laudatis laudant laudarem laudabas laudares laudabat laudaret laudabamus laudabatis laudabant laudabo laudabis laudabit laudablmus laudabftis laudabunt laudaremus laudaret i s laudarent S 2 laudato 3 laudato P 2 laudatóte 3 laudanto Coniunctivus laudem laudes laudet laudemus laudetis laudent Imperativus f: J P1 23 P 2 laudate Futurum primum S HO Verbum laudavi laudavisti laudavit laudavlmus Jaudavistis laudaverunt (-ere) JaudavSram laudavSras laudavgrat laudaveramus laudaveratis laudavsrant laudavSro Iaudav8ris JaudavSrit laudaverfmus iaudaverlfis laudavSrim laudavSris laudavSrit laudaverlmus Jaudaveritis laudavSrint laudavissem iaudavisses laudavisset laudavissemus laudavissetis laudavissent fini Plusquamperfectum Futurum exactum laodavMm .

laudati. laudati. ae. ae. laudatus. a. laudati. a. a. ae. laudati. ae. laudati. um um a a a um um um a a a um um um a a a sum es est sumus estis sunt eram eras erat eramus eratis {111 Coniunctivus laudatus.M KONIUGACJI I -a finitum — infectum Passivum Indicativus laudor laudaris m Coniunctivus lauder lauderis (-re) laudetur laudemur laudemini Imperativus S2 laudare laudatur laudamur laudamini laudantur laudabar laudabaris (-re) laudabatur laudabamur laudabamlni laudabantur laudabor laudaberis (-re) laudabitur laudabJmur laudabimini P1 laudamini laudentur laudarer laudareris (-re) laudaretur laudaremur laudaretnlni laudarentur S2 3 laudator laudator laudabuntur P3 laudantor finitum — perfectum Indicativus laudatus. laudati. ae. a. laudati. ae. a. laudatus. laudati. a. laudatus. ae. laudatus. a. ae. ae. a. laudatus. laudatus. um laudatus. um laudatus. ae. laudati. a. a. laudati. laudatus. a. ae. laudatus. laudati. laudati. a. um um a a a um um um a a a sim sis sit simus sitis sint essem esses esset essemus essetis essent erant ero eris erit erlmus eritis erunt 57 . a. a. ae. ae. laudatus. laudati. laudati. ae. a. laudatus laudati. laudatus. ae.

a j = że będę chwalił. am. a. um) os. a J esse laudattirus. uml e s i. a.ZESTAWIENIE FORJ S 1U Verbujn infinitui Activum Substantiva verbalia Adiectiva verbalia j Infinitivus praesentis laudare = chwalić. ae. e. um = mający chwalić Supinum (venio) laudatum = aby chwalić (difficilis) laudatu = do chwalenia 58 . ntis = chwalący. as. chwaląc J Participium futuri laudaturus. że (po)chwalilem Infinitivus futuri laudaturum. że pochwalę Gerundium (laudare) laudandi chwalenia laudando (laudare) ad laudandum laudando Participium praesentis laudans. że chwalę Infinitivus perfecti laudavisse = pochwalić. a.

a. . a ) es se = zostać pochwalonym. Participium futuri (gerundivum) laudandus. 59 . ae. um) i. że byłem chwalony Participium perfecti laudatus. że zostałem pochwalony. uml os.KONIUGACJI I c. . . am.d. a. as. Infinitivus futuri laudatum iri = że zostanę pochwalony. . a. . um = mający być chwalonym • . a J esse laudatus. że jestem chwalony Infinitivus perfecti laudatum.Nomina verbalia Passivum Substantiva verbalia Infinitivus praesentis laudari = być chwalonym. um = (po)chwalony Adiectiva verbalia §m .

ZESTAWIENIE! 1113 Verbuml Activum S1 2 3 Indicativus monSo Coniunctivus mongarn moneas moneat S2 Imperativus mone monet monet monemus monetis monent monebam monebas monebat monebamus monebatis monebant monebo monebis monebit moneblmus monebitis monebunt Praesens Pl 2 3 S1 2 3 2 3 S1 2 3 moneamus Imperfectum moneatis moneant monerem moneres moneret moneremus rnoneretis monerent P2 monetę 1 S2 3 P2 3 moneto moneto monetSte monento Futurum primum 2 3 1114 Verbur S1 Indicativus monui monuisM monuit monuimus monuistis monuerunt (-erę) monuśram monueras monuórat monueramus monueratis monugrant monuśro monuSris monuSrit monuerlmus monuerltis monuCrint Coniunctivus monuSnm monuSris monuSrit monuerimus monuerltis monufirint monuissem monuisses monuisset monuissemus monuissetis monuissent 2 3 Perfectum Pl 2 3 S1 2 3 Plusquamperfectum 2 3 S1 2 3 Futurum exactum P1 2 3 60 .

monltus. monlti. monlti. a. um monltus. ae. ae. monltus. monltus. monltus. monlti. monltus. a. monltus. monltus. ae. ae. ae. ae. um um a a a um um um a a a um um um a a a sum es est sumus estis sunt eram eras erat eramus eratis erant ero eris erit erimus eritis erunt Coniunctivus monltus. um um a a a um um um a a a sim sis sit sitnus sitis sint essem esses esset essem us essetis essent - sus 1J 61 . ae. a. S2 monetor P3 monetor 3 monentor Imperativus S 2 monere P 2 monemini finitum — perfectum Indicativus monltus. monltus. a. monltus. a. monlti. ae. a. monlti. ae. a. a. monlti. ae. ae. ae. monlti. monlti. ae. a. monlti. a. monltus. monlti. monlti. a. monlti. monlti.FORM KONIUGACJI II finitum — infectum Passivum Indicativus monSor moneris monetur monemur monemini monentur monebar monebaris (-re) monebatur monebamur monebamlni || monebantur monebor moneberis (-re) monebltur monebtour monebimini monebuntur Coniunctivus monSar monearis (-re) moneatur moneamur moneammi moneantur monerer monereris (-re) moneretur moneremur moneremlni monerentur . a. a. monlti. monltus. ae. a. ae. a. um monltus. monlti.

ntis = upominając. um = mający (zamiar) upominać Gerundium (monere) monendi upominania monendo (monSre) ad monendum monendo Supinum (venio) monitom = aby upominai (difficilis) monitu = do upomnienia - . że upomniałem. upominający.ZESTAWIENIE FORI S 116 Verbum infinitum Activum Substantiva verbalia Infinitivus praesentis monere = upominać. as. a/ monitarus esse a. a = że będę upominał że esse upomnę Adiectiva verbalia Participium praesentis monens. um) os. e Participium futuri monitarus. ae. że upominam Infinitivus perfecti monuisse = upomnieć. a. a. że upominałem Infinitivus futuri monitorum am. um i.

że jestem napominany ł lic Adiectiva verbalia • Infinitivus perfecti monitum. że byłem . a) Participium perfecti monltus. upominany napomnianym. um = esse monltus. um.d. ' • t • -• . a) "" = zostać upomniany. am. upominaten.) i. um = mający byt nym. um) os. a. as. a. . ze zostałem napomniany. a. upominany Infinitivus futuri monitum id = że zostaną napomniany. . ae. . . którego należy upomnieć ' • ' . że będę upominany Participium futuri (gerundivum) monendus.KONIUGACJI U c.Nornina verbalia Passivum Substantiva verbalia Infinitivus praesentis moneri = być napominanym.

.ZESTAWIENIE FORM $117 Verbuml Activum Indicativus S 1 vinco Coniunctivus vincam vincas vincat vincamus vincatis vincant vincSrem vinc6res vincfiret vinceremus vinceretis vincSrent Imperativus S 2 vince 2 vincis 3 vincit Praesens P 1 vincimus 2 vincltis 3 vincunt S 1 vincebam 2 vincebas 3 vincebat vincebamus 1 P 2 vinclte .J Imperfectum 2 vincebatis 3 vincebant S 1 vincam 2 vinces vincet p j vincemus 2 vincetis 3 vincent 1 '• Futurum primum S 2 vinclto 3 vinclto P 2 vincitOte 3 vincunto § 1» | S 1 vici Indicativus vicSrim vicSris vicSrit vicerlmus vicerltis vicSrint vicissem vicisses vicisset vicissemus vicissetis vicissent Coniunctivus Verbun Perfectum 2 vicisti 3 vicit viclmus 2 vicistis 3 vicerunt (-ere) S 1 vicSram 2 vicSras 3 vicSrat viceramus Plusquamperfectum 2 viceratis 3 vic€rant Futurum exactum S 1 vic6ro 2 vicSris vicSrit p j vicerlmus 2 vicerltis 3 vfcSrint 64 .

a victi. ae. um victus. ae. a. um victus. a victi. a. a. um victus. a essent 5 Wikarjak — Gramatyka . a victi. a essemus victi. um victus. a. a. a simus victi. a. a. a. um victus. a victi. a sint victus. um victi. a. a victus. a. um sis victus. ae. a victus. a. ae. a.KONIUGACJI m initum — infectum Indicativus vincor vincSris vincltur vinclmur vincimlni vincuntur vincebar vincebaris (-re) vincebatur vincebamur vincebamlni vincebantur vincar vinceris (-re) vincetur vincemur vincemlni vincentur vincar vincaris (-re) vincatur vincamur vincamlni vincantur vincSrer vincer6ris (-re) vincergtur vinceremur vinceremlni Coniunctivus Imperativus S 2 vincsre j P 2 vincimlni vincerentur S 2 vincltor 3 vincltor P 3 vincuntor finitum — perfectum victus. um Coniunctivus sira iii» victus. a. ae. um essem victus. a victi. um victi. ae. um esses victus. ae. ae. ac. a victi. a Indicativus sum es est sumus estis sunt eram eras erat eramus eratis erant ero eris erit erlmus erltis erunt victus. a. um esset victi. ae. um victus. a essetis victi. um victi. ae. a. ae. ae. ae. um sit victi. a sitis victi. ae.

a. że zwyciężałem Infinitivus futuri victQrum am. a) esse victQrus a. e Substantiva verbalia Infinitivus praesentis vinc6re = zwyciężaó. urn) i. um) os. że zwyciężyłem. um = mający (zamiar) zwyciężyć . ntis = zwyciężając. zwyciężający. że zwyciężę => Participium futuri victurus. as.ZESTAWIENIE FORMJ §120 Verbum infinitum -I Activum Adiectiva verbalia Participium praesentis vincens. a. że zwyciężam Infinitivus perfecti vicisse = zwyciężyć.ae.a) e s s e <= że będę zwyciężał. Gerundium (vincSre) vinccndi zwyciężania vincendo (vincSre) ad vincendum vincendo 1 Supinum (venio) victum = aby zwyciężyć (diflicilis) victu = do zwyciężenia 66 .

victus. urn = zwyciężony. którego należy zwyciężyć -. 67 . ae.. urn) os. am. a) esse = zostać zwyciężonym. um = mający byt zwyciężanym. że będę zwyciężany Participium futuri (gerundivum) vincendus. as. t] esse Participium perfecti victus. a. . że byłem zwyciężany . że Jestem zwyciężany Adiectiva verbalia 1 Infinitivus perfecti victuni. Infinitivus futuri victum iri = że zostanę zwyciężony.KONIUGACJI III c. a. a. ten. zwyciężany że zostałem zwyciężony. urn] i.d.Nojnina verbalia S 120 Passivum Substantiva verbalia Infinitivus praesentis vinci = być zwyciężanym.

ZESTAWIENIE FORMI §121 VerbunJ Activum Indicativus S 1 capio 2 capis 3 capit } caplmus capltis caplunt capiebam capiebas capiebat Coniunctivus capiam capias capiat capiamus capiatis capiant capSrem capSres r capSret capSremus capfiretis capSrent S 2 caplto 3 caplto P 2 capitdte 3 capiunto S 2 cape Imperativus i Praesens p 2 3 S 1 2 3 Impcrfoctum 2 3 S 1 2 Futurum primum P 2 caplte capiebamus capiebatis capiebant capiam capies capiet p j capiemus 2 capietis 3 capient 1 Verbt Indicativus S 1 cćpi cSpisti cepit 23 cepJmus cepistis P 1 ceperunt (-erę) 23 cepSram cepSras cSpśrat cepfiramus cepfiratis cepSrant cepSro cepśris cep6rit cepSrlmus cepSrltis cepSrint Coniunctivus cep8rim cgpfiris dpMt cepfirlmus cepSrltis cepfirint cepissem cepisses cepisset cepissemus cepissetis cepissent i t c c c c c c Cl Pcrfectum Plusquamperfectum S 1 23 P 1 23 Ci Futurum exactum S 12 3 P 1 23 ca ca a ca 3] 68 .

um captus. a. ae. a capti. a sitis capti. ł i sint captus. um captus. a. um captus. a. um esses captus. a capti. um esset capti. a. a. ae. ae. um essem captus. a. um captus. a. i i essent 69 . a captus. a Indicativus sum es est sumus estis sunt eram eras erat eramus eratis erant ero eris erit erlmus erltis erunt captus. a. ae. um sit capti. a capti. a. a. ae. a simus capti. ae. um captus. a essetis capti. ae. a. ae. ae. um capti. a. ae. um captus. a. a essemus capti. a. a capti. a captus. ae. ae. um capti. um sis captus. ae. a capti. um capti. a.KONIUGACJI III na -io finitum — infectum Passivum Indicativus caplor capSris capltur caplmur capimlni capiuntur capiebar capiebaris (-re) capiebatur Coniunctivus caplar capiaris (-re) capiatur Imperativus S 2 capćre capiebamur capiebamlni capiebantur caplar capieris (-re) capietur capiemur capitaur capiamlni capiantur capSrer capereris (-re) caperetur caperemur caperemini P 2 capimlni caperentur S 2 capltor 3 capltor capiemlni capientur P 3 capiuntor finitum — perfectum captus. a capti. ae. um Coniunctivus sim im captus. ae.

e ] 1 Participium futuri captflrus. a. że -wezmę Gerundium (capfire) capiendi brania capiendo (capSre) ad capiendum capiendo H Supinum (venio) captum = aby brać (difficilis) captu => do brania 1 • 70 . że wziąłem. urn) } pccp Adiectiva verbalia Participium praesentis capiens. am. a. że biorę Infinitivus perfecti cepisse = wziąć. ntis = biorąc. ae. as. urn = mający (zamiar) brat 1 • os. że bratem Infinitivus futuri captdrum. biorący.ZESTAWIENIE FORM Verbum infinitujn -I § 124 Activum Subslantiva verbalia Infinitivus praesentis capśre = brat. a) esse = że będę brał. a/ e capturus a. uml i.

d.Participium futuri (gerundivum) capiendus. as. ae. że byłem brany Adiectiva verbalia S 124 Participium perfecti captus. że zostałem wzięty. um = brany. wzięty Infinitivus futuri captum iri = że zostanę wzięty. um = że będę brany mający być branym. a. a) «» = zostać wziętym.[KONIUGACJI Ul na -io c. a. . um)~~ i. urn] J esse os.Nojnina verbalia Passivum Substantiva verbalia Infinitivus praesentis capi = być branym. a/ captus. ten. że jestem brany Infinitivus perfecti captum am. a. którego należy wziąć 71 .

ZESTAWIENIE FORMI §125 Verbuml Activum Indicativus S 1 psuto 2 punis 3 punit Coniimctivus punlam punlas punlat puniamus puniatis Imperativus S 2 puni Praesens P 1 2 3 S 1 2 3 Imperfectum pununus punitis punlunt puniebam puniebas puniebat puniebamus P 2 punite punlant punirem punires puniret puniremus puniretis punirent S 2 punlto 3 punito P 2 punitOte 3 puniunto 2 puniebatis 3 puniebant S 1 punlam 2 punles Futurum primutn punlet p ] puniemus 2 punietis 3 punient S 126 Verbuji S12 3 Perfectum 23 Indicativus punivi punivisti punivit punivimus punivistis puniverunt punivSram punivSras punivSrat puniveramus puniveratis punivSrant punivgro punivSris puniv8rit punivertmus puniverltis punivcrint Coniunctivus punivSrim punivSris punivdrit puniverlmus puniverltis punivSrint punivissem punivisses punivisset punivissemus punivissetis punivi ssent S12 3 Plusquamperfectum 23 S12 3 Futurum exactum 23 72 .

puniti. puniti. punitus. puniti. a. puniti. a. a. punitus. ae.punitus. a. puniti. puniti. puniti. a. puniti. punitus. a. ae. puniti. puniti. a. ae. punirentur Imperativus punlor puniris puaitur puaimur punimtni puniuntur puniebar puniebaris (re) puniebatur puniebamur puniebantur puniar punieris (-re) punietur puniomur puniemini punientur S2 punire P 2 punimini S2 punitor P3 punitor 3 puniuntor finitum — perfectum Indicativus punitus. puniti. puniti. ae. a. punitus. a. ae. . ae. ae. punitus. um um a a a um um um a a a sis sit simus sitis sint essem esses esset essemus essetis essent a a um um um a a a um um um a a a erat eramus eratis erant ero eris erit erlmus erltis erunt 73 . ae. punitus. a. punitus. ae. um um a § 127 sum es est sumus estis sunt eram eras Coniunctivus punitus. um sim punitus. ae. a. puniti.KONIUGACJI IV finitum — infectum Passivum Indicativus Coniunctivus puniar puniaris (-re) puniatur puniamur puniamlni puniantur punirer punireris (-re) puniretur puniremur . a. ae. punitus. puniti. ae. ae. a. punitus. puniti. a. urn punitus. ae. a. punitus. ae.

um = mający (zamiar) karat Adiectiva verbalia Participium praesentis puniens.as. karzący. ntis = karząc. że koralem Infinitivus futuri puniturum am.a) 6886 = że będę koral.$127 ZESTAWIENIE FORM Verbum infinitum Activum Substantiva verbalia Infinitivus praesentis punire = karać. um } os. że karzę Infinitivus perfecti punivisse = ukarać. że ukarałem.a) e s s e punitOrus a. a. a.ae. że ukarzę Participium futuri punitOrus. um ) i. e II Gerundium (punire) puniendi karania puniendo (punire) ad puniendum puniendo Supinum (venio) punitum = aby karat (difficilis) punitu = do ukarania 74 .

którego należy ukarać . am. um = mający byt nym.d. że zostałem ukarany. a.a s ) a j e s s e punitus. karaten. um] Participium perfecti punitus. um) L a ć . . że będę karany Participium futuri (gerundivum) puniendus. o s. a. że bylem karany Infinitivus futuri punitum iri = że zostanę.Nomina verbalia Passivum Substantiva verbalia Infinitivus praesentis puniri = być karanym. ukarany. że Jestem karany Adiectiva verbalia §12« Infinitivus perfecti punitum.KONIUGACJI IV c. a. um = karany. * ) " " = ukarany zostać ukaranym.

praes. przeszły. tworzy niektóre formy według koniug trzeciej: indic. deponentia) pochodzi od czasownika deponere = odŁ pozbyć się. cenatus = zjadłszy obiad. hortatu. hortaturum esse 4. orlri. np. hortatus sum = napominam. hortaturus 3. który minął (przeszedł). a znaczenie czynne np. dimensus = odmierzony. oritur. adultus = doro Deponens orior. 5. ten. np. zachęcam II verSor. ortus sum = powstaję. I hortor. hortans 2. iż participium perfecti passivi niektórych czasowników czynny ma znaczenie czynne. Podob nie odmieniają się composita z wyjątkiem adorior. które ma formy regularne we koniugacji IV.1129 VERBA DEPONENTIA Są to czasowniki mające formy strony biernej. orimur. Nazwa deponens (plur. praeteritus = ten. vereri. pransus = zjadłszy śniadanie. hortdtum. orior. orimini. np. passus sum = cierpię IV mentior. Natomiast participium futuri passivi (gerundivum) ma znaczenie bierne: horta = mający być napominanym. partitus = podzielony. np. np. infinitivus futuri activi. oritmtur. veritus sum = boję się TU loquor. potta •• = napiwszy się. or&ris. mentiri. participium futuri activi. mentitus sum = kłamię. tak gramatycy rzymscy nazwali czasowniki. Jednakże deponentia zachowały ze strony czynnej: 1. gerundium. DEPONENTIA KONIUGACJI I §130 Zestawienie form Indicativus zachęcam Coniunctivus zachęcałbym Imperativus I S 2 hortare = zachęca) P 2 hortamlni Imperativus II S 2 hortator 3 hortator P 3 hortantor hortor hortaris hortatur Praesens hortamur hortamlni hortantur horter horteris (re) hortetur hortemur hortemlni hortentur 76 . comitatus = otc towarzyszami. np. locutus sum = mówię patlor. coniunctivus imperfecti orirer według koniugacji III albo orirer według IV. hortando itd. które niejako pozbyły się for strony czynnej. hortari. hortandi. supinum. loqui. Warto wspomnieć. np. Niektóre deponentia mają participium perfecti passivi ze znaczeniem biernym (ot czynnego). imperativus praes. participium praesentis activi. którego należy napominać. pati. orl orimini.

l a um lerat reramus hortat 'jer a tis •"• a lerant zachęcę rsim hortatuslis a. ten. że zachęcił fiitnri tl\.) = że będę zachęcał Participium praesentis activi hortans. którego trzeba zachęcić Gerundium hortandi = zachęcania hortando itd. um = mający być zachęconym.l 1 V 1 flptivi lULUXl Futurum primum hortabor hortaberis (re) hortabftur hortablmur hortabimini hortabuntur zachęciłem zachęciłbym hortatQrQm esse (am. um = zachęciwszy. a. um itd. um = mający zachęcać futuri passivi (gerundivum) hortandus. ten. um[sit rsimus ho r Hsitis a lsint hortatus perfecti hortatus. umitd. a.Indicativus zachęca/cm Coniunctivus zachęcałbym Infinitivus p raesen ti s hortari = zachęcać.) = zachęcić. że zachęca hortabar hortabaris (re) fmperfectum hortabatur hortabamur hortabamlni hortabantur będę zachęcał hortarer hortareris (re) hortaretur hortaremur hortaremlni hortarentur perfecti hortatum esse (am. hortatus .""Us t Perfectum rsumus hortati lestis ae Hsunt zachęciłem (był) (etan. który zachęcił ae ' zachęciłbym (był) Plusquam-p erfecturn ressem esses aum leSSet ressemus hortati Jessetis ae ' a lessent futuri activi hortaturus. a. Supinum I hortatum = aby zachęcić Supinum II hortatu = do zachęcania rero Futurum um horta exactum Heris a ' lerit rerlmus hortati lerltis ap nl ae a ' lerunt DEPONENTIA KONIUGACJI H Zestawienie form § IM Indicativus verfior ver8ris Praesens vergtur veremur veremlni verentur Coniunctivus verSar verearis (re) vereatur vereamur vereamlni Imperativus S 2 verere P 2 veremlni Imperativus II S 2 veretor 3 veretor P 3 verentor vereantur 77 . ntis = zachecajajc(y) rsum hortatus 1 \ 6S a .

um Gerundium rsimus ventl Jsitis ae a ' Isint ressem ventus ]esses a ' u m Uset ressemus veriti Jessetis ae a ' Usent 1 Plusquam- verendi verendo perfectum itd. a. ntis perfecti • Futurum primum verebfiris (re) verebltur vereblmur verebimini verebuntur (-sum verttus 1 a um Ust Perfectum (sumus verlti lestis ae a ' Isunt feram verltus Jeras a ' u m lerat reramus gratis **>* Urant Cero ™ńius Jeris a um ' lerit rerlmus veriti Jeritis ae ' a lerunt veritl rsim Jsis a.) futuri activi veriturum esse (am.) Participium praesentis activi verens.Indicativus Coniunctivus vererer verereris (re) vereretor verergmur vereremlni vererentur Infinitivus Imperfectum verfibar verSbaris (re) verebatur verebamur vereri perfecti praesentis verebamlni verebantur verebor veritum esse (am. um futuri activi veriturus. Supinum I . a. um itd. um itd. a. um futuri passivi (gerundivum) verendus. um ^ ventus verltus._ veritum Supinum II J | Futurum exactum verltu J DEPONENTIA KONIUGACJI IH § 132 Zestawienie form Indicativus Coniunctivus Imperativus I S 2 loqufire P 2 loquimTni Praesens loquor loqudris loqultur loqulmur loquimlni loquuntur loquar loquaris (re) loquatur loquamur loquamlni Imperativus n S 2 loquitcr 3 loquTtor P 3 loquuntor loquantur 78 .

a. ressemus locfltl Jessetis "• a lessent Gerundium loquendi loquendo itd.a Isunt reram locfltus 1 a Perfectum rsim locatusl ls a. a. um futuri activi locuturus. fsumus locfltl Ltis ae. um itd. a. um |sit rsimus Isitis ae 'a Isint locfltl perfecti locfltus. um futuri passivi (gerundivum) loquendus. um itd.a lerant Iocatu > w locatus lesset « "n 1 a .) futuri activi Imperfec-tu loquebar loquebaris (re) m loquebatur loquebamur loquebamlni loquebantur loquar loqueris (re) Futurum primum loquetur (am. ntis loquemur loquemlni loquentur rsum locutus 1 a um ' lest . um ressem Plusquam-pe rfectum lerat reramus locfltl gratis ae. rero 0eris a 'um Futurum exactum lerit rerlmus lerltis ae ' a lerunt locflti Supinum I locutum Supinum II locQtu DEPONENTIA KONIUGACJI Ul na -tor Zestawienie form • S 133 Indicativus patlor patoris patltur Praesens patlmur patimlni Coniunctivus patlar patiaris (re) patiatur patiamur patiamlni Imperativus I S 2 patSre P 2 patimlni Imperativus II S 2 patltor 3 patltor P 3 patiuntor patiuntur patiantur 79 .Indicativus Coniunctivus loqufirer loquereris (re) loqueretur loqueremur loqueremini loquerentur Infinitivus praesentis loqui perfecti locutum esse (am.) Participium praesentis activi loquens.

Indicativus patiebar patiebaris (re) patiebatur patiebamur patiebammi patiebantur patiar patieris (re) patietur patiemur patiemlni patientur passus 1rsum a. um Gerundium patiendi patiendo itd. um futuri passivi (gerundivum) patiendus. um ( sit rsimus s sitis Isint ressem passus jesses ' Lesset "• a passus. activi patiens.g a um > (. perfecti Imperfectum Futurum primum Perfectum passus lrsim ls a. Supinum I passum Supinum n passu Plusquampcrfectum ' reramus gratis lerant ressemus Passl Jessetis ae a « lessent Futurum exactum rero passus 1 . um futuri activi passurQs.erit rerlmus Passl jerltis ae a ' (eiunt DEPONENTIA KONIUGACJI IV S IM Zestawienie form Indicativus mentlor mentiris mentitur mentimur mentimini mentiuntur Coniunctivus mentiar mentiaris (re) mentiatur mentiamur mentiamini mentianlur Imperativus 1 S 2 mentire P 2 mentimlni Imperativus n S 2 mentitor 3 mentitor P 3 mentiuntor M Praesens 80 . um itd. um itd. ura [esi rsumus passi 1 estj ae a ' Isunt reram Pflssus Jeras a ' u m lerat passi ae a Coniunctivus patgrer patereris (re) pateretur pateremur pateremTni paterentur Infinitivus praes enti s pati perfecti passum esse (am. ntis . a.) futuri activi (am. a.) Participium praes. a.

które zachowują się jak deponentia (czyli mają formy strony biernej a znaczenie czynne) w formach urobionych od tematu perfecti. rsimus mentttl Jsitis ae 'a Isint ressem Jesses a' um Participium praes.) Futurum primum Perfectum -. solitus sum = mam zwyczaj. czyli półdeponentia. um futuri activi mentitflrus. diffidere.) futuri activi mentitOrum esse (am. activi mentlens. audere. a. ntis perfecti mentitus.Imperfec-t urn Indicativus mentiebar mentiebaris (re) mentiebatur mentiebamur mentiebamlni mentiebantur mentiar mentieris (re) mentietur mentiemur mentiemlni mentientur rsum menlltus J M Coniunctivus mentlrer mentireris (re) mentiretur mentiremur męntiremlni mentirentur ' Infinitivus praesentis mentiri perfecti mentitum esse (am. diffisus sum = nie ufam soleo. semideponentia. um mentitus Plusquam-p erfectum lesset . b) czasowniki. są to tzw. audeo. um itd. confisus sum = ufam difFIdo. zwyklem b. fidere. um [sit . Futurum exactum Supinurn I mentitum Supinum II mentitu VERBA SEMIDEPONENTIA Kilka czasowników tworzy część form według strony czynnej. Wyróżniamy tu dwie grupy: a) czasowniki. a. reverti. revertor. um futuri passivi (gerundivum) mentiendus. a. um itd. ausus sum = odważam się.fc mentiti rsumus Jestis ae ' a Isunt reram mentitus 1 a m ' lerat T . gavisus sum = cieszę się fido. które zachowują się jak deponentia w formach urobionych od tematu praesentis. confidere. Są to: a.. ressemus lessetis ae 'a lessent mentitl Gerundium mentiendi mentiendo itd. a część według biernej. solere. reverti = wracam 8 Wiltarjak — Gramatyka 1195 . śmiem gaudeo. gaudere. reramus mentltl Jeratis ae ' a lerant feto mentitus l — a > ^ lerit rerlmus mentttl Jerftis ae ' a lerunt rsim mentitus 1 ^ a. fisus sum = ufam confido.

S136 . fero = niosę (bard często używane w mowie codziennej) mają w 2. adduc. imperativi praes. ducite. (c) futurum exactum/oxo = fecero. regularne są dicite. activi for skróconą. § 145 i 149). duco — prowadzę. confer. § 10): dic. facio = robię. fer. apokopowaną (zob. (b) coniu perfecti dixim = dixerim. 2. Natomiast composita do facio mają regularne for confice. facite. effice. fac. Od scio =» wiem w prozie klasycznej używa się tylko imperatiwu II: scito = wie scitóte = wiedzcie. sing. W pluralis synkopowana jest for ferte = nieście. Czasowniki dico — mówię. OSOBLIWOŚCI KONIUGACJI 1. Niekiedy spotkać można formy archaiczne: (a) coniunct. os. np. FORMY PODSTAWOWE CZĘŚCIEJ UŻYWANYCH CZASOWNIKÓW 8137 KONIUGACJA I Perfectum na -ri laudo orno laudare ornare laudavi laudatum = chwalę ornatum = ozdabia orna vi W ten sam sposób urabia formy podstawowe przeważna część czasowników niugacji I Perfectum na -ui cubo veto cubare cubui cubltum = = leżę vetltum = = zakazuję 1 1 vetare vetui Perfectum ze wzdłużeniem samogłoski rdzennej iuvare lavare i Q vi la vi Perfectum z reduplikacją iuvo lavo iutum = wspieram myję lautum = j do sto d&re stare dSdi steti dńtum = daję j • statum = stoję 82 . capso = cepem. dutnt = dent. praes. faxim = fecerim. duim = dem. fero. ausim = ausus sim — są to ślady dawnego trybu ży cząceg (optatiwu — por. Skrócone formy mają też composilj do duco. duć.

KONIUGACJA n Perfectum na -ni monSo habeo 09000 placeo taceo doceo misceo teneo censeo doleo egeo floreo lateo iaceo pareo studeo timeo monere habere nocere placere S 138 monui habui nocui placui tacui tacere docere miscere tenere censere dolere egere florere latere iacere parere studere tjmere docui miscui tenui censui dolui egui florui latui iacui parui studui timui Perfectum na -vi monltum = napominam habltum = mam nocltum = szkodzę placltum = podobam się tacltum = milczę doctum = uczę mixtum = mieszam tentum = trzymam censum = oceniam. pielęgnuję mótum = poruszam sessum = siedzę visum = widzę 83 . sądzę — = boleję — = potrzebuję — = kwitnę — = ukrywam się = leżę — = jestem posluszny — = usiłuję — = boję się deleo fleo delere flere delevi flevi Perfectum na -si deletum = niszczę fletum = plączę ardeo haereo iubeo maneo rideo suadeo augeo torqueo luceo urgeo arsi haesi iubere iussi manere rnansi ridere risi suadere suasi augere auxi torquSre torsi lucere luxi urgere ursi Perfectum z reduplikacją haerere mordere ardere arsum = plone haesum = tkwię iussum = rozkazuję mansum= zostaję risum = śmieję się suasum = radzę auctum = powiększam tortum = kręcę — — = świecę = cisnę mordeo pendeo momordi morsum = gryzę = wiszę — pendere pependt Perfectum ze wzdłużeniem samogłoski rdzennej caveo faveo foveo moveo sedeo video cavere favere fovere movere sedere videre cavi favi fovi mfivi sedi vidi cautum = strzegę się fautum = sprzyjam fótum = grzeję.

działam \ capSre cepi captum = biorę facśre feci factum = czynią frangSre fregi fractum = lamie Perfectum bez zmiany samogłoski rdzennej exuSre minuSre statuśre tribuSre solvSre metuśre accendSre vertSre exui minui exQtum = zdejmuję minfltum= zmniejszam statutum = stawiam tribatum = udzielam solutum = rozwiązuję = boję się accensum = zapalam versum = obracam ocOo minuo statuo tribuo solvo metuo accendo verto statui tribui solvi metui accendi verti Perfectum na -si carpo nubo scribo sumo dico conspicio iungo tógo tr&ho v8ho struo V1VO carp&e nubdre scribSre sumCre dicSre ducSre conspioSre iungdre teggre trahśre veh6re strudre vivSre gerSre claudSre dividSre ludSre cedSre mittSre fluSre carpsi nupsi scripsi sumpsi carptum nuptum = zrywam dud duxi conspexi iunxi texi traxi vexi struxi vixi gessi ussi clausi divisi lasi cessi misi fluxi dfleo gSro flro claudo divldo lado cedo mitto fluo urSre = wychodzę za mąż scriptum = piszę sumptum = biorę dictum = mówię ductum =prowadzę conspectum = oglądam iunctum = łączę tectum = pokrywam tractum = ciągnę vectum = wiozę structum = buduję victum = żyję gestum = prowadzę ustum = palę clausum = zamykani divisum = dzielę Idsum = bawię się cessum = ustępuję missum = posyłam fluxum = płynę 84 . czytam 1 emo vinco relinquo fuglo emi vlci reliqui fOgi emptum = kupuję victum = zwyciężam relictum = pozostawiam fugitum = uciekam Perfectum ze wzdłużeniem i wymianą samogłoski rdzennej &go caplo facio frango figSre egi actum = pędzę.8139 KONIUGACJA III Perfectum ze wzdłużeniem samogłoski rdzennej 16go ISgSre emSre vincSre relinqugre fugSre l«gi lectum = zbieram.

Perfectum na -ui apSrio aperire aperui Perfectum na -si sentio haurio vincio sentire haurire vincire sensi hausi vinxi sensum = czuję = haustum czerpię = vinctum wiążę apertum = otwieram Perfectum ze wzdłużeniem samogłoski rdzennej v6nlo vfinire veni ventum = przybywam 85 .Perfectum na -vi pfto quaero cuplo s8ro sino pet&re quaergre cupore serSre sinSre petlvi quaesivi cupivi sevi sivi Perfectum na -ui colui rapui serui g6nui posui VERBA INCHOATIVA petitum = żądam quaesitum = szukam cupitum = pragnę s&tum = sieję sltum = pozwalam colo r&plo s6ro gigno pono colfire rapSre serfire gign^re ponSre cultum raptum sertum gSnltum posltum = uprawiam = 'porywam = łączę = rodzę = kładę ' Verba inchoativa są to czasowniki oznaczające początek czynności lub wchodzenie w jakiś stan: exardesco cresco cognosco quiesco maturesco exardescgre crescSre cognoscSre ąuiescśre maturescdre exarsi crevi cognovi quievi exarsum cretum cognltum quietum — = zaczynam plonąi — rosnę = poznaję = spoczywam = dojrzewam i 140 maturui KONIUGACJA IV Perfectum na -?i audio punio audire punire audivi punivi auditum = słyszę punitum = karzę W ten sposób urabia formy większa część czasowników IV koniugacji.

S Ul hortor DEPONENTIA KONIUGACJI I hortari hortatus sum = zachęcam Tak urabiają formy wszystkie deponentia koniugacji I. g 142 UtLrUNUN 1 1A KUN 1UUAUF1 11 verSor rfior pollicSor fatfior vcreri rgri polliceri fatgri verltus sutn r&tus sum pollicltus sum fassus sum = bój f się — sadzę = obiecuję = wyznaję S 143 DEPONENTIA KONIUGACJI III Idquor s$quor qufiror labor mórlor aggrgdlor pfttlor Qtor amplector adipiscor proficiscor ulciscor obliviscor nascor reminiscor irascor Idqui sSqui locfltus sum secdtus sum questus sum lapsus sum mortuus sum ale moritOrus aggressus sum passus sum flsus sum amplexus sum adeptus sum profectus sum ultus sum oblitus sum natus sum — = mówię = idę za kimś = skarżę się = ślizgam się = umieram = uderzam = cierpię B używam = obejmuję = osiągam = wyruszam = mszczę się = zapominam = rodzę się = przypominam sobie quM labi mori aggrSdi p&ti amplecti mi adipisci proficisci ulcisci oblivisci naści reminisci irasci iratus sum = gniewam się S 144 DEPONENTIA KONIUGACJI IV partlor larglor mentJor mollor potlor orfor ordlor metlor partiri largiri mentiri mollri potlri oriri ordiri metlri partitus sum largltus sum mentitus sum molitus sum potitus dum ortus sum orsus sum mensus sum = dzielę = obdarzam = kłamię = usiłuję = opanowuję = powstaję = zaczynam = mierzę .

§ 146 Perfectum 2 3 S1 2 Plusquamperfectum pi 2 3 S1 2 p\ 2 3 Participium fu tur i futflrus. um = mający być. esse = być. esse. um) esse albo fore = że będę 87 .CZASOWNIKI NIEREGULARNE ODMIANA CZASOWNIKA POSIŁKOWEGO sam. a. tylko od złożeń zob. fui = jestem Verbum finitum infectum Indicativus S1 2 3 Praesens pJ 1« 1 Coniunctivus Imperativus = bądź sum = jestem sim = byłbym es est sumus estis sunt Sram = byłem im 8rat Sramus gratis frant Sro = będę sis sit simus sitis sint essem = byłbym esses esset essemus essetis essent S2 es 2 3 S1 2 3 Imperfectum 2 3 S1 2 3 Futurum I P 2 este = bądźcie Ml Ml ^ S 2 esto = bądź 3 esto = niech będzie f 2 estóte = bądźcie Verbum infinitum Coniunctivus fuSrim = byłbym fudris fu6rit fufiilmus fu6rltis fuSrint fuissem = byłbym (był) fuisses fOisset fuissemus fuissetis Pl 8rlmus 2 Srltis • 3 Srunt Verbum finitum peifectum Indicativus S1 2 3 fui = fty/em fuisti fuit fuimus fuistis fuerunt (fuere) fuSram = fryfem (był) ( H m fudrat fuSramus fudratis fflSrant fućris fućrit fućrlraus fuentis fuerint 3 sunto = niech będą Partie! pium prą es. przyszły fuissent Alra Futurum exactum Infinitivus praes. że jestem Infinitivus perfecti fuisse — że byłem Infinitivus futuri futdrum (am.VERBA ANOMALA .

Indicativus S1 possum potes potest w possumus potestis possunt Coniunctivus possim Participium potens = możny 2 3 Praesens P1 possis possit possimus possitis possint possem posscs posset possemus possetis possent 2 3 S1 2 3 Imperfectum 2 3 po teram poteras poterat poterfimus poteratis potćrant 88 . Praesens coniunctivi sim < siem stanowi resztki dawnego optatiwu. teraźniejszy M? Pewne odchylenia w odmianie wykazują: possum.. jestem. posse.. praesens = obecny. fores. Coniunctivus imperfecti brzmi essem.. Possum powstało z *potsum (potesuro) drogą asymilacji. albo forem. profui = pomagam a. czyli trybu życzącego. byłem). esses. jesm obok są).(por. l 14« COMPOSITA DO sum • l Podobnie odmieniają się composita: absum adsum desum intersum praesum obsum supersum insum subsum a bessę adesse deesse interesse praeesse obesse superesse inesse subesse afui adfui = jestem oddalony jestem nieobecny = jestem obecny lub affui pomagam defui = nie ma mnie brak mnie interfui = uczestniczę praefui = jestem na czele dowodzę obfui = szkodzę superfui = pozostaję (przy życiu) infui = jestem w czy mi = jestem pod czymś - Do czasowników absum oraz praesum używa się par^icipium praesentis absens obecny. przed s upodobniło się. prodesse.. poi. staropol. poi. Infinitivus futuri: turum esse albo fore. t przed samogłc zachowało się.Uwagi. (2) fu-<bhu. być. W odmianie czasownika sum występują dwa różne tematy: (1) es||s w wyniku rotacyzmu es przechodzi w er (por. potui = mogę prosum.

Indicativus S1 2 3 Praesens pj Coniunctivus prosim prosis prosit prosimus prositis prosint prodessem prodesses prodesset prodessemus prodessetis Imperativus I prodes prodeste Imperativus II prodesto prodesto prodestóte prosunto Infinit. futuri profuturum esse prósum prodes 23 S1 Imperfectum 23 S12 Futurum I P i 3 23 pródest prósumus pródestis prósunt prodSram prodSras proderat prodśramus prodSratis prodfiro prodSiis prodSrit prodśrTtis prodfirunt r • . b. ODMIANA CZASOWNIKA fero. profuisse Infinit. per f. prą e s. formy od tematu perfecti prawidłowe. 2 Imperativus I activi: fer ferte I passivi: ferre ferimini activi 89 . prodesse Infinit. d zachowało się przed samogłoską. tuli. Praesens indicativi S1 23 Pl 23 fSro fers fert fSrlmus fertis fgrunt Imperfectum coniunctivi S1 ferrem activi ferres 3 ferret P1 2 3itd. Prosom powstało z *prod-sum.Indicativus S1 2 3 Futuium I 2 3 potSro potgris potSrit potSrlmus potfirltis potgrunt Coniunctivus Participium 1 Perfectvun potui od czasownika *poteo. p r Formy od perfectum profui — jak zwykle. -erę. ferre. latum = niosę * "* Niektóre formy od tematu praesentis urabia ten czasownik bez samogłoski tematycznej.

nolle. nólo. velle. 2 3 D! passivi: fertor fertor feruntor Inne formy tworzą się prawidłowo według koniugacji III.Praesens indicativi passivi S1 fSror ferris fertur ferlmur ferimlni Imperfectum coniunctivi passivi S1 ferrer Imperativus II activi: ferto ferto fertfite ferunto 2 Pl 2 fervratur 3 Infinitivus praesentis activi: ferre passivi: ferri 2 ferreris 3 ferretur P1 itd. volui = chcę. nolo. malle. malOi (mało = magis v51o) = wolę Indicativus Praesens S12 3 P1 23 volo vis vult volumus vultis volunt nólo non vis non vult nolumus non vultis nolunt malo mavis mavult v81im vSlis vSlit v61imus vfilitis volint nólim nólis nólit nolimus nólitis nólint Coniunctivus malim malis malit malimus malitis rnalint malumus mavultis malunt 90 . nolui <nólo = ne volo) = nie chcę mało. pierwotnie reduplikowane* tetuli (stąd do r&f&ro perfectum brzmi rettuli z podwójnym / Supinum latum powstało z "tlatum. mało v61o. § 149 COMPOSITA DO fero affSro aufSro afferre auferre attuli abstuli contuli distuli «tuli intuli obtuli Ijertuli rettuli sustuli allatum = przynoszę ablatum = zabieram unoszę conffiro diffgro efTSro infgro conferre differre efferre inferre collatum = znoszę porównuję offSro perfSro refSro (tollo. Perfectum t&li. ISO offerre perferre referre tollere) dilatum = odkładam elatum = wynoszę illatum = wnoszę oblatum = ofiaruję perlatum = przenoszę relatum = odnoszę opowiadam sublatum= podnoszę usuwam ODMIANA CZASOWNIKÓW volo.

nólebam nólebas itd. Hmus istis lerunt ISram ISras Plusquam-p issem isses itd. duntis TT Imperativus Infinitivus ire eo Praesens is It imus itis 6unt ibam ibas itd. 2 os. Praesens indicat. por. itd. Obok form vult. Ti. vultis spotyka się także volt. Imperativus I noli nOlite II nolito. erfectum itd. velle <vel-se. sing. i (gerundium) eundi iundo ćundum ćundo ite Imperfectum Futurum I ito Ito itóte eunto iturum (am. in-vltusODMIANA CZASOWNIKA eo. fre. Mi tat źamus ćatis cant irem ires itd. vellem velles itd. voltis. Gerundivum w zwrocie eundum est = trzeba iść iSrim JSris itd. imperfectum coniunct-wllem<vel-sem. Futurum primum vdlam vdles itd. vis urobione jest od innego tematu: *veis. Participium praesentis vdlens nSIens Infinitivus praesentis velle nolle malle malebam malebas itd. a. «netom W passivum tworzy eo formy trzeciej osoby singularis: itur = idzie się. nolam malam nftles males itd. nollem nolles itd. ISro Idris Futurum itd. Infinitivus praes. 91 .! Imperfectum voldbam volcbas Ud. itnm = idę Indicativus Coniunctivus dam 1151 Participium lens. ibatur = szło się itd. nólunto maiłem malles itd. um) esse iturus. nolito nólitóte. i bo Fbis itd. um isse Ii isti Perfectum Ht .

conficior. fleri. Występuje tu więc zjawisko suplety wizmu (uzupełniania się). np. commonefio.8152 COMPOSITA DO eo ab6o adSo ex8o in8o interSo circumSo redSo abire adire exirc inire interlre circumire rediie perire praeterire sublre transire venire abli adli exii inli interli circumii redli perli abltum aditum = odchodzę = przychodzę perSo praeterSo subSo transSo venSo praeterfi subli transli venli exltum = wychodzę initum = wchodzę interltum = ginę circumltum = obchodzę reditum = wracam perltum = ginę praeterltum = przechodzę. ficio pass. 92 . plusquamperfecti. Natomiast composita. do vendo) = idę na sprzedaż J Wedhig eo odmieniają się także defectiva (por. w rych a przechodzi w i. W formach urabianych od tematu praesentis fio zastępuje passivum czasownika fac. § 155): queo. futuri exacti. quivi (quii) = mogę nequeo. patefio. (factus sum) = staję się Indicativus Coniunctivus fiam fias fiat fiamus fiStis fiant fKrem flSres Imperalivus 1 (153 Praesens 8? fit n fite Infinitivus prac s. nequire. Participium zatem brzmi: futurus. fiam fics itd. itd._g. Używa się też gerundi jaciendus. ODMIANA CZASOWNIKA fio. afficior. a. 1 nSri 1 Imperfectum Futurum 1 fimus i fitis fiunt fiebam fiebas itd. commonefacio pass. które zachowują samogłoskę np. ą. nequivi (nequii) = nie mogę Częściej w użyciu są tylko formy praesentis i imperfecti. Participium to występujj w formach złożonych: perfecti. Jako participium perfecti do fio używa sięjgctys. tworzą normalnie passivum według koniugacji III na -io. mijam subitum transttum = podchodzę = przechodzę (pass. patefacio pass. infinitivus fut for e albofuturum esse. urn. afficio pass. urn. dotyczy to także tych czasowników złożonych z facio. urn Participium futuri (activi) oraz infinitivus futuri (activi) zastępuje się przez odpowiedni formy słowa posiłkowego esse. quire.

Imperativus I: es = ede. w wyniku zmian fonetycznych (dt>st. estóte = 5d7tóte Infinitivus praes. Praesens indic. estis = śditis eams passivi: estur = gdltur Imperfectum coniunct. mśmlnissem mfiminisses itd. esum = jem (oraz composita) obok regularnej odmiany według koniugacji III tworzy pewne formy bez samogłoski tematycznej. um 93 . Plusquamperf. memmisse = pamiętam ódi. mSmlnfiram meminSras itd. ind. coepissem coepisses itd. a. um = zaczęty coepturus. activi: essem. jeść). activi: esse = edSre VERBA DEFECTIVA . con. coepSram coepSras itd. Plusquamperf. odisse = nienawidzę . 6d6ram ódSras itd. Tylko formy od tematu perfecti tworzą: coepi. um = znienawidzony ósurus. a. edi. meminisse Cdi odisti ódit ódlmus ódistis oderunt oddrim odSris itd. coepisse = zacząłem memmi.CZASOWNIKI Z NIEPEŁNĄ ODMIANĄ 1. Infinitivus Imperativus Participium perfecti passivi Participium futuri itd. activi: es = Sdis. jadl. coepfiro coepSris itd. coepi coepisti coepit coeplmus coepistis coeperunt coepćrim coepśris itd. coepisse $ iss Perfectum indicat. essemus. essetis. est = edit. a. Sderes itd.OBOCZNE FORMY CZASOWNIKA edo t 154 Czasownik Sdo. este = edite Imperativus II: esto = Sdlto. a. ódSro od6ris odisse Perfectum coniunct. um exosus. ds>ss) przybierają one postać. mSmlni ni8ministi mSmlnit mSmlnlmus mSmlnistis mSmlnerunt mSmlnSrim mSmlndris itd. esset. essent = SdSrem. SdSre. Futurum exactum ind. memento = pamiętaj = mementóte pamiętajcie coeptus. esses. poi. którą łatwo pomylić z formami słowa posiłkowego esse (Por. mSmlnfiro mSmlneris itd. ódissem ódisses itd.

pogłoska. bądź zdrów. fando 5. = czuję wstęt = żal mi = przystoi = nie przystoi = podoba się = wolno = należy Hbltum est Hcuit.). avete = witajcie. aiebat. inqumnt fut. zwroty tylko w pewnym znaczeniu nieosobowe constat praestat iuvat me accedit accldit contingit fallit me fugit me praeterit me flt constare praestare iuvare accedśre accldóre contingCre fallSre fugSre constltit praestltit iOvit accessit praeterire accldit contigit fefellit fugit praeteriit factuni est Mrt = wiadomo = jest lepiej = miło mi = dochodzi = zdarza się = udaje się = myte się = uchodzi mej wiado-\ mości = zdarza się ] 94 . quacso = proszę. aiunt. I inqules. fatus. Od inquam = rzekę. llcitum est oportuit ! c. aiebatis. inquit. inquam (dawny coniunct. aiebant ain? (= aisne?) = czy tak twierdzisz! czy rzeczywiście1} 4.CZASOWNIKI NIEOSOBOWE a. bądźcie zdrowi VERBA IMPERSONALIA . oznaczające zjawiska przyrody praesens pluit grandlnat fulgurat tónat lucescit infinitivus pluSre grandinare fulgurare tonare lucescSre j perfectum • pluit = pada deszcz grandinavit = pada grad fulguravit = błyska się tonuit = grzmi luxit = 'świta = dnieje • b. fama = wieść. aiebas. inqulet perf. aiebamus. praefari = mów» przedtem (cf. ave = witaj. quaerimusl 6. inquit 3. inquis. oznaczające stany uczuciowe plget me paenltet me taedet me mlsćret me dScet dedScet Hbet llcet oportet plgere paenitere taedere mlsSrere dScere dedgcere llbere Hcere oportere plguit paenituit taeduit pertaesum est miseruit decuit dedecuit Hbuit. aiebam. fa-ri = mówić oraz composita affari = przemawiać do kogoś. salvete = witajcie 7. = przykro mi = żal mi = mierzi mnie. ais. praefatio = przedmowa) używa się tylko w niek* tórych formach: fatur. salve = witaj.§156 2. fabor. quaesumus = prosimy (formy oboczne do quaero. potakuję aio. aio = twierdzę. powiadam używane są następujące formy: praes.

nutrix: nutrio Nazwy czynności (nomina actionis) charakteryzuje kilka przyrostków: -ium gaudium: gaudeo. gigno. genitum. gladiator: gladius -trix = żeński odpowiednik poprzedniego. pień. ewentualnie także przedrostek. jakimi są temat (osnowami końcówka (Por. np. przyrostki (sufiksy). quaero. § 16). duc-tor. przedrostki (prefiksy). których temat. 1157 NAJWAŻNIEJSZE PRZYROSTKI Rzeczowniki: -tor = nazwy osoby działającej (nomina agentis) urobione od czasowników. praetor. actum. praeeo. soi. spectaculum: specto -crurn (przez dyssymilację w wyrazach zawierających spółgłoskę / por. których temat równa się pierwiastkowi. quaestor. meretrix: mereo. oprócz rdzenia. Ze względu na budowę wyróżniamy wyrazy pierwiastkowe. dux (= duc-ś). victum. con-duc-tor. genitor. np. volumen: volvo -mentum ornamcntwn: orno. pierwiastek). colloquium: colloquor -ela loquela: loquor. oratum. np. Owe cząstki słowotwórcze odróżniać należy od cząstek fleksyjnych. viator: via. studium: studeo. simulacrum: simulo -bulurn vocabulum: voco. zawiera jeszcze przyrostek. i pochodne. auctio: augeo. np.: orator: oro. odium: odi.. argumentum: arguo. venabulum: venor • 95 . actor: ago. genetrix: genitor lecz także samodzielnie występujący np. victor: vinco. rastrum: rado -culum mnculum: vincio. monumentum: moneo Uwaga. victrix: victor. praeitum urobione od rzeczowników. { 158 1159 1160 Wyrazy oznaczające narzędzie (nomina instrumenti) -trum aratrum: aro. quaesitum. Niekiedy znaczenie uległo przesunięciu. § 11) sepuJ-crum: sepelio. wyraz oznacza wynik czynności -tio = cogitatio: cogito. querela: queror -men certamen: certo. WIADOMOŚCI ZE SŁOWOTWÓRSTWA • CZĄSTKI SŁOWOTWÓRCZE Rozważając budowę słowotwórczą wyrazów wyróżniamy rdzeń (inaczej.

libertas: liber. castrensis. lapidarius. -ulum i pochodne -culus. garrulus: garrio Skłonność. § 158) §163 Wyrazy zdrobniałe (deminutiva): -ulus. -atus togatus.i i«i 162 Abstracta przymiotnikowe: -tas novitas: novus. -cula. homunculus: homo. versiculus: versus. amiculus: amicus. vinarius. regalis. -rius. P. secundus: sequor. opusculum: opus Przymiotniki: «164 Adiectiva deverbativa: Participia. colunn barius. aurit auris. oppidulum: oppidum. formula: forma. flebilis: nobilis: nosco. fragilis: frango. -'maspaternus. filioh filia. argent arius. Zaopatrzenie w coś wyrażają sufiksy: -tus. flosculus: flos. splendidus: splendeo Silną skłonność. filia: filius. ordinarius -cns. tribunus: tribus. facundus: fari. domus. -cundus. Cornerius Scipio Aemilianus (który przeszedł z gens Aemilia do gens Corneliaa podobnie C. montanus Utworzone od nazwiska rodowego (nomen gentilicium) formacje na -ianus oznaczaj poprzednią przynależność rodową osoby. dominus: domus. § 11) -ensis forensis. które stały się przymiotnikami: -tus altus: alo. mira miror Zbliżone znaczeniem: -idus timidus: timeo. civilis. cellarius. familiaris (zob. fugax: fugio -ulus credulus: credo. Poenulus: Poenus. asinarius. magistra: magister -ina regina: rex. Osobną grupę tworzą nazwy zawodów na -arius carbonarius. Gallicus -lis. która przeszła do rodu innego przez adopcji np. amabilis: amo. . Niektóre przymiotniki tak urobione stały się rzeczownikami: patria (właść. particula: pars. maternus. -culum: hortulus: hortus. armatus 96 t 165 . lulius Caesar Octavianus. utilis: utor. bellicus.icus civicus. -bundus oriundus: orior. barbatus. -arius patrius. notus Ad ie c tiva d en o min ativa Przynależność lub pochodzenie wyrażają sufiksy: -ius. -bilisfacilis: facio. virilis. filiolus: filius. cautus: caveo -undus. -ula. gallina: gallus -trix: -tor (zob. zdolność. często niepożądaną. agna: agnus. patria terra)! regia dom. przeważnie w znaczeniu biernym wyrażają: -ilis. paupertas: pauper Żeńskie odpowiedniki rzeczowników męskich: -a domina: dominus. Romanus. -Ilis mtalis. -alis. osculum: os. audax: audeo. Siciliensis. wyrażają: -ax loquax: loquor. Atheniensis -nus.

bidens: dwuzębny. -surio wyrażają pragnienie wykonania jakiejś czynności. dis•iungere. incipere itd. Niektóre mają odpowiedniki przechodnie. animadvertere (animum + advertere). rolnictwo.Obfitość czegoś wyrażają: -osus gloriosus. decipere. corpulentus Materiał: -eus aureus. odessę. esurio. np. aedificium (aedes + facio). • l { 160 WYRAZY ZŁOŻONE Nowe wyrazy powstają też przez łączenie. np. verisimilis = prawdopodobny.61. homicidium (homo + caedo). b. ognisty. agricultura = uprawa roli. powstają nowe przez derywację. np. 69 . hodie (hoc die) = dzisiaj. Odrębną grupę. przymiotniki. które jest prawodawcą i normą (Horatius De arte poetica 59 . copiosus -ulentus turbulentus. vinolentus. canere: canus. tresviri. cenaturio. Spotykamy tu też przedrostki.72). np. ignifer: ognionośny. np. czcigodny. stanowią czasowniki połączone z prepozycjami. niektóre wyrazy starzeją się i wychodzą z użycia. jedne opadają. np. -sire (urobione od tematu supini innych czasowników) wyrażają czynność powtarzającą się lub intensywną. Incohativa (lub inchoativa) na -sco wyrażają początek czynności. złożenie. Wśród złożeń właściwych wyodrębnić można pewne grupy zależnie od budowy i znaczenia. ŻYCIE WYRAZÓW Z biegiem czasu. Poeta przyrównuje słowa do liści na drzewie. luculentus. które jako przyimki wyszły całkowicie z użycia. Desiderativa na -turio. lub wchodzenie w stan. cursare: currere = biegać. suscipere. triumvir. ligneus. senesco. z rozwojem cywilizacji i kultury zmienia się znaczenie wyrazów. Pewne denominativa na -erę są czasownikami nieprzechodnimi (intransi-tiva) i oznaczają stan: albere: albus. se-parare. iaceo = leżę: iacio = rzucam. ebumeus Czasowniki. np. są zrostami. mowę kształtuje życie. i to bardzo liczną. abesse. rzeczowniki. rodzą się nowe. (Por. accipere. ( Wikarjak — Gramatyka ł 168 97 . Frequentativa oraz intensiva na -tarę. parturio. do gen. np. zapożyczenia z innego języka. pendo = wieszam. polskie Wielkanoc. sing. captare: capere = chwytać. magnanimus: wielkoduszny. Zrostem nazywamy połączenie dwu lub więcej wyrazów w formach fleksyjnych tworzących grupę syntaktyczną. Należą tu: a. triumvirum dorobiono nom. conticesco. superesse. benedicere (bene + dicere). Natomiast czasowniki. Rozróżniamy zrosty i właściwe złożenia. volitare = latać tu i tam. clamitare = głośno wołać. respublica = rzeczpospolita. pendeo = wiszę. widzimisię). agricola (złożone z ager + colo).

wyraz pecunia zaczął oznaczać pieniądz. Tak np. mosiądz zmienili Rzymianie na aurichalcum. stąd orator — mówca. miedź. potem rozszerzono znaczenie na instrument muzyczny. Quaestor to pierwotnie sędzia śledczy (quaerere znaczy szukać. toteż kiedy pal konali tutaj Pyrrusa. w przenośnym bystry. czyli po grecku obfitujące w jabłka. wyraz pecunia wykazuje związek z pecus = bydło. Rzymia-l nom kojarzyła się nazwa z przysłówkiem mak = źle i eventus = wynik. kiedy mier kiem wartości majątku była ilość sztuk bydła. zakręt l rzeki i inne przedmioty kształtem przypominające róg. był bowiem czas. z czasem naJ brało znaczenia prosić.l Greckie orichalkos — górska miedź. Osobliwa jest historia nazwy miasta Beneventum. Cornu używano pierwotnie na oznaczenie rogu zwieJ rząt. śledzić) z czasem urzędJ nik ów zajmował się sprawami skarbowymi. Z czasem miernikiem majątku stało się! złoto. Acer w znaczeniu dosłownymi to ostry.Niekiedy znaczenie realne wyrazu staje się dość odległe od znaczenia etymologicznego które można wydobyć rozważając budowę słowotwórczą. rozszerzeniu. modlić się. skrzydło wojska. Orare znaczyło! pierwotnie mówić. questore to komisarz policji. \ Poprzednio nazywało się ono Maleventum. przesunięciu.! ale we Włoszech questura to komenda policji. przemawiać. oratio = mowa. że dobrze im się powiodło (bene + eventumM . Znaczenie wyrazu ulega zacieśnieniu. srebro. obecnie u nas kwestura to urząd finansowy. chcieli zaznaczyć. gdyB kojarzyło się to im z aurum = złoto. Niekiedy pewną rolę odgrywała błędna etymologia zwana też etymologią ludową.

• -' • ' . • .Część trzecia NAUKA O ZDANIU .

Podstawę tych stosunków stanowią podmiot i orzeczenie. In magnis et voluisse sat est. Gramatyka odróżnia orzeczenie czasownikowe (wyrażona przez formę osobową czasownika) i orzeczenie imienne. vidi. pozostałe wyrazy to określenia (por. bądź połączenie wyrazów czy całe zdanie. Tonat = Grzmij Sic itur ad astra = Tak idzie się do gwiazd. łącznikiem jest najczęściej form słowa posiłkowego esse. orzeczenie» narravit. np. zna także zdania bezpodmiotowe. Rosa pulchra est. Festina lente. Zaimek osobowy w funkcji podmiotu zwykle opuszcza się — podobnie jak w językd polskim. może być nim również jaka] kolwiek inna część mowy. § 179) J 171 100 . Orzeczenie imienne składa się z łącznika i orzecznika. § 175). tzn. Używa się zaimków. Podj miot jest członem wyłącznie nadrzędnym. Łacina. podobnie jak język polski. Zdanie rozpada się na części. jedne są określane czyli nadrzędne. które pozostają w różnym do siebie stosunku. które bezpośrednio lub pośrednio zależą od podmiotu i orzeczenia nazywamy określeniami. Non omnia possumus omnes. jeżeli na nich spoczywa nacisk. W przytoczonym zdaniu podmiotem jest magister. odmienna czy nieodmienna. orzeczenie jest zależne tylko od podmiotu Inne części zdania. A est longum aut breve. Orzeczenie (praedicatum). Nemo ante mortem beatus est. ego vigilabam. Rosa floret. Magister noster hodie in schola pulchram fabulam nobis narravit. S 170 Podmiot (subiectum). bądź wspóa rzędnym bądź nadrzędno-podrzędnym.§ 1«9 CZĘŚCI ZDANIA Wypowiedzenie powiadamiające o naszych myślach. vici. choć funkcję tę może pełnić także inny czasownik (por. Veni. uczuciach lub pragnieniach. Podmiotem jest zwykle rzeczownik. Puella cantat. inne okrel ślające czyli podrzędne. w przeciwstawieniach: Vos dormiebatis. nazw warny zdaniem.

względny lub pytajny. Puella laeta est. poi. Zaimek wskazujący. Por. sunt). Równoważniki zdań. są to tzw. Puellae laetae sunl. oppugnavit. Puer laetus est. Tomasz! karabelę! (Mickiewicz. vita brevis (dom. Orzeczenie wspólne dla kilku podmiotów kładzie się przeważnie w liczbie mnogiej. Historia est magistra vitae. Tu cantas. nos audiebamus. Athenae doctrinarum inventrices fuerunt. Vae victis! Gloria in excehis. Orzecznik rzeczownikowy zgadza się z podmiotem w przypadku. Częściej występują one w języku mówionym.orzecznikiem bywa rzeczownik. jeżeli jednak rzeczowniki stanowiące podmiot traktuje się jako jedno pojęcie. Magna pars militum vulnerati sunt. Caesar Alesiam. nierzadko przecież sp otykaroy je także w utworach literackich. I 135). £nitivus In użyty rzeczownikowo jest rodzaju nijakiego. liczebnik. orzeczenie występuje w liczbie pojedynczej.. imiesłów. Dzień dobry!Im gorzej. Pan Tadeusz V 681 . * Haec est mea culpa = To moja wina. Haec est magna victoria = To jest wielkie zwycięstwo. Kto taml. Por. Pueri laeti sunt. poi. Multitudo hominum in urbem convenerunt. stosuje się następujące zasady. Aquila regina avium appellatur. rodzaju i liczbie. Aen. 101 § 174 . J §173 * Niekiedy orzeczenie stosuje się do znaczenia podmiotu. Ale: lustitia fundamentum regnorum esto. Quos ego (Verg. zgadza się z orzecznikiem rzeczownikowym. Sm Spotykamy też wypowiedzi ułamkowe. takie. tj. Usus est magister optimus. Orzecznik przymiotnikowy zgadza się z podmiotem w przypadku. Jeżeli orzeczenie odnosi się do kilku podmiotów. Vos legebatis.682). a nie do jego formy gramatycznej (constructio ad sensum). Orzeczenie czasownikowe zgadza się z podmiotem w osobie i liczbie. w których mówiący urywa wypowiedź lub opuszcza jakąś jej część. oznajmienia czyli równoważniki zdań. Beati possidentes (dom. Errare humanum est: Błądzić (błądzenie) jest rzeczą ludzką. przymiotnik. tym lepiej. Dulce et decorum est pro patria mori = Pięknie i zaszczytnie jest umierać za ojczyznę. zaimek. est). Zgodność orzeczenia z podmiotem. Niekiedy łącznik jest tylko domyślny. ego audio. Błaźnie! Grafiątkol Ja cię!. Ars longa. U wagi i spostrzeżenia zawarte w tej części gramatyki odnoszą się nie tylko do zdań. Mamy też wypowiedzi bez orzeczenia. użyty jako podmiot. ąuod est oppidum Mandubiorum. a jeśli to możliwe także w rodzaju i liczbie. lecz w znacznej m ierze także do ich równoważników czyli oznajmień.

In castris Helvetiorum Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est. Często orzecznik zgadza się z najbliższym podmiotem. okolicznik miejsca. Jeżeli podmioty występują w różnych osobach. Si tu et Tullia valetis. Ro maite może być znaczenie okoliczników. bene est. okolicznik warunku. okolicznik celu. okolicznik czasu. o dopełnienie pytamy zależnymi przypadkami zaimka pytającego bez przyir lub z przyimkami: kogo! komu! kim! z kim! o kim! czego! czemu! co! czym! itd. nobis dopełnieniem szym. najczęściej spotykamy przydawkę przymiotu^ która w łacinie podobnie jak w języku polskim zgadza się z rzeczownikiem określany 102 . Pater et mater mortui sunt. Niekiedy orzeczenie stosuje się do najbliższego podmiotu. Errastis et tu et nonnulli collegae. § 169) wyróżniamy (1) dopełnienia. przy orzeczeniu osoba pierwsza pierwszeństwo przed drugą. victoriae fortuita sunt. który odpowiada na pytania: gdzie! skąd! dokąd! któręd c. In me omnium ora atque oculi conversi erant. g 175 Określenia. który odpowiada na pytania: po co! na co! w jakim celu! f.Pater et filius una perierunt. ego et Cicero (syn) valemus. Najczęściej spotykamy: a. który odpowiada na pytanie mimo co! g 177 Przydawka stanowi bliższe określenie rzeczownika. Jeżeli w zdaniu występuje kilka podmiotów wyrażonych przez rzeczowniki różnego rodzaju. o które pytamy zaimkiem przysłownym: kiedy! gdzie! jak! it] nazywamy okolicznikiem. który odpowiada na pytania: kiedy! odkąd! dopóki! b. które przy wspomnianej zmianie strony zachowuje swoją postać nie zmienion W cytowanym przykładzie fabulam jest dopełnieniem bliższym. Określenie. rzadziej przymiotnika lub przysłówka. który odpowiada na pytanie pod jakim warunkiem! g. Różne są odmiany przydawki. druga przed trzecią. Secundae res. który odpowiada na pytanie dlaczego! e. przy rzeczowych w neutrum pluralis. okolicznik sposobu. (3)| przydawki. Gallos a Belgis Matrona et Sequana dividit. Wyróżniamy dopełnienie bliższej które przy zamianie zdania na stronę bierną staje się podmiotem. oraz dopełnieniej dalsze. W stronie biernej zdanie to przybiera postać Fabuła pulchra a magistra nostro hodie in schola nobis narrata est. który odpowiada na pytanie jak! d. nobis. Dopełnienie jest najczęściej określeniem czasownika. okolicznik przyczyny. Wśród określeń (por. imperia. okolicznik przyzwolenia. W zdania z § 169 dopełnieniami są wyrazy: fabulam. Senatus populusque Romanus decrevit. S 176 Okołicznik. in schola. W naszym przykładzie okolicznikami są: hodie. to przy rzeczownikach osobowych orzecznik stoi w rodzaju męskim. honores. odpowiada na pytania: jakil któr czyj! ile! W omawianym zdaniu wyraz noster jest przydawką rzeczownika magister. zwłaszcza gdy stoi na począł lub w środku zdania. chrom przydawką rzeczownika fabulam. (2) okoliczniki.

Consules declarantur M. Tullius et C. nazywam się f... II 25. Puella cantat. nominor. Consules creati sunt M. vocor = bywam nazywany. populum Romanum. appareo = wydaję się e. przybywanie lub ubywanie.. Podwójny nominativus. ducor. tot sententiae = Ilu ludzi. Antonius (Sali. In pugna ad Thermopylas commissa trecenti Lacedaemonii ceciderunt = poległo §17« 1179 trzystu Lacedemończyków... W języku polskim orzecznik rzeczownikowy. wybierany. 24). okoliczniki. Nat. Accedit mihi animus = Przybywa mi odwagi. • UŻYCIE FORM DEKLINACYJNYCH Nominativus (mianownik). evado. Tullius et C. g. nascor = rodzę się. Patrid nihil est carius = Nie ma nic droższego nad ojczyznę. przy liczebnikach lub wyrazach o znaczeniu liczebnikowym. Quot homines. maneo = pozostaję. luppiter a poetis pater diwmque hominumque dicitur (Cię. Felix sum felixque manebo. występuje w narzędniku. wybierają mnie itp. Niekiedy łacińskiemu podmiotowi w nominatiwie odpowiada w języku polskim do pełniacz. Będzie o tym mowa w paragrafach następnych. fio. sum = jestem b. Omnes agri et omnia maria. exsisto — staję się c. występuje przy następujących czasownikach (które pełnią funkcję łącznika): a. przydawki) w języku łacińskim wyraża się różnymi kategoriami gramatycznymi — częściowo podobnie jak w języku polskim. Sum felix felixque manebo (Ovid. videor. Puella bona est. tyle zdań. uchodzę za. habeor. servus aegrotus. morior = umieram d. w łacinie spotykamy wyłącznie nominativus.w rodzaju. Metom. 64). Określenia (dopełnienia. podmiotu i orzecznika. Vir magni consitti et virtutis. przy czasownikach oznaczających nadmiar lub brak. 103 . existimor. Aoaro omnia desunt = Skąpcowi wszystkiego brakuje. d. mianują mnie. liczbie i przypadku. iudicor = bywam uważany za. Antonius. a niekiedy także przymiotnikowy. creor. VI 193). Przydawka odnosząca się do kilku rzeczowników albo zgadza się z najbliższym albo powtarza się przy każdym. Nominativus jest przypadkiem podmiotu i orzecznika. częściowo w sposób odmienny. Cat. multi homines. Apud Herodotum sunt multae fabulae — jest wiele baśni. nazywają mnie. eligor = bywam mianowany. dicor. eodem tempore. di immortales. putor. Zjawisko to obserwujemy a. b. appellor.

np. Tertiam iam aetatem hominum Nestor vivebat. dość częste w języku polskim. Patriam amamus = Patria a nobis amatur. Epistulam scribo. Librum lego = Czytam książkę. O fortunate adulescens. Homo locum ornat. o socii. Accusativus stanowi dopełnienie bliższe czasownika. u Mickiewic / chwilę jedne tak górnie przeżyli jak i ich przodkowie niegdyś cale życie (Konrad Wallent 241 242). Audi tu. wołacz w funkcji mianow-l nika. Słuchajcie. do której zwracamy się bezpw średnio. Np. ile jej rezultat. Natomiast zjawisko odwrotne. Oderant hostem = Nienawidzili wroga. W języku łacińskim Vocativus. zwłaszcza u pisarzy chrześcijan-j skich. Z reguły występ™ przy nazwiskach: panie Nowak. Accusativus zawartości występuje w łacinie dość często. figura| etymologica. Caesar loci naturom ignorabat = Cezar nie znał natury miejsca. Odmiennie od języka polskiego w łacinie występuje accusativus: a. zwykle występuje z przydawką. qui tuae virtutis Homerum praeconem inveneris. Jasiu przysze<ft. non kominem locus = Ab homine locus ornatur. ale i w tej odmianie. patientia nostral Vincere scis. Epistulam lego = Epistula a me legitur. Librum non lego = Nie czytam książki. qui tottis peccata mundi. Vicimus. wyrazi on jedynie rzeczowe pojęcie czynności oznaczonej czasownikiem. Por. występuje w środku zdania. wynik. W języku polskim jest to zjawisko bardzo częste. Vocativus oznacza osobę lub rzecz. używa się mianownika. W języku polskim jest zjawiskiem rzadkim. Powstaje tzw. Rzeczownik urobiony jest z tego samego pierwiastka co czasownik all ma tylko pokrewne znaczenie. non homo loco. szczególnie ulubiony był pr poetów archaicznych. §182 i 183 104 . Niekiedy accusativus wyraża nie tyle obiekt czynności (istniejący już przed jej rozpoczł ciem). Hamibal. Catilina. Necte coronam. sin Accusativus (biernik). victoria uti nescis. część» niż w języku polskim.\ W łacinie znamy tylko jeden przykład: luppiter. w język polskim występuje dopełniacz. Agnus Dei.§110 Vocativus (wolacz).. ojciec. populus Albanus. niekiedy w funkcji wołacza. niekiedy łączy się z wykrzyknikiem o. O meus ocellus! Częściej obserwujemy to zjawisko w łacinie późniejszej. gravem pugnavimus pugnam. W języku łacińskim vocativus ma odrębną formę jedynie w singularis deklinacji drugja na -us. Quousquc tandem abutere. przy czasownikach zaprzeczonych lub mających znaczenie przeczenia. Domum aedificanam Z biernikiem rezultatu spokrewniony jest accusativus zawartości lub treści. wystał puje przy czasownikach przechodnich (verbatransitiva) tworzących pełną stronę bienJ Przy zmianie zdania na stronę bierną dopełnienie (accusativus) staje się podmiotem! gramatycznym (nominativus). jest w łacinie prawie nieznane.

wspieram. assequor. administrare. przy czasownikach znaczących bronić. Dionysius superbum se praebuit. sequor = idę za kimś. ma konstrukcję ab aliquo aliquid. designo = wybieram. creo. eligo. prosequor. tuvo = pomagam. kierować (odpowiedniki polskie łączą się z narzędnikiem): regere. trans. me praesto = okazuję się itp. circumire portas = obchodzić bramy. iudico = uważam za. c. odpowiada na pytanie dokąd! W łacinie klasycznej występuje w tej funkcji accusativus przeważnie z przyimkami 105 . Granica między czasownikami przechodnimi i nieprzechodnimi nie zawsze jest wyraźna. jak również ich composita adaequo. rogo aliquem aliquid = proszę kogoś o coś. Helvetiorum fines in longitudinem milia passuum ducenta. gueror. dico. iż w języku łacińskim łączą się z accusatiwem czasowniki: aequo = dorównuję.b. Populus Romanus Ciceronem consulem creavit. puto. Decem quondam annos Troia oppugnata est. custodire. doleo. Są czasowniki. odpowiada na pytania: jak wielki! jak dlugi! jak wysoki! jak głęboki! jak daleko! jak wysoko! itp. cavere. jeżeli są złożone z przyimkami circum. W konstrukcji biernej łączą się te czasowniki z podwójnym nominatiwem. me praebeo. które w jednym znaczeniu są przechodnie. w innym nieprzechodnie. duco. tworzę. celo aliquem aliquid = ukrywam coś przed kimś. Hoc te primum rogo. Ab amico auxilium feto = proszę przyjaciela o pomoc. występuje (jak w jęz. strzec (odpowiedniki polskie łączą się z dopełniaczem): defendere. mianuję. flagito aliquem aliquid = żądam coś od kogoś. Caesar cotidie Haeduos frumentum flagitabat. przy czasownikach znaczących rządzić. np. Accusativus oznacza kierunek. Często czasowniki nieprzechodnie stają się przechodnie. Podwójny accusativus osoby i rzeczy występuje niekiedy przy czasownikach: doceo aliquem aliquid = uczę kogoś czegoś. polskim) przyimek per. praeterire murum = minąć mur. efficio. praeter. facio. Accusativus oznacza rozciągłość w przestrzeni. Septem horas dormire satis iuvenique senique. Podwójny accusativns dopełnienia i orzecznika występuje przy czasownikach: appello. voco = nazywam. consequor. in latitudinem centam et octoginta patebant. nomino. reddo = robię. habito. Ceres homines frumenti usum docuit. Gloria virtutem tamquam umbra sequitur. Warto zapamiętać. zwłaszcza przy liczebnikach głównych. Uwaga. transgredi flumen = przejść rzekę. S 185 S 186 8 184 S 187 $ 188 Accusativus jako okolicznik. np. Pęto = proszę kogoś o coś. Accusativus oznacza rozciągłość w czasie. Accusativus kierunku (directionis). Fortes fortuna adinvat. odpowiada na pytania: jak długo! ile lat! Niekiedy. posco. gubernare.

192 Dativus commodi vel incommodi oznacza osobę lub rzecz. Ecce nuntius! (nom). nazwymiasti mniejszych wysp na pytanie dokąd? Romam = do Rzymu. 106 . z dat. parco = oszczędzam. obsum = szkodzę. Występuje: a. Accusativus zwykle z przydawką wyraża bój oburzenie. Heu me miserum! O stultum kominem! O virum Sparta dignum! W języku polskim kładziemy zwykle mianownik lub wołacz. in urbem = do miasta. prosum = pomagam. medeor = leczę. obt tempero = jestem posłuszny itp. Dativus jako dopełnienie dalsze oznacza osobę lub rzecz. necessarius = po trzebny. faveo = sprzyjam. w języku polskim używa się raczej dopełniacza z przyimkiem. Neapolim = do Neapolu. b. rus = na wieś. podziw. bał się o legiony. iucundus = przyjemny. CarMa-1 ginem = do Kartaginy. • Accusativus wykrzyknienia (exclamationis). similis = podobny i in. np. na której korzyść lub szko coś się dzieje. nubo = wychodzę za mążl supplico = błagam. placeo = podobam się. irascor = gniewam sid persuadeo = przekonuję. Przy czasownikach nieprzechodnich np. foras = na dwór.. Co za glupiec! Także l w łacinie w wykrzyknieniach używa się innych przypadków. przy czasownikach przechodnich.) S 190 Dativus (celownik). W tych wypadkach łacina jest zgodna z językiem polskim] Odmiennie od języka polskiego dativus występuje przy następujących czasownikach nieprzechodnich: insidior = zasadzam się. Cave canem. c. Corinthum = dal Koryntu. domum = do domu. timere cavere starać się o kogoś dbać o kogoś dbać o kogoś bać się o kogoś czuwać nad kimś Caesar legionibus timebat = C.). j W niektórych wszakże zwrotach zachował się accusativus kierunku jako przypadek samodzielny bez przyimka: a. Niektóre czasowniki tylko w pewnym znaczeniu łączą się z datiwem.S 189 in. pareo. Vae victis! (dat. radzić się kogoś przewidywać coś przewidywać coś bat się kogoś. b. jestem pożyteczny! noceo. Przy przymiotnikach: utilis = pożyteczny. Mater filiae novam tunicam dat. Pro di immortales! (voc. na zewnątrz (używane czę ściej jako przysłówek w znaczeniu precz). studeo = staram się. Odpowiedniki polskie łączą się z biernikiem lub z przyimkienf Venus Vulcano nupsit. Delum = na Delos. oboedio. często obok accusatiwu. z acc. ze względa na którą odbywa się czynność. czegoś strzec się kogoś § 191 consulere prospicere providere metuere. ad. Athenas = do Aten.

Consul tres cohortes castris praesidio reliquit. sors hominum = sors humana b. vertere — poczytywać za co. pass. przy czasownikach dare. stać się czyjąś własnością. tribuere. b. Est adulescentis maiores natu vereri. poi. Cechę wyrażamy też przez ablativus qualitatis (por. Non sibi homo natus est. maximus. b. po czasownikach mittere. Przedmiot posiadania jako podmiot gramatyczny stoi w nominatiwie. magno honori mihi est = stanowi dla mnie wielki zaszczyt. Aedui equitatum Caesari auxilio miserunt. Dativus tinalis Dativus występuje też jako okolicznik. sed titae discimus. venire. jest to właściwie formuła podkreślająca żywe zainteresowanie mówiącego.: O frustra mihi (przeze mnie) suscepti labores. summus. która coś posiada. Występuje (często obok datiwu dopełnienia dalszego): a. wyraża cel lub skutek. exemplo est = służy za przykład. przydawka dopełniaczowa: domus regis = domus regia. Zakres użycia genetiwu w łacinie (w dużej mierze) pokrywa się z użyciem tego przypadka w języku polskim. solacio nobis est = stanowi dla nas pociechę. ducere. istnieją jednak pewne rozbieżności. Mihi est nomen Marcus (lub Marco). Amico pulchra domus est = Przyjaciel ma (przyjacielowi jest) piękny dom. § 213). c. receptui canere = trąbić do odwrotu. superbiae tribuere — poczytywać za objaw pychy. vir magni ingenii. dativus ethicus. laudi dare = poczytywać za chwałę. np. orzecznik przy słowach esse.Non scholae. currere itp. Odmianę tego genetivu stanowią zwroty est z genetiwem w znaczeniu jest cechą. Ilekroć z książką wyszłam sobie do ogrodu. Quid tibi visl Por. Genetivus qualitatis (jakościowy) oznacza czyjąś cechę. relinquere. obowiązkiem. Dativus auctoris oznacza osobę działającą: a. Zwykle w konstrukcji biernej osobę działającą wyraża się przez a z abl. przy konstrukcji zwanej coniugatio periphrastica passiva. Pewną odmianę tego datiwu stanowi tzw. •£ Genetivus (dopełniacz). Dativus possessoris przy słowie esse oznacza osobę. auxilio venire = przybyć na pomoc. czasem przy participium perf. homo summae poten-tiae. sed patriae et suis. Caesari erant omnia uno tempore agenda. fieri = być. W zwrocie mihi est nomen (cognomeri) imię kładzie się w nominatiwie lub datiwie. właściwością. crimini dare = poczytywać za winę. np. wychodzić na co. dono dare = dać w darze. S 193 S 194 § 195 §W S 197 107 . np. Genetivus possessoris (posiadacza) występuje jako: a. występuje zwykle w połączeniu z przymiotnikami: magnus. przy słowie esse w znaczeniu służyć za co.

stosuje się wyrażenia przyimkowe. ducere = szacować. putare. oce-j niać. ale nihil utile.. habere. superlatiwach. odmiennie od języka polskiego. do której skierov jest czynność. lub jako przydawki. neutrum przymiotnika lub zaimka — w accusat. guantum pecuniae = ile pieniędzy. obiectivus oddajemy przez dopełniacz albo przez zwroty przyit kowe. odium in hostes = nienav do wrogów. użytych w neutrum singularis: satis eloquentiae = dos. inter. osoba ta lub rzecz staje się dopełnienie odium tyranni = nienawiść (do) tyrana = tyrannum odimus. poprzysłówkach: satis = dosyć. Także w języku łacińskim miast genetiwu kładzie się niekiedy przyimki ex. występuje przy comp ratiwach. t 200 Genetivus materiae (materii) występuje: a. Przy czasownikach memini = pamiętam. niżej minimi = najmniej. fieri. 8 202 Genetivus partitivus (cząstkowy). zaimkach. de. osoba ta lub rzecz staje się podmiotem. nisko genetivus wyraża cenę ogólna magni = wiele. vox voluptatis = wyraz „rozkosz". putari = mieć wartość.. esse.S 198 Genetivus subiectivus (podmiotu) oznacza osobę lub rzecz. odium tyranni = nienawiść tyrana = tyrannus homines odit laudatio Ciceronis — pochwała Cycerona = Cicero aliquem laudat. przez wyraz w cudzysłowie. Przy czasownikach aestimare. liczebnikach. reminiscor = przypomir sobie. S i»» Genetivus obiectivus (dopełnienia. najwyżej permagni = bardzo wysoko Cenę dokładniej podaną wyraża się przez ablativus pretii (por. w języku polskim mamy połączeń dopełniacza z przyimkiem z lub inne zwroty przyimkowe. Także w języku łacińskim uniknięcia dwuznaczności zamiast gen. znaczyć. najniżej więcej. rzecz — w genet. od której pochodzi czynne jeżeli zwrot rozwinąć w zdanie. Rex. ł 204 Genetivus pretii. ForsĄ et haec olim meminisse iuvabit. . obliviscor = zapominam kładzie się osobę w genetiwie. timor hostium = strach przed nieprzyjaciółmi. po rzeczownikach oznaczających ilość: magnacopiafrumenti. § 218).parum = małoorazpozaimkach i przymiot nikach oznaczających ilość. Po nihil kładzie się przymiotniki II deki. wyżej plurimi = tanti = tyle ąuanti = ile najwięcej. najwyżej maximi = najwięcej. S MI Genetivus explicativus (wyjaśniający) określa bliżej pojęcie jakiegoś rzeczownika. lub accus. laudatio Ciceronis = pochwała Cycerona = Ciceronem laudamus. g 203 Genetivus memoriae. np. albo sowo: poena mortis = kara śmierci. mówi się więc nihil novi albo nihil novum. jeżeli zwrot rozwinąć w zdanie. w język polskim oddaje się ów genetiwus przez dopełniacz. obiect. obiektu) oznacza osobę lub rzecz. wysoko plwis = minoris = mniej. /• Gallorum ammum fortissimi sunt Belgae. multitudohomin b. memento Atheniensium! Beneficia (lub beneficiorum) meminisse debes. 108 . *~. przymiotnik III w ] łączeniu przydawkowym. parvi = mało. w gen. wymowy. haberi. W języku polskim gen. pietas erga parentes = obowiązkowość wobec rodziców. copiae eguitah peditatusgue = wojsko złożone z jazdy i piechoty.

exturbo = wypędzam. b. który wywołuje uczucie w genet. Przy czasownikach związanych z sądownictwem (verba iudicialid): *205 accuso.. jestem wolny. Przy czasownikach nieosobowych wyrażających silniejsze uczucie nieprzyjemne (verba affectus) osobę. także capitis dbsolvere = uwolnić od kary śmierci.. ex urbe. taedet me = mierzi mnie. Delo = z Delos. sua. Omnium chium interest salvam esse rem publicam. Themistocles absens proditionis accusatus est. vinculis damnare czy multare. amoveo = usuwam. abstineo = wstrzymuję się. lituję się. pecunia. Mówimy jednak capitis damnare lub capite damnare = skazać na śmierć. Z res fen powstało refert. której zależy. ex lub bez przyimka przy czasownikach: libero. Przy słowie nieosobowym interest = zależy na czymś (1) osobę. §207 208 109 . orbus. ogołocony. damno. która doznaje uczucia. privo. Ablativus separationis jako dopełnienie kładzie się: a. de caelo. c. obwiniam. tua. (3) stopień zainteresowania wyraża się przez (a) przysłówki magnopere.Genetivus criminis. condemno ** skazuję. nihil. 1206 A. vacuus = wolny. używa się go z przyimkami a.jako ablat. zaimka (b) infin. kładzie się w accusat. vestra. lub acc. np. Przy osobach częściej występuje ablativus z przyirhkiem a. Corintho . wyraża się przez genetivus lub zaimek dzierżawczy mea. inf. Ablativus właściwy. solvo.z Koryntu. zaczęto także a w mea traktować jako długie. coarguo. exuo = pozbawiam. pello. de. a puero = od dzieciństwa. prohibeo = wstrzymuję. Zamiast genet. libera. levo = uwalniam. Ablativus separationis (rozłączenia) odpowiada na pytania: skąd?. przedmiot. od której się czynność zaczyna: a flumine. • Uwaga. orbo. nudus = pozbawiony. convinco = przekonywam. pojmując re. Athenis = z Aten. rurę = ze wsi. że osobę wyraża tylko przez zaimki mea. ponadto w zwrotach: domó = z domu. exsilio. ex na oznaczenie miejsca. Mea refert powstało z mea res fert = moja sprawa przynosi ze sobą. zdarza się także de z ablat. na którym zależy wyraża się przez (a) accus. przymiotników multum. ab solvo. de. ex eo die — od tego dnia. Carthagine — z Kartaginy. de. przy przymiotnikach: liber.. z przyimkami a. spolio. Podobnie piget me = żal mi. repetundamm lub de repetundis accusatus. Neapóli = z Neapolu. plus. Ablativus separationis jako oko licznik występuje: a. moveo. arcesso. (c) pytanie zależne (d) zdanie celowe. bez przyimka przy czasownikach: egeo.. karę wyraża się przez ablativus: morte. (b) neutr. (2) przedmiot. trzymam się z dala. depello. od (z) kogol. z przyimkami a. od którego się coś oddala lub chwili. od (z) czegol. nostra. tua itd. reum facio = oskarżam. lub infinit. b. Pudet me facti = wstyd mi czynu. Podobną składnię ma słowo refert = zależy na czymś — z tą różnicą. expello. minimum itp. nudo. vaco = nie mam. ex lub bez przyimka. careo. bez przyimka przy nazwach miast i małych wysp na pytanie skąd! Roma = z Rzymu. indigeo = potrzebuję. absolvo = uwalniam genetivus wyraża winę lub zbrodnię. aby. minime itp. arceo. czuję wstręt. Miltiades capitis absolutus pecunia multatus est. neutr.

w zwrotach: iure = słusznie. najczęściej występują ablatiwy: genere. 9 212 Ablativus modi (sposobu) odpowiada na pytanie jaki Użyty bez przydawki występuje z reguły z przyimkiem cum. z którą coś porównujemy. loco. wyraża osobę lub rzecz. affluo = obfituję w coś. Polskiemu narzędnikowi odpowiada ablativus z przyimkiem cum lub bez przyimka. casu = przypadkiem. nulld modo. i 211 B. qua nihil potest esse carius. non longius mogą określenia miary i liczby występować bez ąuam niezależnie od tego. abesse = być oddalonym. Tylko ablatiwu można użyć. i "o Odmianą ablatiwu właściwego jest też ablativus comparationis (porównania). orno. silentio = w milczeniu. : C 209 Ablativus originis bez przyimka przy wyrazach natus. w jakim użyto ich przypadku. b. z którą coś porównujemy. merita = słusznie. amplius. W szczególności bez przyimka występuje: a. Możemy więc powiedzieć mette dulcior albo dulcior ąuam meu W języku polskim używamy zwrotów „słodszy od miodu" albo „słodszy niż miód". według l zasługi. rafio. condicio użytych z przydawkąj np. 1214 Ablativus instrument! (narzędzia) odpowiada na pytanie czym? — podobnie jak w język polskim. dis-. se. podstępnie. pełni zatem tę samą funkcję co ąuam z nomina-tiwem lub accusatiwem. Wyróżniamy tu kilka typów. differre = różnić separare. redundo. ex przy czasownikach złożonych z przedrostkami ab-. abundo. jeżeli osoba lub rzecz. erudio = kształcę w czymś. 110 s 215 . aequo animó. mihi reddidistis. animus. jako orzecznik Agesilaus erat (= odznaczał się) humili statura et exiguo corpore. jest wyrażona zaimkiem względnym. instrumenti przy czasownikach: a. mens. ordine. vi =»• gwałtem b. apri dentibus se defendunt. Cornibus tauri.np. przy rzeczownikach: modus. dolo = podstępem. omni ratione. dissentire = nie zgadzać się. afficio = nabawiam czegoś. stituo. Ablativus jako narzędnik. jeżeli chodzi o inny przypadek niż nominativus accusativus. seiungere = oddzielać. 5 213 Ablativus qualitatis (Jakości) odpowiada na pytanie jakfi oznacza cechę. de. Przy comparatiwach plus. Odmiennie od języka polskiego kładzie się abl. Nemini magis confido ąuam tibi. minus. z przyimkami a. iniuria = niesłusznie. ortus = pochodzący oznacza pocho dzenie. Ablativus sociativus (towarzysza) z przyimkiem cum wyraża osobę lub rzecz towarzyszącą. familia. używany jest: a jako przydawką Reliąuum spatium continet mons magna altitudine. Patriam.c. instruo — zaopatruję w coś. użyty z przydawką występuje bez przyimka lub z przyimkieffl cum. przymiot. Tylko zwrotu z ąuam można użyć.

np. post. supra. antepóno = stawiam wyżej. Tu należą zwroty: nomine = imieniem. Czasownik potior łączy się także z genetivem. Viginti talentis unam orationem Isocrates vendidit. Odmianą alb. Roma a Romulo condita est. szczególnie w zwrocie rerum potior = zdobywam najwyższą władzę. Ablativus rei efficientis oraz ablativus auctoris występuje przy czasownikach przechodnich użytych w stronie biernej. mea sententia = moim zdaniem i in. Villa abundabat lacte. consto = kosztuję. minimo. nitor = opieram się na czymś. Jako passivum do vendo używa się veneo. laetitia a. Ablativus pretii (ceny) występuje przy czasownikach sto. sprawuję. np. np. potior = opanowuję c. przy participiach perf. parvo. f mor = używam. fungor = pełnię. admiratione afficior = ogarnia mnie podziw. przez coś. — sprawić radość. Catilina. (por. plurimo. 111 . mdlo. przy przymiotnikach contentus = zadowolony z czegoś. aestimo = szacuję. Ablativus causae (przyczyny) występuje: a. respectus jest ablativus mensurae (miary). ante. W języku polskim oddaje się ten ablativus zwrotem przez kogoś.: misericordia commotus c. In hac causa non opus est testibus. natu (maior). = nabawić strachu. utor = używam. permagno. Quousque tandem abutere. pod względem. indignus = niegodny. Epaminondae nemo Thebanus par fuit eloquentia. d. patientia nostra. przy czasownikach np. = otaczać czcią. nihil albo genetiwu pretii: magni. co do. tanti itd. Gallis frumentum non opus erat. pass.b. an-tecedo. § 204). posługuję się. Czasownik afficio występuje w różnych zwrotach w stronie czynnej i biernej. Na oznaczenie ceny ogólnej używa się ablatiwu magno. vendo = sprzedaję. limifationis (ograniczenia) określa bliżej lub § 219 ogranicza zakres pojęcia nadrzędnego. genere — rodem. używany przy czasownikach w stronie czynnej odpowiada polskiemu „za pośrednictwem''. emo. Występuje przy comparatiwach § 220 i przy wyrazach z odcieniem porównywania. Przy zwrocie opus est = potrzeba występuje ablativus lub nominativus. fretus = ufny w coś.: Naves naufragio interierunt b. infra. W języku polskim oddajemy go przez narzędnik albo przez zwroty z przyimkami na. rozkoszuję się. według. redimo = kupuję. Uwaga. praesto = przewyższam. Multi per Caesarem honores et divitias ceperunt. Łaciński zwrot per z accus. § 218 ł 21? s 21« Ablativus respectus (względu) zwany też abl. melle. po przymiotnikach dignus = godny. caseo. Per legatos auxilium petebant. Trahimur omnes studio laudis. timore a. honor e a.

§§ 188. z czasem. tota Italia = w całej Italii. Natomiast singularia tantum deklinacji I i II zachowały formy dawnego locatiwu. epist. Neapoli = w Neapolu. dies. 147). loci na pytanie k tor ę dyl np. 19). Quanto plura parasti. Pompeis Ą w Pompejach. np. Ablativus jako miejscownik występuje w dwóch funkcjach: 1221 Ablativus loci (miejsca) odpowiada na pytanie gdzie! Występuje zwykle z przyimkiem np. ingredior templum. wiążąc się z czasownikami stawały! się przedrostkami (praeverbid). via) = tędy. Ablativus temporis (czasu) odpowiada na pytanie kiedy! występuje zwykle z przyimkien in: m betto. ablativus odpowiadał na pytanie skąd! Stosunkowo niewielka ilość I przypadków nie wystarczała do wyrażenia różnych stosunków. domi bellique = w pokojd i na wojnie. in senectute. hora. mensis. np. quo. Pierwotnie accusativus ozna-l czał kierunek. in Sicilia. ruri = na wsi. Bez przyimka kładzie się: a. odpowiadał na pytanie dokąd!. Corinthi = w Koryncie. (Por. bello Punico secundo. 204). które zostały utożsamiona z genetivem. aetas. extrema senecti c. Bez przyimka występuje abl. zachodziła wiec potrzeba dodawania wyrazów. kiedyl zakres użycia accusativi się rozszerzył. Początkowo urbem znaczyło do miasta. Przez częste używanie tych samych zwrotów wytworzył się ścisły! 112 . Romae = w Rzymie. in villam ire. Tu należą zwroty: quo — eo = im — tym. C. ver. rectd (via) — prosto. in urbe. Carthagine = w Kartaginie. Tu także należą zwroty domi Ą w domu.Miki versantur ante oculos Ulixes et Nestor. Na pytanie gdzie! kłw dzie się zwykle bez przyimka: (a) rzeczownik locus: idoneo loco = w odpowiednim miejscd nonnullis locis = w niektórych miejscach. Ponadto w ablatiwie bez przyimka kładzie się na pytanie gdzie! nazwy miast deklH nacji III oraz pluralia tanturfl deklinacji I i II. inne rzeczowniki użyte z przydawką. donn militiaeque. 16. ea (z dom. annus. np. były to różne przysłówki. Athenis = w Atenach. np. § 187). multo plus Ą o wiele więcej. locativus oznaczał miejsce odpowiadając» na pytanie gdzie!.» np. tanto plura cupis (Hor. humi = na ziemi. '/a. które by owe stosunki bliżej określały. i 222 § 223 §224 UŻYCIE PRZYIMKÓW Przypadki służą do wyrażania konkretnych stosunków. piętnastu] dni) Caesar ad exercitum venit. bądź przed czasownikiem. paulo ante = nieco przedtem itp. quorum aetas mille fere et trecentii annis saeculum nostrum antecedit (Tac. via Appid. II 2. dial. W tym samym znaczeniu (na pytanie w jakim przeciągu czasu!) używa się także accusatiwij (per) quinque horas (por. vigii b.! Z czasem wyrazy te traciły swoją samodzielność i wiążąc się ściśle z rzeczownikami czyi zaimkami stawały się przyimkami (praepositiones). rzeczowniki oznaczające czas: tempus. określenia odpowiadające na pytanie w jakim przeciągu czasu! Horis quinque (przed pięć godzin) continenter pugnatum est. Diebus circiter quindecim (=w ciągu ok. (via) = którędy. dla dokładniejszego oznaczenia kierunku zaczęto! dodawać wyraz in bądź przed rzeczownikiem. (b) rzeczowniki z przymiotnikiem totus jakcj przydawką. ąuanto — tanto = o ile — o tyle.

causa. Z genetiwem łączą się jedynie wymienione: causa. np. powstawały nowe (przede wszystkim z przysłówków). W funkcji przyimków występują też formy rzeczowników: gratia. przyijnek ad „rządzi" accusatiwejn. łączą się z genetiwem. powstało przeświadczenie. Zachowały się jednak ślady dawnej niezależności. nobiscum. pod miasto ad Caesarem ad (ku) orientem g clamor ad (przy) pottas oritur pugna ad (nad) flumen facta o czasie ad (do) multam noctem ad tempus (na czas) vcnirc inne ad (około) ducentos ad clamorem = na krzyk ad bellum proficisci = na wojnę ad (według) arbi-trium suum «225 adversus naprzeciw d adversus hostem copias ducere g adversus urbem castra ponere ante przed apud u d ante oculos ponere g Hannibal ante portas g apud amicum (w domu) apud Romanos (w kraju) apud Homerum (w pieśniach) proelium apud (pod) Plataeas factum d nuntios circa urbes mittere g canes circa (przy) se habere k circum villas errare d citra flumen hostes elicere — na tę stronę g citra flumen hostes expectare d contra hostes proficisci g contra Italiam sita ante lucern ante Homerum adversus (przeciw) hostes pugnare fides adversus (wobec) Romanos ante omnes caris-simus circa clrcum circiter okolącis cttra z tej strony centra (nd)-przeciw circa eandem horam venire circiter meridiem circa (circiter) quingentos equites adducere contra populum Rom. spoza. desuper (por. jako praeverbium: przyimek występuje niekiedy po rzeczowniku czy zaimku: quapropter. iż np. Z biegiem stuleci zmniejszała się rola przypadków. memoriae ergo. kilka z ablatiwem. przy. oraz w innych funkcjach (przeważnie przenośnych). ante. kładzie się je po rzeczowniku: exempli gratia. trzy z accusatiwem lub ablatiwem. polskie ponad. insuper. W zestawieniu podajemy użycie przyimków w określeniach miejsca (d — na pytanie dokąd! g — na pytanie gdzie! s — na pytanie skądl k — na pytanie którędy). czasu. jako przyimek. z powodu. ergo — dla. np. gratia i rzadko używany ergo. może występować jako przysłówek. Ten sam wyraz. jedne wychodziły z użycia. często dwa przyimki łączyły się w jeden. Większość przyimków łacińskich łączy się z accusatiwem. rosło znaczenie przyimków.związek przyimka z przypadkiem. ku d ad urbem venire = do miasta. coniurare contra naturam 8 Wikarjak — Gramatyka 113 . pomiędzy). Przyimki łączące się z accusatiwem: o miejscu ad do.

oprócz k praeter oppidum iter facere prope blisko propter «fcfc> z powodu secnndum g sepulcrum prope oppidum est prope me vox sonat g propter statuam Platonis consedimus k secundum flumen legiones ducere propter metum propter frigora wzdluż. mimo. ku «trą poza.o miejscu erga o czasie inne pietas erga parentes 1 względem. zewnątrz infra d exlra munitiones (poza szańce) egredi extra muros g infra pontem flumen transire Homerus non infra (po) Lycurgum fuit extra periculum esse II extra ordinem usi sunt magni tudine 1 paulo infra elephan. te rffcu per k per provinciam iter facere przez post po. według castra secundum (tuż po) proelium capta sunt secundum naturam vivere secundum (po) deos 1 horaines maxime utiles esse possunt j 114 . pod inter między d inter stationes (między posterunki) inter horam tertiam et evadere g inter urbem et Tiberim ager quartam inter (w fuit przeciągu) annos decem inter arma silent le-ges d intra flnes ingredi g intra muros et extra g iuxta murum castra ponere tatra wewnątrz w obrębie iuxta tuż obok ob intra paucos dies = w przeciągu kilku dni fl J ob eam causam quam ob rem penes decemviros potestas erat g ob oculos = przed oczami dla. z powodu pcnes przy. za g post montem castra ponere per triginta annos per noctem post mortem per vim per legatos auxilium II petere • post Mercurium Galii Apollinem colunt | praeter ceteros laudari praeter opinionem nemo praeter (oprócz) te B praeter obok.1 tos (nieco mniejsze) J inter philosophos sapientissimus inter se difierebant 1 1 poniżej.

o miejscu supra powyżej. abs od s ab urbe proficisci. z tamtej trans-tulit g ultra montes esse strony versus d Romam versus proficisci ad ku. a rege venire Gallos ab Aquitanis Garumna dividit ab hora quarta us-que a magistro ad solis occasum lauda-mur a Platone pugnatum est id didici ab urbe condita Aeneas a nomine anno ducentesimo uxoris urbem appel-lavit coram patre dissi-mulare cum patre proficisci cum hostibus pugnare cum voluptate au-dire cum magna pernicie redire coram wobec. in Przyimki łączące się z ablatiwem: o miejscu o czasie inne 8276 a. w obecności cum (razem) z (kimś) de z (czego) o (czymf) s de rostris descendere de saxo deicere de flnibus exirc de nocte venire de tertia vigilia proficisci de virtute (o cnocie) scribere de imperio dimicare (o władzę) de patria bene mereri (około) poculum ex auro factum pauci ex nostris ex communi consensu e. w kierunku Oceanum versus mittere do. połączeniu ztA. g supra pontem nad o czasie paulo supra hanc memoriam = krótko przed naszymi czasami inne supra decem milia trans za. z tamte) strony d trans Rhenum ducere g trans Rhenum incolere ultra biennium abesse ultra vires = ponad siły nitra d Caesar ultra flumen castra poza. zwykle w . ex z (miasta) s Dareus ex Asia in Europam exercitum traiecit e castris educere ex equo pugnare ex illo tempore aeger fuit ex quo = odkąd 115 i . ab.

Nomina verbalia: infinitivus. § 241). na. na snb z acc. gdzie?): o miejscu d in urbem venire in Graeciam proficisci o czasie sermonem in multam noctem producere in aliud tempus re-servare in proximis diebus in pace sub vesperum = pod wieczór inne odium in hostes dividere in partes in colloquium venire in errore esse in numero amicorum sub potestatem re-digere = podbić sub imperio adhuc sub iudice lis est z acc. gerundium. dokąd?) i z ablativcm (na pyt.prae przed o miejscu g prae se praedam agere o czasie inne prae (z powodu) lacrimis scribere non possum prae nobis (w porównaniu z nami) beatus es pro przed. Łaciński infinitivus (bezokolicznik) jest rzeczownikiem czasownikowym używanym w nominatiwie i accusatiwie. po t 227 in Przyimki łączące się z accusatiwem (na pyt. Infinitivus oraz gerundium mają pewne cechy wspólne 116 . super Indos nad. w in z abl. d g super templum. sub brama = tuż przed zimą saper z acc. pod sub żabi. nad g super cervice super frondę viridi super quadraginta super modum hac super (=de) re ad te scribam J UŻYCIE NIEOSOBOWYCH FORM KONIUGACYJNYCH §228 A. do. pod g in urbe habitare in monte Capitolino d sub montera succedere sub iugum mittere g sub aqua . powyżej proferet imperium super żabi. supinum. za w obronie d Caesar copias pro castris (przed obóz) produxit g Caesar legiones pro castris (przed obozem) constituit pro patria pugnare oratio pro Murena (w obronie Mureny) sine bez Ut ager sine cul-tura fructuosus sine doctrina animus sine amicis d Tauro tenus regnare hactenus = dotąd verbo tenus = dosłownie tenus aż do. w pozostałych przypadkach formy infinitiwu zastępuje gerundium (zob. w.

i. ta jednak zachodzi różnica. desisto = zaprzestaję. występuje w mniejszym zakresie także w innych językach. Dulce et decorum est pro patria mori. w którym łaciński accusativus staje się podmiotem. Noli me tangere. Accusativus cum infinitivo. b. Senatui placuit legatos mittere. licet = wolno. a infinitivus orzeczeniem. debeo = powinienem. że chłopiec biegnie. móc itp. zwłaszcza w języku ludowym. wio = chcę. Helvetii per provinciam Romanom iter facere conati sunt.i. conor = usiłuję. placet = podoba się. molo = wolę. studeo. częściowo zaś odmienne. Infinitivus łaciński wyraża też stronę oraz stosunek czasowy. Konstrukcja a. Infinitivus jako dopełnienie. t 230 Orzecznik występujący przy infiniliwie w funkcji podmiotu kładzie się w accusatiwie Senem ante tempus fieri miserum est. praestat = lepiej jest. na czynność przez tę osobę wykonywaną. Mówimy: amare patriam. possum = mogę. którą się widzi. constituo = postanawiam. Errare humanum est. do tego służą odrębne formy strony czynnej i biernej oraz odrębne formy infinitivi praesentis. po wielu słowach nieosobowych: oportet — należy. incipio = zaczynam. Audimus puellas cantare = Słyszymy. amemus patriam ale amor patriae. Video puerum currere — Widzę. po słowie est (fit) z przymiotnikiem lub rzeczownikiem. beate vivimus ale vita beata. nolo = nie chcę. Użycie infinitiwu w łacinie częściowo jest zgodne z językiem polskim. soleo = zwykłem. displicet = nie podoba się. Można ją porównać z konstrukcją imiesłowową.z formami osobowymi czasownika: łączą się mianowicie z tym samym przypadkiem (dopełnienie). desino. jest odmianą podwójnego accusatiwu (podwójnego dopełnienia): osoby i czynności. § 239). W języku polskim. Beatus esse sine virtute nemo potest. Infinitivus jako podmiot.c. Połączenie accusatiwu z infinitiwem jest konstrukcją często § 231 w języku łacińskim używaną. utimur armis ale usus armontm. Bene mori praestat quam turpiter vivere. perfecti. iż w konstrukcji imiesłowowej nacisk położony jest na osobę. iuvat = miło jest. Ktoś podsłuchał ich gadać.. można czasem spotkać podobną konstrukcję. że dziewczęta śpiewają. audeo = śmiem. uti armis.c. 117 . Orzecznik przy infinitiwie w funkcji dopełnienia kładzie się w nominatiwie (w języku polskim występuje przeważnie narzędnik). Podobnie jak w języku polskim infinitivus jest podmiotem: a. beate vivere. cupio = pragnę. słyszy itd. futuri (zob. a do ich określenia służy przysłówek (nie przymiotnik). Zostawiłam ją leżeć i poszłam sobie. na język polski tłumaczymy ją zwykle przez zdanie dopełnieniowe. w konstrukcji a. Podobnie jak w języku polskim infinitivus stanowi dopełnienie § 22» przy czasownikach znaczących chcieć. statuo.

Konstrukcja a. affirmo = twierdzę. że chłopiec biegnie. albo zdanie poboczne z ut (ne) zależnie od znaczenia. 3. veto kładzie się infinitivus strony czynnej.c. że. narro = opowiadam. twierdzę.c. Video puerum currere = Widzę bieg chłopca (dosłownie: widzę chłopca biec). kładzie się infinitivus strony biernej. Przy czasownikach persuadeo. aby żołnierze obwarowali obóz. censeo. Caesar castra muniri iussit = C. Widzę. apparet = okazuj| 118 .i. memini = pamiętam. oportet = potrzeba. cupio = pragnę. constituo występuje konn strukcja a. = przekoj nuję. malo = wolę.Video puenm — video currere. kazać (verba voluntatis): volo = chcę.c. fateor = przyznaję. w j. jeżeli poJ dana jest osoba. 9232 1.i. dicendi. animadverto = spostrzegam. nuntio = donoszę. Słyszymy. laetor = cieszą się. Przy verba voluntatis występuje także sam infinitivus bez accusatiwu (jak w ję zyku polskim). Audimus puellas cantare = Słyszymy śpiew dziewcząt (dosłownie: słyszymy dziewczęta śpiewać). aby ol został obwarowany. ut = namawiam. respondeo = odpowiadam. występuje przy czasownikach znaczących. kazał obwarować obóz = C. memorid teneo = memini. § 229). spero = spodzie wam się. A. w pierwszym wypadkffl zdanie wyraża sąd.: Caesar mili t es castra munire iussit = C.c. wyrażających wzruszenie (verba affectus): gaudeo = cieszę się. Wynika to z istoty konstrukcji a. rozkazał. promitto = obiecuję. Video puerum currentem = Widzę biegnącego chłopca. polskim celownik). jeżeli osoba nie jest wymieniona. nolo = nie chcę. 5. patior = pozwalam. moneo.c.i. mówić (verba dicendi): dico = mówię. sino = pozwalam. queror = żalę się. Czasownik nego oddajemy w języku polskim przez mówię.wiadomo. affec tus): constat . myśleć. sentio ^ czuję. § 233 Accusativus cum infinitivo jako podmiot występuje przy wyrażeniach nieosobowych cych znaczenie zbliżone do wymienionych w § 232 (verba sentiendi. Audimus puellas cantantes = Słyszymy śpiewające dziewczęta. inf.prze nosząc przeczenie do treści wyrażonej przez a. Przy czasownikach iubeo. ignoro = nie wiem. 2. d. audio = słyszę. nego = mówię. scio = wiem.i. Accusativus cum infinitivo jako dopełnienie. certiorem facio = nuntio. scribo = piszę. że nie . doleo = boleję. kazał żołnierzom obwarować obóz = C[ rozkazał. w drugim — życzenie. a. zapewniam. Audimus puellas — audimus cantare. np. występuje także przy zwrotach mających podobne do wymifr niorych czasowników znaczenie. której się rozkazuje czy zakazuje (w łacinie acc. jeżeli czynność nim wyrażona odnosi się do podmiotu: volo proficM (por. Uwagi. c. aby itd. c. veto = zakazuję. chcieć. persuadeo. że nie. statuo. placet = podoba się.i. b. że dziewczęta śpiewają. pożądanie: persuadeo z acc. 4.. spostrzegać (verba sentiendi): video = widzę.

. Librum legis = czytasz książkę (tu). Mirantur eos nihil scribere = Dziwią się. Mene incepto desistere metami Czyż ja. Nihil scribimus = nic nie piszemy (nos). Natomiast w konstrukcji acc. Natomiast konstrukcję accusat. o kogo chodzi. że (my) nic nie piszemy. Zaimek trzeciej osoby (po polsku on. recte dicitur.. że ja. Mirantur me nihil scribere = Dziwią się. Zaimki osobowe stanowiące podmiot można w łacinie opuścić podobnie jak w języku polskim. traduntur. cum inf. że ja. mam odstąpić od przedsięwzięcia (Verg. ona. (we wszystkich osobach form niezłożonych) d. końcówki bowiem osobowe czasownika pouczają nas w sposób wystarczający. Jeżeli czasownik z acc. cum infin. Epistulam scribo = piszę list (ego). że (ja) nic nie piszę Mirantur te nihil scribere = Dziwią się. Przy oportet. I 87). jako dopełnieniem występuje w strome biernej. że (wy) nic nie piszecie. otrzymuję zakaz b. że (oni) nic nie piszą. videris = zdaje się. występuje przy czasownikach użytych w stronie biernej a. Aen. c. dopełnienie staje się podmiotem gramatycznym i powstaje konstrukcja zwana norninativus cum infinitivo. otrzymuję rozkaz.praestat = lepiej jest. traditum est. verum est. nativus cum infinitivo. iudicor. kładzie się z reguły przy (wymienionych pod c) verba sentiendi et dicendi użytych w formach złożonych strony biernej lub występujących z określeniami. est. ativus cum infinitivo występuje także w wykrzyknieniach. że ty itd. użycie zaimka w accusatiwie jest potrzebne. Mirantur vos nihil scribere = Dziwią się. Recte dici potest historiom esse magistrom vitae. że — tylko w trzeciej osobie form niezłożonych. Uwaga ta odnosi się także §234 8235 S 236 119 . dicipotest. infin. existimandum est. czasem wzmacnia go par-iila pytajna -ne. itp. że (on) nic nie pisze Mirantur nos nihil scribere = Dziwią się.. traditur. Użycie zaimków w konstrukcji acc. dicor = mówią. c. ono) odnoszący się do podmiotu zdania nadrzędnego oddaje się w łacinie przez zaimek zwrotny se. Homentm caecum fuisse dicunt = Homerus caecus fuisse dicitur. opus est. cum infin. aeqiaan est. pokonana. fenmtur = podają. inaczej zdanie byłoby niezrozumiałe. necesse est kładzie się także coniunctivus (bez ut). cum inf. Konstrukcja nom. videor = zdaje się. vetor = zakazują mi. fertur. c. lubeo puerum abire — Puer (a me) abire iubetur. infin. Traditum est Homenim Lycurgi temporibus fuisse. manifestum est. existimor = sądzą. necesse est. iubeor = rozkazują mi. np. że ja itd. że ja putor. i nom.. że (ty) nic nie piszesz Mirantur eum nihil scribere — Dziwią się. W tych wyrażeniach można się domyśleć nadrzędnego zdania: quis crediderit = któżby uwierzył.

Erravisse videor = Zdaję się. Felices esse dicimur = Mówią. infinitivus perfecti czynność wcześniejszą. żeby. że jesteś szczęśliwy. Erravisse videmur = Zdaje się. guem prudentem esse scio = Tego lubię. Parentes felices esse dicuntur — Mówią. Homerus caecus fuisse traditur (dicitur). że był ślepy. Videbamus eum erubescere (że się rumieni). że rodzice są szczęśliwi. w której czasownik zgadza się z noJ minatiwem w liczbie i osobie.i. Quid proxima nocte egeris. sibi. że jesteście szczęśliwi. iż. Homer rzekomo był ślepy itp.i. Homerum Colophonii civern esse dicunt suum.l 8237 Nominativus cum infinitivo jest konstrukcją osobową. Frater felix esse dicitur = Mówią. O Homerze mówią. że brat jest szczęśliwy.i.do innych przypadków zaimka zwrotnego (sui. że jest ro sądny albo Tego lubię.c. że się pomylił (ojciec). guem nostrum ignorare arbitrarisl Któż z nas twoii zdaniem nie wie. ipse quoque se erubescere sentiebat. że pobłądziłeś. f Eum amo. Amid erravisse videntur = Zdaje się. czy n.c. Toteż zaimek osobowy stanowiący podmiot można opuścić. Pater filio dixit eum errasse = Ojciec powiedział synowi.c. Homer miał być ślepy. Według podania Homer był ślepy.c. 1). se) oraz do zaimka dzierżawczego. że jestem szczęśliwy. Felix esse diceris = Mówią. Felix esse dicor = Mówią. i n. S 238 Różne sposoby tłumaczenia a. może stanowić część zdania względnego lub pytajnegp. Amicus erravisse videtur = Zdaje się. na jeżyk polski. Erravisse videris — Zdaje się. 120 . że on (syn) się pomylił. występuje zaimek ipse. żeśmy pobłądzili. Zastosować trzeba inne sposoby. Felices esse dicimini = Mówią. Infinitivus praesentis ozna czynność równoczesną z czynnością wyrażoną przez orzeczenie. że jesteśmy szczęśliwi.c. Mówią. suus.i. przez zdanie dopełnieniowe zaczynające się od że. że Homer był ślepy. / Cal. że przyjaciel pobłądził. żeście pobłądzili.i. o którym wiem. jako że łatwo się go domyślić na podstawie końcówki czasownika. W nominatiwie występuje także orzecznik. infinitivus futuri — czynność późniejszą w stosunku czasownika rządzącego. lub n. że przyjaciele pobłądzili. jeżeli zachodzi potrzeba użycia nominatiwu. Pater filio dixit se errasse — Ojciec powiedział synowi. Najlepiej zilustruje to przykład. Erravisse videmini = Zdaje się.i. Homer. S 239 Czasy infinitiwu określają stosunek czasowy czynności. był ślepy. Cicero scripsit iam diu se nihil de liberis suis audivisse. aby.c. co robiłeś ostatniej nocy? (Cic.jakobyĄ Można jednak oddać ową konstrukcję inaczej. Zwykle tłumaczymy konstrukcję a. trudno wtedyl ową konstrukcję oddać przez zdanie ze spójnikiem że. który według mego przekonania jest rozsądny. A. jak podają. że pobłądziłem.

Pueri epistulam scripturi esse videntur = Zdaje się. że infinitivus futuri passivi składa się z supinum (nie participium) + iri. Epistulam a pueris scribi video = Widzę. że chłopcy piszą list. Epistula a pueris scripta esse videtur *= Zdaje się. Używa się wtedy konstrukcji opisowej: farę (futurum esse). ze chłopcy napiszą list. Spero fore. 121 . ut in Italia possemus rempublicam summa cum dignitate defendere = Spodziewałem się. Pueri epistulam scripsisse videntur = Zdaje się. będą pisali) list.: Pueros epistulam scribere video = Widzę. c. że chłopcy napisali list. że chłopcy napiszą list. Niektóre czasowniki nie mają supinum. w nom. że list jest pisany przez chłopców. jak w owej odpowiedzi danej przez wyrocznię Pyrrusowi: Aio te. Pueros epistulam scripsisse video = Widzę. cum infin. Przypomnieć wypada. że list został napisany przez chłopców. że Pompejusz pokonał Cezara. ut z coniunctiwem.: Pueri epistulam scribere videntur = Zdaje się. d. Romanos vincere posse Romani putabant Caesarem Pompeium vicisse (może znaczyć): Rzymianie sądzili. że chłopcy napisali list. Epistulam a pueris scriptam esse video = Widzę. Przy formach złożonych infinitiwu należy zwrócić uwagę na zgodność participii z ac-cusatiwem czy nominatiwem. cum infin. scribent) = Chłopcy piszą (pisali. nie tworzą więc infinitiwu futuri. że w Italii będziemy mogli z wielką godnością obronić republikę. Przy dwóch accusatiwach w jednym zdaniu powstaje niekiedy dwuznaczn ość. Epistulam a pueris scriptum iri video = Widzę. Epistula a pueris scriptum iri videtur = Zdaje się. Aeacida. że Cezar pokonał Pompejusza (albo): Rzymianie sądzili. że list został przez chłopców napisany. w passivum: Epistula a pueris scribitur (scripta est. w acc. że list jest pisany przez chłopców. ut te paeniteat huius erroris = Spodziewam się. Dla uniknięcia dwuznaczności stosuje się infinitivus strony biernej: Romani putabant Caesarem a Pompeio victum esse. Epistula a pueris scribi videtur — Zdaje się. w activum: Pueri epistulam scribunt (scripserunt. że list zostanie przez chłopców napisany. scribetur). że chłopcy piszą list. Pueros epistulam scripturos esse video = Widzę. Sperabam fore. że list zostanie przez chłopców napisany.Zdania niezależne: a. że będziesz żałował tego błędu. § 240 b.

i ablatiwie na -u. incredibilis. Numquam putavifore. Zamiast gerundium z dopełnieniem bliższym występuje niekiedy participium futuri pas-j sivi (zob. Zamiast rogaty auxilium można powiedzieć: ut (qui) auxilium rogarent. częściej spotykamy zdania cen j Iowę (zamiarowe) lub względne zamiarowe. jako accusativus bez przyimka wystę-J puje bowiem infinitivus praesentis activi (od deponencjów passivi). oznacza cel (acc. ad auxilium rogandum. 4. Att. um = pochwalony. § 228). Participium wyraża czas względny tj. Supinum łączy się z tym samym przypadkiem co forma osobowa czasownika l (por. ut supplex ad te venirem (Cic.1241 Niekiedy używa się konstrukcji opisowej. jakkolwiek czasownik ma supinum i normalny infinitivus futuri można utworzyć. auxilH rogandi causa. kierunku i celu). Operom do scribendo. a. 2. Gerundium występuje w przypadkach zależnych (por. venire. ducere. Supinum na -urn kładzie się przy czasownikach! wyrażających ruch. optimus itp. ire. 10). gerundium. Breve vitae tempus satis est ad bene beateque vivendum. Gerundium (rzeczownik czasownikowy). Quod optimum faciu videbitur. ntis = chwalący. limitationis przy niektórych przymiotnikach jak facilis. participiuni futuri activi — laudaturus = mający (zamiar) chwalić. ta um = mający być chwalony. nefas. Supinum (celownik czasownikowy) 1. i dwa bierne: participium perfectl passivi — laudatus. difficilis. chwaląc. Ars beate vivendi. gerundivum. B. łaciński jest uboższy od języka polskiego: nie ma imię-J słowu biernego współczesnego (który by odpowiadał polskiemu imiesłowowi na -ny czy -ty od czasowników niedokonanych) ani imiesłowu czynnego uprzedniego (którl 1242 t 243 122 . participium perfecti — czynność wcześniejszą (uprzednią)! a participium futuri czynność późniejszą od czynności wyrażonej przez słowo osobowe! Jeśli chodzi o ilość imiesłowów j. dla obrony ojczyzny) in ncam Africanti revocatus est. Adiectiva verbalia (przymiotniki czasownikowe). Język łaciński ma cztery imiesłowy! dwa czynne: participium praesentis activi — laudans. Difficile erat dicta. uter celerius curreret. Hannibal patriam defensum (aby bronił ojczyzny. Supinum na -u występuje jako abl. 3. §228). XVI 16. przy rzeczownikach fas. np. Gutta cavat lapidem non vi sed saepe cadendo. Supinum jest rzeczownikiem czasownikowym występującym w dwóch przypadkach: j w accusatiwie na -um. participium futuri passivi — laudandus. § 247).] Hacdui legatos ad Caesarem mittunt rogatum auxilium (z prośbą o pomoc). ale w accusatiwie tylko z przyimkiem. Supinum jest konstrukcją stosunkowo rzadko używaną. facies. czasowy stosunek czynności do słowa osobowego! mianowicie: participium praesentis wyraża czynność równoczesną do czynności wył rażonej przez słowo osobowe. mittere.

9). Tarquinio Superbo expulso Romani duos consules creaverunt. Osobliwość języka łacińskiego stanowi ablativus absolutus oraz tzw. P. po otrzymaniu pieniędzy albo kiedy (ponieważ) otrzymał pieniądze. Soi oriens = wschód słońca. VI l.- W użyciu imiesłowów łacina jest w znacznej mierze zgodna z językiem polskim. expulso = wypędziwszy T. -łszy). by rzeczownik. Verres praedonum duces accepta pecunia dimisit (Cic. Tarquinio Superbo regnante Pythagoras in Italiom venit. którego chcemy użyć w ablatiwie. c. Accepta pecunia = otrzymawszy pieniądze. Pysznego. jeżeli. § 244). warunku. c. przyzwolenia (participium coniunctum): Dux consecutus. a. Podkreślić wypada. fam. T. d. Incolis fortiter resistentibus (ponieważ) oppidum expugnari non potuit. Ablativus absolutus jest to połączenie ablatiwu rzeczownika (lub zaimka) z użytymi w funkcji przydawki formami participii praesentis activi lub perfecti passivi. S 244 K Latrante uno latrat statim et alter canis (kiedy. Niekiedy łacińskie participium attributivum oddaje się w języku polskim przez rzeczownik oderwany: ab urbe condita = od założenia miasta. albo po wypędzeniu T. P. Zwrot ten wyraża okolicznik (a) czasu. Tłumacząc z języka polskiego na łacinę. ponieważ). Czasem można mieć wątpliwość. (b) przyczyny. P. okolicznik czasu. albo kiedy królem był T. chociaż itp. b. Incolis aegre resistentibus (chociaż) oppidum expugnari non potuit. o jaki okolicznik chodzi. Jedynie participia urobione od deponencjów mają przeważnie i znaczenie polskich imiesłowów na -szy np. Incolis fortiter resistentibus (jeżeli) oppidum expugnari non poterit. pollicitus = przyrzekłszy. discessit. przyczyny. I 4. nie występował w tym zdaniu jako podmiot czy dopełnienie (w przeciwnym wypadku bowiem należy użyć participium coniunctum). albo kiedy wypędzili. coniugatio peri-phrastica (activa et passiva).). b. (c) warunku. ponieważ. 4). że wszystkie participia łacińskie są odmienne. orzecznik (participium praedicativum): Urbs capta est. S. profectus = wyruszywszy. post Christum natum = po narodzeniu Chrystusa. przydawka (participium attributivum): Peracti labores iucundi sunt. Uwaga. w języku polskim odpowiadają im zarówno imiesłowy przymiotnikowe jak i przysłówkowe. (d) przyzwolenia. Perditis rebus omnibus tamen ipsa virtus se sustentare potest (Cic. quod voluerat. Tłumacząc z języka polskiego j na łaciński oddajemy owe imiesłowy przez zdania względne albo przez konstrukcję abla-I tivi absoluti (zob. Verr. Na okolicznik przyzwolenia wskazuje niekiedy spójnik tamen. Par-ticipium może być użyte jako: a. jeżeli. należy też pamię- 123 . (Za panowania T.l y J by odpowiadał polskiemu imiesłowowi na -wszy. trzeba zwrócić uwagę. (c) przez zwroty przyimkowe. W języku polskim oddaje się ablativus absolutus przez (a) odpowiedni imiesłów czynny lub bierny (b) zdanie poboczne ze spójnikiem kiedy. Oppido expugnato (kiedy) milites in patriam redierunt.

praetor. dobytym mieczem. absol. kiedy rozpocznie się wiosna. Tuliusza i G. konstrukcję opisową bierną (col niugatio periphrastica passiva). osobę działającą. a imiesłów uprzedni ma. doby miecza. Participium futuri passivi. Participium futuri passivi jako orzecznik w połączeniu z formami słowa posiłkowego sum tworzy tzw. rege Numidar gessit (Sal. Participium futuri passivi występuje (a) jako orzecznik (b) jako przydawka. OsobfJ która winna czynność wykonać. którego należy chwalić. że jakąś czynność należy wykonać. auctor kaud spernendus — autor. od którego zależy konstrukcja accus.) = Ta książka powinna być przeczytanaJ Należy przeczytać tę książkę. z podmiotem gramatycznym w nominatiwie Hic liber legendus est (erat. nuntiato itp. wczesną wios z początkiem wiosny. testis b. senex. wyraża konieczność: laudandus = mający być chwalonym. Powstanie konstrukcji ablativi absoluti mogą wyjaśnić następujące zestawienia: Iter faciemus vere — primo vere — vere ineunte = na wiosnę. conscius itp. Połączenie participium futuri activi z formami słov posiłkowego sum stanowi konstrukcję opisową czynną (coniugatio periphrastica activ wyraża chęć. te duce = pod twoim dowództwem. wyraża się przez dativus (dativus auctoris por. 5). erit.tac. czenie bierne. przymiotniki vivus. Antonio consulibus = za konsulatu M. § 193)1 Coniugatio periphrastica passiva występuje w dwóch postaciach: a.: consul. audito. wiek. zamiar: scripturus sum = mam zamiar pisać scripturus erom = miałem zamiar pisać scripturus ero = będę miał zamiar pisać scripturus es = masz zamiar pisać scripturi sumus = mamy zamiar pisać Bellum scripturus sum. Antonk Hannibale vivo = za życia Hannibala. Tulio et C. cognito. która wyraża. §2« 124 . puer. że) urbem obsideri adproperavit. którego nie należy lekceważyć albo lepiej j autor. absolutus występuje samo participium w neutrum singularis. Rex audito (= usłyszawszy. auctor. że imiesłów współczesny jest imiesłowem czynnym. cum infinitivo lub < zdanie. np. Coniugatio periphrastica passiva. ług. występować mogą: a. którego nie można lekceważyć. vita Minerva = wbrew woli Minerwy.. rzeczowniki oznaczające urząd. SZ4S Coniugatio periphrastica activa. invitus. Participium futuri passivi. zasługując* na pochwałę. M. że) sibi insidias parari fuga salutem quaesivit. Mileś se defendit gladio — gladio stricto — mieczem. Hannibal cognito (poznawszy. Zamiast participium w konstrukcji ablat. Niekiedy jako abl. fuit itd. zwane też gerundivum. quod populus Romanus cum lugurtha. ten.

Ars vera et falsa diiudicandi. jeżeli dopełnieniem jest neutrum zaimka lub przymiotnika. którego nie można pochwalić. mittere. • Tylko gerundium można użyć. Cuncta Sicilia mihi defendenda tradita est. szczególnie w datiwie oraz w ac-. Caesar pontem in fluvio faciendum curavit. jak i nieprzechodnich. bezpodmiotowo (bez podmiotu gramatycznego) Discendum est = trzeba się uczyć Discendum erat = trzeba było się uczyć Discendum erit = trzeba będzie się uczyć Mihi discendum est = muszę się uczyć Tibi discendum erat = powinieneś był się uczyć (trzeba ci było się uczyć) itd. owych czasownikach użytych w passivum występuje participium jako przydawka ikolicznikowa) podmiotu. suscipere. tradere. Participium futuri passivi występuje jako przydawka dopełnienia przy czasownikach: r e. tworzących pełną stronę bierną. ut sit mens sana in corpore sano (Juvenalis X 356). Pont.tiwie i ablatiwie z przyimkami. De contemnenda morte. accipere. Studium aliquid agendi. Ad urbem liberandam. Musimy (powinniśmy) przeczytać tę książkę. Galii sunt mobiles in consiliis capiendis. b. tamen est laudanda voluntas (Ov.Hic liber nobis legendus est = Ta książka powinna być przez nas przeczytana. Frater mihi complures libros legendos (= do przeczytania) reliquit. wyraża cel. Mihi legendum est = Muszę czytać. Participium futuri passivi (gerundivum) jako przydawka facinus laudandum = czyn. Ut desint vires. curare. Mihi proficiscendum est = Muszę wyruszyć. Participium futuri passivi jako przydawka wystę-je też zamiast gerundium z dopełnieniem bliższym. 125 . który należy pochwalić. Haec sunt pericula non neglegenda. 79). III 4. Triumviri rei publice constituendae. Spes urbem capiendi albo spes urbis capiendae. Decemviri legibus scribendis creati sunt. Trzeba nam przeczytać tę książkę. ipium futuri passivi i gerundium. czyn zasługujący na pochwałę facinus non laudandum = czyn. Orandum est. Quicumque hoc fecit. Natomiast konstrukcji bezpodmio-towej używa się zarówno od czasowników przechodnich. Natomiast w genetiwie i ablatiwie bez przyimka można użyć obu konstrukcji. czyn nie zasługujący na pochwałę. fuit vir laudandus. Konstrukcji z podmiotem gramatycznym w nominatiwie można użyć tylko od czasowników przechodnich tj. Laetor liberando patriam albo laetor liberanda patria. relinquere.

passivum — stronę bierną Czasownik w stronie czynnej wyraża czyjąś czynność lub stan.7). Sic itur ad astra (Verg. quod optanti dwom promittere nemo auderet. Aen. takie.Participium futuri passivi wyraża czynność późniejszą w stosunku do czynności czasownika. volvenda dies — dies. W pierwszym bowiem zdaniu recuperanda wyraża czynność późniejszą. Przy zamianie konstrukcji czynnej na bierną dopełnienie staje się podmiotem. ale tylko w trzeciej osobie liczby pojedynczej w zdaniach bezpodmiotowych. Lael. Sedemus = siedzimy. któ rych używa się z dopełnieniem bliższym w accusatiwie. Anno ab Urbe condita septingentesimo decimo Caesar est occisus. Czasownik w stronie biernej wyraża zasadniczo czyjś stan spowodowany cudzą czynnością. Carm. drugi raz participium perfecti. 62). IX 6 . 5). wyżej. Podobnie przedstawia się zwrot „od założenia miasta" w dwu następujących zdaniach: Ab urbe condenda absterruit ducem vicinitas inimicae gentis. wybierając przyjaciół) (Cic. 13). w drugim recuperata czynność wcześniejszą w stosunku do czynności słowa rządzącego. UŻYCIE FORM OSOBOWYCH CZASOWNIKA (VERBUM FINITUM) SMS Strony. tzn. Pouczające jest też użycie obok siebie participium futuri passivi oraz participium perfecti passivi w jednym zdaniu: Hannibalem a Neapoli oppugnanda (od oblężenia) absterruerunt conspecta moento (widok murów). volvenda dies en attulit ultn (Verg. II 16. Aen. Amicus epistulam scripsit = Przyjaciel napisał list. Omnibus in rebus homines diligentiores sunt quam in amicis eligendis (= w doborze przyjaciół. Pro recuperanda libertate pugnavimus = Walczyliśmy dla odzyskania wolności. zastępuje więc niejako brakujące w łacinie participium praesentis passivi. XXXIV 47. Pełną stronę bierną tworzą tylko czasowniki przechodnie. 126 . Turne. w łacinie jednak użyto raz gerundivum. W języku polskim w obu zdaniach występuje zwrot „odzyskanie wolności". Odmiennie od jfl zyka polskiego w łacinie tworzy się passivum także od czasowników nieprzechodnich. quae volvitur. Koniugacja łacińska podobnie jak polska ma dwie strony (genera verbi): a. Epistula ab amico scripta est = List został napisany przez przyjaciela. IX 641). Pro recuperata libertate diis gratias egimus = Złożyliśmy bogom dzięki za odzyskanie wolności. Usque ad meridiem aequis virfbus ac prope pari spe pugnatum est (Liv. Vivitur parvo bene (Hor. activum — stronę czynną b. Niekiedy participium futuri passivi wyraża czynność równoczesną. Przykład w paragrafie tym.

różne zwroty opisowe). Argumentis utor — Argumentu adhibentur. ale znaczenie czynne. pisano. Pouczą nas o tym przykłady. czynną. Tempora mutantur et nos mutamur in illis = Czasy zmieniają się i my zmieniamy się wraz z nimi. Gali. Łacina używa strony biernej znacznie częściej niż język polski.veneo. Koniugacja łacińska podobnie jak polska ma trzy tryby (modi): a. XIV 7) = Mnóstwo obywateli zostało zabitych albo zabito mnóstwo obywateli albo zginęło mnóstwo obywateli. -to (walczono. Phil. Sen. wyrażenia nieosobowe. Interfecta est civitan multitudo (Cic. Tryby. II 1) = Sokrates słusznie może być nazwany ojcem filozofii. do vendo . Eloąuentiam admiramur — Eloąuentia magnae est admirationi. 123). jeżeli chodzi o użycie stron. żyje się) lub form zakończonych na -no. „Gospodarstwo". Sokratesa słusznie możemy nazwać ojcem filozofii. Toteż przy tłumaczeniu łacińskie passivum oddajemy w różny sposób (przez stronę bierną. fin. Śrut. W znaczeniu biernym używa się zwrotów opisowych albo passivum czasowników o podobnym znaczeniu. Deponencja mają formy strony biernej.pereo itp. iustum est = słuszną byłoby rzeczą melius est = lepiej by było longum est = byłoby za długo mmquam putavi = nigdy bym nie pomyślał 127 . pito). A Xenophonte agri cultura laudatur in eo libro qui Oeconomicus inscribitur (Cic. Socrates parens philosophiae iure dici potest (Cic. Jako passivum do facio służy fio. Niektóre czasowniki uzupełniają się. Pons institui coeptus est (Caes. IV 18. 59) = Ksenofont chwali rolnictwo w książce pt.W tłumaczeniu na język polski używa się strony czynnej z zaimkiem zwrotnym się (idzie się. Czasowniki coepi = zacząłem i desii = przestałem w połączeniu z infin. Veteres orationes a plerisque legi sunt desitae (Cit. do perdo . passivi kładzie się przeważnie również w strome biernej. Sokratesa słusznie można nazwać ojcem filozofii. modus indicativus — tryb oznajmujący b. • g 349 S 250 W użyciu indicatiwu język łaciński jest na ogół zgodny z językiem polskim. 1). modus coniunctivus — tryb przypuszczający c. modus imperativus — tryb rozkazujący . Regulus iure iurando tenebatur = Regulus czul się związany przysięgą. Niektóre tylko wyrażenia łacińskie w indicatiwie oddajemy czasem w języku polskim przez tryb przypuszczający: possum = mógłbym debeo = powinien bym aeguum est. zwrotną.

Themistocles veni ad te (Nep. Non hoc nunc primum audit. W zakresie użycia czasu teraźniejszego łacina nie różni się od języka polskiego. odpowiada na pytanie: co się stałol (perfectum historicum). b. 188). 9. Andr. Audentes fortuna iuvat (Verg. Odpowiada na pytanie: co się dzialol i służy do przedstawienia zwyczajów. cum valemus. W języku polskim odpowiada mu czas przeszły zarówno i czasowników dokonanych jak i niedokonanych. W języku polskim odpowiada mu czas przeszły czasowników dokonanych lub czas teraźniejszy odpowiednich czasowników. c. ma wtedy znaczenie zbliżone do perfectum. fugientibus equites occurrunt. bene est. rozgrywające się zarówno teraz. opisach. cohortes aliae adpropinquant. wydarzenia bez określonego czasu. iam antea miliens audivit (Cic. twier dzeniach. c. Facile omnes. V 57). 3). jak i w prze szłości i w przyszłości. 309). Facile omnes. Deos deasque omnes imploro atque obtestor. off. 3). Si tu vales. ego valeo.CZASY TRYBU OZNAJMUJĄCEGO j Praeseos indicativi. I 39). 309). Praesens wyraża: a. VII 88. Andr. obyczajów. div. fam. consilia aegrotis damus (Ter. 72. s 252 Perfectum indicativi ma podwójne znaczenie: a. Tusc. cum valemus. Duodeąuadraginta annos tyrannus Syracusanorum fuit Dionysius (Cic. Primo Punico bello Regulus captus est a Poenis (Cic.. Służy do przedstawienia wydarzeń minionych. czynności lub stany współczesne z chwilą mówienia o nich. Repente post tergum equitatus cemitur. Fit magna caedes (Caes. S 253 Imperfectum indicativi wyraża: a. Nunc quidem iam abiit pestilentia (Cic. 128 . takie znaczenie ma praesens w przysłowiach. Aen. Nostri omissis pilis gladiis rem gerunt.Jako czas względny praesens wyraża czynność równoczesną z inną czynnością teraźniejszą. czynność przeszłą (wcześniejszą niż chwila mówienia o niej) niedokonaną lubi powtarzającą się. III Verr. consilia aegrotis damus (Ter. Jako czas względny perfectum wyraża czynność uprzednią w stosunku do czynno-j ści wyrażonej w praesens. prawach. quorum templis iste helium sacrilegm impiumque habuit indictum (Cic. 130). b. V Verr. XTV l. urządzeń. Them. Perfectum wyraża stan obecny będący wynikiem czynności dokonanej w prze szłości (perfectum praesens). Gali. w żywym opowiadaniu służy do wyrażenia wydarzeń przeszłych (praesens historicum). I 58). Hostes terga vertunt. 2). saepe ex te audivi tuum somnium (Cic. sentencjach. X 284). Saepe tibi meum narravi. lllo" l d.

manguam aberrabmus (Cic. Pyrrhi temporibus iam Apollo versus facere desierat (Cic. przedtem itp. jeżeli w zdaniu podrzędnie złożonym występują dwie czynności przyszłe i czynność zdania podrzędnego jest wcześniejsza. Gali. comportari. Fundanius et L. off. (Caes. Phil. possum. Defendi rem publicam adulescens. Ut Romae consules. Neque vero tum ignorabat se ad crudelissimum hostem et ad exquisita suppticia proficisci. 13). sed in gremio ac sinu matris educabantur (Tac. jeżeli w zdaniu podrzędnie złożonym występują dwie czynności przeszłe i czynność w zdaniu podrzędnym jest wcześniejsza. III 100).1 Pueri Romani non in cella emptae nutricis. Rzadko używa się plusquamperfectum w zdaniu niezależnym. Oppius in medio ardore Punici belli (Liv. wyrażamy ją przez futurum exactum. Interim cotidie Caesar Aeduos frumentum flagitare. W opowiadaniu zdarzeń historycznych występują obok siebie perfectum i imperfectum. Niekiedy imperfectum wyraża czynność tylko zamierzoną. I Cat. tulerat eam M. 4). może występować słówko iam. quod iam tua sponte faciebas (Cic. sed ius iurandum conservandum putabat (Cic. imperfectum — okoliczności uboczne. Themistocles fecit idem. dicere. dial. Diem ex die ducere Aedui: conferri. miałem albo przez czas przeszły czasowników niedokonanych. 2). Quid est. czasem imperativus. quod viginti annis ante fecerat Coriolanus (Cic. odessę. Plusquamperfectum jest czasem względnym. 118). Lael. późniejszą niż chwila mówienia o niej) zarówno dokonaną jak i niedokonaną. sic Carthagine quotannis annui bini reges creabantur (Nep. II 116). l Futurum prinium wyraża czynność przyszłą (tj. off. 161). 7. Jako czas względny imperfectum wyraża czynność równoczesną z inną czynnością przeszłą. ale nie doszła do skutku (imperfectum de conatu). 42). §254 l 255 §156 Plusquamperfectum indicativi. ardebant oculi. I 100). Futurum exactum jest przede wszystkim: a. div. Catilinal Num dubitas me imperante facere. toto ex ore crudelitas eminebat (Cic. 14). 46. Verres inflammatus scelere et furorę in fonon venit. uprzednio. Naturom si sequemur ducem. l 16). zamierzałem. 23. b. Valerius tulerunt de Oppia legę abroganda. czasem względnym. XXXIV l. c. 28. M. W żywym opowiadaniu zamiast imperfectum używa się niekiedy infinitiwu praesentis (infinitivus historicus). non deserom senex (Cic. V Verr. towarzyszące wypadkom głównym. Regulus Carthaginem rediit neque eum caritas patriae retinuit nec suorum. w języku polskim oddajemy przez słowa: chciałem. to wyrażamy ją przez plusquamperfectum. natomiast w zdaniu nadrzędnym kładzie się futurum primum. Czas zaprzeszły w języku polskim wyszedł niemal całkowicie z użycia. perfectum wyraża zdarzenie główne. coniunctivus hortativus lub formy czasownika volo. Przy tłuma» Wlkarjak — Gramatyka 129 . W języku polskim kładziemy tu czas przeszły dodając ewentualnie przysłówek: wcześniej.

quid agerem. możliwość (jako przeczenie występuje non) b. V 2) = Cóż mam robić sędziowie. życzenie (jako przeczenie występuje ne). ] dokąd się zwrócić? Haec cum viderem. 130 . zastanawianie się. XVI 16b. plusquamperfecti dla prze. wypowiedzi. ita metes (Cic. 2). fam. często występuje w tych zdaniach utinam = oby. teraźniejszy) czasowników dokonanych zaznaczając ewentualnie uprzedniość przez odpowie-j dni przysłówek. często występuje w pytaniach retorycznych. Qui Antonium oppresserit. Jako przeczenia używa się non. Jako przeczenia używa się ne. putores. Verr. występuje w zdaniach pytajnych. które mówiący odczuwa jako realne życzenia. 42) = Kiedym patrzał na to. Kładzie się tu con. Non credom. którą mówiący uważa za niezgodną z rzeczywistością. g 259 Coniunctivus dubitativus lub deliberativus wyraża powątpiewanie. sądzić. ijn-perfecti używa się w drugiej osobie sing. j cóż miałem robić. X 19. przypuszczenie. IV 296). III 100). mogą tu występować wyrażenia mox. iudicesl quo me vertam (Cic. con. którą mówiący uważa za możliwą lub pomyślaną. de or. Sest. praesentis używa się dla teraźniejszości. imperfecti używa się dla teraźniejszości. wyraża: a. dixerit quispiam (Cic. 2). Hoc sifeceris. praesentis lub perfecti — podmiotem bywa przeważnie zaimek pytajny lub nieokreślony. Quis putavisset Aristidi iustitiam esse nocituraml 1261 Coniunctivus optativus wyraża życzenie. is hoc helium confecerit (Cic. Con. on exercitui carior esset (Liv. XXI 4. con. powiedzieć itp. Przeczeniem jest non. diceres = można by było wierzyć. Przeczeniem jest non. Att. Wyróżniamy tu dwie grupy: a. że czynność niezawodnie lub niebawem się odbędzie. nisi legero (Mart.czeniu na język polski oddajemy futurum exactum przez czas przyszły (właść. Con. O stultum kominem. praesentis dla teraźniejszości lub prze szłości. sędziowie? 8 260 Coniunctivus irrealis wyraża czynność. post itp. XII 73). Aen. imperfecti dla przeszłości. me maximo beneficio devinctum habebis (Cic. Sine amicis vita tristis esset.j szłości. niepewność. iudicesl (Cic. Quid agom. swoim charakterem zbliżają się do modlitwy. 8 258 Coniunctivus potcntialis wyraża czynność. b. utrum Hannibal imperatori. II 261). W zdaniach niezależnych używa się niekiedy futurum exactum dla podkreślenia. Quis fallere possit amantem! (Verg. w wyrażeniach ogólnych: crederes. Con. § 257 CONIUNCTIVUS Coniunctivus (tryb przypuszczający) pełni dwojaką funkcję. Haud facile discerneres. off. Używa się go w con. 3). paulo. Ut sementem feceris.

2) = Szkoda. Her. Quidquid agis. imperfecti dla teraźniejszości lub przyszłości. carm. hoc ne feceris (Cic. sen. ne requiras (Cic. 13. 1) = Szkoda. 134) = Kochajmy ojczyznę. nie decydują tu rozważania logiczne. atque amemus (Catull. $ m na język polski tłumaczymy to przez tryb rozkazujący. sta. Audiatur et altera pars. Gaudeamus. nube. Di tibi dent.$ 203 nowi uzupełnienie imperatiwu. mallem. I 3). XVI 9. Szkoda. że naród rzymski nie ma jednego tylko karku. 33). pareamus senatui (Cic.. Att. 5. że moja mądrość nie jest godna waszego o mnie mniemania. X 34. 1). Quam vellem Romae mansisses (Cic. 1). które mówiący odczuwa jako życzenia nierealne. dum adsit. 84). I 15. że nie pozostałeś w Rzymie. Utinam populus Romanus unam cervicem haberet! (Suet. perfecti. Isto bono utare. Hoc facito. prudenter agas et respice finem. Bclla gerant alii.Sagunti ruinae — falsus utinam vates sim! — nostris capitibus incident (Liv. Cum recte vivis. Vivamus. niezgodne z rzeczywistością. Tu ne quaesieris — scire nefas — quem mihi. bądźmy posłuszni senatowi. mea Lesbia. Sest. 127). lecz nastrój i odczucie mówiącego. Isto bono utare. Bella gerant alii. Calig. wypowiedzi takie prócz życzenia zawierają element żalu. że rzeczywistość jest inna. Cedant carminibus reges requmque triumphi (Ovid. 33). rzadziej w drugiej osobie. Am. tu. ne requiras (Cic. W zdaniach tych występuje utinam lub czasownik vellem. cum absit. 131 . div. carm. fam. W rozióżnieniu wymienionych dwóch grup nie chodzi. W drugiej osobie § 264 używa się częściej ne z con. Litterae tuae me molestia valde levarunt: utinam omnino liberassent (Cic. con. sen. nallem. czy niemożliwe do spełnienia. Coniunctivus hortativus wyraża wezwanie. ventorumque regat pater. XXI 44. Protesilaus amet (Ovid. Sapientia mea utinam digna esset opinione vestra (Cic. quidquid mereris (Mart. czy życzenie jest możliwe. navis (Hor. b. Puer telum ne habeat. Uwaga. praesentis. plus-quamperfecti dla przeszłości. 1). 6). 33). Coniunctivus iussivus wyraża rozkaz. XXI 10). w trzeciej osobie częściej ne z con. zachętę w pierwszej osobie liczby mnogiej. wypowiedzi. II 61. dum adsit. Ne tronsieris Hiberum (Liv. 2. II 22.. Przeczeniem jest ne. że całkowicie nie uwolnił. polecenie w trzeciej. Amemus patriam. quem tibi finem di dederint (Hor. Używa się tu con. I 11. Coniunctivus probibitivus wyraża zakaz. Sic te diva potens Cypri. 5) = Oby moja mądrość była godna waszej o mnie opinii. cum absit. ne cures verba malorum. felix Austria. 30) = Szkoda. stanowi uzupełnienie imperatiwu. iuvenes dum sumus. sen.

kładzie si? a. imperfecti dla czynności równoczesnej b. niech itp.). I lub fut. nie posiada Minos powietrza. stko posiadał. perfecti quid egerim con. fut. • i CONSECUTIO TEMPORUM Czas coniunctiwu w zdaniu podrzędnym zależy od tego: a. to w zdaniu podrzędnym wymagającym użycia coniunct. non possidet aera Minos (Ovid. imperfecti quid agerem Mówiąc o czasach orzeczenia w zdaniu nadrzędnym. 132 . w jakim czasie występuje orzeczenie zdania nadrzędnego b. VIII 187) = Choćby wszy. praesentis dla czynności późniejszej od czynności zdania nadrzędnego.). imperfecti dla czynności później szej od czynności zdania nadrzędnego.. konstrukcji opisowej na -uriis essem lub con. imperativus. carm.S 265 Coniunctivus concessivus wyraża przyzwolenie. praesentis dla teraźniejszości. konstrukcji opisowej na -urussim lub con. CONSECUTIO TEMPORUM (OGÓLNY SCHEMAT) W zdaniu nadrzędnym dla czynności równo-noczesnej czas teraźniejszy lub przyszły con. 1-2). Jeżeli w zdaniu nadrzędnym orzeczenie jest w czasie teraźniejszym lub przyszłym (praes. Met. praesentis dla czynności równoczesnej b. Infinitivus historicus uważa się za czas przeszły. con. coniunctivus) — z tym. con. Jeżeli w zdaniu nadrzędnym orzeczenie jest w czasie przeszłym (imperf. Zależność tę ilustrują załączone tabelki oraz przytoczone przykłady. con. perfecti dla przeszłości. kładzie się: a. to w zdaniu podrzędnym wymagającym użycia coniunct. mamy na myśli czasy w różnych trybach (indicativus. Przeczeniem jest ne. jaki jest stosunek czasowy czynności zdania podrzędnego do czynności zdania nad rzędnego. con. con. Kładziemy con. że coniunctivus perfecti użyty jako prohibitivus (= imperat. praesens historicum za czas teraźniejszy Jub przeszły. ex. praes. w języku polskim występują tu zwroty z choćby.) lub potentialis traktuje się jako czas teraźniejszy. quem tibi finem di dederint (Hor. perfectum. praesentis quid quaeris W zdaniu podrzędnym wcześniejszej późniejszej con. con. plusquamperfecti quid egissem -urus sim quid acturus sim -urus essem quid acturus essem czas przeszły quaesivisti agam con. quem mihi. Tu ne quaesieris. Omnia possideat. con. plusquamperfecti dla czynności wcześniejszej c. perfecti dla czynności wcześniejszej c. plusquamperf. l 11.

w zdaniu podrzędnym od orzeczenia zdania nadrzędnego. jeżeli w zdaniu podrzędnym występują takie wyrazy jak eros. perfecti późniejszej -urus sim lub con. quid agam quid egerim quid acturus sim con. plusquamperfecti -urus essem lub con. Natomiast. albo jeżeli stosunek następczy wynika z treści zdania. imperfecti quid agerem quid cyissem quid acturus essem 133 . lub futurum esset ut z con. neve (zob.Jeżeli zdanie podrzędne jest zależne bezpośrednio od infinitiwu. W zdaniu podrzędnym W zdaniu nadrzędnym praesens futurum I futurum exactum quaeris quaeres quaesiveris quaere si quaeras ne quaesiveris quaerere vis te quaesiturum esse spero imperfectum perfectum plusq u am perfec t um quaerebas quaesivisti quaesiveras cum quaesivisses quaerere solebas quaesivisse videris dla czynności równoczesnej con. Jeżeli czasownik nie tworzy form od tematu supini. gerundium lub supinurn. perfecti otrzymuje czasy coniunctiwu jak po czasie przeszłym. imperf. jeżeli stosunek następczy nie jest zaznaczony w inny sposób. praes. praes. ne. Konstrukcja opisowa na -urus sim. participium. albo użyty jest w passivum. czy imperf. brevi. Dla wyrażenia czynności późniejszej niż akcja § 268 zdania nadrzędnego używa się w zdaniu podrzędnym konstrukcji opisowej na -urus sim lub -urus essem. konstrukcja opisowa przybiera postać dłuższą: futurum sit ut z con. 281). jedynie zdanie zależne bezpośrednio od infinit.. essem. §§ 280. jak dla czynności równoczesnej. postea. Uwzględniając przytoczone uwagi można by schemat podany w § 266 uzupełnić następująco. imperfecti con. odnosi się to szczególnie do zdań okolicznikowych celu oraz zdań dopełnieniowych zaczynających się od spójników ut. praesentis wcześniejszej con. CONSECUTIO TEMPORUM g »9 Zależność czasów coniunct. używa się con. to czas zależnego coniunctiwu stosuje się do orzeczenia (verbum finitum). praes.

niekiedy także do zdań pytających zależnych. z jakim je wypowiadamy. Si vis amari. w wielu wypadkach zastępuje go coniunctivus. życzenie lub prośbę. zdania pytające 273 Zdania oznajmujące występują w dwojakiej postaci: twierdzącej lub przeczącej. szczególnie w pierwszej osobie liczby mnogiej i trzeciej osobie obu liczb. Nie stosuje się do consecutio temporum con. lecz niekiedy także w osobie drugiej (§ 262. Odnosi się to szczególnie do zdań skutkowych. Jeżeli więc w zdaniu występuje zaimek przeczący. ad me litteras mittito (Cic. § 260 i 259). 1. 264). III 9. irrealis oraz con. Niekiedy wykonanie polecenia uzależnia się od spełnienia pewnego warunku.§ 270 Odstępstwa od consecutio tempornm. «m IMPERATIVUS Imperativuspraesentis — mający formy dla drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej -wyraża rozkaz. Od czasowników scio. w zdaniu podrzędnym nie stosuje się do orzeczenia zdania nadrzędnego. praes. W języku łacińskim zdanie przeczące ma tylko jedno przeczenie. Regio imperia duo sunto iique consules appellantor (Cic. Imperativus futuri — mający formy dla osoby drugiej i trzeciej — wyraża polecenie. scitote. memini używa się tylko imperatiwu futuri: scito. 2). wyróżnia się: a. jako zaimki nieokreślone. De or. Niekiedy czas coniunct. mementote. układach. fam. Virgines Vestales in urbe custodiunto ignem foci publici sempiternum (Cic. Manus Ima et cena (Cic. zdania żądające c. ep. lub perfecti. dubitativus dla przeszłości (zob. które należy wykonać w przyszłości. leg. choć orzeczenie zdania nadrzędnego stoi w czasie przeszłym. leg. zdania oznajmujące b. { 272 RODZAJE ZDAŃ Ze względu na treść zdania oraz zamiar. Budowa łacińskich zdań przeczących znacznie się różni od polskich. Si me diligis. Polskiemu zdaniu z kilku zaimkami przeczącymi odpowiada w łacinie zdanie z jednym zaimkiem przeczącym. nie stawia się już przeczenia przed orzeczeniem. testamentach. Zakres użycia imperatiwu w łacinie jest dużo mniejszy niż w języku polskim. zdanie podrzędne otrzymuje wtedy czas jak gdyby było niezależne. II 246). 9. III 8). memento. ama (Sen. Militem non mdi = nie widziałem żołnierza Nullum militem vidi = nie widziałem żadnego żołnierza Nullum militem usąuam vidi = nie widziałem nigdzie żadnego żołnierza 134 . 6). TL 8. występuje szczególnie w ustawach. pozostałe występują bez negacji tj. lecz do chwili mówienia. 263. 20). Występować więc może con.

68). qualis (w różnych przypadkach). ne dixeritis. 5). Tu me diliges et valebis (Cic. 135 §m . d. praes. Zdania żądające to takie. Unde tibi haec nota suntl (Cic. §§ 257 . IX 22. że w łacinie coniunctiwu używa się znacznie częściej niż w języku polskim (por. przy czym należy zaznaczyć. cave z con. życzy sobie. Ne — quidem znaczy nawet nie. 385). na którym spoczywa nacisk. żąda. perfecti: ne dixeris. Tu nihil invitd dices faciesve Minervd (Hor. Tę grupę nazywamy pytaniami wyrazowymi. quid. Pis. Ta postać przeczenia występuje też w połączeniu z zaimkami: neque quisquam = i nikt neque quidquam = i nic neque ullus = i żaden neque unquam = i nigdy neque usquam — i nigdzie.: noli dicere.: fac ne dicas. numquam) z con. przy czym wyraz. ne (także nihil. b. c. noli z infin. sodes = si audes. fam. fac ne z con. praes. Pis.: ne dicas. Rozkaz można złagodzić dodając do imperatiwu takie wyrażenia jak quaeso = proszę. Można zestawić następujące odpowiedniki: nemo quisquam = nikt nihil quidquam = nic nullus ullus = żaden nunquam unquam = nigdy nusquam usquam = nigdzie 2. sis = si vis. ne z imperatiwem II: ne dicito f. praes. ubi. Zakaz w osobie drugiej wyrazić można w różny sposób: a. quare ii. Mówiący pyta słuchacza o pewien szczegół. g 274 Orzeczenie w tych zdaniach występuje w trybie rozkazującym lub przypuszczającym. w których mówiący rozkazuje.Nemoullum militem usquam vidit = nikt nie widział nigdzie żadnego żołnierza. praes. 28. prosi. cur. Niekiedy rozkaz wyraża się przez indicativus futuri I podobnie jak w języku polskim. 3. uter. zakazuje. praes. albo używając velim z con. stawia się między owymi członami: nerex quidem = nawet król nie.264). oczekuje uzupełnienia sądu. cavete dicatis. unde. 54). używa się wtedy zaimków pytających (także przystawnych): quis. facite ne dicatis. Zdania pytające dzielą się wyraźnie na dwie grupy: a. ne z con. quo.: cave dicas. rzadziej przez: e. Ubi habitasl (Plaut. nollte dicere. Polskiemu / nie odpowiada w łacinie neque. Vidul.

Ze względu na stosunek zachodzący między zdaniami wchodzącymi w skład zdania złożonego rozróżniamy: • a. oczekuje odpowiedzi tak lub nie. zdanie złożone współrzędnie b. wskaźnikiem jest jedynie sposób wypowiedzenia. Trin. Zdanie. 322). 8277 ZDANIA WSPÓŁRZĘDNIE ZŁOŻONE W zdaniu współrzędnie złożonym jego człony (zdania pojedyncze) określają się obustronnie i wzajemnie: mają one jakąś podstawę zespolenia. Między członami zdania współrzędnie złożonego zachodzić może stosunek: a. najczęściej są to spójniki. Niekiedy jednak brak jest wyrazowych wskaźników zespolenia. De or. Tusc.b.n e — o n — a n — o n — on. Num ąuis est hic alius praeter me atąue tel (Plaut. Często w zdaniu pytającym nie ma żadnej partykuły pytającej. niekiedy także w przestrzeni. mówiący nie oczekuje odpowiedzi. Att. dwie treści przeciwstawne itp. występują w nich dwie treści równoczesne. Formą pytającą chce wzruszyć słuchaczy lub spotęgować wrażenie. nazywamy zdaniem złożonym. np. nonne = czyi nie. VII 11. 250). 24). enklit -ne doczepia się do wyrazu. Na podstawę zespolenia wskazują zwykle pewne wyrazy. w którego skład wchodzą dwa Jub więcej zdań pojedynczych (orzeczeń). 81). o co pyta. mim = czyż. an ego non satis intellexi. IX 2). an mutasti sententiaml (Cic. przycisk. Partykuła num sugeruje odpowiedź przeczącą. Utrum de imperatore populi Romani. Nihilne prodest oratori iuris civilis sciential (Cic. Mówiący zwraca się do słuchacza o rozstrzygnięcie treści zdania. I 11. Są to tzw. czy — czy): ut r u m — o n — o n . gdyż dobrze wie to. W zdaniach tych występują zwykle partykuły pytające: -ne (enklityczne) = czy. Acad. II 25. na którym spoczywa akcent. Niekiedy zdania są tylko pozornie pytające. nazywamy je zdaniem pojedynczym. 69). nonne odpowiedź twierdzącą. Hodie duxorem ducisl (Ter. Utrum hoc tu parum commeministi. I 59. a więc odpowiednia intonacja. Num eloquentia Platonem superare possumusl (Cic. kiedy treści zdań tylko współistnieją w czasie. charakter pytający zdania zaznacza się przez odpowiednią intonację. pauza. a w pytaniu rozłącznym (poi. łączny. an de Hannibale loquimur (Cic. Att. 136 . Videsne navem Ulami (Cic. Andr. pytania retoryczne. zdanie złożone podrzędnie. 1) S 27« ZDANIA ZŁOŻONE Jeżeli zdanie zawiera tylko jedno orzeczenie. Tę grupę nazywamy pytaniami treściowymi.

vel — vel. nawet wyrazu i użyte jest z przyciskiem). więc e. okolicznikowe { 278 137 . proinde = przeto. wskaźnikami mogą być spójniki (coniunctiones adversativae): sed. etenim — albowiem. innymi słowy zdanie podrzędne jako całość nawiązuje bezpośrednio do jednej jakiejś części zdania nadrzędnego. podmiotowe b. przydawkę. dopełnieniowe e. Niekiedy spójniki te podwaja się: et — et. vici. wskaźnikami mogą być spójniki (coniunctiones conclusivae): itague. Ze stanowiska zdania nadrzędnego można pytać o zdanie podrzędne tak jak pytamy o podmiot. bez spójników (asyndeton): Veni. przecież autem. dopełnienie. bo. kiedy treść zdania drugiego pojmuje się jako następstwo wynikające z treści pierwszego. -ve = lub. vel = lub. iuste vivere. jaką część zdania nadrzędnego wypowiada czy uzupełnia. vero = zaś c. ergo. namgue. vidi. Honeste. przeciwstawny. Występuje także jako podwojone: aut — aut. drugi zaś jest zdaniem podrzędnym. ale atgui = a jednak. orzecznik. a przecież at = ale. verum = lecz. enim. Trzy lub więcej zdań. seu = czyli. a nawet et non = i nie (jeżeli odnosi się do jednego etiam = także. orzecznikowe c. przyczynowy. nec = i nie atgue. zatem. wskaźnikami mogą być spójniki (coniunctiones disiunctivae): aut = albo. bowiem. wszystkie ze spójnikiem et (polisyndeton): Honeste et sapienter et iuste. d. wskaźnikami są spójniki (coniunctiones causales): nam. a nadto. kiedy treść jednego zdania wyłącza jednoczesne istnienie treści dru giego. otrzymuje zdanie swoją nazwę. kiedy jeden jego człon (jedno zdanie pojedyncze) jest nadrzędny. ze względu więc na funkcję uzupełniającą w stosunku do zdania nadrzędnego rozróżniamy zdania podrzędne: a. 3. określany. • PODZIAŁ ZDAŃ PODRZĘDNYCH O zdaniu podrzędnie złożonym mówimy. sive. sapienter. wyrazów równorzędnych stawia się obok siebie: 1. przydawkowe d. b. igitur. rozłączny. czyli. określającym. wynikowy. sive — sive.wskaźnikami zespolenia mogą być następujące spójniki (coniunctiones copulativae): et = i quoque = także. neque — negue. ostatni ze spójnikiem -que: honeste. Zależnie od tego. 2. tymczasem tamen = jednak. natomiast. ac = i. członów. Uwaga. również -gue (enklityczne) = i negue. kiedy współistniejące treści wykazują ponadto jakieś przeci wieństwo. sapienter iusteque. okolicznik zdania pojedynczego.

299.: 1. 138 . w języku łacińskim kładzie się zawsze coniunctivus. odpowiedni zaimek wskazujący. wyróżniamy zdania podrzędne: a. Jeżeli przeczenie odnosi się do jednego wyrazu użytego z naciskiem. neve = i aby nie. aby nikt nie. że te same lub podobne zaimki mogą zaczynać zdanie względne i zdanie bezspójnikowe (pytające zależne). W pierwszym wypadku można uzupełnić odpowiednik ten. etsi. a więc intonacja. ne umguom = aby nigdy itp. O znaczeniu i funkcji spójników będzie mowa w §§ 280 . Tusc. ażeby. Ze względu więc na formę zespolenia. cum. poza tym w zdaniach zaprzeczonych kładzie się ne: ne quis = aby ktoś nie. np. kto to zrobił. wskaźnikiem zespolenia jest jedynie sposób wymówienia. w pierwszym wypadku indicati wu. mamy tu zdanie względne. Zasługuje na pochwalę (ten). szczególnie w accusatiwie). np. używamy ut non. 146).) = aby tym. że w zdaniu podrzędnym należy użyć innego trybu. V 58). zaczyna drugie zdanie celowe. ut. 1). W języku łacińskim powyższe rozróżnienie jest tym ważniejsze. Helvetii constituerunt sementes quam maximas. S «i Zdania podrzędne dopełnieniowe — to takie zdania. w drugim coniunctiwu.8279 O stosunku składniowym zdania podrzędnego do nadrzędnego mówi nie tylko ich treść. Uwaga. a jeśli chodzi o formę zespolenia — zdanie bezspójnikowe. Legibus idcirco omnes servimus. ut in itinere copia frumenti sup-peteret (Caes. Wiem. tondere filias suas docuit (Cic. może nim być (a) spójnik (b) zaimek względny w zdaniu podrzędnym. Warto podkreślić. pełniące różne funkcje. neve (neu) = i aby nie. Odpowiadają na pytania: po col na col. Zaczynają się od spój. ne = aby nie. Niekiedy brak wskaźnika wyrazowego. czyli sposób połączenia ze zdaniem nadrzędnym. Gali. ne quid = aby nic. wyrażony lub domyślny. żeby. (Zaimek pytający może występować w różnych przypadkach. spójnikowe b. jeżeli podmiot zdania celowego jest zarazem podmiotem zdania nadrzędnego. np.i ników: ut («//') = aby. o które ze stanowiska zdania nadrzędnego pytamy tak samo jak o dopełnienie zdania pojedynczego. • f 280 Zdania okolicznikowe celu. kto to zrobil. który nazywamy wskaźnikiem zespolenia. quia i spójniki wieloznaczne. ne tonsori collum committeret. przycisk zdaniowy i pauza oraz użycie coniunctiwu w zdaniu podrzędnym. Uwaga. Kładzie się w nich coniunctivus praesentis lub imperfecti według conse-cutio temporum (innych czasów coniunct. ut liberi esse possimus (Cic. któremu w zdaniu nadrzędnym odpowiada. Cluent. w drugim wypadku jest to zdanie pytające zależne. I 3. gdyż cel nie może być czynnością uprzednią). o czym należy pamiętać przy tłumaczeniu z języka polskiego na łaciński. Przestroga. nie używa się. W języku polskim orzeczenie zdania celowego występuje czasem w bezokoliczniku. quo (z compar. 2. quo używa się w połączeniu z comparatiwem: quo facilius = aby tym łatwiej. względne c. bezspójnikowe Wśród spójników wyróżnić można spójniki jednoznaczne. lecz także pewien wyraz. Dionysius.

ne frigeas in hibernis (Cic. dokonać assequi. 1). operom dare = starać się praecipere = polecać hortari. Timebam. Quid obstał. Att. po wyrażeniach: non dubito quin = nie wątpię. Labienus veritus est. że nie (obawa połączona z życzeniem. quin ea vera sint. dolore impedior (Cic. ne kostium impetum sustinere non posset (Caes. perficere = sprawić. adipisci = osiągać Spójniki: ut = aby (że). czy nie. Niektóre spójnikowe zdania dopełnieniowe mają budowę podobną do zdań okolicznikowych celu. §§ 269.d. b. Epist. metuere. obtestari = zaklinać curare. Gali. neve (neu) = i aby nie. Uwaga. obstare. Spójniki: ne = aby nie. 9). Att. quae acciderunt (Cic. monere = napominać facere. nat. Spójnikowe zdania dopełnieniowe występują: a. 2). Podobną konstrukcję mają zdania podmiotowe po wyrażeniu: non est dubium quin.Zdania dopełnieniowe podobnie jak w języku polskim mogą być spójnikowe. ut valeas (Cic. po czasownikach (verba curandi et postulandi): • optare = życzyć sobie postulare. 5). VII 10. aby się coś stało). 139 . efficere. Spójniki: quominus. Gali. 50 . ne Ariovistus Aeduis helium inferret (Caes. II 8). że guis dubitat quin = któż by wątpił. prohibere = przeszkadzać. względne lub bezspójnikowe. Paupertas impulit audax. V 47). quominus sit beatusl (Cic. Występuje coniunc-tivus praesentis lub imperfecti według consecutio temporum (por. ne. Valde metuo. rogare orare. V 20. flagitare = żądać petere. Cura. I 95). resistere. d. aby się coś nie stało). cum infmitivo. Caesar postulavit. quae defendunt (Cic. Plura ne scribam. precari = prosić obsecrare. fam. ne non = czy.51). periculum est = zachodzi obawa. Acad. Uli non dubitant. że retineri non possum quin = nie mogę się powstrzymać itp. napominać suadere = radzić. 280). c. II 2. ut versus facetem (Hor. repugnare = opierać się itp. fam. niebezpie czeństwo. po czasownikach oznaczających przeszkodę (verba impediendi): impedire. VI 21. 9). że (obawa połączona z życzeniem. vereri i wyrażeniach o podobnej treści metus est. I 43. monere = zachęcać. XI 13. Polskim zdaniom dopełnieniowym odpowiadają w łacinie także równoważniki zdań wyrażone przez konstrukcję accus. coniunctivus według consecutio temporum. obsistere — sprzeciwiać się. Spójnik quin. ne — aby nie (że nie). po czasownikach wyrażających obawę (verba timendi): timere. ne evenirent ea.

lub nom. 1). sequitur. Tot annos ita vivo. Wśród zdań okolicznikowych sposobu — odpowiadających na pytanie jaki — wyróżniamy zdania mówiące o skutku wywołanym przez treść zdania nadrzędnego. Pewna odmiana spójnikowych zdań podmiotowych ma w łacinie podobną budowę jak zdania skutkowe. wyrazy te można by nazwać zapowiednikami zespolenia. np. H Spójnikowe zdania podmiotowe występują: a. skoro. 17. Persaepe evenit. 7). propterea quod. quod. Epaminondas adeo fuit veritatis diligens. pr. wypływa b. Verr. Mos erat a maioribus Lacedaemoniis traditus. po wyrażeniach złożonych z rzeczownika lub przymiotnika w rodzaju nijakim i słowa posiłkowego est. fam. dlatego że.). 2). i 214 Zdania okolicznikowe przyczyny. c. ut ea restitui in antiquum statum nullo modo possit (Cic. tam = tak. 29). accidit. contingit — zdarza się. Siciliam Verres per triennium ita vastavit. Kładzie się w nich coniunctivus według zasad podanych w § 270. 1). Przy tłumaczeniu z języka polskiego na łacinę można przyjąć praktyczną wskazówkę. sic. tantus = tak wielki. Arch. Adeo excellebat Aristides abstinentia. ut mus post hominum memoriam cognomine iusti sit appellatus (Nep. Zdania podmiotowe podobnie jak w języku polskim mogą być spójnikowe. ut non (ut nemo itp. § 282 Zdania podrzędne skutkowe. względne lub bezspójnikowe. ut nullius unquam me tempore aut commodo otium meum abstraxerit (Cic. l. quin tibi essem carissimus (Cic. Arist. talis = taki. quoniam (rzadziej quando. XVI 21. fam. tot = tyle. W zdaniu nadrzędnym występują często wyrazy: ita. 12). 89). quia. kiedy. inf. efficitur = wynika. nominę magis quam imperia (Nep. 12). ut eam in hoste etiam diligamus (Cic. Zaczynają się od ut. quin te sublevatums sim (Cic. te są spójnikowe. consuetudo est = jest przyzwy czajeniem. 140 . tantopere = tak bardzo. kładzie się w nich coniunctivus (jak w zdaniach skutkowych). iż w zdaniu skutkowym kładzie się coniunctivus takiego czasu. Lael. V 19. Zaczynają się od ut (uti) = że. po czasownikach użytych nieosobowo: est.). Epam. fit. Uwaga. quandoquidem) = ponieważ gdyż. evenit. nie kiedy można się ich domyślić lub uzupełnić. cum = ponieważ. Noli dubitare. ut nihil itp. praesertim cum = zwłaszcza że b. Odpowiadają na pytania: dlaczego! z jakiego powodu? Zaczynają się od spójników: a. 25.Mihi numquam dubium fuit. ut non = że nie (ut nemo. adeo = do tego stopnia. ut utilitas cum honestate certet (Cic. ut ne ioco quidem mentiretur (Nep. 8 2» Zdanie podrzędne podmiotowe to takie zdanie. restat = pozostaje. Port. określamy je jako skutkowe. mos est = jest zwyczajem. mi Tiro. Tanta vis probitatis est. 1). w jakim występuje orzeczenie zdania podrzędnego w języku polskim. Zdania. ut binos haberent semper reges. o które ze stanowiska zdania nadrzędnego pytamy: ktol col — jak o podmiot zdania pojedynczego. 3. Pol skim zdaniom podmiotowym w niektórych wypadkach odpowiada w łacinie konstrukcja acc.

9). tametsi zaczynają zdania przyzwalające z odcieniem zdań warunko wych. tametsi = chociaż. 7. tertiam. Spójnik cum ma także inne zastosowanie. W zdaniu nadrzędnym występuje często tamen = jednak. Cum. quod avocet a rebus gerendis. b. Ep. którego byśmy normalnie nie oczekiwali ze względu na treść zdania nadrzędnego. cum divitissimus esse posset (Nep. III 2. quod corpus faciat infirmius. (zaprzecz. Cum cotidiani maximi fierent sumptus. V 18. d. Gali. VII 32. quia tibi bene est (Plin. quamvis ridicula esset. zdanie podrzędne zaczyna się od cum (cum adversativum) które tłumaczymy: gdy przeciwnie. Helvetii reliquos Gallos virtute praecedunt. jeżeliby nie. Phocion fuit perpetuo pauper. co stanowi treść zdania nadrzędnego. aczkolwiek. tamen est laudanda voluntas (Ovid. jeśli nie. Datis. Incipiam (Verg. etsi non aequum locum videbat suis. Zdanie podrzędne warunkowe jest spójnikowe. ni. sin = jeżeli zaś. Etsi. si. minus = jeżeli nie. Ula. Odpowiadają na pytania: mimo col wbrew czemu? Mówią one o fakcie. Bene est mihi. Quamquam łączy się z indicatiwem Quamquam animus meminisse horret luctuque refugit. Zdania podrzędne przyzwalające. Cum feriant unum. cur senectus misera videatur: unam. non unum fulmina terrent (Ovid. 15). o różnych jego funkcjach mówi § 292. gdyby. występują tu tryby i czasy jak w okresach warunkowych (por. sicut erant. I l. kładzie się coniunctivus. 3). jeśli zaś. nadrzędne następnikiem. 2). Licet ut. l. 4). gdyby nie. 60). alteram. sen. chociażby. quod privet omnibus fere voluptatibus. celeriter pecunia deesse coepit (Nep. ne) łączą się z coniunctiwem praesentis lub perfecti.Zdania z cum i praesertim cum mają coniunctivus według consecutio temporum. a. jeżeli zdanie zawiera myśl cudzą (por. De or. okres warun kowy. Zdania warunkowe. podczas gdy. lubo. choć. zdanie podrzędne nazywamy poprzednikiem. mihi risum non moverunt (Cic. jeśliby nie. jeżeliby. 285 Socratis ingenium variosque sermones immortalitati scriptis suis Plato tradidit. zaczyna się od spójników: si = jeżeli. fam. Uwaga. który musi się wprzód dokonać. 10. gdy tymczasem. 5. quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt (Caes. Zdanie podrzędne warunkowe odpowiada na pytanie: pod jakim wa-Tunkieml Mówi ono o fakcie. c. Ut desint vires. jeśliby. § 302). III 16. aby nastąpiło to. 79 ). Za - § 28« 141 . ut (zaprzeczone ne). Zaczynają się od spójników: quamquam. III 4. nisi. Pont. jeśli nawet. quod haud procul absit a morte (Cic. Także po innych spójnikach (wymienionych pod b) może stać coniunctivus. jakkolwiek. 1). choć. Swoisty charakter mają zdania wyrażające przeciwstawienie. § 286). etsi. Quattuor reperio causas. 19. licet. Uwaga. II 12). etiamsi. Pont. z innymi spójnikami — indicativus. l. quamvis łączą się z coniunctiwem według consecutio temporum. jeśliby nawet itp. Zdanie podrzędne warunkowe wraz ze zdaniem nadrzędnym tworzy tzw. 4). jeśli. etiamsi. 2). cum ipse litteram Socrates nullam reliquisset (Cic. 5. cum. quartam. Aen. quamvis. tamen fretus numero copiarum suarum confligere cupiebat (Nep.

9. że poprzednik należy do jednego. Jeżeli mówiący uważa warunek za możliwy do spełnienia. jedynie. o mało co.leżnie od tego. zaś w sposobie wyrażania nie ma wyraźnej różnicy między okresem możliwości i nierzeczywistości. Jeżeli mówiący chce podkreślić. że warunek jest „do spełnienia". 7). chyba że. że warunek przez niego wyrażony jest niezgodny z rzeczywistością. IV 5. Ep. ale nie chce lub nie może rozstrzygnąć. Haec ąuidem ego non fenem. Pani sunt foris arma. 3. używamy si nOn. off. nisi est consilium domi (Cic. Nist po przeczeniu (nemo nisi. XXXII 12. nec velim fortasse. 142 . I 100). Jeżeli mówiący zakłada. impavidum ferient ruinae (Hor. Naturom si seqiiemur ducem. nihil nisi itp. III 3.) tłumaczymy przez tylko. Sicilia tota si una voce loqueretur. Modus realis — okres rzeczywistości. w obu członach okresu kładzie się indicativus jakiegokolwiek czasu. Caec. 4). Has inimicitias Roscius si cavere potuisset. W ję zyku polskim występuje najczęściej spójnik gdyby. prope — prawie. si velim. 19). ale nie wypowiada się. Deleri totus exercitus potuit. oma (Sen. 7). Ea mulier. kładzie się w obu członach okresu coniunctivus praesentis dla teraźniejszości i przyszłości. 6). Zdarza się. jeżeli przeczenie odnosi się do treści całego zdania. a coniunctivus perfecti dla przeszłości. quoniam id non poterat. Jeżeli w poprzedniku przeczenie odnosi się do jednego wyrazu. Modus potentialis — okres możliwości. fam. 2). Si fractus illabatur orbis. kładzie się w poprzedniku i następniku coniunctivus imperfecti dla te raźniejszości i przyszłości. Amer. numquam aberrabimus (Cic. hoc diceret. a następnik do innego okresu. 17). a coniunctivus plusqnamperfecti dla przeszłości. jeżeli towarzyszy im przysłówek: paene. jak osoba mówiąca ocenia stosunek warunku do rzeczywistości. II 10. Uwaga. można rozróżnić trzy okresy: 1. Modus irrealis — okres nierzeczywistości. si possim (Cic. jaki jest jego stosunek do rzeczywistości. Okres ten nosi nazwę realis (rzeczywisty). 287). 2). I 76). jaki jest właściwie jego stosunek do rzeczywistości. mamy wtedy okres warunkowy mieszany. fam. 2. paucis post annis tamen ei moriendum fuit (Cic. natomiast nisi kładzie się. W następniku okresu nierzeczywistości kładzie się czasem (a) indicativus czasowników possum. viveret (Cic. debeo (b) indicativus konstrukcji opisowej czynnej lub biernej (c) indicativus innych czasowników. VII 30. choć właściwsza wydaje się nazwa „nieokreślony". 11. niemal. si universa provincia loqui posset. si hoc tempore non diem suum obisset. Pons iter paene hostibus dedit. Thucydidis orationes imitari neque possim. a zatem i następnik się nie spełnia. Si vis amari. w następniku występuje też często imperativus. nisi me in philosophiae portum contulissem (Cic. Carm. jeżeliby. Brut. W języku polskim występują spójniki: jeśliby. si fugientes persecuti victores essent (Liv. off. hac voce uteretur. ni unus vir futsset Horatius Cocles (Liv. Uwaga. harum rerum actorem ipsa delegit (Cic.

plusquamperfecti (cum narrativum lub historicum z odcieniem przyczynowym) w opowiadaniu wypadków przeszłych. Zdania okolicznikowe czasu. Zdania czasowe wyrażające czynność uprzednią. dum metuant (Suet. Dicamus Crassum non fuisse periturum. Urbem reliquimus (Cic. przy czym zachodzić może trojaki stosunek. 7). Calig. II 40. 6). simulac. byleby: modo ne. 2). także poprzednik kładzie się w coniunctiwie. 4). które mają temat supini i mogą owe formy utworzyć. ubi. b. dummodo = byle. postquam audierunt mur os strui. Epaminondos. późniejsza (następcza) niż czynność zdania nadrzędnego. si omini paruisset (Cic. cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere examinari se videret. Poprzednik nie ulega zmianie (bez względu na consecutio temporum). non solum ex malis eligere minima oportere» sed etiam excerpere ex his ipsis. III l. 143 .: opprtet. si inest. dummodo ne = byle(by) tylko nie. si ąuid inesset boni (Cic. stosuje się według consecutio temporum. przy czym może cho dzić o stosunek bezpośrednio następczy lub ogólnikowo następczy. salvusne esset clipeus (Cic. legałoś Athenas miserunt. XVI 12. ut. fam. Lacedaemonii. Czynność zdania czasowego może być: 1. przybiera infinitivus na -urum fuisse. Zaczynają się one od spójników modo. simulatque = skoro. natomiast następnik w zależności wymagającej konstrukcji acc. postquam. Odmianą zdań warunkowych są zdania wyrażające warunek. simul. perfecti koniugacji opisowej czynnej (na -urns fuerim) bez względu na consecutio temporum.§ 287 puje w konstrukcji accusativi cum infinitivo albo jest zdaniem zależnym wymagającym użycia coniunctiwu. Czynność wcześniejszą niż akcja zdania 5 289 nadrzędnego wyraża się przez: a. quaesivit. ut primum. Sic ab hominibus doctis accepimus. Omnia postposui. praesentis historici) dla czynności przeszłej jednorazowej. Oderint. cum = kiedy z coniunct. II 97). div. si paruisset. 3) — Niezal. fam. off. si eo tempore censor fuisses (Liv. fm. Dic. XVI 21. ubi primum. Te zmiany zachodzą jednak tylko przy czasownikach. 2. dummodo praeceptis patris parerem (Cic. Odpowiadają na pytania: kiedy! odkąd! dopóki! Określają § 288 czas trwania czynności zdania nadrzędnego. dum ne. cum infin. perfecti (rzadziej z indic. czas coniunct. Jeżeli następnik okresu rzeczywistości lub możliwości wystę. cum primum — skoro tylko z indic. 30). Cum Caesar Ariminum occupavisset. który osoba mówiąca uważa za wyłączny i pożądany. wcześniejsza (uprzednia) niż czynność zdaniu nadrzędnego 2. Występuje w nich coniunctivus jak w poprzedniku okresu możliwości lub nierzeczywistości. quidnam facturus fueris. IX 33. qui id fieri vetarent (Nep. Inaczej zachowuje się zależny okres nierzeczywistości.Zdania warunkowe zależne. równoczesna z czynnością zdania nadrzędnego 3. 94) — Niezal.: non perisset. Zdania wyrażające warunek pożądany. w zależności zaś wymagającej użycia coniunctiwu przybiera formę coniunct. dum. 6.

dopóki z indicatiwem wszystkich czasów. Epicurus ex animis hominum extraxit radicitus religionem. I 21). akcja zdania czasowego rozgrywa się natychmiast po wydarzeniu zdania nadrzędnego. cum dis immortalibus et opem et gratiam sustulit (Cic. zachodzi tu nie tylko równocześność czynności. że lub kiedy. Cum „nosce te" dicit Apollo. quoad Pompeius in Italia fuit. praes. Haec dum apud hostes geruntur. w przekładzie na język polski kładziemy czas przeszły czasowników niedokonanych. d. pastoresque. 1291 Zdania czasowe wyrażające czynność późniejszą. w opowiadaniu wypadków przeszłych wyraża okolicznik czasu z odcieniem przyczyno wym. III 112.92*0 c. Epaminondas. quaesivit. rzadziej czas teraźniejszy. De te. cum = kiedy z coniunct. dum Lycurgi leges vigebant (Cic. imperfecti (cum narrativum lub historicum). cum tacent. cum est otium. legere soleo (Cic. na czym pole ga czynność wyrażona w zdaniu nadrzędnym: oba zdania mają ten sam podmiot. 9). 3). 11). II 59). dum anima est. cum z indicatiwem (cum temporale). Tusc. cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret. sic ego. VII 87. Pothinus a Caesare est interfectus (Caes. fin. Zdania czasowe wyrażające czynność równoczesną. salvusne esset clipeus (Cic. Czynność zdania czasowego równoczesną z akcją zdania nadrzędnego wyraża się przez: a. Caesarem facit certiorem (Caes. Labienus. II 97). cum z indicatiwem (cum explicativum. convenae. postquam z indic. spes esse dicitur. Maiores nostri. imperfecti w opowiadaniu wyraża okoliczności uboczne równo czesne z czynnością zdania nadrzędnego. Tusc. Zdania czasowe oznaczające kres czasu akcji wyrażonej przez zdanie nadrzędne. historici. alterius factionis principes erant Haedui. alteriia Sequani (Caes. w zdaniu nadrzędnym występują często słowa: tum. 144 . Att. I 101). Gali. simulac. civ. „nosce animum /MM/M" (Cic. postquam neque aggeres neque fossae vim kostium sustinere poterant. IX 10. ubi. poza tym mię dzy czynnościami obu zdań nie ma wewnętrznego związku. e. W języku polskim oddajemy zdanie podrzędne przez imiesłów współ czesny przysłówkowy na -ąc albo przez zwroty: przez to. Catilina. ale ponadto zdanie czasowe wyjaśnia. Ten odcień przyczynowy i wzajemna zależność obu czynności odróżnia cum nar rativum od cum tempora le. d. De or. Catil. dum = podczas gdy z indicat. VI 12. donec. I 52). eo die itp. c. ten sam tryb i czas. quoad. B. I 121). 3). ut. f. V 53. Cum Caesar in Galliam venit. Zdanie podrzędne określa jedynie czas. czyli coincidentiae). nat. 1) b. Wyróżniamy tu dwie odmiany zdań: 1. Fuit Lacedaemoniorum gens fortis. Gali. eo tempore. sperare non destiti (Cic. quamdiu = jak długo. Ut aegroto. hoc dicit'. cum (iterativum). Poetarum libros delectationis causa. cum in his locis nihil praeter silvas paludesque esset. novam urbem tam brevi aedificarunt (Liv. dum. quotiens = ilekroć z indicatiwem różnych czasów dla czynności powtarzających się. clamant (Cic.

b. W tłumaczeniu na język polski prae sens oddaje się przez czas przyszły.Ten stosunek bezpośrednio następczy wyraża się przez: a. c. cum ad me Postumius Curtius venit (Cic. zdania czasowe odwrotne. najważniejsze z nich to: cum oraz ut. dopóki by nie z coniunctiwem dla wyrażenia czynności uważanej za zamierzoną lub możliwą. a więc formalnie podrzędnym. priusquam mogą być rozdzielone: pierwsza część występuje w zdaniu nadrzędnym. perpauca mihi de meo officio verba facienda sunt (Cic. VIII 10. 4. często z dodatkiem subito. ąuoad = ażby. dum se copiae ab Corcyra assequerentur (Liv. ten stosunek (ogólnikowo) następczy wyraża się przez: a. Wyrazy antequam. określenie zaś czasu wyrażone jest przez zdanie formalnie nadrzędne. perfecti lub praes. histor. donec. Zdania czasowe wyrażające ogólnie czynność późniejszą niż akcja zdania nadrzędnego. praes. Quinctius paucos moratus est dies. 9. nondum itp. dopóki nie z indic. 3. Zachodzi tu stosunek bezpośredniej następczości. kiedy (cum narrativum vel historicum) — zaczyna zdania czasowe z odcieniem przy czynowym (§§ 289a. interea. którą mówiący uważa za rzeczywistą. ąuoad = aż. Vixdum tuam epistołom legeram. A tt. ponieważ (cum causale) — zaczyna zdania przyczynowe (§ 284). lamque rex eduxerat copias et moenia obsidebat. j tf f j j Qua de re antequam dicere incipio. Jeżeli zdanie nadrzędne jest zaprzeczone. perf. że myśl główna zawarta jest w zdaniu zaczynającym się od cum. ąuoad renuntiatum est vicisse Boeotos (Nep. 147). priusquam = zanim by z coniunctiwem dla czynności. Cum z coniunctiwem może znaczyć: 1. 8). Zaczynają się od cum (cum inversum) z indic. IX 2a. dum. prius quam w języku polskim oddajemy przez: nie pierwej aż. 3). priusquam = nim. cum hostium obruti telis sunt (Curt. zanim z indic. 16). a zdanie czasowe zaczyna się od quam. antequam. chociaż (cum concessivum) — zaczyna zdania przyzwalające (§ 285). repente. antequam.. 10 wikarjak — Gramatyka S 292 145 . donec. 2. lub futuri exacti dla czynności. Epaminondas usąue eo ferrum in corpore retinuit. XXXII 9. 2. Osobliwy typ stanowią tzw. Cluent. 290c). w któ rym występuje imperfeetum lub plusquamperfectum indicativi. którą mówiący uważa za oczekiwaną lub zamierzoną. b. SPÓJNIKI WIELOZNACZNE Niektóre spójniki pełnią różne funkcje. praes. Uwaga. Antequam verbum facerem. Osobliwość polega na tym. vix.. 117). Verr. perfecti lub futuri exacti dla wyrażenia czynności uważanej za rzeczywistą. dum. non. 15. często z dodatkiem: iam. praetor de sella surrexit atque abiit (Cic. 3).

zaczyna zdania celowe 2. §^ ZDANIA WZGLĘDNE Często jako wskaźniki zespolenia występują na początku zdań podrzędnych zaimki względne. do którego odnosi się zaimek względny. Charakterystyczne dla języka łacińskiego są zdania względne mające znaczenie zdań oko-licznikowych: (a) celu (b) skutku (c) przyczyny (d) przyzwolenia. Czasem powtarza się rzeczownik.) w języku polskim tłumaczymy j przez: który by. ut tu itd. W zdaniach tych występuje coniunctivus podobnie jak w odpowiednich zdaniach spójnikowych. występuje bowiem w opowia daniu wydarzeń przeszłych (w zdaniu nadrzędnym jest czas przeszły). cum explicativum (§ 290b) = kiedy. w której. gdy tymczasem. chociaż (ut concessivum) . perfecti — w zdaniach czasowych. łatwo można je uzupełnić. jak (ut comparativum) — w zdaniach porównawczych 7. Cum z indicatiwem występuje w zdaniach czasowych w różnych odmianach — jako: 5. 38). I 9. orzecznikowe. zwłaszcza jeżeli stoi ono na pierwszym miejscu. (Po polsku): Tej samej nocy. cum temporale (§ 290a) = kiedy 6.zaczyna zdania przyzwalające Ut z indicatiwem: 6. skoro. podczas gdy. iż — zaczyna zdania podmiotowe 5. jeżeli takie odpowiedniki nie są wyrażone. qui societatem conubiumque novo populo peterent (Liv. 2). Uwaga. że. Qua nocte natus est AJexander. gdy (ut temporale) z indic. eadem templum Dianae Ephesiae conflagraoit. Erant omnino itinera duo. aby. Legem brevem esse oportet.. że cum narrativum łączy się tylko z coniunct. Podobnie jak w języku polskim. aby. iż (ut consecutivum) — zaczyna zdania skutkowe 4. który ma. ąuibus itineribus Helvetii domo exire possent. id — quod itd. zdaniami względnymi są zdania: podmiotowe. ażeby (ut obiectivum) — zaczyna zdania dopełnieniowe 3. Czas coniunctiwu stosuje się do zasad o consecutio temporum z tym. co by. cum iterativum (§ 289c) = ilekroć 8. cum inversum (§ 291c) = gdy (nagle) Ut z coniunctiwem może znaczyć: 1. aby. Epist. przez to że 7. że. imperfecti lub plusquamperfecti. W zdaniu nadrzędnym występują zwykle jako ich odpowiedniki jednorodne zaimki wskazujące is — qui. przydawkowe. quo facilius ab imperitis teneatur (Sen.. Na język j polski tłumaczymy często zaimek względny przez spójnik z zaimkiem wskazującym. 94. występuje w zdaniu podrzędnym. g 2M Zdania względne celowe — qui = ut is (ut ego. Romulus legatos circa vicinas gentes misit. 146 . dopełnieniowe.. Niekiedy rzeczownik. gdy przeciwnie. do którego odnosi się zaimek względny..4. choć (cum adversativum). ażeby (ut finale) .

tu itd. W zdaniach tych występują zwykle pary odpowiadających sobie zaimków (niekiedy zaimek wskazujący jest tylko domyślny): ut (quemadmodum. kiedy. cui semper omnia ad necessarium usum defuissent (Caes.). B. W języku łacińskim zaznacza się zależność przez użycie coniunctiwu w zdaniu podrzędnym. ponieważ. Połączenie względne. 2). Arch. quam — tam. jednak. Caesar Remos cohortatus omnem senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit. Po wyrazach oznaczających równość. Quorum magno numero interfecto Crassus ex itinere oppidum Sontiatum oppugnare coepit. optativus przy velim.Zdania względne skutkowe — qui = ut is (ut ego. Vibullium Caesar idoneum iudicavit. alius. civ. ac si = jak gdyby. 24). 1). quantopere — tantopere. dissimilis ilp. 63). cave facias b. vellem. sen.2). Uwaga. wyrażające czynność pomyślaną. qualis — talis. nierówność. Nemo est tam senex. skoro. Tu należą zdania typu: a. III 10. Zdania względne przyzwalające . zaś. inquit. że. quanto — tanto. a. Alexander. l . malim. 24). 10* §300 147 . Gali II 5. O magna vis veritatis. Quibus fortiter resistentibus mneas turresąue egit (Caes. par. nollem. cum ad Achillis tumulum adstitisset: O fortunate. velut (si). 2). quae facile se per se ipsa defendat (Cic. quot — tot. §295 { 29« S 297 1298 «299 Zdania porównawcze. że. podobieństwo.). atgue. dispar. quasi. Zaimek względny służy często do ściślejszego połączenia dwu kolejnych zdań niezależnych. III 96. kładzie się w coniunctiwie według consecutio temporum lub jak w okresie warunkowym nierzeczywistym (modus irrealis). różnicę idem. sic. Cael. W języku polskim odpowiada mu zwykle zaimek wskazujący ze spójnikami: i. similis. mallem. qui tuae virtutis Homerum praeconem inveneris (Cic. w języku polskim tłumaczymy przez: który by. Gali. co by. Zaczynają się one od tamquam (si). fac venias. quomodo) — ita. Confecti vulneribus hostes terga vertere.). nolim. At hi miserrimo ac patientissimo exercitui Caesaris luxuriem obiciebant. bowiem ii. qui se annum non putet posse vivere (Cic. Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt (Caes. jakkolwiek. występuje spójnik ac. chociaż. Zdania porównawcze. quantus — tantus. Civ. coniunct. quem cum mandatis ad Pompeium mitteret (Caes. qui — idem. ZDANIA BEZSPÓJNIKOWE Bezspójnikowe połączenie zdań podrzędnie złożonych występuje w łacinie częściej niż w języku polskim. W zdaniach porównawczych wyrażających czynność rzeczywistą kładzie się indicativus. gdyż. Zdania względne przyczynowe — qui — cum is (ego. ut tu itd. 7. po polsku znaczy: który. po polsku znaczy: który. tu itd.qui = cum is (ego. adulescens. quotiens — totiens ii. quo — eo. żeby. III 21.

infin. Scire cupio. 1). Di tibi dent. quid agas. 12. względu na swą funkcję w stosunku do zdania nadrzędnego są to zdania dopełnie niowe lub podmiotowe. Zdania wtrącone. Dixit quidam ex militibus plus. sen. rep. num undique obsideretur (Nep. jego (ich) zdaniem itp. w których osoba mówiąca wyraża myśl cudzą kładzie się w coniunctiwie. Gali. dum adsit. Podobnie zdania. exspecto = oczekuję kładzie się niekiedy si = czy. venturaene essent legiones. występują w coniunctiwie. Caesarem facere (Caes. quaecumque optes (Plaut. an mortem obeamus (Cic. 33). Antea dubitabam. nunc mihi non est dubium. quin venturae non sint (Cic. 4). Quint. albo (b) uzależnjając ją syntaktycznie od czasowników: powiedział. liberine vivamus. bez zmian z użyciem cudzysłowu (oratio recta). c. II 17. TA Uwaga. XI Phil. W języku łacińskim używa się mowy zależnej częściej niż w języku polskim. cum absit. VII 10. num (rzadko nonne). quid exspectes (Cic. Agitur. ut sibi nuntiaret.. Podobnie jak zdania niezależne dzielą się one na: a. IV 4. zaczynające się zaimkiem pytającym b. fam. fam. Nonne występuje tylko przy quaero = pytam. ąuod corrumperet (zdaniem oskarżycieli) iuventutem (Cic. Mil. 148 .. Hannibal imperavit puero. że. 23. rzekł. Pamiętać należy o następujących zasadach. s 3M ORATIO OBLIQUA Cudzą wypowiedź można przytoczyć: (a) dosłownie. zaczynające się od partykuł -ne. Isto bono utare. Po czasownikach conor = próbuję.. Zdania podrzędne. 5). W pytaniach rozłącznych zamiast an non używa się też necne. Socrates accusatus est. Zdania pytające zależne kładzie się zawsze w coniunctiwie według con-secutio temporum (§ 269). nie związane treściowo z czynnością wyrażoną przez acc. zachowują indicativus. j 302 Zdania zawierające myśl cudzą. inf.. W języku polskim rzadko używamy w takim wypadku trybu przypuszczającego. ne requiras (Cic. (oratio obliqua). fam. 5). XIII 75. c. Quam vellem Panaetium nostrum nobiscum haberemus (Cic.Velim mihi ignoscas (Cic. częściej zwrotów: rzekomo. I 15). pytania wyrazowe. 1038). to zdanie podrzędne otrzymuje także coniunctivus. I 42. 3). 8 301 Najważniejszą grupę podrzędnych zdań bezspójnikowych stanowią zdania pytające zależne. 24). s 303 ASSIMILATIO MODI Jeżeli w zdaniu nadrzędnym występuje coniunctivus. quam pollicitus esset. zależne od konstrukcji acc. pytania treściowe. 6).

a jeśli spoczywa na nich nacisk zaimek ipse. Czas coniunctiwu stosuje się do czasownika. ne se in rebus tam trepidis deserat. infin. quo enim se repulsos ab Romanis ituros? (Liv. IV 16. Burrus ita respondit: „Praetoriani toti Caesa-rum domui obstricti memoresque Germanici nihil adversus progeniem eius atrox audebunt. c. Ann. 5 . według consecutio temporum. vel si id facere occupationibus rei publicae prohibe-ris. Oratio obliqua Legali consulem orant. Wyrazom mowy niezależnej hic hodie nunc cras heri odpowiadają w mowie zależnej ule illo die tum postero die pridie Przykłady Oratio recta Legali ita consulem orant: „Noli nos in rebus tam trepidis deserere! Quo enim repulsi ab Romanis ibimus?" Caesar legatis itarespondit: „Diem ad deliberan-dum sumam. exercitum modo Rhenum transportaret. XXXIV 11. 5). zdania podrzędne kładzie się w coniunctiwie. id sibi ad auxilium spemque reliqui temporis satis futurum (Caes. infin. suus. Gali. perpetraret Anicetus promissa (Tac.W oratio obliqua: 1. od którego wypowiedź jest zależna. c. ad Idus Apriles revertimini!" Ubii Caesarem ita orabant: „Auxilium nobis f e r. Ubii Caesarem magnopere orabant. si quid vellent. ad Idus Apriles reverterentur (Caes. Si quid vultis. 2. XIV 7). Zaimkom osoby drugiej lub trzeciej w mowie niezależnej odpowiada w mowie zależnej zaimek is lub Ule. 5. Gall. I 7. Zaimkom osoby pierwszej w mowie niezależnej odpowiadają w mowie zależnej zaimki zwrotne: sui. Perpetret Anicetus promissa". zdania oznajmujące kładzie się w acc. 6). Caesar legatis respondit diem s e ad deliberan-dum sumpturum. quod graviter ab Suevis pre-merentur vel si id facere occupationibus rei publicae prohiberetur. zdania żądające kładzie się w coniunctiwie 3. zdania pytające właściwe (w drugiej osobie) kładzie się w coniunctiwie 4. Ille (Burrus) praetorianos toti Caesarum domui obstrictos memoresque Germanici nihil adversus progeniem eius atrox ausuros respondit. pytania retoryczne (w pierwszej lub trzeciej osobie) kładzie się w acc. 149 . exercitum modo Rhenum transporta! Id nobis ad auxilium spemque reliqui temporis satis erit". se.6). ut sibi auxilium ferret. quod graviter ab Suevis premimur. sibi.

że pierwsze miejsce w zdaniu zajmuje podmiot. qui inscriptus est. scribo itp. c. provincia kładzie się zwykle przed Imieniem własnym. na którym spoczywa nacisk. d domyślne są zwroty tractatur. rozpraw występują w łacinie: a. IM Z bardziej szczegółowych zasad można wymienić następujące: Rzeczowniki: rex. Zaimki nieokreślone kładzie się przed rzeczownikiem. w środku zaś grupują się określenia: przydawki. jeżeli tytuł stanowi rzeczownik oznaczający gatunek literacki. Liczne bowiem końcówki fleksyjne w łacinie. jeżeli tytuł jest wyrażony w formie pytania. często łączą się zdania w dłuższe okresy. o którym będzie mowa. De officiis c. Polski zwrot „na przykład" oddaje się w łacinie przez: ut. Miles quidam. cum se defendere nań possent. novus quidam terror. Rex Deiotarus. terra. to ów wyraz wysuwa się na początek okresu przed spójnik zdania podrzędnego. Często jednak odstępuje się od tych zasad wprowadzając szyk prze-stawny: wyraz. quaeritur. dzierżawcze po rzeczowniku. nam. Historiae. mons. jeżeli tytuł stanowi rzeczownik podający przedmiot. pater noster. verbi causa. kładzie się na miejscu pierwszym lub ostatnim. De legibus.UWAGI STYLISTYCZNE l sos Szyk wyrazów w zdaniu łacińskim jest dużo swobodniejszy niż np. c. rozdziałów. Annales. np. b. Hic vir. S 307 Jeżeli chodzi o zdania złożone. Tytuły książek. Pierwsze miejsce zajmują też wyrazy nawiązujące do poprzedniego zdania. urbs. Epistula ad Caesarem missa. Archias poeta. w których miejsce wyrazu decyduje o jego funkcji syntaktycznej w zdaniu. oko-liczniki. w konstrukcji acc. Provincia Gallia. Jeżeli zdanie nadrzędne i podrzędne mają wspólny podmiot lub wspólne dopełnienie. infin. Niekiedy zaś decydują względy rytmiczne. której w języku polskim odpowiada zdanie oznaj mujące d. wskazują na związek przynależnych do siebie wyrazów. w ablatiwie z przyimkiem de. inne dopowiedzenia raczej po imieniu własnym. quidem. W przykładach podanych pod b. velut. Polskiemu zwrotowi „pod tytułem" odpowiada w łacinie zdanie względne: qui inscri-bitur. Tusculanae disputationes. w coniunctiwie jako w zdaniu pytającym zależnym. w języku francuskim czy angielskim. Oratio in Catilinam kobita. Zaimki wskazujące kładzie się przed rzeczownikiem. Szyk zwyczajny (gramatyczny) polega na tym. legałoś ad Caesarem mittunt. podobnie jak w języku polskim. De re publica. 830« 150 . verbi gratia. np. w nominatiwie. exemptt causa. Haedui. dopełnienia. należy zaznaczyć. illud carmen. oppidum. vita mea.. flumen. tylko quidam po rzeczowniku albo między przymiotnikiem i rzeczownikiem. ostatnie orzeczenie. na końcu wypowiedzi umieszcza się wyrazy nawiązujące do zdania następnego. w łacinie natomiast przeważa hypotaksa czyli zdania złożone podrzędnie. że w językach nowożytnych częściej występuje parataksa czyli zdania współrzędnie złożone.

illud nunc videamus. limen = domus. unde devertimus (Cic. lam proximus ardet Ucalegon = domus Ucalegontis (Verg. Do tropów należą m. Marcellus gladius (Flor. Bacchus = vinum. IV 946). nunc ąuod instat itp. Aen.in. ut do-ceam.. tropy i figury retoryczne. XII 25. Zaimki Ule — hic często tłumaczy się na język polski: pierwszy — drugi. zapewnienia mu pewnej ozdobności i sugestywności służą też tzw. Przy przechodzeniu do dalszych wywodów używa się zwrotów: proximum est. albo: po pierwsze. I Cat. w bardzo podeszłym wieku »309 S 310 TROPY I FIGURY Do ożywienia stylu. deinde. 5) ///MC. denique (lub postremó). Ceres — frumentum. 4. tum. 108) sed ad institułam disputationem revertamur. po drugie itd. figury zaś polegają na niezwykłym zestawieniu i układzie wyrazów lub myśli. I 22). w dzieciństwie Cato admodum senex = K. serm. I l. Tropem nazywa się niezwykłe użycie wyrazu lub zwrotu zamiast innego wyrazu lub zwrotu.. dalej. w języku polskim odpowiadają wyrazy najpierw. quae. 6) 151 i sil . Tota sitit telhis (Ovid.Przy wyliczaniu używa się wyrazów: primum. 3. Powrót do pierwszego tematu zaznacza się zwrotami: sed redeamus illuc. puppis = navis. Fast. Polskim rzeczownikom abstrakcyjnym odpowiadają w łacinie często rzeczowniki konkretne albo całe zdania: id. II 311). Końcowe partie wywodu zapowiadamy zwrotami: restat. ut atque ut ad extremum illud veniamus. Synekdochc (comprehensió) Tectum = domus. tum. Hiperbola (superlatio) Luce sunt clariora nobis tua consilia omnia (Cic. fam. quadrupes = equus (pars pro toto). unde abii. potem. Wśród figur starożytni wyróżniali figury słów (figurae elocutionis vel figurae ver-borum — schemata lexeos) oraz figury myśli (figurae sententiarum — sche-mata dianoias). ut doceam. 2. Mars = bellum.: 1. Metafora czyli przenośnia (translatió) Fabius scutum Romanorum fuit. Metonymia (denominatio) Lego Homerum = lego Homeri carmina. Zakończyć można wywód zdaniem: haec habui. reliquum est.. dicerem. wreszcie.. redeo (Hor. ąuod tendimus = cel quae ex re sequuntur = skutki Cicero puer = C...

Cael. inquam.5. (Cic. Rość. I 33). Climax czyli stopniowanie (gradatio) a minore ad maius lub a maiore ad minus. 53). przedmiotów. j g 3u Najważniejsze figury a. quod C. quin praestans valetudine . inde omnia scelera gignuntur (Cic. Ars longa. sed nihil opus est reliqua scribere. XIV 3. 6. Arch. Puella = meretrix 6. quod agitis. Dicet aliguis: Haec igitur est tua disciplinal sic tu instituis adulescentesl (Cic. Aen. vos partam servare non vultis (Rhet. summa iniuria (Cic. 152 . fortem exercitum. 3.. 21) Summum ius. ąuae non erat. że jakąś okoliczność pomija i właśnie przez to zwraca na nią uwagę. Pleni omnes sunt libri. In urbe luxuries creatur. 14). 39).5) Quos ego\ . Anakolut czyh' załamanie konstrukcji składniowej. Anafora (repetitio) czyli powtórzenie tego samego wyrazu na początku kolejnych zdań lub członów zdania. 2. Ań dubitas. Nam Ula nimis antiqua praetereo. vos. ego libertatem. Hypofora (pccupatio. Sed motos praestat componere fluctus (Verg. Vos iam. plenne sapientium voces. I 135). Aen. Apostrofa czyli bezpośredni zwrot do osób nieobecnych. Sex. Eufemizm Decedere = mori. praemunitio) czyli uprzedzenie możliwych zarzutów przeciwnika. Ironia (dissimulatió) Magnum imperatorem.. ex luxurie exsistat avaritia necesse est. 9. Moriamur et in media arma ruamus. I Cat. fam. bóstw.. me ad vos venire oportet. Albani tumuli atque luci. Zbliżona do apostrofy jest personifikacja i inwokacja. Oxymoron czyli zestawienie sprzeczności Cum tacent. myślowe 1. 4. 8. 3). quorum tot manus unam mulierculam avexerint. 17. vos tyrannos introducitis. Hysteron proteron czyli przestawienie następstwa zdarzeń. I Cat.. sin autem . Servilius Ahala Sp. vita brevis (Hippocrates). Si perficitis. clamant (Cic. peperi.. Her. 75). Maelium novis rebus studentem mann sua occidit (Cic. imploro atque testor vosque Albanonm obrutae arae. ex avaritia erumpat audacia. off. (Verg. wyrazowe 10. plena exemplorum vetustas (Cic.. 5. Pominięcie (praeteritio) — mówca oświadcza. dubitabisne eum miserum dicerel b. Aposiopeza (reticentid) — przerwanie wypowiedzi motywowane wzruszeniem. II 353) 7. 4.. Antyteza czyli przeciwstawienie (oppositio) Ego reges eieci.

Doletis tres exercitus populi Romani interfectos: interfecit Antonius. 14. 3). Quamvis sint sub aqua. dicit). II Phil. Concordia maxima a minima avarilia erat(SM. Namque pudor prohibebat plum profan (Hor. 1313 153 . 9) 19. Paronomasia (annominatió) czyli zestawienie wyrazów o podobnym brzmieniu a róż nym znaczeniu. 76). wyrazy połączone spójnikiem. Onomatopeja czyli użycie wyrazów naśladujących głosy natury.11. 18. Asyndeton (dissolutio) czyli zestawienie zdań lub członów zdania bez połączenia ich odpowiednimi spójnikami. Dwukrotność (geminatio) czyli bezpośrednie powtórzenie tego samego wyrazu. Omnia praeclara rara (Cic. Serm. Rytm wiersza nowożytnego wiąże się ściśle z akcentem wyrazowym. zwierząt. Aliteracja czyli zestawienie wyrazów zaczynających się od tej samej spółgłoski. Epifora (conversio) czyli powtórzenie tego samego wyrazu na końcu kolejnych zdań lub członów zdania. I 6. rytm wiersza antycznego l jest niezależny od akcentu poszczególnych wyrazów. sub aqua maledicere temptant (Ovid. 57). wiąże się natomiast z iloczasem. 17. vici. Met. UWAGI O HEKSAMETRZE DAKTYLICZNYM I DYSTYCHU ELEGIJNYM j Istnieje zasadnicza różnica miedzy wierszem antycznym a wierszem nowożytnym. VI 376). consules desumus (Cic. fuit ista ąuondam iń hac re publica virtus (Cic. r \ / j f j Cicero Attico suo salutem (dom. 16. 13. Natura pudorque=v/rodzona wstydliwość repudiare atque respuere=odrzucić z pogardą. 20. Hendiadys czyli wyrażenie jednego pojęcia przez dwa. Fuit. dico aperte. Veni. I Cat. Polysyndeton (acervatio) czyli połączenie kilku zdań lub członów zdania powtarzają cym się spójnikiem. Nos. Ego et miles et tribunus et legatus et consul versatus sum in vario genere bellorum. nos. 12. desideratis clarissimos cives: eos ąuoąue eripuit Antonius: auctoritas huius ordinis afflicta est: afflixit Antonius (Cic. 3). 15. Lael. Elipsa (pmissió) czyli opuszczenie wyrazu. 55). I Cat. Cal. Chiasmus czyli szyk krzyżowy (nazwa od greckiej litery chi). vidi.

Najbardziej znanym rodzajem wiersza antycznego jest tzw. Zatem schemat heksametru daktylicznego przedstawia się następująco: -L u~u | -L u~u | — <J\j | — u~u | — u u | — vj Heksametr jest wierszem zbyt długim. czyli zbiegu dwóch samogłosek przy zetknięciu się wyrazów. III 284: Sed fugit interea. 154 . Buc. Verg. Najczęściej spotyka się cezurę męską w trzeciej stopie po arsie (caesura semiquinaria — penthemimereś). by wymówić go jednym tchem. np.i czteromorowe. VIII 452: ////' inter sese multa vi bracchia tollunt. wyróżnia się dwie jej odmiany. tezę (thesis). np. ruchliwość. średniówka. 1: Forte sub arguta consederat \\ ilice Daphnis. Przewaga daktyli w wierszu wyraża żywość. Aen. Np. w piątej stopie takie zastępstwo jest stosunkowo rzadkie i daje specjalny efekt artystyczny (versus spondiacus). Rzadziej są używane inne cezury. heksametr daktyliczny. opuszcza się e tego właśnie wyrazu. W wierszu jedne sylaby wymawia się silniej. Verg. inne wymawia się słabiej.z określonym następstwem sylab długich i krótkich. Arsa i teza razem dają stopę. lecz także w innych gatunkach poezji. używa się go szczególnie w utworach epickich. po czwartej stopie (diaeresis bucolica). II 1). toteż w wielu rodzajach wierszy dwie sylaby krótkie można ściągnąć w jedną długą. i dierezę. 7. Jeżeli jednak drugim wyrazem jest est lub es. powolny. sylaba długa (—) trwa dwie mory. czyli z przyciskiem (ictus) — taką sylabę nazywamy arsą (arsis). I 89: Aurea prima sata (e)st aetas . Przewaga spondejów nadaje charakter poważny. Verg. W trzeciej stopie może też występować cezura żeńska. Aen. IV 486: Spargens umida mella || soporiferumque papaver. Verg. tj. bez przycisku — tworzą one tzw. czyli tzw. po sylabie długiej i krótkiej. cezurę — rozdzielającą stopę. np. przy opisie pracy cyklopów w kuźni. Dla poezji bukolicznej charakterystyczna jest średniówka . Aen. Heksametr klasyczny zachowywał proporcje między ilością daktyli i spondejów. najczęstsze są stopy trzy. Metam. jeżeli jeden wyraz kończy się na samogłoskę lub -m z poprzedzającą samogłoską. np.. trocheiczna (caesura trochaica — kata triton trochaion). czyli wiersz złożony z sześciu daktyli (— u u). np. albo sylabę długą można rozwiązać przez dwie krótkie. wypadającą z końcem stopy.. następuje tzw. Georg. W poezji unika się rozziewu (hiatus). fugit inreparabile tempus. a wyraz następny zaczyna się od samogłoski lub h. Daktyl w czterech pierwszych stopach można zastąpić spondejem (-—). Aen. II 1: Conticuere omnes \\ intentique ora tenebant. Czas trwania sylaby krótkiej (u) nazywamy morą. zjawisko to nazywamy aferezą (aphaeresis). Ovid. toteż gdzieś w środku występuje tzw. Verg. wyrzutnia (elisio): opuszcza się w wymowie końcową samogłoskę (lub samogłoskę +m) pierwszego wyrazu: Conticuer(e) omnes intentiqu(e) ora tenebant (Verg. Szósta stopa jest zawsze dwusyla-bowa — z tym że sylaba ostatnia jest obojętna (anceps) co do długości (— u).

u Katulla 116. krótkich nie akcentowane. najczęściej rok założenia Rzymu (= 753 przed n. czasem początek republiki po wypędzeniu ostatniego króla (= 510 p. XXVIII 38. e.n.c. odejmowania zatem należy dokonać od liczby 754. oznajmij Spartanom. Np. Dopiero w połowie szóstego stulecia naszej ery zaczęto Uczyć lata od narodzenia Chrystusa (post Christum natum albo incarnationis Chrłsti albo krótko anno Domini). np. 23. 1-2: Ule ego qui fuerim. że funkcję sylab długich pełniły sylaby akcentowane. Q. w Konradzie Wallen-rodzie A. Rzymianie nie mieli ustalonej ery. 12). Lata określali według urzędujących w danym roku konsulów.^u~u| —H —uu| — u u|ij 1 314 Połączenie heksametru z pentametrem tworzy tzw. jest tylko arsa. neu conarere. Catil. jako drugi a. Fubio Flacco quartum (= po raz czwarty) consulibus (Liv.Ch. 255 . L. 4). XXVII 7. RACHUBA CZASU Lata.U.Ch. w zamkach i cerkwiach zdobyte. opierając się na danych z Ewangelii św.U.n. że tutaj polegliśmy w boju Zawsze gotowi strzec świętych ojczyzny swej praw.U.n. Cn.e). Gabinio consu-libus (Caes. system ten wprowadził w r.z tym. A. quarto decimo anno Punici belli (Liv. W epoce cesarstwa liczono lata od objęcia rządów poszczególnych władców. Łukasza 3. pentametr.c. 1). w skrócie a. (nie zerowy). Fobio Maximo quintum (= po raz piąty). Trist. Q. ut noris accipe posteritasl Niektórzy poeci polscy próbowali naśladować heksametr . Mniejsze znaczenie miała rachuba od początku jakiejś wojny. np. podawano więc rok ab Urbe condita. Ovid.Do rzadkości należy heksametr zbudowany z samych spondejów. Rok konsulatu Cy155 . czyli 753 a. IV 10.c. według której oznaczaliby daty roczne. dystych czyli dwuwiersz e legi j n y. Pisane. Mickiewicza znajdujemy wiersze następujące (w. Jest to wiersz niezupełny czyli katalektyczny: w trzeciej i szóstej stopie brak tezy. 3: 2«i te lenirem nobis. Quem legis. oznaczono jako pierwszy a. Gali. Wierszem daktylicznym jest także tzw. Mamy tu niejako powtórzenie pierwszej części heksametru do cezury pięciocząstkowej: _Lu~u|. Wieźli łupy bogate. Crasso consulibus (Sali. 7). . 38. np.). itd. W historiografii wprowadzono pewne stałe daty początkowe. np. rok 752 a. Z czasem rozszerzono tę rachubę także na lata przed narodzeniem Chrystusa — oznaczane wstecz jako lata przed naszą erą (ante Christum natum). albo post reges exactos. 556 opat Dionysius Exiguus.256): Skąd Litwini wracali? Z nocnej wracali wycieczki. że umownie przyjęty rok założenia Rzymu. I 6. Pompeio et M. tenerorum lusor amorum. Przy przeliczaniu lat należy pamiętać o tym. l oraz 3. Pewne wyobrażenie o dystychu elegijnym może dać następujący przekład epigramu termo-pilskiego: Gościu.

c. novem.Ch.U. a. Od śmierci Aleksandra Wielkiego. Rok ten liczył więc 355 dni.n. rok przestępny liczący 366 dni.Ch.n. do naszych czasów. Od śmierci Aleksandra Wielkiego w wieku IV a. Maius (maj). Do roku 46 a. tj. minęło lat 2300. do jego jubileuszu dwutyciąclecia w wieku XX p. November (listopad). 1958 (43 +1958-1 =2000). jakby z pochopnego dodawania 4+20 ktoś chciał obliczyć. od urodzin Augusta w wieku I a. aby na przyszłość zapobiec rozbieżności przyjęto. dwutysiąclecie śmierci Cycerona (f 43 a. itd. nie było bowiem w naszej historii wieku zerowego. którym kres położył Cezar wprowadzając od l stycznia 45 roku prz. w którym to dniu kon-sulowie obejmowali urząd. wrzesień i listopad po 30 dni. zwrotnikowego. Sep-tember (wrzesień).n. (754 .z małą poprawką wprowadzoną w wieku XVI. Quinctilis późn. rok 755 jako 2 p. rok słoneczny liczący 365 dni. jakkolwiek od połowy II w.n. powodował zakłócenia. pierwszym miesiącem był marzec.U. do roku 1978 n. nie należy zapominać o tym. z tego czasu zachowały się liczebnikowe nazwy miesięcy (od liczebników septem.Ch.Ch. tzw. lipiec. rok 754 a. luty miał 28 dni. w którym cztery miesiące: marzec. tj. by lata końcowe stulecia tj. n.25 dni jest nieco dłuższy (o 11 minut 14 sekund) od roku słonecznego.n. rok zaczynał się l stycznia.e. October (październik). kwiecień. t 315 Rok i miesiące. w którym Cezar jako prokonsul przybył do Galii to rok 58 p. Martius (marzec). System ów był bardzo niewygodny. Februarius (luty). (754 . Tak więc dwutysiąclecie konsulatu Cycerona (i urodzin Augusta) wypadało w roku 1938 (63+1938-1=2000). nie 24. a co cztery lata tzw. lulius (lipiec). a luty 28 lub (w roku przestępnym) 29. Quinctilis otrzymał nazwę lulius na cześć Juliusza Cezara.Ch. Zapominając o braku roku zerowego w naszej rachubie obchodzilibyśmy jubileusze o jeden rok za wcześnie. albo 691 a. październik (skrót mnemotechniczny MARMAIIULOC) liczyły po 31 dni.U. jako l post Ch. dodając lata przed n. mianowicie styczeń. że nasza rachuba lat nie ma roku zerowego. Jeżeli zaś chodzi o lata naszej ery czyli post Christum natum. Sextilis późn. których ostatnie dwie cyfry to 00.n) i urodzin Owidiusza obchodziliśmy w r. Ten szczegół musimy uwzględnić także przy obliczaniu wielkich jubileuszów wydarzeń z lat przed naszą erą.n. abstrahując od tego.n. październik. dla wyrównania z porami roku dodawano od czasu do czasu miesiąc dodatkowy (inter-calaris).63). octo. czyli 696 a.Ch.Ch.n. minęło dwadzieścia stuleci (nie 21) itd. decem). należy sumę zmniejszyć o jeden.n. która nastąpiła w r. 753 a. Sextilis nazwę Augustus na cześć cesarza Augusta. sierpień.c.58). prz.Chr.e. do wieku XX p.e. Rok dzielił się na dwanaście miesięcy. obowiązywał w Rzymie rok księżycowy. Pierwotnie początek roku wypadał na wiosnę.. Podobnie przedstawia się sprawa ze stuleciami. maj. a pozostałe miesiące po 29.Ch. lipiec. lunius (czerwiec).Ch..Ch.. System wprowadzony przez Cezara (kalendarz juliański) obowiązuje w zasadzie do dziś . Rok juliański ustalony na 365. liczymy 23 stulecia. były prze156 . przyjmujemy jako l a. cztery miesiące. maj. Aprilis (kwiecień). 323 a. wspomniany rok konsulatu Gabi-niusza i Pisona. i po n. Dla usunięcia powstałej w ciągu stuleci różnicy na mocy bulli papieża Grzegorza XIII w roku 1582 opuszczono 10 dni (po 4 października nastąpił 15 października). lata. które nosiły nazwy następujące: lanuarius (styczeń).Ch. Od tej reformy długość poszczególnych miesięcy przedstawiała się tak jak obecnie: siedem miesięcy.c.c.cerona to rok 63 przed n. z biegiem czasu powstaje wyraźna różnica (jeden dzień na 128 lat).U. czerwiec. czy obliczenia Dionysiusa były dokładne. liczy po 31 dni. marzec. December (grudzień). grudzień. Ch. Augustus (sierpień).

Podobnie Nonis lanuariis = 5 stycznia. mówiono: trzeciego. 1900 to lata zwyczajne liczące 365 (w kalendarzu juliańkim również te lata były przestępne). Pierwszy dzień miesiąca datowano: Kalendis lanuariis. Sept. Nony (Nonae. Idami. zatem w marcu. maju. temporis — nazwy miesięcy podawano w formie przymiotnikowej). czy sprawdzenia naszych przeliczeń. pridie Nonas lanuarias = 4 stycznia. 10 kwietnia to a.10. Dla niektórych miesięcy tabela druga podaje dwa warianty: jeden dla lat przed reformą Cezara. Dzień poprzedzający wyżej wymienione terminy oznaczono przez pridie z acc. odpowiadały łacińskie określenia Idibus lanuariis. Februariis. IV Idus Apriles — liczymy 10. 45 a. stopniowo także pozostałe (Rosja dopiero w 1918). w pozostałych miesiącach piątego. 12. Rok gregoriański jest dłuższy od roku zwrotnikowego o 26 sekund. §316 157 . co da różnicę jednego dnia po przeszło trzech tysiącach trzystu latach.n. Nonis Februariis = 5 lutego. Iduum f. XVIKal.. 1800. ale a. Februariis. dnia przed Kalendami. 11. XVIII Kał. od którego i do którego liczono. -arum) pierwszy dzień miesiąca. 13 lutego. Idy (Idus gen. np. łan. 15 sierpnia to a. od r. Przy zamianie naszych dat na rzymskie należy uwzględniać ten szczegół i by podać odpowiedni dzień przed Nonami. różnica między starym a nowym stylem wynosiła w XIX wieku 12 dni. Kalendarz gregoriański przyjęły najpierw kraje katolickie. Dla ułatwienia. to 10 stycznia. Natomiast przy datach przed Kalendami ilość dni danego miesiąca powiększamy o dwa (chodzi bowiem o Kalendy następnego miesiąca) i od tej liczby odejmujemy dzień miesiąca według naszej rachuby. pridie Idus lamarias = 12 stycznia. Rzymianie nie oznaczali kolejnych dni miesiąca tak jak my to dziś czynimy. Pozostałe dni miesiąca określano według wymienionych terminów. zwany także starym stylem. drugą dla dni przed Kalendami (§ 318). bo sierpień liczył wtedy dni 29. dokonać odejmowania od 6 (5+1) lub 8 (7+1). Należy wszakże pamiętać. w pozostałych miesiącach trzynastego. że przed reformą Cezara była nieco inna liczba dni w poszczególnach miesiącach. 15 marca. Np. czwartego. 13 kwietnia itd. utrzymał się jedynie jako kalendarz liturgiczny prawosławia. np. Aprilibus itd. Obecnie kalendarz juliański. Sept. a. w XX dni 13 — pamiętać o tym należy przy metrykach i innych datach pochodzących z ziem wschodnich. lipcu i październiku przypadały siódmego. Mieli trzy stałe daty: Kalendy (Kalendae. począwszy. Nonami. Dzień następujący bezpośrednio po tych terminach oznaczono niekiedy przez postridie z acc . pridie Kalendas Februarias = 29 stycznia przed reformą Cezara albo 31 stycznia po reformie tj. Dni miesiąca.d. (w abl. maju. Różnice występują też przy innych miesiącach z wyjątkiem MARMAIIULOC. ale licząc wstecz. W kalendarzu wiec gregoriańskim lata 1600. Naszym określeniom 13 stycznia. postridie Idus Martias = 16 marca. w kalendarzu juliańskim (31+2-15 = 18). podajemy tu dwie tabelki: jedną dla dni przed Nonami i Idami (§317). Należy mieć to nauwadze przy datach. np.) trzynasty lub piętnasty dzień miesiąca. piątego itd.Ch. IV Id. jakie spotykamy w listach czy dziełach historyków. Martiis itd. licząc dzień. Martiis. natomiast rok 1700. Nonis Martiis = 7 marca itd. -arum) piąty lub siódmy dzień miesiąca.d. przed reformą Cezara (29 + 2-15= 16).stępnymi tylko wtedy.d. Piętnastego przypadały Idy w marcu. 13 albo odejmujemy 14 . dla określenia dnia przed Idami odejmować odpowiednio od 14 (13 + 1) lub 16 (15 + 1). 2000 to lata przestępne. lipcu i październiku (MARMAIIULOC). ante diem tertium Idus lanuarias (trzeciego dnia przed Idami styczniowymi) to 11 stycznia. drugi dla kalendarza juliańskiego. np. jeżeli dwie pierwsze cyfry tworzą liczbę podzielną przez cztery. Nony to dziewiąty (nonus) dzień przed Idami.d.

Poszczególne dni tygodnia otrzymały nazwy od planet: dzień Słońca (dies Solis). Dzień. który zaczynał nowy okres. pozostałe dni określali liczebnikami porządkowymi. Chrześcijanie dzień Słońca nazwali dniem Pańskim (Dominica). Wytworzyły się więc następujące nazwy: niedziela poniedziałek wtorek środa czwartek piątek sobota dies Solis dies Lunae dies Martis dies Mercurii dies lovis dies Veneris dies Saturni Dominica fena secunda feria tertia feria quarta feria quinta feria sexta sabbatum • Nazwy dni według planet przyjęły się w wielu językach europejskich. VII VI V IV pridie Idus Idibus Martiis Maiis luliis Octobribus 3 4 5 6 1 8 9 10 11 12 13 m nipridie Idus Idibus lanuariis Februariis Aprilibus luniis Augustis Septembribus Novembribus Decembribus III § 319 Dni tygodnia. łac. Dla potrzeb praktycznych wyróżniali Rzymianie okresy ośmiodniowe. septimand). dzień Saturna to sabbatum. Księżyca (dies Jjunae) itd. siedem dni zwykłych oraz następny dzień targowy. zwali je nundinae od novem = dziewięć. t 320 Pory dnia. dzielili Rzymianie na cztery części: mane (rano). de meridie 158 . gdyż zgodnie ze swoim sposobem liczenia wliczali jeden dzień targowy (określany tymże mianem nundinae). ante diem IV Nonas lanuarias etc. Od czasów Konstantyna Wielkiego przyjęto — znany wcześniej na Wschodzie — podział na okresy siedmiodniowe czyli tygodnie (gr. jaki musiał upłynąć od zgłoszenia projektu ustawy do poddania go pod głosowanie. który zaczynał się ze wschodem słońca a kończył z jego zachodem. Trinum nundinum czyli okres trzech targów. ante diem VIII Idus lanuarias etc. ad meridiem (przed południem).t317 a. liczący dni siedemnaście (1+7+1+7+1) stanowił czas. V IV III pridie Nonas Nonis Martiis etc. VII VI V IV Dni 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Kalendis Martiis eto. pridie Nonas Nonis lanuariis etc. ante diem VIII Idus Martias etc. Dni przed Nonami lub Idami Miesiące marzec maj lipiec październik Miesiące styczeń sierpień luty wrzesień kwiecień listopad czerwiec grudzień Dni 1 2 Kalendis lanuariis etc. ante diem VI Nonas Martias etc. hebdomas.

suprema (wieczorem). zmieniała się także odpowiednio długość godzin (od 45 do 75 minut) z tym. że w ciągu roku nierówna była długość dnia liczona od wschodu do zachodu słońca. n styczeń kwiecień sierpień czerwiec grudzień wrzesień listopad dni 31 dni 30 16 XVII XVI XV XIV XII XI 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 XVI XV XIV xm xni xn XI x IX vm VI x IX VII VI IV vm v vn v IV m pridie 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 XVII XVI XV XIV XII XI X IX VIII VII VI V IV xra III pridie m pridie Kalendas Februarias Maias lulias Septembres Octobres Decembres lanuarias 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 XIX XVIII XVII XVI XV XIV XIII XII XI X IX vm VII VI V IV III pridie 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 XVII XVI XV XIV xvm xin xn XI IX VIII VII VI V IV x m pridie Apriles lunias Augustas Novembres Martias Februarias Septembres lanuarias Maias lulias Octobres Decembres * W latach przestępnych dzień 25 lutego oznacza się jako u. . bis sextum Kat. d.b. 46 I IV VI VIII IX Xl XII dni 29 ante diem + 4 5 maj lipiec październik luty dni 31 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25* 26 27 28 dni 28 od roku 45 a. że godzina szósta kończyła się zawsze w południe. głównie dla celów wojskowych. ze względu na to. Podobnie noc. (po południu). Znany był też podział dnia na dwanaście godzin. Marł.. a godzina dwunasta z zachodem słońca. dzielono na cztery straże — vigiliae. dni następne jak w kolumnie 3. Dni przed Kalendami i 318 1 marzec 2 3 Miesiące *do r. Ch.

SKOROWIDZ
podwójny dopełnienia i orzecznika 185 — osoby i rzeczy 186 rezultatu 182 rozciągłości 187 wykrzyknienia 189 zawartości 182 activum 248 ad z acc. 225 adiectiva verbalia ogólnie 66 użycie 243 - 247 adversus z acc. 225 aer, formy 29.3 aestimo z abl. 218, z gen. 204 afereza 313 afficio z abl. 215 affluo z abl. 215 aio, formy 155.3 akcent 8 alfabet 3 aliteracja 312.13 anafora 312.10 anakolut 312.9 ante z acc. 225 antequam 291 antyteza 312.1 apofonia 10 aposiopeza 312.8 apostrofa 312.5 apud z acc. 225 arcus, formy 34 artus, formy 34 assimilatio modi 303 asymilacja 11 asyndeton 312.19 ave, formy 155.7

a, ab, abs z abl. 226* ablativus 15, 207 - 223 absolutus 244 causae 217 comparationis 210 instrument! 214, 215 jako miejscownik 221 - 223 jako narzędnik 211 - 220 limitationis (respectus) 219

lód 221
mensurae 220 modi 212 originis 209 osobliwość deklinacji łacińskiej 15 pretii 218 qualitatis 213 rei efficientis 216 respectus (limitationis) 219 separationis 207, 208 sociativus 211 temporis 223 właściwy 207 - 210 abundo z abl 215 accusati vus 181 - 189 accusativus cum inflnitivo 231 - 234, 237 - 239 jako dopełnienie 232 jako podmiot 233 w wykrzyknieniach 234 accusativus jako dopełnienie bliższe 181 - 184 jako okolicznik 187 kierunku 188 po czasownikach zaprzeczonych 183 * Liczby oznaczają paragrafy

160

B biernik zob. accusativus boś, odmiana 29, 4

celownik zob. dativus celownik czasownikowy zob. supinum cezura 313 chiasmus 312.18 circa, circum, circiter z acc. 225 cis, citra z acc. 225 climax 312.2 comparativus przymiotników 41 - 45 przysłówków 47 composita do sum 146, 147 do fero 149 do eo 152 coepi, odmiana 155 coniugatio periphrastica activa 245 passiva 246 coniunctivus, funkcje 257 - 265 concessivus 265 dubitativus vel deliberativus 259 hortativus 262 irrealis 260 iussivus 263 optativus 261 potentialis 258 prohibitivus 264 consecutio temponun 266 - 269 odstępstwa 270 consto z abl. 218 consulo z dat. i acc. 191 contra z acc. 225 coram z abl. 226 cum, przyimek z abl. 226 cum, spójnik, zestawienie funkcji 292 cum adversativum 285 causale 284 coincidentiae 290 b concessivum 285 explicativum 290 b historicum 289, 290 inversum 291 c iterativum 289 c narrativum vel historicum 289, 290 temporale 290 a cum primum 289 czasownik, odmiana 66 - 156 czasowniki nieosobowe 156
11 Wikarjak — Gramatyka

czasowniki nieregularne 145 - 155 czasownik posiłkowy sum 145 czasy 66 czasy infinit. 239 czasy trybu oznajmiającego 251 - 256 cząstki fleksyjne 16 słowotwórcze 157 części mowy, nieodmienne 12 odmienne 12 części zdania 169 D dativus, użycie 190 -195 użycie odmienne od języka polskiego 191 dativus auctoris 193 commodi et incommodi 192 ethicus 192 finalis 195 possessoris 194 de z abl. 226 defectiva casibus 29. 6 deklinacje, podział 18 deklinacja I 19 - 20 II 21 - 24 III 25 - 33 IV 34 - 35 V 36 - 37 deminutiva 163 deponentia, uwagi ogólne 129 formy podstawowe koniugacji 1141 II 142 III 143 IV 144 deponentia, odmiana koniugacji 1130 II131 III 132 III na -to 133 IV 134 desiderativa 166 diereza 313 dignus z abl. 215 dni miesiąca 316 dni tygodnia 319 domus, odmiana 34 donec 290 f, 291 dopełniacz zob. genetivus dopełnienie bliższe 175 dalsze 175 duco z gen. 204 dum 290 e, f, 291

161

dum, dummodo 287 dwukrotność (geminatio) 312.12 dystych elegijny 313 dysymilacja II

e, ex z abl. 226 edo, formy oboczne 154 ego, odmiana 55 egomet 56
elipsa 312.16

elisio 313 emo z abl 218 co, odmiana 151 epifora 312.11 erga z acc. 225 esse z dat. 195 esse z gen. 196, 204 etiamsi 285 etsi 285 eufemizm 311.5 extra z acc. 225 fari, formy 155, 4 fero, odmiana 148 figura etymologica 182 figury myślowe 312.1 - 9 wyrazowe 312.10 - 20 fio 153 formy podstawowe, ogólnie 67 formy podstawowe czasowników koniugacji l 137 II 138
III 139 IV 140

materiae 200 obiectivus 199 partitivus 202 possessoris 196 pretii 204 przy verba aflectus 206 qualitatis 133 subiectivus 198 gerundium formy 85 użycie 241, 247 gerundivum (partie, futuri passivi) formy 87 użycie 246, 247 H habeo z gen. 204 heksametr daktyliczny 313 hendiadys 312.17 hiatus 313 hic, odmiana 57 hic-ille 309 hiperbola 311.4 hypofora 312.7 hysteron proteron 312.6 I idem, odmiana 59 Idy 316, 317 ille, odmiana 58 iloczas 7 imparisyllaba 26 imperativus, użycie 271 imperativus I formy 79-80 imperativus II formy 81 - 82 imperfectum wzory odmian 73 - 76 imperfectum indicativi użycie 253 imperfectum de conatu 253 c in z abl. 227 in z acc. 227 incohativa (inchoativa) 166 indicativus użycie 250 - 256 indignus z abl. 215 infinitivus, użycie 288 - 240 jako dopełnienie 229 jako podmiot 230 futuri przez opisanie 240 infinitivus futuri activi tworzenie 106

frequentiva 166 fruor z abl. 215 fungor z abl. 215 futurum I formy activi 77 formy passivi 78 użycie 255 futurum II formy activi 94 formy passivi 105 użycie 256 geminatio 312,12 genetivus 196 - 206 criminis 205 explicativus 201

162

112 II 113 -116 mało. 261 n* Kalendy 316. nominativus miejscownik zob. formy 155. 203 odi.242 nominativus. uwagi 108 konstrukcja opisowa bierna 246 czynna 245 końcówka 16 L Lata 314 licet = chociaż 285 liczby 13 liczby w koniugacji 66 liczebniki 48 . odmiana 59 irascor z dat.15 opus est z abl. 215 intensiva 166 inter z acc.skąd 207 ne 280. odmiana 59 iste. et pass.124 IV 125 -128 koniugacja III na -io. odmiana 29. 175 onomatopeja 312. składnia 206 intra z acc.96 infra z acc. formy 95 . odmiana 58 iubeo z inf. 225 zestawienie form koniugacji: I 109 . odmiana 150 nomina actionis 159 nomina agentis 158 nomina instrument! 160 nomina verbalia. formy 63 neve 280. 191 instruo z abl. 225 interest. użycie 228 . i acc. formy 83-84 perfecti activi.. odmiana 129 III 117 -120 III na -io 121 . ablativus miesiące 315 modo 287 modus irrealis 286 — potentialis 286 . formy 63 nisi286 nitor z abl. 232 luppłter. 191 memini. 318 koniugacja 66 . 215 oratio obliqua 304 orior.-----. ablativus następnik 286 nazwy miast na pytanie dokąd 188 --------. 225 obliviscor z gen. odmiana 53 — podziałowe 51 — porządkowe 50 — ułamkowe 54 — wielorakie 54 Ł łącznik 171 M maiłem z coniunct.2 insidior z dat. odmiana 150 medeor z dat. 281 ne non 281 nemo.2 metuo z dat. .156 163 . 281 nihil. odmiana 155 odmiana liczebników 53 odpowiedniki zaimkowe 65 okolicznik 176 okres warunkowy 286 określenia 169. 6 is. użycie 178 podwójny 179 nominativus cum infinitivo 235 .238 Nony 316.gdzie 222 .realis 286 N narzędnik zob. odmiana 155 memini z gen. 191 ironia 311.' . odmiana 55 nubo z dat. 317 nos. 191 mianownik zob. 261 nolo.rnfinitivus futuri passivi tworzenie 107 infinitivus historicus 253 infinitivus praesentis. 215 nollem z coniunct. 225 inquam. 225 ipse. lub nom. 191 ob z acc. act.1 metonymia 311.54 liczebniki główne 49 — —.5 iuxta z acc. 203 metafora 311.

45 przymiotniki zaimkowe 64 przypadki 15 przyrostki 158 -166 czasownikowe 166 przymiotnikowe 164 -165 rzeczownikowe 158 -163 przysłówki stopniowanie 47 tworzenie 46 przysłówki liczebnikowe 52 puto z ycn. perf. 203 rodzaj gramatyczny 14 naturalny 14 rodzaj rzeczowników deki. participium futuri passivi (gerundivum) 87 jako orzecznik (coniugatio periphrastica passiva) 246 jako przydawka 247 passivum 248 . 191 paronomasia 312.5 quamdiu 290f quamquam 285 quamvis 285 qui.14 participia 86. odmiana 101 . 87. 191 prosum. 3 parco z dat. 225 propter z acc. III 29 plusquamperfectum activi. odmiana 61 quo 280 quoad290f. 247. 218 redundo z abl. 225 postquam z ind.40. 289 z ind. 227 przymiotniki odmiana 38 . 20 połączenie względne 298 pominięcie (praeteritio) 312. orzeczenie praesens wzory odmian 69-72 praesens indicativi użycie 251 praeter z acc. 225 prospicio z dat.291 quod przyczynowe 284 quominus 281 quoniam 284 rachuba czasu 314 . 191 pluralia tantum deki. użycie 252 persuadeo z dat. n 24 deki. i abl. 225 z acc. 225 perfcctum activi. 246. lub acc. odmiana 147b provideo z dat.93 passivi. 215 prae z abl. imperf.2 polysyndeton 312. 119 164 . odmiana 147a post z acc. 225 pentametr daktyliczny 313 per z acc.102 perfectum indicativi. ogólne uwagi 66 oxymoron 312.4 poprzednik 286 pory dnia 320 possum. 191 przeczące zdania 273 przydawka 177 przyimki 224 . 100. I 20 deki.249 penes z acc.320 redimo z abl.104 plusquamperfectum indicativi.227 przyimki z abl. 42 stopniowanie 41 . 99. 290d potior z abl. odmiana 90-91 passivi. 226 prope z acc. formy 29. składnia 206 reminiscor z gen. 226 z acc. odmiana 92 . formy 155. odmiana 60 quia 284 quis. 225 priusquam 291 pro z abl. użycie 254 podmiot 170 podwójny accusativus dopełnienia i orzecznika 185 osoby i rzeczy 186 podwójny nominativus 179 poema. 204 pytania retoryczne 275 quaeso. 215 refert. lub z gen. 226 praedicatum zob. 243. odmiana 103 .orno z abl. lub acc. 215 ortografia 4-6 orzeczenie czasownikowe 171 imienne 171 orzecznik 171 osobliwości koniugacji 136 osoby.

225 semideponentia 135 si286 simul. i abl.307 ubi = gdy 289 ubi primum 289 ultra z acc. 248 studeo z dat. inf. 227 subiectum zob. użycie 228 . 232 verbum. 226 trans z acc. 232 vocativus formy 17 użycie 180 volo. act. 261 vendo z abl.33 deki. funkcje 292 ut comparativum 299 concessivum 285 consecutivum 282 finale 280 obiectivum 281 temporale 289 ut non 282.45 supinum 98. IV 35 deki.312 sub z acc. 215 vellem z coniunct.45 przysłówków 47 strony czasownika 66. V 37 rodzaje zdań 272 rok i miesiące 315 rotacyzm 11 rozwój języka łacińskiego l równoważniki zdań 172 rzeczowniki abstrakcyjne w j. 218 stopniowanie przymiotników 41 . ich odpowiedniki w łacinie 310 tropy 311 tryby 66. simulatque 289 sin 286 sine z abl. 283 ut primum 289 utinam 261 utor z abl. inf.304 infinitum. vocativus wskaźnik zespolenia 279 wymiana samogłosek 10 wymowa 4-6 wypowiedzi ułamkowe 172 wyrazy złożone 167 tametsi 285 temat 16 tematy czasownika 67 temat perfecli i formy praesentis 68-87 supini 97 -107 od tego tematu 88-96 tenus z abl. polskim. 226 słowotwórstwo 157 -168 spójniki wieloznaczne 292 sto z abl. 225 165 . 232 impersonalia 156 incohativa (inchoativa) 139 sentiendi z acc. 225 versus spondiacus 313 veto z inf. odmiana 150 YOS. 225 sylaba długa. 218 verba affectus z acc. 250 tu. i abl. 225 ułamki 54 ut. c.156 verbum flnitum. c. odmiana 55 W wołacz zob. formy 155. odmiana 145 super z acc. 6 secundum z acc. D 23 deki. krótka 7 synekdoche 3113 szyk w zdaniu 305 . inf. podmiot substantiva verbalia ogólne uwagi 66 sui formy 56 sum. 232 voluntatis z «cc. 191 supra z acc. m 30 . vel pass. c.155 defectiva 155 dicendi z acc. 242 supplico z dat. 232 verba anomala 145 . s. 227 superlativus 43 . odmiana 55 tytuły 308 Salve. użycie 248 .247 versus z acc. simulac.deki. inf. 191 stylistyczne uwagi 305 . 228. odmiana 66 . c.

koniug.skutkowe 295 zdania złożone. koniug.116.65 dzierżawcze 57 nieokreślone 62 . c. 279 — współrzędnie. koniug.174 złożone wyrazy 167 zmiany spółgłosek 11 zrosty 167 źródła języka łacińskiego 2 życie wyrazów 168 .czasu 288-291 — przyczyny 284 — przyzwolenia 285 podmiotowe 283 porównawcze 299 przeczące 273 pytające 275 treściowe 275 wyrazowe 275 zależne 301 skutkowe 282 warunkowe 286 — zależne 287 względne 293 — celowe 294 — przyczynowe 296 — przyzwolone 297 . podział 272 zdania bezspójnikowe 300 . IV 125 . 237 zakaz 274 zdania. inf. i nom.63 określające 59 osobowe 55 pytajne 61 wskazujące 58 względne 60 zwrotny 56 zaimki w konstrukcji acc. inf. na -to 121 . II113 . podział 278. 236. III 117 -120.128 zgodność orzeczenia z podmiotem 173 .301 dopełnieniowe 281 okolicznikowe celu 280 .124. 1109 -112.zaimki 55 . podział 277 zdania żądające 274 zdrobniałe wyrazy 163 zestawienie form czasownikowych koniug. podział 276 — podrzędnie. c.

........... Temat praesentis .... ....... Zestawienie form koniugacji I Zestawienie form koniugacji II Zestawienie form koniugacji III 14 14 14 16 16 16 17 19 25 26 l 33 35 38 43 45 51 53 55 56 60 64 167 ... Liczby.............112 113 ... przypadki .......... .............................................. rodzaje.................. Część Deklinacja pierwsza . .2 Wiadomości wstępne ............ .6 Wymowa i ortografia ...SPIS TREŚCI WIADOMOŚCI WSTĘPNE I NAUKA O GŁOSCE 1 .............................. Podział deklinacji . Zaimki ........120 Fleksja ..................... Czasownik — uwagi ogólne . Części mowy .... 4 ..................... Deklinacja piąta . Stopniowanie przymiotników Przysłówki ........ ............... Temat perfecti activi ............................9 Akcent ........................ Deklinacja trzecia . Liczebniki ......11 Najważniejsze zjawiska fonetyczne 6 6 7 8 9 10 • • ...... Ogólne reguły deklinacyjne ............. • • ................................................... Przymiotniki — odmiana . • • .. pierwsza Deklinacja druga ..... Deklinacja czwarta ........... Część druga NAUKA O WYRAZIE 12 13-16 17 18 19-20 21-24 25-33 34-35 36-37 38-40 41-45 46-47 48-54 55-65 66-67 68-87 88-96 97-107 108 109 .............................. Temat supini .. 3 Alfabet ............................. .... 8 ..116 117 .... 7 Iloczas ......... Koniugacja III na -io .... 10 ......

.................. mało (§ 150)..... 178 .....................................................Supinum (§ 242)......................177 Części zdania ...... 136 Osobliwości koniugacji ......................................................... ........230)......................... 278 ....................................... Nominativns (§§ 178 .. .............147)......................... . 137 ... : .....Adiectiva verbalia..... ............ .........................Verba defectiva (5 155)....223 Użycie form deklinacyjnych ........................... ..... ....... twierdzące i przeczące ................. 248 .................................Coniunctivus hor-tativus(§ 262).......................206)........................................... 250 .................................... ....... 272 Rodzaje zdań ................... 276 Zdania złożone. — Accusativus cum iofinitivo i nominativus cum infinitivo (§§ 231 .......Vocativus (§ 180)......304 Użycie form osobowych czasownika .... 283 Zdania podrzędne podmiotowe .........Ablativus absolutus (8 244).......................... .................................................................156 Verba anomala . 68 76 81 82 82 87 Wiadomości ze słowotwórstwa ..................Coniugatio periphrastica activa (§ 245)..................... 282 Zdania podrzędne skutkowe .............. 275 Zdania pytające ..... 167 Wyrazy złożone .................166 Najważniejsze przyrostki ..............Eoi composita (§§ 151-152) ................ ................................. ........240)............. 271 Imperativus .fj §§ 121 .. ....................... 168 Życie wyrazów ..........Futurum exactum (g 256).........270 Coniunctivus ................ ..............Gerundium ($ 241).......... Infinitivus (§§ 228 .....Imperfectum indicativi (§253).... 158 .... no/o................ 134 134 134 135 135 136 136 137 138 138 140 140 168 ........................ 273 Zdania oznajmujące............ .............................................Genetivus (§§ 196 ............... 277 Zdania współrzędnie złożone ........ .......................................... ........Fcro i composita (§§ 148 .......................................................279 Podział zdań podrzędnych ...................... ............................ .....................................................124 Zestawienie form koniugacji III na -io ..........................128 Zestawienie form koniugacji IV ......................................Coniunctivus iussivus(8 263)............ -Participium futuri passivi — coniugatio periphrastica passiva (§§ 246-247).............. 126 126 127 127 257 .................................................Consecutio tcmporum (§§ 266-270).......... ....... 248 ............249 Strony ................ 157 Cząstki słowotwórcze ..........................................Oboczne formy czasownika edo (§ 154)... 129 ....... Praesens indicativi (§ 251)............................................................................. ..... 228-247 Użycie form nieosobowych koniugacyjnych ............................................. ....Plusquampcrfectum indicativi (§ 254)......... ..271 Tryby ........................................ 100 103 112 116 224-227 Użycie przyimków .... 281 Zdania podrzędne dopełnieniowe ....Coniunctivus optativus (§ 261)........................ .............195)............ 125 ... .Coniunctivus dubitativus vel ddiberativus (§ 259)...Verba impenonalia (§ 156)..... Sum i composita (g§ 145 ..... -Coniunctivus irrealis (§ 260).................... -Coniunctivus concessivus (§ 265)................. •^ Część trzecia NAUKA O ZDANIU 95 95 95 97 97 169 .. Da-tivus (§§ 190 ...................................................Coniunctivus prohibitivus (§ 264)......256 Indicativus ........................ 280 Zdania okolicznikowe celu .......... ..........Perfectum indicativi (§ 252)................... 274 Zdania żądające ................................................................................Futurum primum (g 255)......................................................................Volo.......................................149)...........189)...................Ablativus (§§ 207 .........................Accusativus (§§ 181 .....179)................. ........................................(§ 153).......... 145 .....134 Verba deponentia ........Ho................ ................ ogólne uwagi (§ 243)............................. 135 Verba semideponentia .......223)... 130 Coniunctivus potentialis (§ 258)..................... uwagi ogólne............... 250 .. .............................144 Formy podstawowe częściej używanych czasowników ......

...................320 Rachuba czasu .......................................................................................................... 298 Połączenie względne .................... 299 Zdania porównawcze ..291 Zdania okolicznikowe czasu ................................................................. 292 Spójniki wieloznaczne: cum............................................................................... ut ........ 311 ............................... 303 Assimilatio modi ...................................................................... 295 Zdania względne skutkowe ........................................................... 297 Zdania względne przyzwolone ..................................................................... Skorowidz .............................................................................................................................................................................................. 314 .............................. 302 Zdania zawierające myśl cudzą ..... 304 Oratio obliqua ................................................... 287 Zdania warunkowe zależne............................................................................................................................................. 293 Zdania względne . 313 Uwagi o heksametrze daktylicznym i dystychu elegijnym ..........................................................312 Tropy i figury ........................................................................................... 294 Zdania względne celowe ...............................................................................284 Zdania okolicznikowe przyczyny ............................ 300 Zdania bezspójnikowe .............................310 Uwagi stylistyczne .................................................. 296 Zdania względne przyczynowe .............................................................. 140 141 141 143 143 145 146 146 147 147 147 147 147 147 148 148 148 148 150 151 153 155 160 ................... 286 Zdania warunkowe ................... 285 Zdania podrzędne przyzwalające ................. 305 ................. 301 Zdania pytające zależne ......................................................................... 288 .......

75 Druk ukończono we wrześniu 1999 r.Wydawnictwo Naukowe PWN SA Wydanie ósme Arkuszy drukarskich 10. Żwirki 2 . ul. Druk i oprawa Drukarnia Wydawnictw Naukowych SA Łódź.

pl & Wydawnictwo Naukowe PWN . ul. 8 .SŁOWNIK ŁACIŃSKO-POLSKI Reprint 5-tomowego słownika.com.pwn. fax (O 22) 69 54 179 Bezpłatna infolinia tel. wydanego przez PWN w latach 1957-1979.18. Zawiera terminologię ze wszystkich dziedzin wiedzy. Elegancka stylowa oprawa. księgarnia internetowa www. )ział Dystrybucji Wysyłkowej i Prenumerat. O 800 120 145 w godz. Obszerny i wyczerpujący słownik łaciny klasycznej. 00-251 Warszawa. opracowany przez najlepszych polskich filologów. Miodowa 10.

14. C.248 s.3x20.. brosz.00 zt C. 16.3 Cena 22. A.440 s. 17. 3.1996.248 s. brosz.. Schwartz M.3x20. 10.5 Cena 15. 14.1998. ul.168 s. Douglas Koztowska The Articles in Polish--English Translation wyd. Piotrowski.5x14.00zt S.5 Cena ok.00 zt Wydawnictwo Naukowe Dziat Dystrybucji Wysyłkowej i Prenumerat..3 Cena 23.432 s.. i A. 1. M. brosz. 20.5x24 Cena: w oprawie tw.1998. Z. wyd. brosz.920 s. Oouglas Koztowska Diflicult Words in Polish-English Translation Cena 15. R Mann.5 wyd.00 zt T. 10.Polecamy słowniki do nauki języka angielskiego ENGLISH Ch.164 s. 2. 2. 8.5 Cena ok. 45.1! mmmm IRttSM ENGLISH 3OliOCATIONS Ch.. 14.. 1. 5. 120145 . tw.1998.1998. 00-251 Warszawa. Kopestynska wyd. Miodowa 10. brosz. 1. Seaton J. Fisiak English-Polish Learners' Dictionary wyd.5 Cena ok. Swierezyńscy Słownik przysłów w ośmiu językach wyd. 35.600 s.00 zt THE ARTICLES IN POL1SH-KNGIJSH TRANSLATION W JEŻYKI1 ANGIELSKIM Ch.5 ..00 zt PRZEDIMEK D. 14.0j) zt brosz. Douglas Koztowska H.3x20.. Dzierżanowska Selected English Collocations wyd. Saloni Mini słownik angielsko-polski poisko-angielski & PWN.5x14. 14.00 zt DIITICIII \\m 1998. Douglas Koztowska English Adverbial Collocations wyd. Ekonomia Adaptacja polska Z.. France.00 zt 0. Ch. plastik.3x20.1997.3x20.... 55. Kolossa Angielsko-polski słownik tematyczny. 1..1998.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful