•^

-

:--%.
f».'.<..".*-.^.*.-v,.». .„•.,.

Vs'V^>?>?"*jr

V"

-

<^%^.-

^>Af:^cr-^'.V''€',

*^-^]^m
'

^#-^
*'*^p^^'

:$r

^•o-ir

.^lt^'

^^,^*;
^WVr.'^'S<'

^

?

,t

JJi.

•^^

^r^

^jr:

^•^^^4^w-

^-^

yK.

<M

~

,

,..^

'•-»

r

-^r^)
^'.
;!-

>
c^
•p^'^

*"4

^A

''^

i:iU?l:X

^
.^

9;

^ ^

^^«i^

UNIVERSITY OF FLORIDA

LIBRARIES

Digitized by the Internet Archive
in

University of

2009 with funding from Florida, George A. Smathers

Libraries

http://www.archive.org/details/chronicaminorasa13momm

MONVMENTA

GERMANIAE
HISTORICA
INDE AB ANNO CHRISTI QVINGENTESIMO
{
'

VSQVE AD ANNVM MILLESIMVM ET QVINGENTESIMVM

EDIDIT

SOCIETAS APERIENDIS FONTIBVS
RERVM GERMANICARVM MEDII AEVI

AVCTORVM ANTIQVISSIMORVM TOMVS
CHRONICORVM MINORVM SAEC.
VOL.
III

XIII

IV. V. VI. VII

BEROLINI

APVD WEIDMANNOS
MDCCCLXXXXVIII

CTIRONICA MINORA
SAEC.
IV. V. VI. VII

EDIDIT

THEODORYS MOMMSEN

VOLVMEN

III

BEROLINI

APVD WEIDMANNOS
MtoccdLxxxx/vm

Aulae

Viiiiariensis ufficina typugraphica.

PKAEFATIO.
CyolUgerc fracjmenta,

ne quid pcreat,
ail

quomam

iuhenmr, parui praecepto

et

composui scripta minora

rerum (lestarum memoriam pertinentia quae superantiquioris finientis

sunt a temporihis incle principatus

in Diocletiano usque ail

medii aevi quod dicunt initia,
septimi,

scilicet

quae sunt saecidorum quarti quinti sexti
lios

sed neque ad annos neque ad res terminos
utile

anxie secutus

et

soUicitus

magis, ne quid in res gestas inquirentihis
invasio
ut

deesset

quam ne mihi

obiceretur

promndarum
frustra
fuit;

alienarum.

qiiod

speraram cum eum laborem aggressus sum,
utilia
et

per Ubliothccarum inquisifionem depreJmiderentur
sed
etsi

abscondita

adkuc,

id mihi

haec sylloge in repetendis antea editis totu fere
dispersos
et

continetur,

commentarios

late

maxima

ex parte pidMccdos
haberi

magis
et

quam

recensitos

non sine
fide

(dicjuo

fructu

eodstimo

iam

coniunctos

ad

libros scriptos

cum

exactos.
se continent,

Volumina haec chronicorum minorum quod in Latinis coUigendis
postulavit

magnae syUogae
(juibus

eius,

cuius particulam efficiunt,

ratio

oj)eris.

saecu-

lorum,

in

vers(dur,

res gestae

cum

jicndeant ab

impcrio

Romano tam
(juae

L(dinorum Occidetdetn complexo quam Orientem Graecorum, pariter requirunt
aetatem
tulerunt scripta
ita,
tit

sive

Latina sive Graeca;

sed prudenti

consiUo

coUi-

guntur

item

separentur.

Bysantiorum auctorum corpus ut nomine tenus

Academia

regia BeroUnensis edidit, ita ut

aUquando rc
et

perficiatur speramus,

non

pars monumentorum nostrorum, sed comes eorum
missis non ignoro effectum
esse,

consors.
in

Graecis

itu

praeter-

ut

quibusdam tractatibus

hanc syUogen reccpfis

VI

PRAEFATIO.

iustuin funclamentuni desit,

maxime

lihro generationis

(voL 1

p.

89

— 140)

et alteri

genealogo

(vol. 1

p. 160 — 196);
niliiJominus

sed id ferendum fuit,

ne corporis nostri
scilicet

leges

subverterentur.

commentariorum duorum,
p.

consularium Con(vol.

stantinopolitanornm (vol. 1
p. 64

—70)

205 — 245)
alterae

rf

chronicorum Marcellini
scriptae,

2

cum

extent

tamquam

recensiones Graece

eas

non

recensui. sed Latinis apposui.

denique in fasfis consularibus ,

qui laterculi

magis

tahulariorum sunt

quam
de

scripta auctorum, linguarum diversitatem insuper habui.

Ad
hoc
loco

singulos

fractatus

quae monenda

visa

sunt

cum

ipsis

praeposuerim,
cdtinet

vix

habeo

operis

ratione universa

quod addam.
hoc

quod

ad

auctoritates

exigendas, priorum expilatio
ut

cnm per

litterarum genus latissime
libris
cjui

pateat,
sunt,

sedulo curavi,

quae reperiuntur simpta ex
et

adhuc

super-

ad ea auctor adscriberetur
est,
et

ita caveretur,

ne quis, ut
,

adhuc saepissime
ex Isidoro
nostros

factum

ex Prosp>ero
sic
deincepis.

adlegaret
at

quae essent Hierongmiana

quae

Eutropii

quae

refenmtur

apud

auctores

aliunde

smnpta, ea unde veniant, quatenus proficiscantur ex
ex auctoris ipsius memoria
tetigi,

scriptis deperditis, quatenus

et

notitia,

id

quamquam

in praemonitis

hic

illic

plene non persecutus sum,
accedit,

neque opinor quaestiones eae vere infinitae ad
vel

editorem pertinent.

quod

maxime redeunt ad Eusebium Hieronymum
et

annalium posteriorum tamquam antesignanum in hanc syllogen non receptum
fjuod sunt.
Inclices ut patet requiri in huius generis corpore, ita
ficultate
fectis,

ad eas pertractandas tam Latini qium Graeci auctores aequcditer adhibendi

non minus quanta

dif-

perficiantur

maxime

in partihus propter
et

causam supra adlatam imperreferti sunt vocahulis corruptis

sciUcet libris generationis
itcuque
et

genecdogo,
et

c^ui

luxatis monstrosis.

a grammaticis

lexicis

in

minutis

hisce

tractatihus

auctorum plurimorum

tempore indole cultura diversissimorum ahstinui; contra
fieri piotuit,

hominum

locorumciue nomina, ut

iussu

meo composuit lohannes Lucas

iuvenis strenuus et sollers.

midta

si in

iis

deprehendentur aut medela indigentia

aut nulla medicina sananda, ea aequi iudices inteUqient propter incepti condicionem

non potuisse

evitari.

ipse ex

indicibus mihi reservavi quinttmi considum, in cpio

quid secutus sim, in praemissis exposui.
syllogen adhibitorum laterculum adicere utile

extremo loco codicum pcr universcmi

visum

est.

Haec
qiicmi

quocque volumina ut cdia u
,

me

edita

non tam mea opera facta sunt

mea amicorumcjue

quorum multi me adiuverunt tam in patria quam in
eos ut suo cquemque loco nominavi, ita hoc
ipsi grcdo

Itcdia

Gcdlia Ancjlia degentes.
foret.

omnes

componi cmihitiosum
recordari.

sciimt

animo imiiiscuimque adiutorium me

Berolini
m. Martio
«.

1898.

rj.j^^

Mommsen.

HOC VOLVMINE CONTINENTVR
frildae

Add.

Sapimtis de excidio et conquestu Britanniae I. Epistidarum Gildae fragmenta
//.

1

86
89
91

Gildae

liber de

paenitentia

III.

Vita Gildae auctore

monaeho Muicnsi

IV. Vita Gildae auetore Caradoco Lancarbanensi
Historia Brittonnm
/.

107
111
14-5

De

sex aetatibus

cum additamentis Nennii mundi
Brittonum

II. Historia

147

///.

nta

Patricii

194
199

IV. Arthuriana
V.

Begum

genealogiae

cum computo

202

VI. Civitates Britanniae

210
213
„^„ 223
nuj)er empt. 1615
.
.

VII.

De

mirabilibus Britanniae
a.

Bedae chronica maiora ad

Tio

\

Bedae chronica minora ad a. 703 Add. I. Interpolationes cod. Parisini
)

.

.

)

.

.

.

//. Interpolationes cod.

Monaeensis 246

334 336
341

///. Auctaria quaedatn chronicorum

Bedanorum maiorum
.

IV. Continuatio Chronicorum Bedanorum minorum Carolingica prima V. Generationum regnorumque laterculus Bedanus cum continuatione Carolmgica cdtera
LatercuU consulum urbis Romae /. Fasti Theonis Alexandrini
//. Fasti Vcronenses a.

344 346
357

a.

138

— 372.

Ed. Usener

359
382

439 — 494

///. Fasti Augustani a.

378-498
222—630.
Ed. Usener

IV. Fasti Heracliani

a.

384 386
411

LatercuU imperatorum Romanorum
/.

LatercuU

adiimcti codici Theodosiuno

//. Expositio

temporum Hilariana
I.

a.

468

412 415 418 424
conditi.

///. Latercidus finiens in lustino

IV. Laterculus MalaUanus finiens in lustino II. V. Latercidi regum et imperatortim ab astronomis Alexandrinis Ed. Usener 1. Latercidus HeracUanus in Phoca desincns 2. Latercidus Leoninus in Michaele I. desinens .?. Laferculus acephalus ad Leonem VI. deductus

438 447 450 454

VIII

Pagg.

Laterculus regum Vandalorum

cf

Alanorum

456
401
471

Laterculus regtim Visigothorum
Indices
/.

Reges Romani.

Scripsit

Romani. ///. Reges Vandalorum et Akmorum. IV. Reges Visigothorum. Scr. Lucas
//. Imperatores

Lucas Scr. Lucas
Scr.

Lucas

V. Consules

473 474 493 494 497 552 555 557 559

VI. Episcopi.

Scr. Lucas.

A. Romani B. Alexandrini
C. Antiocheni

D. Hierosolymitani E. Constantinopolitani VII. Nomina hominum. Scr. Lucas VIII. Geographica. Scr. Lucas IX. Conspectus codicum. Scr. Lucas.
Italia

560 562 633
697

Hispania
Gallia

et

Portugallia

702

703
et

Belgica

Hollandia

707 708
711 711

Britannia

Dania
Helvetia

Germania
Austria

712 715 716

Russia

Additamenta ad Additamenta ad Additamenta ad

vol.

vol.
vol.

I II III

717

725
727

GILDAE SAriENTIS
DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE AC FLEBILI CASTIGATIONE
IN REGES PRINCIPES ET SACERDOTES.

ACCEDVNT
L EPISTVLARVM GILDAE
II.

DEPERDITARVM FRAGMENTA.

GILDAE LIRER DE PAENITENTIA.
VITA GILDAE AVGTORE MONACHO RVIENSI.
VITA GILDAE AVCTORE CARADOCO LANCARRANENSI.

III.

IV.

CHRONICA

111.

LIBRI ADHIBITI:
C

=

Londiuiensis Cottonianus Vitell. A.A''! saec.
tlitus

XI hodie maiore ex parte aut
non noniinatur non
liquet.

deper-

aut evanidus lactus
I.

:

de quo

iibi

D =

Cantabrigieusis l)d.

17 saec.

XIV.
1525.

= Q = ff =
P

editio princeps Polydori Virgilii a.

editio altera lohannis losselini a. 1568.

adnotationes adscriptae

ad editionem losselinianam iu exemplari bibliothecae

publicae Heidelbergensis.

= X=
A

codex Abrincensis saec. XII. codex Cantabrigiensis
Ff.
I.

27

saec. XIII.

Gildas in

lihris iiostris aiitiquioribus

omnibus itemque a Columbano qui appellatur,
:

Gildus Bedae et Alcuino, vocabulo utitur singulari et originis

enim nequc redit

alibi

')

et

eum
.

adlegant auctores, ut

parum exploratae nomen tam a Latina lingua abhorret quam a Britannica -). qui infra videbimus, cognomen ei tribuunt Sapientis. plures eius
,

nominis antiquae aetatis viros qui distinguunt
implicata sunt et ex parte

sine dubio errant

:

de Gilda quae

tra-

duntur non propterea parum conveniunt, quod Gildae plures extiterunt, sed quod fabulis
ficticia.

Vitam Gildae, quam
'censibus

in auctario I

posuimus, primus edidit 'cx vetustissimis Floria-

membranis' lohannes a Bosco iu Floriacensi vetusta bibliotheca Benedictina (Lugduni l(i05. S) p. 429 463 (repetita est indc in actis sanctorum lan. vol. 2 p. 958 seq.) ima cum vita sancti Pauli episcopi Leouensis (acta sanct. Mart. vol. 2 p. 111 120) apertc

ab eodem auctore profecta et cum hac nostra coniuncta.
Mabillon inseruerunt
actis

eandem deinde dAchery
I

et

sanctorum ordinis

S.

Benedicti (saec.
c.

Paris. 1668 p. 138

— 152)
in fine

'ex ms. cod. Ruyensi iutegriorem', scihcet additis

13

15,

ubi ex

codice Floriacensi

folium excidisse apparet, et pi\aeterea

c.

33 sine dubio

insiticio.

quae deficiunt

non

auctor scripsit codicem scriptum huius vitae vidi nullum. saec. XI ineunte (anni dominicae inuaruationis 1008 ipse meminit c. 34) in Gallia Britanniciana.

expleverunt.

ego

'nomina regum Ainmerici
'versa
es^t,

Zimmerus) quaedam insunt in hac narratione, scilicet Conomeri (c. 20), "Weroci (c. 20. 21);* ipsa tota perGildam narrans annos natum triginta redeuntem Roma in Britannia Gallica
'Veri

elementa

(sic

(c.

11. 12),

'remansisse ibique monasterio fundato decessisse, cuni Gildas sexagenarius fere in con-

'tinentem se transtulerit et quae de eo narrantur seni

soli

conveniant.

scilicet qui

haec

'scripsit vitae Gildae extra Galliam exactae plane ignarus tantummodo novit Ruyensis 'monasterii fundatorem. rex Francorum Childericus Merovei filius, cuius auctor meminit
'c.

15,

nuUus

fuit;

recte nominari potuit aut Childebertus Chlodovechi

filius

(511

— 558)

'aut Chilpericus Chlotacliarii filius

(562—584)'.

Vita altera scripta
infra relata

est

saec.

XII a Caradoco Lancarvanensi

teste

subscriptione

codicum Durhamensia et Cantabrigiensis (ediderunt eam Usher eccl. Brit. ant. 442 ed. 1639, p. 237 ed. 1687 et ex codice Cantabrigiensi Hardy desc.riptive catahgne p. of materials relafing to ihe history of Grcat Britain and Ircland vol. 1 n. 437 seq.).

eam vitam subiungunt

historiae Britannicae hodie notae sub Nennii nomine, sed in libris

deterioribus multis perperara adscriptae Gildae, eius generis codices aliquot, de quibus

1) GiWu.'!

quem

iu

onomastico de Vit
origine

roiierirc

silji

visus

est

iu

tituln

('onconliensi

C'.

I.

L. V,

8760
sul)-

magis

est Alagildus.

Gildo

Maurus

vix

recte

coniparabitur.

2)

'Apud Britaunos neque

'stantivum neque verljuni reperitur, ad quod vocabulum applices;

nam

recentioris linguae

locutiones gild

=

'quod producitur et glldiaw

=

producere adscitjio
to yield.

ex

.'Jernione

Anglosaxonico pendent a verbo i/ddan, Ger-

'manice
'p;ituni

i/elten, veri/elten,

Anglice
iiHla

nou magis
origiue

recte

apud Hibernos
quod

'accedit

in tanta n^jila

iuvenis nimiinMni proprinruni P.ritannicoruni alterum bniusco exenqjlnni nullum snppetit'.
(cf.

=

Danicum

comparabitur vocabuUim posteriore aetato usurQottmyische gelehrte Anzeiifen 1891 p. 706).

lieuricus Zinuner.

1*

4

GILDAE SAPIENTIS
dicetur.

ad illam
n.

sunt autem duo potissimum,

Cantabrigiensis coUegii eorporis Christi

139 saec. XII,

quem librum (notatum C)
a.

nobis contulit Franciseus Jenkinson biblioII.

tbecarius Cantabrigiensis, et Durhamensis B.

35 scriptus

a.

1

166.

accedit descriptus

musei Britannici Burneyanorum n. 310, quem ego excussi (nobis B). descripti sunt rursus ex Burneyano codices duo item rausei Britannici regius Sloanianorum n. 4785. epitomen factam a lohanne Tyn13. B. YII saec. XVI et mouthiensi saec. XIY medio habet codex eiusdem musei Cotton. Tiber. E 1 f. 31'. 32.
ex

Durbamensi

1381

in

Burneyano praescribitur 'incipiunt capitula 'Gilde'. quae sunt numero XXYIIII; sequitur:
:

in vita sanctissimi

atque doctissimi
incipit vita

viri

'expliciunt

capitula.

sancti

subscriptum in fine 'explicat vita viri sanctissimi atque doctissimi Gilde Sapientis'. epitomen lohannes Capgrave in nova legenda Angliae (Londinii 1516) f. 156, ipsam vitam primus los. Stevenson in editione epistulae Gildanae a. 1838. adieci eam ego editioni meae pro auctario II, quamquam altera Gallica liaee Anglica inferior est.
'Gilde',
:

edidit

'apparet

(sic

Zimmerj scriptorem de rebus

continentis

parum instructum quae de

obitu

'Gildae narrat temere

commentum
duabus
p. 956.

esse.'

De
'feliciter

tertia vita Gildae
vol. 2
cet.

his

sanctorum lan.
eruditi'

incipit 'dominici institutione
extitit Gildasius

non bonis etiam deteriore dictum est in actis praecepti sumnia devotione
et

'beatus

prosapia Britannicae

regionis
n.

clara

'oriundus' cet.
saec.

eam

vitam,

quam

sprevi,

scriptam vidi in codice Parisino Lat.

5318

XIII olim Bigotiano. De vita auctoris quae tradunt biographi duo Aremoricanus
omnia,

et Anglicus etsi
fuisse

parum
Anglia

fida

hoc

declarant

sacerdotis

Britanni

nomen clarum

tam

in

Hiberniaque quam apud
nasterium

continentis

Britannos, servatque antiquitus

nomen

eius

mo-

apud Yenetos ad laevam Blaveti fluvii conditum appellatum Gildas - deRuis; quod vetusta traditione ab ipso se fert esse conditum, abbatum seriem ab eo ducens. inter sanctos Gildas quando et cur relatus sit, ignoratur; monuit quem de ea re consului Duchesnius iam in laterculo Anglosaxonico adiuncto ad codicem martyrologii Hieronymiani Epternacensem (hodie Paris. 10837) saec. YHI ineuntis (cf. Duchesne lib. pontif. 1 p. 382) ad diem lan. 28 vel potius 29 legi ei Gildae Sapientis similiter in missab Stowiensi aetatis scriptum non manu prima, sed paene aequali. supparis inter memorias sacerdotum reperitur nomen Gildae (Warren liturgy and rittial of the Celtic church Oxon. 1881 p. 240; Duchesne orifjincs du cidtc ehreticn p. 201). e contrario observavit idem Duchesnius abesse Gildam a martyrologio formae Autissiodorensis

stabihtae

c.

a.

590.

Mature admodum Gildae Sapientis nomen
de eo obscurata.
(scr.
a.

fabulis

implicatum est et

ficticia gloria veritas

testatur id inter alios Giraldus

Cambrensis
ed. Dimoelv)

in descriptione
;

Cambriae
.

1194)

sic

scribens

(1.

2

c.

2 vol. 6 p. 209

'de Gilda

.

.

dicunt Britones,

'cipcm,
'de

quem rex Arthurus
et

occiderat, offensus

quod propter fratrem suum Albaniae prinhaec scripsit. unde libros egregios, quos
fratris sui

gestis Arthuri

gentis

suae

laudibus multos scripserat, audita

nece

'omnes, ut asserunt, in mare proiecit.
'authenticis reperitur'.

cuius rei causa nihil de tanto principe in scriptis
i),

Fabellis missis

ubi vera requirimus

Gildam natione Britannum
epistula
(cf.

fuisse, scilicet

Romanum quamquam

cius provinciae et epistuhi declarat et quae praeterea de eo traduutur.

origo

accuratius

non

traditur,
(c.

cuni

in

diris

persequatur quinque reges

Constantinum Damnoniae

28)

sive

Dumnoniae

Miiller

ad Ptolemaeum

2,

5, 2),

1)

Quae sequitur

expositio

non tam niea

est

quam

Ilenrici

Zimmer, qui qua
'

est et eruditione et comi-

tate

eorum, quae de Gilda

tradita

habemus,
in

veram auctoritatem me docuit
iis

et aetjitis

auctoris indicia certa

sagaciter inventa

mecum

communicavit.

quae sequuntur quae
p.

'

distinxi, ipsi accepta referenda sunt.

idem de Gildae tempore vitaque egit uuper iu Nenuio viudicato

100. 286.

DE EXCiniO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
(|uap

5
;

regio
(c.
cf.
1$

ost
I :

Coniwall
cf.

porium
(c.

Zimmer
p.

32;

/immer
eo

Devon Aurelium Caninum (c. 30) sedis incertae Vortiid est regionis Pemhrolvo p. S8) Domotarum Cuneglasum sedis incertae: Maglocunum (c. 33; cf. Zimmer 1. c.) insulae 307)
vt
:

,

;

sine

dubio

Monao,

id

est

Anglesey,

apparet

habitavisse

eum

in

partibus

Angliae
iu-

occidentalibus

tempore, ut ex parte hodie quoque, Brittonum.
a.

natum eum esse

saeculo quinto

exennte vel incipiente sexto, certe ante
iter

504 infra declarabitur.

voncm Gildam
('.

Hiberniam vita altera (c. 5) refert adsentiturque prior 10 00 quod Gildam ait iuvisisse ibi sanctam Brigitam defunctam a. r)21; quae testimonia auctoritate magis carent quam probabilitate, nam saeculo sexto septimoque Zimmerus observat clericis Angbcis Hibernisque in usu fuisse, ut ex altera insula in alteram
fecisso
in

se transferreut.

praeterea quid priore vitae parte egerit ignoratur.

Epistulam quam

odimus
in

scripsit

dogens
CIII

in

Britannia ante

a.

547;
c.

nam Maglocunus
magna,
flava
in

rex

quom tamquam vivum otiamtum
a.

invehit

33,

eo anno obiit testibus
qtia
(p.
.

modo nominatus, cum auualibus

Cambriae ad
de quo infra
Gtcenedociae.

=

p.

Chr. 547:

mortalitas

pausat Mailcun rex

Gucnedotac tum vita sancti Tehavi Landavensis archiepiscopi
dixi p. 23),

101 Hbri Landavensis,

secundum

quam
Gildas

pestis

.

.

traxit

Mailconum regem

cam

epistulam

cum

scripserit

habens annos
a.

XLIV mensem

I

(p. 40, 19) natus sit
ait

necesse

est,

ut supra diximus, ante

504.

quod

alio loco (p. 25, 7)

post

duorum lustrorum silentium tandem aliquando

in querelas se

prorumpere, in-

tellegendimi erit de auctoris ipsius aetate, scilicet propter aetatem potuisse se iam ante
edere, sed per decennium integrum querelas se suppresex Britanuia Romam num vita prior (c. 13) vera tradiderit, sisse. De dubium est '). secundum eandem redux Roma remansit in regione Aremoricana condens hoc recte referri et exegisse ibi, ut supra diximus, monasterium ab ipso nominatum. Gildam vitac annos extromos iu regione ea phira sunt quae fidem faciant. 'Conomerus 'tyrannus, de cuius cum Gilda commercio vita agit c. 20, Chonomor (sic Gregorius Turo'nensis hist. Francorum 4, 4) sive Chonoober (sic idem hist. 4, 20)'') est comes Britan'norum, qui Macliavmn quendam contra fratrem eius comitem alterum Britannorum 'Channonem tutatus est, deinde adiuvit Chramnum fiUum contra patrem^ Chlotacharium

decem annos eiusmodi libellum

itinere Gildae

'et a.

560 ab hoc una cum Chramno victus est et occisus teste Gregorio

hist.

4, 20.

'item "Werocus
'est

Macliavi supra dicti

Vcnetensium comes, cuius simul meminit vita eadem (c. 20. 21), Warocus filius, et ipse comes Britannorum nominatus per haec tempora
aliquoties (hist. 4, 16. 5, 26. 9, 18.
10, 9;

'ab

eodem Gregorio

glor. mart. 60).

ut Gildae

'biographus comites hos duos memorat ad saeculi sexti partem posteriorem pertinentes,
'ita

qui vitas scripserunt clericorum aequalium, item Gildae meminerunt. scilicet

cum Oudo-

'ceo
'p.

Landavensi archiepiscopo post Dubricium

et

Teilonem

in vita

eius (lib. Landavens.

131) dicitur convenisse tnr bonus et iustus et totius Britanniae historiographus Gildas
tit

'Sainens,

in historiis nominatur, qui co tempore conversahatur in insula
iteni in vita sancti Ututi

Echni duccns
quattuor,

'anchoritalem vitam.
'p.
1

(Rees

livcs

of thc Camhro
.studcbant.

-

British saints

67) dicuntur ad Iltutum contulisse se scholares plurimi,

quorum de numero
quae scripta

'istc

Samson

videlicet,

Faidinus, Gildas

et

Devi

(=

David)
p.

similiter in vita
est
a.

'Pauhni eius vel potius Pauli Aureliani (vide infra
'uua
'et

23),

884,

scholam frequentasse dicuntur sanctus Devius et sanctus Samson testimonia haec ex vitis clericorum desumpta ut per se parum sanctus Gyldas.

cum eo

Iltuti

1) Errore

Wasserschlcben
sanct.

{irische
I.

Colganum acta

Hiberniae
ibi

p. (5.38)

Kanoneneammlung cd. 1874 p. VI) ait in vita sancti Frediani (apud narrari papam Pelagiimi (5.56—561) corpus canonum donum
2) 'Litterae

dedisso Gildae; agitur

de canonibus sancti Fridiani.
recentioribus ita confunduntur,
liic

duae h

et

m
ita

mediae
tit

intor v.icales

'duas in dialectis

('elticis

ut utri(jue substituatur w.

Arboric- et Ar-

'moric- pariter pronuntiantur Arworic-,

videnms iam exeunte saeculo sexto Chonoher

et

Chonomor apud

"Britannos idem souuisse'.

6
'certa sunt,
ita

CtILDAE sapientis
cnnsentientia
veliquis

aliquod

momentuni Imbent ad aetatem Gildae
a

stabiliendam.

pauUo ante obitum suscepto in 'Hiberniam et de obitu ipso. scilicet annales Cambriae (mon. hist. Brit. l p. 830) in p. Chr. 565 (aeram enim ducunt ab a. p. 'recensione adaucta adscribunt ad a. CXXI 'Chr. 444): navigatio Gildae iri Hibernia, item in textu primitivo ad a. CXXVI annales eos quamquam infra videbimus non carere indica'p. Chr. 570: Gildas obiit^). 'tionibus ficticiis, hi loci eorum ut ipsa simplicitate commendantur, ita alter confirniatur 'testimonio annalium Ulsterensium (ed. Hennessy Dubhni 1S87 vol. 1 p. 62), quos con'stat non solum non pendere a Cambricis, sed a ficticiis quae in his 'reperiuntur narra'tionibus immunes esse et rerum gestarum per Hiberniam mediam et septentrionalem 'vicinamque Britanniam memoriam recte servavisse ^) anno domini CCCCCLXIX .... annorum numeratio in his annalibus cum ad saec. X extremum a vera 'Gillas obiit. 'uno anno detracto diiferre soleat, annus hic 569 recte aequiparatur anno in Cambricis
'Meliore
auctoritate

utimur

de

itinere

Gilda

=

=

:

'annalibus tradito quingentesimo septuagesimo.
•vitae prioris locus his admissis
'itinere

Ilaec ut per se firma sunt, ita accedit
scilicet

optime

illustratus.

quae

c.

11.

12 narrantur de

a Gilda suscepto ad Ainmericum regem pcr totam Hiberniam,

cum parum

con-

'veniant sacerdoti iuveni,

optime quadrant in iter illud testibus annalibus Cambricis a ante obitum factum in Hiberniam, quoniam secundum annales de 'Gilda quinquennio 568 (secundum annales qui dicuntur •quibus raodo diximus Ulsterenses annis 565

per universam insulam regnavit rex Ainmire (gen. adniodum raro neque inter reges Hiberniae praeterea re'deunte huuc ipsum a biographo significari iam nemo dubitabit'.
'quattuor magistrorimi 564

— 567)

^Ainmerech)

,

quo nomine

GikUe videmus notimi fuisse Vergilium, cuius versus citat p. 30, 11. 34, 15. 40, 10 non accurate et sine dubio memoriter, item ni fallor luvenalem (nam epimenia p. 39, 7 videntur sumpta ex eius sat. 7, 120) et Persium vel Martialem (ex altere utro venit opinor catusta p. 39, 2. 84, 29) et Claudianum inde enim, quod apud Claudianum Tethys passim pro oceano usurpatur (cf. in ed. Birtii indicem p. 458), vallem Tethycam vel, ubi libros sequimur, Tithicam p. 35,9 Gildas formavit (Ziramer Nenn. p. 316 seq.). comparari potenmt milites dicti stigmata p. 32, 2. 34, 20 fortasse propter notam consue;

tudinem punctorum

(C.

Th. 10,22,4).
afFei't

item novit

Gildas

Hiei-onymi

de

scriptoribus

ecclesiasticis libellum et epistularum syllogen,

quae
eius

tacite compilat p. 29, 12.

mire sane

laudat Philonem, cuius quod
a

p. 36,

10 dictum Wendlandius Philonis editor futurus

me

interrogatus negat reperiri in scriptis

quae habemus Latine versa; subesse
eius

posse locum vitae Moysis

1,31 p. 108

Mangey, sed

tractatus

Latinam versionem

nullam hodie certc superesse.
quasi

ex
satis

glossariis

auctorem rariora quaedam adsumpsisse,

non
(cf.

sinc

eo adiumento

obscure loqui posset, suadet vocabulum ambrones

p. 34, 1

cum interpolatoris esse videantur tautones p. 34, 15 (cf. Longe maxima pars epistulae ad verbum descripta est ex scripturis Ducange s. v.). sacris, neque ea contemnenda. nam ut dudum viderunt viri docti, Gildas in parte
Festus ep.

p. 17),

librorum adhibuit versioneni Hieronymianam,

in

parte alia diversam ab ea, servans inde

1) 'Ideni redit

!u

annalibus
p.

fide

dignis Tigernaclii Clonmacnoisonsis
a.

(f 1088)

:

Crillas

quievil

(Skene

'chro7dcles of the Picls

und Scots

67) et in Innisfallensibus compilatis

1'205: quies Oilldais episcojms [sic]

'(Skene

1.

c.

p.

167)

:

annus

in neutris enuntiatur'.

2) 'Textus nobis

servatus

compilatus est ox recenditler-

'Monibus dual)us easdeni fere res tradeutibus adscriptis ad singulas epocliis quae seuis septenisve annis
'rent,

saepe praeterea praemissis

verbis:

'sunt in

commentario iuserto
supi-a

actis

secundum alium libruin similibusve (vide quae de ea re exposita minoribus academiae Berolinensis a. 1891 p. 281). id hic qnoque evenit;
a.

'nam post adnotationem

relatam ad

569 eadem

fere redeunt

ad

a.

576, in

liis:

"] (JiUas'.

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.

7

non pauca, quac alibi fnistra quaeras. Robertus Bensley iu commentario (thc missiiig fragment of tlie lutin translation of tlic ftnirth booh of Esra. Cambridgc 1875. 4) p. 36 observavit in Esdrac Latine facti libro quarto, quem servaverunt duo tantummodo libri saeculi noni, Sangcrmanensis hodie Parisinus n. 11504. 11505 et Corbeiensis hodie Ambianensis in antiquis scriptis n. 10, textum a Gilda ndhibitum propius ad Corbeiensem accedere. ecclesiae Britannicae ct maxime apud Gildam quae adsunt sumpta ex scripturis sacris composita ct cum vulgata versionc comparata reperiuutur apud Iladdan et Stubbs councils
vol.
1

p.

170

— 180

Res per Britanniam gestas quod
patriis cx

agiturque ibideni p. 181 de exemplari bibliorum adhibito a Gilda. ait auctor c. 4 narrare sc deficientibus scripturis
^),

transmarina rclatione
sanc

eiusmodi librum
libri principio

quem

evolverit huius epistulae causa
lati-

ego repperi nullum.

in ipso

Britanniae insulae longitudinem et

apud Orosium. item Hieronymi chronica adhibuit ad c. 8 tudinem indidemquc videtur sunipsissc quod significat persecutionem Diocletianam fuisse novennem (c. '.); cf. c. 12: hilustro non expleto)., nam annos eius Hieronymus ita nuraerat, ut id inde Gildas efficere potucrit, cum Rufinus (8, 18) eam faciat decennem. Rufini historiam ecclesiasticam quamquara norainatim non adlegat, sumpsit inde quae adfert c. 74 ex Ignatii ad Romanos epistula et c. 75 quae sequuntur de Polycarpo et Basilio: etiam
ita refert, ut refcruntur

Nicolai

at in rebus uarrandis et Novati nomina c. 67 ad cundem auctorem redeunt. neque Orosiuni neque Hieronynuim nec Rufinum secutus est nequc omnino, ni fallor, certum auctorcm ullum, sed memoriter quae retineret in litteras rcttulit. certc quae habet de persecutione Christianorum Diocletiana 0.9—12 et de Maximo adversario Gratiani
et Valentiniaui II c.
i;5,

imbuta tota
scribentem
in mcdio

spiritu Britaunico

nullo

modo
est

sic

ut traduntur ab

auctore transmarino

referri
sic

potuerunt,
8,

quamquam
l
:

verisimile
.

priore loco

eum

imi-

tatum esse Rufinum
divinae

ecclcsiae dei
igni

.

.

subversae sunt fnndamentis,

vero scripturac

pJatcaram

crcmufac sant,

deindc exponentera de

martyi-ibus secuuduni provincias.

sed Britanniae Rufinus non raeminit nec credibile est

illum aliunde

quae de martyribus Britannis Gildas scribit sub Constantii imperio evenisse. Maximum constat a Britannia profectum per GalHas et Hispanias et per Italiam dominatus sedem posuisse Treveris, Gratiannm interfecisse, agnitura esse quoque Valentinianum Roraa expulisse, interfectum esse ad Aquileiam, ut quae de eo Gildas
,

uarrat vera sint omnia;

sed

ita

coniuncta haec

nusquam praeterea

reperiuntur.

pergit

Gildas copiis ita a Maximo habilem, quae Scottis Pictisque ingruentibus resisteret: Romanos iraperatores insulanis aliquoties opem tulisse raisso exercitu et manu militari muro facto a mari ad mare

abductis insulam a defensoribus vacuara reraausisse et in-

priraum ex cespitibus, deinde ex saxis.
in litore constitutis,

tiu-ribus
ibi

quoque contra piratarura incursiones

sed exercitum stabilem

eos relinquere uoluissc, ipsum Agitium

consulem Britannis expetita auxilia denegasse, itaque hqstes per universam insulam vagatos incolas stragibus continuis affecisse. haec ut in universura rerum statura in Britannia qui tura fuit recte repraesentare videntur, sic ut narrantur magis famam incertam
ter

reddunt quam sinceram rerum gestarura narrationem.

valla

ad septentrionera notum

est

facta esse iraperantibus Iladriano et Pio, neque licebit Gildae verba accipere de eorum murorum non aedificatione, sed restitutione. ad Honoriuni usque Roraanorura exerGermanocitura mansisse in Britannia, tum primum incolas insulae a Roraanis contra

rum

incursiones
ille

parum defensos ab imperio
consul sine

recessisse

auctor
a.

cst

Zosimus

(6, 5, 3).

quo tcrtium fasces quo obiit, Britannos auxilia petivissc ut aliunde non est testatum, ita pcr gcssit, et 454, Gallicorum c. 126 se probabile, poteritque recte coniungi tam cum narratione chronicorum
Agitius
ter

dubio Aetius cst,

a quo inter

446,

1)

Hoc

euini siue dubio sigiiificat sequi se auctores

nou Biitauuicos

,

necrecte verba

interpretati suut

qui iude efteceruut Gildam scripsisse in regione Aremoricana.

g
(vol.
I

GILDAE SAPIENTIS
p.

650) ad
in

a. c.

441/2: BrUtanniac

quc laceratae
ludit (c. 4:

dicionem

Saammm

rcdiguntur

usqm ad hoc tempus variis cladibus eventibusquam cum migrationo Britannorum in
p. 576),

Galliam anno 461
petebant regiones).

anteriorem (Zeuss die Deutschen
. .

ad quam ipse Gildas adc.

monimenta

civitm

e.vilii

classe longius deportata;
in

25:

alii

transnuirinas

ipse quo
c.

anno Saxones

Britanniam advenerint non enuntiat,

nam

oraculum quod refert
insiderent,

23 futurum esse,

ut per annos trecentos

Saxones Britanniam
soluni dechirat

centum vero quinquaginta annis cam saepius vastarent, hoc

Brittones de liberanda patria desperavisse nequc ad calculos voeari debet.
est de loco

sed videndum

conchimato numerationem certe aliquam annorum continente, quo concludit
:

fere

hostes vincebant usque

'nunc cives nunc factis c. 26 ad annum 'obsessionis Badonici montis novissimaeque ferme de 'furciferis non minimae straf/is quique quadragesimus quartus ut novi orditur annus quae verba sic scripta in libris 'mensc iam uno emenso qui et meae imtivitatis est." nostris Beda h. eccl. 1, 16 ita reddidit: 'ex eo temj^ore nunc cives nunc hostes vincebant 'usque ad annum obsessionis Badonici montis, quando non minimas eisdem hostibus strages 'dahant, quadragesimo circiter et quarto anno adventus eorum in Britanniam\ unde

narrationem de proeliis inter Britannos et Saxones

Arthur de

la

Borderie (Gaidoz revue celtique

vol. 6 a. 1883/5 p.

1

seq.)

verba Gildae
mihi quoque

corrupta iudicans ante ut noui inseri iussit udventus eoruni in Britanniam.

quae

libri

habent parum sana videntur, cum
sit

commodam

interpretationem nullam ad-

mittant neque tauta

scriptoris infantia, ut plane balbutiat.

emendatio ut ratione pro-

cedat, duo tenenda sunt, primum verba ut noni sensu carere, deinde annum qui ordiiiaec ubi tenemus, fortasse tur mense iam tmo rmenso esse non posse nisi praesentem.
sic

licebit tradita refingere

:

quique quadragesimus quartus [est ab eo quij orditur annus

et meae nativitatis est. ita Gildas ait scribere se anno ab obsessione montis Badonici itemque a nativitate sua quadragesimo quarto, et convenit, quod in lemmate posuit cogitans de obsessione illa: de postrema patriac victoria, qtiae tcmporibus nostris dei nutu donata est. Bedam autem statuemus locum Gildae ita

mense

iam uno emenso, qui

legisse,

aptasse,

eum legimus nos, et cum intellegi non posset, eum libere ad aeram eam quam alibi quoque sequitur. Quod si haec recte explanavimus et item recte cum Zimmero Gildam posuimus
ut

natum esse paucis annis ante a. 504, epistulam dictasse annis non multis ante 547, preces ad Aetium directae, de quibus agitur c. 20, et Saxonum occupatio Britannica, quae refertur perturc. 23, secundum auctores veros in idem fere tempus, id est in a. c. 450 incidunt.
bata igitur est Gildana narratio preces
illas

factas esse propter solas incursiones Hiber-

norum Pictorumque (c. 21), secuta esse iis domum reversis tempora luxuriae (c. 21), deinde cum aquilonales gentes reditum minarentur, contra eos advocatos esse Saxones (c. 23).
perturbatio aut excusatur aut certe explicatur eo, quod insulae occupatio Saxonica relata
videtur esse
ibi,

ubi narrandus fuit primus

Saxouum

in

insulam adventus, quos constat

dudum

antequam eara occupareut. ipsum oraculum supra relatum videtur invasiones per annos centum et quinquaginta annos continuatas distinxisse ab
litora Britanniae infestavisse

occupatione trium saeculorum et postea demum cum utrunique confunderetur, ad perturbationem eam celandam membra duo perperam inversa esse. regis eius, qui contra gentes aquilonales Saxones primum advocavit, Gildas nomen non videtur posuisse, posuit Gildam expilans historiae Britannicae scriptor, ut infra ubi eam edemus demonstrabitur, unde
Vortigerni
polatos.

nomen

in

Bcdanam

historiam transiit et ex Bedanis in Gildae libros inter-

Saxones

ita Britannis opitulati
(c.

eorumque tamquam mercennarii
fin.),

facti

postquam
(c.

tnulto tempore

annonas acceperunt

23

coeperunt Britannos opprimere statusque

insulac ita conturbari.

nam quamquam

ait

auctor praedones

domum

recessisse

26),

aperte id non pcrtinet ad gentem universam, scd ad catervas pro re in patriam reversas
aliis

subeuntibus. hunc rerum statum probabilc est obtinuisse secunda parte saeculi quinti.

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.

9

memoratur deinde Ambrosii Auicliaiii duciti IvonuinDruui UritauMiai' iiniviiuiae civiuni victoria de barbaris magna, quam reportatam esse aliquautum ante quam Gilda scripsit post certamina plura iudc efticitur, quod is verba facit de Aureliani subole degenerata.
eventu facta (nunc cires
auctor scribcre se

mmc

hosfcs vincchant) victoria altera

cum

obsessione montis vario

Badonici (qui ubi fuerit, ignoratur) coniuncta incerto
ait

temporibus

ti-anquillis.

rcrum statui finem imposuit, nam proelium Badonicum, si vera sunt supra
id
est

cxposita, factum est antc amu)s

XLIV quam

scripsit Gildas,

anno

circiter .500.

tam victoriam paratam quain pacem secutam patet accipiendam essc cum aliquo temperamento; Saxones nequc expulsi tum sunt dc insula neque hoc significare voluit Gildas, sed ab insulae regione ea, de qua Gildas potissimum cogitavit, Brittones Romani de ipsa victoria Badonica quae posteriores barbaros per aliquod tempus arcuerunt.

Bedam cum modo viderimus eam adscribere ad annum XLIIII post adventum Saxonum ab ipso collocatum a. c. 45(t (dicimus de eo anno in praefatione ad clironica Bedana), verba auctoris temere interpolavit, sed annus, ad quem
narrant, sumpserunt a Gilda.
ita

pervenit, incidit fere

in ipsuni

illum

vere Gildanuni.

annales Cambriae quod ad-

scribimt ad

annum suum LXXII

sive p. Chr. 5 16: hcllum

Badonis,

in

qm

Aiihur ^wr-

tavit crticem clomini nostri Icsu
et
c.

(Hmsti

fribtis diebtis cf trihiis

nocfihus in humeros suos

fabulosae '), ut ipsum excerptum est ex historiae Brittonum epochae quoque iure diffidemus quamquam nc ea quideni multmu distat a Sui temporis statmu insulae Gildas talem fere adumbrat, qualem vera ab Gilda indicata. 2 relata Britanniae defectione a Romana dominatione significat Procopius bell. Yand.
Briftoncs victores fuerunt
56. ita

1

,

sub Honorio:
rvQavvoig

BQeTraviav
t^ieve,

^itvroi

'

Po)ua'iOL

avavEioaaa9ai

ov'/.hi
ait

1'gxov,

mr ahov
(

quocum
:

condicione regionis Aremoricanae
rcijis

recte componetiu- quod sempcr Brittani suh Francorum potestatem post obittim

Gregorius

ulX ovaa v7to hist. 4,4 de

ita apud Gildam f 511) fucrunt ct cnmites, non rcijcs appellnfi siinf. quorum, ut supra in insulae partibus, quas obtinent Brittones, imperant 'reges" plures vidimus, quinque nominatim excitat: Saxonum sui temporis regem nullum nominat, quoniam per ea tempora bella inter eos Romanosque quieverunt. partes eae quod

Ghhdovcchi

,

regibus oboediunt,

non impedit,

quominus

auctori
certa

visae
ratione

siut

compfehendi imperio
ea

Romano.

immo

id

ipsum ex Gildae epistula

efficietur et

quamquam

rerum gestanim memoriam non magnopere auget, nihilominus statum insulae post deductum inde Romamun exercitum vivide depingit, unicus liber omnino qui eius saeculi
coudicionem insulae publicam aliqua luce
illustret.

scribere se

Romanum

civem civibus

Romanis Gildas enuntiat

duobus, primum p. 38, 20, ubi barbarum nationem ait in Britanniam appulisse frihus, nf llngua eius exprimifur, cyulis, nosfra lotigis navibus ; nam quamquam monuerimt periti Hnguae Cambricae in ea quoque praeter curtic vocabulum
locis

alterum long de nave usurpari, quod adiectum est tuxvibus

eam

nostrae linguae interpreta-

tionem exckidit et
p. 44, 5

id ipsum declarat auctorem hoc loco

sibi proposuisse,

quod

facit altero

vocabulum Cuneglasum

explicans addita interpretatione

Romana

lingua.

eadem

ratione quem vindicem Britanniae a transmarinis gentibus praedicatAmbrosium Aurelianum appellat Romanae gentis virum p. 56, 12, respiciens omnino originem eius ipso nomine

indicatam,

sed nequaquam
libelli

ita

eum

distinguens a civibus quos
scriptori

ait

insuhmis.

confirmat

quod posuimus

tenor et indoles universa.

quamquam

Britanuia jMtria

1) Cf.

Zimmer Nenu.
debent,
oi

viiul.

p.

100.

hiuc peudeut receutiores, ut Willelmus Malmesburieusis (f
:

c. a.

1142)

in antiquitatibus Glastoniensis ecclesiae (p. .300 ed. Gale)

Gildas neque

eus, cui
loci

BrHanni

sancHtate

captus,

ibique

confundens

anuum

victoriae

quid nolitiae inter ceteras ;,entes habent, altare est sepultus, nnno domini DXII de medio factus in velustu ecclesia ante diverse Kadulfus de Doceto (f a. 1202) in 'cataobitus GUdae. Badonicae et
SS.
"J?,

hm.Uns neque infacetus J.lstorimultum annorum ibt (Glastomae) exegtt

logo vlrorum illustrium'

(MG.

257): Gilda Brilonum jesta

Jlebili

sermone descnjmt anno mcarnalioms

DLXXXI.
CHRONICA
III.

10
est

GILDAE SAPIENTIS
{patrkie
vlctoria
p.

28,

(i

et

alibi

passiin),

eo

vocabulo
significat.

secundum

eius

saeculi

dominationem violentam consuetudinem Romani imperii civis Romanorum (p. 30, 16) cum iisdem coloribus pingat atque Brittonum ignaviam (p. 30, 8.
35, 15)
repreliensor

provinciam suam

acerbus et ut ipse

ait

querulus, nihilominus proponit sibi insulae
p. 29, 18 et

vices narrare temporibus imperatorum

Bomanorum
hyiiimus

Britanniam agnoscit factam

esse

Momaniam

]).

30, 19

eamque

queritur ingratam fuisse non raro transmarinis regihus
p. 33, 6,

p. 29, 4

ct tyrannis opponit imperatores

desciscentes perfidus appellat

p. 30, 14.

universa narratio eo vertitur, quod

nomenBomanum

eo tempore, quo legiones

insulam tutabantur, ut verbis aguitum

(p. 32, 27. 34, 6), ita ad )norem legrsque

non

satis

propagatum

(p. 32, 27), post exercitum (p.

Komanum,

ut auctor narrat,

tempore Maximi ad-

versarii Gratiani et Theodosii

33, 2)

ex insula deductum,
in fide

iusta tutela caruit;

nam

quamquam Romani
bis

invitati

ab insulanis spoudentibus
id

se

mansuros

(p.

33, 16)

ad repellcndos hostes redierunt, secunda vice patriue denHntiant amplius se non
reversuros
(p.

esse
(p.

34, 19),

quod

deinde
ut

ipse

summus dux Aetius
totis

confirmat
vindicent

36,4).

hortantur

Romani

insulanos,

ipsi

libertatem^)
felici

virihus

(p. 34, 21), (p.

efficitque id post longa ignaviae

tempora

fortuna Ambrosius Aui-elianus

40, 12).

itaque quo

tempore Gildas
multis,

scripsit,

desierat

quidem

insula esse sub

im-

peratoribus
p. 30, 16)
(p. 41, 15:

Romanis praesidibusque ab
et

ipsis missis {rectores p.

30, 6. 33, 10; praepositi

parebat regulis
habet

qui

auctori

dicuntur

reges

Britannia, sed tyrannos.

37, 4 cet.),

modo modo

reges

vel

tyranni
et

rectores

(27, 7)

duces

(p. 45, 2),

sed cives nihilominus manserunt Romani et co nomine belligerant

cum
illa

Scotis Pictisque Saxonibusque gentibus barbaris.

ceterum liaec ut ad condicionem civilem
transferenda sunt.
ipse Gildas

pertinent, ita ad linguae

Romanae usum nequaquam

sua narratione luculenter indicat ne eo quidem tempore, quo legiones Britanniae pracsidebant, morem legesquc Romanas per insulam satis viguisse, multo minus igitur per
in civitatibus, quae Gildae aetate licet ruinosac tamcn tum maxime in monasteriis vel ea aetate aliquatenus Latinae linguae etiam quotidianum usum duravisse crediderim, et omnino linguae cultae usurpatio tum demum tota toUitur, cum etiam in litteris altera ei substituitur, id quod

saecula posteriora.

attamen cum

superfuerunt

(p. 28, 13. 39, 17),

in Britannia post saecula

demum

evenisse

nemo

ambiget.

Titulus operis qui fuerit,
et principio careat et fine,
sit

parum

constat.

codex primarius Cottonianus cum hodie

apographo

eius (nobis
et

D) a

principio item rautilo subscriptum

sic;

explicit liber

s.

Gildae ahhatis

liistoriographi

Anglorum
flebili

et cetera,

editio

prin-

ceps ad Cottonianum librum potissimum adornata (P) praescribit: incipit prologus Gildae
Sapientis de excidio Biitanniae et conquestu eitisdem ac
cipes et saccrdotes, subscribit
:

castigatione in reges pririr
editio altera

explicit episfola Gildae Sapicntis,

ad emidem

ipsum libellum repraesentat neque praescriptione addita neque subscriptione, titulum autem in voluminis indice ita forraavit: Gildae, cui coglibiTim diligentius exacta {Q)

nomen

est Sapientis,

de excidio

et

conquestu Britanniae ac

flebili

castigatione in reges,

2)rincipes ct sacerdotcs epistola.

accedit quod
ait in

qui Cottonianum codicera integrum vidit

auctor catalogi Cottoniani

a.

1

696

eo legi Gildam de excidio Britanniae. in codice
dicitur

Abrincensi (nobis A) interpolato auctor
praeterea tam in prologi praescriptione
in prologi praescriptione
liber

quertdus Gilda in operis inscriptione,
operis subscriptione beafus Gilda, opus
et praescriptione

quam

in

de gesfis Brifonum, in

operis

et sub-

scriptione liber de miseriis et praevaricationihus et excidio Britanniae.
1) Sequitur usiim labentis .letatis

longe deterioris
lustinianus

Koinaunni iinperiiun suh

libertatis

vocabulu celebrantem.

cod.

1,

27: ut Afrlca per nos

.

.

.

reciperel tibertalcni.

obsequium imperaturi qui deuegant

in provinciis

quae

fuerunt imperii Komani, omues suut tyrauui.

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
notae codex

U
:

X affcctus interpolationo
GiMc

eadem
ct

praescribit pracfationi

imipif prrfafio
et

lihri

i/Hcrull sancti

Sapicnfis dr cxcidio Britannir,

dc

calamitafihus

prevaricationi-

hus eius civium ac Britonum cxalafionc
sacerdotes, deinde post

conquestiis

ipsius contra reges, jirinci^Jcs et
liber

capitum indicem
dnris

ipsi

operi:

incijnt

querulus

sancti

Gylde
de

Sapienfis de cxcidio Britanniac, de calamitatihus et prevaricationibus eius civimn,

corum et quam dolose Romani eos sihi suhrycrinf cf quam hcUicose ijisi diufius resfiferinf ct quomodo Eomani postrrmo cis praeifa ut non Brifannia, sr.d Roinana insula vocarctur. ef positos vectigalcs pracfeccrini
cxnlationc

Britonum

et

oppressionihus

,

omnis moncfa auri argcnti

mundum

vcnerit et

arris imugine Carsaris notarrtur, quo fempore Christus in quunta pcrsccutio fcmpore Diocletiani cmerserit, quantum martyrum
et

gloria tunc Britannia effloruerit, qualiter gens
in maro-ine adnotatur: loeus,

in

quo facfus
ct

cst hir lihcr,

Britonum imperatores Romanos attriverit. cst Gtiales insula marina temlihcr

porc Arthuri

rcgis,

persona Gildac Sapicntis.
doctoris dlgitis

subscriptum in eodem libro: cxplicit

Gilde Sapientis de cxcidio Britanniae

Britonum exulacione.
sensu cultuquc

Historiam Gytdc Cor\

mac

sic

pcrlcge

scriptam

\

rcdactam

hcc tcnues superat
:

multos carpitque superhos adiecta in margine hodie mutilo adnotatione hac

[fejclt

nan-

que ipse Gilda [libjrum
infuperavit eos

magnum
in

de regibus [Brijfomim

et

de 2>rcUis eormn, [scd qjuia

mulffumj

illo libro,

incende[rujnt

ipsl

lihrmn illum.

equidem tituhmi

formavi ad editiones Cottoniammi
polata recensio Abrincensis

Hbrum
et

repraesentantes, potuitque a titulo eo et inter-

proficisci

Cormac

ille

nescio qui

')

ampullarum suarum
sermone
descrlhii,

stamina sumere.
item
citans

consentit item aUquatenus in historia
facfa,

Anglorum

1,

22 Beda Britannorum

memorans scclcrum
qui
infra

quar hlstoricus corum Gildus

(sic hbri) flehlll

adlegabuntur

auctores AngUci saec. XII, in

his Giraldus

Cambrensis
27
(v.

Gildae librum 'de excidio Britanniae'.
ita,

Quod Gildae
/</sfo>7'«

Ubellus

hodie circumc.

fertur bipertitus
cplstola

ut priori parti

c.

I

— 20

inscribatur

Glldae, alteri
est,

— 110
praef.

Glldac, accidit culpa Gahi,

quem Stevenson caece

secutus

Petrie

eius p. 62) et

Bradshaw

(v. p.

21) agnoverunt erravisse, sed iUe errorem toUere non est
noluit.

ausus, hic

UbeUum plenum edere
sohx reperitur
ita

deceptus est GaUus eo, quod in codice notae

infimae

X

pars

illa

prior

rplstiila interpolator

mutavit, ut fierent In hoc Uhro.
libri

ibidemque praefationis primfi verba In hac evidenter qui codicem eum
posteriorem ex soUs fere excerptis

exaravit ut prologi extrema ita abiecit partem

sacrac scripturae compilatam eaque tanhim retinuit, quae rerum gestarum curioso

aUquam
operis

utiUtatem praebere viderentur.
divisioni superstruxerunt

corruimt

igitur

quae

viri

docti

ficticiae

huic

temptamina ipsa parum probabiha^). Praeter epistulam, quam edimus, Gildas alia quoque scripsit. commentaiium Gildae 'do paenitentia" servavit codex unus oUm adservatus Fecampi in Normannia, hodie Parisinus n. 3182 saec. X/XI, quo codice quae contineantur enarrat Maassen Quellcn dcs

UbeUum Martene et Durand thes. nov. anecd. 4 Wasserschleben Bussordnungen (Halle 1851) p. 105 ad codicem collatum (1717) p. 7, a Knustio, Haddan et Stubbs (vel potius Henr. Bradshaw) councils and ecclesiastical commentariolus doctiments relating to Great Brifain and Ireland vol. (1869) p. 113.
canon. Reehtsl p. 784: ediderunt inde
1

'nica
'(ut

sexto sacculo ad uuileciuium in Iliberuia Irequentissimura 1'uerit, a Britau1) 'Cormac uonien cuni autcm lingua abliorrcat, aduotatin c(uo(|ue de loco tcmpore persona consuetudini Hibernorum respoudeat vita Patricii eJita in analeetis licillandianis vol. 1 p. 548 ita incipit: lemjnts locus et jiersona requiruntur
;i

'ei sic

deinccps narratio forniatur, sefiuunturriue schema idem exordia fere

hynmorum

Hibcrnicorum'), receusio

ab honiiue natiouis Illbernicae, degente tameu secundum glossam ad i>.33, 12 (vide p. 19) iu "Hritannia septentrionali, scilicet in Scotia quae tum dicebatur formata ex foederatione Hibernorum Pictorumquc'. II. Zinimcr. 2) Zimmero (Nenu. p. 101 seq.) visa est Gildaui libri bipertitio adscendere ad saeculum VIU et
'liacc proficisci videtur
liistoria

Uritanuica eo tcnipore

Ita

cocpta

esse

scribi,

ut

at bipertitioucm llbri

omnes

ignorant,

nam ue

pessimus quidem

partcm priorem Gildauam historicam continuaret. neque ille librum divisit, sed breviavil

X

,

temcrariuni ccimmuntuni editoris septinii deciral saecull rcforrl potcrit ad saeculum octavum.

12

GILDAE SAPIENTIS
nostro proficisci videatur, nos eiim

oum vere a Gilda

editionem Wasserschlebenianam.
lung ed.

89 repetivimus secundura at in eodem codice qui reperiuntur canones synodorum
iiifra

p.

Britannicarum recte opinor contra Bradshawium Wasserschleben
a.

[ii-ischc

Kanonensamm-

1SS5

p.

LXXIII) Gildae
significax-i

ibi

adscribi negavit.

Praeterea extiterunt collectanea ampla argumenti ecclesiastici sub nomine Gildae,

quo item verisimile est

scriptorem epistulae

quam habemus.

codex Cantabrititulo nullo,

giensis collegii corporis Christi saec.

IX/X, de quo
p.

cgit

plene Wasserschleben [irische

Kanonensammhintj
sed ut singulis
p.

ed. a.

1

885

p.

XXII seq.),
(p.

48

— 59

excerpta continet
praeterea

locis

praemittatur dicif friJdas vel Gildas

ait.

unum locum
incipiente

(infra

SS

fr.

YIII) eadem collectanea
iisdem
collectaneis

34) inter alia excerpta sub eiusdem auctoris nomine
est
is

posuerunt.

usus

qui saec.

VII exeunte

vel

VIII

(certe inter scripta

quae adhibuit recentissimum
a.

est paenitentiale

Theodori archiepiscopi
Gildae quae
ibi

Cantuariensis

defuncti

690) canonum

syllogen
a.

composuit liodie notam sub nomine
et

Hibernicae
attribuuntnr
(p.

editam

a Wasserschlebeno

1874

denuo

a.

1885.

utrum qui composuit Gildana adhibuerit pleniora quod passim in sylloge ea praeterea usu venit extremo loco (XI) posuimus sic ut ibi certe fragmentum quod legitur non magis ost Gildae quam id quod sequitur Patricii (cf. Wasserschleben in praef. p. L). ceterum sylloge non solum locis non paucis eraendatius scripta est quam simt excerpta ilia Gildana, sed quod fr. nostri III praescriptio Gildas in epistolis suis significat ordinatorem usum esse epistulis Gildae deperditis, eo confirmatur quod teste
89
fr.

IX — XI)

cum pleraque redeant
sit

pleniora in collectaneis Cantabrigiensibus, de reliquis

dubitari potest,

an in inscriptionibus erratum

vel interpolatio admissa, id

Columba abbate
runt,

(infra p. 21)

iuris

ecclesiastici quaestionibus a

Finniano abbate pro"202

positis Gildas 'elegantissime rescripsit'.

de codicibus,

qui

syllogen Hibernicam servan.
1 1

conferenda est editoris praefatio
n.

;

eminent inter cos Parisinus

olim Sangern.

manensis saec. VIII: Sangallensis

243 saec. IX: Bodleianus Hattonianus

42 saec.

X

syllogen habens ita auctiorem, ut etiam Gildana

quaedam

hic

primum compareant; Roet

manus

Vallicellianus
Ilibernici

A
duo

18 saec.
in

X

auctus similiter et eo quoque nomine notabiUs, quod
libris

auctores

reliquis

nominati

Patricius
in

Gilda

hic

facti

sunt

Paterius et Gelasius.

pseudogelasiana excerpta liaec
epistulae

corpora

canonum posteriora

multa transierunt.
est,

Gildanorum horum examinatio

etsi iuris

canonici peritis relinquenda

editioni nostrae

Gildanae subiecimus collectanea codicis Cantabrigiensis

quaeque praeterea sub Gildae nomine in corporibus iuris canonici inventa composuit diligenter Henricus Bradshaw (apud Hatton et Stubbs councils I p. 108 113), maxime ut Gildana tractantes comparare possint sermonis proprietatem et sacrae scriptm-ae formam. differunt certe in loco 2. Timoth. 3, 1 5 adlato tam in epistula c. 104 quam

in

fragmento III

sic ut

subscripsi.

EP. in novissimis diebus FR. de novissimis diebus.

instabunt tempora periculosa
instabunt tempora pessima

EP. erunt enim homines semet ipsos amantes FR. et Iiomines erunt sui amatores
EP. cupidi FR. avari EP. FR.
ingrati ingrati
elati

superbi
superbi

blasphemi blasphemi

parentibus inoboedientes
parentibus inoboedientes

adrogantes
scelesti

sine adfectione sine adfectione sine benignitate sine pace

inpuri

accussatores
protervi

EP. incontinentes inmites PR. intemperantes crudeles

proditores

odio habentes

bonum
dci

proditores

temerari

EP. tumidi FR. inflati

quam voluntatum amatores magis quam
voluptatum amatores magis

dei

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
EP. habentes quidem speciem
pietatis,

13

virtutem autcm eius abnegantes
et virtutem eius

FR. habentes
Indc

formam
sit

pietatis

abnegantes

num

colligendum

auctorem utriusquo

operis

non

esse

eundem

diiudicabunt

rerum pcriti. Precationem
codice Coloniensi
fecif,

lorica pro
n. lOfi

morbis a corporis partibus singulis arcendis propositam in
subscriptione
cxplicit

cum

lii/mnns

qucm Lnthacan
luxc;

Scotigencs

in

codice

Hibernico Lcahhar Jhcac sub praescriptiono

CtUIus hanc loricam

fccif

Zimmer
in

.... iMifdJcend mac Bnith Bannaiti venit ah cn. in insulam Hiberniam transfidit (in Nennio vindicato p. 299. 337) nuper edidit denuo recognitam, iudicans eam
illo

scriptam esse a Gilda nostro, deinde a Lathacane

erudito Hibernico defuncto

a. G(Jl

Hiberniam allatani, emendans scilicet in praescriptis illis inventam pro venit. mihi neque omendatio probatur neque inde, quod precatio illa mortalitatis mentionem facit, annales autem Britanniae per tempora Lathacanis obitu anteriora sohus mortahtatis quae Gildae tempore evenit memoriam servarunt, de tempore quicquam videtur effici, neque hymnus
recte convenire Gildae nostro propter sermonis insignem diversitatem,
(

quam Zimmer

ut

non ignoravit v. p. 323), ita non recte aestimavit. nam hymnus venit ex schola ea, quae intrusis in Latinam Unguam verbis Graecis et Hebraicis incoudita et supra omnem barbariem barbara doctrina, ad quam quod accedat, Gilda noster non habet. hoc sohun concedere possis eius scholae eruditos Giidae epistnlam lectitasse et Tcthycam vcdlcm
(supra p. 6) inde suo tliosauro
intulisse,

locutionem

licet suis deliciis

inferiorem

,

ita

et

ipsam obscuram et perversam.') Historia Brittonum fabulosa ut aliis, ita praesertim Gildae passim in libris tribuitur temere omnino, qua de re infra ad eam exponemus. praeteriri potuerunt, quae Galfredus Monumetensis sub Gildae vocabulo adlegat tam ex historia illa deprompta quam
aha ab ipso conficta (vide
infra p. 23),
lul.

itom carmeu de

victoriis

regum Britanniae

ser-

vatum

in cod.

Cottoniano

D. XI Gildae adscriptum aliacque fraudes recentiores.

Gildam iure
esse;

ait

auctor saeculi

XII

infra p. 23 citatus

Willelmus raro transcriptum

codices libelh non solum extant

admodum

pauci, sed praeter

Bedae excerpta

et

codicem Abriucensem interpolatum
ad

scripta

editaque

exemplaria

omnia

redeuut fere

unum codicem Londiniensem Cottonianum, dc quo iam dicendum est. Codex musoi Britaunici Cottonianus Yitell. A. VI scriptus saec. XI, aliquando (nam C
,

codicum duorum a losseUno adhibitorum hunc esse antiquiorem in eo quae continebantur deinde ex dono Guilelmi Camdeni factus confirmant) Augustinorum Cantuarensium Cottoni, secundum Smitliii catalogum manuscriptorum librorum bibliothecae Cottoniae 2. Gildas de (Oxonii 1696 p. 81) liaec continuit; 'I. hynmus ad b. Mariam virginem etc. 3. hymnus ad Theodorum 'excidio Britanniae; hber charactere affini Saxonico exaratus. 4. hymnus ad 'archipraesulem et abbatem Adrianum ad finem paginarum praefationis.

hymni omnes notis musicalibus insigniti'. 'S. Augustinum Cantiuariensem in fine bbri. fohorum codex tum fuit 72 (secundum schedas musei Britannici); iam damnum gravissiraum passo eo in iucendio a. 1731 eorum hodie non supersunt nisi 37 ad Gildam pertiquorum etsi f. 26 totum evanuit, nentia omnia, sicut margo editionis nostrae declarat. reliqua multis locis mutilata sunt aut obscurata et ita comparata, ut ea tautum quae diserte
ex codice atferuntur praestari possint neque ex silentio apparatus nostri de lectione iudicari, nihilominus de libri iudole in universum constat post longum et laboriosum foliorum eorum examen a me iustitutum adiutore perito et strenuo Eduardo Thompson
rausei Britannici praefecto.
1)

Compendia
regciii
'illo

in codice

offenduntur inter alia haec;

Quod

iiarraiit Iliberuici

saeculo VII

Senchan Torpeist ad Aremoricos misisse, qui carmina

antiqua ad volumen Cuilmenn conficiendum ab
p. "255

sapiente" co deportata inde iu Iliberniam rofen'ent, Zimraer

de Gilda Sapiente accipit.

14

GILDAE SAPIENTIS
an
cs

dc
1

= = = =

ante
cuius
dicit

nc
vel dicunt

nunc quod qd e^ ^ quo d qm quoniam

=

i
sT

=

= sed = super = =
usque

ii

=

ut

=

srbq (48, 26)
iis

superbisque

inter

Codex,
unde

qui et dittographias habuit niodo recte emendatas,
(ita

modo perpcram
est

et hic illic

adnotationes

ad

45, 5 imlafa
in

adscriptum

est:

jja^rti^r/,

adempto pro ajwrta prohata,
aperta
dclicta),

proficiscitur

addituni

ed. Q: paJata

admissa

Id

cum

et

archet3'pum fuerit eius qui sequitur

D

et primis

duobus editoribus
;

P et Q pro

textus funlocis

daniento, ubi eo adhuc utimur, plerumque res decisa est

hoc notanduni quibusdam
34, 2

veram lectionem
deinde
lieet

in hoc libro traditam corruptam esse ab emendatore, quae corruptela
est
in

translata

exempla ex C
P\
item
50,

derivata.

ita

twnto sinuatis

C

'

recte,

verbis

male

divulsis
pJe/nis

(uentos inuatis)

C^DQ,

uentortmi

ima cum ^X, ubi uento iiivatis habent 29 asae C^ cum AF recte, corrupte ad se
codex Dd.
,

CWQ. D
Cantabrigiensis
bibliothecae

publicae

I.

17

scriptus

c.

a.

1400,

ali-

quando, ut infra videbimus,

coenobii Glastoniensis

losselini

autem aetate adservatus

apud iuris peritum quendam Cantianum, inter opera argumenti historici complura, quae enumerat catalogus editus vol. 1 p. 5, Gildae libellum continet scriptum litteris parum distinctis (certe n et ti, c et t saepenumero discerni nequeunt) et compendiis ex parte minus solitis, quorum adnotavi haec:
1

fla

= autem aln = aliquando dini = diuini dumo = dummodo = enim = falsa
a'
.n.

it'

et

itm

it'

it'm

= pharaonis phisei = pharisei pt = potest
phois
est

=

item

qii
.q.

=
et

quando
qi

=

quasi

qi
q'

=

que

et qd'

=

quod

qiio et

quoino

qm
manu
secunda,

=

=

quomodo
periti

quoniam
adseverant

Passim codex
Britanni

emendatus

quam

losselini

esse

(Haddan and Stubbs councils 1 p. 45). et descriptum eum esse et deinde emendatum ad codicem modo dictum Cottonianum verisimile est: certe ubicumque de Cottoniani libri lectione constat, Cantabrigiensis aut eum co consentit aut errat quique eum correxit, Cottonianam fere lectionem revocavit. itaque utemur lioc libro ad Cottonianum non emendandum, sed supplendum, caute tamen: nam scriptor quamquam a
ad vulgatam
reddit

breviando abstinuit neque graviter Gildana interpolavit, locos sacrae scripturae aliquoties

emendavit, ut 75, 31
in

pro poa lavantium

ibi

est

herha fullonum,
editio

85, 9

funiculis pro criniculis.

universum quamquara Cottonianum librum
evenit,

Q

accuratius

quam codex D, non desunt loci ubi contrarium munes servant CD, mutat in extante immuni Q.
Parisinus Lat. 6235 saec.
spectantia

ut 79, 34

exstantes im-

E

XV,

olim domini Burleigh,
u^eliqua in

f.

7

habet 'excerpta ex Gilda'
Galfredi

Monomotensis et autem alicubi partibus studuisse, cum esset 'Albanus. ex eodem Gilda in liistoria de Sueyno et Knuctone, quam gratiam scripsit 'ad reginam Emmam'. excerpta, quae in apparatum rettuli, etsi propria uon liabent, proxime accedunt ad codicem nostrum D nonduni emendatum.
12.

ad capita 3

subicitur;

historia

'aliorum

satis

apte inseruntur.

videtur

A
n.

Abrincensis

(Avranches)

bibliothecae

civicae

n.

162

(antea

notatus

n.

154

et

2890), aliquando (teste Bethmanno,

qui ipsum examinavit) monasterii proximi sancti

Michaelis de pei-iculo maris. scriptus saec. XII exeunte,
oratore
et

continet praeter Ciceronis de conimentariorum fragmentum exiguum Victorem Vitensem et lordanis Getica Guillelmi Apulensis gesta Roberti Wiscardi (ad quae eum adhibuit Bethmann

MG.

SS.

9, 239).

quod Camdeno

(v.

Britannia cius ed. ISOG vol.

1

praef

p.

CXXXV)

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
narravit
fortasse
Bariiiibas

I5
appclbii-i

Hrissouius
lilirum

in

some

mss.

in

Frunr.e

Gildain
in

i|U(Miilum,

ad
a.

iuino

traliciuluin
p.

est.

post

Bctliinannuin

relationo

dc

itinere
lcs

Gallico

Ib3i)— 1^11
des

(Archiv S

m.

384) ct Fclicem Ravaisson
1841
p.

(rapporfs sur
cst
in

hibliotlwques
logis

dcp. de

VOuest

Parisiis

130)

libcr

dcscriptus

cata-

bibliotliccarum

Gallicarum

publicarum
de

editis
la

vol. 10 p. 79, ubi crrore additur Arthuris

a. 1872 vol. 4 p. 513 et a. 1889 Borderie cura Gildae libollum ad liunc

codicem cdituin cssc:

id cniin intra inceptum stctit. (Jodex, quem nilhi contulit describendumve curavit optimus mei operis adiutor Paulus Fridericus Girard Parisinus, Gildana continct in trcs libros divisa. pracfationi (25, 1 in hae ejnstola ... 28, 5 donata
esi) pracscribitur:

incipit prefacio beati GiJde in librum de gestis

Britonum; subscribitur:
servarunt) praescribitur

expUcit prologus.

primo libro

(p. 28,

6 Britannia .... p. 41,

1

incipif liber (/aernU Gildc de miseriis et prevaricationihtis ct cxcidio (corr. ex excedio) Brifannic, subscribitur: expUcit Ubcr primus; sccundo (p. 41, deccdentibus autcm .... 62, 2 conviciorum cautes) praescribitur: incipit secundus, in qtio reges sui temporis secularcs redarguit Gildas de suis male actibns, subscribitur expUcit Uhcr secundtis;
l
;

tertio

(61, 3

sacerdotcs

.... 81, 22
cle

facti

estis)

praescribitur

:

incipit

fertius,

sub-

scribitur:

expUcit Uher beati Gilde

miseriis et prevaricationibtis ct excidio Britannie.

rubricas in partc priore librarius passim in.seruit,
et

primam ad
32
:

c.

5:

dc subiectione Britannic

imperio

ct legibus

llomanis,

postremam ad

c.

item ajiostrofu

ad Conoglasum

rcgem.,
c.

qui reUctu legitima coniugc
de Maglocoiic rege parricida
fecta,

eitis

gcrmatmm
ajiostuta.

deo sacratam in coniugem dtixif et ad
folio

33:

ct

altera

sublata

c.

14—21 passim

hiant.

uno lacero facto pagina altera iinperextrema libelli pars inde a p. 81, 22

deest non ipso codice lacero,

sed archetypo.
qui
scripsit

Ruyensis
videtur

monachus

is

vitam

Gildac supra

p.

3

hiudatani sacc.

ut

XI mihi non visam
ad

nisi in

editionibus, affert locos duos

ex Gildae epistula de
20
tali,

miseriis ct jirnemricationihus et excidio Britunniue, scilicet p. 28, 13 his denis ... 28
fessis (cf.

28, 11) et p. 41, 13 enimuero ... 41, 27 despicicntes usus libro

qualis

e8t Abrincensis.

Textus codicis Abrincensis Gildanus non plane spernendus est; nam hic illic Cottonianum aut confirmat aut cmendat aut explct. duobus locis 34, 2. 50, 29 supra vidimus cum Cottoniani lcctionc priore nialc emendata a manu secunda convenire Abrincensem. idem contra Cottonianum sequendus fuit intcr aha in his.
59, 17 coraminabitur]

A

cuin vers. vtdg., cuncta minabitur

DQ

(deficiunt

CP).

61, 31 ad
62,
1

mcnia

ueritatis .4, aducrsitatis

moenia

BQ

(dcficiunt GP).

uolitcnt conuiciorumj A., ucl alitent conuiuiorum

DQ

(defieitmt CP).

Item
libris

ex

Abrincensi

explevimus

quae

deficiunt

in

codice

C

indeque

pendentibus

haec:
46, 20 expetuntur

non cuius

libet relietae (uide adn.).

53, 5 altitudo populi terrae ct terra interfecta est.

59, 23 populis multis et civitas implota est.
79, 17 sicut ipse hortatur imitatores

mei estote inquiens.
in

Nam quamquam textui interpolato merito mus exenipla suspicionem videntur effugcre.
typo

talibus

diffidimiis.
ibi.

hacc

quae

posui-

quam ob rcm

ubi

deficientc arche-

C

inde

ducta exempla 7) ct

cum

A., ut 68, 3 scripsimus

PQ differunt, id sequcndum est quod consentit non suffusi cum PQ, sed confusi cum DA. At bona

haec rara et exilia sordibus
polatus.

liliri

Abrinccnsis

ita

obtcguntur. ut vix apparcant.
mutilatus est,

in uni-

versum cnim textus hic non solum multis
scilicet

locis

sed etiam totus inter-

qui libellum reccnsuit iure offensus sermone auctoris obscuro et perplexo

16

GILUAE SAPIENTIS
egit,

hoc

ut

euin

aliquatenus elucidaret verbis

modo

transpositis,

modo

mutatis.

item
archeinter-

quibusdam
typi
fine

locis,

paucis tamen textum auxit adhibita scriptura sacra, ut 73, 10 archetypi

verbis intellecta difficilibus
81, 22

Pauli

verbis

Oseae quae scquebantur continuatis hiatum

substituit,

denique

in ipso mutili
7).

cclavit

(cf.

item 34,

ipse

polationis status

cum demonstratione non

egeat, hoc loco explanandum

est,

interpola-

tiones codicis Cantabrigiensis
libro conveniant vel

X

et editionis

Polydorianae

P

quatenus cum Abrincensi

nou conveniant.

id ut intellegatur, subiecimus locos aliquot

ad

eam

quaestionem pertinentes.
33, 14 ius. gens
igitur

Britonum Scottorum Pictorumque impetum non ferens
perexigui Q, nec

X
36, 3
36, 3

solus.

35, 23 perexigui] i),

nec

pro

exigui

XP, non

.

.

.

per-

exigui A.
repellunt]

ACDQ

cim Bedu,

repellunt nos

PX.
o^nnor uastatio est {ortum

haec] CI)Q, haec oriuntur

APX

36, 19 uastitate]

ACDPQ,

uastatione

cnm Beda. Beda et inde

ex uastatioe) X.
36, 22 intetyolant locum ex versione vidgata

AX.
X,
uetercs
inimici

37. 22 ueterum]

CD, ueterum

inimicorum

(forma

loci

inutata)
38, 12 tyranno]

A, ueterum hostium PQ.

38,

tyranno uortigerno A, tyranno gurthigerno britannorum Beda: cum suo rege Vortigerno. 20 omine] CDPQ, secundo omene X, .secundo ut oppinabantur omine A.

CDPQ,

duce

X

adhibito

39, 21

ac

si

gelantibus] ac sigilantibus C, ac sigillantibus Dl^, ac semigelanti-

bus

A',

ac simigelantibus A.

39.23 domorum
40,
1
1

usque]

40, 12 qui

ruinasj CDPQ, horribiles domorum ruinas ^X CDPQ, usquequaque A ciim Beda, ita usquequaque X. solus forte Romanae gentis tantae tempestatis collisione
in

(-ni

P)

occisis

eadem parontibus

purpura

nimirum
qui

indutis
fortis

(indutus

P)

superfuerat]

CDPQ,

qui solus fuit comes fidelis
.
.

ueraxque
fortis

forte

Romanae
fuerat de

gentis qui tantae

.

superfuerat X,

solus

super-

Romana

gentc occisis pareutibus purpura indutus

in

eadem

collisione tantae tempestatis

A.

40, 15 cessit] 40, 18

CDQ, ex

uoto cessit

APX.

Badonici montis]

ACDPQ,

Badonici montis qui prope Sabrinum hostium
saeue stupes P.

habetur X.
12,

19 stupes]
palata]
1

45, 5

CDQ, CDQ,

siuc stupes

..-1,

propalata

46,

1

neumaque] C^,
mutata) P.

AP. pneumaque DQ,

neuque C^,

neque

A

(forma

loci

49, 5

compleuerat] compleuerit
ergo] rogo
1

AP.

49, 8
19,
1

AP.
AP. AP. AP.
dei
(et

itemquc] itaque

bl, 33 clamoris] cUingoris 62,
1
1

vcrha saepius detrahentes et raro uera dicentes post decidentes ins.

69, 13 domini

misericordiam]

domini

add.

A)

nostri

{mn.

miseri-

cordiam) AP.
79, 7

poenali]

DQ,
id

ferah

AP.
est

80, 20 id]
80, 21

DQ,

quod positum

AP.

super] Q, supra D, supra

fundamentum AP.

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
SimilikM'
iii

17
facit
(ilii

ininonbus

iiec

(aiiien

riicile

casiii

tribuendis passini

codex
68, 16

Abrincensis

cum

editione Polydoriana. ut

u(l,

14 atiscifabo

50, 15

nahaath


Haec

57,

I

conucrlam

compleanfur
et ipsum, scd
latius se

57, 5 calciabnut

— 00, 14 rcgibus — 68, 14 bcstiae —

71, 14 nouissimo cet.

qui expendit, intelleget tribus libris intcrpolatis subessc arclietypuni interpolatum

modestc, doinde
scilicet

iu singulis

interpolationem ex margino fortasse in textum

propagasse.

Cantabrigieusis

X

qui non pervonit nisi ad p. 41, 14,
ut qucrnlum. pro
flebili

in

prope accedit. raro ad uterque appellat et 40, 12 uterque ex forte adverbio fortum effecit; interpolatio autem ei libro propria quatenus prooesserit, et hic locus et 40, 18 determinatio montis Badobrevi hac operis parte non
nici aliaque

A

libelhim

comphira ostendunt.

diversam viam ingressus Polydorus Cottonianum librum

ducem sumens textum proposuit in universum sincerum: at ubi ab eo deflectit, plerumque ad Abrincensem tam prope accedit, ut cum duobus Ubris sc usum esse ipse scribat, alterum habuisse videatur hodie deperditum interpolatiouis eius, quam Abrincensis subiit,

prima rudimcnta habentem.
inde
traxisset.

eum, ad quem Bedam. historiam eius notam redeunt insiticia tribus his libris communia, adhibuisse fuisse ei qui scripsit codiccin X inde intellegitur. quod eam expihivit in indice capitum
dubio
graviora vitia

uam

gemello Abrincensis
est

si

usus esset, sine

Probabile

interpolatorem

texendo;

sed cum capitum
pervenit.

iuscriptiones hbri
at

A

totae differant,

id

ad interpolationem

primariam non

quos

supra

attulimus

locos 36,3.

38, 12. 40, II
traditos

magis
esse in

crediderim interpolatos esse Bedae historia adhibita
recensione meliore.
Cantabrigiensis
bibliothecae

quam imperfecte

publicae codex Ff. I 27 saec. XIII
codicibus diversis, pars

compactus estx

qua continentur moderante archiepiscopo Parker ex Ncnnii, origine non Durhamcusis est, Gildas noster et historia Britauuiae sulj nomine ut iudicat Stevenson (praef. ad Nennium p. XVI), sed inscripta libcr sanctc 3Iarie de Salleia venit (ut ex schedis Bradshawianis monuit Jenkinson) ex abbatia Sawley (prope Gisburne, Yorkshire) Cisterciensium condita a. 13S. codicem tempore Balii fuisse Cauta-

autem

eius,

1

brigiae ad S.

apud Benedictinos Galius (^691) testatur. continet Gildae libellum, ut supra dixi, uon integrum descriptum: prologus auctoris exhibetur breviatus et abest pars posterior inde a c. 27 tota utpote a rcrum gestarum

Edmundum, nunc

esse ibidem

archetypum scripsit (nam ab huius ipsius codicis hln-aru) haec non videntur addita esse) Cormac quidam, ut supra p. 11 vidimus, et tituhmi

memoria

aliena.

e contrario qui

operis subscriptionemque aetate scriptisque
aliis

ita

amplificavit,

ut ibi rettuliraus,

adiecta etiam de auctoris

fabulosa notitia,

et inseruit post praefationem capitum indicem

hunc

mCIPIVNT CAPITVLA LIBEI SEQVENTIS.
Capitiduni
I.

Descriptio

Britanniae

insulae

et

totius ponderatrice sit librata,

de eius

situ,

habitu et

quod iHa divina statera terrae qualitate, de amoenitate et pulcn-

tudine,

de

fertilitate

et

ubertate,

et fluminibus praecipuis,

de

rivis

de longitudine et latitudine, de civitatibus antiquis pernitidis et leni murmure serpentibus. de lucidis
crudelitate saevissima ydolatrarum. quam bellicose ipsis diutius

exundautibus. fontibus ct congruis animalium pastibus, de frigidis lacubus et torrcntibus
II.

III.

De nimia tyrannide indigenarum et Quam dolosc Romani Britones sibi
Quomodo Romani postremo

subegerint et

reluctaverint.

IIII.
ita ut

et argenti V.

non Britannia, scd Romania vol auri, imagine Caesaris notaretur.

praepositos vectigales praefecerint, censeretur, et quicquid habere potuisset aens iusula
Britonibus

Quo temporc
III.

Christus

in

mundum

venerit

et

quanta

persecutio

tempore

Diocliciani emerseiit.
CHRONICA

3

18

GILDAE SAPIENTIS
VI.

Quanta martyrum gloria tam

in Britannia

quam

in universa tuuc

eftloruerit

ecclesia.

VII.

Quomodo

ccclesia redivivo

tiore respiraverit,

sed tamen Arriani contagio

infecta defecerit.

VIII.

Qualiter gens Britonura imperatores

Romanos

attriverit.

IX.
obtinuerint
;

Qualiter Britones arctati a Scottis et Pictis pro
et quale

Romano

miserint auxilio et

consilium

Romani

eis dederint, videlicet ut inter

duo maria

murum

per milia passuum plurima trans insulam instruerent (-rint

X)

a mari Scotiac usque ad
contra

mare Hiberniae,

id

est a

Kair Eden

civitas antiquissima,

duoruni ferme milium spatio

a monasterio Abercurnig, quod nunc vocatur Abercorn, ad occidentem tendens,

occidentem iuxta urbem Alcluth.
ipsis

at insulani
,

murum non tam

lapidibus

quam

cespitibus

construentes ad nihihim utilem statuunt

quia statim Romanis repatriantibus iterum ab
nudis

impugnati suut (Beda h. eccl. 1, 12). X. Quam misere legati Britonum Romam iterum mittuntur,
cunctis

scissis vestibus,

pedibus, opertis sablone capitibus, hibricis gressibus, lacrimosis postulationibus, querulis
vocibus,

membris contrementibus a Romanis auxiha petentes et impetrantes. Quoraodo Britones rursum Romanura solatiura repetierunt, et qualiter Roraani sese excusaverunt, sed tamcn laudare et monerc coepcrunt, ut murum a mari ad mare facerent, quod et fecerunt a mari Norwagiae usque ad mare Galwadiae per octo pedes latum et duodecim altum et turres per intervalla construxerunt, eo in loco ubi Sevcrus imperator maximam fossam firmissimumquc vallum, crebris insuper turribus communitum, per CXXXII milia passuum longe ante fecerat, id est a villa, quae Anglice Wallesende dicitur, Latine vero Caput Muri interpretatur quae est iuxta Tinemuthe qui murus multum distat a praefato vallo apud meridiem, quem antea apud Kair Eden supra mare Scotiae constituerunt. XII. Qualiter gens scabra Scottorum comperta excusatione Romanorum in Britones insurrexerint et eos persequendo lacesserint. XIII. Quod Britones adhuc more solito ad Romanos mittentes nichil profecerint, sed rursum suis viribus innitentes Pictos propulerint. XIIII Quoraodo oranis iustitia a Britonibus perierit et omnis nequitia pro veri,

XI.

,

;

tate,

etiara inter religiosos, succreverit (-uent X).

XV.
XVI.

Quod

Britones

pro

Saxonibus miseruut

et

eos deo iudicante pro peccati
longis navibus) Bri-

iiagello susceperunt.

Qualiter gens Saxonica

cum

tribus kyulis (superscr.

.i.

tanniam appulerit et postea Britones impugnaverit. XVII. Quoraodo Saxones suratus raaiores solito cxpetunt pugnandi niatcrias quacsierunt et sancta dei diripuerunt.

ct

hoc gcnere im-

XVIII.
nativitatis

Qualiter Ambrosius Aurelianus solus eis restiterit et quis Gildae Sapientis
sit.

annus

XIX. XX.
proeliis

Quomodo gens
auctor
operis

Britannica postea tota ydolatriae erroribus

sit

subdita.

Recapitulatio singulorum, quae superius descripta sunt, epigramatura, in qua
promittit sc

recapitulatione

maiorem librum dc regibus Britonum
facit (cf. qtiae

et

de

eorum describendum, quem

et postea

supra p. 11 cx eodem codice

attulimus).

Expliciunt capita.

Glossae quoque passim in codice reperiuntur supra versum adscriptae, ut sunt
meliorata\ ornata
sifinahant

— 28, 21 accuhnntihus] occupantihus —

— 28, 19 eisdcm]

p. 28, 13

montihus

— imprimehant] ostendehant — 28, 20 lucidis]
20,
I

piijnus] piscis et sic deinccps;

pau-

cas alias rettuli in apparatum. dcuique in margiue libri adsunt adnotationes hac scriptae

manu

antiqua:

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
p. 29, 16 Porpliyrius]

19

Porpliirius isto

quidam heroticus
nou

iuit

ideoque noniinat

eum

canom,
p. 32, 21

quiii

dixit,

quod

j^roplietia Danielis

fuit

prophetia, sod historia.

adversus istum ler. exposuit Daniolom.
Arriana] Agricohx quidam honio diseipulus Arriani qui perturbavit fidem
capita]

Brittonum.
p. 33, 9

Occidit

namque G[ra]tianum,

Valentin[ia|nuin

vero

cum

m[atre]

Iloma

expulit.

p. 33, 12 gentibus] in Scotia, id est
p. 34,

Quia Scotti tu[ne] temporis ab aqu|ilo]no.

in

Hybern[ia] habitabant et

Pic[ti|

9 eursus] [ad si]railitudiuem [sun]t haec onmia.

p. 34,

25 peltis ensibus] peltis
in

scilicet scutis,

ensibus gladiis.

De

extrema parte] [u|bi Picti habitabant [ant]iquitus. interpolationibus tam huic libro cum aliis comniunibus quam propriis supra
p. 30, 17

fp.

Hi)

diximus.

'opus novum.

Polydorus A^ergilius Urbinas qui primus Gildae librum edidit (iuscriptum est indici: Gildas Britannus monachus, cui Sapientis cognomentum est inditum, de

P

'calamitate excidio et conquestu Britanniae, quani
'a

Angliam nunc vocant, author vetustus
d.

multis diu

desyderatus et nuper

in

gratiam

Cutheberti Tonstalli Londinofi epia.

'scopi formulis excusus')

in praefatione

ad Cuthebertum eum data

d.

1525 Londini postquam narravit Gildae nomen reperisse se apud

Bedam

VIII id. April. et Gulielmum
. .
.

Neuburgum,

tandem mihi quaerenti in manus incidit 'at tu, haud multo post alterum codicem omnibus vestigiis indagatum 'reperisti. ita fama veteris autoris inventi brevi ad omnium bonarum artium studiosissi'morum aures tacile pervenit tantumque eius desyderium fecit, ut placuerit tandem
ita pergit:

'longo post tempore
.
.

optimc episcope,

'aliquando vulgari vel ea de causa, ut diluceret fraus nebulonis pessimi, qui paucis ante
'annis
'falso

ex cuiusdam Gaufredi

scriptis

breviarium composuerat illudque Gildae Sapientis

compendiuni inscripserat.
probatum.

quare tu non

modo

codicem, sed etiam laboris socium

'dedisti familiarem
'logia

tuum Robertum Ridleium sacerdotem cum honestuni tum in theonobis igitur ad rem aggressis codices simul conferentibus ac errata
subito

'tollere

conantibus ecce

longe gravissimus obrepsit labor:

deprehendimus enim

'bonam partem sacrorum testimoniorum, quibus auctor ita utitur, ut scribendo saepe 'desinat esse suus, non consentire cum suis autoribus .... legem iam pridem librorum 'veterum castigatoribus datam secuti nonnuUa resecuimus, addidimus autem nihil. ipse
'vero postea,
'loco

ut oratio per liyperbaton passim obscurata planior fieret, longius positum magis

verbum

pcr apposite

(sic)

dicum, quos habuisse se ait Polydorus, alterum fuisse ab editore expressum esse et ob alias causas probabile
certe

uno vel altero locandum curavi'. duorum coCottonianum eumque praecipue
est et

testatum

a Galio

')

ubicumque ab eo

editio recedit, discedit in peius.

alterum

quem

adhibuit librum

supra ostendimus prope accessisse ad Abrincensem, sed longe afuisse ab interpolationis statu eo, quem hic prae se fert. contra Cottonianum pauca commuuia habet Polydorus

cum
^)

libro

(deficit

D

casu fere ettecta, ut sunt haec:
adncctentem] ACD^^Q,
deficit

4S, 23 molimen]

49, 12

adnectantem

D^P —

CQ, ttolumcn DP 85,9 crinicidis] CQ,
adhibenda
est,

funicidis

DP

(cum vulgata;

A).

qualisqualis fuit

codex

alter Polydorianus hodic

deperditus,

boni nihil suppeditavit,

neque propter eum

editio princeps

sed ea carere non possumus ad lectiones codicis Cottoniani ubi iam ipse
Reprehendens in praefatiouo oo8 qui Nenniana qiiae diountur
liabetur

deficit deter-

1)

Gilclae adiudicavissent
,

ita

ait:

'intcr

'quos Polydorus enndcni erroreni erravit,
'Gildae
praefi.\it:
illo

ut patct inspicienti annotatinnculani
liibliotheca

quara propria raanu suo ms.

codcx

in

Cottouiana'.

Galius scilicct

codicem

usiu-pavit

uondum

igue iuiraiuutuni.

3*

20

GILDAE SAPIENTIS
ceterum quod
ait

minandas.

Polydorus resecuisse se quaedam (quae nostrae editionis
pnuoa, ut sermo olniior evaderet, praeterea tradita repetiin minoril)Us passini

margo

indicat), transposuisse

visse, nisi

nimium premas (nam nou solum
(c.

a traditis recessit,

sed

etiam vituperia iu sacerdotes collata

66) mitigavit interpolaudo) vera esse invenies.
S. Victoris 686,
;


Q
'de

saec.

Ex editione principe descriptus XVI omissa praefatione et

est

codex Parisinus Lat. 15174, antea
(finit

parte extrema

p. 61, 31

in dipeis)

absunt

ab

eo libro

omnia a Polydoro praetermissa. lohannes losselinus deuuo sub indice
epistola

lioc:

'Gildae, cui

cognomentiim

est

Sapientis,

excidio et conquestu Uritanniae ac

flebili

castigatione in reges, principes et sacer-

'dotes

'vindicata,

exemplariorum auxilio nou solum a mendis plurimis quae in prima editione a Polydoro Vergilio 'resecta erant multipliciter aucta' a. 1568 (Londini excudebat lohannes Deius, foll. 99), Gildae libellum edidit iussu Matthaei Parker archiepiscopi Cautuariensis veteris historiae
vetustissimorum
sed

etiam accessione eorum,

Britaunicae
liibitis

sospitatoris
'incidi

egregii

,

quem

in praefatione

adloqueus

ita

de

libris

a se adin

exponit:

nuper,

humanissime domine, tua quidem auctoritate usus,

'duos veteres codices Gildae Britonis,

quorum

alter literarum

notis valde peregrinis et

'ab usu nostro iamdiu alienis (quippe amplius sexcentis hinc

annis

scriptus)

ad biblioet

'thecam Augustinensem Cantuariae
'scriptura

olim

pertinuit,

alter

quidem

niulto

recentior

non aeque

diligenti

(qui
est

tamen minimum ab

illo

altero discrepat) fuit olim

'Glastoniensis coenobii, at

iam

cuiusdam generosi

iurisperiti Cautiani solus et proprius'.

reprehendit deinde Polydorum quod non solum multa omiserit, sed etiam tradita passim
mutarit et alia et sacra scripturarum testimonia
'sed
falso
:

'scripturarum (lectionem),
in

quam

vulgo,

veterem dicimus, temporibus Gildae

ecclesia
erit

nou
verbis

extitisse

publico usu
locis in

'receptam per omnes scripturarum libros, certum
'tam exiguo libello in
'conveniunt'.

lectori

quingentis

hoc

medium prolatis, quae paucis quidem codicum illorum duorum autiquiorem supra (p.
est

cum

vulgata lectione

1

3) dixi videri esse

eum, qui
ita

postea factus
applicat, ut

Cottoniauus;

certe

recensio losseliniana

ad

eum

librum

sese

librum

nuUo loco eum superet propriis et bonis lectionibus plane destituta. esse adservatum hodie Cantabrigiae nostrum I) extra dubium est;
libri

alterum

nam

in

margine

scripti

a

typotheta editionis

paginae adnotatae sunt et adscriptae item
.
. .

adnotationes

quaedam

losselinianae, ut ad p. 48, 16 hactemis aucfor

plene citat (quam

ex Polydoro

repetiit) et

ad

p. 48, 20:

verha hic inchisa pracfermissa sunt a Folydoro. deni-

que quamquam raro, ut ipsc
codicis deterioris praetulit: 44, 28 uite]
78, 19

in praefatione significat, alicubi

tamen

losselinus lectionem

CP, uita D^^, om.

DK
deum
creditis J),

deum

adhaeretis] C, deo adhaeretis P,

deo creditis
ut codicem

C^.

In universum ea fide eaque industria losselinus propositum

perfecit,

pri-

marium longe
talia,

accuratius repraesentarit

quam

aut librarius codicis

D

aut editio

P

et vel

ut

46, 11

fucifcrornm pro furcifcrorum, ex codice adsumpserit.

ut iutellegatur

quid ex Polydorianis retinuerit, principis editionis variam lectionem adiecimus, acciditque
in

aliquando, ut aut errorem Polydori non plene emendarit (ut 35, 23 nec pro exigui est /•', perexigni recte in D, nec pcrexiyui in Q) aut errorom in textuni intulerit (ut 78, 1

ncstimentis

CDP,

nestitu Q); sed

ubicumque

deficit

(/,

primariuni locum in co supplendo

tenet Q.

H

Ileidelbergensis bibliothecae publicae exemplari cditionis losselinianae quas
aequalis
adscripsit,

maxime
ex

in

parte priore

nec multis

locis,

varias lectiones,

manus earum

partem certe

proficisci

libro

26, 10 illucescente] inluccessenfe

52, 15 cithara] cyfhara 66, 7 simnlacrorum] simulachrorum et aperte corrupta, ut 51, 27 ab omni nationc] aliliominafioni. ipse codex is, quem adnotator adhibuit, videtur periisse; scd adnotata tam propc acceduut ad

scripto dubitari

non potest; adsunt orthographica, ut

DE EXCIDin ET CONQVESTV BRITANNIAE.
codicem
7),

21

ut conicere
et

archetypum eius
ita aii(iuat(Muis

possis eum uoii ipsum descriptum osse ex Cottoniano, sed ex eo arclietypo pendcre adnotatorem ireidclbergenseni. supplent

uotae hac (juod in

codice 1) deficit

principium

et

aliquoties co

prae-

stant.

subieci

unde

id cognoscitur locos potiores:

30, 17 seruitutis] 32, y 32,
Ifj

ADWQX,

uirtutis 2)', alii virtutis II.
alii

discerptionej

AB^^FQ, decerptione X, distencione J)\

distentione //.

nece suorum]

AD (text.) Q,

nece sui

HX,

al sni

D

(murg.), necis P.

32, 27

romanum] CT) (maiy.J PQ, romanorum
opprobrio obrosum]

7) (tcxt.), al.
D'^,
alii

romanorum

11.

34, 7

CPQ, opprobriosum
I),

opprobriosum

//,

op-

probria X, opprobrio ..» />', improbitate obrutum Beda.
36, IG hyberni]
37, 10 ueterno]

CPQ

cuni Beda, hyberni ..
ueteri
PCt>,

yberniis

H, ad hibernas X.

CDH,

ueterano X.

Editiones

titiones priorum, ut

Thomao Gale
Oxoniae
lectione
a.

quarum modo memininus, et meras repequae habentur inter collectiones patrum Latinorum, prodierunt hae (liistoriae Britannicae Saxonicae Anglo - Danicae scriptores XV vol.
praeter duas antiquissimas,
1

1691

p.

1

— 39),

qui in parte priore expressit fere codicem

X

adiccta varia

losselinianae, in parte posteriore hanc repetivit codice Cottoniano, hanc se exegisse, vix adhibito; losephi Stevenson (^Londini 1S3S. 8.), quae repetita ex parte a Sanmartio et extra Britanniam potissimum adhibita ipsa pessima est; Henrici Petrie inserta monumentis historiae Britannicae vol. 1 (1848) p. 1 46. denique in sylloge ecclesiasticorum documentorum edita ab Arth. Haddan et Guil. Stubbs
editionis
ait

ad queni

vol.

1

(Oxlbrd 1869)

p.

44 seq.

omissa parte

historica
et

quae exhibentur Gildana

dili-

gentissime tractavit optimiis

quondam amicus

huius operis fautor insignis Henricus

Bradshaw bibliothecae Cantabrigiensis
Laudant Gildam scriptores
hi.

praefectus.

Columba abbas ad papam Gregorium

c. a.

600 (MG. epp. III

p.

156 seq.): 'Ceterum

'de episcopis ilhs quid iudicas interrogo, qui contra canones ordinantm', id est quaestu?

'Simoniacos et Gildas (v. l. giltas) auctor pestes scripsit {v. l. scripsistis) numquid 'cum ilhs communicandum est ... tertio interrogationis loco responde adhuc quaeso, 'si non molestum est: quid faciendum est de monachis ilhs, qui pro dei intuitu et 'vitae perfectioris desiderio accensi contra vota venientes primae conversiouis loca 'relinquunt et invitis abbatibus fervore monachorum cogente aut laxantur aut ad deserta 'fugiunt ? Vennianus ^) auctor Gildam (y. l. giltam) de his interrogavit et elegantissime 'ille rescripsit: sed tamen discendi studio semper maior metus adcrescit'. Prior locus
;
'.'

fortasse respicit

ad epistulae quam habemus
auctor,
qui

c.

65. 66; posteriorem supra p. 12 diximus

spectare ad epistulas de iure canonico deperditas.
Historiae Brittonum
sumpserit, ad

Gildani non citavit,

sed compilavit, quid inde

eam

aduotabitur.
p.
1 1

Bedae de eo testimonium supra
venientur in apparatum relata.

adlatum

est.

quae ex eo

excerpsit

in-

Alcuinus in epistula

n.

28

(p.

ensem data
'iudicum,
'et

a.

793: 'Legitur

m

206 Jaffe) ad Aethelhardum archiepiscopum Cantuarihbro Gildi Brettonum sapientissimi quod idem ipsi
,

'Brettones propter rapinas et

avaritiam principum,

propter iniquitatem et iuiustitiam

propter desidiam et pigritiam praedicationis episcoporum, propter luxuriam, malos mores populi patriam perdiderunt', item in altera n. 86 (p. 37 Jaffe) data ad Cantuarienses: 'Discite Gyldum Brittonem sapientissimum et vidcte, ex quibus causis
1

'parentes Brittonum
'vobis

perdideruut regnum et patriam, et considerate vosmet ipsos et
invenietia'.
paeiiiteutiale eius
p.

iu

paene simiHa
1)

Vide supra

p. 12.

a Columbano passini adhibitum edidit Wasserschleben Buss-

ordnurujen dcr abendlandischen Kirche

168 seq.

22

GILDAE SAPIENTIS
"Wurdistenus abbas monasterii Landenevec ante
,

a. 884 vitam scripsit fundatoris Winwaloei cuius Usserius (Britann. eccl. antiquitates od. 1687 p. 225) adliihuit codicem bibliothccao Oottonianae, integram cdidit ad libros scriptos duos, chartularium scilicet quod dicunt Landevenecense saec. XI (A) et Parisinum n. 5010« saec. XII (B) A. de la Borderie (cartulaire de Vdbhaye cle Landevenec Rennes 1888). eius vitae principium cum excerptum sit ex Gildanis pendeatque auctor omnino a libro Gildae recensionis Gallicae nostris longe antiquiore, eum locum Zimmero commendante hic repetivimus. 'Britannia insula, de qua stirpis nostrae origo olim, ut vulgo refertur, 'processit, locorum amoenitate inclita, inuris, turribus niagnisque quondam aedificiis 'decorata, haec magnam iiabuisse reruni copiam narratur, exuberasse pre cunctis quae 'huic adiacent terris, frumenti, mellis, lactisque simul fertilissiraa, sed non omnino vini 'ferax (Bacclius enim non amat frigus), quia vi aquilonis nimia constringitur. haec 'igitur, tantis enutrita bonis, ut herba tempore florum pi-inio crevit: sed mox, ut seges 'quae nunquam gelu premitur (cito enim caumate exorto omnia nociva quae fruges 'ruminent, emittit) zesaniam semenque tyrannorum genuit pestiferum. cui soli fecun-

oius sancti

'ditas suberat,

et

Sabrina et

Tamen (tamenta A)
fuit

fiuvii

per plana

diffusi ac

per oppor-

'tuna divisi,
'bonis

augmentis (augmen B) ubertatis impendebantur.
utenti,

Imic

universae regioni,

male

abundantia rerum causa
idolatria,

malorum.

ex abundantia enim luxuria,
periuria,

'foedae libidines,
'vitiorum soboles,

sacrilegia,

furta,

adulteria,

homicidia et ceterae
et

quibus

omne humanum genus
qui

obligari solet,
scire

adolevere.
voluerit

'antiqua profundius

repetam facinora,

haec plenius

legat

ne eius sanctum

'Gyldani,

qui de eius situ et habitatione scribens,

et eius

mira

in Christo

conversione

'statimque ritu paene paganico apostatione et divina lugubriter insecuta ultione et eius
'iterum,

ne penitus

in favillam et cineres redigeretur,

miseratione,

multa eius actibus

bene et irreprehensibiliter disputat. haec autem quondam (om. A) patria 'Cyclopum, nunc vero nutrix, ut fertur, tyrannorum [de Sicilia hacc Isidoriis 14, G, 33]
'congrua
'divinis

non inulta raro diu quievit, propter sua peccata,

flagellis

:

aut enini crebris

'hostium irruptionibus aut civium inter se invicem concussionibus aut fame peste gladio

sed longe ab huius quoque moribus parvam distasse 'sobolem suam non opinor, quae quondam ratibus ad istam devecta est, citra mare Bri'tannicum, terram, temporc non alio quo gens barbara dudum, aspera iam (in Uslier)

'morbisque insectata acerrimis.

'armis,

moribus indiscreta Saxouum maternam (maternum Ti

ct

Usher) possedit cespitem.
(se
t.

'hinc (tunc Usher) se cara soboles in istum conclusit
'loco,

sinum quo se tuta

om. Usher)

fessa, ad oram concessit (consedit Usher) sine bello quieta. materna (paterna Ushcr) incolebant rura, peste foeda repente 'exorta, catervatim et absque numero et absque sepultura miseranda sternuntur corpora. 'et (ex Usher) hac lue magna ex parte antiqua desolatur patria. tandemque pauci et

magnis laboribus

'interea miserorum, qui

'multo
'aut

pauci, qui vix ancipitem effugissent gladium, aut Scoticam quamvis inimicam, Belgicam (bellicam A), natalem autem propriam linquentes, coacti acriter alienam

'petivere terram.'

Wermonocus Landevenecensis
Leonensis scripta
vol. 5 a. 1881/3 p.
a.

discipulus abbatis Wurdisteni in vita sancti Pauli 884 (analecta BoIIandiana vol. l a. 1SS2 p. 20S seq.: Rccne celticpic 413 seq.) an. p. 215, A'. cclt. p. 421 enumerat discipulos qiuxttuor prosancti
Iltuti

fectos

ex

schola
et

(vide supra p. 5), scilicet
et

praeter

Paulum Devium
liber
ille

sive
in-

Davidcm

Samsonem

'nec

non
in

sanctum Gyldam, cuius sagacitate(m) ingenii

'dustria(m)que

legendi atque

sacris

canonum
^)

libris

peritia(m)

artificiosa

'compositus instructione
1)

quem Ormestam

Britanniae vocant, declarat, in quo de ipsius

i-iaruni oius, in liis
II.

Vocabulutn significationis nondum exploratae de Oiosio iias.sim usuipatni' tam in codicibus histoAmbros. D 23 sup. scrijjto c. a. 700. (luam ubi eommeraoratur (Moerner Orosius p. 178 seq.). (iaidoz reoua coUique I. c. p. derivat id a vocabulo Celtieo yormes (= oppressio).

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
'insulac
'|cf. p. sitii

23

atqiic

iniscriis

scribens

iilurima

cius<lcin
illius

inoribus

nKuc pardi

iliscoloriluis

Ki, 1S]

valdc couvenicntia oracula ad

actus, ubi ei visuni cst congrucrc, cx-

'probrandos vcl potius coniuioncndos sua inter vcrba attestando prophctica cuni
'attestatione

magna

bene ac subtilitcr disputat.' Libor Landavensis (prodiit inipensis
the lihcy

societatis Wallisicae curante
id
a.

W.

T. Rees sub

Llandovery 1840), patus Llandaff scripta post ossa sancti Dubricii co translata
titulo

Landawnsis,

Lli/fn Teilo.

est historia archiepisco-

1120, ante

a.

ut vidctur

1

1

;{2

adhibitis instrunientis

plcrisquc vctustatis indicia ccrta habentibus, p. 94. 95 haec

narrat

de

sancto

Tcliavo

Dubricii

successoro
qui,
sive

primo

:

'Li

illorum

autem

sanctornm

'diebus

quidam

populi de Scythia,

a pictis vestibus sive propter oculorum

'stigmata, Picti dicebantur,

'tcrrac potiundac, proptcr Ijonaruni
'poris pollcbat, nuigis traudc

innumera classe ad Britanniam devenerunt; et capti amore rcrum copiam, qua super omnes insulas tunc tem-

quam

viribus Britannos invascruut, ct in cos niiram tiranistaui

'nidem ad
'erat

tcmpus oxercuerunt.
et

uoc mirum
tcrra

superari ab

illa:

nam

Picta

gens

subdola

multis
csset

contlictionibus

et

mari exercitata:
et

ista

autom quamvis

'viribus corporis

praedita,

tamen simplex

pacifica:

et

quia

nondum

esset a

'quoquam tentata, quasi bellandi nescia, levius subiugari potuit. siquis autem plenius 'sciro desidcrat, in liistoria Gildac Britannorum historiograplii rcperict.' CTaltVodus Mouumetcnsis, qui c. a. 11 oO 1140 scripsit historiam rcgum Britanniae,
indigcuariun fabulas
se propterea

suo ingenio exornans, ut in ipso principio
'intra

ait id

opus suscepisse

quod

mentionem

,

quam de

eis

Gildas et

Beda

luculento tractatu

fecerant', nihil invenisset

de regibus ante Christum natum
aliquoties

in Britannia regnantibus, ita

ipsum hunc libellum intellegens, ut 4, 20 laudat lilirum 'quem Gildas de victoria Aurelii Ambrosii inscripsit' (cf. c. 25); item 12,6 eorum quao dc statu Britamiiac Oadwallonom regeni facit disscrcntem, partcm sumpsit ex Gildao c. 2 adscripto uomiuc ipsius ('ut Gildas historicus testatur") praeterea Gilpassim
in
1
:

opere Gildam adlegat,

nomine non enuntiato, ut ostendit margo editionis nostrae. sed praeterea non solum Nouniana quae dicuntur sub Gildae vocabulo adlegat (ita 6, 13), cui ea codices quoque plerique tribuunt (v. \), 13), sed etiam fabulosis uarrationibus apud neutrum auctorem inventis non raro vetustuni nomen adscripsit. ita illo loco, ubi Gildam ait scripsisse librum de Aurclii Ambrosii victoria, relata fabula dc rogo Britanniao Lucio sub papa Eleutherio facto Ohristiauo ait iu libro illo contiueri uomina et actus
danis aliquoties usus
est

eorum qui Britannos ad Christum converterint, eademque
locis,

falsa

auctoritate utitur

aliis

ut

1,

17 relatis

litigiis

inter fratres Cassivellauni nescio quos addit: 'quam con-

'tentionem quia Gildas historiographus satis prolixe tractavit,
'ne id

eam

praeterire praeelegi,
similia

quod tantus scriba tanto
2,

stilo

paravit, viliori dictamine

maculare videar'.

reporiuutur

15.

3, 5.

Willelmus Neuburgensis (saec. XII)
27, 224): 'Habuit

in

gens Britonum ante nostrum

prooemio historiae Anglicanae (MG. SS. Bedam proprium historiographum Gilsuis htteris inserens, sicut ipse pro-

'dam, quod et Beda testatur, quaodam eius verba
'bavi,

cum

ante

annos aliquot

in

eiusdem Gilde librum legondum incidissem.
paucis
eius

cum

'enim
'vel

sormonc

sit

admodum

impolitus atquo insipidus,
integritatis

eum

vel

transcribere

habere curantibus, raro

invenitiu-.

tamen

'quia in veritate

'de suis loquatur,

'de

promenda propriae gonti non parcit et, multa in eis mala deplorat nec veretur, Britonibus scribere [p. 30, 3], quod nec in bello fortes
1

non levo documentum est, cum admodum parce bona
ut

verum non

taceat, Brito

fuerint nec in

pace

fideles'.

de Diceto (saec. XII) de viris illustribus (supra p. 9): 'Gilda Britonum sormono descripsit anno incarnationis DLXXXI.' 194) 1. 2 c. 2 (opp. ed. Giraldus Cambrensis in doscriptione Kambriae (scr. a. Dimock vol. (3 p. 207) -Quod et Gildas olim in Ubro de excidio Britonum more historico

Radulfus

'gcsta Hebili

1

:

24
'suae gentis vitia veritatis
'nec in pace fideles'.

6ILDAE SAPIENTIS
amore
noii

suppiimens
citati

his verbis declaravit
libri
aliis',

:

noc

in bello tbrtes

pendet opinor ex Willelmo, sed titulum
(1.

enuntiat ab eo

non

positum.

idem

in praefatione operis

c.

p. 158): 'prae

inquit, 'Britanniae

eundem materiae cursus obtulerit, imitabilis esse 'videtur, qui ea quae vidit et ipse cognovit scripto commendans excidiumque gentis suae 'deplorans potius quam describens veram magis historiam texuit quam ornatam. Gildam imitator'. 'itaque Giraldus sequitur factus eiusdem plus sapientia quam eloquentia alio loco (1. 2 c. 2 p. 209) Aurelii Ambrosii mentionem iniciens ait eum laudibus efferri
'scriptoribus solus mihi Gildas, quoties
.

.

.

.

.

.

ab Eutropio, de quo vocabulo dicetur ad historiam Nennianam.
supra
p. 4

fabeUas eius Gildauas

attuHmus.
libri

Orthographia
litterata,
ibi

primarii

C

antiqua est, id est non raro vera medio aevo obvitia

autem ubi a vera aberrat, ipsa

plerumque sunt ex genere vetusto.

notavi haec.
ae,
e,

oe:

aciae (abl.)

aeditus.

(= paena (= poena).
merens
e,

maerens).

recte caelestis.

recte ohoedientia.

poenitentia (et sic et recte paenitentia).
i:

intelligere.
i,

recte genetrix (certe

BQ

39,

1.

42, 2).

y:
tyro.

0,

u:
adolescentia.

b,

p:
j)uplicus.

c,

q:

quoruiis
c,

(=

coruus) 45, 23.

fere cotidie.

t:

induciae.
d, t:

recte condicio.
velud.

inquid
f,


contra set plerumque D.

plt:

fantasia.

h:
exihere

hahunde

fere.

m, n:

aliqmmdiu
t,

recte

tamquam.

ct:

recte artus.

exultatio.

geminatio consonantium saepe neglecta:
diferre

lasus

ofendicula.

recte

conubium

immo

milia.

adsimilatio

adsimilare corr. in assimilare.
conlatus

conpulsus.

inmensus
offirmare.

inminere corr. in imminere.

In hac epistola quicquid deflendo potius

quam declamando,

vili

licet stilo,

tamen

1

benigno,

fuero prosecutus, ne quis

me,

affectu cunctos

spernentis omnibusve melioris,
lacrimosis
querelis

quippe
defleam
5

qui
,

commune bonorum dispendium malorumque cumulum
quia

sed condolentis patriae incommoditatibus miseriisque eius ac remediis conde-

lectantis

edicturum putet,

pericula mibi statutum est
ut mibi

quam

desidiosorum.

non tam fortissimorum militum cnuntiare trucis belli silui, fateor, cum inmenso cordis dolore,

renum

scrutator testis est dominus, spatio bilustri temporis vel eo amplius praeter-

10

una cum vilibus me meritis inhibentibus, ne qualemlegebam nihiluminus admirandum legislatorem ob unius verbi dubitationem tcrram desiderabilem non introiisse: fiHos sacerdotis alienum ^™'; f^'^"; admovendo altari ignem cito exitu periisse: populum verborum dei praevaricatorem ''"^"j; ^*' ^'sexcentorum milium duobus exceptis veracibus et quidem deo carissimum, quippe cmExod. 14,22. iter levissime stratum profundi glarea maris rubri, cibus caelestis panis, potus novus ex 6.'ii'.'
euntis imperitia sic ut et nuuc,

cumque adn)onitiimculam scriberem.

'

15

rupe viator, acies invicta manimm sola intensa erectio fuerit, bestiis ferro ^ Arabiae deserta sparsim cecidisse post ingressum ignotae ac si lordanis portae urbisquo adversa moenia solis tubarum clangoribus iussu dei subruta: palholum aurique \)a.rum
' '
. :

igni per*<m.

2;. «.

14,43.11,1.
'"^- '. '«•

hs. 7,23. 24.
/.

de anathemate praesumptum multos stravisse: Gabaonitarum irritum foedus,
licet

calliditate /"ja"^. 3^

extortum,

nonnullis intulisse

exitium,

ob peccata hominum
civitatis
ille

querulas

sanctorum

20

prophetarum voces et maxime Hieremiae ruinam alphabeto. videbamque etiam nostro tempore ut
,

suae quadrupjici plangentis
;

defleverat

'solam sedisse

urbem

Thren.

i, 1.

A(H)PQX {dejicit
cle

9

m

scrjberem)
1 in

tilulo

operis vide p. 10
f.

hac

epistola]

APQ,

in

hoc libro

X
f)

2 fuero pros.
defl.

(per-

secutuf! P)] pros.

A

spernatis

Q

(spernentis em.
et

H)
atque

3/4 disp. bon. cum. que mal. lacr.
eius cond. rem,
st.

quer.

A
J.
p.

4

sed] sed poeius aftectu

A

inc. patr.

miseiiis

A

ed.

putet post 2
tr.

me
b.

quia] quia uero

PX
..1

5/6 trucis b. p. mihi (uelut

X)

est

quam

des.] statui

uirtutem et

quam

des.

ignauiam

6 cordis dolore]

APQ,

mentis dolore et
et

animi

compunctione

cordisque

con-

tritione et adtonito sensu saepius

baeo omnia in animo reuoluere

X

7 renium

AX
X

temporis om.

P

8 imperitia
inhibentibus

inhibeutibus] imperitla sic ut et

nunc una cum karissimis me (sk) amicis iraperantibus X,
no qualemcunique admonitiunculam (admouicionem A^)

me

uilibus meritis

una cum

inperitia

A

scriberem] ut qualenicumque gentis britanniae historiam siue admonitiuneulani scriberem
terea

9 nihilominus]
11
cito]

in-

A

10 sacerdotis] eciam aaron sac.

A

10/11 adm.

al.

ign.

alt.

A

eeleri

A

perissc

P

populum] populum nichilomiuus

A

12 sexcentorum milium] Q, sexcentorura trium railium A,

omnem

et quidem duobus exceptis ueracibus] exceptis iosue et caleph A ad uuum P, 303 milliura .... 14 fuerit om. hoc loco poit 15 cecidisse inserens populum equidem deo karissimuni quippe cui stratum fuerit iter leiiissime glaree ))riifnndum maris ruljri et cui cibus celestis panis potus eciam nouus ex rupe

n

uiatorquo acies inuicta sola inconcussa erectin m.anuum fuerit
tor]

A

cui]

cum P
si

13 leuissima
15 arabica
(ac fluminis
ra. s.
t. cl.

P

14 uia-

Q,

uiatoriu.s

P,

uiatorque

A

intensa]

mensa II

erectione
ins.

P
P) ac
p. .1

A
P)

sparsim nnte
iordanis portae

14 bestiis

A

post] preterea post

A

ingressum ignotae iterrae
subruta

(portas P)] transitum iordanis

A
i.

15/16 urbisque aduersa (urbis aduersaque P)
s. t. cl.

iussu dei subruta]

iussuquc dei urbis aduerse menia
perisse

.1

16 palliolum] ob
lic.]

paruum
pl.

.1

17 strauisse]

A

irrituni]

eciam

-1

17/18 callid.

licet callide

A

IH intulisset

P

ob peccata]

peccatis II, nec

minus super peccatis

A
nempe

19 noces] u. legebara

A

19/20 alph.

A

20 uidebam-

que] uidcbam P. uideres

A

ctiam]

A

ut

ille]

quod idem propheta

A

sedere

A
4

CHRONICA

iri.

26

GILDAE SAPIENTIS
,

'viduam, antea populis plenam, gentium dominam, principem provinciarum
Thren.
4,
1.

sub tiibuto

fuisse factam', id est ecclesiam, est

'obscuratum aurum coloremque optimum mutatum', quod
Sion',
fuisse id est

Thren.4, 2.i.

vcrbi

dei

splendorem.

'filios

sanctae
et

matris

ecclesiae

,

'inclitos

et

'amictos

auro primo,

amplexatos

stercora.'

quod

illi

intolerabiliter utpote
.>

nren.4,

praecipuo mihi quoque licet abiecto, utcumque ad cumulum doloris crescebat, dum ita i.eosiem statu prospero viventes egregios luxcrat, ut diceret: 'candidiores Nazaraei eius 'nive, rubicundiores ebore antiquo, sapphiro pulchriores'. ista ego et multa alia veluti speculum quoddam vitae nostrae in scripturis veteribus intuens convertebar etiam ad

Matth.ii,24.
.vaith. s, 12.

quae mihi forsitan antea obscura fuerant, cessaute umbra legebam, inquam, dominum dixisse; 'non veni nisi ac veritate firmius inlucescente.
novas
'ad
et ibi

legebam

clarius,

lo

oves perditas domus Israel'.

et

e

contrario

:

'filii

autem regni huius

eicientur in

est bonum tollere ^^Jf;/''// 'tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium'. etiterum: 'non itemque: 'vae vobis, scribae et Pharisaei hypo.tfa«A.23,M. 'panem filiorum et mittere canibus'.
Matth.

^^'^"•''^^^ 'Isaac

recumbent cum Abraham, eis: discedite a me, et 'beatae steriles et ubera quae non lactaverunt': et e legebam Luc. 23, 29. operarii iniquitatis'. 'quae paratae erant, intraverunt cuni eo ad nuptias, postea venerunt et '^'"'/^;^' contrario 'reliquae virgines dicentes: domine, domine, aperi nobis; quibus responsum fuerat: non ifarc. i«, j6. 'novi vos\ audiebam sane 'qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit, qui autem legebam apostoli voce oleastri ramum bonae olivae j.5'non crediderit, condemnabitur'. """•^'J' insertum fuisse, sed a societate radicis pinguedinis eiusdem, si non timuisset, sed alta sciebam misericordiam domini, sed et iudicium timebam; laudauom. s, 6. saperet, excidendum. gratiam, sed redditionem unicuique secundum opera suaverebar; oves unius ovilis bam dissimiles cernens merito beatissimum dicebam Petrum ob Christi integram confessionem, at ludam infelicissimum propter cupiditatis amorem, Stephanum gloriosum ob martyrii «poc. 2, «. palmam sed Nicolaum miserum propter immundae haereseos uotam. legebam certe:
8, 11.

'critae'.

audicbam

:

'multi ab orieute et occidente venient et
'et

lacob in regno caelorum'; et e diverso:
:

tunc dicam

is

:

:

20

s-i

,

"''

^i^s.

^«if'-'.!

omnia communia': sed et quod dictum est: 'quare convenit vobis temptare videbam e regione, quantum securitatis hominibus nostri temporis, ac haec igitur et multo plura, quae brevitatis si non esset quod timeretur, increverat. causa omittenda decrevimus, cum qualicumque cordis compimctione attonita mente =saepius volvens, si, inquam, peculiari ex omnibus nationibus populo, semini regali
'erant
illis

'spiritum dei?'

30

''•l-

gentiqae sanctae, ad
prophetis,
ecclesiae

quam
per tot

dixerat: 'primogenitus

meus

Israel',

eiusque sacerdotibus,
illius

regibus,

saecula

apostolo

ministro

membrisque
tali

primitivae

dominus non pepercit, cum a recto tramite deviarint, quid

huius atramento

A{ffJPQ
1

post uiduaiii
6.

ins.

olim iuclitam et

A

pop.

aiit.

A

2 obscuratLim]

o.

quoque

A
.

3 spleiidor
doloris
.

A

sion] uero

A

4 intolerabiliter .... 7 pulchriores]
periro

iiitollerabiliter

crescebat ad
liis

cumulum

dum
.

uideret

quosdam suorum
contritioue

qui

in

statu

prospero uixeraut egregie ut de

diceret candidiores

pulcriores

huius modi simili modo

licet abiecto

crescit

ad cumiilum doloris qui cum uideam

meam gentem

perire dupplici

A

6 eosdem] eodem II

candiores

Q

1 ista ego]

i.

enim P, hec

A
^-1'

8 speculum quoddam]
firmius] clarius

in

quodam speculo

A
et

9

cl.

leg.

A
t.

ant. fors.

A
A

10

ueritate] claritate

A
ad

11/12 in tenebras] foras

poneiitur in

A
EP,

12

ibi] illic .1

toUere] sumere

A

13

i^ost

canibus
tunc

ins.

manducaiidum
eis ins.

A

itemque] item
.-1

P A
et

14 audiebamque
discite

15 isaac] et isaac

AP
A

et tunc]

A

post

quia non noui uos

discedite]

AQ
A

16 beatae .... 19 audiebam om.

A
ins.

19 poat
ins.

saluus erit ins. sed et quod sequitur

autem] uero

20 legebam] audiebam

21 fuisse
in

A

eiusdem ping. rad.

A

sed]
.

AQ,

P
A

22

exc.] esse exc.

A

22/23 post laudabam

omni

A A imm. haer. (haeresios Q) notam] n. inm. her. fuisse A 26 palraam] p. extitisse A sed] sed et A multo plura] multa alia A 29 iiicreuerit A 26 certe ... 28 spiritura (sauctum ins. HP) dei om. A 33 propbetis regibus] ac pr. regibus quoque A 31 sepo reuoluens A semini] et 30 omitti AH illius] eius illius P membrisque] Q, membris etiara AP apostolo miu.] apostoloque atque min. A tali huius atram.] atram. huius gentis et A 34 deuiareut A
homine 24 dic.
dei

A

23 sed

.

.

uerebar] sed eius retributouem [sic]
dilectionem

secundum uniuscuiusque opus uerebar
fuisse

beat.

A

confessionem]

25 propter cup. am.]

ob

studium auaritie

s. .-1

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
aetatis facturus
est'.'

27

tui praeter illa

nefanda immaniaque peccata, quae communiter cum
quid? mihimet aio tibine,
ut obstes ictibus

omnibus mundi sceleratis agit, insipieutiae pondus et levitatis
conspicuo ac
6

accedit ctiam illud veluti ingenitum quid et indelebile
ineluctabilo.

miser,

veluti

summo

doctori talis cura committitur,

tam

violenti tor-

rentis,

et

contra

latequc protractum

hunc inolitorum scelerum funem serves depositum tibi creditum

per tot annorum spatia interrupte
et taceas?

pedi: speculare et manui: fare.

10

nugando mutire disponis? quia inclinati tanto pondere sunt pressi, idcirco spatium respirandi non habent. praeoccupabant igitur se mutuo talibus obiectionibus vel multo his mordacioribus, veluti condebitores sensus mei. hi non parvo ut dixi, tenipore, cum legerim 'tempus esse
,

alioquin hoc est dixisse ^r™. 5, 20. habet Britannia rectores, habct speculatores. quid tu habet, inquam, habet, si non ultra, non citra numerum. sed

''"'"''""'

'loquendi et tacendi', et in
vicitque
dicas
15

quadam
creditor,

ac
si

si

angusta timoris pnrticu luctabantur.
es,

obtinuit

tandem aliquando
secundae

non

inquiens,

talis

audaciae, ut iuter veripertimescas hbertatis
awi.
22.

rationalis

a

nuntiis

derivationis

creaturas

non

refugito

eatenus elinguis non magi devoturi populum dei, quae in angusto maceriae vinearum resolutum eius attrivit pedem, ob id licet verbera hostiliter senserit, cuique angelum caelestem ensem vacuum vagina habentem atque contrarium, quem ille cruda stoliditate caecatus non viderat, digito quodammodo,
inm-i,
intellegibilis

aureae decenti nota

affectum
nolentis

saltem

asinae

spiritu dei afflatae,

se

vehiculum fore

tiarati

20

quamquam
monstravit.

iugrato ac furibundo,
in

ot innoxia eius latera contra ius fasque caedenti de-

zelo

igitur

domus domini sacrae
puto
,

legis

seu cogitatuum rationibus vel

fratrum religiosis precibus coactus nunc persolvo debitum multo tempore antea exactum,
vile

quidem, sed
et

fidele, ut

et

amicale quibusque egregiis Christi tironibus

,

grave

vero
25

importabile apostatis

insipientibus.
alii

quorum

priores,

ni

fallor,

cum

lacrimis

forte,

quae ex dei caritate profluunt,

enim atque cum
situ,

tristitia,

sed quae de in-

dignatione et pusillanimitate deprehensae conscientiae extorquetur, illud excipient.

Sed ante promissum deo volente pauca de

de contumacia, de

subiectione,
,

2

de rebellione, iteni de subiectione ac diro famulatu, de religione, de persecutione

de

A(H)PQX
liber Jinit

(rerlit

21 inde ab iu zelo; locus 27 sed ante

.

.

.

28,5 curabo

et

hic

adest

et

repetitur, ubi

post

c.

26,

quae repetita notantur [X].)
2
agit] perpetrat J

1

immaniaque peccata] criminavl
ineluctaliile

accidit.-lP^

iudelebile] ineuitabile .1

3 pond.

ins. et leu. .1

om. A

3,4 quid mihimet aio tibine miser {sic P, aione miser tibi Q, aio tibine
nie ipso qui ceteros

H)

comraittitur] quid uero
raiser talis

dicam de

redarguo
doctori

cura comraittitur uelnti couspicuo ac

summo

me autem ipsum corrigere nou sufficio tibi me A 4 obstes] obsistas ,1 5 et contra bunc

(bos Ef) inolitorum (sic

H, inolidorum PQ)
.1,

scel.

funem] uel disrumpas fuues inolitorura scelerum
pertractura

A

iuterrupte]
taceiis
Q)']

indirupte //
d.
t.

6 lateque] iuscideque
(rel. delelis)

om.

H
. . .

A
ac

serues d.
si

t.

cr. et taceas]

an seruas

cr.

A, seruans
fare]

H
cum

hoc est dLxisse] est hoc
7,8 habet

tibi

dicatur

A A

7 et manui

(manu

uel m.
sp. .1

A

H,

fatere
.

APQ

disponis] quid tu n. m. disponis habet b. sine te rectores hab.

8 9 sed quia

.

.

pressi] sed quia pressius [sic] iuclinati tanto

pondere sunt

9/12 praeoccupabant

(praeoccubabant Q) .... tacendi]
rae

igitur legerera

esse terapus tacendi

et terapus

loquendi preoccupabant

talibus

obiectionibus

veluti

condebitores

sensus mei
talis]

non paruo ut

dixi

tempore

A

12

et

om.

P A
A A A A A
25

angusta] in a.
nalis
.
. .

A

13 aliquando om.
ratiouabiles

A

tante

A

inter ....

14 creaturas om.

P
1.5

14

ratio-

pertiraescas]

creaturas secunde diriuationis

a nunciis pertimescas

A A

aure

15/16 aftectura .... afflatae] saltim
afflate

nou

refugito

hactenus elinguis affectum

intelligibilis

asine spiritu dei
licet

A

nou refugito ante
illa
ei
.1

iutell.

P
.

16 deuoturi] deuutafuri
. .

A

17 eius resol.

ob

id

eusem contrariura] euagiiiatum contra cura tenentem gladium eius om. A 21 ig. in zelo 19 uidebat A 20 quamquam] quamuis A caedenti] c. redarguendo .1 22 fratrum] fratrumque A coactus] conatus Q ant. temp. et sacr. A seu cog. rat. om. A egregiis om. ,4 24 et importabile om. amicale] .4^A', amicum P 23 quidem] JP(3, q. stilo
18
cuique]

18 19

X

25 forte'quae]
alii

q.

f.

A

kar. dei

A

enim atque]

HX,
p.

enim P, uero A, om.

Q
X)

26

iliud excipient ante

A

27 sed ante promissum] igitur

X
A

pauca]

quidem

.1

situ]

PQ[X],
de

situ britanniae

AX

28 de
om. [AT]

reb.] et reb.

A

de subiectione de reb. item de (de secuuda pro item
de persec.J atque persec. et

subiectione]

APQX,
4*

duro [X]

28
sanctis martyribus,

GILDAE SAPIENTIS
de diversis haeresibus, de tyrannis, do duabus gentibus vastatricibus,

de defensione itemque vastatione, de secunda ultione tertiaque vastatione, de fame, de epistolis ad Agitium, de victoria, de sceleribus, de nuntiatis subito hostibus, de famosa
peste, de consilio, de saeviore multo priniis hoste, de

urbium subversione, de
est,

reliquis,

de
5

postrema patriae
3
[De
situ.j

victoria,

quae temporibus nostris dei nutu donata

dicere conamur.

Brittannia
diYijia^

insula

in

extremo
in

ferme

orbis

limite

circium

occidentemque versus

ut dicitur, statera terrae totius ponderatrice Hbrata ab Africo bnriah propensius

tensa axi'),

octingentorum

longo niilium,

versorum prolixioribus promontoriorum
tenens,
cuius diffusiore
freto
et,

ut ita

ducentorum in lato spatium, exceptis diquae arcuatis oceani sinibus ambiuntur, dicam, intransmeabih undique circulo absque meritractibus,

10

dianae

hum

quo ad Galham Belgicara navigatur, vallata duorum ostiis nobifluminum Tamesis ac Sabrinae veluti brachiis, per quae eidem ohm transmarinae
plagae,
ac

minorum meliorata, bis denis bisque quaternis murorum turrium serratarum portarum domorum, quarum cuhnina minaci proceritate porrecta in edito forti compage pangebantur,
deliciae ratibus veliebantur, aliorumque
civitatibus

nonnulhs

castehis

,

15

molitionibus

non

improbabiliter

instructis

decorata:

campis

late

pansis

collibusque

amoeno situ locatis, praepollenti culturae aptis, montibus alternandis animahum pastibus maxime convenientibus quorum diversorum colorum flores humanis gressibus pulsati
,

non indecentem ceu picturam eisdem imprimebant, electa
versis

veluti

sponsa monilibus diperniti20

ornata,
rivis

fontibus

hicidis

crebris

undis niveas veluti
in ripis

glareas pehentibus

disque

leni

murmure serpentibus ipsorumque
. .
.

accubantibus suavis soporis

AE

(6

— 14

britannia est octingentorum

latum exceptis
{incipit

.

.

.

tenens intransmeabili .... iuuehuntur

bisque quateruis ciuitatibus quibusdmn omissis)
adhibuit Galfredus
1
1, 2.

(UJPQB

13 bis denis)

X

(item [X]

ad 5 conamur).

c.

3

de

tyr.] et

de

t.

A
f.

uastatricibus]

victricibus

[X]

post uastatricibus
de] et de

ins.

et

A,

ins.

de

prima
tei-tia

uastatione

X A

2 itemque] item de A, de secunda
de fame] et de

X

A A

tertiaquej de tercia A', de
uict.] et

quoque
n.
et

A

A

ad agitium] ,lQ[Jr], oin.

PX

3 de

de

uict.

A

de nunt.] et de

A

host. sub. [AT]

3/4 do consilio] de imprudenti et prauo consilio

4 de saeuiore] de seuitione [X],
de] et de .4

de seniore

subu. urb.

A

de] et de

A

reliquis] P, reliquiis

^(3A'[X]

5 patriae

uictoria] Q, uictoria patriae [AT], uictoria

A, pace PX quae] quae postrema uictoria [A] nostr. terap. nutu] nutu ei est om. [X] dicere conamm- (d. curabo [A'])] d. conabimur 2^o«( 27, 27 uulente 6 insula om. A fere A 7 toc. terr. l>ost conamur quae habent libri relata sunt supra p. 15

X

A ^ A

boreali

AP

7,8 axi prop. tensa

A

8 octingentorum] occentorum A'

longitudinem P, longitudiue A,

longum £ latitudinem P, rum X)] promunct. prol. .4
om.

latitudiue

A, latum

M
^S)

9 prol. promoutoriorum {P, promoutorium Q, montorio-

ti-actibus uel

ductibus A'

ambiuntur] ambuitur

X

10 tenens ^osnatitudine
uac.)

.4,

X

diffusione
ostiis]

^X

undique] uudarum i?
liostis A',
v.

11 plage freto .4

belg. gall. ^l
ostiis

uallatur/s(c7 i^osf circulo^

duorum

duum

duum
A',

(duoruin

eciam

ostiis -•l/J,

d

(seg^. sp.

E
E

irrigatur post fessis

(mde ad

20) collocat

R
fl.

(non A)

11/12 nob. fluminum tamesis (tamensis
Ji)

duorum .... E) et sabr.]
12 per quae

nob. tamensis

et sabr.
p.

fluminum

nob.

tamensis scilicet (uidelicet

ac

sabrine

AR
rat.)

eidem] quibus E,

q.

eidem britanniae

R
(fl.

13 ueh. ratibus X, inuehuntur {om.
min. R) infusione irrigatur
c.

aliorumque

minorum] aliorumque minorum flumiuum
munita

AR
AR

meliorata] post brachiis

AR,

P

quaternis] q. fulget

AR

14 castellis]

decorata (decoratus R)

murorum atque A serratarum] QX, seratarum AH, om, P rum A', domorum etiam qiiarum ^i^ 15 proceleritafe A''', proueleritate X'"' editumiJ forteA' pangebantur] cernuutur R, om. A 16 molitionibus {IIX, munitionibus PQ) uon impr. instructis decorata] non impr.
cst decorata (adornata

murorum] m. quoque ac B, 14/15 domorum quarum] PQ, domorumque quo-

R)

instructis muuitiouibus
A',

montibus] PQ, montibusque
forte pro

montibus eciam
18/19

AR AR

campis]

c.

quoque fulget

AR

17 praepotenti
A',

P

partibus

A

IS maxime PQ, magne

'magne

magnopere'

IJ,

optime

AR

quorum (om. X)

diu. col. flores

humanis gressibus

pulsati

non

in-

ceu (seu Q) picturam eis imprimebaut {HPX, imprimebat Q\\ qui diu. colorum floribus (florum coloribus A) grati (grata R) redduntur humanis visibus^l.ff 19 uel. el. sp. diu. orn. mon. AR

decentem (indicentem quandam

X)

20

crebris

....

29, 2

irriguaj

crebrisque
fessis

gaudet ex

quibus

riuuli

leui

murmure
soporis]

serpentes suaue
A',

pignus

soporia (om.
Iuentibus'.H'
')

A)

tribuunt viatoribus

AR

20 pellontibus] PQ, pallantibus

'palantibus forte persaporis

21 ipsorunique] PQ, quoruuique
1,

X

accusantibus

X

PR,

QX
CC.

Orosius

2,

77: Britaunia

.

.

insula habet in lougo milia

passunm DCCC,

in lato milia

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
pignus
irrigua.

29
vivao

praetendentibus,

et

lacubus

tVigiduni

;ii]uae

torrentem

oxundantibus

Haec erecta corvice et Tiiente. ex quo nonnumquam ctiam transmarinis regibus et
.s

inhabitata est, nnnc deo, interdum civibus, 4
subiectis ingrata consurgit.

quid enim de-

mada?]"*""

formius quidque iniquius potest humanis ausibus vel esse vel intromitti negotium,

quam

deo timorem, bonis civibus caritatem,

in

altiore dignitate positis

absque

fidei

detrimento

dcbitum denegare honorem
terraeque
priscos illos

et fraugere divino sensui

humanoque

fidem, et abiecto caeh

10

metu propriis adinventionibus aliquem et libidinibus regi? igitur omittens communesque cum omnibus gentibus errores, quibus ante adventum Christi in carne omne humanum genus obligabatur astrictum nec enumerans patriae portenta ipsa diabohca paene numero Aegyptiaca vincentia, quorum nonnuna liniamentis adhuc deformibus intra vel extra deserta moenia soUto more rigentia torvis vultibus
,

intuemur, neque nominatim inclamitans montes ipsos aut coUes vel fluvios olim exitiabiles,
li

nunc vero hunianis usibus
et

utiles,

quibus divinus honor a caeco tunc populo cumuqui
in
aliis

labatur,

tacens
vulgati

vetustos
sunt,
ita

immanium tyrannorum annos,
ut Porphyrius
stilo

longe positis

regionibus

rabidus orientalis adversus ecclesiam canis
adnecteret: 'Britannia\
in

dementiae suae ac vanitatis
provincia tyrannorum',
illa

hoc etiam

inquiens,

'ieTtiliserci.prae/.;

tantum proferre conabor
scriptis patriae

peratorum Romanorum
20

et passa est et aliis intuht

medium, quae temporibus imcivibus et longe positis mala: quantum
,

tamen potuero, non tam ex
si

scriptorumve monimentis

quippe quae, vel

qua fuerint, aut ignibus hostium exusta aut civium exihi classe longius deportata non compareant, quam transmarina relatione, quae crebris inrupta intercapedinibus non
satis claret.

jh

imperium obtinuissent subiugatisque finitimis5 quibusque regionibus vel insuhs orientem versus primam Parthorum pacem Indorum tione.] confinium qua peracta in omni paene teiTa tum eessavere bella, potioris famae viribus
orbis
,

Etenim reges Romanorum cum

'^°'

firmassent,

non

acies

flammae quodammodo

rigidi tenoris

ad occidentem caeruleo oceani

AD
patriae
1
. .
.

(incipit

1

aquae)
et
1.5

intuemur

— 23

E

(3 britannia

erecta

.

.

.

regi

in

britannia praeter

priscos

.... errores erant

breviati, vide infra)
h.

{H)FQX
insula

figidum
et

X
et

3 haec]
subiectis

igitnr

quam praedicamus
cons.
iiigr.

A

ceru. et

m.

er.

A

est inh.

A

4 etiam]

E

om.

A ^

.1

quod

EX
9
ill.

5

quodque
absque]

EX
cam

iuiquus

D

hum.

aus. ^os< negotium -i

6 altiori

positis]

-iZ>'PQ, compositis X''-EX

E

1 dene-

gare anie deo, hic non reddere
et terrae .Y

A
DEQ,
\

sensui

{om. in sp. vac.

E) humauoquej
lib.

h.

q.

s.

^ A

8 terraeque] 10 obligatur

aliquem et

lib.]

et lib. aliq.

AP,

al.

ex

X

prisc.

AX

X
W.

10,11

illa

diabol. patr. port.

A

11 egyptia uincentia

AX

lineamentis

PQ
p. 12t).

12 ringentia proposuit C.

King apud Salkurst Eoman
fontes uel colles -Y

antiquities at Lydne;/

Park (Londini 1879)

luminibus

13 coUes]

vel] aut

D^X
.
. .

13,14 exitiabiles]

HPX,

exticiabiles D, exitiales Q,

animabiis homi-

num

exiciabiles

J

14 quibus

comulabatur om.
et

^

mos.4'
intulit.
ille

15

— 23

sic breviavit

E:

erant vetusti
illa

15 aunos] ania om. D^ 14,15 cuniil.ibatur i*' immanium tj-rannorum animi ut diceret etiam Porphirius
iu m.

de ea: Britannia
al.

fertilis

terra

tyrannorum.

tamen proferre conabar
scriptis

quae temporibus passa

est

et

Britaunia

quantum potero notare ex

.... claret

16 porfirius

AD
b.

rapidus
est

D'X,

rabidus

A

ecclesiam] eccl. latrans

A

canis post rabidus

AX
longe]

17 britannia]

X
et

18 pro-

vincia] terrai?'^

tantum]

tamen
et

AEX
A
21

conabar
int. al.

E
et

18,19 imp. louge

rom. (rom. imp. P) et om.

E
A

19 passa]

perpessa

A A

et]

que

A

AX
A

mala post

que

20

scriptis (scriptiTTis JY) patriae

scriptorumue (uel scriptorum E) monunieutis] monimentis ueterum patrie scrip-

torum

A

quippe om.

uel om.

E

si

qua] signa Z)'

aut ciu.] ac ciu.

D^E
23

exilii]

DEBX,

exili A'^,

exulum PQ,

hostili.4'

22 comparent

AX

iuterrupta intercapidinibus

satis] gatis £»'

25/26 prima parthorum pace (pacem Q) indonim obt. imp. A 24/25 quib. fin. A 24 rom. reg. priraam parthurum (indorumque X) confinium DQX, et prinia parthorum indorumque confinium pace J paene 2G qua om. A indorum confinium pacem R, prima parthorum iudorum confmium parta pace P 27 firmassent] f. potioris] ct potioris l/P, potiorisque A ccssasseut A om. tum] non />', om. A
,

X

X

imperium

A

acies tiammae]

tum ardescens flamma

A

ad

occ.]

ad occ. uergens

A

30
torrente
potuit

GILDAE SAPIENTIS
vel cohiberi vel

extingui,

sed transfretans insulae parendi leges nullo

obsistente

advexit imbellemque populum, sed infidelem non tam ferro igne machinis,

ut ahas gentes,

quam

sohs

minis vel

iudiciorum concussionibus,

in

superficie

tantum

vultus presso in altum cordis dolore sui oboedientiam proferentem edictis subiugavit.

6
[De rebeilione.]

Quibus statim
rcbellione

Romam
.

ob inopiam,

ut aiebant, cespitis

repedantibus
plenius vel
gestis

et

nihil

de

s

Komani

_

suspicantibus
.
.

rectores sibi reiictos

ad enuntianda
quibus
ita

confirmanda
talia senatui

.

regni molimina leaena trucidavit dolosa.

cum

nuntiarentur et propero exercitu vulpeculas ut fingebat subdolas ulcisci festinaret,
militaris in

non
lo

mari

elassis

parata fortiter dimicare pro patria nec quadratum

agmen neque

dextrum cornu ahive

belli

apparatus in

litore conseruntur,

sed terga pro scuto fuganti-

bus dantur et colla gladiis,
Am.l,''m.

gehdo per ossa tremore currente,
ut in proverbium et

muhebriter protenduntur,

ita

manusque vinciendae derisum longe lateque efferretur, quod

Britanni nec in bello fortes sint nec in pace fideles.
7

f'*e^"ion|"ac i"^

'^^"
'laTu'.]

Itaque multis Romani perfidorum caesis, nonnullis ad servitutem, ue terra penitus sohtudinem redigeretur, mancipalibus reservatis, patria vini oleique experte rehcta I*^*l'^ni petunt, suorum quosdam rehnquentes praepositos indigenarum dorsis mastigias,
cervicibus

i5

iugum,
fiagris

solo

nomen Romanae

servitutis

haerere facturos ac non tam mihtari
et,
ita
si

manu quam
dicitur,

calhdam gentem maceraturos vagina vacuum lateri eius accommodaturos,
frigore

res sie postulavisset, ensem, ut

ut non Britannia, sed

Romania cen20

seretur et quicquid

habere potuisset aeris argenti vel auri imagine Caesaris notaretur.
rigenti

8
gJne'.]

Interea
visibih

glaciali

insulae

et

vehit longioro

terrarum secessu
,

soh

h

„^""2"

j' sti^^ini

non proximae verus ille non de firmamento solum temporah sed de summa caelorum arce tempora cuncta excedente universo orbi pracfulgidum sui eoruscum

ADE
1

(1

Romanus

transfretans ...

20 notaretur)

(H)PQX
2 sed infidelem] non tamen fidelem 3 post
5 romani
alias Ins. solebat subigere

uel coh. pot.

AX
ADEFQ,

1/2 nullo obsistente om.
et igni

A

D^E
solis

igne

(igni

APQ)

machinis]

machinisque

X
A
[seii.

A

om.

A

4 presso] ^Z).£PQ, imprcssoJSr
cespitis ut aiebant

alta£'

perferentem^l

P

ut aiebant (agebant/XJ) cespitis]^4Z)Q,

E, ut aiebant stipendii P, cespites ut aiunt
uel confirmanda] confirmandaque

X

repetentibus

^A'

nil

X

6 denuncianda X,

annuncianda

A

7 moliraina loaena trucidauit dolosa] iura britsp. vac.)

tannorum trucidauit dolose audacia
ulcisci

A

8 propere

E
10

exercitum

X

uulpeculas ut fingebat

subdolas ulcissi] Q, uulpeculas subdolas ulcisci P, uulpeculis ut fingebat subdolis ulcisci

DEX,

in rebellium

audaciam

nec] neque

A qu. Q

9 militaris in

ra. classis] militari

raanu instructis classibus

A

paran [sic] post patria

A
^l.

9/10 neque dextr.] atque dextr.

E
his

aliive] Q, aliique

A, alisue P, aliusue X,
consternuntur

om.

DE

belli]
JP,

beUique

A

apparitus E, apparatus

al)

A

conseruntur]

DEQ,

conspiciuntur

conseritur uel inititur

X

scuto]

ADEPQ,

scutis

X

10/11 fungautibus

E

11 danturj

ADEPQ,
om.
in

dabant

X

timore i)'

currende

X
A

uincendae

X
D,

12 mulieriter
afferatur

P

derisum] in derisum

AEX
quod

longe lateque ante derisum

DE
A

efierretur]

EQ,

efleretur

X,

effertur P, referretur .4

P

13 britanni (britones Z*') nec in b. sint (s\intE)\DE, br. non suut in b. P, non br. sunt (sint-Z)

bello

QX, non
^T'

br. in bello sint

neque

fidelis

E
om.

14 multis romaui] QX, milites romani D,
mancipatis

roraani multis

15 nianc. reseruatis] manc. seruatis

.4,

P

patria uini oleique (que om.

A)

experte (experta A')]
{collocans

APQX,
romani

patriaque
et

(patriique D^)

olei

uinique experte

D,

patrii

olei

uinique im.
-1

expartes

haec

inter

multis)

E

relicta]

APX,

DEQ
rel.

16 post

petunt

magna
dors.

potiti uictoria

A
17

suorum] suorumque X, suorum uero
solo

A
-1

praep.

X, relinquunt praep.

ind.

A
fiagellis

nomen (nomine PX)

om.

A
insula
et]

sernitutis]

uirtutis

D^EIJ

haerere]

18

X
fi^

postulasset

X
E

ut dic. uag. uac.]
r.

euaginatum
A',

19 eius] eius populi

X
non

honorem nou] non iam
auri (sjc)

P
-1

britanna
argenti]
soli]
s.

romania]

AQ, romana DHP,
21
rigeut
est

insula i?

20 haberi

P

aeris]

£
A A
X,

et

a.

X,

argentei

P P
23

huic

A
orb. un.

22 proximae]
etiam] eoiam e

proxima
sui

AQX, ut D, quae P Ule] DPQ, ille sol AX

successu -Y,
sol.

recessu

de

firm.

22/23 de

summa

summa
23/31,
--1

A
1

arce] a. descendens

A

cunct. temp. A'

excidente

excedens

A

X

coruscum ostendens] DQ,

sui coruscura ostentans

X, sui lumen

ostendens P, iubar

suum

reuclauit

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
ostendens, tenipore. ut scinius,
tuni eiusdem, radios suos

31

summo

Tiberii Caesaris, ([uo alisquo ullo inipedimento^^"''''"^"'"*

eius propagabatur religio, connninata senatu nolente a principe

morte delatoribus

mili--"^''-

primum

indulget, id est sua praecepta, Christus.

ab ineolis topide suscepta sunt, apud quosdam tamen integre et alios 9 minus usque ad persecutionem Diocletiani tyranui novennem, in qua subversae per [uLneT''

Quae,

licet

totuni
platois
ita

numdum
oxustae

sunt ecclesiac ot cunctae sacrae scripturae, quae invcniri potuerunt. inf"4""'« et electi sacerdotes gregis domini cum innocentibus ovibus trucidati.
si fieri

ut

no vestigium quidem,
permansere.

potuisset, in nonnullis provineiis Christianae religionis

appareret.
1"

tune

quantae

fugae,

quantae

strages.

quantae

diversarum

15

mortium poenae. quantao apostataruni ruinae, quantae gloriosorum martyrum coronae, quanti persecutorum rabidi furores. quantae e contrario sanctorum patientiae fuere, ecclesiastiea historia nai-rat. ita ut agraine denso certatim relictis post tergum mundialibus tencbris ad amoena caelorum regna quasi ad propriam sedem tota festinaret ecclesia. Magnificavit igitur misericordiam suam nobiscum deus volens omnes homines salvoslO fieri et vocans non minus peccatores quam eos, qui se putant iustos. qui gratiiito munere, Inart^^bas.l
supra dicto ut conicimus persecutionis tempore, ne penitus crassa atrae noctis caligine
Britannia i)bfuscaretur, clarissimos lampades sanctorum

martyrum nobis

accendit,

quorum

20

nunc corporum sepulturae et passionum loca, si non lugubri divortio barbarorum quam plurima ob scelera nostra civibus adimerentur, non minimum intuentium mentibus ardorem diviuae caritatis incuterent: sanctum Albanum Verolamiensem, Aaron et lulium

Legionum
in

urbis cives ceterosque utriusque sexus diversis in locis

summa magnanimitate
1

acie Christi perstantes dico.

2''

prior postquam caritatis gratia confessorem persecutoribus insectatum et comprehendendum, imitans et in hoc Christum animam pro ovibus ponentem, domo primum ac mutatis dein mutuo vestibus occuluit et se discrimini in fratris
iani ianique

Quorum

AC
ut infra)

(/'.

1

inde a

v.

18/19
e<

quam

plurima)

DE

(1 tempori
5, 5.

summo ....
.1
.-1

trucidati, deinde

20

seq.

breciati,

HPQX.

c.

9

11 adhibuit Galfredus

1

scimus] credimus

A

summo om. A

quo]

quo tempore
iiol.

absque] siue
a om. X*'
'

A

2 propadilatoribus libri

gatur

!>'

commiuata] indicta

P
1

sen. nolente (uolente i>'l]

sen.

praeter

A:

accusatoriljus //ieron^nnis

2/3 militum ... christus] christianorum

J
i.

3

ins. christus

suos

radios id est sua pro indulget post
(sint P)]
sit
t.

ostendeus
alio

P

4 quae]
alios

q.

religio

^-1

incolis]

britannie

A

t.

s.

sunt

s.

.1

et alios {P,

DQ, apud

X, om. E) minus om.
t.

A PQ

maximiani
scr.

A

tyr. nou.
s.

om.

A

qua] quo
qui

E
AX,
str.

5;6 subu. suut p.

m.

eccl.
et]

DE

5 dioclitiani DX, d. et 6 cunctae sacrae (sacro E)

quaej

cuncti

scr.

libri

A

potuerant

P
iug.

7

exustae

exusti atque

A

dora.

gr.

A
X»'

8 quidem] quid
perniansit

X
.1

posset

A
a.

prouinciis]

prouincie

D, prouinciae

locis

9
d.

permansere]

DQX

ante

4 integre A,

om.

P

quant.

D

9/10

quantae

m.

poenae

om.

10 apostatarum] religionis
quantae] quanto

X

gloriosorum]

AQX,

gloriosissimorum D, gloriosae

P

11 rapidi
ig.]

X
ig.

magu.
p.

A
esse

se atra

X

13 amenia D 14 magn. reiectis A 12 uarr. hist. AD 15 non min. uoc. .1 nobiscum deus (deus nobiscum X») ante mis. suam penitus om. 16 coniicimus PQ, conuicimus D, cognoscimus

nunc

D

se putant]

X

X

crasse Z>'

X
X)
et

17 obfuscaretur] barb.]

ADQ
D,

cum Galfredo, obscuraretur
20
breviavit sic

PX
A
locis

clarissimas

AX
sc.

18
n.

diuortio
pl.

(diuortione

barb.

diu.

dluersorum barbarorum incursione

19 ob

quam

A

20 sanctum
et iulius

quae sequuntur ad

p. 32,

E:

in

britannia sanctus albanus uellouuensis aron

legionum urbis ciues ceterique utriusque sexus diuersis in
albanus

summa maguanimitate
pede transiuit.
fuit

in acie christi
bi-

perstiterunt.
lustris.
alii

cum

mille

uiris per

alueum tamensis

flu.

sicco

ca persecutio

sanctum] s. dico postquam reedificate sunt ccclesie cum exultatione. uerolamensera A', uerulamiensem P, urelamensem ^ ueUamieusem C, uellomiensem uerolamieusem] $,
in syluis latuerunt,
,

A
i),

uellouuensis

E: Terolamius Galfredus
quoque

aaron]
s.

et

aaron A'

iulianum P, iuliam

A

21 ceterosque]

et ceteros A', ceteros

stiterunt
caritatis

A
gratia
verbis

22 perstantes dico] persumma] s. et X, s. cum .1 23 confessorem] c. alium A', quendam confessorem a (sic) A: cf. Galfredus 5,5: Albanus feruens confessorem suum Ampbibalum .... iu domo sua occuluit, id quod venit ex male

A

sexus]

qui

A

corruptis

c.

28 suh sancti abbatis amphibalo

24

et in]

in

A

pro

ouibus]

prouibus /)'
occuluisset

25 primum] prinuun recepissct

A
fr.

dein]
in

ACQX,

deinde P,
fr.

demuno

P

occuluit et]

CD'PQX,

A,

occubuit et

D'

discr.

se

X,

se discr. indutus

A

32
supra

GILDAE SAPIENTIS

/0«. j, i7.

clicti vestimentis libenter persequendum dedit, ita deo inter sacram confessionem cruoremque coram impiis Romana tum stigmata cum horribili fantasia praeferentibus placens signorum miraculis mirabiliter adornatus est, ut oratione ferventi illi Israeliticae arenti viae minusque tritae. stante diu arca prope glareas testamenti in medio lordanis cum mille viris sicco canali, simile iter ignotum, trans Tamesis nobilis fluvii alveum
.

s

ingrediens pede suspensis utrimque

modo

pi-aeruptorum fluvialibus montium gurgitibus
in

aperiret et priorem carnificem tanta prodigia videntem

agnum ex lupo mutaret

et

una secum triumphalem martyrii palmam
ceteri

sitire

vehementius
et

et excipere fortius faceret.

vero

sic

diversis

cruciatibus

torti

sunt

inaudita

membroi-um discerptione
lo

lacerati, ut

absque cunctamine

gloriosi

in

egregiis lerusalem veluti portis martyrii sui
silvis

trophaea defigerent.
occultavere
iudicia, sibi
1
,

nam

qui

superfuerant

ac

desertis

abditisque

speluncis

se

expectantes a iusto rectore

omnium deo

carnificibus

severa

quandoque

vero animarum tutamina.

ujmiis
,

-jjg^g

necdum ad integrum expleto emarcescentibusque suorum auctorum nefariis edictis, laetis luminibus omnes Christi tirones quasi post hiemalem ac prolixam noctem temperiem lucemque serenam aurae caelestis exrenovant ecclesias ad solum usque destructas; basilicas sanctorum martyrum cipiunt.
Igitur bilustro supra dicti turbinis

is

fundant construunt perficiunt ac velut victricia signa passim propalant, dies festos celebrant, sacra
Taoresrbusjecclesiae

confoti.

mundo corde oreque conficiunt, omnes exultant filii gremio ac si matris mansit namque haec Christi capitis membrorumque consonantia
habitantes exitiabiliter
ferae
faceret seiungi,

20

suavis,
fratres

donec Arriana perfidia, atrox ceu anguis, transmarina nobis evomens venena
in

unum

ac

sic

quasi via

facta

trans

oceanum omnes omnino bestiae
ore

mortiferum cuiuslibet haereseos virus horrido
25

vibrantes letalia

dentium vulnera patriae novi semper aliquid audire volenti et
virgultis

nihil certe

stabiliter optinenti infigebant.

13 Itemque [Detyran-j^^q^g

quin

immanem silvam iam erumpentibus insula, nomen Romanum nec tamen morem legemque tenens, potius abiciens germen suae plantationis amarissimae, ad Galhas magna comitante
tandem tyrannorum
crescentibus
et in

AC
h.
eccl.

1, 8,

{f.2 inde a v. \1 [unt renovaut eojclesias) c. 11 Galfredus 5, 5.

DE

(vide p.'31j

(ff)PQX.

11—22

adhibuit

Beda

1 ita (leo placens

7 aperiret] enimuero in sacra confessione

coram impiis persecutoribus romana

.... horr. fastu praeferentibus perstitit iniperterritus ita deo placens signorum miraculis fuit mirabiliter adornatus

ut or<atione ficta iter ignotum per tamensis
fl.

n.

fl.

a

et

cum

mille uiris sicco transieus pede suspensis .... raont.

gurgitibus israelitieum imitatus per iordanis alueum

iter

A

2

fantasia]

CDPQ,
CQX,

fastu

A, fantasmate

X
D

3 placens] CDQ, poat deo

PX
^^

signorumque

X
P

illi]

instar

P
A,

4 arenti uiae]

uiae arenti D, arentis

uiaeP
more

diu]

dm A
alii

/?

s,\vi\i\&\

DQX,
si

om.

t&mes\s]
sitire]

CD^Q, om.

X

fluii

CP

6 utriusque jf

modo]

P

niont. &.

A
9
sic]

8 triumpliale

X

et sitire

sistere A'

excipere]

APQX,

accipere

fnrtius

om.

ACPQX,

D

cruciatlbus]
lacerati]
1.

ACPQX,

cruciantibus

D

torsi

AX

decerptione X,

distencione D',

distentione i/

10

sunt^A'
s.

gloriosa martiri sui trophea in portis ierusalem celestis defigerent

absque ... defigerent] absque ulla ciinctatione que om. A 11 ac desertis om. A
13 anim.
(que
his
tut.]

X
D

12 rectore] iudice
refugia

A

deo om.
integrura

A

seuera] expleto

quidom

A

inexpugnabilia auimarum

A

14 ad

emarcescentibusquc

D',

om. A)\

ACDPQ,

adimpleto

ad integrum marcescentibusquo
(marg.J, necis autorum P,
tirones]
christicole

X

15 uece suorum auctorum]

DQ,

nece sui auctorum

HX

et al sui

cum

suis auctoribus

A

nepharie

P

edictis]

ADHPX,
temperiem
r. ^l
.

decretis
.
.

Q

ehristi

A
J.

16 hiemalem

ac]

hiemalis tempestuose
-1

A
rel.
,

caelestis] celestis

aure serenam lucem
et
rel.,

tB/17 e.\cipiunt po«< christicole

17 renouant] ergo

19 sacra]

Beda

sacramenta

X

oreque] et ore

A

conficiunt]

Beda
et al

ei

perficiunt

X
omnino

ac
atr.

si]

sancte

20 namque] itaquc A 21 ceu] APX, seu DQ
haeresios

membrorumque] membrorum
22 exitiabileA'
X,
nihil (om. certe)

APQ

mcmbrorum
23 omnes
t.]
t.

D
A

(marg.)

arr. perf.

quasi] q. iam

A

best.

yl

ferae

A A ont. A

Q

25

nil certi

A

26 itemque

itaque

in

immanem]

CD
n.

(marg.J

PQ, iramanem AX, in magnam D in litura nom. romanoruni Dlf tanien] tantum
pl.

27 nom. ronianum]
/*'

CD

(mari/J

PQ, romanura
comitacione

habens A,

murem
ad gallias

legesque A, mores legesque A'
niittit

28 post am.
i*'

(sic) ins.

initiatum uiilelicet

maxlmum A

post cuterua

A

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
satellitum
gessit,

33

caterva,

insuper

etiam imperatoris

insignibus,

quae nec decenter usquam

non

legitime, sed ritu tyrannico et tumultuante initiatum milite,

Maximum

mittit.

qui

callida

primum

arte

potius

quam

virtute

contra

Komanum

statum per retia periurii

quosque pagns vel provincias mendaciique sui fatinoroso regno adnectens,
finitimos

extendens et thronum iniquissimi dominos debacchatus est, ut duos imperatores legitimos, unum Koma, alium religiosissima vita pelleret '). nec mora tam feralibus vallatus audaciis apud Aquileiam urbem capitc nefando caeditur, qui decorata
et

unam alarum ad Hispaniam, alteram ad

Italiam
in

imperii apud Trevcros statuens tanta insania

totius orbis capita regni
lu

quodammodo

deiecerat.

Exin Britannia omni armato milite, militaribus copiis, rcctoribus licet immanibus, l-l mgenti mventute spoliata, quae comitata vestigus supra dicti tyranni donmm nusquam gentibus ultra rediit, et omnis belli usus ignara penitus, duabus primum gentibus transmarinis qus." vehementer saevis, Scotorum a circione, Pictorum ab aquilone calcabilis, multos stupet gemitque annos. ob quarum infestationem ac dirissimam depressionem legatos Romam 15
"^

!.•

cum

epistolis
ct

mittit,

militarem manuni
sui

ad se vindicandam lacrimosis po tulationibus

poscens

subiectionem

longius arcerctur, vovens.

Romano imperio continue tota aninii virtute, si hostis [D»^'»f™cui mox destinatur legio praeteriti mali innnemor, sufficienter

•jo

armis instructa, quae ratibus trans oceanum in patriam advecta et cominus cum gravibus hostibus congressa magnamque ex eis multitudinem sternens et omnes e finibus depulit et subiectos cives tam atroci dilacerationi ex imminenti captivitate liberavit.

quos
turba
factus

iussit

construere inter duo maria trans insulam
terrori

murum,

ut esset arcendis hostibus

instructus

civibusque

tutamini:

qui vulgo
profuit.

irrationabili

absque

rectore

non tam
Illa

lapidibus, quani cespitibus

non
et

domum cum
quaedam

triumpho magno

gaudio repedante
(f.

illi

priores inimici ac

si

16
[Itemgue
iflstatione.l

A {deficiunt
uum
1

av.U

i-a

dicti

... 7 pelleret adhibuit Oalfredus 5,
iiisuper eti.ani] /><)X,

ad 22 turba) C 14: c. 14 idem 5,
om.

3 inde a v.ll dictityrauiii)
c.

D(U)FQX.
liist.

— 5 throeccl. 1, 12.
.-1

16;

15 idem 6,1; 10—35, 26 Beda
iiisignibus]

nec decenter iisquam gessit non

tumultuaute om.
mittit post

P

milite

maximum P, (iiec X) maximum] QX,

A

imperatoriis .1P(^

ins.

decoratum

ad gallias

A
.1

deceptos insurgere fecit

2 et militem maximum CD, milite (maximum habens supra) A, om. P iinitiuos X»' 4 post statum ins calida 3 qui] ADQX, ille solus coniectura) retia periurii (imperii />') mendaciique sui (sui per (habet
legitime]

uuraquam

ille

deceuter uel legitime gess

A

P

D

X

atque mendacii D)]
extendit

CDPQX,
i.

retibus
sui -t

etiam

p.

m.

q. c.

implicitos

A

regno]
statuit

suo

r.

A
t.inta]

5
t.

et

om.

A A

6 imperii]

triueros

D

statuens]

CD-PQX,

A, om.
pell.

Z)'
uit.

denique

A A

domos
decora
milite]

P
-1

imp. leg.] leg. imp.

A

7 alium] alterum
fertilibus

P

uita

pelleref]

A, uita repelleret

X
P D

tam] a tam

8 fer. destitutus auxiliis A,

aud. uall.

X
X
^

aqullcgiam

DQ
licet .l,

nephande
exinde
linquifur
ultra]

9 regni] regno P, om.
.1

A

deiecerat] ceruicibus deiecerat

10 exin]
licef]

ACPQX,

m. destitufa
i.

militaribusque co^ns Rc rect.

X (contra Bedavi)
herens

eciam

X

11 ingenti] et

.4

qnae om.

ign. Beda, usu DPQ usus] omni cira] ab 13 scottorum] CQX, scotorum DP anuos] per aniios Beda, gemefque iibrl reliqiu 14 cione] CDX, circio PQ cum Beda (contra Bedam) cum Beda ante ob ins. gens igitur britouum scottorum pictorumque impetum uon ferens cuvi Galfredo dirissimam] CDPQ cum Beda, durissimam quarum] CDPQ, quorum X, harum Beda

X

comitatem

/>,

comifata

uestigia

P

nusquam

PQ

pen.] pen. ign.

12 Beda, ultra nusquam D, nuuquam ultra duobus D, prorsus ignara Beda

X

redit

X

C

X

X gemifque] AH

X

AX

X X

oppressionem
pafr. adu.]

A

15 uiudic
adu. in patr.

»,.. {corr. in

uindicandam) Z»

16 continue]

CPQX,

continuo /)

18 iu
7)'

CPQX,

D
CD

grauibus om. vel transposuit
(mar,j.)

A
e]

19 magnamque) CD^^PQX,

magnam

sternens] cernens

P

omnes]

PQX,

omnibus

DH
ex]

fam] tam de
hoc.I
hostibus

A

dilaceratione]

DQX,

delacerafioiie
inter

CP

20 et subi.] CDPQ, a X CDPQ, et X, quam ab A

subiectosque

A

21 quos] ad

constituere >S<eve«son errore

duo marm post
post gaudio

iussit .T

ut iiistructus esset arceudis [turba?]

A

22 turba] X, a turba
illa

CDPQ
domum
c.

ciuibusque] et timidis ciuibus

A

qui] quia

P

24

illa]
illi

CDQ,
om.

legione autem P,
si]

legionc

X

X

repedante]

ACDPQ,

repetenfe -V

A

ACDPQ,
')

quasi A'

Cf. Sulpic.

Sererus vita Marlini
regiio, alferiim

20: (Martinus) dicens so mensae eius (Maximi) adesse nmi posse,
Urosius 7,34, 10: Grafianum

qui imperatores

unum
III.

vita cxpulisset.
Ifalia

Augustum

interfecit

fratremque eius Valenfinianum

Augustnm

expulit.

CHBONICA

34

GILDAE SAPIENTIS

ambrones, lupi profunda fame rabidi, siccis faucibus ovile transilientes non comparente pastore, alis remorum reniigumque brachiis ac velis vento sinuatis vecti, terminos rumpunt caeduntque omnia et quaeque obvia maturam ceu segetem metunt calcant transeunt.
17
^^uftiMie ] capitibus

Itemque mittuntur queruli legati, scissis, ut dicitur, vestibus, opertisque sablone inpetrantes a Romanis auxilia ac veluti timidi pulli patrum fidissimis alis succumbentes, ne penitus misera patria deleretur nomenque Romanorum, quod verbis tantum apud eos auribus resultabat, vel extcrarum gentium opprobrio obrosum vile,

s

sceret.

commoti tantae historia tragoediae, volatus ceu aquilarum equitum in terra, nautarum in mari cursus accelerantes inopinatos primum, tandem terribiles inimicorum cervicibus infigunt mucronum ungues casibusque foliorum tempore certo adsimilandam hisdem peragunt stragem, ac si montanus torrens crebris tempestatum rivulis auctus sonoroque meatu alveos exundans ac sulcato dorso fronteque acra, erectis, ut aiunt, ad nebulas undis (luminum quibus pupilli, persaepe licet palpebrarum convolatibus innovati, adiunctis rimarum rotarum
at
illi,

quantum bumanae naturae

possibile est,

lo

lineis fuscantur) mirabiliter

spumans, ast uno obiectas
si

sibi

evincit gurgite moles.

')

ita

is

aemulorura agmina auxiliares egregii,
trans maria

qua tamen evadere potuerant, praepropere
praedas

fugaverunt, quia anniversarias avide

nuUo obsistente

trans maria

exaggerabant.
18
Igitur

Romani, patriae denuntiantes nequaquam se tam

laboriosis expeditionibus

posse frequentius vexari et ob imbelles erraticosque latrunculos

Romana
,

stigmata, tan-

20

tum talemque exercitum,
ac viriliter

terra ac mari fatigari; sed ut potius sola consuescendo armis

dimicando terram substantiolam coniuges liberos et
totis

quod

his

maius

est,

libertatem vitamque

viribus vindicaret et gentibus

nequaquam

sibi fortioribus, nisi

segnitia et torpore dissolveretur, inermes vinculis vinciendas nullo
peltis

ensibus

hastis

et

modo, sed instructas ad caedem promptas protenderet manus, suadentes, quia et
peltis)
5,

25

A

(def.

8 tantae ... 24 segnitia; item solueretur .... 25
Adhibueruni Beda
ita
(v.

C

(/'.

4 inde a

1;.

9 [rum] iu mari)

D(HJPQX.
ouilej

ante)
5,

el

c.

16.
'id

17 Galfredus
est sevi'

16

et c.

18 idem
siccis

6, 2. 3.

1 arabrones]

etiam

Oalfredus

16;

add.

X

rapidi

A,

rapidis siccisque

X

ACDPQ,

in

ouile

X
murum

transilientes]

ACDQX,

circunsilientes

P

comparante

X
.
.

2

alis

uento siuuatis] AC^X, uento iuuatis C' DQ, uentorum remigumque (-giumque D) brachiis] remis A ceu (CPX, 3 caeduutque (caedunt X) inrumpuut terminos Beda, terminos inuadunt .1 plenis P
.

seu

DQ)

s.

m.

c.

t.ranseuntj
vl

transsiliunt

queque
yl

sibi

obuia steruunt

-1

4

itemque]

CDQX,

ite-

rumque
lissimis

P, igitur rursum

ut dicitur (discitur /)) om.
uelut X, uelu

•pertisque X*'

s3.h\imc\

ACPQX,

sabulone /?i?

5 inpetrantes] implorantes Beda

A

patrum (matrum HP)

fidissimis (sic

ACDPQ,

fide-

X) alis romanum APX
narum

suco.]

fid.
.

patr. succ. al. postulant
.
.

iuuamina

A

6 delerctur patria

A

quod

resultabat uel] quod clare

apud eos resonabat
-i,

A

romanorum] DQC, 7 extranearum X, exteri>',

A

obprobrio obrosuni]

CPQ, opprobrio abrasum

opprobriosum D-H, opprobria X, opprobrio**»

improbitate obrutum

Beda

8 commoti] comnioti acoelerant

A

9 uolatus]

D

11 10 inopinatasX ungues post inimicorum ceu] CPQX, seu D ac si] ac ut P, at fit si hisdem] CDP, iisdem Q, istam landam D, adsimulandam X, assimulanda Q 13 fronteque] X, fonteque ac .... 16 ast 07n. P 12 sonoroque] CD^^PQ, sonorosoque X, sudoreque D^ adiunctis rimarum (simarum D [marg.] Q, suuarum D) CDQ 14 conuolatibus] CDQX, couuolutibus Gale

X

PQX, uelatus D adsimilandam] CHP, assi(marg.)

X

X

rotarum
esse pili

lineis]

CDQ,

adiunctis sibi miuutissimarum rotarum tautonibus ueluti A': tautones in ijlossis dicuntur

palpebrarum

\b

d.at]

CD

(inarg.)

QX,

-ac

DH
X

abiectasX
17 quia]

surgiteZ>

ita] itru /' ('alias ita'

marg.), item

H
om.

16 auxiliatores 19 patriae]
p.

PX
reuersi

potuerunt propere

CPQ,

qui

D

{mar/)o alias qui errore
et

pro qaia)

HX
23

X

conlra
libri et

Bedam: Romani
Galfredus, signa

denuntiauere
:

Brittonibus

Oalfredum:

Romani
21
om.
ut]

patriae denuntiaut

20 stigmata]
potius sola]
se

F

'stigmata sunt signa uictricia' adnotat

X
C

CPQX,

D
CD,

CDPQ,

potius soli Galfredus, insula potius

X
PQ

22

hiis

D

est

X

sibi]

D (marrj.) PQX

24 inermes] ut inermes

X

uinclis

uinciendas

(corr. dubia),

uinciendis D, uinciendis

H, uincendas
',

X

25

et

ad caedem promptas] ad

pugnam prompti
et (quia

A

protenderet] CD^^PQ,
et quia

protenderent

D

protendere X,

exittet (?)

A

suadentes quia

ex D^ff,

P) hoc]
'J

et qui

A
'J,

Cf.

Vergilius Aen.

497: oppositasque evicit gurgite moles.

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
hoc putabant aliquid derelinquendo populo commodi adcrescere,

35

murum non
solito

ut alterum,

sumptu publico privatoque adiunctis more, tramite a mari usque ad mare
5

secum miserabilibus
inter urbes,

indigcnis,
forte

structurae

quae ibidem

ob

metum hostium

collocatae fuerant, directo librant; fortia formidoloso populo monita tradunt, exemplaria

instituendorum armorum relinquunt.

in

litore

quoque oceani ad meridianam plagam.
bestiae timebantur, turres

quo naves eorum habebantur, quia

et inde barbaricae ferae

per intervalla ad prospectum maris collocant, et valedicunt tamquam ultra non reversuri.

10

ad sua remeantibus emergunt certatim de curucis, quibus sunt trans ^^ [terliaque 1 Tithicam vallem evecti, quasi m alto litane mcalescenteque caumate de artissimis vastatione.] foraniinum caverniculis fusci vermiculorum cunei, tetri Scottorum Pictorumque greges, moribus ex parte dissidentes, sed una eademque sanguinis fundendi aviditate concordes furciferosque magis vultus pilis quam corporum pudenda pudendisque proxima vestibus tegentes cognitaque condebitorum reversione et reditus denegatione soUto confidentiores
Itaque
illis

miii

••im-

omnem
15

aquilonalem extremamque

terrae partem pro

indigenis
inhabilis

muro tenus

capessunt.
fame.]

ad fugam, trementibus [De interea non cessant praecordiis inepta, quae diebus ac noctibus stupido sediU marcebat. uncinata nudorum tela, quibus miserrimi cives de muris tracti solo allidebantur. hoc scilicet eis proficiebat immaturae mortis supplicium, qui taU funere rapiebantur, quo
statuitur

ad haec

in edito arcis acies,

segnis ad

pugnam,

fratrum pignonimque suorum miserandas imminentes poenas cito exitu devitabant.
20

quid

plura?

reUctis civitatibus

muroquo
ita

celso iterum civibus fugae, iterum dispersiones soUto

desperabiUores, iterum ab hoste insectationes,
et sicut

iterum strages accelerantur crudeUores;
,

agni a lanionibus,
assimilaretur

deflendi cives ab inimicis discerpuntur

ut commoratio

eorum ferarum
sustentaculo
25

agrestium.

nam

et ipsos mutuo, perexigui victus brevi et

augebantur externae clades domesticis motibus, quod huiuscemodi tam crebris direptionibus vacuaretur omnis

miserrimorum civium, latrocinando temperabant:

regio totius cibi baculo, excepto venatoriae artis solacio.

A
Galfredus
1

{def. 35,

8 itaque ... 22 discer)

C

(finit v.

6 ferae)

D(E)PQX.

— AdhibuenmtSeda
A
librant]
-1

(v.

ante)

et c.

19

6, 3. 4. 12, 15.

aliquid]
str.

CPQX,

aliquis

D
et

noii ut

alterum hic om., aedificant non ut alterura sed

ins.

post indigenis

3 more
cia

A

tramite] recto tramite

Beda

4

directo ante tramite

aedificant

quoque mon. form. pop.

A

exemplaria instruendoriim

A

5 quoque] cciam

6

A forP quo] ACDPQ
b.

cum Beda, qua
twr]

X

eorum] romanorum
infestacio

A

quia om.

X
D

liarbaricae
coll.

(CDPQ,

barbariae
^-1

X)
et]

f.

timebau-

barbarorum

timebatur

A

7 interuallia
rel.

ad prosp. mar.

rel. et

Beda,

om.

APX

tamquam] quasi

D

8 remeantibus]

cum Beda,

reuertentibus A'
est

curucis]

DQ,

curicis
est

X,

carruchis P: e navibus Galfredus: 'forma curuca {Irice curacb, Kymrice cwrwg, id

kurug) vera

usur-

pata etiam ab

D, styticam
niculis]
et traditur

Adamnano (t PQ, sciticam H:
uerniculis D,

(394) in vita

similiter infra

PQ, ac

eauernulis

X
/',

9 tithicam] X, titicam D (manj.), aticam Columhae 2,4' Zimmer. euecti] DPQ, ueeti -V 10 cauerNenniana: vide supra p. 6. 11 sed] sootorum DP cunei] PQ, cuues D, cenei

X

pud. corp.

D

13 cognitaque] cognita

D'

coudebitorum] fortasse quondam victorum

14 aquilonem
habilis

X

15 baec] hoc

D'

inliabilis

ad fugam]

X X

cum

Galfredo,

inhabilis

ad pugnandum

hostium Beda

H, muro D^
pl.

iuhabilis ac

om.

D D

\Q post interea

ins. sedili

quo fratrum] fratrum {om. quo) P,

qui] quod qui 18 proficiebat] proderat P, om. 19 pignorumque] pignorum fr. quo

P
DX,

ad pugnam Q, in17 nodorum X: funere] sumere i>'

X

X

20 plura]
iUis

;-e;.

et

Beda
22

et

Oalfredus,

loquar

X

relictis]

relictisque

ciuibus]

Galfrcdus, quibus

PQ

21

di-

sperabiliores

D

itenun] Galfredus, item libri
comraoratio]

iterura Galfredus, itera libri

[discer]puutur ab iui[micis]

nt] ita ut

D

PQ, commeraoratio DX, commorationi
P,

A

23

fer.

ass. agr.] agr. fer ass.

A A

nam

et ipsos]

X>QA',

nam

et ipsis

nara et se ipsos.il, laniant et se ipsos

X

perexigui] D, nec per

temperabant latrocinando per exigui {om. infra latr. possessiunculi.s suis eiecti imminens sibi faniis periculum latrocinio ac temp.) A, unde a mansionibus ac 24 miserrimorum ciuium] ADQ, miserolueue sustentaculura A rapacitate mutua temperabant Beda externae] rel. cum Beda, temperabaut om. X» latrocinio malim i-um ciuium X, miserrimi ciues P tam huiuscemodij huiusmodi quod] quo et X, quo ab A 25 motibus] cladibus A extraneae
exigui Q, nec pro perexigui H, nec pro exigui

PX: uon

X

X

om.

X

26

regio] insula

A
5*

36
20
l?oUs ml
'^^"'""'•'

GILDAE SAPIENTIS
Tgitur
,

rursum miserae mittentes epistolas reliquiae ad Agitium Romanae potestatis virum lioc modo loquentes: 'Agitio ter consuli gemitus Britannorum i' et post pauca querentcs: 'repellunt barbari ad mare, repellit mare ad barbaros inter haec duo genera
;

quicquam adiutorii habent. interea famis dira ac famosissima vagis ac nutabundis haeret, quae multos eorum cruentis compulit praedonibus sine dilatione victas dare manus, ut pauxillum ad refocillandam
funerum aut iugulamur aut mergimur;' nec pro
eis

s

animam
^'^tori!f
1

cibi caperent, alios
,

vero nusquam; quin potius de
rebellabant.
,

ipsis

montibus, spehmcis ac

sahibus

dumis

consertis

continue

et

annos praedas in terra agentibus strages dabant secundum illud Philonis; 'necesse est adesse divinum, ubi
quievit

tum primum inimicis per multos non fidentes in homine sed in deo,
,

humanum

cessat auxilium'.

^)

lo

parumper inimicorum audacia nec tamen nostrorum malitia; recesserunt hostes

a civibus nec cives a suis sceleribus.
21

Moris namque continui erat genti, sicut et nunc est, ut infirma esset ad retun-

[De sceien-

denda hostium tela et fortis esset ad civilia bella et peccatorum onera sustinenda, infirma, inquam, ad exequenda pacis ac veritatis insignia et fortis ad scelera et mendacia. revertuntur ergo impudentes grassatores Hiberni domos, post non longum temporis Picti in extrema parte insulae tunc primum et deinceps requieverunt, praedas reversuri. in talibus itaque indutiis desolato populo saeva ^^ contritiones nonnumquam facientes. fame alia virulentiore tacitus pullulante, quiescente autem vastitate cicatrix obducitur.
tantis

is

j.

t",

.

.5,

abundantiarum copiis insula affiuebat, ut nulla habere tales retro aetas memicrevit etenim germine praepollenti, nisset, cum quibus omnimodis et hixuria crescit. /. ita ut competenter eodem tempore diceretur: 'omnino talis auditur fornicatio, quahs nec inter gentes'. non solum vero hoc vitium, sed et omnia, quae humanae naturae

20

A
hibuerunt
h. eccl.
1,

{defimmt plerdque a 6 dilutione ad 18

et

con)

C

(/.

5 inde a

v.

2

britanncn^iun)
c.

D(H)PQX.
v.

Beda
14:
c.

v. 1

—.4

h. eccl.

1,13 (inde Giraldus Cambrensis descr. Camlrlae 1.2
3;
c.

2 p. 208),

Ad4—38, 11

20 Galfredus
rursnm mis.
ig.

6,

21 idem

12, 6.
ig.

1 igitnimitt. ep.

mitt. ep. rel.]
rel.

PQ,
ep.

mis. mitt. rurs. ep.
agitiura]

rel.

D,

ig.

rurs. niis. (raiserie A'a)

rel.

X, rursnm
1.

mis.

mittnnt

A

X, aetium

loquentes] h. m.

inquiunt X, huiusmodi uerba continentes

A

cum Beda, agiciuni AD agitio] ADQX cum Oalfredo,

P

2 h. m.
aetio

Beda 3 cum Beda,
et

querentes] C/)Q, quaerentes inquiunt P, querentes prosequuntur
r.

.i,

loquentes

X

repetiant]

P cum ACDQ

nos

PX

repellit]

ACDPQ
adiutorii

cum Beda,
inde

r.

nos

X
A

haec]

CDQ, haec
eis q. a.

oriuntur

APX

cum Beda

Oalfredo

4 funerunt
compnlit praed.]

D
CPQ,

aut iug.] aut euim iug.
refertui'
-1,

nec pro

habent (habentes P)] hec
ac famos.] atqne intolera-

qnideni
Ijilis

mandanerunt sed
I)

nichil

A

5 fames

AP

-1

pred. conipulit

compulit latronibns D, compellit pred. X, coegit

Beda

paxillnm -V

7 nusquara]

CDHP,

nunquani

Q cum Beda

8 durais (dininis X) consertis]

dnm

conferti

in terra] CDPQ P, consertis dumisque A continuo P tnm] cum D 9 praedas] CDPQ cum Beda, om. X 10 illnd] CDPQ, illud cum Beda, om. P hominem X fideutes] CDPQ, confidentes X cum Beda 12 a suis] ab ingentibns suis A exemplum -Y cessat] denegatur A 11 recesserunt] CDHX, recesserant PQ

14 fortis P einsdem continui moris gens .1 13/14 retundenda] CDPQ, repellenda A' sustinenda] CDPQ, fortis et (atque A) inuicta AX pecc. on.] CDPQ, on. pecc. X et] CDPQ, et ad A' 15 exequenda] ^4C'/)PQ^ ACPQ, sustinencia X>, sustentanda A' 14/10 infirnia] CDPQ, infirma est ut X 16 hiherni) hyberni CPQ cum sequenda X ac] CDPQ, et X et] ACDPQ, om. X mend. et sc. ^l Beda, hyberni**Z>, hyberniis i?, ad hibernas X, hilJ ^ domos] C/), domus X, doraum P(2, Aom post ergo ^ 13 gentis erat
esset]

post

17 tunc]

non longum temporis (tempus A)\ ACDQ, post non DPQ cum Beda, tum 18 contentioues P

raultum tempus X, non longo post terapore
indntiis]

P

X

induciis

ACDPQ,
AC,

desoluto

X
P(^

18/19 ohd. saeua

cic.

A
.4

19 fame] CD, famis

CPQX, iudiciis D alta PQ APQ, om. X
uastitfite]

desolato]
tacitus]

taetas

DX,

tacite

puUulante] popnlante

autem] namque

^

ACDPQ,
et. g.

uastatio est
(talis

{ex uastatioe)

X, uastatione Beda
etas retro ante

20

cop. habund.

J

effluebat

X

habere (DPQ, haberi A') talcs
creuit

X)

r.

aet. raeni.]

mem.

tales habuisse

A
inter

21 crescit] creuit J.
talis

praepoUenti]
vulg.

et-

enim

in g. pr. creuit^l

22

tal.

auditur forn.]

CDPQ,
A'',

aud. inter uos

iorn.AX cumvers.

23 nec

inter gentes]

ACPQ, nou

auditur inter gentes

D, nec

gentes erat X,
sed
et]

nec inter gentes audita est Galsed A, sed fnerunt
A',

fredus

uero]

ACPQ

cum Galfrcdo, uero

fuit

om.

D

CDPQ,

scd

.

.

.

perpetrarunt Galfredus
')

naturae] fragilitati

A
ovj( ofioiuig ('tj/ffpwno? tifivyexiti xid S-eog ....

Cf.

Philo vita Mosis 1,31 p. 108
ovitsuiag

Mangey (supra p.6):
;<o>/.V-n'f

7i((()itaxev>jg

ean /psrof

6 &c6g

ip ctnopoig nopoi' evQe^f itfioy ,1eov.

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
accidere solciit, et praecipue,
veritatis

37

6

10

quod et nunc quoque in ea totius boni cvertit statum, amorque mendacii cum suis tabricatoribus, susceptio odium nequitiac pro benignitate, cupido tcnebrarum pro solo, exmali pro bono, veneratio uugebantur reges non per deum, sed qui ceteris ceptio Satanae pi"o angelo lucis. crudeliores exstarent, et paulo post ab unctoribus non pro veri examinatione trucidabantur aliis eleetis trucioribus. si quis vero eorum mitior et veritati aliquatenus propior videretur, in hunc quasi Britanniae subversorem omnium odia telaquo sine respectu contorquebantur, et omnia quae displicuerunt deo ct quae placuerunt, aequali saltem si non gratiora fuissent displicentia: ita ut merito patriae illud lance pendebantur propheticum, quod veterno ilii populo denuntiatum est, potuerit aptari. filii, inquiens, Eaai. 1, 'quid adhuc^yVjy. sine lege dereliquistis deum, et ad iracundiam provocastis sanctum Israel. 'percutiemini apponentes iniquitatem? omne caput languidum et omne cor maerens: sicque agebant cuncta, quae 'a planta pedis usque ad verticem nou est in eo sanitas.' saluti contraria fuerint, ac si nihil mundo medicinae a vero omnium medico largiretur.

cum

asaertoribus

,

,

!•'

et non solum haec saecuhires viri, sed et ipse grex domini eiusque pastores, qui exemplo esse omni plebi debuerint, ebrietate quam plurimi quasi vino madidi torpe-

bant resoluti et animositatum tumore, iurgiorum contentione, invidiae rapacibus ungulis,
indiscreto boni malique iudicio carpebantur, ita ut perspicue, sicut et

nunc

est,

effundi
in via.

j^*"'"'-

^'^"^'

videretur contemptio super principes seduci vanis
20

eorum

et errore,

iu invio et

non

Interea volente deo purgarc familiam suam et tanta malorum labe infectani audituAj- ^^^^.^_ tantum tribulationis emendare, non ignoti rumoris penniger ceu volatus arrectas omnium ^^^^'J^^''?
penetrat aures

iamiamque adventus veterum volentium penitus delere et inhabitare nequaquam tamen ob hoc proficiuut, soUto more a fine usque ad terminum regionem. sed comparati iumentis insipientibus strictis, ut dicitur, morsibus rationis frenum offir-

AO
(v.

i,f.

6 inde a

u.

2

cum

assertoribus,

/.

7 inde a

v.

23 terminum)

D(H)PQX.
u.

Adhibuerunt Beda

ante) et

c.

22 Galfredus

12, 15.

1 accedere

VDPQ,
et

a.

X,

iu

vent
eor.

AP

X

4 reges] CDPQ, r. cum Beda et Galfredo, amor A' existedeum] dominum P 5 crudeliores] CPQX, crudeliqribus D iion] et n. A ea reges A eor. mit.] ACDPQ cum Beda et Galfredo, mit. 5 6 trucidebautur P 6 truculentioribus X 1 quasi br. subu.] CDPQ cura Seda et propior (proprior P, om. D) uid.] u. pr. A ueritate Q
suis

X AX cum

et

om.

X

2 odium]

o.

scilicet

A

ueritatis]

ACDPQ,

fuit A'

assertoribus]

Galfredo

amorque]

ACDPQ

Galfredo, qu. tocius br. subu. A, br. quasi in subusorem
bantur]

(sic)

X

respectu]

r.

iusticie -i

8 contorque-

Ci>P§ cum Beda,
X, deo

torqueliantur

JA'
et

et]

ergo

-1

displicueruut deo]

C^D,

displicuerint deo

CPQ,
et
si

displicuerant deo

displicent

A

placent
gr.
f.

A

saltim] D, saltem

PQ, om.

AX

quae placueruut] CD, que placuerint PQ, placuerantque A, peudebantur] PQX, pandebantur CD 9 lanice D
gratiora ab eis eligebantur

que

non

displicentia] sed displicentia aliquu
(o?«.

modo tanquam

A

ita

om.
i.

A

merito]

m. possit aptari bine 10 ueterno]
-4 CZ»jff,

infra potuerit aptari)

A

patriae illud]
est .1

ACDQ,
poterit

illud patriae P, p.

AX CPQ
post

PV, ueterano 12 iracundiam] JC/)P§, iram A'
ueteri

X

pronuntiatum

X

exemplum 11 deum] C/)P§, dominum
13 pcdis]

X
^

percutiemini] .-ICPP^, percunctemini
sicque] sic
s.

X

ACDH,
c.

om.

non

e.st]

et

non

est .1

san. in eo A'

P
CX>P(2

agebant cuncta]
,

CDPQ,

agebant

agebantur cuuota
traria saluti
nil A')]

X

c«jii

Galfredo
si
niliil

13/14 quae

c.

fuerint

(

fuerant X)] desperatique

erant con-

A
ac
si

14 ac

(nil

X) mundo
mundo
et ipsi

existiniarent nibil med.

medicinae (medicina Q) a uero omn. m. largiretur (largiretur 15 haec] CDPQ cum Beda, liac X, largiri a u. o. m. A
d.

hoc Galfredus,

ita se

agebant

.1

greges

pastoresque eius X, etiam

ipsi

gregis domini pastores

A

16 omiii plebi esse

D

debuerint]

CPQ, debuerant
capacibus
et

ADX

quam

pl.

quasi uiuo madidi om.

A

17 tumore]

ACPQX.

timore

D

rapacibus]

est effundi uideretur (uidetur

temtio Z)A', contentio .ilP

qui eos facerent errare
iaraque] scilicet
i.
i.

q.

P A

18 sicut et nunc capatibus A', quoque capacibus A 19 contemptio] CQ, conquod nunc uidetur effundi A seduci (et seduci.lA) uanis (uerbis ins. A) eorum et errore {errAre A)] ACDQX, 22 iam 21 ignoti rum. penn. ceu (CP§X, seu Z)) uolatus] ignotus rumor ^
//,

CDPQ,

X)] uideretur tunc

aduentus

tium] aduenire

ueteres inimicos
et iubabitire

uolentes

uniuersam

s.

m.

A
i)is.

regionum
om. X. ut

X
dic.

post regionem
perficiuutX),

ueterum inimicorum X, ueterum hostium PQ) uolenet inhabitare s. m.] ACDPQ, penitus totam regionem] ACPQ, rcgioneraque D, 23 a fine u. ad terrainum om. A ob (CDQX, ad P) hoc om. A qui licet hec audlrent et timerent A
ueterum (CD,

A

penitus]

X

proficiunt]

a prauis recedunt operibus

4
rat.

24 comparandi

J

iuuentls />

ut dicitur

mursibus om. in spatio vacuu

A

fr.

A

38

GILDAE SAPIENTIS
relicto salutari licet

mantes, per latam diversomm vitiorum morti proclive ducentem,
^pe' /amofa ^^^^ itincrc, discurrebant viam.
poste.]

dum

ergo

,

ut

Salomon
pestifera

ait

,

'servus

durus non emen-

(fiatur verbis',

flagellatur stultus et

non

sentit,

namque

lues feraliter insipienti

in brevi tantam eius multitudinem remoto mucrone sternit, quantam ne possint vivi humare. sed ne hac quidem emendantur, ut illud Esaiae prophetae '«.'in 00 quoque impleretur dicentis: 'et vocavit deus ad planctum et ud calvitium et ad 'cingulum sacci; ecce vitulos occidere et iugulare arietes, ecce manducare et bibere et 'dicere: manducemus et bibamus, cras enim moriamur'. appropinquabat siquidem t^^j.;"?""; tempus quo eius iniquitates, ut olim Amorrhaeorum complerentur. initur namque consilium, quid optimum quidve saluberrimum ad repellendas tam ferales et tam
, ,

populo incumbit, quae

5

10

crebras supra dictarum gentium irruptiones praedasque decerni deberet.

23

Tum omnes
praesidium,

consiliarii

una cum superbo tyranno caecantur, adinvenientes
patriae,

tale

immo excidium
invisi,

ut

ferocissimi

illi

nefandi nominis Saxones
nihilque araarius factum

deo
est.

hominibusque

quasi in caulas lupi, in insulam ad retundendas aquilonales gentes
nihil ei

intromitterentur.

quo utique

usquam

perniciosius

is

altissimam sensus caliginem!

desperabilem crudamque mentis hebetudinem!
ut

quos

propensius morte,
^'"'''''''is.mine
{^uHo^primis
hoste.]

cum
'stulti

abessent, tremebant, sponte, ut ita dicam, sub unius tecti culprincipes',

invitabant.

dictum

est,

'Taneos dantes Pharaoni consilium
leaenae barbarae, tribus, ut lingua
20

insipiens'.

tum erumpens grex catulorum de
certo

cubili

gj^g exprimitur, cyuhs, nostra longis navibus, secundis velis,

vaticinabatur,

librabat, insideret,

omine auguriisque, quibus apud eum praesagio, quod ter centum annis patriam, cui proras centum vero quinquaginta, hoc est dimidio temporis, saepius vastaret,
orientali

evectus,

primum
quasi

in

parte insulae

iubente infausto tyranno
certius

terribiles infixit

ungues

pro

patria pugnaturus,

sed

eam
Beda

impugnaturus.
14
(v.

cui

supradicta
eccl. 1, 15.

ABC
uiam ante uamque
hreui]

(finii V.

21 praesagio)

DPQX. A

— Adhibuit
A

h.

eccl. 1,

antej

et

c.

23

h.

1 per latam]
relicto

planam

A

morti] C, mortique

A

dumj au D, cum
feraliter]
et

ABX, ad mortem PQ salomon] ACDX, solomon PQ
4 populo]
p.

2 itenere C* 3 stultus]
incumbit]
st.

discurrebant

uerberibus
incubuit

A

delent edd.

crudeliter

subito

A

CDPQ,

AX

ACDPQ

cum Beda

Oalfredo, breui tempore

X

eius] eis .4

remoto] admoto

^ A

strauit -4

4/5

quantum

X

5 ne] nec

A

possint

(CPX, possent DQ)
ysaie

uiui] uiui possent

A

ne] nec

emenet

dantur]

post

CDX, emendatur PQ, emendantur correotione A iUud A quoque] CDPQ, q. populo X, om. A

CDX,

isaie

A

6 in eo] in hoc X, in eis

impleretur] compleretur uaticiuium .1

om.

A

deus]

ACDPQ,

deus populum

X

1

singulum

D

ecce

8 dicere]

et

paulo post subinfert

A

man-

ducemus] comedamus
9 iniquitas

A uit. occ.] CDPQ, coepernnt occ. uit. 8 moriamur] CDX, moriemur APQ amorreorum CDP, amoreorum X, amorraeorum Q, amon'eorum iniquitates A initur] ineuut A 10 consiliura post namque DPQX, posl quidue C repellendas] DPX cum Beda, repellandas A, refelleudas Q 10/11 fer. et tam crebras] CDPQ cum Beda, cr. et tam f. X, fer. ct crebras A 11 interruptiones A,
A

X

ruptiones

X

praedasque om.

A

decerni deberet posi salub. j1
^l,

deberet]

^CDP^,
A':

potius

d.

A'

12 uno

Q

tyranno]

CDPQ,

tyranuo uortigerno

tyranno gurthigeruo

(sic)

britannorum duce

Beda.
tibus

— Ad

cum

suo rege Vurtigerno

marginem

X

haec leijuntur ex parte resecta:
Israel
et
[ut]

stulti

sunt pri[ucipes] Tafn*^, dantes, id est su[aden]eos
iter///

Faraoui

ut r/;/retur populus

persequeretur

ita

Gerraaniae
patr.] p. e.

ciu//

Gurtingerno
iUi]
illi

insip'//,

caeoantur]

14 retundendas]

CDPQ, c. et A', ceoati A adinueuiuut .1 CDPQ, retrudendas X, recondendas A aquilonares

13 exc.

A

et

P

15 intromitterentur post insulam

A A

utique] u. oonsilio

A

nil

A'

ei]

eis

X, om.

A

usquam] tam
A',

A

nilque

X

16 sensuum A, sensum A'
.1

hebetudinem] PQ, hebitudinem

ACDX
stulti]

17 cremebant

timebant poat morte
Uvueos]

17/18 cuhuinej
foi^e

ACDQX,cu\menP
D, thafncos A'
19
1.

ISinuitant^

ylOZJP^,

stulti

sunt A'
A',

CPQ, thaneos
20 cyulis]
lingua X,

ut

/1,

taueos

ph. cons. insipieus]
1.

CPQ,

ph. cons. insipienti

cons. ph. iusipiens D, ph. iusipiens cons.

A
X:

barbare CD,
6, 10:

Ijarbariae Pf^A', seue leene

A
A

ling.

ei. e.Kpr.] ei.

expr.

1.

.1 n.

ADPQ,

ciulis

Oalfredus
uelis

tres celoces,

quas longas naues dicimus

nostra]

DPQ,

latina

A

secundis

om.

A

omine]

CDPQ,

secundo omene X, secundo ut oppinabantur omine
praesagio post certo -1
proras] pras

A
tres

uates canebatur

P

eum] predictum tirannum
terram

21 uaticinabatur] per annos P centis A
uiljrat

patriam]

DPQ,

AX

cui]

APQX, cum D
s.

X

22 librabatj

A

iucideret
certius]

A

demedio ^IA'
etiam patriam

saepius]

ADPQ,

quoque

X

23 eueotus]

e.

igitur

A

24 sed eam

immo

A

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
genetrix, coniperiens prinio agniini luisse prosperatum, itcm mittit satellitum

39

canumque
inde

prolixiorem catastam, quae ratibus advecta adunatur

cum manipularibus

spuriis.

germen
6

iniquitatis.

radix

amaritudinis,

virulenta plantatio nostris condigna meritis, in
igitur intromissi
in

nostro cespite,
barbari,
subituris,

ferocibns palmitibus parapinisque pullulat.
militibus
sibi

insulam

veluti

et

magna, ut mentiebantur, discrimina pro bonis hospitibus
:

impetrant

annonas dari

quae niulto tempore impertitae clauserunt, ut
sibi

dicitur, canis fauccm.

itcni

queruntur non afHuenter

epimenia contribui, occasiones
cuncta

de industria colorantes, et

ni profusior eis munificentia cumularetui', testantur se

insulae rupto foedcre depopulaturns.
10

nec mora minas effectibus prosequuntur.

praecedentium scelerum causa de mari usque 24 ad mare ignis orientali sacrilegorum manu exaggeratus et finitimas quasque civitates [°^,,g^^.''"'" agrosque populans nou quievit accensus, donec cunctam paene exurens insulae super- ^""'^i in hoc ergo impetu ficiem rubra occidentalem trucique oceanum lingua delamberet.
Confovebatur namque
ultionis iustae

15

Assyrio olim in ludaeam coniparando completur quoque in nobis secundum historiam, quod propheta deplorans ait 'incenderunt igni sanctuarium tuum in terra polluerunt
: ,

Psaim.
Psa/m.

-is,

i.

'tabernacukim nominis
'coinquinarunt
arietibus

tui'.

et iterum: 'deus, venerunt gentes

in

hereditatem tuam
coloniae

;

r», y.

templum sauctum omnesque coloni cum
undique
in

tuum\
ac

et

cetera.

ita

ut

cunctae

crebris

praepositis

ecclesiae,

cum
,

sacerdotibus
solo

ac

populo,

mucronibus
20

micantibus

flammis

crepitantibus

simul

sternerentur et

medio platearum ima turrium edito cardine evulsarum murorumque altaria, cadaverum frusta, crustis ac si gelantibus purpurei cruoris tecta, velut in quodam horrendo torculari mixta viderentur, et nulla esset omnimodis praeter domonmi ruinas, bestiarum volucrumque ventres in medio sepultura, salva sanctarum animarum reverentia, si taraen multae inventae sint, quae arduis caeli id
niiserabili visu

celsorum saxa, sacra

25

temporis

a

sanctis

angelis
,

veherentur.

uti raro, bona in amaritudinem vindemiatorum aut messorum racemus vel

enim degeneraverat tunc vinea illa oUm secimdum prophetam, vidcretur quasi post tergum
ita

£sa>. 2J,

w.

spica.

AC

(/.

8 inde a

v.

18 ac populo)

DPQX.
pr.

Adhibuit
raitt.

Beda
it.

(v.

ante).

1 genetrix] Q, geuitrix

ADPX
barbaris

eomp. A'

A

cauumque om.

A

2 prolixorem

DQ

catastam] cateruam
labat
discr.

P

cum mauupalaribus
i.

P, conuuauipularibus

AX

iutromissis in

X
.1
i.

5

milites

P

et]

X ex D
tempere

3 germen] gerenie
discr.

D

4 pullu-

pro bonis (nobis A)] pro b.

X
lib.

6 subituri

P

impetrabant

impartite .1

A
Q

'epimenia vox Graeca, pro
stipendio ponitur7,

qua Polydorus ponit
Saxo.
eis prof.

'annonam'

fivimo Polydorus: 'epimeuia

vox Graeca pro
partes

sed
nisi

in

de vocabulis interpretantur nerT

nidos sive habitationes' adnolat
i.

8

ni]

DPQ,
AD,

AX

A

magnificentia

P

cuncta insulae] eunctas

A

9 prosecuntur

prosequan-

tur

naraque] n. a deo A 10 fouebatur .-1 manu de mari orientale usque ad mare occidentale A non] qui non ^A' 12 depopulans A om. D' delamberet] dilamberet A', d. que oceanum] oc. truci A

X

iustae ult.

AX

11 iguis uid. exager. sacr.

orieutali] orientalis

X

et

om.

AP
A

ciuitates

exurans
et

X
AX
ADPQ,

13 rubra] supra

trucique

residua

14 ass. olim in iudaeam (iudam Q)

comparando]
hist.
i.

siraili ass.

olim in iudam facto

P

completur quoque]

quoque impletur

X
P

14/15 sec.

quod

pr.

depl. ait] sec. hist. depl. ut dicitur

X, quod

sec. hist. pr. depl. ait

A

15 igne

16 iterum]
ante ita

dicit

A
i.

17 coinquinauerunt D, pollueruut

AX

hec itaque uastatio adeo
19 mitantibus

fuit intolerabilis ins.

A

coloniae]

columnae

tearum

euulsarura] CX, edito om. P factum ex una), ac si gelantibus] scripsi, frusta] P, frustra CDQX 21 cadauerum] et c. auulsarum ADQ, auulso P omniA, om. P 22 mista P ac sigilantibus C, ac sigillantibus DQ, ac semigelantibus X, ac simigilantibus sahia] s. erat 23 in med. sep. post omnimodo A 23 praeter] CDPQ, p. horribiles -lA' modo A
pariter

X

18
ima]

omnisque
(fortasse

Z>'

A

D

20 D una APQX

mirabilis

A

platearum]

pla-

X

X

iuu. sint quae arduis (ad ardua P) caeli (per ins. X) id t. a sauctis angelis ueheren24 multae] alique A a. recepte celi ardua transcenderent A s. tur (CDPQ, uehebantur A')] per id tempus iiiuente siut que a. amaritudine D, amaritudinem uersa A', amaritudiue couuersa A 26 amaritudinem] PQ, 25 tuno deg. D uel] ACDPQ, aut 27 rac. mess. D postergum C uti) ut A

X

40 25

GILDAE SAPIENTIS
Itaque nonnulli miserarum reliquiarum
iii

montibus deprehensi acervatim iugula,

fame confecti accedentes manus hostibus dabant in aevura servituri si V'M tamen non continuo trucidarentur, quod altissimae gratiae stabat loco alii transmarinas petebant regiones cum ululatu magno ceu celeumatis vice hoc modo sub velorum siniFsaim.43,ii>.\)\is cantantcs 'dedisti nos tamquam oves escarum et in gentibus dispersisti nos': alii
bantur
:

alii

:

:

s

montanis collibus minacibus praeruptis pore igitur interveniente aliquanto,
avide

vallatis

et

densissimis saltibus marinisquc rupi-

bus vitam suspecta semper mente credentes,

in patria licet trepidi perstabant.

tem-

cum

recessissent

domum

crudelissimi praedones,

roborante deo reliquiae, quibus confugimit undique de diversis

locis

miserrimi cives, tam
toto corde et, ut
lo

quam apes

alvearii procella imminente, simul deprecantes
votis',

eum

"^''sfl^^^licitur:

'iunumeris onerantes aethera
viro

ne ad internicionem usque delerentur, duce
forte

Ambrosio Aureliano
colhsione occisis in

modesto,

qui

solus

Romanae

gentis tantae tempestatis

temporibus nostris
tores provocantes

eadem parentibus purpura nimirum indutis superfuerat, cuius nunc suboles magnopere avita bonitate degeneravit, vires capessunt, vic:

26

Ex

eo tempore

ad proelium quis victoria domino annuente nunc cives, nunc hostes, vincebant, ut
diligat

cessit.

15

in ista gentc
;

experiretur

^'"'patTiaedominus solito
^'temponbus obsessionis

more praesentem Israelem, utrum

eum an non
furciferis

usquo ad annum

nutu

non minimae stragis, quiquc quadragesimus quartus ut novi orditur annus mense iam uno emenso qui et ionntl meae nativitatis est. sed ne nunc quidem, ut antea, civitates patriae inhabitantur sed desertae dirutaeque hactenus squalent, cessantibus licet externis bellis, sed non civilibus. haesit etenim tam desperati insulae excidii insperatique mentio auxilii memoriae eorum, qui utriusque miracuh testes extitere: ct ob hoc reges, publici. privati, sacerBadonici montis, novissimaeque

ferme de

,

:

-'o

AC
Qalfredus

(f.

9 inde a

v.

14 poribus nostris)

DPQX
3
si

.

Adhibuerunt

c.

25.

26

Beda

h.

eccl.

1,

16 et

c.

25

12, 15.

2 dab. host.
loco quod n.
c.

A

seiuaturi

Q
5 uos]

tameu
ul.

.

.

.

stabat (in

Ins.

X)

loco]

quibus

alt.

gr.

stabat

trucidabantur

ceulaeumatis D,
tanis A'

A celeusmatis PQ

4 magno

A

ceu]

CPX,
(i

seii

DQ,

uelut

A

celeumatis]

ACX

CDPQ,

nos deus .-IX

montanis]

CDPQ,

montibus A, a mon-

minacibus] minacibusque -! imWaVis] ACDPQ, uallati 7 suspectam marisque A' semper mente] sepe manere A credentes] uitam persistesuspecta semper mente agebant Beda bant A 7/8 temp. ig. int. aliquanto (-quando X)] al. ig. temp. int. A 8 domum] ACO)PQ, domi
. . .

X

^A

DX

9 roborante deo] C^D, roborati a deo celi A, roborata deo C», roboratae a deo P, roboratae deo Q, roboratae a domino reliquiae .... 10 imminente] ad quem cuni fiducia coiifugeraut tandem miserrimi ciues undique concurrunt diuersis locis tam auidi quam apes ad aluearia recnrrunt imniinente procella A con-

X

iugiunt] se coniungunt

P

de diuersis]

CDPQ, CDPQ,
6,

diuersis in
.4

X
A

10 aluearii]

simul om.

A

eum] cum P, unanimiter deum

II internicionem]

CDQ, CDQ,

alueariis P, alueario

X

internitionem P, inter-

nititionem A, internecionem

X

usque]

ita

usque quaque X, usque quaque
d.

A
c.

fere

usque ad
solus fuit

internicionem usquequaque delerentur

duce]

itaque

12 ambrosio aureliano]

cum Beda: ne ACPQX cum
solus]

Beda, aurelio ambrosio

D

cum Galjredo
ueraxque
fortis

9

et

Giraldo Cambrensi descr. Cambriae 1.2

2

ACDPQ,
occisis
.

comes

fidelis fortis

X
cuius]

forte

romauae gentis
eius

(qui m.«.

X)

t.

t.

collisione (-ni

P)

.

.

indutis (-tus

P) superfuerat]

superfuerat
l;3

de romana gente occisis parentibus purpura indutus in eadem

coUisione tante tempestatis
sobolis A'

A

APQX,

D X
P D

nunc] etiam nunc

A
CDX,

14

nostr. temp.

A

magno
deo

opere

D

auita] ab auita
cessit]

A

oapescunt

AQ

15 quis]

domino]

ACDPQ,

X
israelem]

queis Q, quibus

AP

CDQ, ex

uoto cessit
ierlm

^PA'

16 ex] et ex

APX
ad om.

17 prae-

sentem] superstitem
donici]

A

AG

{\sllljl)

DPQ,

eum] eum dominus
quique] quo
orditur]

X

PQ
A

18 ba-

^C (//donici)

Pf^AT, badonuci X>

montis]

ACDPQ,
om

moutis qui prope sabrinum

hostiura

habetur

X
ut

forme
noui]

X

strages

X
D;

19 quique .... emenso

A

quartus om.
r.
l.

ACQX,

ut no

iinc

fortasse scr. est ab eo qui [supra p. 8)

CDQ et

X, oritur
est]

A',

or

iam uno] DQ, uno iam A, primo (om. iam)
inh. patr. A, insule inhabitabantur

X
A',
i.

emerso

qui] qui
J.

iam

X

20

est

annus

A A

^

21 scalent

squalescunt

externis]

^C7>P^, extremis AT

sed non]

non tamen A, sed non tamen
insule insperatique auxilii

X

22 tam
23 existere

d.

e.

insp.

m.

auxilii (ausilii C)]

mentio tam tam desperat! excidii
1

A

X

ob]

ab

X

reges ... 41,
-1

seruarunt] regcs et sacerdotes
i^riuati]

publice et priuatim

suum qnisquc

orilinem ecclesiastice utcunque seruarnnt

J>PQ, priuatique

X

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
dotcs, ecclcsiastici,
cessisset

41
dcccdentibus
serenitatis

suum quique ordincm
illius

scrvarunt.

at

illis

cum

sucita

aetas

tempestatis

nescia

ot

praesentis

tantum

cxperta

cuncta veritatis ac iustitiac nioderamina concussa ac subversa sunt, ut earum non dicam
vestigiuni, sed
5

ne monimentum quidem
et

in

supra

dictis

propemodum

ordinibus apparcat,
,

quae cotidie ad tartara, tam brevis numerus habentur, ut eos quodammodo venerabilis mater ecclesia in suo sinu recumbentes non videat, quos solos veros filios habet. quorum ne quis mo egregiam vitani omnibus admirabilem deoque amabilem carpere
exceptis paucis
ruit

valde paucis, qui ob amissionem tantae multitudinis

prona

putet,
1"

quibus

nostra infirmitas

in

sacris

orationibus

ut

columnis quibusdam
lugubrius, cumulo

ac

fuleris

salubcrrimis

sustentatur,

non pcnitus conlabatur, quasi si qua liberius de his, immo

non solum ventri, sed diabolo potius quam Christo, qui est benedictus in saeeula deus, non tam disceptavero, quam deflevero, quippe quid celabunt cives, quae non solum norunt, sed exprobrant iani in circuitu
qui serviimt
?

malorum conpulsus,

nationes
15

Reges habet

Britannia, sed tyrannos; iudices habet, sed impios; saepe praedantes 27
;

et concutientes, sed innocentes

vindicantes et patrocinantes, sed reos et latrones
;

:

quam

plurimas coniuges habentes, sed scortas et adulterantcs voventes,

crebro iurantes, sed periurantes;

sed continuo

propemodum mentientes;
quidcm
fures

belligcrantcs,

sed

civilia

et iniusta

bclla agentes: per patriam

magnopere

insectantes ct eos.

qui

secum ad

M mensam
sed raro

sedent, non solum amantes, sed et munerantes,

eleemosynas
;

largiter dantes,

sed e regione inmensum
recti iudicii

montem scelerum exaggerantes
:

in

sede arbitraturi sedentes,
ut
dicitur,

rcguhim quaerentes
commanipularcs
et

innoxios humilesque despicientes, sanguinarios
adultcros
erant,

superbos
tulerit,
ii

parricidas

dci

inimicos,

si

sors,

qui

cum

ipso
in

nomine certatim delendi
habentcs, quos

ad sidera, prout possunt, efferentes;
potius

vinctos

plures

carceribus

dolo sui

catenis onerantes, inter altaria iurando demorantes et hacc

quam mcrito protcrunt cadem ac si lutulenta paulo

post saxa despicientes.

Cuius tam nefandi piaculi non ignarus est inmundae leaenae Damnoniae tyranni- 28 cus catulus Constantinus. hoc anno, post horribile sacramentum iuramenti, quo se

AC

(jtnit V.

12 quara)
p. 27,

DPQH {incipit
Beda
(v.

v.

13 quippe,
...

finit v.
p.

27 despioientes) A'

(finit v.

14 nationes, nddens

quae supra. leguntur
notata sunt).

27 sed ante piomissum
antej.

28, 5 dicere curabo paucis mutatis quae supra ad-

c.

26 adhibuit
om.

1 quique]

VDPQ.

X
s.

seruarunt]
illis

CDPQ,

seruaueruiit A'

at

illis

decedentibus]

CDPQ,

at

illis

discedentibus
kinc incipiens

X

decedentibus autem

qui supra dicta persecutionis procellam aut uicerunt aut euaserunt
successisset]

lihrum sccundum

1/2

CPQX,

successit D^, suceesset (sic) D-, surrexisset

A A

2

serenitatis]

ACDPQ

cum Beda,

ac

iustitiae.

X

experta] non expers

P
6

ACDPQ cum numeri AXP

Beda, eorum
7 in]

X

non dicam] dico non

A

4 ne] nec

.1

ruit]

earum] 3 sunt ac subu. A numerus] CDQ, fuit -V
non] uix

solos ueros filios

AC(f)DPQ, ut in A' {CDPQ, om. X) habet] pro
X, hominibus quidem

suo sinu]

CPQX,

sinu suo
filios

AD
10 ac] a 12

A

quos

paucitate quos uere suos

esse

agnoscat

A

CDPQ, hominibus
quibus]
si]

A

deoque] deo uero
in]

A

amabilem] adinamabilem A'
om.

8 omnibus] carpere om.
sustentabatur

D

quorum

A
si

nostra

inf.

ACDPQ,

dixi

X

de

super omnia dcus in secuhi A'

15 reges liabet (habent D) brltannia) liabet etenim brant X. quae] quod PQR 17 scortjis (scorta D^) et adulteranbr. reges AB sed inn.] inn. 16 patrocinantes] protegentes P 18 uouentes sed] ecripsi, uouentes et ADPQH sed] et APB tes] DQ, scorta et adulteras AB, scortantes P

A his post compulsus A 13 disputauero A norunt] nostrorum B
post collabatur

CDPQ,

AX

D

X

11

sed] sed et

quippe]

AP enimuero AR

in saecula deus]

ACDPQ
cele-

quid] qui A, om.

R

P

continue

D
A U

19 patriam] regionem
latrones

AB AR

magno opere

D
AR

et eos]

eos

autem

latrones B, sunt siue sedent

A

etiam remunerantes

AR
et

elemosinas

AB D
fors

20 sedent] sedeut
21 sed] se

D
hi

exaggerentes
qui A, hos qui luculenta

arbitri P,

arbitrum

23 commanipulares
sui] dolose

om.

AR
D
A
mali

.\P
om.

24 qui]

certatim om.

AR
si

25 dolo

26

alteraria

iuraudo] intrando
est

R

D
iur.
III.

paullo post

ante ac

AR

28

luiius .1

i^iaculi]

A

28/29

damnoniae («c i>'P, damnone
qui hoc

/>',

dannoniae Q) tyrannicus catulus] catulus domnanie tirannus

A
*

29 hoc]

AP

sacr.

APQ

CBBomcA

42

GILDAE SAPIENTIfi

devinxit nequaquain dolos civibus, deo
et

primum iureque
in

iurando, sanctorum

demum

choris

genetrice

comitantibus

fretis,

facturum.

duarum venerandis

matrum

sinibus,

ecclesiae carnalisque, sub sancti abbatis ampliibalo, latera regiorum tenerrima
vel praecordia crudeliter

tempore tractabat, sed deo altarique protenta in die iudicii ad tuae civitatis portas, Clnuste veneranda patientiae ac fidei suae vexilla suspendent inter ipsa, ut dixi. sacrosancta altaria nefando ense hastaque pro dentibus laceravit, ita ut sacrificii caelestis sedem purpurea ac si coagulati cruoris pallia attingerent. et hoc ne post laudanda quidem inerita egit. nam multis ante annis crebris alternatisque faetoribus adulteriorum victus legitima uxore coutra Cln-isti magi- w ^irc. 7«, *; strique gentium interdictum depulsa dicentium: 'quod Deus coniunxit, homo non separet' coioss.3,i9.et 'viri, diligite uxores vestras'. amarissima enim qunddam de vite Sodomorum in cordis sui infructuosa bouo semini gleba surculamen incredulitatis et insipientiae plantaverat, quod vulgatis domesticisque impietatibus velut quibusdam venenatis imbribus irrigatum et ad dei offensam avidius se erigens parricidii sacrilegiiquc crimen produxit sed uec adhuc priorum retibus malorum expeditus priscis recentia in medium.
armis, quae nullus paene
fortius

duum hominum

totidemque nutritorum
hoc
eis


,

quorum

brachia

puerorum nequaquam
•'i

i''

auget malis.
29

Age iam
stupes,

(quasi praesentem arguo, quem adhuc superesse non nescio) quid animae carnifex propriae? quid tibi flammas inferni voluntarie accendis nequa'.'

quam
an ne
.vaw,.j/,2«.

defecturas
ipsa

quid

inimicorum

vice

propriis
si

te

confodis

sponte

ensibus hastis?

-m

quidem virulenta scelerum ac
et

pocula pectus

tuum

satiare

quiverunt?

respice,

quaeso,

veni ad Christum, siquidem hiboras

E2ecii.33,iL

et ipse te, ut dixit, requiescere faciet;

pondere curvaris, veni ad euni, qui non vult peccatoris mortem,
et ininenso

f'c.''w^w"

sed ut convertatur et vivat; dissolve secundum
redi, rogo, e louginquis hcet

jiroplietam vincuhx colh tui, fiU Sion;
25

peccatorum recessibus ad piissimum patrem, qui despicienti
et revertenti sibi laetus

porcorum sordidos cibos ac pertimescenti dirae famis mortem,
occidere consuevit vitulum
rsaiin. 33,».

filio

saginatum
si

et proferre

primam

erranti stolam et regiuni
est do-

anu\nm, et tum spei caelestis ac

saporem praegustans senties, quam suavis

AC
fiuibus i)',

(/.

10 inde a v.S caelestis

(?),

sed paginae j)rioris

ad p.

42,

21 ipsa
fretis

lectio

desperata

est)

DPQ
matrum

1 deuinxerat

A
^l

ciu.

dol.

A

deo ... 2

fretis

om.

A

2

ovi.

P

duabus

A

matribus

sancto abbate

P
et

3 ecclesiae carnalisque] Q, e. que carnalis P, e. carnalis />, ecclesiis ai A latera ... 9 egit] inter ipsa sacrosancta altaria nefando ense anipfilialu piost sub A
precordia

crudeliter lacerauit tenerrinia
celestis
sacrificii

regiorum puerorum ad portas

ita

nt inficeret coagulatus cruor sedcni et pallea

licet

bis

nullus peue liominum boo tenipore fortius
iii

arma

tractarent, nialuci'uiit dei pro-

tectione

quam armis

defendi

die

iuditii

christiane

ciuitatis

tue ueneranda uexilla suspensuri

patientie ac fidei sue o inportabile scelus pro

quo omnis

iiisula nisi cliristus

subuenerit est euertenda et hoc
i)'

quidem scelus
runt
int.

alia processerant scelera

A

regionum

i)'
Z*'

4 duum]
ita ut]

dum

quorum ....
9 attigerent

7 suspenZ)',

dent post 8 lacorauit

P

8 pro dentibus] prudentibus

qui ifa

P
chr.

multis ante annis] ante niultos annos

A
12

10 uictus ante crebris
p>ost

P A

texe-

11 dep. ux. leg. contra

gentiumque niag.

A

quod] quos

A

uestras

ins.

s.

et christus ecclesiam
incr. ef ius. de

A

ama15 parr.

rissima

{DP, ainarissimum Q) .... 13/14 plantaueraf] quoddam sureulanien
in c.
s.

amarissima uitc sodo-

morum
s.

infr.

gleba planfauerat

-1
s.

14 quod] quos
q. cr.

D
A

uulgaribus

A

quibusdem D'
mal.
ret.

q.

cr.

produxit] ad supra

dictum parr.

se produxit

10 prior Z*'

expeditis

prisca receiitibus auget
inf.
fl.

mala
-1

A
7)'

19 stupes]

CDQ,
20

saeue stupes P, siue stupes
ens. sp. te conf.

A

propr. an. carn.

A A
te

neq. def uol. acc. ac
si

accendens Z*'
safiaret X*'

A

hastis om.

A
-1

21 ipsa
2.3

om. /)'

om.

A

pecula

22 qnidem] quid
ni.

A

curuaris] grauaris
7)'

poat requiescere

A

peccatoris mortem]

CD-PQ,

pcccatoris

.1,

m. peccaforum

25 rogo] queso
cibos

A

licet e long. -1

pientissiinum

P

qui] qui filios
eib.

P

despicieiiti (disp-

D) post

P
sibij

26 porc.
ad se

sord. cib.]

CD^PQ,
1.

porc. cib. sord. D', sord. porc.

A
si

ac]

D^PQ, a CD'

reuerenti
erraufi om.

P
A

A

laefus]
et]

occurrens
an. nt

A

27 uitulo
tmic

D
spei

filio
c.

ante letus A, om.
ac

P
A

28 anulum

ACDQ,

P

ADP

sap.] sap. spei cel.

seiifies]

ACQ,

senfiens D,

sentiret

P

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
minus.
nani
si

43
ignium tor-

liaec

contempseris,

scias te inextricabilibus tenebrosisque

rentibus iam iamque inferni rotandum urendumque.

s

Quid tu quoque, ut proplieta nit, catulc leonine, Aureli Canino agis? nonne 30 eodem, quo supra dictus, si non exitiabilioro parrieidiorum fornicationum adulteriorum- "'" que caeno velut quibusdain marinis irruentibus tibi voraris feralitcr undis? nonne paccm patriac mortiferum ceu serpentem odiens civiliaque bella et crebras iniustc praedas sitiens animae tuae caelestis portas pacis ac refrigerii praecludis? relictus,
,

^^' "'

10

si arbor in medio campo aresccns recordare patrum fratrumque tuorum supervacuam fantasiam, iuvenilem inmaturamquc mortem. num centcnnis tu ob religiosa merita vel coaevus Mathusalae exceptus paene omni prolc servaboris? uequaquam. sed nisi citius, ut psalmista ait, conversus fueris ad dominum, ensem in tc

quaeso, iam solus ac

Pnaim. 7,13.

15

prophetam 'ego', inquit, 'occidam et ego vivere 'faciam; percutiam et ego sanabo, et non est, qui de manu mea possit eruere'. quam ob rem 'excutere dc faetido pulvere' tuo et convertere ad eum toto corde, qui creavit tc, ut cura exarserit iu brevi ira 'cius, beatus sis sperans in eum, sin ahas, aetemae 'te manebunt poenae conterendum saeva continue et nequaquam absumendum tartari
vibrabit in brevi
ille,

suum rex

qui per

Dem. 32,39.

&«i.

yj, 2.
2,

pj«(m.

m.

'fauce'.

Quid

tu

quoque,

pardo

similis

moribus

et

uequitiis

discolor,

canescente iam 31
Vorti-

capite, in throno dolis
uo

pleno et ab

imis vertice tenus diversis
ut Ezechiae Manasses,

parricidiis et adulteriis

constuprato, boni regis
pori, stupide riges?

nequam

fili,

Demetarum tyranne
non satiant?

quid te tam violenti peccatorum gurgites, quos ut vinum optimum quid

sorbes,

immo

tu ab eis voraris, appropinquante sensim vitae Hmite

25

malorum omnium stupro, propria tua amota coniuge eiusdemque honesta morte, impudentis fiUae quodam ineluctabili pondere miseram animam oneras? ne consumas, quaeso, dierum quod rehquum est in dei otfensam, quia nunc tempus acceptaquasi cuhninis
bile et dies salutis vultibus paenitentium lucet, in

-'.

cor. «, a.

quo bene operari potes, ne fiat fuga.va"*. 24, tua hieme vel sabbato. 'diverte' secundum psahuistam 'a malo et fac bonum, inquire ^"''™'pacem bonam et sequere eam, quia ocuh domiui super te bona agentem et aures eius
'erunt in preces tuas
et

20

•'''

non perdet de terra viventium memoriam tuam., clamabis
tuis

et
p»a'"".ju,/y.

30

'exaudiet te

et

ex omnibus tribulationibus

eruet

te.'

cor siquidem contritum et

AC
1

(/.

11 inde a
t.

r.

5/G

noime pacem)

DPQ
-1

iuexti'.

q.

i.

torr.
{iii

post

urendumqne
,1(1

2 inferni]

CDP, om.
.1,

canine] CD(J, chunine
dictus]
s.

arijumento
.1

Aureliuni Cun.inum')

conane

AQ P cum

rotuntluni

A
11,
">

3 leouis A 4 supra
.1

Galfredo

d.

constautiuus uolutatur

si

non] sed

A

exitialnliore] CI'tl, exticiabiliore
fer.

D, execrabiliore

parcidiorum

Q
in

5 caeno post eodem,

hic fetore .1 7 praed. ini. ^l

tibi

irr.

und. unr.

.1

uorarns D^

niorti-

feruui ceu (seu D)\ taraquam mortif.

A

celestes

A
A

refrigeriis recludis

^'

8 ac
tibi

sij

quasi

A A
c.

ar.

med. campo
1"2

A
ex

9 iuuentuteni

regiosa

10 paeue]

ACDQ,

P

num] ACPQ, unde D 9/10 centenus seruaberis ante exceptus A 11 ensom suum iu br. in te
.1

ob

uibr.

A

in te] uite T)'

qui om. jD'

ego inquit] loquitur dicens ego
15 ut] et D^
.4

ego om. /)'
17 fauce]

13
falce
.1

mea om. D'
18 quid
20,21 uorti-

14 corde]
tu
q.] et

tuo

A
A

14/15 te
.1

cr. .1

exerserit

Q

ACDQ,

P

quid tu eciam

sencscente
/>,

19/20 et ad. constuprato] atque ad. sordescens
uortipore dem. tyr. anlc
jianlo ^l

pori]

PQ,

uortipor» C, uertepori
te]

uortipore yl
te

21 stupidus riges
apropi-

(reges D^) ante dolis

quod

A
A

tani]

causa />'

opt. uin. .1

22

seus. appr. -1

ante

D^

uitae

limite]

termino

uitae

non satiant poat gurgitcs
pondere (ponderi
/'')

A

quid

... 23

stupro] ut

quia

^
et

23

pr.

tua am. cnniugo eiusdemque ('^'?/)P'^, ciusdem edd.)
inel.

Iioncsta morte impudentis

(CD^PQ.

-tes /)') filiae

quodam (CPQ, quedam D)
ipsius

m.

a.

oueras (ponderas D)] amota propria

coniuge

bonesta inpudentem

filiam

tuam
/>'

uidelieet

privignam perdens ineluctabili quodam pondere
q.
r.

miseram
offensa

ipsius

aniniam bonerasti

A
ait

nc]

non

25 dicruin

est]

quod residuum

est
.1

dierum tuorum
27 liyemie

A

P deuerte A
AD^
ctj

quia] lucet etenim (lucet infra om.)

A

26

licet />'

nej uide ergo ne

P

psalmistam] quod

spalmista

A

a malo] diuerte a malo

A
exaud.

28 bonam] CD-PQ.

oin.

ut D'(fj

2U agcnte bona

A

eruut ante super

A

30

te

A
6*

44
Marc.
9, 43.

GILDAE SAPIENTIS
alioquin vermis
tortionis tuae

hmniliatum timore eius nusquam Christus spernit.
morietur et ignis ustionis tuae non extinguetur.

non

32

Ut quid in nequitiae tuae volveris vetusta faece et tu ab adolescentiae annis, Urse multorum sessor aurigaque currus receptaculi Ursi, dei contemptor sortisque eius
depressor, Cuneglase,

Eomana

lingua lanio fulve

?

quare tantum certamen tam hominiarmis specialibus,

5

bus

quam deo

praestas?

hominibus, civibus

scilicet,

deo

infinitis

sceleribus?
eius,

quid praeter innumerabiles casus propria uxore pulsa furciferam
viduitatis
,

germanam
ceu

perpetuam deo

castimoniam promittentem, ut poeta
,

ait,

summam

teneritudinem caelicolarum
aai.
5, vj.

tota animi veneratione

vel potius

hebetudine nympharum
10

contra interdictum
suspicis?

apostoU denegantis posse adulteros regni caelestis esse municipes,

quid gemitus atque suspiria

sanctorum propter

te

corporaliter

versantium,

Piaim. 3e,

s.

immanis leaenae dentium ossa tua quandoque fracturae, crebris instigas iniuriis? ait, ab ira, et derelinque exitiabilem ac temetipsum maceraturum, quem caelo ac terrae, hoc est deo gregique eius, spiras, furorem. fac eos potius
vice

Desine, quaeso, ut propheta

mutatis pro te orare moribus, quibus suppetit supra
1. Timotii_.

mundum

alhgandi,

cum

in

mundo
multa

^j

reos alligaverint, et solvendi,

cum

paenitentes solverint, potestas.

noli, ut ait apostolus,
tibi

superbe sapere vel sperare in incerto divitiarum, sed iu deo, qui praestat

/jr. 2, /9.

/erem.

abunde, ut per emendationem morum thesaurizes tibi fundamentum bonum in futurum et habeas veram vitam, perennem profecto, non deciduam; alioquin scies et videbis etiam in hoc saeculo quam malum et amarum est rcliquisse te dominum deum tuum et non esse timorem eius apud te et in futuro taetro ignium globo aeternorum te exuri nec tamen ullo modo mori. siquidem tam sceleratorum sint perpeti immortales igni animae quam sanctorum laetitiae.' Quid tu enim, insularis draco, multorum tyrannorum depulsor tam regno quam 33 etiam vita supra dictorum, novissime stilo, prime in malo, maior multis potentia simulque malitia, largior in dando, profusior in peccato, robuste armis, sed animae fortior exmadidus vino de Sodomi2J, ». cidiis, Maglocuno, in tam vetusto scelerum atramento, veluti
,

j^,

.^^

tana vite expresso, stolide volutaris?

quare

tantas

peccaminum regiae

cervici sponte,

AG
1

(/.

J2 inde a v.2 ustionis)

DPQ
3 ut
.

miraquain

A

spernet

A

.

.

5 fulue] ut quid et tu conoglase qui latina lingua diceiis

1. f.

ab 4

anui.s ad. uolueris in neq. tue uetusta fece urse mult. cesor

currus aurigaque

r.

u. d.

c.

sortisque depressor 5/6
lioni.

A

sortisquej

CVPQ,
q.

fotisque />'
liom.
:

5 cuneglase] CD^^PQ, cnueglase 6
scil.

D\

conoglase

A

quam
PQ,

deo]

CD^^PQ, deo

AD'^
feralibus

ciuilibus

A

specialibus]

C

(perscriplum)

D

(spialibus)

exitialibus edd., om,
d. u. c.

A

malim
seu

7 casusj crirainum casus

A

eius

germanam

promitteutem] que perpetua uiduitatis castimonia promissa christo erat

A consecrata A
P

8 perpetuam
ut poeta
. .

.

9 nyrapharum] om.
gantis] dicentis
lasti

A non A

DQ

9 hebitudine

DQ
cr.
ini.

nyinpharum] CDQ, post caelicolarum

10 dene-

adulteres
iniuriis]

D

mun.

esse regni cel.

A

11 suspicis] tibi incerto raatrimouio copu-

A

quid ... 12

ut quid instigas

gemitus atque susp. sanctorum iu terra corporaliter
.1

uiuentium quorum uoce quandoque excitatus deus in ore leouis ossa tua confringet

uersantium]
exitiabilera

CDQ^
{GDP,
pot.

moerentium
exitialem Q)

P
.

12 lene /*'

fraoturae] edd., fractura

CDPQ

13 ab ira om.

A

14 furorem] furorem exiciabilem mut. pot.

quem

inspiras aduersus

deum

et

gregem

ipsius

A

14

mut.]

ACPQ,

D

lu pro te

orai-e

om. i>'

moribus] anirais

A
-1

suppetit ... 10 potestas]

coUata

est potestas et suppetit alligaudi uel soluendi in terra

criminum uiucula

supra]

CD^PQ,

ultra X)'

alligaudi libri

IG alligauerint

libri

potestas anie soluerint
/*')

CVQ,

post quibus
tibi

P

ap. ait
et

A

17/18 ab.

nmlta
uit.

A
uer.

18 thesaurizes (thesauritues

... 19 deciduam]
deuui]

adquiras

ueram

perheunem uitam

A

D^

20

est]

CDQ,

sit

P, erit

tibi .1

ACPQ,
22

om.

D

21 taetro ... 23 laetitiae]

iguiura eternorum tormento e.xuri et uec

uUo

fiue deficere siquidera ita sunt perpetui et indeficientes et

impiorum
rec.

ignes sicut et sauctorum sunt infinite
edd. male) imm. igu. an.] an. sunt

letitie

perhennes

A

sint

perpeti [sic

CDPQ,

perpetira

imm.

ign. perp.

D, insulane
fortior]

-1

25

stilo]

ACDQ,
11,

in nostro stylo

P P

24 tu enim]Ci>, tu etiam PQ, et tu -1 26 peccando .1 simulque] siraul et A
jiost uite,

insulare

animae

animis fortior et

A

27 maglocuue]
7

CPQ,

magIoc(juc

hic quid tu

inquam A,

o niagloouue
.
.

CD:

Malgo npnd Ualfrcdum

45, 1 niolos] quare tantas iunectis

quare atrameuto] uolutabro -4 28 uite] ACP, uita W^Q, om. D^ tantis D pcccaminum moles sponto regiam ceruicera opprimentes -1

.

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
ut
ita

45

regum omniura

iuuectis moles? quid te non ei paene Brittanniae ducibus tam regno fecit quam status liniamento editiorem, oxhibes ccteris moribus meliorem, sed versa vice deteriorem? quoruni indubitatam aequanimitur conviciorum auscultato parumper adstipu,

dicam, ineluctabiles
regi, qui

celsorum cou montium,

te cunctis

s

lationem,

omissis

domestieis

levioribusque,

si

longe lateque per auras admissa testaturam.

tamen aliqua sunt levia, palata solum nonne in primis adolescentiao tuae annis

avunclum regcm cum fortissimis propemoduni militibus, quorum vultus non catulorum leonis in acie magnopere dispares visebantur, acerrime ense hasta igni oppressisti? parum cogitans propheticum dictimi: 'viri\ inquiens, 'sanguinum et doli non dimidiabunt
10

p<a/m.5.j,24.

'dies

suos.''

quid

pro

hoc

solo

retributionis

a iusto iudice

sperares,
tibi,

etsi

non

talia
/cia/. sj, /.

sequerentur, quae secuta sunt, itidem dicente per prophetam: 'vae

qui praedaris,

'nonne et ipse praedaberis?
'praedari, tunc cades?'

et qui occidis,

nonne

et ipse occideris?

et

cum

desiveris

15

Nonne postquam tibi ex voto violenti regni fantasia cessit, cupiditate inlectus ad 34 viam revertendi rectam, diebus ac noctibus id temporis, conscientia forte peccaminum remordente, de deifico tenore monachorumque decretis sub dente primum multa ruminans,
dein
popuhxris

aurae

cognitioni

proferens,

monachum

sine ullo infidehtatis

,

ut

aiebas, respectu

coram omnipotente Deo,
illis,

angelicis vultibus humanisque, ruptis, ut putainvolvi solent pingues
tauri

batur, capacissimis
20

quibus praecipitanter
et

moduli

tui,

retibus,

omnis regni auri argenti

quod
si

his

maius

est,

propriae voluntatis distentionivalide secantem

bus

ruptis,

perpetuo vovisti et tete, ac
accipitris

stridulo

cavum lapsu aerem
flexibus

saevosque rapidi harpagones

sinuosis

vitantem

ad

sanctorum
?

tibi

magnopere
25

fidas speluncas refrigeriaque sahibriter rapuisti
si

ex corvo eolumbam

o quanta

cunctorum mortalium hostis de smu quodammodo eius lugubriter abstraxisset, foret! o quam profusus spei caelestis fomes desperatorum cordiqualia quantaque animam tuam regni bus, te in bonis permanente, inardesceret!
ecclesiae matri laetitia,

non

te

AC
umilem
factus es

(/".

13 Inde a

v. 1

(licam)

DP(J
inuectis

1 seu
regi

DQ

iuneotis]

ADQ,
qui

CP
.

quid te
.

.

.

.

3/4 deteriorom] quid

est

qu9d

te

non

e.xibes

regum omnium
3 editior

te

cunctis

.

editiorem

cur non ceteris

te cxil)es

moribus meliorem sed

fecit] brittanniae] C te] A, quem CDQ, a quo P 4 quorum ... 6 tcstaturam] parumper itaqne asculta equanimiter plurimorum in te conuitiorum astipulationem omissis igitur domesticis leuioribusque, si tamen aliqua sunt leuia peccata propalata solum ea que longe lateque plurimorum habent testaturam proferemus iii A: 'palata, adempto pru auscultato] CPQ, auscultatio D mediura A 5 palata] CDQ, propalata P

uersa uice cunctis te x"eddis deteriorem

A

2 qui

P

P

ui*e Z*'

mm

aperta probata'
turara]

C

(mary.J, 'palata admissa id est aperta dclicta'

<J

(marg.)

solum]

CDQ,

0111.

P

6 testa-

PQ

,

testurani

CD

7 auunclura]

D, auunculum
f.

PQ
m.
q.

auuncluni .... 8 oppressisti] acerrirae opuultus in acie non disp. cat. leonis magno-

pressisti

ense iaculo igne auunculum

tuum regem cum

p.

pere uisebantur
iuquiens]

A

8 uisebautur]

11
pr.

ACDQ, om. P doli] prophetara] num quid uon ut ait
cades om.

ACD-PQ, uidebantur D' 10 solo] CDQ, dolosi AP
propheta

9
facto .4
. .
.

parnm

cog.]

quare non

intelligis
etsi

A

sperares] expectas
et

A

....

A

12 praedaberis

ipse om. />'

t.

A
forte

14 none

C

cessit (cesit C) ante uiolenti

A

inlectus] edd., iniectus

cum d. (desiueri D^) CDQ, innexus {ante

cup.j^l, iuuectai'

remordente

te

dicbus .... 23 columbamj 15 diebus] C, diebusque 15 reu. ad uiam rectam diebus ac noctibns per id tenipus conscientia peccamimun primo abreimntians regno regte in deitico

A

DPQ

nique copiis et quod his est maius proprie uoluntati deinde subdens
siue

tenore monacliorura decretis

uUo iniidelitatis ut aiebas respectu coram onuiipotente deo et sauctis eius monaehum te perpetuo uouisti uumquid non tete ex coruo reddideras columbara uitantera seuos arpagones rapidi accipitris sinuosis flexibus conscieutia] ao] a />' dum te ad sanctorum magnopere fidas speluncas refrigeriaque salubriter contulisti A ut ai. inf. X>' preferens D coguitionem D' D-PQ, conscientiae C, cousciencie />' 17 deinde D'
18 oiopotente
itcra

D

ruptis) fractisP

19 raoduli

.

.

.

auri
hiis

omnis

P

argenti]

CDP,

argentique

Q

his]

CP,

D, om.

om.D\ moduli tui post putabatur P 20/21 distentiouibus] CDQ, Q
22
.1

20 omnis]
distinctioni-

bus

P
letitia

21 perpetuo uouisti
om. D'
quoruo
fomes spei

(uenisti i)') po$t

18 respoctu
to

P
nou
tc

accipitris]

PQ,
si

accipitricis

CD
25

23

salu-

briter

C
cel.

24 matri

eccl. .1

hostis]

li.

diabolus

A

foret poat

24

A

A

dispcratorum

C
t.

20

iu b.
.(

permanente]

in b. permansisses

A

aui-

mam

... 46, 1 mancrent] regni celestis pr. an.

manerent

46

GILDAE SAPIENTIS
si

Christi praeniia in die iudicii manerent,
te

non

liipus callidus ille

agnum ex

lupo factum
sibi

ab

ovili

dominico, non vehementer invitum, facturus lupum ex agno
o

similem,

quautam exultationem pio omnium patri deo sanctorum tua sahis servanda praestaret, si non te cunctorum pcrditorum infaustus pater, veluti magnarum aquila alarum unguiumque daemon, infelici fiUorum suorum agmini contra ius fasque rapuisset! ne multa, tautum gaudii ac suavitatis tum caelo terraeque tua ad bonam frugem conversio, quantum uunc maeroris ac luctus ministravit ad horribilem, more molossi aegri, ^'^^°*'^'- vomitum nefanda reversio. qua peracta exhibentur membra arma iniquitatis peccato diabolo, quae oportuerat salvo sensu avide exhiberi arma iustitiae deo. arrecto ^'Rnmn'^}^^ aurium auscultantur captu non dei laudes canora Christi tironum voce suaviter modulante neumaque ecclesiasticae melodiae, sed propriae, quae nihil simt, furciferorum referto mendaciis simulque spumanti flegmate proximos quosque roscidaturo, praeconum ore ritu bacchantium concrepante, ita ut vas, dei quondam in ministerio praeparatum vertatur in zabuli organum, quodque honore caelesti putabatur dignum, merito proiciarapuisset!
tur in tartari barathrum.

.1

10

15

35

malorum offendicuhs tuus hebetatus insipientiae cumulo sensus sed fervidus ac si puUus, amoena quaeque inperagrata putans, per extensos scelerum campos inrevocabili furore raptatur, augendo priscis nova piaculis. spernuntur namipie primae post monachi vntum inritum inlicitae licet, tamen
tantis

Nec tamen

velut quodani

obice

tardatur,

propriae coniugis praesumptivae nuptiae,
viri viventis,

ahae expetuntur non cuiusUbet relictae sed non externi, sed fratris filii adamatae. ob quod dura cervix iUa, muUis iam peccaminum fascibus onerata, bino parricidaU ausu, occidendo supra dictum uxoremque tuam aUquamdiu a te habitam veUit summo sacrilegii tui culmine de imis ad
,

20

inferiora curvatur. dehinc iUam, cuius dudum coUudio ac suggestione tantae sunt peccatorum subitae raoles, pubUco et, ut faUaces parasitorum Unguae tuorum conclamant, summis tamen Uxbiis, non ex intimo cordis, legitimo, utpote viduatani,

25

AC

(/.

14 inde a
ille]

v.

5

infelici)
ille

SFQ
A
2 uehementer om.

1 lupus call.

call.

liostis

A

ab om. D^
.-t

sibi siin.

ex agno
/>')

A

3 rapuisset post inuitum
5 unguium om.

A
D'

patri
f.

omn.
s.

sanct. deo

A
ad

3/4 seruata prestitisset
infelix
f.

4 ueluti (uel

...
ad

A

5

infelici

agmini]
t.

ACDQ,

s.

agmen

P

6 ne multa tantum] quan-

tum itaque

A

terraque

tua]

contulit

A

7

quantum] tantum
auide om.
u.

A
-l

luctus] tristicie

A

liorribilem ... 8 reuersio] tua nef. reu.

more

egri molosi

ad execrabilem uomitum

molosi

CD

8 arma

membra

inifj.

D', tua m.

a.

ui inig.

A

9 optuerat 7)'
eccl. mel.

A
t.

arrecto ... 11 melodiae]
s.

tum
€'-,

uero captant auditum non dei laudes neque

canora

chr.

modulate D,
nihili

A

nenmaque]

neuque C", pneumaque DQ, neque P que propr. .1 ferorum] P, furtiferorum D, et furciferorum A, fuciferorum
simulque ... 13 ore om.

nihil]

CQ,

nichil

P, nichili

A
CQ,

furci-

CQ

12 referto]

CDQ,

refertae P,

roferta

A

A
in

flegmate]

CPQ, fleumate

D
PQ,

roscidaturo] scripsi, ruscidaturo

rusciita ut]

daturum D, foedaturo
ergo

A

quond. dei

P A

praeconum] CPQ, praeconi
ministerio]
-4

D
(sic

13 bacchautura

A
i.

concrepate

ACQ

CQ, ministerio

ADP
-4

14 uertatur] uertitur
h.ibitatus

A

quoque

D

16 nec tamen] non autem
(om. F) u. q.
o.

16/17 tuus hebetatus

CD)
18

cumulo
-4

(coraolo

C)

sensns

tardatur] uelud quodara obice tardatus sed hebetatus insipientie

eumulo

17 sed feruidus

ac

si]

tamquam

feruidus -4
priscis
et

qnaeque inperagrata] que peragrata

])riscis

noua piaculis] pleruraque
tamen]

suis

noua crimina
propriae]

A

19 primae

om.

A

irr.

uot.

licet

illicite .4

ACDQ,

tam

P

20

prime

proprie

A

aliae expetuntur

non cuiuslibet
fratris

relictae sed]

A

{sed deest hoc loco sed),
uiri uiuentis

alia rel.
et fratris

om.
filii

CDPQ 21 uiri A adamatae] -4,
fascibus uiruni

uiuentis

non exterui sed

filii]

CDP(J,

non externi sed

adamata

CDPQ

ob qnod ... 24 curuatur] o
uisu

quam dura
ad
-4

illa

ceruix tua

quo

tantis

criminimi

honerata binoque parricidali

curuata deprimitur
habitara

inferiora

occidendo

uidelicet

supra
Z)'

dictum

uxoremque tuara a

to

aliquamdiu

deserendo

quod]

quae

P
Z)'

22 honorata
25 publico 26 utpute

biuo] hiao D'^, uiuo />'
sacrigelii

parricidali]

CP,

i)arricidiali Z)(^

ausi />'

23

a]

apud

uclut] uolde /J'
. .
.

C
et

24 suggessione
ut

C

25 peccatorum

subitae] perpetrate scelerum

A

47, 1 conubioj

conclamant tuorum
-4

parasitorum lingue legitimo adsciuisti uera autem

assertione sceleratissirao et incerto conubio
XI'

publico ct ut]

CDQ,

ut etiam publicae

P

parasidornm

D

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
nostrae

47
sancti

vero

sceleratissimo

adscivisti
in tletus

conubio.

cuius

igitur

viscera

tali

stimulata historia non statim cor rectum
dicat:
.1

singultusque prorumpant?

quis sacerdos, cuius

deo

patet, non

statim liaec audiens
et

magno cum

ululatu illud proplieticum
/m-w.
s,
;.

-quis et

dabit capiti

meo aquam
ita

oculis
iieu!

meis fontein lacrimaruni?
impii,

'in

die

nocte interfectos populi

mei'.

et plorabo siquidem parum auribus captasti pro-

plieticam
'dei
'in

obiurgationem
et
si

dicentem;
fueritis
,

'vae

vobis, viri

qui

dcreliquistis
si

\egem
fueritis

kccus.

41, 11.

altissimi:

nati

in

malcdictiouem

nascemini et

mortui

lu

15

omnia quae de terra sunt, in terram ibunt: sic subauditur, si non revertantur ad deum exaudita saltim tali admonitiono: 'fili, peccasti. ne adicias ultra, sed et de pristinis &c;m. 22, /. 'tuis deprecare'; et iterum: 'non tardes converti ad dominum neque differas de die in Eccies. 5,s. subito enim venit ira eius', quia, ut scriptura ait, 'rege audiente verbum ini- Pnv. ou,ij. 'diem. 'quum omnes. qui sub illo sunt, scelesti sunt'. nimirum 'rex', ut propheta dixit, 'iustus Prov. 4. Scd monita tibi profecto non desunt, tum habueris praeceptorem 36 •suscitat regionem". paene totius Britanniae magistrum elegantem. caveto igitur, ne tibr, quod a Salomone
maledictionem
a
erit

pars vestra.

'impii

malcdictione

in

])orditionem'.

•20,

notatur. accidat; 'quasi qui cxcitat dormitantem de gravi

somno,

sic qui

enarrat stulto

---

'^'"f"-

'sapientiam: in fine enim uarrationis dicet:

quid primum dixeras'?
sis'.

'lava a malitia cor

rerem.

4, 14.

'tuum, sicut dictum

est,

Hierusalem, ut salvus

ne contemnas, quaeso, ineffabilem
;«,7.

misericordiam
:;o

dei, hoc modo per prophetam a peccatis impios provocantis; 'repente /cra». ad gentem et ad regnum, ut evellam et dissipem et destruam et disperdam'. peccatorem hoc veheraenter ad paenitentiam hortatur: 'et si paenitentiam egerit gens /«««. 'illa a peccato suo, paenitentiam et ego agam super malo, quod locutus sum, ut face-

'loquar

w.

«.

'rem

ei'.

et iterum:

'quis

dabit eis

tale

cor,

ut audiant

me

et custodiant

praecepta

/«««. jv»-

•j.s

30

omnibus diebus vitae suae?' itemque in cantico deuteronomii: 'mea 'populus', iuquit, 'absque consilio et prudentia: utinam saperent et iutellegerent a.c ^em. 32, 'novissima providerent, quomodo persequatur unus mille et duo fugent decem milia'. et iterum in euangelio dominus: 'venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis,og"!j^"' tollite iugum meum super vos et discite a me, quia 'et ego vos requiescere faciam. 'mitis sum et humilis cordc, et invenietis requiem animabus vestris'. ^nam si haec surdis auribus audias, prophetas contemnas, Christum despicias, nosque, hcet vihssimae
et

bene

sit

eis

AC
1

(/.

15 inde u

v.

10 ne

ailicias)

DFQ
curs.
l))

iiostrae uero] tlioro

P

(retinuit
statini
^l

litt.

ciiius

... 2 prorumpant]

quis

igitur

sanctitatis

et

iustitiae
st.

amator hec audiens nou
hec
auil.
.1

in fletus

singultusque prorumpat

A
A

2 singultosque
lieu
.
.

D

3 non

liaec aud.]

iiou

protinus

cum niagno
ita]
0.

A

5

iii
^-1

die] die

.

captasti] et licet
7

frustra audisti
(-ne
si

tameu

G obiurgationem
inortui fueritis in]

propheticam

legem] uiam
0.

A

maledictionem

F) nascemini
reu. ad

et si

AP, om.

DQ

8 omnia]

enim

A

9 subauditur (ibunti«s. P)

non

C^DQ,
care] d.

saltim

9/10 exaudita] sed exaudito A deum (dominum PQ)] CDPQ, um. A 11 tuis peccastis .1 admonitionem sapientissimi uiri J J6'\ saltem P

10 saltim
oth. ,1

tali]

depreait

deum

A

tardas

-1
tibi

12 eius ... 14 regionera] dei in
salubria monita

tilios

diffidentie

A

Vo dixit]
.1

CDQ,
15

P
C,

14 sed profecto non desunt

cum

li.

pene

tot.

br.

elcgantissimum doctorem

solo-

mone
sis

P
A

16 accidat post

tibi

A

quasi] quasi inquit J.

qui om.
(-tia Z>')]

D
st.

dormitantem] dormitentem

dormientem
om.

ADPQ
eam

enerrat

Q

17 stulto

sapientiam

sap.

A

in fiue

.

.

.

18 saluus

enarrationis (-nes />')

D
D\

18 tuum cor
reuocantis

P
p. ei

sicut] sic

P

queso itaque ne contempnas

A

19 prouocantis] CD-Q, prouocautus
disperdam]
d.

AP
u.

repente]

r.

inquit .1

20
[sic]

et destr. et

diss. 7)'

A
.1
et]

21 peccatorem

hoc

ad

fad pen. uehementur

D)

hortatur (-tui D')

om.

A

'22

malum

23 iterum] item
et

D
2lj

eis]

D\

om.

A

et]

ut

A

24 itemque] item
peraiderent

D

deutronomii

C

25

absque

A
1.

uanissima Xi'

prouiderent]

DPQ,

C

quo-

29;)o.s< 28 dicite />' fugeut] PV, fugient CD^ fugerent X»' persequebat\u-"Z>' modo. ..milia om. J 30 surdis ... 48, 3 euuntiem] non audieris (sic notatum) A uestris ins. iugum enim m. s. est et li. m. prophetasque contempscris christum quoque despexeris nos etiara simus licet uilissime qualitatis precones tamen uerborum et preceptorum ueritatis nullius momenti duxeris qui sincera animi pietate et pura cordis proximorum

dilectione

annuntiamus

A

proph.] et propli. J9'

48
qualitatis

GILDAE SAPIENTIS
simus,
nullius moraenti ducas,
'si

propheticum illud sincera aninii pietate sernon ego implevero fortitudinem in spiritu et virtute domini', ut eorum et domui Israhel scelera eorum', ne simus 'canes i-^afVifw' 'eniuitiem domui lacob peceata Pron. 24,24. ^imxti non valentes latrare'. et illud Salomonis ita dicentis: 'qui dicit impium iustum 'esse, maledictus erit populis et odibilis gentibus: nam qui urguunt, mehora sperabunt'. Eccies.4,sn.Qi iterum: nec retineas verbum in tem'non reverearis proxiinum in casum suum proiT. 24, ii. 'pore salutis'. 'erue eos, qui ducuntur ad mortem, et redimere eos qui interitemque: Prov. 11, 4. 'ficiuntur ne parcas', quia 'non proderunt', ut idem propheta ait, 'divitiae in die irae morte liberat'. 'si iustus quidem vix salvus sit, impius et peccator ubi pare/^'^Pfir 4 m! 'iustitia a
Micii. 3,s.

vantes utcumque:

5

,

'bit?'

ille

profecto

te

tenebrosus tartari torrens ferali rotatu undisque
et

ac

si

acerrimis

10

involvet

semper cruciaturus

numquam consumpturus

,

cui tunc erit sera inutiUsque

Emi.

poenae oculata cognitio ac mali paeuitudo, a quo in hoc tempore accepto et die salutis ad rectum vitae iter differtur conversio. Hic sane vel autea concludenda erat, uti ne amphus loqueretur os nostrum opera 37 hominum, tam flebilis haec querulaque malorum aevi liuius historia. sed ne formis, 30. dolosos nos aut lassos putent quominus iUud Isaianuni infatigabihter caveamus 'vae',
:

is

,

bonum malum et malum bonum ponentes tenebras in lucem et «,25. 'lucem in tenebras, amarum in dulce et dulce in amarum', 'qui videntes non vident Maiiii.i3,i.}.^et audientes non audiunt', 'quorum cor crassa obtegitur quadam vitiorum nube', libet
inquiens, 'qui
dicit
,

.)/«»/-.

quid quantumque his supradictis lascivientibus insanisque satelhtum Faraonis, quibus
2.

su

Reg. 7,13.

ehxs

periturus mari

provocatur

exercitus

strenue rubro,
edicere
certatim

eorumque
irruituris

sirailibus

quiuque
imbribus

equis

minarum prophetica inclamitent
opuscuh nostri

strictim

oracula,

quibus vehiti piilchro

tegmine

mohmen,
dei

ita

ut

ne

invidorum

extet penetrabile, iidissime contegatur.
ut ante, qui os

respondeant itaque pro nobis sancti vates nunc
spiritus

quodam modo

organumque

sancti

,

mortalibus prohibentes

25

mala, bonis faventes extitere, contumacibus supei'bisque huius aetatis principibus, ne
dicant nos propria adinveutione et loquaci tantum temeritate tales minas eis tantosque
terrores incutere.
iMr.
10, 28.

nulh namque sapientium dubium

est,

in quantis

graviora sunt pec-

^,^^^

huius temporis

quam

primi, apostolo

diccnte:

'lcgem quis transgrediens duobus
30

'raediis vel tribus testibus moritui':

quanto putatis deteriora mereri supplicia, qui filium

AC
1

[f.

16 inde a

v.

12 paeiiae)

DPQ
2 ego om. D^ fortitudiuem oni. D IP et illud 9/10 parebit om.
. . .

pietate]

CPQ,

puritate

D
rauti
|

3 flomui] C^D^, domini

C

m.

rec.C?) />'

iacoui /''

4

mitti

A

solomonis
X>'

P
9
si]

7 erue]

DPQ,
10
ille

quiuis

C
te

iwcaniwc]

D-PQ,
^l,

dicuutur CZ*'

redime £> om.

8 prodiderunt

s»*/)'
cui
.

om.

A

post acerrimis

om.

P

ac

si

A
. . .

11 crutiaturum ^l

consumpturum

A

tunc

erit

(era X*')] erit

autem tunc
bistoria]

tibi

A

12 poenae
ante

mali om.

A

poenitentia

A
uti

a quo

.

.

13 conuersio]

a quo

iu isto acceptabili

tempore

et in salutis die diflertur couuersio

ad

iter uitae

A

dies

D
A

14 uel autea ... 15

uel

paulo

coucludenda
daret

fuerat

uostra
flebilis

querula
liistoria

oratio

ne ami)lius
buius
eui

loqueretur os nostrum jiraua

opera

liominum

finemque

tam

malorum

16 nos aut lassos] uel lassos nos

^

ysaie/)',

esaianum

P

infatigabiliter

om.

A

caueamus]

ACDQ,

17 inquiens om. P dicit] D, dicunt PQ, dc C canamus P bono malum et malo bonum A 19 et aud. non audiunt om. ,1 cor obt. qu. cr. ^l nube iiit. ^1/5' libet ... 24 <'ontegatur] libet ifaque edicere quid quautumque minarum inclamitent propbetica oracula bis supra dictis quinque regibus lasciuientibusque eorum insauis intellectibus quibus oraculis ueluti quodam pulcro tegmiue fidissime contegatur opusculi nostri molimeu ut ne certatim inruituris inuidorum inibribus existat penetrabile A 20 bis ... 22 equis

om.

P

21 eius] est i>'

23 molimen]

^1C'V,

resp. itaque]

nunc

igitur resp.

A
2(5

inructuris uolumen XiJ^ nunc ut ante (antea P) om. A

/>'

inuindarum

7^'

24 fidisse/)'

25
om-.

qui] qui olitn

A

dei
. . .

om.

A

sancti sp.

A A

probibente Z)'
uates

fau.
d.

bon.

A

existere post mortalibus
..1

A

contumacibus

prin-

cipibus post 24
culcauerit om.

A

27 dicant]
dub. X>'

emuli nostri

fantum
suut]

A
D^P

28

nulli ... 49, 1

con-

esf

iu quaufis]

quanto

P

D^Q,

sint

29 quamj PQ, om.

CD

30 moritur] CDP, morietur Q

I)E

EXCIDIO KT CONQVESTV 13K1TANNIAE.
iiobis
,

49
;i8

'dei tor,

conculcaverit

f

En

prinius occurrit

Samuel

iussu dei legitinii regni stabilionini populo Israhel

deo antequani naseeretur dedicatus
niundi
piitostntibus

a

Dan usque Bersabee

veridicus proplieta, signis
cunctis

indubitanter adniirandis notus, ex cuius ore spiritus sanctus
'''

i

intonuir. denuntiando prinio regi apud Hebraeos dunitaxat quod (luaedani de inandatis domini non complevcrat, dicens: 'stulte egisti 'nec custodisti mandata doniini dei tui, (piae praecepit tibi. quod si non fecisses, iam 'nuuc pararet deus regnum tuuin super Israhel in sempiternum sed nequaquam reg'num tuum ultra consurget'. quid ergo simile huius temporis sceleribus? adulteriumne

Sauli pro eo.

5j*7''

:

10

nullo niodo. sed iussionis ex parte mutationcm, quia, ut bcnc non agitur de qualitate peccati, sed de transgressione mandati. itemque ilhim obiecta, velut putabat, purgantem et apologias, ut generi humano moris est, sagaciter lioc modo adnectentem: 'imnio audivi vocem domini et ambulavi in via,

vel parricidium fecit?

quidam nostrum

ait,

'''
^tf,'^'""'

'per

quam

misit

nie',

tali

animadversione multavit.

'numquid
oiferre

vult',

inqnit,

'dominus

"'
a'/!,™'

'hokicausta
li

aut

victimas

et

non
et

potius,

ut

oboediatur voci domini?

'oboedientia
'sicut

quam

victimae,

audire magis

quam

melior est enim adipem arietum, quoniam

peccatum ariohmdi est repugnare et quasi scelus idolatriae nolle adquiescere. 'pro eo ergo, quod abiecisti sermoneni domini, abiecit et te. ne sis rex'. et post pauca 'scidit', inquit, 'deus regnum Fsrahel a te hodie et dedit illud proximo tuo meliori te. 'porro triumpliator in Israhel non parcet et paenitudine non flectetur, neque enim homo
-'u

'''
!;^''^"^',"-

:•',

paenitentiam'; subauditur: super duris malorum praecordiis. notandum quod dixit scelus idolatriae esse nolle deo adquiescere. non sibi scelerati isti, dum non gentium diis perspicue litant, subplaudant, siquidem conculcantes porcorum more pretiosissimas Christi margaritas, idohxtrae. Sed licet hoc unum exem- 39 plum, ac si iuvictus adstipulator, ad corrigendos iniquos abunde sufficeret, tamen, ut in ore multorum testium omne comprobetur Brittanniae mahim, transeamus ad cetera. quid David numerando populum evenit? dicente ad eum propheta Gaad: 'haec dicit Jj— "7"' 'doniinus: trium tibi optio datur: elige unum quod vohieris ex his ut faciam tibi. aut 'septem annis veniet tibi fames, aut tribus mensibus fugies adversarios tuos et illi te
'est,

ut

agat

ergo

est,

^^'

.10
1

(f.

17 (lule n

r.

14 et

iiuii

potiuK)

DPlj
conculcaueruut
et

coiiculcauerit]
a..
\\.

OTQ,

conculcauerint

/>',

/''

en ])riniusl pr. igitur
iu israel a

.1

iussu

.

.

.'A pro-

plieta] ((ui

ileo

dedicatus fuit at(|ue postea ueredicus pr.

dux

dan usque ad bersabee

stabiIitorr|ue

iussu dei legitinii regni extitit .1

2

ns(|ue] CDl,,),

usque ad

P
s.

bersabee]

vlW,

barsabeae

',',

betbsabeae

3 ueredicus .47' 4 denuutians
.1

slgnis ind. adni. nutus [CD^^PIJ, notatus
prinii /''

V^) om.
^4

(indubitanter post

orel .4

buins

P A

dnnitaxat om.
I)

A

.'1

.sauli]

ipsuni redarguendo

A

de niandatis duniini]
prepararet doniinus
.4

niaudat»

d«iy>'

eompleuerit .17'

eustodiuisti

mandatum
sc. h.
t.

7 pararet deus]

deus tuus

A
CDQ,

8 ergu] rogo

AP
illam

bnius tenip.

sc.]

A
-4

adulteriumue] numquid adulterium

9

fecit

post temporis

A

sed] sec 7V'

ex parte iussionis
uelut] ut ^4
.46'7)'(,',

beue om.

A

10 nostrorum

AD

11 itemciue]

itaqne

AP
P

D

ut] sicut .4

generi huniano]

CDQ

,

humano
magis]

generi

.1

.

generis
.1

propbeta

bumani P inquit] uumquid
et te]
te .4

12 adnectentem]
/''
1(5

adnectantem 7)'P
domini]
dei /''

13 multauit] 15 uictima

m. samuel

14 holocasta
et]

D

P

niagna

7)"

i(Uoniani] quia
.1

CDil,

\ta

P
deus]

idolatiae fjKcj C, ydolatriae 7)

17 pro eo ergo]
penit.
.4

itaque pro eo
(eugo
(?i«.

18 stindit 7)'

dominus

A
isti

19 non
perspicue

fl.

21 non
litant

P)

sibi

... 23 idolatrae] numquid non diis gentium scelerati
pr.
clir.

quodammodo
sunt

dum
hoc]

speruentes dei precepta more porc.
ait

inarg. conculcant et auaritiae studeut

quod

est ut apostolus

paulus

idolorum .seruitus
7)'
2,T

»4 (et

23
D^)
si

idolatrae]
inu.
adst.

scripd,

id(datriae

C'',',

ydolatriae

7>,

idolatriae

P
.1

borum
om.
])'

24 ac

om.

A
. .

abunde

sufficeret
.4

ad

corr.

principes

iniquos

nt
-4

multorum]

dnorum
.4

uel trium

aut certe
.

multoruni

omne compr.] reprobetur omue
om. D'

brittanniae
et

C

ceteraj alia

26 qnid
dicens
(hiis

gaad] quid uero

cum

dauid uniucrsuin israelem numerasset

uenisset ad

eum gad propheta
quod
uol.

A
D)]

gajid]

CD-, gad
uol.

APQ,

27 dominus]
tribus

d.

deus
famis

D
C

elege
te

C
A

ex

his

ex

his

quod

A

28 septim C,

A
7

om.

CHRONICA

III.

50
'persequentur,
'condicione
et

GILDAE SAPIENTIS
aut
certe
tribus

diebus
iu

erit

pestilentia

in

terra

volens

magis incidere

manus

misericordis dei

tua. nam artatus tali quam liominum, LXX

•railium populi sui strage humiliatur et, ui pro eontribulibus apostolicae caritatis affectu
'ut illos

plaga non tangcvet mori optasset dicendo;
isti

ego sum qui peccavi. ego pastor

'inique egi:
'et
i. Re;/.

qui oves sunt quid peccarunt'.'
patris

vertatur, obsecro,
cordis

manus tua contra mc
inquiens, 'Salomon

contra

domum

mei",

inconsideratam
filio

elationem propria niorte piaret.
'tecit',

11,6.

nam

quid scriptura in

consequentibus de

eius narraf.'

/. /ifii.

//.;;.

coram domino et non adimplevit. ut sequeretur dominum, sicut dominus ad eum: quia habuisti hoc apud te et non custodisti pactum 'meum et praecepta mea quae mandavi tibi, disrumpens scindam regnura tuuni et dabo Quid duobus sacrilegis, aeque ut isti sunt, Israhel regibus Hieroboae 40 'illud servo tuo'. et Baasae accidit, audite: quibus sententia domini dirigitur per prophetam ita dicentis:
'quod non placuerat
'pater eius'.
'dixit

;. Av-7.

K,2. .pj.Qp^gj, quoiJ niagnificavi te

principem super Israhel, quia exacerbaveruut

me

in vanis

'eorum,
'sicut

ecce

ego

suscito

post

Baasam
in

et

post

domum

eius

et

tradam domuni eius
,

domum
et

leroboae Nabath.
illius

qui mortuus fuerit de suis in civitate

coraedent quid
illi

eum

'canes

mortuum corpus
regi

campo comedent
.

volatiha caeli'.
colludio
et

quoque

scelerato

Israhel

istorum

conmanipulari
dicente:

cuius

uxoris

dolo Nabotli

innocens propter paternam vineam oppressus
i.

est,

sancto ore

illius

Heliae atque ignifero
et post

«•:/.2/,/s.

domini alloquio instructo miuatur,
'larabent

ita

'occidisti

insuper et possedisti.

'haec addes: haec dicit dominus: in loco hoc, in quo linxerunt canes sanguinem Naboth,

quoque tuum sanguinera'.

quod

ita

factum fuisse certissiraa ratione cognitum

1.

Reg. 22,22. est.

scd uc forte secunduni supra dictura Achab 'spiritus

mendax loquens vana

in ore

i. /if^.22,i'j.

'prophetarum vestrorum' seducat vos, ne sermones Michae prophetae audiatis, 'ecce per'raisit

deus spirituni mendacii

in ore

omniura prophetarura tuoruni qui hic sunt

et donii-

'nus locutus est contra te mahira'.
,./trario spiritu repletos et
Psulllt,
lei- .
tf,

nam

et

nunc certum est aliquos esse doctores con-

/4

= 'Yerba

super oleuni niolliuntur et ipsa sunt iacula', 'qui dicunt: pax, pax

magis pravam voluptatem quara veritatem adserentes: quorura et non erit'
,

^»- **'^'-'^=

in peccatis

permanentibus
Azarias

'pax',

ut

alibi

propheta

dicit:

'non est gaudere inpiis,

dicit

41 'dorainus'.
2. /!».

/j,i'.miliuni

quoque filius Obed Asae revertenti de caede decies centenum exercitus Aethiopum locutus est dicens: 'dominus vobiscura est, duni estis
[f.

30

AG
1

18 inde a
om.

v.

18 i;inocens) 1)(H)PQ
tle

nam

A

2 Ixx milium]
P, exhin
pl.

octoginta milibiis

A
A
niore

3 sui

str.

humiliatur om.

A

et ni pro]

CD'Q,
gessi

et ui Z)', et pro

cum

pro

A

apostolieae om.

car. afliecto C,

affectu kar. .1

4 ut

.

.

]

optasset dicendo] ne illos

tang. se mori optaret ilicens

A

sunt om.

D
A

peccarunt]

D^Q,

feceruut

A AD-P

C

optasset]

CDQ,

optauit

P

5 egi
aniplius

6 mei] mei ut

P
A

inconsideratum

proprie mortis optione expiauit
narrat] n.

A

7 nain quid] quid etiam -1

in consequentibus]
-1

ACDQ,

C P

audiamus
d.

inquirens /)'

solomon
et

P
9
dixit]

8 placuit
et dixit

domino] deo

adimplauit //'

dorainum sicut]

ex toto corde suo sicut
11 quid] q. uero
(?)

A
. .

A

10 praecepta] mandata
isti]
i.

A

mea]
^l

ACDQ,

om.

P

-1

sacrilegis]

ABP,
.

sacrilegiis

CDQ

nostri

A
ex

geroboe

12 baasae]

PQ, base AD, baesae

C

quibus

propter] propheta doinini ad eos uicissim

sententia

doinini loquitur dicens pro eo

A

dicen*** i*'
suis

13 irritaui

in.^i.

post quod /''
suscitabo
filii

quia] et

A
C,

uanis

eorum]

uaiiis uerbis

eorum A, uanitatibus

P
naliath]

14 suscito]

CDQ,
ill.

AP
nabath

basam

basau
basa

D
A

et post]

ACDQ,
D'

et

P
illi

15 geroboe

..4

CDQ,

filii

iiaabath A,
iu

P

suis]

ciuitatem

16 canes comedent

eum

A

inortuum corpus

campo

coin. (com. iu carapo /*')]

qul in agro com.

A

... 17 istorum] achab quoque impio regi istoruni israel

A

17 cuius] quasi />

18 pat. uin.]

ACPQ,

uiii.

patemam
iie

(paternaici /»')

D
A

est oppr.

A
om.

saiicto ...
^l

19 dicente] acciderit audia'21

inus liunc elias ignifero domiiii eloquio ininatur diceiis
/)',

20 hoc om.
iii

fluxeruiit /*'

certissime
. .

uerissima

A

22

om.

A

l(jqueiis

naiia (uaiii /)')
^4

A

23 seduxit

A

ne

.

audiatis]

iiumquid etiani micliee pruphetae sermoues audistis dicentis
/',

ne om.

P

michae

C,

michee AJ), michaee

micheae

y
27
.
. .

24 medacii
oliui /)'
(iinpiis

/)
e.

'2,5

est

om.

C

tatem

A
A

erit]

impiis

A
pr.

nt alibi
regi asae

impiis

supra) om.
ex.]

A
A

uoluii26 repletos] erectos .4 2.5/26 coiitraria C" 28 permaneutibus] CD^PQ, remanentibus D^, mauentibus A 29 obez /)' asae] C^P, ad se C-DQ, dicit] pr. dixit P

30 inilium

militum

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
'cum ipso
'vos'.

51

5

eum, derclinquet Annaniae 'si pcccatorem filio increpatur dicente: tu adiuvas aut quem dominus odit tu diligis, 2. /"ar. ;!/,2. 'propterea ira dei est super tc', quid illis, qui propriis scelerum suorum criniculis compediuntur, fict? quorum nos necesse est, si in acie dominica volumus dimicare, peccata odire, non animas, diccnte psalmista, 'qui diligitis dominum, odite malum\ quid nA r.<aim.'ii:,w.
ct
si si

cxquisieritis euni, invcnietur a vobis ct

dereliqucritis

nam

si

losapliat ferens

praesidiuni iniquo

)'egi

ita

ab

len

proplieta

supradicti losaphat filium currus ct auriga Israliel proplieta Helias,

loram

scilicet parriesf.'

cidam, qui egregios fratres suos, ut pro
'sic
10

ipsis tui

regnaret spurius, trucidavit, effatus

dicit',

inquit,
patris

'dominus deus patris

David:
et

co quod
ambulasti

non ambulaveris
in viis

in

via

-;,_^"''- -'•

'losapliat

'stuprose, ut gessit

'ecce

et in viis Asae regis luda domus Achab, ct fratres tuos dominus percutiet plaga magna te et filios
tui
in

regum
'et

Isracl et

filios

losapliat mcliores tc interfecisti,
et

tuos'.

post pauca:

tu

eris in

2. rar. 21, r,.

'magna valitudine 'de die cx die'.
15

Zacharias
'dicit

filius

donec exeat venter tuus cum ipsa infirmitatc et ad loam regem Israhel ut vos derelinquentem dominum quid loiadae vatis minatus sit, adtendite, qui surgens populo dixit: ^hacc2.ra,.L'4,->o.
languore ventris
tui,

quarc praeteritis praecepta domini et non prosperamini? quia dereliQuid de auctore prophetarum Esaia dicam? qui 42 'quistis dominum, et dereUnquet vos'. prooemium profetiae suae vel visionem ita exorsus est dicens: 'audite, caeli, et auribus /«. j,

dominus:

2.

.?.

'percipite,
20

terra,

quoniam dominus locutus
cognovit bos possessorem

est.

filios

enutrivi

et exaltavi, ipsi

autem

'spreverunt me.

'autem

me non

cognovit et populus

suum et asinus praesepc domini sui, Israhel meus non intellexit'. et post pauca minas meritas
inquit,
'filia

tantae insipientiae aptans:
'et sicut

'derelinquetur',

Sion ut tabernaculum in vinea
et principes specialiter

/«.;,«.

tugurium
ait:

in

cucumerario, sicut civitas quae vastatur'.

conveniens
2.^

'audite

'populus Gomorrhae'.
tur.

verbum domini, principes Sodomorum; percipite legem domini, notandum sane, quod iniqui reges principes Sodomorum vocensacrificia et

/-.

/,

/«.

prohibens namque dominus

dona

sibi

a tahbus offerri, et nos inhiantes

suscipimus quae deo ab omni natione sunt non placita, eademque egenis et paene nihil

habentibus distribui

in

perniciem nostram non sinimus, cum
:

latis
;

divitiis oneratis.

sordibus
/'.
/,

30

pcccatorum intentis ait 'ne itemque denmitiat: 'mihi'.
'a vobis,

afferatis ultra sacrificium
'et

incensum ai^ominatio est cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos
frustra

/j.
/5.

/«.

/,

et

cum

multiplicaveritis orationem,

non exaudiam".

et

hoc quare

facit ostendit:

'manus', inquiens, 'vtstrae sanguine plenae sunt'.
tur, ait
:

simulque ostendens, quomodo placare/s. /.
/'/.

'lavamini,

mundi

cstote, auferte
discite

maliun cogitationum vcstrarum ab oculis meis.
subvcnite
oppresso,

/7.

'quiescite

agere perverse,
(/.

benefacere, quaerite iudicium.

AC
1 ct aic

19 inde

<i

v.

20

pnsse.ssorcni)

D(H)P

{deficil r.

21

iji

intellexit)

Q Q
2
si]

ipso] illo

A
^l

cxquesicritis
»»«

CP

dereliqueritis]

ACDP,

dereliquistis

sic

D
5
tiet

iosaphiitli ('

delnceps, ios.iphat
odlt
//'
.,1

/>
est

\ea]

ACD
te]

annaniae]

et

A
uos

dom.

4

super
odisse

super te

CD ueniet A
A

3

si]

quia ^, om.

P
.1

tu pecc.

A
el.

aut)
illis .1

criniculus D, funiculis

posl

G odire]

ACD^P,
om.
^4

D^Q
8

quid] attende ctiani quid
locutus

A
ios.

7 curr. et aur.

isr.

proph.

2>osl

quid

scilicet

/>'

etiatus]

9 patris

{om.

tui) /)'

co] pro eo -1

uia /)'

10 iuda sed

11 stujjrosc (P, stupore se

CDQ)
et

ut gessit om.

A:

deletis voca!ii</.is et stupore

liaec suhslituit

H:

et

fornicari fecisti lehoida et habitatorcs lerusaleni

secunduni fornicatinnes domus Acliab

et

strupratus (sic) es naletudine

aeab

D
.1

12

te pl.

magna
die]

A
diem

post ... 14 dic om.
et

P

13 ualitudine] CD,
uos

PQ,

inualitndine

14 ex

in

A

ad ioam ... 17 derelinquet
/>'

om.

A

ioram

P

15 ioiada
direliquisti

D

populo] a populo

P
.1

16 speraniini
esaiae
',',

16/17 dcreliquistis]
qui] quod />'

PQ,

dere-

liquisti />,

f

17 auctore] prccipuo

\-saia -l/>

18 suae
-1

om.

A

uisioneni]

uisioinini suaruni .1
pr.

19 percipc

P
.

quouiamj quomodo
. .

P
A

21 mer. min.
2.")

23 uocatur /)' 26 nanique] etiam
hominatioiu

et priucipes]
.1

quoque

A

24
dictis /*'

percipite

25/26 uocentur om.

gemorrhe

D

a

tal.

sibi />'

et

nos ... 28 oneratis om.

A

27 ab omni natione]
inuolutis .1
ofteratis

CDPQ.

ab-

H

28 nostra

D
/>'

diuitiis]

29

intentis]
pl.

A

31 et
pro-

hoc

q.

f.

ostcndit] et addidit

causam A

32

pl.

sang. sunt D,

sunt sang.

A

ostendens]

o. ys.-iias

pheta

-1

32/33 placeretur

34 quiescctc

Q

pcrn. ag.

A

52
/j.
/,

GILDAE SAPIENTIS
piipillo'.

M-2fl. 'iudicate

quasi placoris vicissitudinem adiungens
et
si

ait:

'si

fuerint peccata vestra

'ut

coccinum, quasi nix dealbabuntiir:
si

fuerint

rubra quasi vermiculus, velut lana

'alba erunt.

volueritis et audieritis

me, bona terrae manducabitis.
gladius

quod

si

nolueritis

43

'et

me

provocaveritis ad iracundiam,

devorabit vos\

Accipite veracem publiulio adulationis fuco,
s

cumque adstipulatorem, boni malique
it. 1, 33. 24.

vestri retributionem
iu

absque

non ut parasitorum venerata vestrorum venena

aures sibilant ora, testantem.

itemque

ai rapaces iudices sententiam dirigens ita effatur: 'principes tui infideles, socii furum, 'omnes diligunt munera, sectantur retributiones, pupillo non iudicant, causa viduae non 'ingreditur ad eos. propter hoc ait dominus exercituum, fortis Israhel lieu consolabor
:

/s.

/,2«.
2, ;;. 5, ij.

'super hostibus meis et vindicabor dc inimicis meis': 'et conterentur scelerati et pecca'tores

lo

/,<.

simul et omnes,

qui dereliquerunt

dominum, consumentur'.
et post

et infra:

'oculi su-

/.«.

'blimis liominis luiniiliabuntur et incurvabit altitudo virorum'.

et iterimi:

'vae impio in

/». j,

12-J4.

'malum,
'ad

retriliutio

enim

manuum
et

eius fiet ei\

pauca: 'vae qui consurgitis

mane
i.^

ebrietatem

sectandam

ad potandum usquo
et tibia et

ad

vesperam,

ut
et

vino

aestuetis.

'cithara et Ij^ra et
'respicitis et

tympanum

vinum

in conviviis vestris,

opus domini non

opera

manuum

eius

non consideratis.

propterea captivus ductus est populus
siti

'meus, quia non habuit scientiam et nobiles eius interierunt fame et multitudo eius
'exaruit.

propterea

dilatavit

infernus

animam suam

et

aperuit

os

suum absque

ullo

'termino et descendent fortes eius et populi eius et sublimes gloriosique eius ad eum'.
/j.

5,22-2.5.

estis ad bibendum vinum et viri fortes ad miscendam ebrieimpium pro muneribus et iustitiam iusti aufertis ab eo. propter 'hoc sicut devorat stipulam ignis et ligna calor flammae exurit, sic radix eorum quasi abiecerunt enim legem domini exer'favilla erit et germen eorum ut pulvis ascendet.

et infra:

vae qui potentes

20

'tatem, qui iustificatis

'cituum et eloquium sancti Israhel despexerunt.

in

omnibus

his

non

est

aversus furor

44 'domini, sed adluie manus eius extenta'.
h.

Et post aliquanta de die
vastitas a

iudicii et

peccasi

m

i3,e—u.tovum

ineffabili

metu disceptans
et

ait:

prope erat,

quid nunc putabitur?

'ululate,

quia prope est dies domini'

tunc

'quia

deo veniet.

propter hoc omnes

'maims dissolventur

omne

cor hominis

tabescet

et conteretur, tortiones et dolores

'tenebunt, quasi parturiens dolebunt.

unusquisque ad proximum suum stupebit; facies
et indignationis

'combustae vultus illorum.
'irae furorisque
'ea,

ecce dies domini veniet crudelis
in solitudinem et

plenus et

:io

ad ponendam terram

peccatores eius conterendos de

quoniam

stellae caeli et splendor

/». 2i,

;-«.

sol in ortu suo et 'mala et contra impios iniquitatem ipsorum et quiescere faciam superbiam infidelium et 'arrogantiam fortium humiliabo'. et iterum: 'eccc dominus dissipabit terram et uudabit
'tur

earum non cxpandent lumen simm, obtenebrabiet visitabo super orbis luna non splendebit in tempore suo.

r>

AC
1

(/.

20 inde a

v.

Ki propterea)

D(U)(J

post pupillo

ins. illeiendite)

u(iduaiii"l

A
iam

qnasi] cuius
uolueritis

.1

placoris]

prelatoris

D\

placatiimis

A

1'uerunt V>'

3 manducal)itis] coraedetis
a.-

^l

V
publ.

4 ad
([ao

ir.

prou.

A

accipite ... 7 eftau.

tur

principes]

queso

o

contriljules

nostri

nunc

uer.

astlpulatorem absque
in

ad.

fumo

testantem boui m. que

u. retr.

non ut
affatur

sibilant
in

uenenata ora parasitornm uestrorum
furum] lurumque D^
9 hec X»'

auribus ucstris sed

quam
retri-

spiritus sanctus sententiam

per

propbetam

rapaces dirigit iudices dicens omnes principes

A A
1'2

5

butione Xi>
tentur Z)'

7 efl^atur]

CH,

Dq
pecc.

10 et om.

conuerincuruauit

10/11 peccatores]

omnes

A

11/12 sublimis] sublimes A, om.
e.

D'

DQ, incuruabitur // 14 estuatis ^ 16 et o. m. om.D' descenderunt />' l'j descendent] C7>2y,
gloriosi -1

non] nec

o.

m.

e.

A
et

ductus om.

D^

17

siti

populi] ^Ci)',

populus 7>'-y

gloriosique] eius et

20 uinnm om.
(J

A
sic]
2(1

21 aufertis]

anertitis .4

22 ignis
quasi />'
.1

ligna] ^4,
1.

ligna iguis et D,

lingua ignis et

calo»

D'

ACD-(j,
disserens

si

D'
29

23

ut]

abi. e. d.

cxerc.

A

24

liiis

D

nuersus] A(AJ, aduersus />

J

27 prope erat tunc
tenelnint] eos
et
inil.
t.

quid nunc
porturiens

put.)

quanto magis
€'(,>,

nunc computatur

.1

uastita />'

uenietur 7>'

.4

y

30 illorum]
/)' tiv\ns]

eorum

.1/^'

domini om.

A

uenit ^, ueniotur 7^'

pl.]

pl.

ind.
sid]

A

31 terrara om.

con-

terendos] AC(J, conuertendos V>

32 quMniam] qnando

-4

33

.4tV, om.

D

urbes

-4

35 arraKaucium

D

ef

iternm om.

A

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
'eam
'sic

53
erit

et

affliget

faciem

eius

et

diaperget habitatores
eius,
ille

eius

et

sicut populus, sic eius, sicut

'sacerdos, et sicut servus, sic
ille

dominus

sicut ancilla, sic

domina

emens,

qui

vendit,

sicut

fenerator, sic
dissipabitur
Uixit
et

qui niutuum accipit, sicut qui repetit, sic

'qui
r,

debet.
est

dissipatione

terra

et

direptione
,

pracdabitur.
,

dominus enim

'locutus

verbum hoc:
ius,

defluxit

terra

defluxit orbis
,

infirmata est altitudo

'populi terrae ct terra interfecta est ab habitatoribus suis

quia transgressi sunt leges,

'niutaverunt
'terram'.

dissipaverunt

foedus

sempiternum.

Propter hoc maledictio vorabit 45
cessabit

et iiifra;

'ingemiscent omnes qui laetantur corde,

'norum, quiescet sonitns laetantium, conticescet dulcedo citliarae
10

cum

cantico,

gaudium tympanon bibent
omnis

/».24,7-75.

'vinum, amara orit potio bibentibus iHam.

attrita

e.st

civitas vanitatis, chausa est
,

'domus nullo introeunte.
'transhitum est
'quia

clamor

erit

super vino in phxtcis
est in
in

deserta est omnis Laetitia,

haec

eriuit

gaudium terrae, rebcta in medio terrae et
te,

urbc solitudo

et cahamitas et post

opprimet portas,

medio populorum".
transgressorum

pauca

:

'praevari-

is.24. 10-23.

'cantes praevaricati sunt et praevaricatione
if,

praevaricati

sunt.

formido
fornii-

'et

foveae et laqueus super
cadet
in

qui habitator es terrae.

et erit: qni fugcrit a

voce

'dinis,

foveam, et qni se oxphcuerit de fovea, tenebitur laqueo: qui cataractae

20

fundamenta terrae. confractione confringetur commotione commovebitur, agitatione agitabitur sicut ebrius et auferetur quasi 'tabernacuhim unius noctis et gravabit eam iniquitas sua et corruet et non adiciet, ut 'resurgat. et erit: in die illa visitabit dominus super mihtiam caeh in excelso et super
'de excelsis apertae erunt et concutientur
'terra,

'reges terrae
'in

qui sunt super terram,

et

congregabuntur
et post

in

congregationem unius
et

fascis

lacum
et

et claudentur ibi in

carcerem

muUos

dies visitabuntur.

erubescet

2.',

domuius exercituum in monte Sion et in Et post aliquanta, rati- 46 'lerusalem, et in conspectu senum suorum fucrit gh)rificatus\ onem reddens, quam ob rem taha minaretur, ita ait: 'ecce non est abbreviata manus /<. sed 'domini, ut salvare nequeat, Jieque adgravata est auris eius, ut non exaudiat.

'hma

confundetur

sol,

cum

regnaverit

5.'*,

;-4.

'iniquitates vestrae diviseruut inter vos et

deum vestrum

et

peccata vestra absconderunt
sunt sanguine et
vestrti

'faciem

eius

a

vobis,
:

ne exaudiret.
labia

'digiti vestri
an

iniquitate

manus enim vestrae pollutae vestra locuta sunt mendacium et lingua

iniquitatem
in nihil,

'fatur.

non est qui vocet iustitiam neque est qui iudicet vere, sed confidunt

n,')

et loquuntur vanitates et conceperunt dolorem et pepererunt iniquitatem'. et infra: pedes eorum in nnihim 'opera eorum inutilia et opus iniquitatis in manibus eorum. cogitationes eorum cogi•currunt et festinant, ut effundant sauguinem iunocentem. 'tationes inutiles, vastitas et contritio in viis eorum et viam pacis non cognoverunt et semitae eorum incurvatae sunt eis: omnis, qui 'non est iudicium in gressibus eorum. 'calcat in eis, ignorat pacem. propter hoc elongatum est iudiciuni a vobis et non
'apprehendit vos
iustitia'.
r.

i,. ,m,

c-a.

et

post pauca:

'et

conversum

est

retrorsum

iudicium

ctis.M,i4.n.

AC
1

(/.

21 inde a
(,'">/>

1.5

a vuce) D(J
2 sicat]
sicut]

sicut] il

V,

s

f>

AC^DQ,
s

s

C^

siciit aiic,]

C^Jx^K
nuit.

et sicut anc, .4,

s

anc, 6'»

sicut antc eniens
sicut

um.

C

C^Dg,

3 mut.

accipit]

CQ,

accepit

^i,

accipit mut.

D

om.

C

4

(lissipatui-

A
. et

5 altitudo populi terre et terra iuterlecta « ingemescent
/)'

est
!•

serumit

A

solus

6 transquiescit C/>'
-1

gressij -4i>Vi

trausgressae

C


.1

cessauit C7n,'
illani]
e.iin ,1

ciuiescet] -!/'-(,',

contioescet] .IC/)-','. concitis

10 potatio

lliilatisC'
tr,

12 derelicta

13 quia

.

.

.

populorum
.4

oni.
es]

A
est .1

pupul(,rum]
17 de
<,

C^DQ, populum
e,\celsis

O
liis

14 et pr,
celi -1

praeuaricati suut 07».

D^

15 foueae] pauor
lundentur
nus]
u.
f,

(excelsiis /''jj

coucuticntur] .iC/v-y,
1'.'

con-

/>'

18 conunoucbitur]
,1

terra

.)

cjuasi ebrius]
iu

sicut ebria
/>')

^

sua um.
f.]

/''
in
'24

20 domicougregatione
in

d.

populum suuni
.1

'21

congregaiiuntur iu (congr,
in

cougregatioiieni u.
2:5

cougregabuntur

'22

lacuni
.1

ct

clauduutur um.
ita

A

uionteni
/>'

.1

conspectu]

ACD^(i)Q, couspitum
grauato

/>'

senium
e,

25

om.

.1

miriininarctur

2ti

adgrauaUi]

ADQ,
et

ad-

C
.
,

28

exaiuliret]

uos

A
.1

30 fatur om.
.i/'

A

nicliil.. .1

31 pepcruut
pedes
l>
.'SS

D

infra

om.D^
37
ct
.

32 opera eorum] CQ, opera eoniin opera
iud,]

peiles]

/UV.

et

coriiin]

ergo /'

cnncussum

est iud, retr,

54
'iustitia

GTLDAE SAPIENTIS
longe
stetit,

quia corruit in platea veritas et aequitas non potuit ingredi.

et

'facta est veritas in oblivione et qui recessit

a malo, praedae patuit.

et vidit

dominus

47

Hucusque Esaiae proplietae eius, quia non est iudicium'. 'et non placuit in oculis pauca de multis dixisse sufficiat. Nunc vero illum, qui, priusquam formaretur in utero, praescitus et priusquam leremiam exiret de vulva, sanctificatus et in cunctis gentibus proplieta positus est
,

!>

ler. 2,

1.

2.

ler. 2.

4-a.

de populo insipiente rigidisque regibus pronuntiaverit parumper attendcntcs auditc, hoc modo leniter verba initiantem 'et factum est verbum domini ad me domus 'audite verbum domini 'dicens vade et clama in auribus lerusalem et dices'
scilicet,

quid

,

:

:

:

,

'lacob

et

omnes cognationes domus
non dixerunt: ubi

Israhel.

haec

dicit

dominus: quid iuvenerunt

in

lo

'me patres
ler. 2, 20.

vestri iniquitatis, qui elongati sunt a

me

et

ambulaverunt post vanitatem

et

'vani factl sunt et
-post

est qui ascendere nos fecit

de terra Aegypti?' et

pauca:

'a

saeculo confregisti

/er. 2, 2;. 22.

viam'.
'es

'ego plantavi te

iugum meum, rupisti vincula mea, dixisti: non servineam electam, omne semen verum. quomodo ergo conversa
si

in

pravum vinea
es

aliena?

laveris

te

nitro et mnltipUcaveris tibi

herbam

borith,

is

/er.2,29-52.

'maculata
'iudicio

iniquitate

tua

coram me,
audite

dicit

dominus'.

et

infra:

'quid vultis

mecum
sum
20

contendere? omnes

me

dereliquistis, dicit dominus.

frustra percussi filios vestros,

'disciplinam

non

receperunt.

verbum domini

:

num

quid

solitudo

factus

'Israhel aut terra serotina?

/fr. 4,22.

quare ergo dixit populus meus: recessimus, non veniemus 'ultra ad te? num quid obliviscitur virgo ornamenti sui aut sponsa fasciae pectoralis 'quia stultus est populus 'suae? populus vero meus oblitus est me diebus innumeris'. sapientes sunt, ut faciant insipientes sunt et vecordes 'meus, me non cognovit: filii
:

48 'mala, bene autem facere nescierunt'.
Ar. j,3.

Tum

propheta ex sua persona loquitur dicens:
eos et non doluerunt; attrivisti eos et
suas

'domine, ocuh
'renuerunt

tui respiciuut fidem.

percussisti

accipere

disciplinam;

induraverunt facies
qui

super petram et noluerunt
et

25

/er.5,20-2.j.

'reverti'.

itemque dominus: 'annuntiate hoc

domui lacob

auditum

facite in

luda

'dicentes:
'aiu-es
'bitis?

audi, popule stulte, qui non habes cor,

habentes

oculos non videtis et

nie ergo non timebitis, ait dominus, et a facie mea non doleharenam terminum mari praeceptum sempiternum, quod non praeteribit: 'et commovebuntur et non poterunt, intumescent fluctus eius et non transibunt illud. 'populo autem huic factum est cor incredulum et exasperans, recesserunt et abierunt, nou dixerunt in corde suo metuamus dominum deum nostrum'. et iterum 'quia ier.5.2c-2<.i. 'et
et

non

anditis.

qui posui

:

:

'inventi sunt in

populo

meo

impii insidiantes quasi aucupes, laqueos ponentes et pedicas

'ad capiendos

viros.

sicut decipula plena avibus, sic

domus eorum plenae

dolo.

ideo

'magnificati sunt et ditati, incrassati sunt et inpinguati, et praeterierimt sermones

'pessime, causam
'quid super
/fr.7,27.2«.
liis

pupilli

non dixerunt

nou

visitabo, dicit dominus, aut super

49 'anima mea?' Sed absit, ut (jjg^gg et non audient te et vocabis eos

pauperum non iudicavenmt. gentem huiusmodi non ulciscetur vobis eveniat quod sequitur: 'loqueris ad eos omnia verba
et iudicium et

meos num-

x>

non respondebunt

tibi

et

dices

ad eos:

AC
1

Ifinit V.

11 :\nil)ulaverunt)

DF

{redit v.
-I

,5

nunc,

deficit v.

12 in Aegypti

etc.)

Q
/.»'
. . .

in

om.

A

3

ysaiiie Z>, s.ancti ysaie

pracscifus] prestitus />', a cleo est prescitus

A A

5 formaretur] .lC'/)'Py, conclpcretur 4 8 hoc 6 est pos. A priusquani] antequani A
suff. dix. .1

initiantem o»(. .1

9 uerham]

ACPQ,

om. JJ
oin.
(,',

10

iu

om. />'
16

llqui]quia.l

et

non

.

.

.

12 aegypfi

om.

A

13 a sacculo ... 17 contendere
et inlra

es] I), est

Q

mec. uult. i»'
.4

17 der.
.4(,),

me

A

18 audite...21 suae]

^

21 uero]

tum propheta ... 30 illud] et iiifra .4 fili /)' cogn. non />' 22 me] et me A 30 poterunt] J), potuerunt Q sempiternum om. /'' 29 arenum />' 28 ergo] D^^Q, autem D' et impiuguati ante et ditati A 33 meo] oorum A 35 incrassati] sunt ct crassati />' 31 autem om.. A .sequitur] 38eueniet/)' huiusceniodi .4 37 liiis /> uisitabo] iudicabo />' sunt /)os( inping. /.J'
scribitur
.4

autem />, om. A 23 nesciunt A

me] mei

inuumeris]

nnmeris />

loquere

.1 />

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BIUTANNIAE.
'haec cst geiis, quae uoii audivit voccui clomiui
'tides
'et

55
periit
'<•'-.

dci

sui

nec recepit disciplinam;
(jui

et ablata est

de ore coruni".

et post aliquanta:

'numquid

cadit
iste

qui

aversus est

nou

revertetur.'

quare ergo aversus est populus
et

non resurget iu lerusalem
attendi
et

«,4-7.

•aversione
5

conteutiosa?

apprehenderunt mendacium
est

noluerunt reverti.

'auscultavi,

nemo quod bonum

loquitur.

nullus

est

qui agat pacniteutiam super

'peccato suo dicens: quid feci? 'petu vadens in proelium.
'ciconia
et

omnes conversi sunt ad cursum suum quasi equus imin caelo cognovit tempus suum, turtur ct hirundo et custodieruut tempus adventus sui, populus meus non cognovit iudicium dei'.
milvus

10

tam vehementi sacrilegiorum caocitate et inettabili ebrietate propheta coutcrritus et eos qui se ipsos non deflebaut, ut et nunc infelices tyranni agunt. optat sibi auctiouem fletuum a domino concedi, hoc modo dicens: 'super contritione filiae popuU numquid resina non est in Gahiad aut medi'mei contritus sum: stupor obtinuit me. 'cus non ost ibi'.' quare ergo uon obducta est cicatrix filiae populi mei? quis dabit
deflens
'capiti

.(j^i^'''

meo aquam

et

ocuhs meis foutem lacrimarum

'.'

et plorabo die et uocte inter-

i">

20

25

ct dcrelmquam quando omnes adulteri sunt, coetus praevarica'torum. et exteuderunt hnguara suam quasi arcum mendacii et uon veritatis: confoi''tati sunt in terra, quia de nialo ad mahim egressi sunt et me non cognoverunt, dicit 'dominus". et iterum: 'et dixit dominus quia dereUquerunt legem meam, quam dedi /cr.9,H-^^'eis, ct non audierunt vocem meam et uon ambulavcrunt in ea, et abierunt post pravi'tatem cordis sui, idcirco haec dicit dominus exercituum deus Israhel: ecce ego cibabo 'popuhmi istum absinthio et potum dabo eis aquam feUis': et post pauca, quod etiam crcbrius stilo propheta adiuuxit, dicens ex persona dei: 'tu ergo uoU orare pro populo /«. //,». 'hoc, et ne assumas pro eis laudem et orationem, quia non oxaudiam in tempore Quid ergo nunc infausti duces facient? 50 'clamoris eorum ad me et afflictiouis eorum'.
'fectos populi mei.

quis dabit mihi in sohtudine diversorium viatorum?

•populum

meum

et

recedam ab

eis,

:

vobis fundant perseverantibus in

angustam amota spatiosa, prohibiti a deo, ue preccs pro maUs et tantopere incitantibus quis e contrario ex corde ad deum repedantibus, deo nolente animam hominis interire, sed retractante, ne penitus percat qui abiectus est, viudictam non potuissent iuducere, quia nec lonas, et
illi

pauci iuveuicntes viam

;

30

quidem cum muUum concupiverit, Ninivitis propheta. sed omissis interim nostris audiamus potius quid prophetica tuba persultet: 'quod si dixeris', inquiens, 'in corde tuo:,^^'' si mutare potest 'quare venerunt mala haec? propter multitudinem iniquitatis tuae. 'Aethiops pellem suara aut pardus varietates suas, et vos poteritis bene facere, cura didi-

"
'

AC
1

(f.

22 inde a

v.

5 taui

iieinu)

DQ
2 ablata] oblaciu Z^ 8
terap. adu. sui]

recepit]

uersus de ^l

y
(j

^, recipitZX^
om.

perit ^l

resurget]

.i,

resurgitX»^

3 qui
/.»'

;ul-

in ier.

A

h unWw^] ACD^-Q, uemo/''
peccaui /)'

paenitentiam] ACD^^Q, paeu.

suam

super]

iudicium]

1'eci] ACD^Q, 1'eci ACD^Q. om. Z>'

VD-Q, temp.

.sui

adu. A, adu. sui temp.

D^

9

et

tam ... 10
nostri

deflens eos]

itaque

propheta tam veb. et

ineffabili sacri-

legurum cecitate conterritus
contritus /''

et pio affectu eus defleus -4

i&m\ ACO^D^^Q, cum/>'
infelices tiranni .4
-!

conterritus]
sibi]
1.3

ACD-Q,
inc. /)'

10 ut ... agunt]
cuntritioiiem
.1
. . .

sicut et
filiae
l.')

nunc agunt

ACD^Q,
,1

llactionem.-l

ont. ^4

12 conterritus

numquid ...

mei om.

num]

CbD^Q, inc. C^D' ACD-Q, diuerso7>' ACD-Q, arcum suum
22
eis]
illis

14 capiti

quis daliit om.
(,',

16 quandu] qn CD, quia
/.i'

diuersoriumj sulitudinem A D' 15 mihi] me .1 arcum] 17 linguam suara quasi om. D' quoniam .1

19 et dixit dom. om.
dei]

A
e.

21 dumiuus]

d.

deus
sibi

.1

ecce]

ACD^Q,
n.

ego />'

A

quod ... 23

propbeta ex

persona dcmiiui
te .1

crebrius

loquentis

adiungit dicens

^

23 ergo
uero

uoli]

ACD-Q,
preces
dei

uoli ergoX''
f.

24 exaudiam]
d.

25

afflictionis] in

tempore

A

ergo]

A

duces facient] britannie
iusti

A
et

26

illi

pauci ... 28 sed retractante]
malis et dei pietatem
qui

cum
et

audiant probiberi a
iuauditis

deu ne

ett'undant

pro

perseuerantibus in

contiuuis

sceleribus
in-

uffeudentibus
uenientes]

utique clementissirai

misericurdissinii

neminem

uult

perire sed

retractat xl

29 uindictam ... 30 propheta] audiant inquam 27 quis] CD, queis <J CD-Q, uiuente D' persultet] per31 potius om. A nostris] his A 30 uiniuitis] Q, uiniuetis D istara et tiineant A 33—56, 1 didiceritis] C, didisceritis DQ sultans A quod si 56, 16 populus meus et om. A
. .

.

56
'/ylj^' 'ceritis

GILDAE SAPIENTIS
:

/er. jj,

2.

malum"; subaiiditur, quia iioii vultis. (^t iiitVa 'liaec dicit dominus populo huic: moverc pedes suos et non quievit et domino non placuit, nunc recoi'et dixit dominus ad me: noli 'dabitur iniquitatum eorum et visitabit peccata eorum. cum ieiunaverint, non exaudiam preces eorum et si 'orare pro populo isto iu bonum. et iterum: 'et dixit dominus ad 'obtulerint holocausta ot victimas, non suscipiam ea". Moyses et Samuel coram me non est anima mea ad populum istum 'me si steterit
'qui dilexit
:

5

,

/er. jj,j. «.

'eice illos

a facie

mea
et

et egrediantur'.

et post

pauca- 'quis miserebitur

tui,

lorusalem

'aut quis contristabitur

pro te

aut quis ibit
abisti.

ad rogandum pro pace

tua'.'

tu reliquisti
te

'me, dicit dominus, /«^w, 'ficiam
to".

retrorsum

et

extendam nianum
ecce
et

meam
vias

super

et interlu

et

post aliquanta:

'haec dicit dominus:
a
via

ego fingo contra vos cogivestras
et studia

'tationcm:
•vestra.

revertatur
qui

unusquisque

sua

mala

dirigite

dixcrunt;

desperamus.

post

cogitationos

nostras
;

ibimus et

unusquisque

'pravitatem cordis sui mali faciemus.
'audivit talia horribilia.
'nix
ler. L'2,3~5.

ideo liaoc dicut domiuus
Israliol'.'

interrogate gentes: quis

(juao fecit nimis virgo

num

quid deficiot de petra agri
quia oblitus est
;

Libani

aut velli possunt
et

aquae orumpentos frigidae defluentes?
aliquanta
et

1.=.

'me popuhis meus'.
'dominus;
'et

post

optione

proposita hiquitur dicens
vi

"haec

dicit

facite iudicium et

et iustitiam

Uberate

advenam

pupiihim

et

viduam

nohte

oppressum de nianu cahimniatoris contristare nequo opprimatis inique et
20

'sanguinem innocentem ne etfundatis.
'dientur per portas

facientes feceritis verbum istud, ingresi enim domus huius reges sedentes de genere David super thronum eius.

'quod
/er. 22, 2^.

memetipso iuravi, dicit dominus. quia in sohtuet iterum. de rege enim scelesto loquebatur; 'vivo ego, dicit 'flji^Pi^i Qi-n^ domus haec". 'dominus, quia si fuerit lechonias anuhis in manu dextra mea, iude eveham eum et
si

non

audieritis

verba haec.

iu

'dabo
51
^'"''iT/if/et

in

nuxuu quaorontiuni

animam

eius'. in

Sanctus quoque .\bacuc proclamat dicens; 'vae qul aedificant civitatem

sanguine

25

praeparant oivitatem
et

in

iniquitatibus.

dicentes;

nonne haec sunt a domino omnigentes multae rainoratae sunt".
et

'potente'.'

defecerunt

populi

multi

in

igne,

et

et

^"'^^Mta
'te
,

propliotiani (juoruhis incipit;

ut quid niihi dedisti

,

'et

factum

est

iudicium

non exaudies? vociferabor ad labores et dolores inspicere miseriam et impietatem contra propter hoc dissipata est lex et non per- w et iudex accepit.
usque quo olamabo
quia impius per potentiam deprimit iustum.

ducitur ad finem
'exiit

iudicium.

propter hoc

iudicium perversum'.
et beatus

52
os.

9,1-4. iQQ^

Osee propheta attendite quid loquatur de principibus dicens: 'pro transgressi sunt pactum meum et adversus legem meam tulerunt, et excla•mabant: cognovimus te, quia adversum sis Israhel, bonum ut iniquum persecuti sunt, 'sibi regnaverunt. et non per me; tenuerunt principatum, nec me agnoverunt'. Sed et sanctum Amos prophetani hoc modo minantem audite 'in tribus impietati53

Sed quod

35

:

Amtis2,4

7.

AC
C^Q,
opt. ^l

(f.

33 inde a

r.

4

isto

ad
'2

v.

37

iiiiuautiMii) J)l' (redit r.

25
3

saiictus)
noli

<J

1 liuic]

CD^^ij, liiliuic

y
.1

domiuo] C7/-V,

il-

suo

/-*'

.

.

.

5/6 ad nie om.Jl^

7 eiice]

eieci X*^, eiece

C^

eiectX»'
liberati

miserebitur] CQ, niiseretur

D
om.

15

liliani] C(,).

labani X»
^-ICV^'-*,),

16 prop.

17 liberate]

AC,

/^y
21
rege

oppr. de miutu]

ACD-Q,

JP

calumuiatoris]

calump-

niator»si>'
rcge
e.

18 contristari
locjuebafur]

uerbum boc
alibi

.1

niemet] imniemet ^s/cj C, ueniet Z*'

22 de
.1

sc.

idem

de

scelerato

biquitur

A
CJJ^PQ,

23 ieconias

J>

mea dextera
27 pupilli

25 abakuc
in

fJ

sanguinem

A
et ita
.

26
.

in (om.

D^F)
et

iniquitatibus]

in iniquitafem .1

A

igne vm.
.

A
.

27/28

.

32 peruersum om.

A

uim patieus
vulff.

.

quare osteudisti mibi iuiquitatem
J' et

laborem uidere

uociferabor ad to 28 quo] quo domine P praedam et iuiustitiani coutra rae Ver.^iio
att.

29 contra ... 32 peruei-sum om.

33 quid
e.\clanuibau(
et

loq.

A
sibi
oni.

34 trausgressi sunt] ACJ>'-Q,

trausgresBunt

D'

aduersum
.1,

A
me)
37 sed

34/35

... 36
^l,

A

36 reguauerunt
i»'

bis J'
JO',

per me] CQ, pro nie

per

[oia.

D
et

nec me]

non

nec
.4

/>»

agnoueruutj CD-Q, agnouer«t

cognouerunt P, coguoui
attendite i>'

vl

sauctum] sauctum etiam

amos] .lCi)^^ anuos

audite]

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
"bu.s
filiiiiiiiii

57
(|1iim1

iiula

vt

iii

(juattuor

noii

avertam oos

projitci-

rc|iuli'runt

lcgcin

•doniini

et

praccepta non custodicrunt,

sed seduxerunt eos vana coruni.

et

emittam

'ignem super ludam et conicdet fuudamenta lerusalem.
'iustum et

haee

dicit

doniiuus: in tribus

'impietatibus Israliel et in cjuattuor iion avertam eos, propter
.''

pauperem pro
et vivctis,

calciamentis, quae calciant
(^t

quod tradidcrunt pecunia super pulverem terrae, et colaphis
et post et

'cacdcbant capita pauiierum,

viam humilium declinaverunt".
sicut

pauca 'quaeritc
:

.•!,,»»

j, «.

'dominum
'crit

ut

non rcluceat
Israel

ignis

domus loseph
portis

qui cxtinguat'.

'domus
qui
:

odio habuerunt in

comedat eam, ncc redarguentem et verbum
prophetae, sed eram

Amo^

o, lo.

'iustum abominati sunt\
10

Amos

prohibitus, ne prophetarct in Israel, absque adulafilius

tionis tepore

respondens

'non eram', iuquit, 'ego propheta nec

f/^Jjf'

'pastor caprarius vellicans sycomoros, et suscepit
'nus

me dominus

ab ovibus et dixit domi-

ad me: vade et prophetiza in plebem meam Israhel, et nunc audi verbura domini'; rcgem namque alloquebatur. 'tu dicis: noli prophetare in Israel et non congrcgcs 'turbas in domum lacob. propter quod haec dicit dominus uxor tua in civitatc mere;

1.S

'tricabitur
'in

et

tilii

tui

ct filiae

tuac gladio cadcnt et terra tua funiculo metictur et tu
Israhel

autem captivus ducctur a terra sua\ et infra: inmane pauperem ct dominationem excrcetis h\ inopes super terram, qui dicitis: quando transibit mcnsis ut adquiramus, et sabbata ut 'aperiamus thesauros?' ct post pauca: 'iurat dominus contra superbiam lacob, si obliterra

inmunda morieris;
qui

'audite

itaque haec,

contribulatis

Amot

s,4. i-

.i/«.« «,?. ».

20

'viscetur

in

contemptione

opera vestra ct in

his

uon conturbabitur terra
'et

et

lugcbit
Amos
s,

'omnis qui commorabitur in ea et ascendet sicut flumen consummatio'.
'dies festos vestros in

convertam

m.

luctum et iniciam in
sicut

omnem lumbum
dilecti et eos,

cilicium et in

omne caput
diem
Amos
», lo.

'decalvationem et
'maeroris'.
2.1

ponam eum

luctum

qui

cum eo

sunt, sicut

et iterum: 'gladio morientur omnes peccatores populi mei, qui dicunt; non

'appropinqiuxbunt ncque venient super nos mala'.

Sed
'ct

ct sanctus

Micheas vates attendite quid
civitatem'.'

sit

eftatus:

'audi',

inquiens, 'tribus: 54

quid

cxornabit

numquid

ignis?
si

et

domus iuiquorum
in statera

thesaurizans
iniquus
ct

in^'!''^^/'

'thesauros iniquos et
'saccello
30

cum

iniuria iniustitiam?

iustificabitiu'

in

pondcra dolosa. ex quibus
ct

divitias suas in impietate replcverunt',

Sed
quit, 'dies

Sophonias propheta clarus quas minas exaggerat, audite; 'prope csf, in- 55 domini magnus, prope et velox valde. vox dei domini amara constituta est ; j!^^
dies
et

/.

ct potens,
'dies

irac

dies ille, dies tribulationis et necessitatis

,

dies

nubis et ncbulac.

35

clamoris, dies miseriac et cxterminationis, dies tenebrarum ct caliginis et ibunt et contribulabo homines 'super civitates firmas et super angulos excelsos. 'sicut caeci, quia domino peccaverunt, et effundam sauguiuem sicut pulverem et carnes

tubae

,

'eorum
•ct

sicut

fimum boum,
facict

et

argentum eorum
super

et

aurum nou
in

poterit

eximere

eos in

'die irac

domini.

ct in igne

zeU cius consumctur omnis terra, quando consummationem

solitudincm

dominus

onmes commorantes

terrani.

convenite

et

AC{f.24
super .... .W,
1

fere ublitleralitm iude a
ira (loniiui)

v. 'ii

super angulns)

DP

(om.

(!

et pnst

'2.5

mala

el

M

et

'2

Q
.1/'
-'

auertanil cnuertani
/'

praecepta] pr. eius
./

.1

eos om.
.1

D'

uana] in uanitate

A

4 auer-

lam] conuertani

tradidere I'

eos] ouin

pecuuia) pro pec.

5 iniustum

/^'

calciabant

AP

proliiliebat nc prophetaret et post pauca ... 13 fu dicis] regem etiam allorjuitur tiui piini 6 decliuaneniut /' 15 cad. 14 turbam .1 13 nnlite -I 10 tempore />' 7 uiuctis] inueniatis /; dicens.l coiitra] Q, 19 aperianuis] reclpianuis /'' '29 repleuerunt om. A et inlVa gl.A 10 a] deA 2'2 iuimioicam /)' liiis /> 21 llunieM] fluic/'' '20 cuncpplione />' 19/-20 obliscetur /J' super J>
.

.

.

23

eos] in eos />•

25 uos

D

21)

affatus l>

'27

thesaurisans

UP
J^

in om..

P

'29

sacello

PQ

30
iUa

clarus propb.

.1

tiuas] tiua/''

.30,31 iiuiuieus

J/"
.1

31

dei] diei
315

A
.1

33 clangoris
liS

AP

35 cffundet sang. ipsorura

bonum D,
dabit ^l

quoniam

solitudinemj

JCff -fV,

Jtsolatiouera i>

laciet]

J b//// C 37 ignera A in] super Z^, hm;. C
coustituta est oni.

32

ille]

quaiido]
tcrra
.-1

CHRONICA m.

°

58

GILDAE SAPIENTIS

'coniungimini, gcns indisciplinata, priusquam efficiamini «icut fios piaetcrions, priusquam
'veniat super vos ira domini'.

"^'

zach.

Et quid Aggaeus sanctus propheta dicat, attcnditc: 'iuioc dicit dominus: semel movebo caelum et terram et mare et aridum et avertam regnum et exterminabo 'virtutem regum gentium et avertam quadrigas et ascensores'. 57 Nunc quoque quid Zacharias filius Addo proplieta electus dixerit intuemini, hoc 1,3. 4.1X10 Ao prophetiam suam exordiens: 'revertimini ad me et revertar ad vos, dicit dominus,
56
'23.

'ego

5

.

'et nolite

tales esse, sicut patres vestri, quibus

imputaverunt prophetae priores dicentes:
viis vestris:

'haec dicit dominus oninipoteus: avertite vos a
zarf. 5,2.

et

non intenderunt, ut ob:

'audirent mc'.

et infra:

'et

dixit

ad

me

angelus: quid tu vides?
maledictio
,

'video volantem longitudiuis cubitorum viginti.
'totius terrae,

et dixi falcem ego quae procedit super faciem

lu

quoniam omnis fur ex ea usque ad mortcm punietur, et proiciam eum, dominus omnipotens, et intrabit in domum furoris et in domum iurationis in 'nomine mco mendacium'. 58 Sanctus quoque Malachias propheta dicit: 'ecce dies domini veniet succensa quasi
'dicit
Maiac
•^''•ipjjjjjjimg^

15

gt erunt omnes superbi et omnes facientes iniquitatcm ut stipula et inflamma,

'bit

eos dies adveniens, dicit domiuus exercituum

quae non reUnquet ex

eis

radieem

'et

germen'.

59
''yi./i'

impiorum ct finc disccptaverit et semen eorum secundum 'desiderium eorum et filii eorum ante conspectum eorum et domus eorum fructuosae vacca eorum non abortivit 'sunt et timor numquam nec plaga domini est super eos. 'ct praegnans eorum pcrtulit partuni ct nou erravit, sed permanct sicut ovcs aeternac, fiuierunt in bonis vitara 'et pucri coruin gaudent ct psalterium sumentes ct citharam. num quid deus facta impiorum non rcspicit? 'suam, in requicm inferorum dormierunt'.

Sed
:

ct

sanctus

lob attendite quid dc

priucipio

dicens

'propter quid impii vivunt? et senueruut iulioucste

'jtf

-js

/u6 22. i7.

iiou ergo:

'scd lucerna impiorura extinguetur et superveniet eis eversio et dolores tani-

/06

'quam parturientis eos ab ira tenebunt. et erunt sicut paleae a vento et sicut pulvis, 'quem abstuht turbo. deficiant filiis eius bona. videaut oculi eius occisionem suam, 'qui grcgera', inquit, 'cuni 24,2-7.'nec a domino rcisalvctur'. ct post aliquanta dc iisdera: 'pastore rapuerunt ct iumcntum orfanorum abduxerunt et bovem viduae pigneraverunt 'et declinaverunt imponentcs a via necessitatis, agrum ante tempus non suum demessi 'sunt, paupercs potentium vineas sine mcrcede et sine cibo operati sunt, nudos multos et post pauca, 'dormire fcccrunt sine vestimentis, tegraen animac eorura abstulerunt'.
«.

30

/u6 2j.

cum ergo
'terra
,

sciret coruni opera,

tradidit

eos in tcnebras

:

'maledicatur ergo pars eius a
illi

^°^,2|.

pariant plantationes eius aridac'.

'rctribuatur crgo
iu

sicut egit, contribulctur

35

'omnis iniquus sicut lignura sine sanitatc.

iracuudia cniui surgcns impotentcm cvcrtit.

AG
ficiaiit

{Jinil

cij^c.

v.

28

abstulit)

Dl' (um. ud 2

ira

(luiiiiiii

ct

10 el iulra ...

14 nieudiicium

el

'28

de-

.... 59, 5 consequuutur)
1 cougregaraiui

Q

A
aridain
.1

priusquam] autequaui
^l

A
.1

'2

doniiui]

dei

A

3

sanct. agg.

A

4

et

mare]

ACFQ,
orti.

om.

D

auertara] euertaui
filius

reguuuij sedes
1'

regum P,

sedes

regum geutium

A

5 regum
rent]
ait />',

A

euertani
/*'

G

addo (abdo A) om.

propbeta]

AVPQ,

zacharias

D

9/10 obaudi-

ACPQ,
inc.C

obaudiret

10 et iufra ... 14 meudacium om. .4P

ego om. D', inc.C
15 ueuit

13

dicitj

fur. et iu

domum

o/u.

D'

furoris]

furis

tw*. wu^^.

A

16 ut] AC(1)PQ, eti*'
Q, principiorum
Z.*,

17
om.

dicit]

DP, om. Q
dispulauerit >4

19 sanctum

A
i>'

priuc.

impiorum)

AC

{snx>erest ///ipiorum)

priu-

cipio

P

20 quod

et seu.] seu.

P

inlniueste] iu iubouestate
ins.

J

22 suut] vlCPQ),
ouis «!
et eruut]

D
^

23

protnlit yl
ps. .1

errauit sed (et il) pei-mauetj

ACP(J, erraut sed (nou
inipiovuni) tnruin

D') permauent Z*

24

et ps. sum.] suni.

25 inferuorum

.1
.1

J
u.

27 perturientis
31 et
d.

Q
i.

eruut

paleaJ
.(

28

deficiant] et deficient

eius) euruui
/''

.1

bipun

oculi eius om. l)

occiouem
a uia om.

'^?

29 saluetur

isdem D*, exsAem

AD^Q
om.

.')<•

iuncutiun

|iignoraiieruut .-ly

/>'

impotentes

A

32 poteutum A

33 teguien)

et

tegmen

A

34

op. eor.

A

ergo] itaque

A

35 pareant D, pereaut

A

illi

A

coutribuletur ... 36 sanitate om.

A

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BBITANNIAE.
'propterea oiiim ikhi

59
nnn speret sanitatem,
ost sicut
si

nodot

ilo

vita

sua. cuin iiifirniari cooperit,
iaosit superliia oius
(;t

'sed catlet iu langnoroiu.
'nialva
'fuerint
5

mnltos enini
spica
,

marcidus faotus
et

in

acstu

,

vcdut

cum de

stipula

sua
si

docidit'.

infra

:

'quod

multi

loh 27,

u.

filii

eius, in

oceisionem cruut'.

'quod ct

coUexerit ut terrain argentum

eiM

ii,ir,.

10

lutum raraverit aurum, iiaec omnia iusti consequuntur". Quid praeteroa beatus Esdras proplieta ille bililiotheca lcgis minatus sit, atten- 60 haec dicit dominus meus: 'non parcet dextera mea super f ^«rf'dite, lioc luodo disceptans: 'peccantes noc cessabit rompluiea supor eft'und(Mites sauguinoni innocunm super torrani. 'exibit ignis ab ira mea et dovorabit fundamcnta terrae (^t poccatores quasi stramen 'ineensum. vae eis, qui peccant et non observant niandata mca, dieit dominus, non
'similiter ut

«,

'parcam
'novit

illis.

discedite,

filii

apostatae,

et nolite contaminarc
in

sanctificationem

meam.
iam
et^ij;!'''"

dous qui poccant in euni, propterea tradet cos
est

mortem

et in occisionem.

'enim venerunt super orbem terrarum mala multa".
quis
1!.

'iumissus est gladius vobis ignis,

'*

([ui

recutiet ea?

iiuni

quid recutiet aliquis leouem
fuorit?

esurientem

iu

silva?

aut

num
eum'.'

quid oxtinguot ignem.
qui
recutict
ea'.'

cum stramen incensum
et exiet ignis
timebit'.'

dominus deus mittet mala
et

ot (piis est

coruscabit,

et (juis

non

tonabit.

ex iracundia eius et quis non

quis est qui extiuguet

bitur, et quis

non terrebitur a

facie eiusY

tremet terra et

deus comminafundamenta maris Huctuanhorrebif.'

tur de profuiulo.
2u

Ezechiol quoiiue proplieta ogregius quattuorque euangelicorum auimalium inirandus
inspoctor (piid do sceloratis edixorit, attendite, cui
Isi-ael

(31

primum dominus

niiserabiliter

pkigam
c.-<ca. »,
:/.

defienti ait:

'iniquitas
civitas

domus

Israel et luda iuvaluit nimis, quia impleta est terra
'ecce ego sum'.

'populis

multis et

impleta est iniquitate et inmunditia'.

'non

^""^*' *'

*

25

'tas

neque miserebor". et infra: 'quoniam terra plena populis et civi- f/l^^ij/' et avertam impetum virtutis eorum et polluontur sancta eorum. '*' et post aliquauta: 'factus est', inquit, f^ilre. 'exoratio veniet et quaerent paceni et uon erit'. 'sermo domini ad me dicens: fili hominis, terra quae peccaverit mihi ut delinquat de'lictuin, cxtendam manum moam et conteram eius firmamentum panis et emittam in 'eam famem et toUam de oa hominem et peeora. etsi sint tres viri isti in medio eius
'parcet oculus nieus

plena iniquitate

est,

30

'Noe Daniel et lob, nou liberabunt eam, sed ipsi in sua iustitia salvi erunt, dicit quod si etiani bostias malas inducam super terrani et puniani illam et erit 'dominus. isti iii medio 'in exterminium et nou orit qni itor faciat a facie bestiaruni et tros viri
'eius sint, vivo ego, dicit

dominus,

si

filii

et filiae eius liberabuntur
'filius

,

sed

ipsi soli salvi

'erunt, terra
35

autem

erit in interitum".
filii.

et iteruni:
iustitia iusti
fecit

non accipiet iniustitiam
erit.

patris ayl^ji/

'neque pater accipiet iniustitiam
'se

super ipsum

et iniquus

si

avertat
faciat
oius,

ab

omnibus
ct

iniquitatibus

quas

et

custodiat
ot iion

omnia

'iustitiam

misericordiam multani,
(oin.
.1

vita

vivet

moriotur:

mandata mea et omnia delicta
Q
4 fncrnnt
/)'

AD(B)P
1

ad

;')

consequuntui-

ct

14 3

iinnii|iiiil

.... 10 dc pi-olundo)
cecidit /^^
vers.

enim oM.

iiifinna reeeperit

4
/>•'

stipula] sijicnlu /''

cnllexerit] Z>(?,

collegerit

AII

5 rarauerit] />(,>, paraueritvl, praeparauerit edd. cum vuly.
1 ineus] deiis

consetineutnr
hi.s
iii

A
ait

tj

c.dras />',

hesdras

A

P

pareet

8 runipfea

A

9 exiet

A

10

A

dicitj

A

dominus]

dcus

P

1 1 apostestate -1
-1

12 deus] doniiiius.l

peccanit />

cos] uos *1

occ. et in mort. ^l

etom.P

13 uiulta niala
cxiet]/>,

16 recutiet ea] e.xtinguat
est quij
?•«•«.
?:i(/.'/.,

cum

iminissa snnt nobis mala ct quis est qui cxcntiet ca

A

exihiK^

i{u\ I),
/)(,?

om.

Q

17 horrehit] terrehit
-1

vl

17/18 coiniui.K,),

nahitur]

-1

cum

vers. vulu., cuiicta
(ai.-ilium IJ)]

minahitur
au. enang.

18/19 Hnctuahnntur

19 profuudo]

supcrho

P

20 euang. animaliuin
23 populis m.
ct c.
i.

A
20

21 iinpccto
^l

D
terrae

dixerit

AD
D

dominus ante

ait -1
0111. -1
. . .

est]

A, om.

DPQ
A

24 miserobitur
cain

Q

pleua om.
qnaorit

A

25

et

eorum exoratio
liO,
.'j

ueniet] sanctorum
-I

(luaercnt] .1, qu.ieret
(.':

PQ,

ct post aliquauta

niorietur om.

28 meiuu| DP,

iii

manum
ipsuiu]

nieani snper

30 noec/J
iii

sed nm.

P

31 etiam hestias] hcstia ctiam/-i'
accipiet om.

iuteritnin]

interriluni />

D

35

32 isti| ipm ip; V)

cam rers. rult/. 34 DQ, insti /'

firmantnm /)
crnnt] sunt Z>
/)

36 omiiihusl hominibus

8*

60
'([uacfumquo
•tato
focit,

GILDAE SAPIENTIS
nnu oruut;
in

su;i

iustitin,

quam

fccit,

vita vivct.

luim quid volun-

volo niortcm iniusti. dicit ilominus,

quam

ut avertat

sc

ii

via

sua mala et vivat?

'cum 80 autem converterit iustus a
•iniquitates,
'delicto
'^"j;

iustitia

sua et fecerit iniquitatem secundum omnes

quas

fecit

iniquus,

omnes
quia

iustitiae,

quas

fecit,

non erunt

in

memoria:

in
5

suo,
'ct

quo
scient

excidit, et in peccatis suis, quibus peccavit, morietur".

et post ali-

^;quanta:
'Israel,

omnes gentes,

propter peccata sua captivi ducti sunt domus

eo quod reliquerunt me.

et averti faciem

meam

ab

eis et tradidi

eos in

manus

ti"2

secundum immunditias suas et secundum 'iuiquitatcs suas feci illis, et averti faciem nieam ab eis". llaec de sanctorum prophetarum niinis dixisso sufii('iat: pauca tantum dc sapientia Salomonis, (juac adhortationem vel denuntiationem exprimant regibus non minus quam
'inimicoruni eius et

omnes gladio

ceciderunt.

10

minas huic opusculo inscrerc necessarium duxi, ne dicant me gravia et importabilia in humcros homiiium verborum onera velle imponcrc, digito autem mco ca, id est consap.
1. 1.

solatorio affatu, nolle movere.

audiamus itaque, quid propheta
lioc

dixit.

'diligite",

inquit,
v^

iustitiam.

qui

iudicatis

terram".

abundo ad corrigendum patriae
«"A
',

unum testimonium si toto corde servaretur, duces sufficeret. nam si dilexissent iustitiam, dihgerent
originem
quacrite
totius
iustitiae

^ utique

fontcm
et
in

quodammado
simplicitate

et

deum.

'servite
est,

domino
ut

in

'bonitate

cordis

eum".

licu
si

quis

victurus

quidam
possunt,
20

ante
*«;).;, 2.

nos

ait,

quando
isti

ista

a

civibus

perficiantur,

tamen usquam
eis,

perfici

'quoniam invenitur ab his qui non temptant iUum, apparet autem
'in

qui fidem habent

respectu temptant deum, cuius praecepta contumaci despectione contemnunt nec fidem servant ilH, cuius oraculis blandis vel aliquantulum severis
eum'.
sine
*ap.
;, .?.

nam

dorsum versant
in tyrannis

et

non faciem.

'perversae enim cogitationes separant a

deo."

et

hoc

nostri

temporis perspicue deprehenditur.
loquatur

tam aperto sensui miscetur?
sap. i.i.est,
*«p.
;, 7.

namque

sed quid nostra mediocritas huic pro nobis, ut diximus, qui sohis vcrax
'spiritus

25

spiritus

scilicet

saiictus,

de quo nunc dicitur:

eifugiet

fictum'.

et

iterum:

'quoniam

spiritus

dei

autem sanctus disciplinae replevit orbem terrarum". et
ait:

f"i;7;infra

fincm malonmi bonorumque oculato iudicio praetendens
est,

'quoniam spes impii
qui a vento
diffusus
so

'tamquam lanugo
'est,

quae a vento tolhtur,
gracihs,

et

tamquam fumus,

tamquam memoria 'hospitis unius diei praetereuntis iusti autem in perpetuum vivent et apud deum 'est mercos illorum et cogitatio eoram apud altissimum. ideo accipient regnum 'decoris et diadema speciei de manu domini, quoniam dextera sua proteget eos et
et

tamquam spuma

quae

a procella dispergitur,

et

,

'brachio
i.sam. 2,30. et

sancto suo
,

defendet
ut
dixit

illos'.

dissimiles
'eos

etenim sunt qualitate, sunt valde
honoraut',
inquiens,

iusti
35

impii

nimirum,

dominus:
ignobiles'.
eis et

qui

'me,

honorabo:
inouit
*
'

63
Sap.e,2— ;;.

'ct
-

qui

me

spernunt,
.

erunt
. .

Sed transeamus ad cetera: audite",
ti'anseainus .... 61,

ADP
2

(om. 5 et post

9 ab

36

.sed

10 cniciatio)

Q
in

(lu.am]

A 9 faciam Q 10 haec] hoc A minis] nraculis A pauca tantura] uerum pauca A sapientia] libro sapienticA 11 solomonis P adhortationem] uel bortationem ^l, cum liortationem / exprimit Z» regibus] iiostris regibus A 13 humeris A boner. uerb. A autem] liic P ea] fmte nolle A, eo D cst om. 1> 14 afrectu .d propbeta] pr. regibus jlP dicit .4 inquiens -IP \b testinionium] preceptmn A 16 corrigendum] D, corrigendos APQ duc. patr. D dilexissent] diligerent A 17 ut.que/)' 19 ait] ait uel quis uidebit .4 a ciu. perf.] nostri perficlent clues unquam A possint P 20 quoniam] qui A hiis D temptant] contempnant A D, bis A eis] 23 dorsun D uertuut A 24 n. perspicue (prospicue P)] persp. n. A 25 namque] itaque A 26 spiritus scilicet sanctiis] bos redarguens spiritns sanctiis uidelicet A 27 quoniam] ,1P cum vers. vul;/., quomodo DQ 28 infra finem] in scqnentibns A oceulto A />' praetentendens y .30 spuma memora y> 31 deum] dominum P .32 mersos 1> illorum] eorum />, c. A coriim] illorum P 33 speciei om. A proteget] teget A 34 illos] eos AD dissimilis enim A sunt qu. sunt ualdo D, qn. 9unt ualdo PQ, qaalltatis ualde suut A .35 ut dixit dom.] de ipsis dominns dixit A honoran P inqniens om. A me pont qui A 36 audite] uidete A
pauea
6
sua om.
7 derellriuerunt
tradi

A illud A

r sciant A
et

non

3 sua om.

D

4

iustitiae] iniustitiae eius

P

5

et

in]

P

5/6 .aliquauta]
illis]

A

A

D

8

eius]

suorum

>4.

illis

t.

t.

otii.

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
'omnes regos
'tinetis

61

et intellegite,

discite,

iudices finium torrae: prncl^ete luires vos, qui conin

niultitudines

et

placetis

vobis

turbis

nationum.

quoniam data
vestra
et

est a

deo

'potestas

vobis
:

et

virtus

ab

altissinio,

qui

interrogabit opera

cogitationes

'scrutabitur
5

quoniam cum essetis ministri regni iilius, non recte iudicastis nequc custoiustitiae neque secuudum voluntatem eius ambulastis: horrende et celeriter quoniam iudicium durissimum his qui pi'aesunt fiot. oxiguis enim 'apparebit vobis
'distis

legem

,

'conceditur misericordia,
'sonas subtraiiet,
(|ui

potontos aufoTU potontor tormonta

patiinitui'.

ikpu

(nini por-

est onuiiuni dominalor:

'quoniam pusiliuin
1(1

ot

magnum
et

ips(!

Iccit

ot

noc revorohitur magnitudiuem cuiusquam, aequaiiter cura est illi ))r() onuiiljus. fi)ilii

'tiorihus
'discatis

autom

tortior

instat eruciatio.

ad vos ergo, reges,
qui
oniin

sunt sciinoniis nioi, ut
iustificabuntur, et

sapientiam

non

deeidatis.

custodierint

iusta,

'qui

didicerint sancta, sanctifical)untur\

Ilactcnus

cum

regil)us patriae
,

non niinus pro- 01
eos
scire,

phetarum
'suscipient

oracuiis

(luani
'([uasi",

nostris

scrmonibus
'a facie

disceptavimus

volontes
si

qua(!
F,ri.2i.i.3.

prophota dixerat:
i:.

inquiens,

colubri fuge peccata:
interficientes

accesseris ad iWa,
et iterum: et
si

to.

dentes leonis, dentos eorum

animas lioniinunr.

'quam magna misericordia domini

et propitiatio eius

convertentihus ad se\

non

f.cci.

n, 2«.

habemus
'pro

in nohis illud apostolicum, ut

dicamus: 'optabam enim anatliema esse a Christo
toto

«r,m. 9, j.

fratribus
perit!'

meis\

tamen

illud

propheticum
via,s

corde possimus dicoro: 'heu quia

z,,™,. 4,;o» nr->i. 3,411.

'anima
21)

et iterum:

'scrutenuir

nostras et

quaeramus

et

revertamur ad domlillud

'num: levemus corda nostra cum manihus ad deum in caelo'. 'cupimus unumquemque vestrum iu visceribus Christi esse'.
in loco

sed et

apostolicum:
libentcr hoc
si
0.")

Quam enim
aut

ac

si

marinis fluctibus iactatus et in optato evectus portu remis,

uon tantos
in

'''"'''

*

talesque

malitiae

episcoporum
advorsus

vel

ceterorum
vidissem

sacerdotum
montes, quos

cloricorum

nostro

quoque ordino
25

erigi

deum

testes,

primum

duris

vorhorum

cautibus, dein

populum,
vitiis

si

me secundum legem, ceu tamen sanctionibus inhaerel,
ne personarum nrguar
sod

non ut corporaliter

interficiantur,

sed mortui

vivant deo,

exceptionis, totis necesse est viribus lapidare, verecundia interveniente quiescerem.

mihi quaeso, ut iam in superioribus dixi, ab his veniam impertiri, quorum vitam non solura laudo, verum etiam cunctis mundi opibus praefero, cuiusque me, si fieri possit,
3u

ante mortis dieni csse aliquamdiu participem opto et

sitio, nostris

iam nunc obvallatls
stabilito
,

sanctorum

duobus
ad 10

clipeis

laterihus invictis dorso

ad

veritatis

moenia

capite

ADP
gabatX*

(om.

cruciatio

el

31 lateiibiis ... G2, 2 cautes)

Q
d.
e.

1 discite] A, dicite D(j

2 data
6
fiet

cst

a deo

pot.

uol).]

a domliio

uoli.

pnt.

A
om.
lill

.T

ii)torro-

5 sceleriter^

;««( durissimum
t)

^
A

7 eouceditur] eoucedetur

/1,

D
J>

autcm]
seriu.

cuim

/>

8 maguitudine cuiusque

D A

illi

cura est

10 autem] cuim

J)

mei sunt
si]
sl

A cmmA A
A
loco

11

custodierunt iusticiam

12 dicerint

D

patriae]

nostre p.

A

14 luglte

A

15 leonis

repetit post deiitcs

D^

et

iterum ... 17 dicamus] et ut illud apostolicum
repellt post nostra X»' {superscr. uacat)

dicere possimus

17 enim om.

A
19
et

18 tiimen ... 21 apostolicum cupimus] cupimus enim, ut idcm

apostolus ait

possumus
apostolicum
iactato

P
i>,

quaeramus ... 20 leuemus
21
si

20 coelum
hoc

y A

apostoli P(.'

quam enim]
mariiils]

enlinuero

quam

^

21/22

lioc

iii

loeoj
(,',

iam
e.

iii

anchore

A
e.

22 ac
portum
{post
r.

uelud In arenls

A

optjito e. i)ortii rcmls]
tAiitas

optato

remls portn A,

optatum
uerljorum

P,

optat euectus portu remis J)

A

23

ant] ct

A

24 quoque om.
est
totis

montes] moles
durls

malicie)

A

quos

mc

.

.

.

27

iiiterueniente] quos

mo

iicccsse

iiirilius
11011

cautlbus

prlmum lapidare ne personarum arguar exceptionc

deliulo

po-

pulum qul
domiiio

legltlmls

saiictloiilljus

inlierct

A A

aduersuin

P

seu J)
(v.

sitio] Inhiantissime sitio A cssej me es.se A 30 mortls diemj A, mortis DQ, mortem P lam nostrls obuallatis lateiibns duobus Inuletis sanctorum clipois nostris iam ... 02, 2 cautes] nunc itaque ci-ebro uolitent stabilito dorso ad menia ueritatls capite jiro galea fidlsslme contecto domini adiutorio P 31 ad menla ueritatis A (ride supra), adobuallatus uestrls D ueracium conuiciorum cautcs A

quiescercm post remis portu
potest

22j

A

uon ut corporaliter intcrficiantur sed inortui uitiis uiuant 27 uer. int. quiesccrem post 24 montes P 25 cutibus D 29 ine] uite A impartlrl P hlls 28 iam om.

A

D

uersitatis

moenia I)Q

(j2

GILDAE SAPIENTIS
galea adiutorio domini fidissime contecto crebro veracium volatu volitont conviciocautes.

ju-o

rum
61)

Sacei-dotes liabet Britannia, scd insipientcs:

quam plurimos

ministros,

sed impu-

dentes; clericos, sed raptores subdolos; pastores, ut dicuntur,

sed occisioni animarum
5

lupos paratos, quippe non

commoda

plcbi providentes, sed proprii plenitudinem ventris
turpis
bicri gratia eas

quaorentes: ecclesiae

domus babentes, sed

adeuntes;

populos

doeentes, sed pracbendo pessima exempla, vitia malosque mores;
;

raro sacrificantes et

num(|uam puro corde inter altaria stantes plebem ob peccata non eorripientes, nimirum cadem agentes; praecepta Cbristi spenientes et suas bbidines votis omnibus iinplere curantes; sedem Petri apostoli inmundis pedibus usurpantes, sed raerito cupiditatis in ludae traditoris pestilentem cathedram decidentes veritatem pro inimico odientes et mendaciis ac si carissimis fratribus faventes; iustos inopes immanes quasi angues torvis vultibus conspicantes et sceleratos divites absque ullo verecundiae respectu sicut caelestes angelos venerautes; egenis eleemosynam esse dandam sumrais e labiis praedicantes, sed ipsi vel obolum non dantes: nefanda popub scelera tacentes et suas iniurias quasi Christo irrogatas ampbficantes rebgiosam forte raatrem seu sorores domo
;
:

lu

15

pellentes
potius,

et

externas

vehiti

secretiori

rainisterio

famibares indecenter levigantes vel

dicam bcet inepta non tara niibi quara taba agentibus, buniibantes; ecelesiasticos post baec gradus propensius quani regna eaelorum aml)ientes et tyrannico ritu acceptos defendentes nee tamen legitimis raoribus ilhistrantes ad praecepta saneut vera
;

20

torum,
vitae,

aUquando durataxat aiidierint, quae ab ilhs saepissime audienda erant, oscitantes ac stupidos et ad hidicra ot ineptas saecularium hominum fabubxs, ac si iter
si

quaemortis pandunt, strenuos et intentos
illicita

;

pinguedinis gratia tauroruni niore raucos

et

ad

infeheiter promptos; vultus arroganter in
inia vel
;

altum liabentes et sensus con25

deiiario maestos ad unum inquisitum Laetos in apostoheis sanctionibus ob inscientiara vel peccatoruni pondus, ora etiam scientium obturantes, liebetes ac mutos et in flexibus mundialiura
et

seientia

remordente ad

tartarum demersos;

uno sane perdito

negotiorum niendacibus doctissimos; quoruni de scelerata conversatioiie muUos sacer-

ADP

{Inc.

3

s;u'P)-(lotes)

y
1/2 co)iuicioru)u]

1 uoliteiit]

A, uel alitent

DQ

A, conuiuioruju

DQ
P
sed

2 cutes
li)'.

D

post cautes

habet explioit liber secundus
sipieutes] uonnullos ins. ]'

i)icipit tertius

A

3 post interposiiam adnotaiioiiem

b.ibet sac.

P

in-

3/4 impudeutes) iniprudentes et

A, multos imp.

4 sed raptores] sed
sunt
occisioni

(|Uosdam
parati
pr.
p.

r.

P, om.
uiciorura

A

ut ilicuiitur ... 5 paratos] quidem
iiiin]

dicuntur,

lupi

animarum
d.
p.
s.

A
e.

5 quippe

n.

q.

A

jjlebi

om.

A

uentr. pl.

A A

G domos
et corpore

A

populos

maloriunque
raro J'

moruiu

eos

peruertentes posl 8 stantes

7 pessi)na] interdu)u

P

7/8 et
u.

numquam] ac

10 inmundis pedibus] i)nmu))do corde
11 traditoris] proditoris J.

/

A

usiu-pautes] aliquos

10/11 cupidatis />

decidentes]

decidoites (desidentes P) saepius

detrabeutes et raro vera dicentes

AP
nec
ipsi

12 ac
J.
))ec

si]

tanquam

A

quasiZ>P
ipsi uel]

iignesi»

13 cimspicientes
eis uel
/J',

ullo]uilloi''
/>

immanes quasi] Q, quasi i)nnia))es A, inanes 14 elemosinam iJ e om. P 15 .sed

PQ, sed
/<-,

ipsi

A,

16 irrigatas

D
min.

seu sorores] sororesque ger)na))as
secr. /1

A
t.

17 extranias
cipientes
ag.

extraua^

exteinas )nulieres

4

uelut

P

leuigantes] J/",',

ac-

P
si

18

pi.tius

...

biimiliantes] nt pocius dicaui iieruis licet inepte

non

tani niibi rcferenti q.

inpudeuter bu)nilia)ites

A

20 accepto
pr.

D

nec] non

A

legitijuis] legitibus

A
e^^t

ad

)ir.

sa))ct.

.

.

.

21 audierint]
tantes ...
sistu)it

aliquando duntaxat
o.'icit.a)]t

sanct. audierint

22

Iudic)-a|

stupidi

ad

liidicra

ucro

A A

audicrunt

D
si

era))t]
iter

D
A
inl'.

21/22 osciiiitentl
pei--

22 ac
siiiit

... 23

iutciitos]

panduut strenui ac

intenti (luu perditioiiis

ao mortis

tanquam

uite et salutis

iterj

iuter

D

23 uitae] TJP, uiae y quae )no)-tis pa))dunt| uiortisque pandant Z' paucos D, )nore ta)irorum rauoos rcddiint soiios A 24 iufeliciter
pr. ))uItHs

taur.
])i-.

more raucosj PQ,
et

taur.

)nei-e

uultus arrogantes]

arrogautes

A
-1

deprimcutes

duutur.4
sapientiuni

25 ad ima uel tartararum diuersos D, ad tartaru)n dimersos sensus iino ... 26 laetos] sane uno ta))tii)n denario perdito mesti et ad unum adquisltuu) leti red26 inscientiam] .4i>, insoitiam P(3 27 beb. ae muti i)))ioniuntur post po)idus yl scientium)
obturaiites]
o.

sensus post di)nersos

A

A
A

co)upri)nu)it
ij.

A

tletibus
iiT.

A

28
imilti

negotiation)))i)

i))e))daciis doctissimi

i-epper)untiir

quoruui de]

d.

A

inultos sac.

potiiis)

ad sacci-dutium potius irruentes

A

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
dotio

63

iiTuentcs potiiis vel illud paeiic onini pecunia rodimentes (|uaiii tractos ct in codeni veteri infaustoque intolorabilium piaeulorum caeno post saeerdotalem episcopatus vcl presbyterii sedem, qui nec ibidcm usquam sederunt, utpoto indigno porcorum niore

volutantes, rapto tantum sacerdotali
5

nomine nec tameu tcnore,
sunt vel

vol apostolica dignitate
idonci, quoet

acccpta, sed qui

nondum ad integram fidem
ecelesiasticum, ut
nisi sancti

malorum paenitentia
et,

modo ad quemlibet gradum, quom non

non dicam

summum.

conveuientes

adopti
^-

atquc perfecti et apostolorum imitatoros

ut magistri

7"".3.

-'.

10

gcntium verbis loquar, irreprehensibiles legitime et absque nuigno sacrilcgii crimine suscipiunt? Quid cnim tam impiuni tamque scelostum est quam ad similitudinem Simonis magi, non intorvenientil)us licet interea promiscuis criininibus, episcopatus
officium vcl presbyterii torreno pretio,
quiritur.

•>"

quod
in

sanctitate rectisque moribus decentius ad-

quempiam

vellc mercari?

sed

co

isti

propensius

vol

desperatius errant,
et

quo non ab apostolis vel apostolorum successoribus, sed a tyrannis
diabolo fucata ct
i;.

a patre

eorum

numquam

profutura emunt sacerdotia:
,

quin potius volut culmen tec-

tumque malorum omnium quoddam quo nou facile eis improporentur a quoquani admissa prisca vel uova et eupiditatis gulaeque desideria utpote praepositi multorum
facilius rapiant, scelestae vitae

structurae superponunt.

uam

si

talis

profecto coempti-

onis condicio ab impudentibus istis

20

non dicam apostolo Petro, sed cuilibet sancto sacerdoti pioquc rcgi ingesta fuisset, eadem responsa acccpisseut, quae ab apostolo auctor eorundein niag\is Simon dicente Petro: 'pecuuia tua tecum sit in perditionem'. bedd«.
forte hou. qui ambitorcs
istos

«,20.

ordinant,

immo

potius humiliant atque pro benedictione

malediouut,
NicoUiuni
25

dum ex
faciunt
\(K-n

peccatoribus non

paonitcntes,

quod

rectius fuerat, sed sacrilegos

et dosporatos
in

v,t [udam (juodammodo in Petri cathedra domini traditorcm ac Stephaui niartyris statuunt inmundac haereseos adinventorcm, codem ^";,'^''"' * modo sacerdotio adsciti sunt: ct ideo non magnopere detestantur in fihis. quin inuuo venerantur, quod similitor ut patribus subindo vcuisse ccrtissimum est. etcnim cos, si

in

parochiam resistentibus sibi et tam pretiosum quaestum denegantibus severe commossoribus huiuscemodi uuirgaritam invenire non possint, praemissis ante sollicito nuntiis

AC

if.

25 inde a

r.

4 taiilum)

OPQ
tia(iti

1 paene]

APQ,

om.

D

(iuam

post in-ueutes

A

2 ueteri] uete

T)

int.

iiiac.

eaeno] cuneo

scelerum intoUerabilium
steterunt

A
1)

3 sedem poat sacerd.

A
P
C

A

usciuara] Q, saepe P,

umquara

D
A

indigni
inc.

4 tenore]
suminurn

ACPQ,
et

tenere

5 integrum D,

indigne] qui in ea uunciuam ufpute iiidigni ciui raore porcorum uolutantur post 2 intoUerabilium sunt uel mal. paen. idonei] peruenerunt uel cri-

A

minuin suorum idoneam peiiitentiam peregerunt
optimuuL gradura conuenientes
loquor repreheusibiles

J

paenitentiam
adeplij apti

P

6 ut non ... 7 gradum] non dico

P

8 uerbo
tamque]

A

loquar irrepr.]
I>

ACPQ,
10
licet

O

er.

sacr. yl
11

9 suscipiuut]
uel presb.
ofF.

recipiunt .1
presbiteri i^

ACPQ, tam
al)

antenonA

interea oni.

A

^

ciuod] ciuid yl

raerc. post pretio

A
s.

errant| sunt

P
14 quiu

13 quo]
bis

ACDPQ,

quod edd.

om.

12 quemp. uelle uel] uel ab A
(luo]

successoribus]

suscipiunt^
eis bls

D^

15 quoddam post culmeu
16 ut (/»0 utpote)
pr.

^

ACPQ,

om.

D

non]

ne^

D'

15/16 pr. adm.

^

malorum (pro multorum)

facilius rapiaut. post

suppounnt
sihi

P

ponunt (suppouunt P)]
retro

uulgi

lauorem

super17 scelestae (celestae D, coelestae Q) uitae structura (ram P) 18 imprudentibus A celse uite supponunt hypocrisim .(

A

inc

C

19 pioque) uel pio

A

ingeste D, inc.

C

quae ... 20 petro] quae auctor eoruudem

symon magus raagus D, magns simon
22
pectatoril,us

accepit diceute slbi beato petro apostolo accepit
.
.

P

petro]

20 raagus siraonj 21 heu] C^DQ, om. C-P
r.
f.

A

C
hi

[superest

.

.

.

on)

(,),

symon
qnMi

24 in loco st. .... statuunt («c ACPQ, '»='»"» ^^> 25 inodoj P) in 1. st. raart. statuunt JP i..„. b a.ii.iue..torcra] />Q, i.nn.. h. adi..ue..to.-era subiiido uenisse] s.bi />• 26 ut om. AP detesta.,tur] ACI>mj, om. ... .n. et ideo ,„. ,,uo et ipsi.4 resistentrbus s.b.) 27 parrochia P sij A CD^PQ, om. D' certura A euenisse P, sibique euenisse A
apostoli petri

D

non

.

sacrilegus et] sacrilegos n. p. q.

et

de

A sacrilegis A

qui]

ACPQ,

D

fu.sset/^

23

petr.]

A

t.-aditoren. do.,.i.,i post

quoda.nmodo

A

(adi.itorera

s.

r.

J,

r.

s.

no,.nuIIis i'

se...

den.

P

27/28 coeraptoribus^

'2ii

mn\ ACD^PQ,

om. D^

ante

se nunc. boU.

A

64
transnavigarc
oinnino
talis
miiri;i

GILDAE SAPIENTIS
tcrrasquc spatiosas transmearc non
inaequiparabilisquo
pulciiritudo
et,

tani

piget
verius

<iuani delectat, ut

spccies

ut

dicaui,

zabolica

dein illusio vcl vcnditis omnibus copiis coniparctur. fantasia vcl potius insania repedantcs ad patriam ex erecto erectiorem incessum pingunt et dudum summitates montium conspicantes nunc recte ad aethera vel ad summa
flii./i»w *• •.

cum magno apparatu magnaque

r.

luminum somidormitantes acies librant ac sesc nova quacdam plasmata, dominicae mulcator margaritac, ut nuondam Novatus Romac (iraana niger, patriac ingcrunt, violenter manus non tam venerabilibus aris quam fiammis porcus inferni ultricibus digiias in tali scbcma positi sacrosauctis Christi sacrificiis extensuri.
nubium
ijj,„io

vellera

diabolica

,

,

68 Quid

tu,

infelix popule, a talibus, ut dixit apostohis, bestiis ventris praestolaris?

hisne

lo

ad bona non invitant, sed secundum prophetae ex^^^^1 'l^^j- corrigcris, qui se ipsos non modo probrationem laborant, ut inique agant? taUbusne oculis ilhistraberis, qui haec tantum speculantur, quac prochvc vitiis, id est Tartari portis, ducant? vel certc secuniitttii,. 7. /s.avide otn. i'j,n.A\xva. salvatoris dictum, si non istos rapacissimos ut Arabiae lupos, ac si Loth ad monMaith.isji.iem,

igneum Sodomorum imbrem praepropere fugeritis. caeci educti a caecis pariter in foveam cadetis. 69 Sed forsitan aliquis dicat: non ita omnes episcopi vel presbyteri, ut superius comprehensi, quia non scismatis, non supcrliiac, non inmunditiae infamia maculantur, sed licct sciamus eos castos cssc quod nec vehementer et nos diffitemur. mali sunt. i.Sam.c.2.Qi honos, brevitcr tamcn rcspondebimus. quid profuit Heli sacerdoti, quod solus non violaverit praecepta domini, rapiendo in fuscinuhs antequam adcps domino offerretur quis rogo eorum ob Oen.i.e-a olhs carnes. dum eadem mortis ira, qua filii sunt, multatur?
inferni

i.i

20

invidiam mehoris hostiae
fto(m. 25,
den. i, 24.

caelestique

igni

in

caelis

evectae,

ut Abel,

occisus?

qui

gtiam mediocris verbi aspernantur convicium.
ct

quis perosus est consilium raahgnantium
:

'ambuhivit Enoch scdit, ut de eo veridice quasi de Enoch dicerctur non inveniebatur' in mundi scilicet vauitate omnis post idola proclivc id temporis claudicare relicto deo insipientis? quis eorum salutari in arca, hoc est nunc ecclesia, nulhini dco adversantem, ut Noe dihivii tempore, non admisit, ut perspicuc

cum imphs non
et

25

'cum deo

AC
1
.'}

[finit V.

6 acies)

DPQ

transmare /'
i.

tam] ^CP^), om.
dein]

D

2 uerius] -lCPy, uerum 4 pingunt] fingunt

/'

ziibulica]

DPQ,

diabulica

^

illusio]

saltem

A

ACPQ,

deintle />

A A

5 recte] erecta
7 orgaua
.

A
. .

6 scmiti

(liirmitaiites]
u.

ACPQ,

semidormientes

D

sese] se P, esse

A
scena
11

quaed. nou.

ingerunt]

affirmaiit et liuic ingeruut patrie

que quondam ingessit rome nouatus niger porcia dorainice emulator uiar_P,

garite yl
fiuuiis

mulcator] scripsi, raulctator 7'y, conculcator
!t

emulator
P>,

yl

8 parie

/^

armis .4

flammis]

D

dignas post non tam
uentris] u. pigri

P
-17'

scliema]
liiisne i>

cena

A
ad

extensuri })ost 8 uiolentcr

A

10 ap. dix.

A
A

4

modo]
i.

solum
p.]

raodo

A

inuitant] initantur 7'

11/12 exprobationem

X
lolit

12 talibusue
P, loth olim

13

uitiis

e.

t.

uitia id est

ad

tartari portas

-IP

14 ac
seu

si]

uelut

A

Ib imbr. sod.

A

praepropere] prope

A

17 uel]
. .

APQ,
.

coniprehendisti A difquia non om. A 19 mali sunt omues et nos profecto non denegamus A eos ... 20 bonos] quosdam eorum et castos esse et 20 rcspondebiinus] ex diuhie scripture testimonio respondenuis non mhius periculosum esse religiosos/1 sacprdotibus prauoruiii et iuipiorum uitam taceudo cousentire quam ipsos prauc uiuere. ait enim scriptura [Hom. 1,32] non enim qui iaciunt sed et qui cousentiunt pena pecteudi sunt iiaiiniue ^ sacerdoti om. A

D

18 coniprehensi] excepisti P,

litemur] nou

solus] ipse .4

21 uiolauerat Z>
filii

rapiendo

.

.

.

22 carnis (carnies/J)

oHt. .1

22eidemX)'
rogo] ergo.il
i.

qua
2'osi

f.

s.

multatur] multatur qua et
iim.

uiolatores preceptorum domiui sunt multati /1

eoruni
cae.i4

de quoruiii iiioribus satis multa superius diximus
igiii] (J,

P
occisus]

23 hostiae
0.

c.

q.

iu c. euectae] uite

A

lestisque />

igne

./',

regni

/-<

coelum

P

est

^IP

24 aspernantur] pertimescunt
/'(,'

peros. est] eoruui est perosus

A

malignacium
etioch

merito de eo dicaturA
pientis (iiieipientis i') o)H. y)
diluuii in salutarem

2.0/2(5

25 ut] AD, ita ut cum deo] <Mun deo tanquam enoch A
t>
. . .

de eo ... diceretur]

27 quis eorum
dei
(luiHuin (loinini

(15,

1

debere] quis

archam nulliim
iii

aduersariuin

introiiiisit

2tj et non ... 27 insieorum iioe imitator exstitit qui tempore per quod perspicne monstratur non nisi in-

noxios uel digne peiiiteutes

que

est sancta ecclesia

intromitti

debere

^

28 ullum

P

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
nionsh-arotur ikhi
iiisi

65

quis victoribus solum ct
lusto

rcguni

quinquc

imioxios vol pacnitentcs cgrcgios in doniinicii doniu ossi; (icl)cro.' iii triccntenario luiniero, lioc est trinitatis sacraincnto libcrato victriciunKiuc turinaruni cxcrcitus fcralcs vinccntibus ct nequa-

""

">

5

quani alicna cupientibus sacrificium offerens, ut Melclnscdecli, benedixit? quis spontc propriuin iii altari capitc caedenduin, ut Habraham, deo iubente optulit filium, ut
similc quoddam huic implcret Christi mandatum dicentis oculum dcxtrum scandalizantem evelli debcrc ct prophctae praecaveret se malcdictum csse gladium ct sanguincm prohibentem quis mcmoriam ijnilefacti dc corde radicitus, ut loscph, evulsif ouis ' j m monte cuni dommo locutus ct nequaquam concrepantibus tubis cxiinh! pcrtcrritus duas tabulas cornutamquc fiieicm aspcctu incrcdulis inhabilcm et horrendain tropico sensu, ut Moyses, advexit'.' quis c(n-um pro peccatis populi exorans imo dc pectorc
'.' ,

.uaiM. 3,2».
i,rrm.4s,io.
'''<^''-

,

,

,

...

'».»•
19,

Kxoi.

m.

&arf. j<,29.

10

clamavit.

\\t

ipse,

dominc, inquiens,

'peccavit popuhis

istc

pcccatum grandc: quod

si .''";'.•/-•

'dimittis cis,

dimitte; alioquin (kdc

mc

de libro

tuo"'.'

Quis zelo

dci acccnsus mirabili 70
""'"' "''
''•«''"•
''

ad ultionem fornicationis sine K nc ira populo inardcscerct.
iustitia,

strenue

consurrexit'.'

sanando paenitentiae medicamine stupri affectimi. sicut Finees sacerdos, ut per hoc in acvo rcputarctur ijli quis vero eorum vel in cxtirpationem usquc ad interdilatione,
,

'w,
/;.

/««.

i':),

nicionem de terra repromissionis septem gentium morali intellegentia
bilitionem
spiritalis

vel ad constadci
/„,. 2;. >>.

Israel

pro

cis

Icsum Nave imitatus

csf?

quis

corum populo

finalcs tcrminos trans
20

lordancm, ut sciretur quid cui

tribui conveniat,

sicut supradicti,
/„,/.

Finees

scilicct

ct lesus, sagaciter diviserc, ostendif.'

quis

ut advcrsariorum plebi dei

n.

innumera prosterneret gentium milia, unicam filiam, quae propria vohiptas intellegitur, imitans et in hoc apostolum dicentem: 'non quaerens quod mihi utilo est, sed quod 'multis, ut salvi fiant", obviantem victoribus cum tympanis et choris id est carnalibus
,

/.(,•<„.

/«,jj.

desideriis,
2,s

in

sacrificium votivac

placationis, ut lepte, mactavit'.'

quis

corum ad con-

'

/«,;.«.

7.

fuganda stornondaque suporbarum gentium castra, mystcrii trinitatis, ut supra dixinius, cum lagoonas viris toncntibus egregias in manibus sonantosquc tubas, id cst
turbanda
propheticos et apostolicos sensus,

tuam'

:

et

psalmista

splendidissimo ignis

dominus prophetae: 'exalta quasi tuba voccm terram exivit sonus eorum' ct higocnas lumine noctu coruscantes, quae accipiuntur in sanctorum corporibus
iit

dixit

/«//..;«.

/.

de apostolis:

'in

omnem

Psa/".. /«,5.

ADP
cunicjue I>
altari

[delkit 13 tuo)

Q
doimi]

1 egregios otn. IJ

A

/',

(Iohkj

PQ

2 quis uictoribus ... 4 heuedixit
quis spoute
obtulit

07«.

A
sc.

3

uictri-

4 quis sijonte ... 8 iudliibeutem]

proprium
dicentis

filiuni

iubente clomino in
d.

capite

cecJendum ut abraam quo apice impleret niandatum

christi

ocuUun

eu. deb. et

propbete

ccpnirainatiouem

qua

maledictum
viii.

esse

qui

gladimn
a

suum
sauguine
/>
si

a

sanguine

probiluierit

denuntiat

7 praecaueret se] Q, praecaueret D,
euellit

P
i>)]

et sangiiinem]

P
.

8 quis] q. eorum
imuj uuo
/',

A

iosep

A A

P
t.

Cfuis in

moute ... 11 aduexit om.

A

U

moysen
quod

nimio vl

12
eis

ipse]

moyses^
13 tuoj
fornicationis

domine inquiens (luiiquiens

dicens domiue -!

.

.

13 aliquis] aut dimitte

aut^

quem
uel

scripsisti

A

quis] uel quis

A
ei

mirabili ... 16 consurrexit] strenue surrexit sd ultionem

sacrilegii in principem sine dilatione pugioue peuitentie
et

eum

transfigens

ut finees ne ira iu

popuhim exardesceret
et

pro hoc reputatur

iustitia in

sempiternum
uel in
.

A

14 medicamiue] Q, medicum

D

16

iustitiaj

iniustia (sic)

D
(,'

uero om.

extirpandam usque ad interuitiouem de
17 promissiouis 7^

terra repromissiouis

18 spiritualis

18 imitatus est] iesu nauc imitatus ad radicem geutium morali intelligentia uisurexit cui] D, 19 traus iordanem om. A quis eorum] uel quis yl
.
.

D

A

cuique

<^,

unicuique

A

20

scilicet

om.

A
sibi

iesus]

i.

fecerunt

A

sag.

diu. osteudit] sagaciter distribuit

posl terminos
lantia

A

aduersariorum ... 24

desideriis]

aduersarum geutium
que
intelligitur

millia

iunumera populum
et

dei debel-

prosterneret

unicam
utile scd

filiam

obuiantem
in
s.
f.

uictori

propria uoluntas cuni
ra.

timpanis et

cboris id est carnalibus uitiis itnitans

boc

cliristura

dicentem uon

ueni facere u.

apostolum non

24 desiderii /' 2,^ ut] doniino 21 prosterneret om. 28 tuam] cum trecentis uiris figuram sancto trinimysterii (mysteriura D) I> ut steruenda om. propheticas et apostolicas uoccs nam ad tatis gerentibus resouantes tubas in mauibus habeutes que siguificaut accipiuutur ... 66, 1 upostolus] intelligun29 splendissimo prophetara dicitur quasi tuba e. u. t. .1 apostolus ^ tur sanctorum corda sancti spiritus sploudore ardenter refulgentia de quibus
querens
(i-

m.

sit

ci.

m. ut

A

D

A

.

.

.

D

CHRONICA

III.

9

gg
2. cor. j,
7.

GILDAE SAPIENTIS
opuribus
iiniiexis

Ijoiiia

et saucti spiritus

igni ardentibus, ut apostolus, 'habentes', inquit,

'thesaurum
imbris

istum

in vasis fictilibus', post idohitriae luci,

quod moraliter interprctatum
signa ludaici vellcris

condensae et fuscae
caelestis

cupiditatis, succisionem
et gentilis

silvac

et

cvidentia

expertis

rore

sancti

spiritus

madefacti fide non dubia, ut
et

71 Gedeon, processit?

Quis eorum

mori

exoptans

mundo

vivere Christo luxuriosos

'.

divitias, ut apostohis /rrf!'j«:i4:gentium convivas haudantes deos suos, id est, sensus, extollentes ,?'-^'i'et avaritia', inquit, 'quae est simulacrorum servitus', concussis duabus virtute brachilud,
i't,3'J.
^

1

'

1

/.

orum columnis. quae intelleguutur in voluptatibus nequam animae carnisque, quibus domus humauae omnis nequitiae quodammodo pangitur ac fulcimentatur, tam innumeraquis orationibus holocaustoque lactantis agni Phihstino«am. 7,f^bilcs, ut Sampsou, prostravit? /. sam. /2, aepclleus insperatas tonitruorum voces nubiumque imbres coucitaus absque ^^^^^ ijjctmu uncto pro illo meUore ': sZ':. u. adulatione rogem constituens, eundem deo non placentem abiciens,
LSam.^iim regno, ut Samuel. valedictiirus populo astabit hoc
'"^"

....

lo

'loquimini
'si

coram domino

et Christo
si

quempiam cahimniatus sum,

modo dicens: 'ecce praesto sum, bovem cuiusquam tulerim an asinum, eius, utrum oppressi aliquem, si de mauu cuiusquam munus
,

i'

2.

Rcg.

1.

cui a populo responsum est dicente: non es cahimniatus nos neque oppressisti 'accepi? 'neque tuhsti de manu ahcuius quippiam'. quis eorum igne caelesti centum superbos exurens, quinquaginta humiles servans et absque adulationis fuco, non deum per pro-

scd idolum Accaron consulenti. mortem immiuentem iniquo regi anuuntians. omncs prophetas simukcri Baal, qui interpretati accipiuutur sensus humani invidiae i.Re.j.is, 40. avaritiae, ut iam diximus, semper intenti, mucrone corusco, hoc est verbo dei, iit Hehas iniquorum terrae imbres adimens prostravit et zelo dei commotus vates /ac. 5, 17. egregius
phetas,
, ,

20

aetherales,
/.««?.

ac

si

fortissimo

penurii clustello

tribus

annis

sexque mensibus obseratos,
inquiens, 'prophetas tuos oc-

/&,/o.fame

siti

moribuudus

in deserto

conquestus est: domine,

'ciderunt et altaria tua suffoderuut et ego relictus

sum

solus et quaerunt

animam nieam?'

-'

-'•

2.

72 Quis eorum carissimum discipulum terreuis extra soHtum ponderibus oneratum, quae etsi non perpetua ^- ante ea a se magnopcre hcet rogato ut acciperet despecta fuissent, Reg. 6, lepra et quis ex illis puero in vitae saltini expulsioue multavit ? ut Hehsaeus
^'^», ,

desperatione aestuanti atque inproviso super belhco liostium apparatu civitatem, in qua
erant,

obsidentium tremefacto iuter uos, ut
facta,
ita

ille,

animae

visus, ferventi exoratione

ad

30

deum
2.

ut

intueri poterit

auxiliarium caelestis

exercitus,

armatorum curruum

Reu.

montem pk>num, patefecit, et credere quin fortior quam inimici ad puguaudum ? et quis eorum corporis tactu 4. fortior esset ad salvandum mortui scilicet mundo viventis autem deo ahi diverso funere occubanti procul dubio
ccu equitum
igiiito

vultu fulgeutium

,

,

ADQ
2
istis

/'

luci]
et]

lucis

suooensionem

A

interpretatur
uelleri« /5'

A

3 condensae] AD^^Q,
."i

tlensae i''

succisionem siluae
<3

e.xtKrmiuatu et post
uiilelicet

^

4 sp. sanct. -1

cessitX*

luxuriosas vl

laudantes ... 7 seruitus]

quincjue satrajias pfilistinoruni que intelliguntur quinque corporis sensus

qui captani animi uirtutem diuitiis et uite uoluptatibus ilhulunt recepta pristina uirtute

A

1 sunulacro-

rum

D

concussis ... 9 nequitiae] concussis fortiter duabus columpnis

que intelliguntur corporis animeque

peruerse uoluntatis quibus omnis

humane

nequitie

domus

A

9 ao] atque

A

fulmentatur D, fulcitur

A
IJ^

9/10 tam innumerabiles om.

A

10 ut samson prostrauit ante concussis

A

quis ... 11 insperatas] quis

eonun oratioinun
coustitueus)

bnliica[u]stii

metum

inimicoruni insper.ite depulit nt samuel uel quis

A

12 regem om.
deeicit
et

dei

precept"

constituit

A
A

non placentem ... 13
15
/.*'

diceiis]

displicentem

pro eo

meliorem unxit aut quis eorum

assistenti sibi

populo ut idem samuel dicere potest
aliq.

num

/>

14 domino] deo

A

an] aut

oppr. .4
tulisti]

16 a om.
^ly, cepisti />

^ D

13 regno] Q, regresp. est

a pop.

4

dicente om.

A
i.

cal.

es nos.il

ueque] que

17
/>'

alicuius quippiam]
noii
. . .

^ft

cuiuspiam
om. /)'

D
i.

18 absque ... 19 accaron con om.
r.

non ... 19 consulenti] qui

consuluit

A

19 mortem

anninitians posl fuco
inuidiae]

bahal

D

immunde

A A
/'

24 tua om. 32 seu

D

27 ante ea] antea

prophetas 20 omnes prophetas] quis eorura o. sacerdotes A 22 et zelo 21 corusco om. A 67, 7 prostrata sunt om. A 30 turmefacto D 31 poterint D 29 atquej ac D
. .
.

D

34 occumbenti

D

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
mortuo
(leo,
vitiis

67
ut
statiin

vero vivonti quasi

supva dietus

proficiet.

ita

prosiliens

Christo grates pro sanitate agat cunctorum paene mortalium ore desperata?

Cuius eorum,
adiuncta

carbonc ignito de
regis

altari forcipe Ciievubin

advecto,

ut peccata sua
efficaci

/ria.. «,«. 7.

delerentur humilitatc cnnfessionis,
6

labia,

ut Esaiae,

niundata sunt et

oratione
milia
dicti,

-•"'»•

"=

Esai. 37.

sibi

pii

Ezechiae,

supplantatione

centum

octoginta

quinque
ut

exercitus Assyriorum
prostrata sunfi'
quis

nullo

apparente vulneria vestigio

angeli

manu,

supra

eorum ob praecepta

dei et minas caelitus datas vcritatemque vei
j"-^,^"''^-

non audientibus proferendam squalores pedoresque carcerum, ut momentaneas mortes, ut beatus leremias excepit? et ne multa: quis eorum, ut magister gentium dixit, errare
lu

"««t. 11,37.

in

montibus
in

et in speluncis et in cavernis torrae, hxpidari, secari, totius mortis

gcnere

pro nomine domini attemptari, sicut sancti prophetae, perpessus est?

Sed quid immora- 73

mur

exempHs
ullo

veteribus,

ac

si

non essent
iter

in

novo ullaV
religionis
flores

audiant itaque nos, qui
praetento tantum sacer-

absque
dotaU
!.,

hxbore

angustum hoc
se

Christianae

nomine

intrare

putant,

carpentes

paucos

veluti

summos de extento
aci. v,, 23.

sanctorum novi testamenti tironum amoenoque prato. quam sodotis legitime in sacerdotali sede, eiectus de

quis vestrum, qui torpetis potius
consilio

impiorum, post divorsarum

plagas virgarum ut sancti apostoli, quod dignus habitus est pro Cliristo vero deo contumeham pati, toto corde trinitati gratias egit? quis ob testimonium verum deo feren-

^"/3"'" *•

'•

dum
20

fnllonis

vecto

cerebro percussus,
intoriit?

ut lacobus primus in novo dumtaxat episcopus

tostamento, corporaliter

quis

gladio vestrum
,

al)

iniquo principo,

ut lacobus
,

.40,.

jj, 2.

lohannis frater, capite caesus est ?

quis

ut protominister martyrque euangolicus

hoc

aci.

7,

5«.

solum criminis habons, quod viderit deum, quem perfidi vidore noquivorant, nofandis quis inversis pedibus crucis affixus pro roverontia Christi manibus lapidatus ost? patibulo, quem non minus morte quam vita honoraturus, ut clavicularius illc caelorum
25

regni idoneus,

cxtremum hahtum

fudit?
,

quis ox vobis gladii ictu veridicantis pro con-

fessione Christi post vincuhx carcoris

naufragia

marum

,

virgarum caodem

,

post flumi-

num latronum gentium ludaeorum pseudoapostolorum continua pericula, post famis ieiunii vigiliarum labores, post perpetom solHcitudinem omnium ecclesiarum, post aestum pro scandaUzantibus, post infirmitatem pro infirmis, post admirabilem praedicando
30

Christi

cvangehum

orbis

paene circuitum, ut vas

electionis

magisterquo gentium electus
ul-bis

capitc plexus est?

Quis vestrum, ut sanctus martyr Ignatius Antiochiae

episcopus, 74

ADP
1

(redit

15

quis,

om. 18 toto ... 25

fudit)

Q
4 ysaie

mortuo deo] Q, mortui

D
a.

2 poeuae

Q

D
^
in

7 prostrati
a.

D

quis] q. uero

A
ra.

eelitas

A

7/8 ueritatemque uel u.
.4

profereiulam] Q, ueritatem quod u.

proferenilam D, proferenclamque

ueritatem

uou audieutibus
dixit]

8 pedoresque] fetoresque
perpessi suut

4
om.

«t mom.] et niom.
attrectari

A
l>)

9 nuilta]

loquar^
testamento
post labore

de proplietis dixit yl

11 attemptari]

sicut

sancti proplietae
ulla] ulla in

ovi.A

perpessus est] aute errare A,

D
s.

12

in

A

uouo (noua
ttiuto /'

nouo

A A

nos om.

A
itaque

13

lioc

ang.

A

praetento] percepto

A
A

14/15 ext. sanct. noui

(n. e.

D)

test. tir.

am.

q.

prato] ext. am. q.
sed.

14 se putant intrare prato sanct. tir. uoui
1.

A cilio A
test.

15 quis]
diuersas
sit

q.

^

torpctis]

torpens />'

16

legitime (\eg\ttw D)\

s.A
est pro

con.

A

17 ut sancti apostoli] gaudeat cura apostolis
pro christo pati

quod om.
quis

P
20

.

.

18

egit]

conturaeliara

A
hoc

18 quis ob

.

.

.

20

interiit]

ob

testimonlum ueritatis

percussus iu cereljro uecte fullonis ut iacobus noui testaraenti primus episcopus occubuit
principe] rege

A

uestr. gl.

A A
A

A
fudit]

21

fr.

ioli.

A
A

capite caesus] decollatus .1
. . .

ut protorainister martyrque euang.j
christi

ut prothoniaHir euuangelicusque niinister

22 nequiuerant] ob
ille

testimunium

A 4

23

cst lap.

crucis ...

25

patibulo est adfixus pro christo ut
q.

regni celorura claulger idoneus
[sic

25 regm]
gladio

Q,

regem

D
.

quis]

inquani

A
A
c.

gl.

ictu

ueridicantis

Q,

ueridicantes D,

om. P)]

post

chrisH

A
.

26 carceres

A A A

marum]
famcs

scripsi, aniarura

DQ, amarara

Aff, raarls

P

27 gent. iud.
Inlirmantibus

latr.

pseudoap.] post pseudoap.

28 ulgiliaruraque

A

29

iiifirmis]

A

prae-

dicando

.

30 circuitum] pene orbis circuitura
antiucheue

ut uas ... 31 plexus (plectus P) est]

30 orbis] omnis In predlcatione cuuangelii christi plexus est ut uas electionis doctorque geutium anlc post uincula

A

D A

31 martur J>^

9*

68

GILDAE SAPIENTIS
oius

post adinirabiles in Ciiristd actus ob tcstimonium
est?

leonum molis Romae confraotus
,

cuius

verba

cum ad passionem

duceretur

audientes

si

aliquando

vultus vostri

rubore confusi sunt, non solum in comparatione eius vos non putabitis sacerdotes, sed

ne
""J^"'j*'^
^"^

medioeres quidem Christiauos
'a

esse.

ait

enim

in

epistola,

quam ad Romanam
depugno
datis,

ecs

clesiam misit:

Syria usque

Romam cum

bestiis terra raarique

die ac nocte

^'^"j" 'conoxus ct colligatus
'ficiis

decem

leopai'dis, militibus dico

ad custodiam

qui cx bene-

nostris sacviorcs fiunt.

sed ego eorum ncquitiis magis erudior, nec tamen in hoc

•iustificatus

sum.

o salutares bestias, quae praeparantur mihi,

quando venient? quando

•emittcntur?

(luandn cis tVui licebit carnibus meis?

quas ego oxopto acriores parari et

invitabo ad devorationem mei et deprecabor, ne forte, ut in nonuullis fecerunt, timeant
'attingere corpus

w

meum:

quin

immo,

et

si

cunctabuntur

,

ego

•geram.

date, quaeso, veniam, ego novi, quid expediat milii:

ego me innunc incipio esse Christi
vini faciam,

discipulus:

facessat

invidia

vel

humani
poenae

affectus,

vcl nequitiae spiritahs, ut in

lesum
i''

(!hristum adipisci merear ignes, cruces,

bestias, dispersiones
et

ossium discerptionesque
quid ad haec dormidiscutite,

'membrorum ac

totius

corporis

orania in

me

ununi suppHcia diaboli arte

'quaesita complentur,

dummodo

lesura Christura merear adipisci'.

tantibus animae ocuhs aspicitis? quid taha surdis

sensuum auribus auscultatis?

quaeso, tenebrosam atramque cordis vestri caliginera teporis, ut veritatis et humihtatis

praefulgidum himen videre
F.Mi. 14, 12.

possitis.

Christianus non mediocris, sed perfectus, sacerdos
scgnis,
ille

noii

vihs,

sed

summus, martyr non
et vos,

sed praecipuus
gestibus

dicit:

nuuc

incipio

esse

20

Christi discipulus.

ac

si

Lucifer

de caelo proiectus, verbis, non potestate
et

erigimini
^'""' '*'

et

quodainmodo
dcpinxcrat,

sub
'in

dente

ruminatis

praetenditis,
et

quae antea
rivos
25

"; actor vester

caelum', inquiens,

'conscendain

ero

simihs altissimo'.

Kiai. 37,2r,.et

itcrum:

'cgo fodi

ct bilii

aquam

et

exsiccavi vestigio

pedum ineorum omnes
:

'aggorum'.
psaii,: 21,
7.

multo rectius oportebat vos imitari illum et audire, qui totius bonitatis et humihtatis vorc iuvictum cxemphir est, diccnteiu per prophctam 'ego autcm sum vcr'mis et non

homo, opprobrium horainum

et abiectio plebis'.

mirabile

quoddam

dixisse

eum opprobrium hominum, cum omnis mundi
/0/1.

opprobria deleverit: et iterura in euangelio.

5,30.

'non possura ego a

me

ipso facere quicquam',

cum

ipse coaevus patri ac spiritui sancto,
'<>

communis eiusdemque substantiae, caelum
£«(. ;o,9.

et terram cum orani eorum inaestimabili ornaraento fecerit, non alterius sed propria potestate et vos arroganter verba exaltasse,
:

75 propheta dicente:
'^"'"""i^-ilmqua.m
,

'quid

superbit terra

et

cinis?'

Sed ad propositum revertar:

quis,
testis,

ex vobis, ut Smyrnensis ecclesiae pastor egregius Polycarpus Christi
{om. 28 et iterura ... 32 cinis)
vl
. . .

AD(H)P
ei

Q
3
coiifusi]

leinstest.

'H

cnms]

APQ, qne £>
in

^Z>, suttusi

Py

suut] esscnt

P

eius]

D A D

iiun

solnm

sacenlotes] enibescetis

comparatione eius non dico solummotlo uos uocaii sacer-

dotes

putaliitis]

pectaljitis

D
lic.

4
ligatus

esse om.

A

.5

a om. l>

roniam usque
datis] elatis

A

depugno]

APQ,

I)ugno

G colligatus]
S)

APQ,

parautur

ego om.
disc.

A D es.se ^

mittentur
attingre

A
^

D frui A
A
ItJ

leopai-dus militis

D

A

8 bestie que mihi

oarnibus meis]
et

PQ,

carnes carnibus meis D, nostris carnibus

A

1

1

Q

(em. U), tangere

om.

P

12 quod

D

nunc]

APQ,

tunc

D

12/13 ohr.
in o»j.

13

fate.scat

s\n\-\ts\\f]

DP

cum Eujino,
.17.'

spiritualis

14 mer. ad.
Iiec o

A

y,

spirituales

A
liaec]
/>,

^IP
et

bestiae

AP

compleantur AP,

cuuuilentur Ilufuuis

quid ad

quid queso
07n.

presulcs yl

17 aspicitis om.

4
gsscA

ascultatis

18
sij

teporis]

Py, temporis
.A
d.

A

huni.] luunilitatis(|uc v4
ins.

20/21 chr.

21 ac [om. D')

tanquam

lucifer i)o«i proiectus />,

ante

ille,

sed rursum del.
ped.

D^

23
se

actor]

DQ,

auctor

AP

depinxerat]

inanitcr

A

{Q, uestigia
rnir.

DP)
in

mcor.] ped. meor. uestigio
q.

q.
it.

dixisse
in eu.]

eum]

admirabile

A uocasse 4
e.

25 aggeris

A
A

nmlto] enimuero multos
tocius
sp.]

A

24 uestigio 27 30
cora-

28 cum onmis] qui

A

probra diluerat .4

et

euangelio uero
existeus

A
O

29 ego]
ineffabili

iuquit

A

ipse oni.
pr.

ac

spirituique

A
.

munis
di.tit]

e. q, s.j e. q. s.

X
quo

4

31/32 oxaltasse

dicente] extollitis ncc

dicentemvl
t.

;i2

quid) .1^,

sed] sed ut

P

renertatur

7>,

reuertamur

^l

prophetam auditis «9, 2 33 testis
. .

exnnuis

christi caritate ropletus

humane mensam apposuit

militibus ad

tormenta

eum

auide trahenti-

bus obiectns ueio tlammis clauis se couantibus configere dixit sinite

^

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.

69
apposuit
ct

mensam humanc
flammis pro

lirtspitibus

ail

ignem
•ijui

cum

aviclc

trahcntibua

obiectus

Clirisli

caritatc dixit:

dcilit milii ignis

ferrc supplicium. dal)it, ut sinc

'ilavorum contixionc flammas immobilitor pcrferam".
vohius sanctorum silvam exempli gratia
5

unum adhuc

practer nuignam verbis

ponam, Basilium

scilicet

Caesaricnscm episco-

^/"4""' *'

''

pum,

qui,

cum ab

iniquo principc minac huiuscemodi iutcntarcntur, quod, nisi in cras-

tinum Arriano caeuo, ut ceteri, macuUiretur, esset omniuo moriturus, dixisse fcrhir: 'ego sane ero cras, qui hodie sum: tu te utinam non mutares'. et iterum: 'utinam 'habercm aliquid digni muneris, quod offerrcm huic, qui maturius Basilium dc nodo
"foUis huius absolveret'.
10

(|uis

semper

sanctis sacerdotibus quibusquc

cx vobis apnstolici scrmonis rcgulam, quac ab omnibus temporibus cxtantibus immanam suggcstionem
est,

praecipitanter ad nequitiam festinantem, recutientibus servata

in

concussione tyran-

norum

indiruptc custodivit, hoc

modo

diccns 'oboedire oportet magis dco
:

quam
ut

hominibus'. ^».

i, 10.

Igitur confugicntcs solito

morc ad

doniini miscricordiam sauctorumquc [inipiictarum cius 76

voces, ut
15

illi

pro nobis ovaculorum suorum iacula inperfectis pastoribus.

antea tyrannis,

ipiis

compimcti saucntur, hbrcnt.

iuhouestos sacerdotes ct
loquatur.
in
filios

vidcamus quid dominus per propiu'tas ad dcsidcs ct uon bcnc populum tam cxcmpla qua!u vcrl)a docentes minarum
ille

nam

et

Heli

sacerdos in Silo pro eo,

quod non digno deo zelo severe
ct

contcmncntcs dcum ultus fuerat. sed molHtcr

clcmcntcr. utpote

patenio
'^•^""'"•-^-

affectu,
20

admonuerat,

tali

auimadversione damnatur, dicentc
elegi

ad cum proplieta: 'haec

'dicit

dominus: manifeste ostendi
et et post

'servientes Pharaonis,
'sacerdotio'.

pauca:

me ad domum patris tui, cum essent in Aegypto domum patris tui ex omnibus tribubus Isracl mihi in 'quare respexisti in incensum meum et iu sacrificium meum
filios

'••^"m.s.j».

'improbo oculo et honorificasti
'in
25

tuos plus

quam me,

ut benediceres eos a primordio

30

omnibus sacrificiis coram me?" 'et nunc sic dicit dominus: quouiam qui lionorificant^-^ •*'"" -•^*'ccce dies 'me, honorabo eos: et qui pro nihilo habent mo, ad uihilum rcdigentur. 'ct lioc tibi signum i.suM.s.j^. 'venient et disperdam nomcu tuum ct scmen domus patris tui'. 'sit, quod veniet super duoa filios tuos Ofni et Finees; in uno die morientur ambo iu si haec itaque patiuntur, qui verbis tantuni subiectos et non condigna 'ghidio virorum'. ultione emendant, quid ipsis fiet, qui ad mala hortantur peccando et trahuut? Quid illi 77 quoque perspicuum cst vero vnti post expletionem signi ab codcm pracdicti ct resti-

AC
derentur

(f.

27 inde a

r.

10 circUer

Imuiaiiiim, sed plerai/ue evamierunt)

DF

{om. 29 quul ... 70, 9

ciini)

Q

3/4 uolaus uerbis magiiam

post huius

rautareris A 8 oft'eram nou om. P 7 te] ne 10 seraper om. ex uobis] uestrum 9 absoluereret D, absoluat 11/12 11 nequicia 75 suggestionem iis /' temporibus e.Ytantibus] omui tcmpure i'

A

(5

A raaculaientur A

4/5 episcopum om.

AP

5 ab om.

D

Imiusmodi

F

inten-

A

A
iu

maturius

A

A

A

A

quibusque
concussione

tyraniuirum]
anle
op.

et

incutientibus tiranuis ^4

12 iudirupte (iiidisrupte P) custodiuit

(sic

ADP,

ciislodiuut Q)

apostolici

A

hoc

modo
i.

dicciisj

quae eiusmodi

est

P,

coustauter dixit

AD
A A
om.

13 igitur] uos

A

domiui] dei ct domiiii uostri A, domiiii uostri
iuperiectis

A P
,

op. mag.] CP(J,

mag.

misericordiam om. 15 quis]

AP
tam

14 eius om.
quibus
exemplis
iu silo

inperfectisj iu
librent] ante

A D

quibus A,

libereut

14 ut ant. tyranuis om. per prophetas] APQ, om.
17 et om.

A
D

DP,

queis Q,

16 bone

D

quam

uerbis

A

minarum om.

A

A

ille

sacerdos (sacerdotes D)] sac.

ille

A A
A,

A
et^

deo] dei

A
^ A
i.

seuerc] seruare D, om.

A

18 coiitemnentes deum] PQ, conteniptos

deum7^
utputa

dei cnltus coutcrapneutcs
/>,

uultus luerat/*, accensus lucrit
7',

^

ct clemcnter] clenienterquo

19 uicmuerat

admouuerit

4

animaduersione] aducrslone 7?

20 ostcndi mc]
tribiibus)

ostendisti 7>
ttihxis
ficiis]

ad domum] domui
isr.

P, om.
s.

DQ israel A

milii] ra.

ficabo
set

A

rcd. iu nichilum

D
D)]

tantum]
fiet

fecit

de

25 lionorihonorificante mc D sic] D^-Q, et nuuc D^, et sic P, om. A 28 si] 27,28 in gladio uirorum] gladio A tinees P 27 sit om. A A 29 ipsls liet {slc^ CfiJPQ, PQ, digua AD {superesl con condigua] C ACPQ, tiuu D quid 70, 1 propeccando posl traliuiit A niala] niagna agcuda A ipsis A
et

4

eligi D 21 pharaoni P, in dumo pliaraonis A 23 improbo] in improbo 7)' 22 quare] quia

4

24

sacri-

uunc

.

.)

illi

.

.

.

hibitoque] persplcuum post explicationcm
.
. .

quoqiic est

qnod

illl

ucrldlco uati obtlglt

qul missus a iudea ut prophctaret in betliel

Impio regi prohibitusque

A

70

GILDAE SAPIENTIS

tutionem aridae manus impio regi misso a ludaea prophetare in Betliel proliibitoque, ne quid ibidem cibi gustaret, ae decepto ab alio, ut dicebatur, propheta, ut parum
'
".^lil'

quid panis ct aquae sumeret, obtigit, dicente ad
'deus:

eum

suo hospite: 'haec dicit dominus

quia iuoboediens

fuisti

ori

domini et non custodisti mandatum, quod praecepit

'dominus deus tuus et reversus es et comedisti
'quo

panem

et bibisti

aquam

in

hoc

loco, in

5

mandaveram
in

•tuum
'et

ne manducares panem nec biberes aquam, non ponetur corpus et factum est', inquit, 'postquam manducavit panem sepulcro patrum tuoruni.
tibi,

aquam, stravit sibi asinam suam et abiit: et invenit eum leo in via et oceum?' Esaiam quoque sanctum proplietam de sacerdotibus hoc modo loquentem populum meum "vae impio in maluni, retributio cnim nuxnuum eius fiet ei. ^*,^; J audite
hibit

78

'cidit

:

lo

'exactores sui spoliaverunt et mulieres dominatae sunt eius.
'te

popule meus, qui beatum

viam gressuum tuorum dissipant. stat ad iudicandum ad iudicandos populos. dominus ad iudicium veniet cum senibus populi 'dominus 'sui et principibus eius. vos depasti estis vineam meam, rapinar pauperis in domo vestra.
dicunt,
ipsi

te decipiunt et

et stat

•quare atteritis
•f'""-

populum

meum

et facies

pauperum commolitis?

dicit

dominus exer-

15

w. 'cituum'.
'ut

et item:

'vae qui condunt leges iniquas et scribentes iniustitiam scripserunt,

opprimerent

'essent viduae
/r^ai. 2«,

in iudicio pauperes et vim facerent eausae humilium populi mei, ut praeda eorum et pupillos diriperent. quid facietis in die visitationis et

'calamitatis

de longe venientis?'

et

infra:

'verum

hi

quoque prae vino nescierunt
iudicium.

et
20

'prae

ebrietate
in

erraverunt, sacerdotes nescierunt prae ebrietate, absorpti sunt a vino,
ebrietate,

'erraverunt
^*"*'"

uescierunt

videntem,
ita ut

ignoraverunt

omnes

enim

79 'mensae repletae suut vomitu sordium,

"'verbum

Fsai.

non esset ultra locus.' 'Propterea audite qui dominamini super popukim meum, qui est in Hieru'salem. dixistis enim: percussimus foedus cuni mortc et cum inferno fecimus pactum. 'flagellum inundans cimi transierit, non veniet super nos, quia posuimus mendacium 26, 'spem nostram et mendacio protecti sumus.' ct post aliquanta 'et subvertet granclo
domini,
viri illusores,
:

2.'»

'spem mendacii
'morte
£wi^29,

et protectionem aquae inundabunt, et delebitur foedus vestrum cum pactum vestrum cum inferno non stabit: fiagclhim inundans cum transierit, 'eritis et in couculcationem: quandocumque pertransierit, tollet vos\ et iterum: 'et 'dixit dominus eo quod appropinquat populus iste ore suo et labiis glorificant me, cor 'autem eorum longe est a me ideo ecce ego addam ut admirationem faciam populo et
: :

30

,

'huic rairaculo grandi et stupendo.
'lectus

peribit

enim sapientia a sapientibus
estis

eius

et

intel-

prudentium eius abscondetur.

vae qui profundi

corde, ut a domino abs-

'condatis consilium,
^«"'•_5«.

quorum sunt
et terra et

in tenebris

opera et dicunt: quis videt nos? et quis
et post aliquanta: 'haec dicit
est.

'novit nos?

perversa enim haec vestra cogitatio'.

dominus:
fecit

35

'caelum sedes
'aedificabitis

mea

scabellum
erit

pedum meorum
quietis

quac

ista est

domus, quam

mihi?

quis

locus

meae?

omnia

liaec

manus mea
est)

AO
1

(/.

2S inde a

v.

11 pule

(!)

ineus)

DP

[incipU 9 es.aiam, om. 33 uae ... 71,
i>

(5

Q
qui

prohibito quia IJ dicibatur
(,',

2 quid] ACPQ, quis

decepto ab alio ut] deceptus a

quodam

A

dice-

batur]
liospite

AC,

dicitur

D
8

3

obtigit post uati (vide ante)
inc.

A
inc.

suo hospite] predicto propbeta
tibi

suo^l

4
I),

ori

domini]

AQ, deo D,
sil)i

C
manum

5 dom. deus tuus]
inuenit]
/>

dom. Aeus

A

et reuersus

es om.

A
nm.

G mandauerat

^
ut

om.

A AC

AQ,

inZ),

O

9 isaiam ^, ysaiam i)
spoliarunt -P
eius] eis

saiictuiu

inc.C
et

10 enim

um.A
i.

11 exactorisA

vulg. vers.

12

{CPQ,
-1

D)

stat a.

populos domiuus om.

A
PQ,
illusores]

14 pauperam
om.

A
mei]
,

15 dicet

16 iterum
18 prede

AP A
U

Q

coudiunt

17 causae]

(spatio requiritur)

D
. .

19

hii

AD
ACPQ, non
glorificat

20 a uiuo] animo
inf.

A
A

23

AC

(.

sores)

D PQ illusiores D
ACPQ,
om.
iuferno]

24
in

dixisti

cum
non

inl'.]

D
29
L>

25 uenie
31 eorum]

nos]

ACPQ,

uos

D

28

ACPQ,

infcrno J>

stubit ante

pactum

A

et in] ei iu

.30 appro|iin(iuauerit

A

A
om.

AP eius A
sunt

cum

vers. vulg.

pertransierit]

trausierit

A

ideo] idcirco

A

ego addam] ACD^^PQ,
est

uirgo
dicit

adam

J>'

32 buie]

AVPQ,

34

in ten.

A
def.

35 euim haec]

euim

ista

A

haec

... 71,

1 dicit

domiuus om.

A

37 meaej mei Q,

me D,

C

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
'et

71

facta sunt univcrsa ista, dicit dominus. nd (jueni anteni aspiciam nisi ad paui^er'culum et contrituni spiritu et trementeni s(n-niones meos'.' qui immolat bovom, quasi
'qui intcrticiat virura:

qui nnietat pecus, quasi qui excorcbret

canem; qui
quasi

offert oblatio-

'nem, quasi qui sanguinem suilhim offerat:
h

qui recordatur

thuris.

qui

henedicat

'idolo.

liaec

'lectata est'.

omnia elegerunt in viis suis ot in abominationrbus suis anima oorum deHicremias quoquc virgo prophetaquc qnid insipientibus loquatur pastoribus,
dicit

W
/^r.
i-.

attendite:

quid invenerunt patres vestri in nie ini((uitatis, (piia •elongaverunt a me et ambuhxverunt post vanitatem et vani facti sunt?' et paulo post: ct ingressi contaminastis terram meam ct hereditatcm meam posuistis iii aboniinationem.
'sacerdotes non dixerunt: ubi est dominus?
•praevaricati suut in
et touentes

'hacc

dominus:

5.

/,r. i-,?-;».

w

me.

proptoroa adhuc iudicio

legom nescierunt me et pastores contendam vobiscum, ait dominus, et
''^"-

'cum
'terra;

filiis

item post aliquanta: 'stupor et mirabiha f\icta sunt in'/,'prophetae praedicabant mendacium et sacerdotcs apphuulebant manibus suis ct
vestris

disceptabo\

'popuhis
15

meus
ut

dilexit

taha.

quid igitur

fiet

in

novissimis eius

?'

'cui

loquar ct con-

/,.r. «,

;«.

'testabor,

audiat?

ecce incircumcisae
est iUis in

'verbum domini factuni

eorum et audire non possunt. ecce opprobrium et non suscipiunt illud'; quia extendam
aures
,

j':;;!,^'

'manum meam super habitantes terram dicit dominus. a minore quippe usque ad 'maiorem omnes avaritiae student et a propheta usque ad sacerdotem cuncti faciunt
'dolum.
et curabant contritionem fiUae populi
erit

M

'et

non

pax.

confusi sunt,

qui

mei cuni ignominia dicentes: pax, pax, abominationem fecorunt. quin potius confusionc

'non sunt confusi et erubescero nescierunt.
'pore visitationis

quam ob rem

cadent inter ruentes, in tem-

eorum cornient, dicit dominus'. 'clinantium ambuhmtes fraudulentor aes et ferrum
•argentum reprobum vocate
'a principio,

et iterum:

'omnos

isti

principes de-

'/1^^,^

universi corrnpti sunt, defccit suffla-

'torium in igne, frustra conflavit conflator, mahtiae autem
25

eorum non sunt consumptae.
et post

eos, quia
ite

dominus proiecit
ad locum

illos'.

pauca;

'ego sum, {j^jy

'ego sum, ego vidi, dicit dominus.
et videte

meum

in Silo, ubi habitavit

noraen

meum

quae fecorim ei propter malitiara populi Tuei IsraeL et nunc quia et locutus sum ad vos mane consurgens et 'fecistis omnia opera haec. dicit dominus 'loquens et non audistis, et vocavi vos et non respondistis, faciam domui huic, in qua
;

30

'invocatum est
'et

nomen meum
et

et in

qua vos habetis fiduciam, ot loco, quem dedi vobis
a facio mea'.

patribus vcstris, sicut feci Silo ct proiciam vos a

Et

itokiann:

'filii

moi bt
ctsi.'

'exiorunt

me

non subsistunt,
quia stulte
et

ot

non

est qui extcndat

ultra tentorium

meum

'erigat pelles

'terea
35

grex eorum dispersus est'. ot post aliquanta: 'quid est|^''-"'"'quod dilectus meus in domo mea facit scelera multa? nuraquid carnes sanctae auferent ohvam uberem pulchram fructiferam specio'a te mahtias tuas, in quibus gloriata cs? •sam vocavit dominus nomen tuuni. ad vocem loquelae grandes exarsit ignis in ea et

meas, non intellexerunt

egerunt pastores et dominum non quaesierunt.

prop-

AC
dolum)
1

(/.

29 inde a

v.

2

circ. bovein, f.

30 inde a

v.

31 pioieiam)

DP

(incipit

6 liieremias,

deficil

19

m
A

Q
lespitiaiii

A

2

fnii

inimolal ... 5/6 delectata

est

uvi.

A
ingr. ^l

i exteiebat
iiiquiens P,

/'

5

idolo]

CQ,

ydola

L>

eligeiuut
se e.

8 elongaueiuut]
po
. .

DQ P

6 est] ('Q,
et

vm.

ambulaueruut

D om. A

7 liaec dicit] liaec
'J

luic

iuqiiiens dicit

et iugr.J

posuistis] .1
.
. .

PQ,

j.oluistis /',

.

.

C

in

disceptabo ,1

16 21

iu om.. interl
/'
/'

A
iu terra

propterea 10 domiuus] deus ^l abom. anU posuistis A 12 item] et 4 ait] dicit J coutendebam P adhuc om. .4 20 et nou erit] cuin uon esset 18 cuncti] omnes .4 quia] et A 24 couflauit] conflant P 22 omues ... 33 egerunt om. A A

U

domiuus post 12

U
A

uouissimo -IP
qui] quia

A

2.5

uocate] C(i,

uocat

26

surgeus

V, iste D 29 non aud.] aud.
ite]

silo]

C

(spatio
loco]

requiritur) Q,
(J,

iosaphat sylo

P A
Q

D

30
C'y,

in loco

D

33

et

om.

28 consurgens] Q, 34 iutellexeruntj
faciat

intellexeruut ueglexerunt

A

35 quod]
et inlra

quid A, uobis

D

dilectus]

AD,

dilestus

A

num

quid

.

.

.

72, 2

deuoraudum]

A

saucto

D

36 oliuamj CQ, obiuam

D

37 uocabit traditur

72
/<i-.i2,9. yo.

GILDAE SAPIENTIS
sunt
fVutctu (mus\
et iteruni:

'conibusta

'vcnito,

congrogamini

,

onines bestiae terrae,

'properate ad devoranduni.

pastorcs multi demoliti sunt vincam

meam, conculcavcrunt
itemque

'partuni inoiun, dederunt portionem
/»r.

mcam

dosiderabilcm in dosortum solitudinis'.
qui dilcxit

M,jo. 'loquitur

ler. 14,

I3~tr,.

movore pedes suos et non quicvit nunc recordabitur iniquitatum oorum et visitabit peccata illo'et domino non placuit. rum'. 'proi)hctac dicunt cis: non videbitis gladium ct famcs non crit in vobis, sod 'pacem veram dabit dominus vobis in loco isto. ot dixit domiuus ad mc falso pro'pbetae vaticinantur in nomine mco, non misi cos ct non praecopi ois, visionem men:

'liaco

dicit

dominus populo

liuic,

s

£,.

:

'dacem

et divinationem ct fraudulcntiam

ct

seductioncm

cordis

sui

prophetant vobis.
lo

'idco hacc dicit dominus: in ghidio et

'prophetaverunt, proiecti erunt in

viis

famc consumcntur prophetae illi et populi, quibus Hierusalem prae fame et gladio, et non erit qui
,

S2
"^

Et iterum: 'vac pastoribus qui disperdunt et dilacerant grcgem pascuae idco hacc dicit dominus deus Israel ad pastorcs qui pascunt 'mcae, dicit dominus. popuhmi mcum vos dispersistis grcgcm mcum ct ciccistis eos et non visitastis illos.
'sepeliat'.
:

'

11—20

ego visitabo super vos malitiam studiorum vestrorum, dicit dominus'. 'propheta 'namque et saccrdos polhiti sunt ot in domu mea inveni malum eorum, dicit dominus: impellentur onim et corruont in 'et idcirco via eorum erit quasi lubricum in teuebris
''&<ic&-i
,

is

'ea,

afferam cnim supor cos maha,

annum
ct

visitationis

eorum,
in

dicit

dominus.
docipiobant
et

et in pro-

'phetis

Samariae
Jsracl.

vidi in

fatuitatcm,
})rophctis

prophctabant
vidi

Baal ct

'meum
'dacii:

ot

lerusalom

simiiitudinom adulterium

itcr

popuhim mcn-

20

ot confortaverunt
facti

'sua:

sunt

manus pessimorum, ut non converterentur unusquisque a malitia mihi omncs Sodoma et habitatorcs oius quasi Gomorrha. proptcrea
ecce

'haec dicit dominus ad prophctas:
'a

ego cibabo

cos

absinthio et potabo eos
tei-ram.

felle.

prophetis enim lerusalem est egressa pollutio supcr

omnem

haec

dicit

do-'•

'minus excrcituum: nohtc audire vorba prophetarum, qui prophctant vobis et dccipiunt

cnim cordis sui loquuntur, non de ore domini. dicunt enim his, qui me 'blasphcmant, locutus est dominus: pax erit vobis: et omni, qui ambulant in pravitate 'cordis sui, dixerunt: non veniet super eos malum. quis enim affuit in consilio domini
'vos: visioncm
'et vidit

et audivit

sermonem

eius?

quis consideravit

'turbo dominicac indignationis cgrcditur et tompestas
'veniet:
^•5

vcrbum ilhus et audivit? eccc, crumpens super caput impiorum
ct

3o

non revertetur furor domini,
cordis sui.
vcl
facitis,

usqui;

dum

faciat

usque

dum compleat

cogi-

'tationem
cogitatis

in

iiovissimis dicbus intclicgetis consilium cius'.

Parum namquc

quod sanctus quoquc loel monens inertes sacordotos ac detlcns /ot( y, j-/:j. detrimentum popuh pro iniquitatibus eorum edixit: 'expergiscimini, qui estis ebrii a 'vino vestro, et ploratc ot lamentamini omnos, qui bibitis vinum in ebrietatem, quia 'ablata est ab ore vestro iucimditas ct gaudium. lugcto, sacordotes, qui dcsorvitis 'altario, quia iniscri facti sunt campi. lugeat terra, quia miserum factum est frumcntum 'ct siccatum ost vinum, diminutum est oleum, aruerunt agricolae. lugote, possessiones, 'pro tritico et hordco, quia pcriit vindcmia ex agro, vitis arefacta est, ficus diminutae

as

AC
'2

(fmU

c.

V.

22)

DP

(redit 3.3 saiictas,
/' /'
l>,

um. 38 lugete ... 73, 3 arescerent)

Q
.4

properHteJ CQ, preparate

uin. raeam]
.5

ACQ, uiueam
euis

D
8/9

3 desertu
6 famis 7'

4 haec
7 uobis]
in

dicit

.

.

.

7 isto om.

A
A

mimere] CQ, noucie

6 illorum] CQ, eorum i>
eis]

uobis

D

7/8 pr. fal».
11

8

et

nou| unn

uec

,1

D
33

mendacem om.
israel

,4

9 fraudulencia
Ki doniu]
!>,

D

proplietauoruntj predicaueruut
iuueui] iuuentum cst .4

/>

12 disperguut

.4

13

om.

A

domo 4(J

18/Ii> et iu proplietis ...

facitis

om.

A
liiis /)

21 conuerterentur] C('?)D,

c.onncrteretur

Q
34

22 sua om.
viUij.
i",

D

gcirmorra

l>
rj.

26 locuntur
expergiscemini

D

27 ambulat vers. vuhj.
[iroplieta

28 37

eos] co

1),

nos vers.
dixit

33 quod

s.
--1

iud ] quid quoque sanctus iohel

A
bibistis

ac] et
altari

P

deuuntiat atteudite
s.

Af

37/38 frumeutuui ct

(exsiccatum A) est

4 om. D

3.')
,'!8

uestro o)h. ^l

mouens uinum

D
i'

deminufnm

,4

aruerunt]

AQ,

et nrueruut i>, aruere

f

39

perit t)

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
'siint:

73
siiiit.

gTan;it;i

ct

p:»lmii
filii

ct

nuiliiin

ot

omniiX

ligna

agri

iirclactii

(niDniani

ron-

'fudeiunt g;iudiuin
tiim

liomiiumr.

quac omnia

sijiritiiiitcr

intcllcgcnilii crunt voljis,
:

ne

i

10

famc vcrbi dei aniniae vestrae aresccrcnt. et iterum 'Hete, sacerdotes, hti s, n. 'qui deservitis domino, dicentes: parce, domine, populo tuo et nc dcs hcreditatem 'tuam in opprobrium et ne domincntur corum gcntes, uti ne dicant gcntes; ubi cst deus sed liaec vos nequiiquam iiuditis, scd omnia, quibus propcnsius divini furoris 'corum'.'" indignatio inardescat, admittitis. Quid etiam sanctus Oscc prophcta saccrdotibus vestri 81 signanter attenditc: 'iiudite haec, sacerdotes, et intendat domus Isracl o,. moduli dixerit, ;. 'et domus regis, infigite auribus vcstris, quoniam ad vos est iudicium quia laqucus 'facti estis specuhxtioni ot vclut retiacuhim extensum super Thabor': quod indicatores Vobis etiam a domino alienatio huiuscemodi intendatur per 85 venationis confinxeruut. prophctam Amos diccntem: 'odio habui et repuli dies festos vestros et non iiccipiam ^""'j ' 'odorcm in sollemnibus convcntioniljus vcstris, quia etsi obtulcritis hoh)ciHistoni;it;i ct
pestilenti
.5,
,

'hostias
i'>

vestras,

iioii

;iecipi;iin

ca.

et

salutare
et

declarationis

vestrac
tuoruin

iioii

aspiciiim.
^iudiain'.

'tninsfer

a

me sonum
sicut
et

cantionum tuarum,
cibi,

psalmuin organum

iioii

famis

etenim evaugelici

cuhna ipsa vestrae animac visccra excomedens
'ecce', inquiens,
'dies
in

grassatius,ii.

in vobis,

supra dictus propheta praedixit.

veniunt, AicW, Anws

'dominus

inmittam faniem

terram, non
ct

famem

panis

nequc

sitim

aquac, sed
invenient'.

'famcm
20

in

audiendo vcrbum

dei

movebuntur aquae a
si

inari

usquc ad marc et ab
ct

•aquilonc usque ad orientem, percurreut quaerentes

verbum domini,
'audite nunc',

non

Auribus quoque percipite sanctum Micheam ac
subdolos
populi
principes
concisius

caelestem quandam tubam adversus 86
inquiens,
'principes
^"^j'.;

personantem:

•'

'domus lacob: nonne vobis
•bus

est, ut cognoscatis

iudicium odientibus bona

et quaerenti-

s.i

eorum ab eis et carnes coruin ab ossilius eorimi? 'qucm;Klmoduin comederunt carncs plcbis meae ct pelles corum ab eis excoriavcrunt. 'ossa corum confrcgerunt et laiiiaverunt quasi carnes in olla? succlamabunt ad dcum exaudiet eos et avertet faciem suam ab eis in illo tempore, propter quod 'et non
maligna,
rapientibus
pelles

'mahtiose
'prophetas,
30

gesserunt

in

adinventionibus

suis

super

ipsos.

haec

dicit

dominus super
j^raediciint in

qui seducunt
est

populum meum,
data in
os

qui

mordent dcntibus

suis et

'eum pacem, et non 'erit vobis cx visionc
'phetas
et

eorum: excitavi in cum bellum. propterca nox et tencbrae vobis erunt ex divinatione ct occidct sol super procoutenebrescet super eos dies et confundentur videntes somnia et deride-

'buntur divini et obtrectabunt adversus

omnes

ipsi,

quoniam non

erit,

qui exaudiat eos,

35

'si non ego implevero fortitudinem in spiritu domini et iudicio et potestate, ut annunaudite haec itaque, duces 'tiem domui lacob inipietates suas et Israel peccata sua.

ADP
1

(om. ad 3 aresoerent

et

14 et salutare ... 20 iuuenieut

et

28 haec ... 74,11 praeparat)

Q

grana

A

ligna]

mala

A
."j

quoniam]

qm

D
et

1/2

confundunt
3
dei]

A
domini
.4

2 gaudium] gladium

D

spiritaliter] .41», spiritualiter

om.

A
n.

populo] parce populo
d.

Q A

erunt] Q, sunt D, erant
et

A

ne dominentur] Q,
.(

i.ti

gentes] ne dicatnr inter gentes

6 audietis

D

4 domino] deo D, dominentur P, et dominetur D, ut dominentur A laqueum A infugite D 7 admittetis D
vulr/.,

II)

retiaculum] .4^, reciaculum D, ratiunonlnni

P

super thabor] vers.

super retaberium
vul<j.),

DQ, om.AP
11 etiam]

vers. 10,11 quod i. u. confin.\erunt] DQ, et uictimas declinastis in profundum A (ex non om. D 12 odio] ideo A AP iutenditur huiusmodi A et D

om.

P

13

soll.

conu.] sollempni-

tatibus.l

holocaustaO
.4

14 declinationis

.4

aspiciam] ^'(?,

.iccipiam .!,
.
.

accipiam aspic.am /)

15 ca..tatin.„.m
fames eu.
eibi

organoru.n
uest.-c
.1

A

audiam] AQ, accipiam

D
D D
28 33

16 famis

.

animae] ipsa enim d.ra
.4
/>,

anime

eteni.n) est ibi

D

17 inquid
aq.iae 0»..

19 in audiendo] audiend.

et

moue-

huutur ...
audite

-20 i..uenie..t om..
3.'S

A
om.

moue..tur

1>

22 concisuis P, consicius
adi>.ue..tionih«s]
ipsi]

fidut.ns

A

...

peccata

sua

A
i..

24 ah]

ex

D
A

29 sedecunt
domi..i

D
III.

31 sol om.
spiritu

D
israel]

32,33 deridehu..t 2>
isr.

Q,

isti

D

Q, adue..t.on.hus Z^P 34 spiritu do.......] Q,

nomine
CHBONICA

D

35

D

itaque om.

duces]

AQ,

priucipes

D
10

74

GILDAE SAPIENTIS
et rcsidiii doimis Isnicl, qui al)nminamini iudicium
ct

'domus lacob,
'vcrtitis,

omnia rccta per-

qui acdificatis Sion in sauguinc ot Hicrusalem in iniquitatibus: duces cius •cum muncribus iudicant ot sacerdotcs cius cum mercede respondebant et prophetae 'eius cum pecunia divinabant et in domino requiescebant dicentes: nonne dominus in ideo propter vos Sion sicut agcr arabitur et 'nobis cst? non venient super nos mala.

5

•llierusalem sicut spccula pomarii erit et
.tfKA.7,i-j.

mons domus

sicut locus silvae'.

et post ali-

messe et sicut racemus ad manducandum: primitiva, heu me, anima quia 'in 'pcriit tcrrenis oporibus, semper peccatorum revcrentia exoritur reverens a terra, et omnes in sanguinem iudicio contendunt, et unus'qui corrigat iutcr homines, non est. 87 'quisque proximum suum tribulatione tribulavit, in malum manus suas praeparat'. Quid
quanta: 'heu me, quia factus

sum

sicut qui coliigit stipulam in

vindemia, cum non

sit

botrus

10

Sophonias etiam propheta egregius de vestris olim comessoribus disceptaverit attendc Hicrusalcm namquc loquebatur, quae spiritaliter ccclesia vel anima intellegiditc
, ,

Soph. 3.1. 2.

tm:

'o\ inquiens, 'quae erat splendida et liberata civitas, confidens

'audivit

vocem nec pcrcepit disciplinam,
et id

in

domino non
eius

confisa

est et

columba, non obad deum suum
viri

15

sopii.3,3~5.^non accessit'.

quare, ostendit;
in

'principes
,

sicut leo rugientes, iudices sicut

•lupi

Arabiae non relinquebant

mane

prophetae

eius

spiritum portantes

con-

dominus autem nou faciet iniustum: mane mane dabit iudicium suura'. Sed et 88 'iustus in mcdio eius et 'haec enim dicit beatum Zachariam prophetam monentem vos in verbo dei audite ^"J^^is 'omnipotens dominus: iudicium iustum iudicate et misericordiani et miserationem
'tcmptoris, saccrdotcs cius profanabant sancta ct impie agebant in lege.
;

20

'facite

unusquisque ad fratrem suum, et viduam et orfanum

'per potentiam nolite nocere et

mahtiam unusquisque

fratris

'corde suo:
'aures

et

contumaces fuerunt, ne observarent,
ut

et

et pauperem non reminiscatur in dederunt dorsum stultitiae et
et
sui
25

advenam

non audirent, et cor suum statuerunt insuadibile, ne 'audirent legem meam et verba, quae misit dominus omnipotens in spiritu suo in 'manibus prophetaruni priorum et facta est ira magna a domino omnipotente'. et ^"' 2 '"' iterum 'quoniam qui loquebantur, locuti sunt molestias et divini visa falsa et somnia 'falsa loquebantur et vana consolabantur, propter hoc aridi facti sunt sicut oves, et 'afflicti sunt quoniam non erat sanitas. super pastores exaeervata est iracundia mea
suas

degravaverunt,

:

sn

^'"^*j_'|'

'et

'facta est

visitabo'. et post pauca: 'vox lamentantium pastorum, quia misera magnitudo eorum. vox rugientium leonum, quoniam miser factus est decursus 'lordanis. haec dicit dominus omnipotens: qui possidebant, interficiebant et non pae'nituit eos. et, qui vendebant eas, dicebant: bencdictus dominus, et ditati sumus et
,

super agnos

'pastores

earum
(/.

nihil parsi sunt

in

eis

propter quod non
ad 11 praeparat
el.

parcam iam super inhabiin

35

AC
post
.

31

iiide

a

v.

leueientia)

DP

(om.

26

spiritu ...

30 sanitas

et

31 et

.

.

75, 1 dominus)
in iniq.] iniq.
s.
1.

Q
3 iudicabant

2

D

et nions d.

siluae oin.

A
.i

7

A 4 in nobis] uobis meuse D, raessem A
suant)

D
et

5 sion post arabitur
om.

A

6 spelunca
-0

A

non

sit

botrus]

non
1-2

sicut botros

primitiua ... 11 praeparat om.
{vel

A A
D,

racemos A, ramus
9 perit
siia i9

8 cum

11 tribulauit]

CD,
et

tribulat

Q
'''

suas

praeparatj
el.

suaut
.)

praeparant

{vel

-runt)

(supra scripta evanuerunt)

pparant

sopb.

13

spiritaliter]

AP,
ea

spiritualiter

DQ
est conf.

14 era

O'

et liberata]
q.
/",

libera P, liberata

A

14/15 audiuit
ostenditur
/><

A

percepit] recepit

A
sicut]

A
quasi X)

16 quare]
leones

dixerit

A

ostendit]

CffjPy,

eius]

eius

iu

P

^CP^,

leones in

uia

A

17 arabiae] uespertini

A
dei]

ueri

A
A

17/18 contemptorisj

CPQ, contem(p)tores
dom. omn.

AD
nocere]

19 iniustum]

iniquitatem P,

instum

A
sui un.

20

domiui

21 omn. dom.] CD,

APQ

miserationem]
calumniari

rationem
un.
fr.

A
sui]

22 fratrem]

ACPQ, proximum D
/',

23 per potentiam om.
d.

P

P
A A A

CPQ.

fr.

un.

fr.

A

24 dorsum]
deo

suum A

25 degrauauerunt] CQ, degraua25/26 ne audirent] nec obaudierunt

runt P, degrauerunt D, .ulgrauerunt

A

insuadibile] indissuadihile

A

26 suo] CQ,
hoc]

sancto D,

sancto ot

.1

27 domino]
et

d.

A

ACQ,

quod

D

30 exaceruata]

exacerhata

A

29 consulabantur D, consulebantur 31 et post pauca ... 75, 1 dominus om.

35

parsi] acripai, passi libri,

parcebant vers. vulg.

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
'tantes

75

terram,

dicit

doininus'.
'vos',

denuntiaverit, audite.
'in

Quid praeterea sanctus Malacliias propiieta vobis 89 inquiens, 'sacerdotcs, qui spernitis iionicn nicuni ct dixistis :!'";'"'''•
:

'•

5

quo spernimus nomen tuum? offerendo ad altare mcum pancs poUutos et dixistis;'"' 'in quo polluimus eos? in eo quod dixistis: mensa domini pro nihilo est, et quae 'superposita sunt, sprevistis: quoniam, si adducatis caecuni ad victimam, nonne malum? 'si ammoveatis claudum aut languidum, nonne malum ? oifer itaquo illud praeposito
'tuo,
si

suscipiet illud,

si

accipiet

personam tuam,

dicit

dominus omnipotens.
intuUstis

et

nunc
,

'exorate faciem dei vestri et deprecamini

eum

:

in

manil)us vestris facta sunt haec
'ct

si ctf^!".'''j

'accipiam
10

ox vobis personas vestras'. et iterum: "languidum et intulistis munus. numquid suscipiam

de rapina claudum
faciens

'

illud

de
et

manu

vestra? dicit dominus.

'maledictus dolosus, qui habet in grege suo

masculum

votum

immolat debile

'domino, quia rex
•bile

in

gentibus.

magnus ego sum, dicit dominus exercituum, et ncmien meum horriet nunc ad vos mandatum Iioc, o sacerdotes, si nohicritis audire et
ait

'ponere super cor, ut detis gloriam nomini meo,
is

'egestatem

et

maledicam

benedictionibus vestris,

dominus exercituum, mittam in vos quoniam non posuistis supcr cor.

'eccc ego proiciam vobis brachium et dispergam super vultum vestrum stercus soUemni-

'tatum vestrarum'.
auscultate: 'pactum

sed interea ut avidius organa nequitiae praeparetis ad bona, quid
,

20

si quantuhmicunque adhuc interni auditus in vobis rcmanct, meum', inquieus, 'fuit cum eo', de Levi namque vel Moyse tiecun- 1'"'""'dum historiam loquebatur, 'vitae et pacis, dedi ei timorem, et timuit me, a facie 'nominis mei pavebat. lex veritatis fuit in ore eius et iniquitas non est inventa in labiis

de sancto sacerdote dicat

-'

'eius,

in

pace et in aequitate ambulavit
custodient
est'.

mecum

et

multos avertit ab iniquitato.

labia

'enim

sacerdotis

'domini exercituum
25

legem requirent ex ore eius, quia angehis nimc item mutavit sensum et malos increpare non desinit,
scientiam
et
'^'''t''- 2,

'vos',

inquiens, 'recessistis de via et descandalizastis plurimos in legc et irritum fecistis
dicit

'pactum cum Levi,
'biles et
'in

dominus exercituum.

propter quod et ego dedi vos contemptiet accepistis faciein

humiles in omnibus populis, sicut non servastis vias meas
et iterum:

lege.

numquid non pater unus omnium nostrum? numquid non deus unus

creavit
^«'^'''•>,

'nos?
30

quare ergo despicit unusquisque fratrem suum?'
ipse

'ecce veniet doini-

'nus exercituum et quis poterit cogitare

'dum eum?
'contians et

diem adventus eius? et quis stabit ad videnenim egredietur quasi ignis ardens et quasi poa lavantijim, ct sedebit emundaus argentum, et purgabit fiUos Levi, et coLabit eos quasi aurum et
et post

'quasi

argentum'.

pauca: 'invaluerunt super

me

verba vestra,

dicit

dominua,

^^^"j*-

•'•

'et dixistis:
35

'cepta eius et quia

vanus est qui servit deo, et quod emolumentum, quia custodivimus praeambulavimus coram doraino exercituum tristes? ergo nunc beatos
si

'dicemus arrogantes,
'et

salvi

facti

sunt'.

quidem aedificati sunt facientes iniquitatem, temptaverunt deum Quid vero Ezechiel propheta dixerit, attendite: 'vae, inquiens, 90
visio

'super vae veniet

et

nuntius super nuntium erit et quaeretur

a propheta et lex

AC
ueruut om.
7),

{finit V.

6

si

am)

DP
et

{om. 1 ad dominus

et

13 et liunc ... 37 sunt)

Q
.
.

1 terram]

C

(spatio requiriiurj
vl

PQ, om.

D

2 denuntiauerit]

C

{mperest
o»n. 7>

.

auerit)

PQ, douuucia4 eos
nialum]
si]

annuntiauerit

A

5 quoniam] quia
si

A

quo spernimus nomen] ^-ICPC^, nonue] nou nie /' cetum D, coctum A
dixistis iu

3
si

tuum

«7«. Z>'
. .
.

6

ammoueatis

AC
A

{superest

am

.

.

.)

PQ, om.
8
dei]

D
7'

affer

A

proposito
.1

.-1

7 suscipiens D, susccperit

/'

sic

acceperit 7'

domini

9 ex\ a

persunam uestrani Z)
17 praeparetis] propere

11 mak-dicus 7'

13 ad

uos 0711.^

o om.

D
.4

15 benediceutibus 7>
7>'

A
J

boiia] b. uertere .1

19 ascultate

A
A
iu]

pactum] peccatum

eo] illo

A

uel] et .(

20 uitao
in

et pacis jwst

19

cum

illo .1

tlmorem] amorem
requirunt
dilastis7>
ore]

meum

21 pauebat] timebat 7>

22
sicutj

acq.] acq.

labiis 7>

24 unnc
-•!

iteni

mut.] mutauit itaquo
7>'

A
si />

de 7>

26 uos om.

27 populus
/>
/ms .1

23 custodiunt -47> descau2.0 uosj uos autcm .1 .37 facti sunt 28 numquid
.
.

.

om.A
arg. 7>

nostrum] uestrum

D

29 nos] uos
37 quid ucro

31 poa lauantium| lierba rullonum

7>

33 quasi
J>

arg.]

34 emolimentum

V

38 nae

iieniet]

ueniot

7'

erit

om.

qiiaeritur IJ

10*

76
*^'"^"" 'P^ribit a
'tjuod

GILDAE SAPIENTIS
sacerdote
ot

consilium
sunt

de senioribus'.
et

et

iterum:

'haee

dicit

dominus: eo

mendaces divinationes vestrae vanae, propter lioc ecce extendam manuin meam super prophetaa, qui vident men'dacia et eos (jui loquuntur vana: in disciplina populi mei non erunt et in scriptura 'domus Israel non scribentur et in terram Israel non intrabunt et scietis quia ego 'dominus. pi'opterea popuhim meum seduxerunt dicentes: pax doraini, et non est pax
vostri

sermones

'ego ad vos, dicit doniiiius.

s

^'"J'

i»;

'domini.
*his,

liic

struit

parietem et
cenMcalia
universae

ipsi

ungunt eum

et

cadet'.

et

post
et

aliquanta: 'vae

'super

^'sf-sa'.

velamina animaeque subversae 'sunt populi mei et animas possidebant et eontaminabant me ad populum meum 'propter manum plenam hordei et propter fragmentum panis ad occidendas animas, quas non oportebat mori, et ad liberandas animas, quas non oportebat vivere, 'dum loquimini populo exaudienti vana eloquia'. et infra 'fili hominis dic, tu es terra 'quae non compluitur neque pluvia facta est super te in die irae, in qua principes in medio
qui

concinnant

subtus

omnem

cubitum manus

faciunt

omne caput

aetatis

ad subvertendas animas.

lo

:

'eius sicut leones rugientes rapientes rapinas,

animas devorantes

in

potentia et pretia

n

'accipientes et viduae tuae multiplicatae sunt in
•runt

legem nieam

et polluebant sancta

mea.

medio tui et sacerdotes eius despexeinter sanctum et pollutum non distingue-

mundi non dividebant et a sabbatis meis obvelabant 91 'oculos suos et poliuebant in medio eorum". Et iterum: 'et quaerebam ex eis virum E:ecli. 22, i;37;'recte conversantem et stantem ante faciem raeam omnino in tempora terrae, ne in 30.
inmundi
et
(

'bant et intermedinm

'fine

delerem eam,

et

non
:

inveni.

et effudi in

eam animuni meum
dedi,
dicit
:

in igne irae

meae
aU-

'ad
^'"''i-y.

consumendum
:

eos

vias

eorum

in caput eorura

dominus'.

et post

quanta

sermo domini ad rae dicens fili hominis, loquere filiis populi mei 'et dices ad eos: torra in quam ego gladium superinducam, et acceperit populus terrae 'hominem unum ex ipsis et dederit eum sibi in speculatorem et viderit gladium venien'et

factus est

sr,

'tem super terram et tuba canuerit et significaverit populo et audierit qui audit vocem
'tubae et non observaverit, et venerit gladius et comprehenderit eum, sanguis eius super caput
'eius erit: quia,

'quia custodivit

cum vocem tubae audisset, non observavit, sanguis eius in ipso erit: et hic, animam suam, liberavit. et speculator si viderit gladium venientem et
tuba et populus non observaverit, et veniens gladius acceperit ex
-m

'non
'eis

significaverit

sanguinem de manu specu'latoris requiram. et tu, fili liominis, speculatorem te dedi domui Israel et audies ex 'ore meo verbum, cura dicam peccatori: morte morieris, et non loqueris, ut avertat se
et ipsa propter iniquitatem

animam

suam capta

est et

'a via

sua irapius, et ipse iniquus in iniquitate sua morietur, sanguinem autera eius de
tu vero
si

'raanu tua requirara.

praedixeris irapio viam eius, ut avertat se ab ea, et
et tu

35

'non se averterit a via sua, hic sua irapietate morietur

animam tuam

eripuisti'.

92
legis

Sed

sufficiaut

haec pauea de pluribus proplietarura testimonia, quis retunditur superbia
adinventione
quid

vel ignavia sacerdotum contumacium, ne putent nos propria potius

quam

sanctorumve auctoritate

eis

talia

denuntiare.
.
.

videamus
eripuisti)

igitur

euangelica

AC
1

(f.

32 inde a

v.

fere 37)
ot
i.

DF
.

{om. 9 animaeque
.

.

3tj

Q
2 diuinatianes
i.

saceidotibus
4,'.')

A

iterum

.

19

et

iterum] et in sequentibus
i.

A

P
P
A

4 locun-

tur l>

et in scr. d.

non] neque in

scr. d.
filii

uon D, neque
iu igne)

in scr. d.

P

7 struunt

8

liiis

10 nie ad om.

D
24

13 populo om. 21 fiuem

D
A
A

D

17 pollueruut

D
igiii
.-1

18 sabitis

D

19 poUuerunt

D D
.1

20
28

ne] nec
fili]
filii

D

A
in

ea]
terra

eam

D
AD,
s.

terra]

sup. gl.

26 canuerit]
latos

cecinerit

Q

21 caput
tulit {ante

meum A om. A

meam

22 cousumnudum

uiam
terr.

acciperit A, accepit

D

24/2a liom. un. pop.

A

30 31 sanguinem]
de uia sua
eruisti

D

.acciperit

D,

animam)

A A

30;'31

eius.l
iu

31/32 spiculatoris i»

A
A

om.

D
A

Sb uero] autem
I',

D
pot.

.1 erit] est D 29 specuanimam] Q, ex ea anima D, an. ex eis A 32 spiculatorem i» 33 loquaris ^Z» 34 impius 36 a sua uia A sua] in sua A eripuisti] ACQ,

28 uoc. tub. cum
ex
eis

37 plurimis

quis] P, queis Q, quibus

AD,

inc.

C

rescinditur

A
sibi

38

cont. sac.

adiiiu.

39 sauctorunuie]

suuclorum uel I>Q, uel sauctorum

A

cis]

P

aunuutiare

A A

euangelica pm.

A

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
tuba

77
ilii».

mundo personans

inordinatis

sacordotibus

eloquatur:

non enini de

ut

iam

diximus, qui apostolicam
conservis

sedem legitime obtinent quiquo bene norunt

largiri

spiritalia

5

suis iu temporc cibaria, si qui tanien multi in praesentiarum sunt, scd de pastoribus imperitis, qui derelinquunt oves et pascunt vana et non liabent verba pastoria evidens ergo indicium est non esse oum legitinuMii pastorem, periti, nobis sermo est.

sed ne mediocrem quidem Christianum,

qui liaec non tam nostra, qui valde exigui sumus, quam veteris novique testamenti decreta recusarit vel infitiatus fuerit, sicut bene quidam nostrorum ait 'optabiliter cupimus, ut liostes ecclesiae sint nostri quoque
:

'absque ullo foedere
10

hostes,

et

amici

ac

defensores nostri non solum foederati, sed
singuli

'etiani

patres

ac

domini
ita

habeantur'.

conveniant namque

vero oxamine con-

scientiam suam, et
insideant.
'sal

depreliendent, an secundum rectam rationem sacerdotali cathedrae
dicat.

videamus, inquam, quid salvator mundi factorque

'vos

cstis',

inquit,
nisi

.w,,»/,.

j,

n.

terrae:

quod

si

sal

evanuerit,

in

quo salietur? ad nihilnm valct

nltra,

ut

'proiciatur foras et conculcetur ab hominibus'.
15

Hoc unum testinmnium ad confutandos 93 impudentes quosque abnnde sufficere posset. sed ut evidentioribus adhuc astipnlationibus, quantis semetipsos intolerabilibus scelerum fascibus falsi lii sacerdotes opprimant,
aliqua

verbis Christi coniprobetur,

annectenda

sunt.

sequitur

enim:

'vos

estis

lux

'^<"'*- '. '*•

'mundi.
'et

non potest
sul)

civitas

abscondi supra niontem posita, nequo accendunt lucernam

pommt eam
quis ergo

M

'sunt'.

modio, sed supra candelabrum, ut luceat omnibus, qui in domo sacerdotum luiius temporis ita ignorantiae caecitate possessus, ut hix

clarissimae lucernae in aiiqua

domu
quis

cunctis noctu residentibus scientiae simul et bonoita

rum operum lampade
stituta, habetiu'?
2;,

luceat?

uuiversis

ecclesiae

filiis

tutum publicum con-

spicuumque refugium, ut
'videant

est civibus firmissima forte ut editi montis civitas vertice con'sic

sed et quod sequitur:
vestra

luceat

lux

vestra
,

coram hominibus, ut
in

vnm,.

5,

w.

opera

bona

et

magnificent patrem vestrum

qui

caelis est'

:

quis

30

eorum uno saltim die potest implere? quin potius deusissima quaedam eorum nebula peccaminum omni insulae ita incumbit nox, ut omnes paene a via recta avertat ac per invios impeditosque scelerum calles errare faciat, quorum non modo velim pater caelestis non laudatur per opera, sed etiam intolerabiliter blasphematur. quidem haec scripturae sacrae testimonia huic epistolae inserta vel inserenda, sicut
atraque

AC
1

(f.

33 Inde a

v.

23

Ibite ut)

VPQ
2
spiritalia]

*

iiiordinatisj inique ordinatis

A

AP,

spiritualia

DQ
4
qui]
2>')

.3

si

qui tanien mnlti]
qiiia

set qui

tamen multi

I),

sed de his tautum qui

A

sed de om.

A

AC(ijPQ,
sermo

D

et]

CPQ, nam P

uerba pastoris]
ergo]
sicut]

uana pastores P, uasa
igitur

pastoris

A

5 nobis (uobis
sint
-1

est post

iam dixiuuis

CPQ, enim A,
quia sicut
inimici

A

9

aniici]

ecclesie -1

eum] CPQ, cum D 8 nostrorum] nostrum (imn) D, def. C 10 uero examine] ut examinentur

D

iuditium

A

6 ne om.
om.

Q
nA

7 recusauerit

A A

AP
11 an]

quoque] quoque et

V
D A

cathedra

A J
i'

12 insedeant J, 13 ultra om.
euid.
0.

insident /'

mnndi

factor saluatorque .1

dicat] d. saeerdotibus
et]

J
1.0

iuquit om. .4i'

P
astip.]

14 pruiclaturj
euidentius adhuc

JCP^,

mittatur /^

AC(i)D, ut
18 supra]

PQ
A

impndentissimos
liii

adhuc
ita

P

15/16 adhuc

st. q. s.

intolerabilibus om.

16

cipprimant]

semetipsos

A
om.

17 comprobetur]

enim

A

A
DQ)]

ign. caecitate

ACPQ, comprobatur D (c. i.^1) possessus] ACDQ,
.
. .

CDP,

super Q,

s.

20 ergo]

igu. caecitatem depellit

lux]

ACDQ,
D)
...

ceu lux

P

21 aliqu

domu

C, aliqua

domo PQ, aliqnam
iu

luceat [CP,
(totnra

lucet

possit claritatem prebere

A
ciuitas

quis] uel quis .1
tbrte

24 babetur] tamquam firmissima
Ibrte in P,

montis

22 lampadc tntnm ita) ACPQ, itaquc D nerticc constitnta tntnm publicum
est]

P domum AD
CDQ,
.

ut] qui uelut

A

conspicuumqne retugium exibere ut opus
Ibrte ut]

est ciuilnis uidetur

A
et

23 ut
om.

cst ut
2.')

P

lirnia i

CD,

tbrte

Q

edita

D
A
q. e.

24 sed

A

quod
caelisj o.

.

.

caelis est po»l

26

implere

A

25

uestr. op.

D

magniticent] g.

qui] qui et

D^

A

quis] quis

autem

A A

densissima 26 saltem uno A. istud uno saltem P omnium peccaminum incumbit huic insule c.iligo .1

... 27 uux] uelud

quedam densissima alraque nebula
omnis paeue D, pene omnis

27

ut] ita ut

AD
A

28 auertat ante 27 a uia

-1

innios impeditosque (-tesque D)] impeditos

quorum] per quorum nianus

A\

quorum opera (om. Infra per opera) A'' CQ, ueliem ADP 30 sacrao) CPQ, facere D
per

29

scelestis

D

nou om.

A

per opera om.

P

uelim]

7g

GILDAE SAPIENTIS
Sed,

94 nostra iiiediocritas posset, omnia utcumque historico vel morali scnsu interpretari.

ne
vel

in

inmensum modum opusculum
avertunt,
suut.

lioc

his,

fastidiunt
.«.(tt. i, i».

protoletur,
et post

simpUciter et

qui non tam nostra quam dei dospiciunt absque ullo verborum circuitio congesta

congerenda

pauca; 'qui enim solverit

unum de mandatis

istis
:

mini5

Matth.

7, 1.

A/««A.

minimus vocabitur in regno caelorum'. et iterum 'nolite ^'iudicare, ut non iudicemini; in quo enim iudicio iudicaveritis, iudicabitur de vobis'. 'quid auteni vides', inquit, 'festucam 7,j. quis, rogo, vestrum rcspiciet id quod sequitur? -in oculo fratris tui et trabem in oculo tuo non consideras ? aut quomodo dicis fratri vel quod 'tuo; sine eiciam festucam de oculo tuo et ecce, trabes in oculo tuo est'.
'mis et docuerit sic homines,
'

.wo(rt.

7,6.

'sequitur:
'ne

forte

'noUte dare sanctum canibus neque miseritis margaritas vestras ante porcos, conculcent eas pedibus suis et conversi disrumpant vos', quod saepissime
et

lo

vobis evenit.
.ub((A. 7,

popuhim monens, ne a
,

dolosis doctoribus,

ut estis vos, seduceretur,

dixit

:

'attendite vobis a falsis prophetis

qui veniunt ad vos in vestimentis

•trinsecus
'ligunt
i/a«/,. 7, 22.

autem sunt

lupi rapaces:
tribulis

a fructibus eoruni cognoscetis eos.
ficus?
sic

ovium numquid

,

in-

colfacit
is

de spinis uvas aut de

omnis arbor bona bonos fructus

j/u/rt.

mala malos'. et infra; 'non omnis, qui dicit mihi; domine, domine, intrabit in reg'num caelorum, sed qui facit voluntatem patris mei, qui in caehs est, ipse intrabit in 95 'regnum caelorum'. Quid sane vobis fiet, qui, ut propheta dixit, labiis tantum et non quahter autem impletis quod sequitur: 'ecce', inquiens, 'ego w.K. corde deum adhaeretis? sicut oves in medio luporum', qui versa vice ut lupi in gregem ovium proce'mitto vos
'et

20

A/u(rt. ;o,

K. ditis ?

vel

quod

ait;

'estote

prudentes sicut

serpentes

et

simphces sicut columbae?'

prudentes quidem

estis,

ut

quod

est Christus, obiectu

ahquem ore exitiabili mordeatis, non ut caput vestrum, quodammodo corporis defendatis, quem totis operum malonec enim simplicitatem columbarum habetis, quin potius

rum conatibus

conculcatis.

corvino assimilati nigrori ac semel de arca, id est ecclesia evohtantes invontis

carnahum

25

voluptatum fetoribus nusquam ad eam puro corde revolastis.
;i/ai(/i, /«,!'«.

sed videamus et cetera;
occidere, sed

''lohte', ait,

'timere eos, qui occidunt corpus,
qui potest et

animam autem non possunt
perdere
in

'timete

eum

animam

et

corpus

gehennam'.
in

quidnam horum
profunda cordis
'sinitc illos,
30

feceritis, recogitate.
.«««/..

quem vero vestrum sequens testimonium non
si

«,/4.

arcana vuhieret, quod de pravis antistitibus salvator ad apostolos loquitur?
'caeci sunt duces

caecorum; caecus autem

caeco ducatum praestet,

ambo

in

foveam

9g 'cadent'. egent sane popuh, quibus praeestis vel potius quos decepistis, audire. Attendite verba domini ad apostolos et turbas loquentis, quae et vos, ut audio, in medium

AC
1
liis (liiis

(finit V.

24 simplicitatem)

D(H)PQ
omn.

posset onini.a utcuinque] utc. poss.

A

sensu om.
lii

C*
D,

interpretare

A

2

in

om.

D

C'D) ... 3 pmteletur] propaguretur saltini ut auertant

qui non tam nostra quani dei despiciunt
circuitione

uerba

A
CDQ,
et]

3 protoUatur

P

uUo]

CDQ, uUa

AP
id

circuitio]

ACPQ
CPQ
,

4
inq.

et post uid.

pauca ... 12 euenit om. 9
sine]

A

7 respicit

P

quod]

CPQ,
dixit]
sic]

illud

D
D

uid. inq.]

D

frater sine

P

eiciam] etiam

D
A
Q

trabis

D
13

11 disrumpant]

CPQ, dirumpant
IG mihi
qui]
dic.

/'

12 a
uobis]

07/1.

P

uideamus itaque quomodo dominus

CPQ,

alloquitur dicens A, om.

D
19

nos PQ, om.

A

uestinienti.'i]

ACDP,
dcnm

uestitu

15 ficus

sicus set

P

17 sed

qui ... 18 caelornni om. 1)
adhaeretisl C, deo adhaeretis
impletis]
/',

18 quid] quod
creditis

D
A

uobis] de uobis
ci'editis

A

quod

D
A

deum

D, deo

Q,

domino adberetis

A

qu.aliter]

quomodo

A

CPQ,

implebitis A, om.

D

20 ut om.

lup

D
/'

21

uelj ad lioc auteni

estoto] e.
est christus]

ergo

A ^

22 ore

exitiabili (extiuabili /))] e. o.

A

nou]

num

ut] ut

ne

A

23 quod

conteratur
dini -1

modo] ylCPy,

om.D

ecclesia] de e.

A

reuolatis

P

et oni.

A

25 cornine assiniiliti nigriquod totius .4 24 conculcjms /> 2(5 numqnani A auolitantes D, euolantes PQ, uolantes A inuentes/) 28 et (om. AP) an. et corp.] et corp. et an. D 29 recogitate] cogitate A

queni] cuius
in

AP

seq. test. post uulneret

P

m

prolunda

c.

arcana]

CD, profunda (di
d.
s.

1')

c.

arcana AP,

profundo cordis arcano (iia
egeaut
-1

H) Q
decipitis

30

antistibus />
audire] andiant

31 sunt duces]
-•!

D'
nos

32 caduut

D

quibus| qui /J'

P

'iS

uos]

ADP,

Q

medio

.4

DE EXCIDIO ET OONQVESTV BRITANNTAE.
crebro
proferro
iion

79

i

Supor cathedram Moysi scdorunt scribae et Pharisaci. "«'«. 2J, j. secundum vero opcra eorum 'nolitc facerc. dicunt onim et ipsi non faciunf. periculosa certe ac supcrvacua sacerdotibus doctrina est, quae pravis operibus obfuscatur. 'vae vobis, hypocritae, qui MaM. 33. 13. 'clauditis regnum cacloruni ante liomines, vos autem non intratis nec introientes sinitis non solum enim prac tantis malorum criminibus, quac geritis in futuro sed 'intrarc".
pudot.
'oninia crgo quaeiuin^iuo dixorint vobis, .'icrvatc ct facitc
:

,

etiani pro

liis,

qui vcstro cotidie exeniplo pereunt,

poenali poena plectemini: quorum

sanguis in dic iudicii dc vcstris nianibus requiretur.

bola praetcnderit, inspicite, diccntis
10

qui pro hoc forsitan
'veniet ergo', inquit,
'et dividet

quod servi paradominus mcus \cn\ve. inceperat percutere conservos suos manducans et bibens cum ebriis. 'dominus servi illius in die, qua non sperat, et hora, qua ignorat,
,

sed quid

mah

in

corde suo:

moram

lacit

Matii,. 11.411.

Matth.n.M.

eum\

a sanctis scilicct sacerdotibus, 'partemque cius ponct
qui sub
sacerdotali

cum

iiypocritis',

cum
!..

eis

certe,
'erit

quiens,

Hetus ct

togmine nuiltum obumbrant ncquitiac, 'illic", instridor dentium', quibus in hac vita non crebro cvenit ol) cotiruinas filiorum
vel desideria

dianas ecclesiae

matris

regui

caeloruin.

Scd vidcamus, 07
i.

quid Christi verus discipulus magister

imitandus
in
tali

est,

sicut ipse hortatur

:

gentium Paulus, qui omni ecclesiastico doctori 'imitatores mei estote', inquiens, 'sicut et ego Christi',

cor.

u,

1.

negotio

pracloquatur in

prima epistola dicens: 'quia cum cognoveiunt deum,
aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus

",';"' '•2'-

'non sicut
20

deum magniticavcrunt
dici videatur,

'suis et licet

obcaecatum

est insipiens cor

eorum dicentes
post pauca.

se esse sapientes, stulti facti sunt'.
istius aevi sacer-

hoc gcntibus

intuemini
et

tamen, quia competenter
'qui

dotibus

cum
dei

populis
in

coaptabitur.
et

commutaverunt', inquit,

'veri-

^^"'-

'•

**•

'tatem

mendacium

coluerunt et servierunt creaturae potius

quam

creatori,

'qui est benedictus in
25

saecula,

propterea tradidit

illos

deus in passiones ignominiae'.
tradidit illos deus in^"^^''
iiiiquitate malitia

et iterum: 'et sicut non probaverunt deum habere in notitiam, 'reprobum sensum, ut faciant quac non conveniunt, replctos omni

im-

'pudicitia

fornicatione

avaritia

nequitia,

plenos

invidia

homicidio',

sciUcet

animarum

populi, 'contentione dolo malignitate, susurrones, detractores, deo odibiles, contumeUosos,

'superbos,
30

elatos,

inventores malorum, parentibus inoboedientes, insensatos, incompo,

'sitos,

sine
,

misericordia

sine
talia
si

affectione,

qui

cum

iustitiam

dci cognovissent,

non

in-

'tellexerunt

quoniam qui
qui
faciunt

agunt, digni simt morte'.

Quisnam supra,dictorum
subiecto sensu, in quo

his
ait:

98

omnibus

in veritate caruit?

enim

esset, forte caperetur

'non solum

malo

sed etiam qui consentiunt facientibus', nuUo scilicet hocKom. eorum exstante immuni. et infra: 'tu autem secundum duritiam tuam et cor «,„.
ea,
(f.

;,m.
2, j. «.

AC
3
introeuntes
ferali

34 inde a

v.

22 commutaiierunt)
ait iiaraque
tj

DFQ
introientes] D, autem] enim A A 5 omnes P poenali] 7 hiis que D futuium P, futuro seculo A 9 protenderit D 8/9 parabolaj fabella A quod] quoque A serui ill. dom. ^ uenit ^ conseruos] seruos ^

ipsi

om.

A

4 uae]
siuitis T>

dominus ue

APQ

prae] pro 1'

AP

plectimini

D
A

8 quid] que

fecit^
qua] in qua 15 matr.
eccl.

10 pro] ob

P

coeperat

A P
A

U

P
fil.

13 sub om.
ruin.

A

neq. obumbr.

A A
Ii.

14 non] At), om.

DP

euenit]

e.

mestitia .4
doctori

16
exstitit

christi] chr.

quoque
om.

omnibus
i.

ecclesiasticis doctoribus

A
1!)
i.

om.

D P

17 im.

est]

imitandus

sicut ipse

m.

e.

inquiens habet sohts

A

sicut et ego

Christi] .-l^, sicut et

ego sum discipulus

christi P,

D
21

18 cuin] non
licetj

D

cognouissent

AP

magnifi-

cauere

20 obsecatum

D

insipiens om.
/.»

D

et licet .1

intuemini] tjunen

A

quia]

commutauerunt] .ICPQ, communicauerunt /> 22 cum] et ^ quam.-l 26 repronotitiamj ACD, notitia PQ 25 habere post uotitiam A 23 mendacium] CPQ, mendacio AD 27/28 homicidio scil. an. pop.] fornicatione] f. immunditia A 27 26/27 impudicia D brum D 29 inoboed.] non 28 conteusione D homicidia anim. scil. populi perditioue ^ homicidio (rel. om.) P dictorum] d. sacerdotuni A 31 quoniam] quomodo P 30 sine atf, sine mis. A obedientes A capcretur qua ait .1 33 nullo aitj si forte enim esseut in subiecta sententia 32 si omn. his A
populis] apostolis

cooptatur

^

,

31/32

.

.

.

,

,

.

34 exstante immuni (exstantes immunes CD)] ut nuUus sciUcet eorum

sit

huiug

maU

expers

P

33/34 hoc

malo post immuni

A

80
'impaenitens thcsaun/.as
"/'^'if'

GILDAE SAPIENTIS
tihi

irani

iii

tlic

irac

ct revclationis iusti iurlicii

dci, qui

rcddct

'unicuiquc secundum opera sua\

et iterum:

'non est enim acceptio

'deum.
'lege

«om.

apud non quid ergo 'deum, sed factores legis iustificabuntur'. sohim implcnda non faciunt et prohibita non dechnant, sed etiam ipsam verborum dei 99 lectionem vcl tenuitcr auribus ingestam pro saevissimo angue refugiunt? 8ed transe'quid ergo\ inquit, 'dicemus? permanebimus in peccato, ut gratia «,;. 2. amus ad sequentia. ?' qui onim mortui sumus peccato quomodo iterum vivemus in illo 'abundet ? absit.
legis
iusti

quicumque enim sinc lege peccaverunt, sine lege et peccaverunt, per legem iudicabuntur. non enim auditores

personarum apud peribunt: quicumque in
sunt
s

severitatis ingruit his, qui

,

Bon>.8,35.et post ahquauta; 'quis nos",

ait,

'separabit a caritate Christi?

tribulatio? an angustia?

lo

'an

persecutio?

an fames?

an nuditas?

an

periculum?

an gladius?'
pietate
vel

quem vestnim,

non laboratis, quod sequitur: iioHi. M, 'nox praecessit, abiciamus ergo opcra tenebrarum ct iudies autem appropinquavit. 'duamus arma hicis sic ut in die honestc ambulemus, non in comessationibus et ebrie'tatibus, non in cubihbus et impudicitiis, non in contentione et aemulatione, sed induite 100 'dominum lesum Christum et carnis curam ne feceritis in concupiscentiis'. Et iterum 'ut sapiens', inquit, 'architectus fundamentum posui, Corinthios in prima cpistola. 'foLjr'^^ unusquisque autem vidcat", quomodo superacdificet. fundamcntum 'aUev supcracdificat. si quis autem 'cnim ahud ncmo potest ponere praeter id quod est lesus Christus.
quaeso, tahs intimo corde occupabit affectus, qui non

modo pro

sed etiam ut inique agatis et Christum offendatis, multa patimini?

is

20

'superaedificct super hoc

aurum

et

argentum, hipides pretiosos, hgna, faenum, stipulam,
dies

'unumquodque opus manifestum
'revelabitur et uniuscuiusque
'qui superaedificaverit,
'nescitis,
'•

erit:

enim domini declarabit
ignis probabit.
si si

illud, quia

in igne

opus quale
accipiet.

sit,

cuius

opus

manserit,

mercedem

cuius opus arserit, detrimentum patietur.
quis autem tcmphim apud vos sapicns esse sapientia euim huius mundi stultitia cst
si
;

quia tcmphmi dci cstis et spiritus dci habitat in vobis?
et

25

^^'j|'dei viohiverit, disperdet ilhim deus'.
'in

iterum

'si

quis videtur

hoc saeculo, stultus
et

fiat,

ut

sit

sapiens.

2.

cor. 5,6.7.

'apud deum'.

post ahquanta:

'fermentum
'•

totam

'nova conspersio'.
''^^•^^'

nescitis, quia modicum massam corrumpit? expurgate igitur vetus ferraentum, ut sitis quomodo expurgabitur vetus fermentum, id est peccatum, quod a

'non bona gloriatio vestra.

30

diebus in

dies cunctis

conatibus cumulatur?

ct

iterum:

'scripsi vobis

in

epistohi, ne

'commisceamini
'vobis

fornicariis,
:

non utique

fornicariis huius

mundi aut

avaris aut rapacibus

'aut idohs servientibus

ahoquin debueratis de hoc mundo exire.
si

nunc autem

scripsi

non commisceri,
aut

quis nominatur frater et est fornicator aut avarus aut idohs

'serviens

maledicus

aut

ebriosus

aut

rapax,
o.

cum huiusmodi nec cibum quidem
p.
i.

35

AC
1

ifinit V.

17 concupiseentiis)

DP
.3

{finit

23 manserit

iudicabuntui')

Q
sine lege et peri-

inipaenitensj penitens
in
1.

A

pecoauerunt] CQ, peccauerint P, peccauerit L)

tiiuit

q.

peccauerunt om.

A

et ovi.

D

per legem iudicabuntur]
fortiores /)

ingruit]

ACPQ, sine lege ACDQ, ingessit P
angue] agni

D iudicabitur D
peribit

4 peccauerunt] Q, peccauerint P, peccauerit D 5 factores] ACPQ, 4/5 apud deum om.

D

6 prohibita] pphita i)
uos

etiam] etiam qui

P
ergo]

7 ingestam]

ACDQ,
!l

instillatani

P

D
D

8 quid ergo ... 10 aliquanta om. 10 nosj CPQ,
aff.

A

CPQ,
.-1

igitur

D

quomodo]
0)"
/'

<'I'Q,

quomodo deo

D

an
sed

12 quaeso| .IrTf,', quero /)

A

quodj quid

AP

16 impudiciis

an ang.J in aiig. P 11 persecutio modoj solummodo 13 iiel) int. corde occupauit .( 18 corintheos D 16/17 iuduite dominum] induiminum A

D

in om.
est

P

19 alter superaedificat (-cetD)] aliud super illud aedificat
iesus]

P

20

idj

DQ,

id

quod positum

AP
.1'^,

dominus iesus
lapides] et
/>,

D
1.

21 superaedificat
I)

AP

superj Q, supra D, supra fundamentura

AP
A

et arg.J arg.

A

22 unumquodque] cuiusque
quod superaediticauit A D 30 quomodoj

P
ini.

eninij etenira

A
ins.

illud

om.

quia)

quoniam
tibri
f>

qui

/'

23 post manserit {post probabit A)
sup.J

omnia (enim

A) per ignem
deij

iudicabuntnr
t.

24 qui
"28

25 nescit
q.

D
A

25/26 templum
30/31 a (om.
vers. vulg.,

dei

A,

t.

domini

non l)ona] uero

a uobis

D)

diebus

in die») a die in

diem A
cib.

32 commioemiiii

D

33 exisse

A

34 uonj

ne

libri

tom-

mieceri

A

35 quid.

D

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
'sumere'.

8t
aliiini

sed

latro

iu;(|iia(jiiMm

]iro

lurtd

vcl

Iali-(icini(i

i'iirciii

(lainiiat.

(|uctii

potius optat tuetur ainat iitpotc sui scoleris oousortein.

Itcni

in

cpistola

ad

(joriiitliios

HM
:'.t"r.j,/.2.

secuuda
'secuti
.^

:

'ideo",

iuquit,

liabeiites liauc administrationeni, iuxta (piod iniscricordiain con-

'astutia

tionein.

sumus, non deficiamus: sed abieiamus oeculta dedecoris uon ambulantes in neque adultcrantes verbum dei\ per inaluin exemphini scilicet et per adulain subsequentibus autem ita de malis doctoribus dicit: 'nam eiusmodi ])seudosunt
operarii

-':'"; "•

'apostoii
'ipse

subdoli transfigurantes se in apostolos Christi.

et

non

iniruni:

10

angelum lucis. non est inagnum igitur, si miiiistri angoH iustitiae, quorum finis erit secundum opera eorum". an nescitis vos pro hoe in aliquo reos 102 Attendite quoque, quid ad Epliesios dicat. teneri? 'hoc', inquiens, 'dico et testificor in domino, ut iam non ambuletis sicut gentes 'v)'"»'ambuhxnt in vanitate sensus sui, tencbris obscuratum habcntes intellectum, alicnati a 'via dei pcr ignorantiam, quac cst in illis propter caecitatem cordis eoruiii, qiii despcenim Satanas
traiisfigurat se in

'cius

transfigurentur

ut

<.

'rantes
15

semet ipsos tradiderunt impudicitiac in operationeni oniiiis inimunditiac et avaet quis vestrum sponte cxplcverit id quod sequitur: 'proptcrca nolite fieri quae sit vohintas dei et nolite inebriari vino in quo 'imprudentes sed intellegentes
'ritiae".
, , , ,

^;''"'»-

^.

'"•

20

quod ad Thessalonicenses dicit: 'neque 103 aduhxtionis, sicut scitis, neque in occasione '_"""' fuimus apud vos aliquando in 'cnim 'avaritiae, nec quacreiites ab iioininibus gloriari noquc a vobis ncque al) aliis. cum 'possumus honori esse ut ceteri apostoH Christi. sed facti sumus sicut jiarviili iii medio
'est hixuria.

sed rcplemini spiritu sancto'.

Sed sermone

et

*'

'vestruni vel

tamquam

si

nutrix foveat parvulos suos, ita desiderantes vos cupide vole-

'bamus vobis tradere non sokim euangehum, sed etiam animas nostras'. si hunc vos apostoU retinetis in omnibus aftectum, eius quoque cathedrae legitime insidere noscatis. vel etiam quod sequitur 'scitis', inquit, 'quae praccepta dederim vobis. haec est volun- '^J'^"'- *
:

2.S

'tas

dei,

sanctifieatio

vestra,

ut
in

abstineatis

vos a fornicatioiie

et
in

sciat

unusquisque

'vestrum vas suuni possidere
'sicut

lionorc

et sanctificatione,

non

passione desiderii.

deum. et ne quis supergrediatur neque circumvcniat quoniam vindex est dominus de his omnibus. non enim 'in negotio fratrem suum, itaque qui liaec spernit, non 'vocavit nos deus in inmunditiam, sed in sanctifieationem.
et

gentes qiuxe ignorant

30

3,s

'hominem spernit, sed deum'. quis etiam vestruni circumspecte cauteque custodivit id quod sequitur: 'mortifieatc ergo mcmbra vestra, quae sunt supcr tcrrain, fornicationein ,,ioj, j,j.«. 'immunditiam Ubidinem et concupiscentiam malam; propter quac venit ira dci in fiHos Audite 101 videtis enim pro quibus peccatis ira dei potissimum consurgat. 'diffidentiae'. vobis prophetico spiritu sanctus idem apostolus vestrisque consimilibus itaque, quid de ^^^<^"- »• praedixerit, ad Timotheuin apcrte scribens 'hoc enim scitote, quod in novissimis diebus
:

'iustabunt

tempora pcriculosa.

erunt ciiim homines seiuet ipsos amantes, cupidi,
ingrati,
scelesti,

elati,

'superbi,
'tinentes.

Wasphemi, pareutibus inoboedientes,
iiimites, sine bcniguitate, proditores,

sinc
,

atfectione. incon-

protervi, tuinidi
v.

voluptatiun amatores
c.

{fimt 22 in uostras q. k. n. f. e.) C (incipil {om. ad 2 item, et 27 et ne quis ... 33 consurgat) Q
.1

f.

35 evanidum fere

9 eius, finil

v.

36)

D(JIjP

1

quem] quin

A

2

sceleris]

fetleris

A
'J

coriuthios] P, coriutlieos
seuclo.ipostoli .1

X»V

3 haljcntes] lieutes
operariij sic

D
D
et

5 et 8

ovi.

AD
igitur]

6 eiusmodij huiusmodi

P

7 sunt

operarii sir

magnum

magnuni DP, ergo m.

A

transfigurarentur

P

iustitiaej

misticie

D P

10 quoque]

queso^
om.
ffP,

D
sitis
.1

id] AVPQ, MuA 15 expleuit J an ... 11 teueriom.^ dicit] ait 17 thessalonieenses] A, thessalonises D, compendio PQ

]>

IG impudentes /)•

A

18 enin. om. 19 gloriam

D
22

sc.tis]

DQ
2(1

18/19 in occ. au. uec]

nec ab

possumus]

/'/'.

imssimus

AC (spatio AQ
2(5

requiritur)

PQ, om.

D

neque ab]
euai.g.]

honori] in honore P, oneri vers. vulg.

euaugelium

dei

A

po,t nostras ndd. quouimn

karissimi nobis facli estis (ex vers. vulg.)

A

hicfiniens
sanct.

sij

sed

D

23 insedereZ» bus] D, queis
uoluntatum

24'25 uol. deij
Q, inc.

CPQ, om.

C

34 itaque]

D item P

suum uas

P
35

29 in
scito

sanct.]

CPQ,

D

33 qui38
t.m.di

uestrique

P

P

37 blasfemi.

D
11

D
III.

CHRONICA

82
'iiiiiyis
/>».

GILDAE SAPIENTIS
(juMin
rloi.

iKiiiciitcs

([uidciii

spccicm
dieit:

pictiitis,

virtiitcm

iiutciii

ciiis

abnegantes.
ct
,

25, i.

'et

hos devita',

sicut

ct

propheta

'odivi

congrcgatioiiem

malignonun

cum
ait:

'impiis
3.

non sedebo'.
,

et post ah(]uanta,

quod nostro tempore videmus
:

pullulare

Tim.

3,

'semper discentes
'enim lamnes et
,

et

nuinquam

ad scientiam veritatis pervenientes
Moysi,

quemadmodum
s

homines cornon proficient. insipientia enim eorum 'rupti niente sed ultra reprobi circa fidcm 105 'manifesta erit omnibus, sicut et illorum fuit'. Etcnim evidenter ostendit, qualiter se r.y. 2. 7. «. exhibeant suo officio sacerdotes, ita ad Titum scribens: 'te ipsum praebe exemplum 'bonorum operum in gravitate, vcrbum sanum habens, in doctrina, in integritate 'irreprehensibile ut is qui ox adverso est vereatur, uullum malum habens dicere 'sicut bonus miles Christi ^^'^?''de nobis'. et iterum ad Timotheum: 'labora', inquit,

Mambres

restitcruiit
.

ita et isti resistunt veritati:

,

,

,

lo

'lesu.

nemo

militixns

deo

implicat
in

sc

negotiis
,

saecularibus

,

ut

placeat

ei

cui

se

'probavit.

nani

ct

qui

cuntendit

haec quidcin bonoium adhortatio.
1.

non coronatur, nisi legitime certaverit'. quod vero item comprehendit malorum liominum,
agone
,
,

Tim.

e,

ut

vos

quibusquc iutcllcgentibus apparctis

denuntiatio est

:

'si

quis',

inquiens, 'aliter

is

ei, quae secun'dum pietatem est, doctrinae, superbus est, nihil sciens, sed languescens erga quaestiones 'ct pugnas verborum, ex quibus oriuntur invidiae, contentiones, blaspliemiae, suspiciones 'malae, confiictationes hominum mente corruptorum, qui veritate privati sunt, existiSed quid sparsim positis iunplius utentes testi106 'mantium quaestum esse pietatem'. moniis sensuum ac diversorum undis in despecta ingenii nostri cymbula fiuctuabimur recurrere tandem aliquando usque ad lectiones illas quae ad hoc non solum ut recitentur, scd etiam adstipulentur benedictioni, qua initiantur sacerdotum vel ministrorum manus, eosque perpetuo doceant, uti ne a mandatis, quae fidelitcr continentur in eis, sacerdotali dignitatc dcgcnerantes recediint, cx omni pacne siinctarum scripturarum textu merito excerptae sunt, necessarium duximus; ut apertius cunctis pateat aeterna supplicia mansura eos et non esse sacerdotes vel dei ministros, qui earum doctrinas atque mandata opere secundum vires suas non adimplevcrint. audiamus ergo quid

'docet et non adquiescit sermonibus sanis domini nostri lesu Christi et

2d

'.'

,

25

'
'"'^lj'

princeps apostolorum Petrus de
'et

tali

negotio
qui

signaverit:

'benedictus',

inquiens.

deus
30

pater domini

nostri

lesu Christi,

per

magnam
a

misericordiam suam regenemortuis

'ravit

nos

in

spera vitae

aeternae per resurrectionem

domini

nostri

lesu
in

'Christi in

hereditatem incorruptibilcm inmarcescibilem incontaminatam
qui in virtute dei custodimini'.

conservatam

'caelis in vos,
talis
i.

quare enim insipienter a vobis violatur
sed inmarcescibihs atque aeterna est?

hereditas,

quae non
:

sicut terrena decidua,

Prir.

1. 13.

et post aliquanta

'propter

quod

succincti estote

lumbos mentis vestrae,
in

sobrii, perfccte

35

'sperantes in

eam, quae

offertur vobis, gratiam
sitis

revclatioue lesu Christi'.

rimamini

namque
^

pectoris vestri profunda, an sobrii
in

et perfecte

sacerdotalem gratiam exa'quasi
filii

Jj^'/,;.'™ii^°*lfi™

domini revelatione conservetis.

ct

iterum

dicit:

benedictionis

C

{incipii f.

36

v.

26 cimctis)

DP (om.
3

3

et post
ait

... 7 fuit

et

14 quod uero
et]

.

.

.

20 pietatem)

Q

sicut] idem P 2 deuicta ceterum idera apostolus P 9 in iiit.]
ies.

D

ait]

enim

D

.5

ut

D

uer. res.

D
P

7 eteuimj

et iut. X>

10 his P,

hiis Z)

aduerso] auerso

11 uobis

D

chr.

P
c.

12 se] haec

D

16 quae] qui />

17 est om.

D

sciens] scios i>

19 con-

flictitioiies]

Huctuainus

ad hoc

e.\
.

saeerilotali

modis /) iugenii] et genii D cymbula] cibula Z> 26 du.\imus] igitur necessariiun duximus recurrere-. quae oinui excerptac sunt, ut nou solum recitentur fideliter in eis lectionibus coutinentur recediint V 22 23 recitauiur D 26 aeterna] et aet. P 27 mansura eos] eos esse

malo

O

21 ac om.

P

uiulis]
.

P
.

22 recurrcre (recurre D)
.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

niausuraP
petrusP(2
3;i

qui] quia 7^

28 adimpleuerint| CQ, adimpleuerunt
christij

Z»,

impleuerint

P
om.

29 petrus] CD, beatus
31 uos

3()etom.

P

CPQ, om.

Z>

30/31 regenerauit]
s.
i.

C^Pft

regnauerit C"Z)

P

uosj uobis
iesu|

P

enim]

eiiim

tam

P

34 decidua

a.

aeterna]

CPQ,

D

35 lumbis

P

36

CPQ,

doinini nostri icsu

D

DE KXCIDin ET CONQVESTV BIUTANNIAE.
'non configuvantes vos
'qui
illis

g3
(11111

prioribus ignorantiae vestrao desidcriis. sed secundiun
et

vos

vocavit sanctos,

vos

sancti

in

omni convprsationc
(]uis

ostoto.

iiropter ([uod
ita

'scriptum est: sancti estote, quia ego
toto
.'•

sum
lioc,

sanctus'.

rogo vestrum

sanctitatem
^•--

animi ardore sectatus est, ut

quantum

in

se est, avide festinaret implere?
'aniraas
?;.''''''

sed videamus, quid in eiusdem secuuda
'vestras
castificate

lectionc'

contincatur: 'carissimi', inquit
in

ad oboedieudum

fidei

per spiritum
,

caritate, in fratcrnitate.

ex

'corde vero invicem diligentes perseveranter

quasi

'sed incorruptibili verbo dci vivi et permancntis in

mandata
1"

al) apostolo 107 vestrae ordinationis lecta, ut ea indirupte custodiretis sed nequaquani a vobis in iudicio impleta, sed nec multum cogitata vel intellecta sunt. et infra:

non ex semine aetenmm". TTaec quidem
renati
,

corruptibili,

et

in

dio

'deponentes igitur
'detractiones sic ut
'eo

omncm malitiam ct modo geniti infautes
quoniam
vobis

(ininem

dolum

et

simulationem et invidiam
dolo
lac

et',-_^j"''-

rationabiles

et sine

concupiscite, ut

crescatis

in

salutem, a

dulcis

est dominus'.

recogitate,
et iterum:

an iiaec (juoque

surdis
ir,

auribus
;

audita

crebrius

conculccntur.

'vos

autcm genus

/.

p..,r.2,!,.

regale sacerdotium, gens sancta, popuUis in adoptionem, ut virtutes annuntietis 'eius, qui de tenebris vos vocavit in ilhid tam admirabile lumen suum". non solum enim per vos virtutes dei non annuntiantur sed etiam pravissimis vestris apud in-

'electum

,

credulos quosque despiciuntur exemplis.
actus apostolorum lectum
20

audistis forte in

eodem

die,

quod

in

lectione

est,

Petro

in

medio

discipulorum

surgente qui dixit:

'\m

aci.i.i'..

ir..

scripturam impTeri, (juam praedixit spiritus sanctus per os David de et paulo post: 'hic itaque adquisivit agrum de mercede iniquitatis". 'luda'. hoc securo vel potius hebeti corde, quasi non de vobis lectum fuisset, audistis. quis, quaeso,
'fratres,

oportet

.4c^

;.

m.

vestrum non quaerit agrum de mercede iniquitatis?
vos
2.^

ludas namque loculos compilabat,
ille

ecclesiae

donaria

fiHorumquo

animas

eius

vastatis.

adiit

ludaeos, ut
ille

deum

venderet, vos tyrannos et patrem vestrum diabbhim, ut Christum despiciatis.
argenteis venalem habuit

triginta

omnium salvatorem,

vobis in

medium

Mattliiae in confusionem vestram

lorum, electione vel iudicio Christi

Quid plura? fertur I0& exemplum, sanctorum quoque apostonon propria vohintate sortiti, ad quod caeci effecti
eiiis

vos vel uno obolo.

non
30

videtis.

quam

longe

a

meritis

distetis,

dum

in

amorem

et effectum

Tudae
dicit

traditoris sponte corruistis.

apparet ergo eum, qui vos sacerdotes sciens ex corde
sane quod
sentio,

non esse
fieri

eximium

Ciiristianum.

proferani.

posset fiuidem lenior

increpatio, sed quid prodest vuhius
sibi

manu tantum
et

palpare unguentove ungere, quod
ignis

tumore iam vel fetore

horrescens cauterio

pubhco

medicamine eget?

si

tamen
35

ulh)

modo

sanari possit aegro
inimici

longius
fices,

recedente.
et

dei

et

nequaquam medelam quaerente et ab hoc medico non sacerdotes, veterani malorum et non ponti-

non sanctorum apostolorum successores et non Christi ministri, auscuUastis quidem secundae lectionis apostoli Pauh vorborum sonum, sed in nullo modo nionita virtutemque servastis et simuhicrorum modo. (juae non vident neque
traditores

C

[finit circiter v. 16)

3 quia] CfyPQ, ciuoniam interrogo P 4 toto] CPQ, om.
sanctificate

DPQ V
D
et liat.

ego
hoc]

P

in frat.]

CPQ,

D

rogo] sum sauct.] CQ, sanct. ego sum D, et ego sanctus sum P 6 castificate] 5 quid] CPQ, qui D CPQ, om. D secutus D 8 uerbo] per uerbum P 7 inu. dil.] CPQ, inii. dil. iiiuicein D

9

•ucstr. ord.] C'P(2,

ord. uestr. /)

indisrupte

f

mistodieriti.s /)
s.

10

in

om.

P
CPQ,

nec] ue

P

cogitata] CVf?,

cogitate />
in 00

11 simulationem]
an] an et

CPQ, omnem

7>

12 rationabilcs]

rationabile /)

V^ eo]

P

P
a.

l."3

in adoptionem] acquisitionis

P

nirtutis
est ovi.
2.3

D

16 lumen] nomeu
21 securo
Iieb.

D

17 anuuntiantur]

DP,

uel meliorantur

Q

19 actuum
lect.

potius (qu.asi om.)

D
30

22 electum

fuisset P, fuiss.

P D

D

corde uel

namque] quoque

P

24 deum]

dominum

D
/' /'

26 argcnteos
3:')

aftectum

D corruitis P
P

34 abj ob

ueteiaiii] Q,

distatis P morem 29 quain] quia P quid D 33 et] uel 32 prodest] PQ, ualet D 31 senseo D ministris 36 Buccessores] s. impugnatores P uerteranl D, o licitatores P

28 ad quod

his

D

P D D

37 aseultastis

D

in om.

38 sim. modo]

sini.

more

P
11*

84
audiunt,
/.

GILDAE SAPIENTtS

eodem

die
et

altari

astitisHs.

tunc

et

cotidie
ille

vobis intonantis:
dixit

fratres. inquit,

r/m. j,i. 'fidelis

sermo

est'

oinni

acceptione dignus.
'si

fidelem

et

dignum, vos ut
opus
desiderat'.

1.

TVm.

j, 7.

infidelem et indignum sprevistis.

quis

episcopatum cupit. bonum
,

vos episcopatum magnopere avaritiae gratia
i.

non

spiritalis

profectus obtentu cupitis et
s

r;m.

3,1'.

bonum opus

condignum nequaquam habetis. 'oportet ergo huiusmodi irreprehensi'bilcm esse'. in hoc namque sermone lacrimis magis quam verbis opus est, ac si dixisset apostolus eum esse omnibus irreprehensibiliorem debere. 'unius uxoris virum'. quod ita apud nos quoque contemnitur, quasi non audiretur vel idem dicere ot virum uxorum? •sobrium, prudentem". quis etiani ex vobis hoc ahquando inesse sibi saltem
illi

optavit? 'liospitalem': id
.j/a(M. 6, 2.
1.

si

forte casu evenerit, popuLaris aurae potius

quam

praecepti

lo

gratia factum, non prodest, doniino salvatore ita dicente: 'amen dico vobis, receperunt

Tim.

3, 3.

mercedem
'sum,
I

suam'. ornatum, 'non vinolentum, non percussorem, sed modestum, non litigionon cupidum'. o ferahs inmutatio! o horrenda praeceptorum caelestium conculcatio nonne infatigabihter ad haec expugnanda vel potiua obruenda actuum ver, ,

borumque arma corripitis n pro quis conservandis atque firmandis si necesse fuisset, Sed videamus et sequentia: 'domum', loy et poena ultro subeunda et vita pononda erat? ^" ^""•'''^inquit, 'suam bene regentem, filios habentem subditos cum omni castitate'. ergo impersed quid erit, ubi fecta est patrum castitas, si eidem non et filiorum adcumuletur. 1. Tim. 3.5. nec pater nec fihus mali genitoris exemplo pravatus conspicitur castus? 'si quis autem 'domui suao praeesse nescit, quomodo ecclesiae dei dibgentiam adhibebit?' haec sunt 20
'
^s-io'

^^1'^^^!

iiuae indubitatis effectibus approbantur.

'diaconos simihter pudicos, noii bihngues,
fidei in

'non

vino

muhum

deditos,
hi

non turpe lucrum sectantes, habentes mysterium
et sic ministrent

'conscientia pura.
his

autem probentur primum

nuUum crimen

habentes'.

(^ontrarins actus mutentur, ita ut clerici,

nimirum horrescens diu immorari unum veridice possum dicere, quin haec omnia in quod non absque dolore cordis fateor, impudici,
ebrii,

25

biUngues,
conscientia
et

turpis lucri cupidi, liabentes fidem et, ut verius dicam, infideUtatem in

impura. non probati in bono, sed in malo opere praesciti ministrantes innumera crimini habentes sacro ministerio adsciscantur. audistis etiam iUo die, quo muUo dignius muUoque rectius erat, ut ad carcerem vel catastam poenalem quam ad sacerdotium traheremini, domino sciscitanti, quem se esse putarent discipuh, Petrum
^"'"'•"^'

30

jfrespondisse:
'beatus
es,

'tu es

Christus

filius

dei vivi' eique

dominum pro

taU confessione dixisse
tibi,

Simon Bar lona, quia caro

'qui in eaeUs est'.

non revelavit ergo Petrus a deo patre doctus recte Christum
et sanguis

sed pater meus

confitetur: vos

autem
35

nioniti a patre vestro diabolo
.i/ari/<.;<;,M.

inique salvatorem

maUs

actibus denegatis.

vero sacer-

doti dicitur

:

'tu es

Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam': vos quidem
stuUo,
qiii

.vaHA.

7,

2«.

ais.

«, 4.

.i/a«ft. i«,

M.

notandum vero est, quod insipientibus in aedificanda domo arenarum pendulae mobiUtati dominus non cooperetur, secuiKUim iUud: 'fecerunt sibi reges et non per me'. itidemque quod sequitur eadem sonat dicendo: 'et portae inferni non praevalebuut" eiusque peccata inteUeguntur.
assimilamini
'viro

aedificavit

domum suam

super ai'enam'.

C
3 10
si]

(incipit f.

37

v.

32 reuelauit)

DPQ
ille

1 altare D, alteri

P

tunc] licet

tanc

P
et

intonaret

P

inquit om.

P
.5

2

fideles

D'

est om.
liabetis

sed Z)'
/>',

desiderat] cupit ]'

4

spiritalis]

8 quod)
id si]

quid ^''PQ

nos] D']'Q, uos !>'

DP, spiritualis Q om. D' 9 uxoris

opus om.

D

om.

D D

P
P

s,aUeMi npt.] aliqnandoptanit />

id

PQ,

id est si X*

12 oruatum] doctorem vers. vulg.

uioleutum i>
cuni] iu

14 obseruenda /)
caritate

17 su.am inq. P l(j subdenda 15 quis] P, queis Q, quibus 19 priuatus om. eidem nou et] non item et P, eadem nou esset

D

D

P
sui

D

18 est

D

affectibus P, om.

D
30
peccati

26 infedilitatem
assicantur
conf. cbr.

P

O

D fidei 22 multo P ministerium DP 28 praestiti D 27 malopere D putarant P scitante P, suscitanti D
]J

20

om.
et

D

23 hic

D D
33

21

effectibus] Q,

25 mutantur

innumera] iu uniuersa
31 uiui om.
]J,

D
P

babeute

P D

P

cbr. conl'.]

CPQ,

D
CPQ,

34 uero] CPQ, ergo

38 cooperetur] CQ, comparetur

cooperatur

39

inlcri /'

peccata]

D

DE EXCIDIO ET CONQVESTV BRITANNIAE.
de vostra
'et

S5
ot

quiil

oxitiabili
in

structuni

iironuutJMtur.'

'vcuoruut

thuuinii

tlavorunt vouti

-"«"*

7.1'?.

iuipogeruut

successoribus dicit
'vos, discedite a
5

(lomum illam et oocidit et fuit ruina eius magna'. Petro eiusque dominus: 'et tibi dabo claves regni caelorum' vobis vero: ^non no\i
:

'".•''•'
'f^'J''

me,

operarii iniquitatis, ut separati sinistrae partis

eum

haedis eatis jj^j^y^'''^^solveris""'"^-";,^-

'in

ignem aeternum'.

itemque omni sancto sacerdoti promittitur:
et in caelis: et

'ct

quaecumque
ot in

'supor terram, erunt soluta
'ligata et in caolis'.

quaocumquo

ligaveris

super terram, erunt
caeHs, a

sed quomodo voa ahquid solvetis,
et

ut

sit

sohituui

eaelo

oh

scelera

adempti

immauium peccatorum
su(u-uiu
otiiiui

funibus

compediti, ut Salomon

quoque
10

ait:

'crinicuhs

poceatorum

unusquisquo roustriugitur?'

quaquc ratione

'^»"-

•'.

22.

hgctur praetor vosmotipsos, qui ita ligati iniquitatibus in hoc mundo tenemini ut in caohs nequaquam ascendatis, sed infaustis tartari ergastuhs. uou conversi in liac vita ad douiinum, docidatis? Noc sibi quisquaiu sacerdotum do corporis mundi sohim consciontia supplaudat, cuin eorum quis
,

aliquid in terra iigabitis,

quod supra moduui

"^'
'

praeest,
!'

si

qui propter eius iuiperitiam vel

desidiam sou adulationem perierint
,

,

in die

20

animae exquirantur. quia nec dulcior mors quae infertur a bono quoque homine quam malo ahoquin non dixisset apostohis velut paternum legatum suis successoribus derelinquens; •mundus ego sum ab omniunu'?"' non enim subterfugi, quo minus annuntiarem vobis omne mysterium dei'. 'sanguine. multumque nam usu ac frequentia peccatorum iuebriati et incessanter irruentibus vobis scelerum cumulatorum ac si undis quassati "uuam vehiti post naufragium in qua ad
iudicii
:

de eiusdeui manibus, vcluti interfectoris

'

"

,

vivorum terram evadatis
et vivat".

,

paenitentiae tabulam

toto

aninii nisu exquiritc, ut avertatur
/:.-^<-/,.jj,;7.

furor domini a vobis misericorditer dicentis: 'nolo morteui peccatoris, sed ut convertatur
ipse omnipotens deus totius cousolationis et misericordiae paucissimos bonos

pastores conservet ab
25

omui malo
est,

et

municipes faciat subacto communi hoste

civitatis

Hierusalem
sanctus, cui

eaelestis,
sit

hoc

sauctorum omuium congregationis, pater
in

et fihus et spiritus

houor

et gloria

saecula saeculorum.

amou.

C
1

{finit

c.

19 irruentibus)

DPQ
P D
//

quideni

P
C

factura pronunciantur
discitc

et

om.

P

2 impigerunt

D
adejiti

eiusque]

CPQ,
sohieris

eius.

denique
1)

D

4 discedite] CPQ,

D

cum

hacdis] hoedi

P

5 sancto om.
adcmpti]

D
^

.

.

quaocunique]

(spntio requiritiir)

PQ, om.
/*

8 ob
propter
14
cini

scele his l>

CD

1'unibus]

CPQ,
t.

finibus /'

solomon
supra

P

9 ait om.

criniculis]

CQ,

funienlis ///'

quaqne] qna
t.

P

10 supra

modum] CQ,
erg.

mundum
16 quae]

P, ultra niodum

P

11,12 infanstis

ergastulisj Cl), in inf.

PQ

13 qnis] C, queis V, qnibns

DP
P

om.

P
P

nel] seu

P

pericrint]
/'

15

indicii

P

quam quae

a bono] ab uno

quam] qne

CPQ, perierunt /) 17 omnium] CPQ,

omni
acto

D
c.

18 rainisterium
hoste om.

DP

19 que nam] C(1)DQ, nanque

P

21 exquiratis

D

24 sub-

P

ADDITAMENTA.
EPISTVLARVM GILDAE DEPERDITARVM FRAGMENTA.
I.
Qen.
7, 13.

1.

De excommonicatione
debellationo

dicit Gildas.

Non Noe Cliam

filium

suum magicae
et

artis

Gen. M,2^.
Qen.
""'•-'''

scribam aut arca aut mensae communione voluit arcere.

non Abraham Aner

Heschol

K. in
j'y-

Qen. 43,

1.

oen. 41.
Exoii. is. 13.

quinque reg-um exhorruit. non Lotli Sodomitarum convivia execratus non Isaac mensae participationem Abimelech ct Ocazat et Pliicol duci militum iiegat, scd post cibum et potum iuraverunt sil>i mutuo. non lacol) extimuit communicai-e filiis suis, quos novit venerari idola. uon loseph rennuit Faraoni mensae et
e.st.

s

''"'"'jj'

ji'

non Aaron sacerdotis idolorum Madian mensam reppulit. nec non Moyses simul cum lethro liospitiura et convivium pacificum init. non dominus noster lesus Christus publicanorum convivia devitabat, ut omnes peccatores et raeretrices
scypho participari.
salvaret.
Cant.
II.
2>.

lo

4S (inde IUh. 40,

0, ')

Gildas dicit de abstinentia ciborum.

Abstinentia corporalium ciborum absque cari-

;.

Km.

4,4.
13.

tate inutilis est.

meliores sunt ergo, qui non

magno opere

ieiunant nec supra

modum

Psabn.

1,

n croatura dei se abstinent, cor autem intrinsecus nitidum coram deo a

sollicite servantes,

quo

sciunt

/«.

9,1'j.

delectantur,

exitum vitae, quam illi, qui carnem non edunt nec cibis saecularibus neque vehiculis equisque vehuntur et pro his quasi superiores ceteris se

15

putautes; quibus mors intravit per fenestras elevationis.
Cant. p. 49 (inde Hib. 12, 5}

^'l^l'

in.

'Gildas in epistolis suis de novissimis diebus.
,

— Instabunt tempora pessima et erunt
20

'homines sui amatores, avari, adrogantes
'ingrati,
'tes

superbi, blasphenii, parentibus inoboedientes,

inpmi, sine adfectione, sine pace, accusatores, intemperantes, crudeles, odio liaben-

bonum, proditores, temcrarii, infiati, voluptatum amatores magis quam dei, habentes 'formam pietatis et virtutem eius abnegantes'. multi peribunt agentes raala, ut ait apostoRom.io,3.3.-\\iii. habentes zelum dei, sed non secundum scientiam, ignorantes dei iustitiara et suam •quaerentes statuere, iustitiae dei non sunt subiecti'. omnes fratres culpantes sunt, qui fta/r«. M, «. 'suas secum adinventiones et praesumptiones non fecerunt. hi dum pane ad mensuram utuntur, pro lioc sine mensura gloriantur: dum aqua utuntur, siniul odii poculo potantur:

25

dum

siccis

ferculis,

simul

et

detractationibus

fruuutur:

dum

vigilias
si

extendunt,

aliquos

somno demersos notant,
excommunicatione
aner
dicit gildas

pedibus

et

raembris

dicentes ceteris:

non caput

1 de

C'(antahrigiensis), gildas ait JS(iberna sylloge)

2 aut arca] ab

arca

H

et liesehol] IT, neel et excol

G

3 sodomorum

4

part.

mens.

om.

H
C

H
H
H

H

3/4 e.xecratus est] 77, execratur 5,6 communicari

C

ocazat] C, ochaz

S
C
a.

phicol]

pharaonis 77
iniuit

7 scita

H, picus C nec non] H, nec
a.
c.]

ducis 77

C

G suis

C

8 iethro] H, ethor
c.

C

hospitium] 77,

hostias
C,
s.

8/9 d. n. iesus om.

77
d.

9 publioanorum conuiuia] C,
C, gildas ait

paganonun

H
H
24
77
lii

10 saluaret]
12 ergo
suiit
1,0

liactenus gildas 77

11 gildas

magnopere
equis 77
i.

H
om.
oin.

H

absque] siue

H
C

77
et

13 autem oni.

C
77,

nititum
intrat

et

16 intrauit]

C C

deo] doniino 77
feuestras]
77,

14 cibis] C, prandiis 7/

feuestram

C
lioc]

elatlonis
bis

17 gildas

ep. s.]

H,

C

20 uoluntatum

C

21/22 apostolum

C

22 habentes 25
77

dum]

77,

liil

autem
26

C

24/25 ad mensuram utuntur] C, et mensura uescuntur 77

Iioc ipso

poculo om.

C

slccis ferculis
uigiliis

simul et detractationibus fruuntur] C, sanctis ferculis uescuntur detrectationibns utuntur

H

expenduMt /7

27 dimersos notant

C, pressos uituperant

EPISTVLARVM GILDAE DEPERDITARVM FRAGMENTA.
fueris,

S7

sum, ;ul niliili te conputabo: quod non t:un \n-» (lilcctionis causa proquani despectus, dnni principalilHis decretis nieditantur. servos doniinis, vulgus regibus, auro plunibum, argento terrum, ulnuni praeferunt. ita iciuniuni caritati, vigilias iustitiae, propriam adinveutionem concordiae, clausulam ecclesiae, severitatem immilitati,
ut cgo
niittitur
6

postremo hominem deo anteponunt: non intendentes quod euangelium, sed quod volunquid apostolus, sed quid superbia doceat; non intendentes statum sidcrum in caelo inacqualem esse et angelorum officia inaequaiia. hi ieiunant, quod nisi
tas iubet:

;.cv..-.

«,<;.

propter alias virtutes adsectantur,
legis
est,

nihil prodcst.

illi

caritatcm,

quae

summa

plenitudo

«„,„, ;j,

;ry.

intentione

perficiunt

a

deo docti, cum spiritus sancti
nostrae'.
hi

citliarae

dicunt 'quasi

;c,«,. «*, «.

w

'pannus menstruatae

omnis

iustitiae

autem

folles

diaboli dieunt forsitan

melioribus, quorum vident angeli faciem patris:

quo respondit aominus:
spernentes
fratres:
dicit

'isti

immundi estis. ''("'"'•'«.'''• tumus erunt ni lurore meo et ignis ardens cotidie non dominus panperes beatos esse, sed paupcres non animosos, i;..»/,. j, 3.
.

recedite a nobis, quia

sed niites; neque invidiosos, sed lugentcs vel propria vel aliorum peccata; qui csuriunt
»•''

et

sitiunt
,

non aquam

cum ceterorum
;

dcspectu, sed iustitiam;
,
;

ncc pro

nihilo

alios

ducentes
pacifici;
turi

non qui superbo sed mundo corde non non qui inferunt bella, sed qui persecutionem patiuntur propter
scd misericordes

alis severi,

sed

iustitiam, habi-

videlicet
(Janl. p.

regnum caelorum.
siib
el

oO (inde

j^raescriptione mi>ra relata

Sti,

24

bi

dum pane

.

.

.

SlJ,

27

iiitiiperant et 87,

3 ieiuni-

um
IV.
20

... 5 aiiteponunt

7 hi ieiuuaiit ... 10 iiostrae ffib. 66, 9)

Gildas
ita

ait

de monachis.

Qui vcniunt de loco

viliore

ad perfectiorem, quorum
recipi, sed

abbas

degeneravit ab opere dei ut mereatur ad

mensam sanctorum non
, ,

suscipite sine non suspectionis, sed mali evidentis onerari ullo scrupulo monachos tales ad vos de flamma inferni confugientes, nequaquam eornni consulto abbate. illos vero quorum abbatem de mcusa sanctorum propter infamiam
et fornicationis criniine,
,

non arcemus, non debemus
25

illo

nolente

suscipere.

quauto magis venientes a sanctis

abbatibus et nullo alio

modo

suspectis, nisi
,

consuetudine patriae vel sua infirmitate
tate et patientia et superbia.

quod habent pecora et vehicula vel pro quae minus laedunt habentes, si cum humili-

quam

aratra trahentes et suffossoria figentes terrae

cum praesumptione

quicquid autem monacho de rebus saecularibus superabundat, ad luxurias

30

quod necessitate, non voluntate habere compellitur. ut non capitibus namque praccipua corporis ad malum reputabitur. ornamenta delata non debent inferiora despicere et manuuni cotidiana comraoda supernonne haec nec ille possunt .sibi mutuo dicere: 'operara ;.c»r. /2,2;. bire superioribus flis non est. 'vestram non necesse habemus', quae ad communem eiusdem corporis pertinent utilitatem? haec diximus, ut sciant summi sacerdotes, quod, sicut non debent inferiores
et divitias debet referri, et
illi

penuria cadat, non

35

clerici

eos despicere, ita et
!>.

illi

nec

clericos, sicut

nec caput quidem cetera racmbra.
3'J,

Cant.

54 (inde 19 qui
ait.

ueiiiuiit

... 28 superbia Hib. 39, 7; 28 quicquid ... 30 reputabitur Hib.

5)

V.

Gildas

Abbas
et

districtioris

regulae non admittat

paulo remissioris:
1

qui

remissior

est,

non

retineat

monachum alterius abbatis monachum suum ad districtiora
4 ecclesiae seueritatem] H,

supra tam scriptum
5 anteponant

est aln mTi

C

1,2 proniittur

cellae

C

C

adfectatur
sp. saucti

H

iUi caritatem

6 apostolnm C ... 9 periiciunt a deo docti]

quid] qui

C C
qiii

2 dispectus C 7 hi] E, hii

C
C

8 per aliquas

uirliites

uero caritatera perHciuut

H

oiim citliara

H
iiiliore

10 omnes
ad

CH
C

hii

C

H
C

residite

C

15 non aquaiu] non qui aquam
de loco

17/18 habitari ad

19 gildas
oueraii]

ait]

13 auimosus H, om. C

14 iuuidiosus

C

de mouachis C, om.

perlectioreni] C,

uos de uiliore loco ad perfectionem

H
C

20 non

rec.

H sanct. H

20 21 sed
etiam //

et] et

H

21 mali enideutis] C, inale uidentis if

H,

lionorari

suscipite] C, suscipite

22 scripulo inonachus

C

eoruni| ill.n-um

H

24

a]

de /f

autem om. 28 qnicquid) gildas dicit quicquid manum C dispicere C 31 dilata C 30 penuaria C 37 uon] et non amittat C gildas dicit H (39, 6), om. C

H

H

superabundaiierit //

27 soflbsoria C, sofosoria // 29 nonj et uon C

35

dispicere

C

36 gildas

ait]

H

(39, 9),

H

S8 tendentem.
nobis, de

EPISTVLARVM GILDAE DEPERDITARVM FRAGMENTA.
habent quippe aacerdotes
in
(indc b7,

et episcopi terribilem iudicem, cui pertinet,

non

illis

utroque saeculo iudicare.
3ti

C'an(. p. .%'

abbas ...

1

teudeutem 30, W

el

brecius 39, 6 fcf.

Maassen Oesch. des

kait. Jiechts

1,840];
Deui.27.n. \q.
1.

1

habeiit ...

2 iudicare

Ilib. 1, 16, b)

Gildas.

Maledictus qui transfert terminos vel proximi

sui.

cvr. 7,24.

Unusquisqu(? permaneat in en, in quo vocatns est apud deum', ut nec primarius

nisi
s

voluntate mutotur subiectorum neque subiectus sinc scnioris consilio locum prioris obtineat.
i.cor. 12,23.

Quae
nem,
bus
si

sunt honesta nostra. his
est

£«cA. 33,6.
.««(«. is,
/7.

ludicarc crgo satis salubre

honorem abundantiorem circumdamus. subiectos episcopis abbatibusque. quorum sanguiomnibus hominibus tam bonis quam malis praeter
rel.
lo

eos non bene regnant, de manibus requiret dominus: inoboedientes vero patriet publicani; et
:

sint sicut gentiles

'

suos subiectos ilhid apostoli

existimantes omnes liomines,
inccrto

'"luc. 23.

Pervenit

illud

iudicium pro

cxitu vitae

,

legentes

in scriptura

apostolum

perditum cupiditate et latronem confessionc in paradisum translatum.
Cant.
X'- H'1

(inde 4 unusquisque ... 5 obtiueat Ilil. 37, 31)

VII.

Item.
est.

Conepiscopos autem et conabbates nec non
alicuius

melius

faetentes vero

nequam
patientia:

consubiectos non iudicare fama putare nullo modo ad integrum

arguant, sed leniter increpent
quasi

cum

quos pro conscientia ut possint, debent
et

is

suspcctos vitare

nec

tamen

ut

reos

veros cxcommunicarc

mensa

vcl

pace
illis

arcere,

cum

ratio

aliqua

necessitatis

aut

convcntus vel h^cutionis

exegerit. scd

'•'''"^'^•i;^-

quod uon recte agant, quia nou possumus eos pro hoc damnare. dum communicant illi indigne, forte nos per cogitationes malas daemonibus communicamus.
denuntietur,

quos vero scimus sine ulla dubitatione esse foruicatores,
i.cor.s.ii.a,

nisi

legitimo ordine paeniteant,
ut
est illud
'.si

20

pace

et niensa,

cuiuscumque ordinis legitime fuerunt, arcemus.
et

quis

frater

uominatur

ot cst fin-nicator, rcl.

propter princi[)alium vitiorum causas evidcntcr
altaris

probatas, nulla alia ratione debemus fratrcs a commuuicatione

et

mensae cuni

tempus poposcerit, arcere.
Cant. p. 58 (inde 13 eouepiscopos ... 14 nielius est Hib.
1,

16, c)
25

VIII.

Glldas.
Cant. p. 34


non

Veritas sapienti nitet, cuiuscumque ore fuerit prolata.
inter Oildae reliqua (inde Ilib. 22, 1)

Num.

12.

IX.

Gildas.

— Adsentiente Aaron
quod nobis

FRAGMENTA BVBIA.
in

culpando Moyse propter uxorem Aethiopissam lepra
qui

Maria

danmatur:

timendum,

bonis

principibus

detrahimus

propter

mediocres culpas. mi. 37, 5, b

X.
XI.
in

Item.

Navi

fracta,

qui potest natare, natet.
c.

Ilib. 30, 7 (^jraeccdtint

Gildaiia siipra

IV)

mundo contrarii, moribus Romanis inimici non solum cum ludaeis umbrae magis futurorum servientes quam veritati. Romani dicimt: Brittonum tonsura a Sinione mago sumpsisse exordium tradunt, cuius tonsura dc aure ad aurem tantum contingebat pro cxcellentia ipsa magorum tonGildas
ait.

Brittones toto

missa,

sed etiam in tonsura

surae,
in

qua sola frons anterior

tegi solebat.
filii

priorcm autem auctorem huius tonsurae

Hibernia subulcum rcgis Loigairi
JJib. 52,

Nciii extitisse Patricii

sermo testatur

;

ex quo

Ilibernenses paene
6

omnes hanc tonsuram sumpsorunt.

1

hahent] gild;is

peim. //
nisi

//

ait li. // 3 gildas] // (ante 4 uuusquisque), om. C apud deum om. nec] ne C 5 subiectoruni] /7, subiecto C G Iionesta] iulionesta Paulue habuntiorem C 13 iteui] H, om.

H

4 in quo uoc. est in eo

neque] uec II

sine] C,

C

autem om. II
Fetr.

nec

non consubiectos]

//,

et

nou snbiectos
mendaciuui

C

14 fama putare]

forlasse

lamae

fetore

15 increpant

C

ut possiut] fortasse possunt
ep. 1, 2, 21): in ueritate

16 susceptos

C C

22 foruicatur

C
//

25 adscr.

(immo lohannes

numquam

est in

prol. fuerit

II.

GILDAS DE PAENITENTIA.
dc penitentia.
fornicationem
naturaleni
sive

incipit prefatio Gildae

Presbitcr

aut

diaconus

faciens

sodoniitani prelato

1

ante monachi voto III annis peniteat, veniam omni hora rogct, supcrpositionem faciat
in

unaquaquc ebdomada exceptis
butiro

L

diebus post passionem: pane sine mensura et ferculo
diebus paxmati panis mcnsura
Britannico
fornuilh) utatur,

aliquatenus
et

inpingato

die dominico, ceteris vero
horti

miso parvuni inpinguato.
hictis

holoribus,
corporis

ovis

paucis,

himimi Ilomana
lactis

pro
sitis

fragilitate

istius

evi, tenuclae vero vel balthutae
si

sextario

Eomano

gratia

et

aquac talirapulo,
detieat

opcrarius

cst.

lcctum non

multo feno instructum habeat:
eius admiserit.

per tres quadragesimas superaddat ahquid, prout virtus

semper ex intimo corde

bus libentissimc excipiat, post
veniat.
psalnios

annum

cum

fratribus canat.

culpam suam, oboedientiam pre omnieucharistiam sumat et ad pacem ne pocnitus aninui tanto tcmpore caelistis mediet dimediimi

cinae intcreat.
Si quis inferiorc

gradu positus monachus, III annis peniteat, sed mensura gravesextarium de lacte
ardore sumat.
sicut

2

tur panis.

si

operarius.

Romanum

et

alium de tenucla et aquam

quantum

sufficiat

pro

sitis

Si vero sine

monachi voto presbiter aut diaconus peccaverit,

monachus

sine

3

gradu

sic peniteat.

Si

huius

rei

autcm peccatura voluerit monaclms facere, anno et diraedio habet tamen abas moderandae facultatera, si oboedientia eius placita fuerit deo et abati suo.
;

4

Antiqui patres XII presbitero et VII diacono penitentiae statuerunt.

5
si

Monachus
sit:
si

furatus

vestcm vel
si

aliquam rem

II annis

ut supra peniteat.
et

iunior

6

senior,

anno integro.

vero monachus non fuerit, eque anno

raaximc

UI
7

XL mis.
Si

sumat, et
tatis

monachus cxundante ventre evomerit sacrificium si non infirmitatis causa, VII superpositionibus,

in die,
si

cenam suam non prenon voraci-

infirmitatis et

causa, IIII superpositionibus deleat culpam.
Si

autem non

sacrificium, diei superpositione et

multa increpatione plectatur.
per
tres

8 9

Si casu

negligcns

quis

sacrificium

aliquod

pcrdat,

XLmas

peniteat,

relinquens illud feris ct alitibus
Si quis

devorandum.

autem

ebrietatis causa psallere
si

non potest stupens

elinguis,

oena privatur. 10
11

Peccans cum pecode, anno:

ipse solus. III quadragesimas diluat culpam.

Qui coramunicaverit a suo abate excommunicato. XL.

12

Manduoans raorticinam
CHBONICA
III.

inscius,

XL.

13

"

90
14

GILDAS DE PAENITENTIA.
Sciendiim
est

fanuMi
est.

,

(jiiod

quanto

quis

tcmpore

muratur

in

peccatis, tanto ei

augenda penitentia
15
si

Si cui inponitur

opus aliquod et contemptus gratia
cotidiani victus.

illud

non

fecerit,

cena careat;

vero oblivione,
Si

demcdium

IG

autem sumat

alterius npus. illud
sic

notum

faciat

abati

cum verecundia, excepto
autem
si

eo nulio audiente et
17

pcragat,

si

iubetur.
retinet.
in

Nani qui iram corde multo tempore
peccatum,

morte

est.

si

confitetur

XL

ieiunet, et

si

ultra in peccato persistat, II

XLmas,

et

idera fecerit,

abscidatur a corpore sicut
18

membrum

putredum, quia furor homicidium

nutrit.

Oifensus

quis
et

ab

aliquo

debet hoc indicare abati,

non tamen accusantis, sed

medentis affectu,
19

abas dccornat.
iii

Qui non occurrit ad consummationem, canat VII [

urdine psalmos
si

;

si

excitatus

veniat post misam. quicquid cantaverunt replicet ex ordine fratres.

vcro ad secun-

dam
20

veuerit, cena careat.
Si

quis

errans

commotaverit aliquid
faciat.

de

verbis sacris

ubi

periculum adnotatur,

triduanum aut III superpositiones
21
Si sacruni tcrra tenus

neghgendo

ceciderit,

cena careat.
,

22

Qui voluntate obsceuo liquore maculatus fucrit dormiendo si cervisa et carne habundat coenubium, III noctis horis stando vigilet, si sane virtutis est. si vero pauperem victum habet, XXVIII aut XXX psalmos canat stando suplex, aut opere
extraordinario pendat.

'23

Pro bonis regibus sacra debemus

offerre,

pro malis nequaquam.

24

Presbiteri vero pro suis episcopis non prohibentur offerre.

25 26

Qui arguitur pro aliquo delicto

et quasi

inconsultans refrenatur, cena careat.
illud extraordinario

Qui sarculum perfrangit et ante fracturam non habuit, aut
opere restituat aut superponat.

27

Qui viderit aliquem ex fratribus abatis
celare, sed ante

transgredi

precepta, debet abateni non
agit confiteatur abati,

admoneat peccantem,
veritatis regulae

ut solus

quod male

non

tam delator quam

exsecutor inveniatur.

Huc usque

Gildas.

III.

VITA GILDAE.
RVIENSI.
1

AVCTORE MONACHO
catholico viro genitus
,

Beatus Gildas Arecluta fertilissima regione oriundus, patre Cauno nobilissimo et ab ipso puerili aevo toto mentis affectu Christum studuit sequi.

Arecluta autcm regio

cum

sit

Britanniao pars
illa

,

vocabulum sumpsit a quodam
irrigatur.

tiumine,

quod Clut nuncupatur, a quo plerumque
'>

inter cetera vero,

quac ipse

sanctus Gihlas scripsit de miseriis et praevaricationibus et exeidio Britaniiiao, hoc etiam

de

illa

praemisit.

'Britannia'. inquit,

'bis

denis

bisque quaternis fulgct civitatibus ac

•"',',^''^_j

'nonnullis castellis decoratur;

murorum quoque

ac turrium, seratarum, portarum,
in

'rum etiam, quarum culmina miuaci proceritate porrecta
'nuntur,
111

editum

forti

domocompage cer-

non improbabilitcr

est

adornata instructis munitionibus.
situ locatis praepollonti

campis quoque fulgot

'late

pansis collibusque

amoeno

cnlturae aptis. montibus etinm

'alternandis animalium pastibus optime convenientibus, qui diversorum colorum fioribus
'grati

redduntur humanis visibus vekiti electa sponsa diversis ornata monilibus.
crebrisquc gaudet,

fontibus
so-

'lucidis

ex quibus
bracliiis

rivuli

leni

murmure serpentes suave pignus

'poris tribuunt viatoribus fessis.
i.-i

duorum etiam
mcliorata,

ostiis

nobilium fluminum, Tamesis vide-

'licet

ac Sabrinae

,

vehiti

per quae eidem Britanniae

ohm

trans-

'marinae deliciae ratibus vehebantur, aliorumque tiuminum minorum infusione
et sanctus oriundus fuit, eius denique vita

irrigatur'.

ostenso igitur situ et opportunitatibus loci nec non regionis, unde praefatiis vir venerabilis

domino adiuvante subscribatur.
filios,

Caunus 2
valde

itaque
20

eius

genitor

et

ahos quattuor fertur habuisse

Cuillum

videlicct

strenuum in armis virum, qui post mortem patris ei in regno successit, Mailocum quoque, qui a patre sacris litteris traditus et in eis bene edoctus rehcto patre atque rebus patornis abrenuntians venit Lyuhes, in pago Elmail ibique monasterium aedificans. in

quo
25

in

hynmis
in

et orationibus, ieiuniis et vigiUis instanter serviens

et miraculis

pace quievit.
simihter
et

Egreas vero cum Allecco
rehctis
illius

fratre

et

deo clarus virtutibus Peteova sorore deo
abrenuntiantes

sacrata virgine

ipsi

rebus paternis et saecularibus
secedentes non longe
statuentes sororem,

pompis

in

extrema parte regionis
diurnas

a se invicem distiintia alternatim suo
oa

singuli sua construxere oratoria,

die lioras

eorum

alter

mediam cum missa

cum qua

celol)rabat et post vosporas

taim

sumons
:

30

cibum et gratias agens deo ante solis occasum revcrtcbantur ad oratorium suum unusquisque enim eorum separatim in suo oratorio vigihas celebrabat. isti igitur quos praediximus beati et sancti viri, Mailocus videhcet, Aheccus atque Egreas cum beata sorore cunetis mundi, ut praemissum est, sprotis opibus et dolieiis toto iiisu mentis ad supcr3
p,irs]
p.i>-et

(a) B(oscu)

.'>

gyUas

B

all,juol!es

24 allaeco

B

petooua

B
12»

27 slngnla

B

29

-hsilnr

Miu/nUon)

31 allaocus

£

92
iiain

AVCTARIVM
teiulentes
patriniii
iii

1

ieiuniis et

oiationibus suani conimendantes vitani
et
in

tandeni a

deo vocati receperunt
toriis

niercedem lahorum suorum
et Gildasius,

suis

quae aedificaverant ora-

conditi servantur, clarificati et colebres assiduis miraculis et in gloria resurrecturi.

3 Beatus
suis

autem Gildas, qui
litteris

honor

et

parentibus heato

Hilduto traditur imbuendus.
ilhim, et videns

decus gentis suae futurus, et ipse a qui suscipiens sanctum puerulura
specie

s

sacris

coepit instruere
instantissime
igitur

eum formae
magistrali in

fulgentem ac libedivinae
scripturae
divinis
lo

ralibus
curavit.
et

studiis

intentum benigno amore dilexit et attento studio docere
sub
disciplina

beatus

Gildas

schola

liberalium

artium

constitutus,

conspiciens

utriusque

doctrinam

elocutionis

curavit magis erudiri doctrinis, imitari cupiens speciem divinae contemplationis, deserens

omnino famam humanae

neque sequi vohiit higenuitatem suae nobilitatis. tunc athleta Christi et strenuissimus miles in coenobio degens obedientiao suscepit arma fortissima puerilesque deserens mores aetatem floridae iuventutis in formam transtulit senectutis. namque cum esset primaevus in tirocinio aeteiMii regis constitutus, moribus derehctis iuvenilibus plurima documenta pi-aebuit aeternae salutis tam senibus quam iuvenibus, utriusque componens mores aetatis. erat namque sapientia praeclarus, sanctae lectioni assiduus, vigiliis et orationibus semper deditus, ineifabiH caritate deopinionis, sed

is

votus, in actione iucundus, decora facie et toto corpore venustus, qui
fixus et ei

mundo

crat cruci-

mundus.
iiiter

in

schola

igitur supra dicti doctoris Hilduti

erudiebantur plurimi
20

nobihum fihi, tate Samson
Gildas beatus
4 Paulus vero

quos praeclariores erant tam generis nobilitate

videlicet atque Paulus, sed hos
:

quam moruni probiquoque mira ingenii sagacitate superabat

Oxismorum

ex quibus Samson sanctissimus postea Britannorum extitit archiepiscopus, Habitabat autem praefatus Hilecclesiae praefuit episcopus.
25

cum discipulis suis in quadam arta et angusta insulula atque arenti solo squalida. ad quem die quadam accedens beatus puer Gildas eum alloquitur dicens: domne doctor,
dutus
audivi te nuper ex euangebo verba nostri salvatoris praedicantem, in quibus discipulos

admonebat, ut cum
Marc.
12, 14.

fide
:

a deo ea quae sibi erant utilia peterent, et quia fideliter petita

accepturi essent, dicens
'cipietis,

et fiet vobis'.

lesum Christum,
dilatet

"amen dico vobis, quicquid orantes petieritis, credite quia acnunc ergo, optime doctor, cur non rogas ipsum dominum nostrum qui potens est praestare cuncta quae fideliter ab eo petuntur, ut
fructiferam

ao

terminos

atque

reddat

huius

insulae

glebam?

cum

liaec

igitur

audisset beatus Hildutus, admiratus fidem ipsius convocatis in

unum

discipuUs oratorium

in caelum cum domine lesu Christe, fili dei omnipotentis qui cum patre et spiritu sancto caelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt, cum non essent, condidisti. quique tuis fidelibus praecepisti, ut deum patrem in tuo nomine peterent quicquid sibi opus esset et eorum petitio ad effectum procederet; tuo equidem in nomine oinnipotentis domini imploramus clementiam, ut dilatari per te iubeat terminos

cum

eis

ingreditur

et flexis in terram genibus extensisque manibus
,

hxcrimis

oravit

dicens:

35

insulae liuius atque fertilitatem inferat glebae eius, ut nobis servis tuis atque successori-

bus nostris tua largiente gratia abundanter cibaria administret
gratias refcramus noniini tuo
finita
,

,

ut satiati de tuis donis

40

saecula

saeculorum.
esse

cum patre et spiritu sancto vivis et regnas per incumque respondissent omnes amen, egressi ab oratorio
qui

vident
tioribus.

dilatatam

undique

insulam

atque vernantem

in

circuitu

diversis
in

olerum
lacriinis
45

tunc iterum revertitur ad

oratorium senior et prae gaudio offusus

uiia

cum venerando discipulorum grege clara voce hymnos suramasque laudes rerum omnium creatori domino decantat, qui prope adest omnibus invocantibus se in veritate.
cumque
44
.-ulj

^ Igitur admirabili virtute dilatatam sibi insulam eoepit excolere senior, atque fecundandis

iugeribus frumenti semina tradere.

coejnssent laeta frugum germina pullulare.

24

iiisula

B

2i>

(lomiue

.1/

ab

M

4t>

inuocalilnis

.1/

47

laeciiiulitatisi

M

VITA GILDAE.
aggregatao aves
iiiarinae
suis

^,j

ea coeperunt

devastare.

,,^(«1

cnin videret pator llildutus,

praecepit discipulis

segetem custodire.
Paulus,
5

et

cum terrnre eas ettiigare atque unumquenique eorum die suo cum dies adveiiisset, in qua segetem servaturus erat lieatus
iiostilis

plus
at

solito

advenit

tondendo.

contra mirae indolis

clamore eas expellere nitebatur
socios,

avium multitudo, quae passim messem devastabat puer Paulus huc illucque discurrens cum ingenti nec praevalebat. taudcm ergo iam lassus advocat

beatae memoriae videlicet Gildam atque 8amsonem venerandum. huiusmodi eos adhortans sermonilnis: succurrite, fratres, succurrite, carissimi et damna mecuni nostri vindicate magistri. ecce etenim hostium multitudo nostri late consumit et deiiascitur
10

segetes

doctoris.

sentiat

ergo insatiabilis praedo debitas poenas, qui nostri magistri
socii et iiivocato

vastavit aristas.

ad cuius vocem advolant
congrogantes ante se
nt

nomine

Christi nmltitudinem
])neri sanetissimi

indomitarum avium
(U
15

dei

virtute

ropleti

minant

tamquani inortium ovium groges.
indomitao aves

ubi
in

cum

recluderentur,

ventum est ad senis habitaculum, captivae caeium dant vocos: quarum strepitum atque
videt dei

clangorem audiens sonex

egressus

al)

oratorio

virtutem

admiratus(juo

ni.n

minimuni

puerorum cordibus fidem ait illis: sinite, filii, sinite aves abire liberas: iam sufficiat quod sic castigastis illas. abeant liberae et amplius in nomine domini nostras segetes non praesumant laedere. igitur iussionem senis non audentes
tantam in
spernere aves diniissae
20

longe recesserunt et

ulterius in

eadem

insula vastare segetes
llildnti

non praesumpserunt.
Sanctus
fuisset et

quae insula usque

in

liodiornum
in

diem Lanna
beati

vocitatur.
c,

igitur

Gildas

cum per

aliquos

annos

doctrina

Hilduti

commoratus

tam saecularibus, prout
sibi

res suppetebat,

quam

divinis scripturis

ab eo optime.
in philo-

quicquid

a divina bonitate creditum fuerat, edoctus esset, valedicens pio magistro
ot

venerandisquc condiscipulis Iren perrexit, ut
25

aliorum doctorum sententias
igitur

sopliicis

atquo

in

divinis litteris investigator curiosus exquirerot.
et

cum pUuimorum
Horuni sucos
melliflua

doctorum scholas poragrasset
collegisset,
in

tamquam

apis

prudontissima diversorum
,

alveario

matris ecclesiae recondidit

ut in

tempore opportuno

euangelii verba in populos ad superna gaudia revocandos effunderet et ut servus bonus

talentum
30

sibi

creditum suo domino

cum

lucro reportaret.

secutus itaque apostobcam

sententiam, ne,
in ieiuniis

dum

aliis

praedicaret, ipse reprobus inveniretur, castigabat corpus suuui

et in vigiiiis, noctes

ducens

in orationilms,

stans sine aliquo sustentaculi ad-

miniculo.
in

A

quinto decimo aetalis suao anno per totum vitae praesentis spatium, quo 7
ter,

hoe vixit mundo, usque ad extremum diem vocationis suae a domino
didicimus
,

ut veraci

relatione
35

in

hebdomada parcissimum sumpsit
quia,
licet

corporis
ei

cibum.

potest vero

quilibet discretus de eo indubitanter affirmare,
toris,

defuerit gladius persecuot protensis

martyrii

tamen palmam non

amisit.
vitiis

nam dum

corpus

croljris ieiuniis

vigiliis

affiigeret,

dum

nocte dieque
et

resisteret et orationibus insistens.

dum

contia

adversum corporis sui delectationos oppugnans se de eo dici potest, nisi longum illuni traxisse martyriumY ipsum excruciaret, quid aliud
diaboli temptationes reluctarolur

« nam

et

ipse sibi
Igitur

et

persecutor

fuit

et persecutiones sibi

illatas

pro Christo patienter
fungeretur
incolebant.
*,

sustinuit.
officio,

cum ad

sacros

ordines

promotus essot

et

presbyteratus

audiens (]uod

gentes, quae aquilonalem plagam Britanniae insulae

4:.

adhuc gentili erroro dotinorentur et quod lii etiam, (pii videbantur intcr eas Christiani, non catliolici essent, scd diversis haereticorum fraudibus irretirentur, nccipiens iuxta apostoli praeceptum armaturam dei, ut posset resistero in die malo et in omnibus perstans autem succinctus fectus stare, de Cliristi adiutorio confidens coepit illuc pergere. lumbos mentis inter paganos atque h:ioroticos. indutus lorica iustitiae et calciatus pedes

Kp},e,.a.t3.

4

hostilis

om.
et

B
om.

9

l.nte

om.

Ji

10
pers.

iiicis.saljilis li

20

iincalm-

/.'

24

iie coepit v.

I.

iqmd

M

28

M

40

et pers.]

B

41 presbytori

B

94
in

AVCTARIVM
praeparationem euangelii pacis
iii

I.

sumpbat scutum'fidei, in quo posset omnia tela nequissimorum daemoniorum extinguere galeamque salutis et gladium his itaque armis munitus Grildas Christi milcs praespiritus, quod cst verbum dei. elarus praedicabat nomcn Christi gentilibus, multis ex divina lege approbationibus haereticos autem verbum salutis oppoostendens nihil esse quod ab cis excolebatur.
oinnibiis
jicricnlis

s

nens ad viam veritatis adduxit, a cunctis

eos quoqnc revocans erroribus.

namque

ei

tantam dcderat dominus noster lesus Christus gratiam ctiam sanitatum, ut eius orationibus caeci inluminarentur, surdis auditus redderetnr et claudis debilibusque gressus,

dacnioniaci

cnrarcntur.

loprosi

mundarcntur

et

infirmi

quique sanarentur.

pergebat
lo

igitur Gildas beatissimus euangelium Christi praedicando, doccns verara fidem per uniHaec 9 versas provincias gentemque suam ad vcram catholicamque fidem convertebat. ct his similia agente bcato Gilda omnis gens aquilonalis plagac ad eius praedicationis

doctrinam cocpit undique contlucrc: quateuus

derclicto

gentili crrore

et

percepta eius

admonitionc
fabricaverant

sanctac trinitatis fidc in

gremio coUocaretur sanctae matris ecclesiae, ut
dcstrucbantur itaque idola
aedificabantur

vocaretur Christi sponsa et probaretur esse.

ab

eis qui

ea

is

cum

templis

suis

et

ecclesiae
et
filiis

per

congrua

loca.

bapti-

sabantur

viri

nobiles

cum uxoribus
sic ait

atquc

familiis.

cum autem
domine
qui

videret beatus

Gildas fccundam prolem Christianitatis et sanctae religionis ubique puUulare, incnarral)ili

gaudio
es

repletus

domino

:

gratias
tui

tibi

ago,

Tesu

Christc.

qui
20

populum
dignatus

hunc
et

dintius

crrantcm

sancti

nominis

gratia
et

misericorditcr

illuminare
et

ad
in

agnitioncm

tuam pervenire

fecisti

hactenus

infcUces

hebctes crravimus
10

rcgione umbrae mortis, tandem lux tuae iustitiac
in nobis.

illuxit

nobis et

pax perpetua iam regnat

insignis erat in nibcrnensi

Audicns autem bcata Brigidda, quac ipso tempore insula et monasterio virginum praeerat abbatissa, virgo pracclara, famam beati Gildae misit ad eum nuntium cum verbis deprccatoriis dicens: gaude, pater sancte ac scmpcr in domino poUe. obsecro te, ut aliquod

manens

ss

indicium tuac sanctitatis mihi transmitterc digneris, ut semper
percnnitcr mcmoria.
tunc sanctus Gildas

apud nos tua vigeat

pcrcepta sanctac virginis legationc propriis

1

manibus formuUira fccit fusili opere et tintinnabulum composuit secundum petitionem ipsius ct per nuntium, qucm miserat, ei transmisit: quod illa gaudens suscepit ac vclut caeleste munus ab eo sibi transmissum libenter accepit. Eo temporc rcgnabat Ainmericus rcx per totam Hibemiam, qui et ipsc misit ad bcatum Gildam rogans, ut ad se veniret, promittens se ipsius doctrinis in omnibus obcditurum, si vcnicns ecclesiasticum ordinem in suo regno restauraret, quia paene catholicam fidem in ipsa insula omnes reliqucrant. cum hacc itaquc audisset Gildas Christi milcs bcatissimus munitus armis caelestibus pctivit lliberniam Christum pracdicatnrus. contigit autem quadam dic, dum
pergeret ad
regis

30

35

palatium,

occurrere

sibi

qucmdam

paralyticum,
terrae.

qucm parcntes

sui

circumquaquc trahebant (juaorcntes alimoniam ab
Gildas niisertus
illius

incolis

qucra videns bcatus

genua

ficxit

ac pro

eo domino orationem fudit et ad vchiculum
40

miseri accedens dixit: in nomine domini nostri lesu Christi sta rectus super pedes tuos
et a

domino
atque

pristiiuim rccipe sanitatem.

qui

mox
illo,

rcceptis viribus corporis sanus effici-

tur

cxclaimins vocc

magna
dicens se

coepit
ire

magnificare

nomen domini
voluissct.

et

sancto

viro

magnificas laudes referre,

cum

ubicumque
at illc

quod sanctus
-is

non ferens
eius

ait

illi

:

vide, ne

mccum
qui te

venias, sed revertere
restituit.

domum

misericordiam collaudare,

sanitati

et non desistas domini magis magisque in laudem
:

prorumpebat
nt

et cunctis,

quos obvios habcbat, indicabat dicens
([ui
inilii

venientes, venite

omnes

vidctc

vinim sanctum dci,

sanitatem corporis ct animac reddidit.

21 cogiiitioiiem

S

24 Iiyboni-

Ji

Idc

et

deinceps

28 peremutcr

oiii.

J/

2!)

Iiisuli JJ

32 ainmerlcus]

corr.

O^Jionovan (imnala of Treland I p. 205), ainmericus traditnr

VITA GILDAE.
tiinc

95
iilcliis

saiiftus Gildas iioluiis tantuin liivoicin
cis

cl

pliiiisnin

siistiinTc ilisccssit nrolinus

ab

ct

abiit

iatcnter,

nc agnoscerctur ct abscondit
viris

vcntus a quibusdani nobilibus

(juondam

sibi

Post paucos vero dics in- li notis regi Ainmcrico est pracscntatiis.
sc.

qucm cum
5

vidissct, multis precibus

ut
in

apud

sc

manerct

et,

rcgionc cadcni,

(jiiia

oiicrcns dona postulabat, mandaverat, ecclesiasticum restauraret ordiiiein pcnitus catliolicani fidcm a inaximo usquc ad niinimum omncs
sicut
ei prius
iiiuiiitus

cum rogabat plurimaque

amiscrant.

tunc sanctus tJildas

clipeo fortitudinis ct galca salutis oiimcs fincs
in

Hiberncusiuni circuivit ct ecclesias restauravit, clerum univcrsum

fidc

catholica, ut

sanctam trinitatem colcrcnt,
10

instruxit,

populos gravitcr morsibus luicrcticorum sauciatos
iamiainquc pulKilante
et avulsis liacreticorum

curavit, fraudes luiereticas
in

cum

auctoribus suis ab eis longc ropulit.

gremio sanctae matris ccclesiae scgete multitudinis credentium
terra

spinis

diu

stcrilis

fecundata rore
fide

caelestis

gratiae

gratiores

profert

fructus

ad

agnitioncm supcrnac vocationis.
se promeruissc patroniiin.
15

namqiic crescentc catholica rcgio

giivisa est taiitum
iii

iiuilta

dcinccps vir beatus inonastcria construxit

cadcm

insula,

non paucos

in

eis nobiliuin filios enutriens et nornia

regularis disciplinae infor-

et ut plures domino oficrrc posset alumnos, iain factus inonachus collegit monachos sccum tam ex nobilibus quam cx pauperibus pupillis et orplianis, nccnon et captivos tyrannica servitute paganorum irretitos misericorditer liberavit, ut(ju(' jiastor bonus

mans

:

-0

oinncni talenta sibi a doinino crcdita fidclitcr duplicata ipsi ovans rcportarc (uiravit. dcnique regionem liibcrncnsium ct Anglorum nccnon et extcraruin nationum suo instruxit exemplo et erudivit sermone: quarum gentes et nationes actus et virtutes eius

usque

in

hodiernum diem

honorifice

venerantur

ubiquc.

Dimissa igitur

post

haec

IH

Hibernia atque Britaunia et relictis Romam petiit sanctorum apostolorum Pctri et Pauli mcrita deprccaturus, quatcnus
suis
2.1

omnibus

beatus

Gildas percgre proficiscens

corum intercessionc a domino posset peccatorum vcniam obtincrc
firmiter persoverarc atquc
sanctis

ct

iu dci servitio

omnibus

in

caelesti

patria adiungi mcrerctur.
die

cum

autem vigiliarum atque matutinorum laude
circuire et suflTragia
3u

finita

quadam

diluculo de aula beati

Petri egressus volens solito niore exire et ceterorum oratoria sanctorum

Romuleae Urbis
inilii

eorum pctere

,

occurrit ei
co.

quidam hydropicus
scd
iu

inflatus iuimore dirae

infirmitatis

quaercbatque alimoniam ab
in
tibi

cui bcatus Gildas

ait:

non cst

quic-

quam pecuniac
si

Christi et meritis

manibus, quod beatorum apostolorum Petri

possim dare:
et

uoniinc doinini nostri lesu
sis

Pauli sanus

ab

liac infirmitate.

et

quis te interrogaverit, quis te

sanum

fecit,

dicito,

quod dominus lesus
fecit.

Cliristus

per

merita apostolorum suorum in
35

me

misericordiam

suam

sanus itaque statim factus

sanctus autcm aeger intravit in basilicam sancti Petri, laudans et bcnedicens dcuiii. Gildas cocptam tcnuit viam, cuniquc pcr aliquot dies ibi maneret pcrlustrans oratoria sanctorum, audivit Roinanos cives gravitcr dolere ob pestiferum flatum draconis, qui
erat
latens
in

caverua cuiusdam montis, qui multos
tiatu interemerat.

Romanorum

et

aliorum circuin-

40

quod audiens bcatus Gildas exivit ab quaque vicinorum pestilenti ascenditque in montem portans baculum in manu hospitio suo latcnter valde diluculo nomine et oratione facta venit ad os speluncae et videns draconem invocato Christi
intrcpidus dixit:
iii

nominc domini

nostri Icsu Christi praccipio

tibi,

ut statim intercas,

45

qui mox te amplius pcrimatur. plaga a populo. Tunc beatus Gildas Ravennam abiit gratia orationis 14 cum autem appropinquarct portae civitatis. occurrit ei (juidain caecus beati Apollinaris. quem ductor manu traheliat. ipsc autem tabulam pcrcutichat mallcolo ob et mutus

nc populus fidelium a
et cessavit

in terrain corruens mortuus cst

eius

,

significationem clecmosynac quaerendac.

quem
1<>

videns beatus Gildas misericordia motus

3 ammerico Iradllur 23 in deesse adnotal

12 giatiae] giatib J/
relictus (aic) dejicit

verba iam faclus monachus in codice Gild<uiano

M

B

gg
coepit
flere

AVCTARIVM
et

I.

postulans

(lefeiri

sil)i

a(|ii:im

lienedixit

sparsitque

super

faeieni

caeci.

deo
eius.

itaquG

donante lumen reccpit ct accipiens sai similiter benedixit misitque in os statim quoque loquutus est bencdicens deum et beatum virum magnificans, qui
ei

lo

tantam sospitatom

coutulorat.

Factum

est

autem, cum inde reverteretur,

contigit
s

cum incidere in latrunculos. quera videntes nitentem decore pulcritudinis alii conaquos ut vidit sibi appropinquare, invocato Christi Ijantur eum capcre, alii interficere.
nomine continuo nutu
obrigescere,
recessisset, dei
fecit

recedensque
conversus

ab

pedes eorum adliaerere terrae ipsosque velut lapides cum autem longe ab eis eis coeptam tenebat viam.

retrorsum elevavit
in illis locis

manum

et

solvit

10 versi sunt et

neminem postea

laeserunt.

fugam Deinde cum disponeret in suam
eos.

qui

soluti in

lo

redire patriam,

nam cum
magno

dei iussu pervenisset in

a Britaunis. a

non permisit deus, qui suam nobiscum volebat raagnificare misericordiam. Armoricam quondam Galliae regionem, tunc aiitem (juibus possidebatur, Letavia dicebatur, ab eis honoritice et cum gaudio
est.

susceptus

ipse

auteni saeeulares fugitivosque
erat

devitaus honores

theoricam

autem tune temporis parva res regum regnique u Childericus enim eo tenipore Merovei filius gentilium errori deditus imFrancorum. sanctus perabat Francis, quod ex gestis veterum prudens lector cognoscere potest.
magis desiderabat ducere vitam.
igitur Gildas triginta
est,

liabens annos venit

ad (luandam insulam
duxit vitam.
niodio
sul)

,

quae

in Reuvisii

pagi

prospectu
.i/<i(«. j. /;.

sita

ibique

aliquamdiu solitariam
ac
eius

tempus,
labrum,

eum iam nou
ut vicini

posset accensa lucerna
noti

sed non post longum mauere, scd super candechiritatis illius

20

quique

tam prope quam longe

himine

fruerentur, coeperunt hinc et inde venire ad

cum

et eius magisterio et doctrinae

com-

mendare

fihos suos erudiendos:

quos omnes libenter suscipiens

spirituali eos eruditione

erudiebat.

vcnicns itaque ad

quoddam castrum

in

monte Reuvisii

in prospectu maris
25

situm ibi potioris fabricae construxit monasterium atque in eo claustra coenobitali ritu
perfccit.

17

ubi tantum eius emicuit vita, circumquaque erant, ad eum venientes sanitati eius actionibus et meritis reddebantur, quod usque in praesens tempus facere non desinit in eodem loco eius meritis omniTunc denique construxit parvum oratorium super ripam fluminis Blaveti potens deus. sub quadam emincnti rupe ab occidente in orientem ipsani concavans rupem et ad

ut pkuimi infirmi ac debiles et leprosi, qui

30

dextrum erigens parietem congruum fecit oratorium, sub quo de rupe emacum vero fenestram orientalem eiusdem oratoi'ii vitro naro fecit fontem perlucidum. chiudere vellet beatus Gildas et vitrum ei deesset, prostratus in terra doniinum desurgens autem ab oratione abiit ad quandam rupem et ex ipsa domino precatur.
latus eius

largientc

molam quoque ibi fecit, cui triticum immisit ac manu vertit, (|uae usque in praesens teuipus in eodem loco servatur et a fidelibus infirmis, nec est opcrantibus cum Christo sancti viri meritis, languores ad eam expelluntur. nam cum in silentio praetereundum et illud, quod per eum fecit domiuus, miracuhim. cella quadam die cum fratribus moraretur, venerunt ad eum hospites: quos libenter
optimum
tulit

vitrum.

35

suscipicns

duxit ad

orationem ac deinde

omnem

eis

adhibuit humanitatem et lavans
eis.

<o

pedes eorum ac manus, quod habuit, eum caritate dedit

sed

cum non haberet
virtutem adin

vinum quod

eis tribueret,

oratione facta iussit implcre vasa vinaria aqua dataque super

eam
/oii.

benedictione iussione divina in optinium vinum est conversa.

quam
qui

mirantes cuncti qui aderant omnipotenti domino gratias
14,12.

retulerunt,

cuangelio
*'

sma fidehbus promiserat diceus: 'opera, quae cgo facio, et ipsi facient et maiora horum 18 'facient'. Quamvis autom tahs ac tantus esset, ut per eum deus tot miraeuhi faceret, nulh tamen se praeferebat, sed liuinilioi' nmniiius csse videbatur. licct vero abbatis
5
uisii

itide

a

pulcritudiiiis redit il
i>'

(i

iill

lu

.)/

l.i

letania

B

18

quemdam B

reum-

B

24 reumuysii

'27

actioiiibusj

uratioiiibus

B

29 denique] deinde

B

oi ipso

M

44 deoB

VITA GILDAE.
locuni tciiorot,
(miiicii.
ii(

97
luiinilitiitis

sihi

siil)ditis

oxompluiii

ostendoret, socuiidiiin divi-

num

5

et ipso omnibus ser-J^-w-.M,". ne domini lesu surdus esset auditor dicentis 'discito a nio. (piia mitis .'/<"/../'.:;.'. 'sum et humilis corde', satagcbat etiam ipse et in lioc domini salvatoris obodire praeceptis: nam sicut de Moyse scriptum est, 'erat et ille mitissimus omnium illius tem-iv«m. /2,3.

praeceptuiii.
et

(piod ait: 'qui

maior est vestrum,

erit minister'
;

vire curabat.

'poris'

hominum.

sapicns quoqno tam in doctrina

quam
,

in

actionc erat, vcrax in collo-

cutiouo. in orationibus assiduus,

peinox

in

vigiliis

ieiuniis

corpus macerans,

in iuiuriis

patiens, iu colloquio affabilis, in eleemosynis largus, in oniiii bonitate conspicuus.

doce,

lu

quoque haereticos post i)riinam et socundam correptionom devitandos esse eloemosynis autem peccata redimere j)raodicabat, esurientes satiare, sitiontos potare, nudos vestire, infirmos et in carceribus positos visitare, mortuos sepehro, nulli malum pro malo redderc, ioiunium amare, vigiliis et orationibus sompor insistero. sic cloricos, sic mouachos, sic otiani laicos doctor egregius instruebat nihilque aliis quam quod ipse
bat
faceret

praecipiebat.

itaque omnibus orania factus
erat itaque pater

15

dentibus erat gaudeus.
solator.

cum lugontibus lugons, cum gaupauperum atque orphanorum, lugentium con-

ad concordiam revocabat, homicidas autem, adulteros, sacrilegos, fures, cuiuscumque condiciouis essent, arguebat, nullius personam verens. et primitus quidem ex euangelicis dictis atque apostolicis et propheticis cos terrcns, deinde
litigantes

raptores,

20

ad pacnitentiam revocans tamen digne paeniterent.
e Britanuiis

,

dei misericordiam coufidenter promittobat eos promereri,

si

Denuo sanctus vir a fratribus rogatus rc^Iigiosis, venerant, post decem annos, ex quo inde recesserat, scripsit
quo
quinque reges ipsius insulae redarguit
itaque et succincte
suis

qui ad euiu

!!•

epistolarem

libellum

,

in

diversis sceloribus atque cri-

minibus
et
25

irretitos.

nominatim

quam eleganter unumquemque de

eorum ignaviam commemoraverit
huic

nequitiis

reprehendcrit,

paginae

addere
»''/'™

placuit.

'enimvero', inquit, 'celabunt cives, quod non solum nostroruiii, sed exprobrant

'iam in circuitu nationes?
'sed impios
:

habot etenim Britannia reges, sed tyrannos: iudiccs habet,
,

saepe praedantes et concutientes

sed innocentes

;

vindicantes et patroci-

'nantes, sed reos et latrones:

quam

plurimas coniuges habentes, sed scorta et adulteras;

'crebro iurantes et periurantes; voventes et continuo
30

propemodum mentientes; belhgein-

'rantes, sed civilia et iniusta bella agentes:

per rcgionem quidem lures magnopere

'sectantes,

eos autem qui
;

ad inensam sedent latrones non solum amantee, sed etiam

'remunerantes
'innoxios
35

'exaggerantes: in sede

eleemosynas largiter dantes, sed e regione immensum montem sceleram arbitrum sedcntes, sed raro recti iudicii rogulam quaerentes:
despicientes,

humilesque
si

sanguinarios

,

superbos,
ipso

parricidas,

adulteros, dei

'inimicos,

sors,

ut dicitur, tulerit, hos, qui
vinctos

cum

nomine delendi
habentes,

ernut, ad sidera

•prout

possunt

efferentes:

plurcs

in

carceribus

quos doloso potius

40

et haec 'quam merito proterunt, catenis onerantes; sequuntur in dicta et quae 'eadem paullo post ac si lutulenta saxa despicientes'. nunc igitur domino adiuvante ad id unde digressi fueramus redeamus. epistola. Erat ergo in ilhs diebus quidam tyrannus nomine Conomerus in superioribus parti- 20 bus illius regionis, perversa credulitate et diabolica fraude seductus. qui luinc habobat

inter altaria intrando demorantes

consuotudinem, ut quotiescumquc suam cognovisset coniugem concepisso in utcro, statim ot cum iam multas interemisset mulieres nobili pro.sapia cxortas, iugulabat eam. coeperunt parentes earum inultum super hoc contristari et longius se ab eo submovere.
45

nulhis itaque alicuius
in

discretionis

homo neque colloquendo neque
ei

ullius negotii

causa

qualicumque rc
illius.

illi

adhaorebat noquo mandata
itaque
se
despici

dirigebat, ut non particeps fieret

mahtiae

videns

ob

omnibus, sancto Gildae mandat, ut vervir calliditateni

borum

ipsius

petitionem perciperct.

verum sanctus
48 petioueiu J/

malitiao eius per-

35 dolendi

M

37 poterunt

B

CHRONICA m.

13

98
spiciens milln
inoilo

AVCTARIVM

I.

asstMisiim ei praobiiit, sed longe

promotus ab eo
illius

est.

ne quolibet

modo per

iiiterloeutioncm eius nobiles et i)rincip(!S regionis

penitus decipcrentur.

at ipse praetiitus

tyranims non valens pcrtingere ad hoc quod petebat misit ad
ut nuilti testes sunt fideles,

qucn-

nomine Werocum, mandans, quatenus ei quod eum AVerocus Venetensium comes audisset, coniugium filiam suara. daret in statim ad internuntium eius retulit dicens quomodo possuni dare filiani meam mucrone domini vestri nctando interiicicndam? num quid non audivi stragem, quam fecit de nequaquam id faciam filia enim mea mortem mulieribus, quac sibi fuerant copulatae Regressi itaque nuntii ad praedictum 21 non incurret. dum ab ea potero eam propellere. maieficum retulerunt quae eis "Werocus dixerat. ille autem non desistens ab hoc quod inceperat iterum atquc iterum Weroco mandat dicens: quoscumque volueris obsides tantum fao quod posco. cui Werocus vana est pctitio tua vel fideiussores tibi dabo nisi enim beatum virum (Tcildam mibi fideiussorem dederis, et frustra rogitando laboras. minime quod quaeris impetrabis, quia nisi pcr maiunn ipsius eam nulli tradam. at ille inox nuntios misit ad beatum Gildam postulans ab eo, ut quantocius veniret et puellam fidc sua de manu patris reciperet et sibi coniugem legitimo traderet matrimonio. sanctus itaque vir eorum verba renuens respondit dicens: nostis, quia dominus vester

dam

principcm,

5

:

'.'

:

10

,

:

is

callidissimus

est

ct

tyrannica feritate

perversus:

si

consensero

ei

et

me

fideiussorem
et

posuerit et post puellam occiderit, gravi lapsus
eius

sum peccato apud domiuum

parentes
20

vehementi orbatione prolis seduxi atque intolei-abili dolore tradidi congemiscendos. sed tamen vobiscum proficiscar et utrorumque vohmtates discutiam, parentum scilicet tunc veniens simul cum eis reperit ipsos principes ob et eius, qui vos ad me direxit.
huiusmodi causam
tradam.
dixit:
in

unum

convenisse.
si

et

dum

de hac re loquerentur inter se,

ait

pater puellae beato Gildae:

manu

tua susceperis fiham
,

meam,

tibi

credam,
cui

tibi

eam
35

quod

si

illam

suscipere
et

nolueris

hic

numquam

habebit.

beatus Gildas
praefatus

mihi eani trade

ego protectus dei virtute eam sanam restituam.

itaque tyrannus de

manu

sancti Gildae recepit

eam

in coniugio sibi

copulandam.

beatus

Peractis igitur 22 vero Gildas revertitur ad monasterium suum, pollens claris virtutibus. nuptiis coepit tyrannus sponsam fovere dilectam et ut cognovit eam concepisse in utero,
cogitavit

eam

occidere solito more.
dicit
si

sed pertimescens iusiurandum, quod pactus fuerat
fallere

sn

beato Gildao,
dei incurrere,

apud

sc

non posse sc

sanctum virum.
viri

timebat enim iram

muliercm, quam de manu saucti

Gildae susceperat, nefando cnso

non oporquod facere decreverat velut timidus et nullius audaeiae homo propter quendam monachum ad effectum ducere dimitteret. interca mulier pluribus indiciis percipiens animum cius furibundum adversum se eo quod gravida esset, timore perterrita in fugam latenter elapsa est. (luod ut cognovit vir eius maleficus, maiore iam ira succensus insecutus est eam: quam cum invenisset iuxta viam latentem sub frondibus, erat enim ex itinere fatigata, exempto 23 mucrone amputavit caput eius et sic demum ad domum suam reversus est. Pater
interimere conaretur.
tere
at diabolus e contra occasiones sibi ministrat, asserens
,

eum

in

tantum sanctitatem beati Gildae timere

ut

,

35

40

igitur

illius

audiens, (juod

accidisset

filiae

suac
:

,

mngno

concussus dolorc sub
filiani

magna

festinatioiie

mox

misit ad Itcatnm Gildani diccns
illam.

rcdde mihi

tuam intercessioncm perdidi
concitus
vonit

cognosce

eiiim, quia qui in coniugio

tua accepit, proprio gladio eain iugulavit.

ad quandam
ipse

super hoc igitur munitiunculam, ubi praefatus tyrannus habitabat, volens

meam, quia propter eam dc manu sanctus vir valde commotus
4^

ab

eo audire, utrum

tyrannus ubi sensit

coniugem suam, sicut rumor ferebat, interemisset. verum sanctum Gildam appropinquare praecepit ostiario domus ne ullo
,
,

6 internuncios

M
,37

13
laps.-i

niilii

um. li

'M ouni

b.

gilda

B

33 interemisse

B

e contra om.

B

35 homo om.

B

M

VITA GILDAE.
inndo sanctum
viruiii

99
so in

ad so permitteret ingredi: sciebat enim

doum

et
lioc

in

heatum

Ciildam deliquisse per lioc, quod
rarot, orarc

uxorem suam

occiderat.

scd quaniviH

non ifno-

5

10

tamen sauctum virum dedignabatur, ut suis procibus obtineret apud doum, quatenus daret ei cor contrituni et humiliatum ad agendam paenitentiani dc malo quod cum ergo sanctus Gildas diu pulsasset ad portam tyranni et nullus ei aperiret, egerat. sed potius ab his qui erant intus derideretur, oravit deum, si eius vita in melius non esset mutanda, ut dignaretur mahtiae eius finem imponero. <;ompleta itaque orationo circuiens totam munitioneni, in qua pessimus tyraimus manebat, accepit plenum pugiihim terrae et proiecit super illam habitationem quae statim doo volento tota corruit. Ueinde abiit usque ad locum, ubi exanime iacobat cadaver muheris intcrfcctae prolem 24 in utero habentis, et Iioc modo oravit: domine deus, qui hominem ex limo terrae formasti et propter ilhim hberandum de potestate diaboli, in cuius so doniinium iniecerat propriac hbertatis arbitrio, dum tuum transgressus ost praocoptum, fihum tuum quem
,

,

ante saecula ex aeternitate genueras, mori voluisti, te invoco, ut
!•'

me
iu

cxaudias.

exaudi,
tuus
ai
'"'' •'''".

inquam, domine, quia

te in

nomine unigeniti

tui

domini nostri losu Christi

piito.

ouim
prece.

filius

magister noster Christus lesus promittere dignatus est
facta oratione
tUiristi,

se crodentibus,

^«-

quid te peterent in nomine suo, quod aurem tuae clementiae non averteres ab illorum
et

accepit caput
Trifina,
tibi

et

adhaesit

corpori trunco dicens

:

in

nomine

domini nostri lesu
20

dico,

surge et sta super pedes tuos et indica

mihi,

quid videris.

at illa

continuo

surrexit

sana

et

illaesa

ab omni corruptione et

respondens sancto viro dixit: mox ut interfecta sum, angelico sustentabar vehiculo sed tua vocatione reversa sum ad te. quasi ferenda et iungenda choro martyrum
,

tunc beatus Gildas duxit

eam ad patrem suum

et accepta

manu

eius dextera reddidit

25

ei dicens: ecce depositum, quod mihi tradidisti: custodi eam ut filiam et prolem, quem gestat in utoro, diligenter fac enutrire, cum natus fuerit, donec ad intelligibilem aeta-

tem

porveniat.

at illa sub iurciurando aiobat, quia

beatus Gildas respondit: non decet

muherem

subsequi

numquam te deseram, pater. monachum quolibet modo,

cui

sed

mane
30

interim in domo patris tui, donec parias, et cuni pepereris, inducemus te in monasterium yirginum, ut cum ceteris virginibus vitam castimoniae ducere possis. tunc Non multo 25 placuit ei viri dei sermo et remansit in domo patris sui paucis diebus. peracto tempore, cum mulier filium peperisset, nuntiatum est ad boi^tum Gildam: post
qui iussit

35

puerulum baptizari nomonque suum ei imponere fecit et ablactatum libcralibus litterarum studhs erudiendum tradidit matremque eius in monasterio virginum una cum ceteris ancillis dei permanere fecit. quae postea in castitate deo serviens, in fihus ieiuniis et orationibus vitam ducens tandem a domino vocata beato fine quievit.
vero eius et ipse clarus virtutibus et miraculis beatam,

quam

duxcrat, vitam beato fine

complevit.

40

hunc ergo Britanni ob discretionem alterius beati Gildao, non Gildam eum, sed Trechmorum vocant. Et quia por miracula sanctorum, quac in aure fidelium reci- 20 tantur, omnium rerum creator laudatur ac veneratur, qui in sanctis suis mauens mira per illos operatur, dignuni duximus scribere etiam virtutem, quam dominus dignatus crat enira in pracfata cst operari per servum suum Gildam in plebe sancti Demetrii. portu residobant latrunculi, qui nudos ac verberatos, saepe plebe stagnum, in cuius
semivivos

etiam

permittebant
ibi

abire

illuc

advenientes.
,

de

homines circumquaque
4.-,

hal)itantes

vehcmenter commoti

quorum cum pcr sc

igitur
illos

nequitia
illinc

non

valerent oxpellere, praesidium sancti exposcunt: qui pcrvonicns usquc ad os stagni exorat dominum, ut concludat illius stagni aditum. completa itaque oratione cx areua
orectus
est

tumulus magnus, ubi prius malignorum ad insidiandum erat locus.

quod
ac

miraculum cernentes qui
10 examiiie
17

cum
iiui.lj

sancto

viro

ilhic

adveiierant,

deum

glorificaveruat

.1/

'|ui

/•'

•"3«

li-ccluu..niin

/,';

'.-i!.

rmuoniiu'

<nl,i.

M
13«

100

AVCTARIVM
in

I.

27 sanctuin Gildam deinceps
est oratoriuni, (juod

In eadem quoque rcgione quod sonat interprctatum monasterium incolac vocant nions Coetlann.

inao;na veneratione habuerunt.

ucmoris.

cuinquc iiomincs,

qui

se

taciebant

illius

terrae lieredes, servis dei ibi con-

templativam vitam ducentibus saepe iniurias inferrent, asserentes illos de terra excolere, quae circum oratorium sancti Gildae adiacebat, phis quam eis ostenderat, vir vero dei volens omnes quietam agere vitam, accessit ad Htus maris et cum sanctis sibi adhaerentibus
fixis

5

genibus misericordem dominum, qui
devotus, surgensque

facit in

caelo

et in terra

omnia

quae
ftaim. 47,
;.

vult,

orat

ab oratione sanctissimus

manu

ferebat,

terrae

impressit et sie atrium sui oratorii

homo bacuhim, quem circuivit. 'o quam bonus es,
lo

hicidissimus enim fons ad nutum dei de loco, ostendendam certissimam metam atrii secutus est ubi sanctus oraverat, surrexit et ad quod miraculum audientes fideles, etiam quidam usque in hodiernum vestigia sancti. diem hoc cernentes omnipotenti domino, qui mira per sanctos suos operatur, non 28 minimas referunt laudes. Cum vero disponeret misericors deus et beatum Gildam a laboribus liuius mundi et aerumnis cducere et ad gaudia aeterna, quae diligentibus se

'deus Israel, his qui tibi recto sunt corde!"

is

promisit, porducere, per visionem angelicam ei dignatus est denuntiare.

quadam enim

nocte

cum

esset utique,

ut antiqui

affirmant, in
ei in

amabili sibi insula Horata, ubi olim
dicens: audi et inet vidit lacri20

heremiticam duxerat vitam, apparuit
tellege,

somnis angelus domini
solutus

domini lesu Christi amice, quoniam exaudivit deus orationes tuas
et

mas

tuas.

ecce

octava ab hodierna

die

sarcina

carnis videbunt spiritales

ocuii tui,

quod semper

ab infantia desiderasti: videbis etenim in maiestate sua deside-

ratam faciem domini dei tui. confirma ergo discipulos tuos in dei timore et amore et instrue eos solito more, ut eius praeceptis obediant atque operibus studeant ea implere, 29 ut ad gaudia aeterna quae promisit possint pervenire. Facto igitur mane convocatis in unum discipulis dixit eis: quoniam ego, fihi carissimi, viam ingredior universae terrae,
dissolvi mihi expedit, ut
filii

25

deum possim
nec

videre.

vos igitur estote imitatores Christi sicut

semper memores verborum ipsius. sunt: mundus enim transit et concupiscentia eius, dominum vero lesum Christum et eius sermones toto corde diligite, loh. i4, quoniam ipse dixit. "si quis diligit me, sermones meos servabit et ego diligam eum et 'manifcstabo ei me ipsum'. videte itaque, carissimi, quam magnum praemium et quam optandum lucrum promittit nobis ipsa veritas, quae est Christus. ipse enim ut dixit, h,h. ;4,';. 'est via, veritas et vita\ se ipsum itaque nobis daturus est. non ergo negligamus ipsum 1. M,. 4, 1. habere ipsum possidere. habete autem et in vobis continuam caritatem quia 'deus 'caritas est et qui manet in caritate, in deo manet et deus in eo". humilitatem etiam ;(/,;/«.;),;:/. studete habere et esse mites, quoniam dominus in euangelio dicit: 'discite a me, quia 'mitis sum et humilis corde". patientiam quoque semper liabere mementote, nam in Liic. 11, 29. euaugelio idem ipse loquitur: 'in patientia vestra possidebitis animas vcstras'. obedicntes
carissimi et ambulate in dilectione dei et estote
nolite

autem

diligere

mundum

ea, quae

in

mundo

2ji.

,

,

,

35

£uc.

6, 3<i.

etiam estote, sicut et Christus
'bis

obediens

fuit

usque ad mortera.

'estote vero

miseri40

"cwom' 3 5

'^^^^^^ ^^^^^ pater vester misericors est'.
resistit,

superbiam autem execrate, quia 'deus superavaritiam vero declinate, quae ab apostolo
et

humilibus autem dat gratiam'.

idolohitria nominatur.
i.cor. 0,10.
1.

luxuriam quoque

ebrietatem fornicationemque fugite, quoniam,

sicMt apostolus ait,

'neque ebriosi neque fornicatores regnum dei possidebunt".
rcgiio dci separant, oinnimodis sunt fugienda vobis.
iu

omnia
'estote
4.'.

Prir.

.5,

«.

ergo

vitia,

quae homincs a
rugiens
circiiit

'quoque sobrii et vigilantcs

oratioiiibus
(luein

semper, quia adversarius vester diabolus tamdcvoret.
cui
resistite

'quam

lc-o

quaerens

fortes in fide".

odium

2 coedann] Zimmer
15 Imius om.

id ost

uemus

monasterii, coerlaliem i?J/
sibi]

8 deuotius
/>'

i>

11 osteudara 5i)/

B

17 utique om.

B

sua

li

'28 transibit

36

dicite li

46 rugiens

om.

B

VITA GILDAE.

|q|

otiam ct mvidiam tristitiamque do cordibus eradicare vestris satagite et pro his longanimitatem, bonitatem, henignitatem liahore momontoto. quattuor vero virtutes, sine quibus nomo sapicns esse potost, id ost prudontiam, iustitiam, fortitudinom atquc tempcrantiam, semper habere curatc. Uis ct simiUl)Us vcrbis pcr soptom continuos dics, ((uamvis iu- 30
•s

valescente

morbo iam iamquc
suos.

vir sanctus deficere videretur, diseipulos

tamen confirmare
oration(!
:

nou ccssabat
vos
filios

octava vcro

dic

iussit

se in oratorium duci

ibiquo

facta

viaticum dominici corporis susccpit.

deindc discipulos protcstatus est diccns jicr (Uiristum meos monco, nc contcndatis pro corporis mei cadavere, scd mox ut spiritum

exhalavero, toUitc
10

mc

et

in

navim dcponentcs supponite humcris meis lapidcm
vobis iu navi
volucrit.

illum,

qucm recumbere solitus 'oram; nemo auteni ex sed impellentes eam in mare permittitc ire, quo dcus
supcr
niinus scpulturac mihi bxuim,
in
sit

mccum

rcmancat,

providebit auteni do,

autcm in domino quod dic rcsurrectionis rcsurgero me faciet cum cetcris. dcus autcm pacis ct dilectionis semper cum omnibus vobis. et cum respondissent omnes amen, reddidit spiritum
oi placituni.

ubi fucrit

confido

.

15

quarto kalcndas Februarii senex et pleuus dierum.
eius fccerunt, sicut pracceperat
eis.

conabantur

eum

toUere et in

discipuli vcro ilUus toUcntes corpus sed hi qui de CornugaUia venerant, qui plures crant, patriam suam transferre. dum ergo inter se coUoqueren-

tur et facere disponercnt, nutu dei navis

cum

sancto corpore dcmersa est in profuudum

maris: iUi vero per niuUos dics iUud huc iUucque requirentcs,
80

cum nuUo modo

invenire

possent, ad propria sunt reversi.

UiscipuU quoque cius qui ex lleuvisii coenobio erant, 31
et ipsi invenire

per tres menses

cum non possent

eum, tandem consiUo accepto
eis revelatuni

tridu-

anum

statuerunt ducere ieiunium.

quo peracto cuidam ex

est,

25

igitur cum dies rogationum esseut et ipsi orationis et ubi invcniendus csset. quoddam oratoriolum, quod ipse in honore sanctae crucis construxerat venissent, invenerunt navom in aestuario quod vocatur Eroest, id est domus sanctae crucis cum
,
,

quando gratia ad

30

35

coUocatum fuerat in navi. videntcs quidem super altare eiusdem loci in testimonium posuerunt, corpus vero sancti viri cum hymnis ct laudibus ad suuin monasterium deferentes niaxima muUitudiue populorum prosequente cum gaudio et laetitia magna, quoniam patronum et advocatum magnum patriae suae et apud dominum intercessorem dies autcm iUa, quae est quiuto idus Maii, ab iUo tempore i^sque ad praeinvenerant. plurimas sens tempus celeberrima coUtur et servatur apud provinciales Venetenses. sohtus est dominus facere virtutes ad eius sepulcrum, sicut et ipsi etiam in iUa die ocuUs nostris vidimus. positum est autem corpus sancti viri in ecclesia, quam ipse in antiquo castro Reuvisii construxerat, eadem qua praefati sumus die, ubi per multa
sancto

corpore

integro

ct

iUaeso,

sicut

ab

ipsis

autem gaudio magno

gavisi sunt et lapidem

40

annorum curricula servabatur et ab universa Brittonum gente venerabiliter colebatur, quoniam innumerabilcs a domino fiebant virtutes. luterfecto crudeUter ab impiis reU- 32 gioso rege Salomouc et dissidentibus inter se ipsos Britannis beUaque intcatina gcrentibus, a foris autem piratis Danorum universam Britanniara longc latcquc depopuhiutibus: nam eo tempore gens ipsa GaUiarum quoque partes vastabat maritimas et quasi

quadam

graudinis intolerabiU tempcstate conterebat.

itaquc Britannia, quac

oUm Le-

tavia dicta fuit, sicut diximus, eo temporc tam a suis quam ab cxtrancis crudcU modo civitates, casteUa, ecclesiae, domus, numasteria virorum atque sanctimonivastabatur.

alium igui tradebantur. donec
45

vastam eremuni omnino regio tota dei eo terapore Alanus atque Pasquetenus frater eius Veneticam proiudicio redigeretur. vinciam regebant, quae a Guereco Bro Gueret dicitur eo quod occiso Belpoleno duce cum cxcrcitu suo, effugato etiam aUo Francorum duce Ebracario regionem ipsam viriiii

soUtudinem

et

,

1 his] hic

B
37 a

12 autcnij qn.K,iie
doiiiiiio|

U

If)

qiianlo

H

20

rcuuisii

om.

li

27 eiua

B

35 reuysii

B

ibi

B

41/42 letunia

U

45 pasquetaims

B

4G guoreco| B, wereco J/

10-2

AVCTARIVM

1.

dcfcTulorit: scd oiipto a Nortinannis Pasqueteno atquc rodempto nc postea a quodani per iusidias occiso solus cuni filiis, prout potcrat, Alanus ipsaiii provinciam regebat. ca tempostate duo monastoria virorum, Lociimenech, id est locus monachorum, et locus
litor

sancti Gildac

cffugatis

habitatoribus deserta sunt atque

destructa:

quorum habitatores
s

coniuncti simul compulsi sunt alienas petere regiones atque in Bituricensi regione novas ponerc sedes, secum defcreutes sanctorum corpora, sanctarumque patrocinia, quae tunc
3:3

[Moriacensi festa devotione nimioque venerabautur affectu. siquidcm coenobio, quod est Locmenech, praeerat eo tempore Taneth abbas; monastcrium voro sancti Gildae regebat Daiocus venerabiHs vitae abbas. hic sub altare huius sanctao ecclesiae rehquias beati Gildae, octo scilicet de maioribus ossibus in sarco-

temporis apud Britannos

lo

phago

quae tempore nostro reperta sunt, cetera vero simul cum rehquiis sancti Paterni Yenetensis episcopi et aliorum sanctorum cum hbris et ornamentis monachi socum transtulerunt. simih modo ex omni Britannia sanctorum corpora por
ipsius recondidit,

34 diversas regioncs sunt dispersa.]
ecclesiae

Cuin autom omnipotenti domino complacuisset, ut ct
restaurarentur ct

sanctorum
misero

in

Britannia

gens

Brittonum, quae

in ahenis

i-'

regionibus

modo

exulabat, ad

proprias rediret sedes, resumuut vires iterum

Britanni et qui intra regionem remanserant et qui dispersi fuerant per regiones collecti
in

unum sumunt arma, expugnant
finibus
suis

virihter hostes

suos

,

terra

marique effugant
ilhistrem
et

et a

cunctis

expellunt.

eo tempore erat comes in Redoncnsi civitate luchacl,

qui

et

Berengarius dicebatur: hic habuit filium nomine
ortus
tenuit.

Conanum

belh-

20

cosum virum, ex quo Britanniae monarchiam

est

Gaufredus

vir

et

ipse in armis

strenuus, qui totius

hic ergo rogavit

GauzHnum

Floriacensis tunc monasterii

abbatem, qui etiam postea Bituricensi ecclesiae praefuit archiepiscopus, ut transmitteret erant in sua regione solo sibi Felicem monachum ad restauranda monasteria, quae
tenus destruota.

anno
ei

igitur

dominicae incarnationis millesimo octavo missus est Felix

ss

a supra dicto abbate ad Gaufreduin comitem, qui honorifice ab co susceptus est atque

praedicta coenobia
cans, ut

donavit

cum omnibus
ea,
ire.

appendiciis suis, rogans
ei

et

multum depro-

omni studio reaedificaret
rediisset,
:

promisitque plurima se

largiturum dona,

cum
30

de itinere

quo festinabat

properabat enim eo tempore idem dux

Romam

ivit itaque, sed non rediit, quia in ipso itinere mortuus fuit. ire gratia orationis commendaverat autem ipse dux supra dictum Pelicem, dum proficisceretur, coniugi nobihbusque suis, fratri etiam suo ludicaeli episcopo Venetensi, in cuius dioecesi ipsa 35 monasteria erant. Sed Hbet nunc retro redire et beati Pauli episcopi in ipso factum referre miracuhnn. cum esset idem FeHx in supra dicto Floriacensi coenobio tempore Abbonis abbatis et languore gravi deprimeretur et desperatus a medicis nuHo modo

35

vivere crederetur, apparuit

ei

vigilanti et oranti beatus dixit:

Paulus episcopus assistens ante
te

lectum ipsius cum
tenet hoc

magno himine eique
at iHe:

quomodo
diu tenet

habes, frater? vel ubi te
episcopus,

mahim?

quis es,
ait,

domine?

ego, inquit,

sum Paulus
mahmi,

quem
ei

quaerebas.
at iUe

doinine, ecce,

in

hoc latere

me

et ostendit ei locuni.

appropinquans digito leniter de hitere eius putrefactam abstuHt costam et

ad

40

lunicn lampadis ostendit dicens:

haec ampHus non

te nocebit.

et

hoc dicens proiecit
praovenit

eam
tota

et

ab admirantis ocuhs cum luminc suo disparuit, odor vero suavissinuis pormansit
iii

iioctc

(!iidciii

<h)mn.

sanus itaque

cum

esset fiictus,

nemo

eum ad

vigilias iiocturnas.

iiiirantur oniiics

qucni spcrabiint iam niortuum vivcro, ot interrogant,

(luomodo sanatus fuerit: illc a beato Paulo sc visitatum et quid sibi dixerit, quahter etiam de latere suo fractam putrefactamquc absti-axerit costam, et en iHam, inquit, et elevans a terra omnibus ostcndit eam. mirantur cuncti factum, simulque laudes domino 36 cum
sonitu rcddidcruiit

k

oymbalorum.

sod

;id

iiarrationis

ordinom
c.

rodeamus.

Post

1 defendebant

B
40

pasquofheno
leiiitcr

U

5 bytuiiccnsi

B

7

33 om.

B

22 goslinura

B

23 bytinicensi

Jl

B

VITA GILDAE.

103

mortem uutem Gaufredi

suum monastcrium. Hadesed multis precibus rogavit, ut maneret et perficeret ea, quac vir suus in restaurandis cocnobiis inciioavcrat faccre. rctentus igitur
ducis,
(11111

rcdirc voluisset Felix ad

gogis comitissa non permisit illum

ire,

'

eius maximeque ab cpiscopo Venetensi ludicaele, qui eum unice diligebat. primo quidem parva erexit habitacula in supra dictis locis. erant vero ibidem ecclcsiae sino tectis ot cx partc dirutae et intor ipsos pariotcs amiosac arbores

a

comitissa

et

consiliariis

creveraut.
erat. nulla

scd ct ostia ipsa quacdam concluserant.

nulla

ibi

tiinc

liaijitatioiiis

domus
vidcille

hominis conversatio, sed orant

in ipsis

etiam ccclcsiis cubiiia fcranim.

batur crgo omnibus laboriosum valde ot
10

difficile

aggredi tam
illud

immcnsum
fuit
viri,

opus,

scd

habens iiduciam in domino non dubitavit invadere nam infra paucos dies convenerunt ad cum optimi
ct

ncc

spo sua iiustratus.

et religiosi

quoriim adiutorio
:

ccclesias

restauravit
in

et

domos

acdificavit,

vincas plantavit atque ponuuia
in

ab

liis

etiam pueri cnutriti

dci sorvitio fucre,

Per idem tempus Britanni itcrum

scditio- 37

nem
1:.

commovcrunt, nam rustici insurgentes conti-a dominos suos congrcgansecum comitc Alano agmina rusticorum invadunt, trucidant, dispergunt, persequuntur, quoniam sine duce et sine consilio venerant in proelium. deinde quidam nobilium iusurrexerunt contra comitem, sed non praevaluerunt, quoniam ipse inter hos tumultus Felix, quoniam non poterat vir ignavus et sine scientia non crat, quiete et pacifice vivere statuit ad monasterium suum redire nani sedecimum annum
versi bella
tur: at nobiles iuncto
, .

20

agebat, ex quo ab abbate suo ibideni trausmissus fuerat.

conatuni vero ipsius pracvcnit

Hadcgogis comitissa, niisit uamque per quendam virum, qui cum eo pergebat, nomine Filim epistolam ad abbatem illius rogans. ne ullo modo eum retineret, sed abbatis ei benedictionem daret et ad sc illum iterum transmitteret, quoniam filii eius Alanus et

Eudo iam
25

quae pater eoruiii ci proniiserat. Cum 38 igitur legisset Clauzlinus abbas cpistolam, vocat Felicem monacliuiii iiiterrogatquc, ad quid veuerit vel cur dimiserit loca ipsa ct congregationem, quani ci commiscrat. ille quoniam, inquit. nec pacifice neque cum quiete possum ibi deo servire. cui abbas:
adulti parati ciant iicrficcrc omnia,
tu

autem

in
vis

tua putas

habere patria, quod Christus non habuit
debes,
sicut et ille

in

sua?

si

igitur

ad
^cf. ;<, 22

Christum
30

pervenire,

ambulavit, et tu anibulare.
nos intrare
in

'per multas
dci'.

'enim

tribulationes', sicut dicit

apostolus,

'oportet

regnum

ergo

ubicumquc fueris, et esto nobis obedicns, sicut in tua professione deo vovisti et suscipe curam abbatis atque benedictioncm. ut cum ipsis, sed cum ille se quibus te praeesse voluimus, pervenire valeas ad aeternam vitam.
patientcr, carissime.
fcr molestias,

excusaret et nullo
35

cpiscopus,

modo hoc facere arrcptum eum invitum ad
lulii.

quarto nonas
congregationis

abbas, qui erat, sicut diximus, altare duxit atque ad abbatis officium promovit accepta itaque Fclix iam abbas tam abbatis sui quam cunctac
se posse diceret,

suac

bencdictione
et

revertitur,

commendaticias

se^uini

dcfcrens

litteras

principibus Britanniae

episcopo Venetensi.

locuni de duobus statueret
40

sedcm abbatiae
illi
,

cum autem dubitarct, quem potiorem habere, ducem Alanum cpiscopumque Vcncviris.

tensem super hac re consuluit.
statuerunt
et vini

convocatis nobilibus

aliquibus etiam episcopis

locimi sancti Gildac

qui crat antiquior

ct terrae fcrtilitate. frumenti ctiani

arborumquc pomifcrarum abundantior, divcrsorum quoquc magnorum piscium quidam 'M generibus suis temporibus afHucntior. Erat autem in eodcm loco ipso tcmpore
45

nomine Ehoarn, super quem noctc irrucntcs latrunculi eum ex adhaerenti ecclesiae domo extraxeruut. quidam vero ex ipsis Leopardus cogmox cornominc arripiens securim supcr limcn ecclesiae cerebrum illius excussit, qui accipiens se ipsum reptus a daemonio in terram corruit atquc cum surrexisset, cultcllum intcrfccisset. nisi cito a sociis suis fuisset defcnsus, scmct ipsum vulneravit et
dei servus solitariam vitam duccns
in

pcctore

16 concilio

B

25 gauzlimisj

sic

BAI

37 suae om.

B

|0.|

AVCTARIVM
igiliir
:ili

I.

Ii{>;iitu.s

ipsis

(inmuiii

rcversus

ost,

sed mmi(|nain postea sensum recepit.

vidi-

inus nanique ouni per viginti annos nullo tegi induiuonto, luin tunica,

non camisia, non
huic
si

calccamento.
misericordia

sed

miro

modo

aestate

et

hienic

nudum

incedere.

quis

pro

indumentum porrexisset, ille, si forte sub arbore sedisset vel in et si quidem loco, non discedebat, donec ipsum indumentum omnino discidisset. quolibct fuisset, in ipso hico diffilabat eum, si vero pellicoum, ct ipsum ad lanoum vcl lineuni itaque et aestatis immcnsos calores atque intolerabilia hiemis frigora, niliihim redigcbat. o ineffabilis sicut diximus, per nuiltos annos midus incedens domi forisque pertuht.
aliquod
Christi

.'•

clomentia! o bonitatis et misericordiae ipsius
sic

immensitas! o

beati

Gikhie glolo

uno eodemque homine ot puniunt crimina et impios castigant, ne simiiia fiicere praesumant, ne similiter puniantur! credimus autem virum illum per hoc quod dous non vindicat bis iu id ipsum salvum pro dei misericordia fuisse. 40 Festivitas bt^atissimi Gildao, qua de mari translatum ost corpus eius, appropinquabat ot popubis undique confiuens ad diem fostum occurrerc festinabat. tunc quidam, qui
riosa

merita, quac

in

,

,

diu

in

lecto

iacuerat

gravi

detentus

infirmitate,

cum

videret vicinos et amicos suos

15

properare ad diem festum, clamabat, ut se ad sanctum locum ducerent.

dicebat enim,

quod,

si

sancti

viri

sepulcrum contingere meruisset,
so

mox

sanitati redderetur:

hoc se

credcrc,

hanc fidom

liabere

tostabatur.

adductus itaque
vigiliae

ab amicis est et ante
celebrarentur et
ille
20

sepulcrum bcati Gikhio positus.

cum vero

sollemniter
in

ante sanctuni iaceret sepulcrum, subito

se extendens

mortui

modum

diriguit, plan-

gere cessavit, eius ocub eversi erant, pedes manus pectus frigescebant et toto corpore

mortuus esse videbatur. populi multitudo, quae circumdederat, conclamabat quoniam mortuus est, educite eum foras. igitur vociferantibus illis et circa eum magis magisque sese comprimentibus cum nemo neque manura ponere neque ad oum prae multitudine
:

accedere per

tros

fere

horas posset,
sancti in

tandem ascendens quidam ex monachis lunior

25

nomiue

et accipiens

baculum

manu

sua

eum

tertio

signavit

cum baculo

signo

sanctae crucis.

iihco

mirantibus cunctis erexit se atque dixit:
et sua

num

quid non vidistis tunc in con-

beatum Gildam stantem super istum lapidem
spectu

me manu

erigentem?

omnium sanus atque gaudens surrexit et manu sua deferens candehim super altare posuit et qui aborum manibus ad sanctum deductus fuerat sepulcrum languens, suis pedibus domum sanus revertitur gaudens. hanc vero virtutem cum postea nar41

30

mabat

rarem nobilibus quibusdam ante ecclesiam Plomorcat, ille affuit et iureiurando affirita fuisse, sicut dicebam. Notissima res est et per cunctas partes Britanniae
si

vulgata, ut,

ahqua regione mortahtas incubuerit, ilhus atque a deo ibidem sine dubio praestolaro remedium. veniebat pro eadem causa de Ufintinc muHitudo plebis, sed unus cx ipsis nomine Dongual subita eadem clade percussus cecidit et ante ecclesiam Sarthau
in

parrochia vel

etiam in

habitatores ad huius sanctissimum

confugere locum

35

socii vero ipsius cum ad sanctum venissent kicum, rogaverunt me, ut caballum, quo eum deferrent, transmitterem quod et feci. adductus itaque est sed quia stare non poterat, in domo hospitum collocatus est. erat autem ad videndum horribihs et sanguincm vomcns. nomo oum usque in crastinum vivere spcu-abat, scd iam iamque
, ,

remansit.

40

uKjri exspoctal)atur.

iiiuic

visitatura cuncta congrcgatio vonit oratque pro 00
iiir

dominum

et oleo sancto pcrungit.
et post

itaque ab
sanitati

ilhi

hora paulatim ad
socii

se rediit et vires recepit
oius

ahquos dios

ox integro

ost redditus.

ad propria rcdeuntes
4s

uxori eius

mortuum eum

fuisse et

eleemosynas pro anima
mirabilia

viri

sui

apud sanctum Gildam sepultum dixerunt. venit illa factura, sed quem sperabat mortuum, invenit non solum
sic,

vivontem, vcrum etiam sanissimum.

sic operaris,

deus noster, in sanctis

tuis

atque

magna

solus facis.

rcvertitur

itaque

vir

ille

cum uxore

sua gaudens atque

31 uero] ergo

B

35

loc.

s.

conf.

J/

36

praestolari J/

VITA GILDAE.
sanus,

105

qui venerat maestus ot inoribuiKUis. iuiiic cgo nupor vidi suiiuin ct {^^ratias referentem deo et bcati Gildae virtutes magnificantem, qui etiam ea de se recordatur. quae enarravimus. Ncc praetereundum silentio est, quas eodem tcmporc priores nostri 12 qualesque liumani generis inimici in lioc sacro coenobio pcrtuierint niolcstias. vidcns
^

namque

ille

antiquus hostis, quod servi dei loeum desertum incolere

coepissent atque

se ab eo,

quem

diu possederat, loco diu dcscrto expellcrc deberent, ad suas antiquas
et nocturnis tcrrori-

revertitur artes et quos dei virtute videbat munitos, fantasmatiiius

10

pueriles monachi ad mensam sederent ot psalmos firniarent, adversarius adfuit, alludens Uunini candelae apparuit extendensque freijuentcr maiium intcr duos puerulos, lianc denuo retrahens et iterum extendens atque itcrum retrahens et hoc, doncc candelae deficeret lumen, in-

bus eos eff^ugare omnibus modis conabatur.

nam

nocte quadani

dum

desinenter faciens.

specics vero brachii atque manus, quae

nigra et horrida piUs.
fredus
15
,

pueri timore exterriti
:

soUimmodo videbatur, erat ac perturbati erant. aUer puerorum Rat,

aUer vero Mangisus vocabatur tertius vero adolescentulus qui eos docebat, senex igitur, qui eos servabat, nomine lovethen, videns quac Ranuulfus dicebatur.
fiebant et timore pueros perterritos, dicebat eis: signate vos, pueri,

signate vos signo

sanctae

20

improbus vero daemon consumptam extinxit candelam et se in risum movens per acervum lapideum, qui iuxta erat, proruons terrorem immensum ex sonitu lapidum concussit: deinde scutulas, quae in refectorio erant positae, tota nocte niovens atque removens inquietam habUatoribus noctem
crucis
et

psalmos Daviticos

decautate.

vascuUim vero, quod iuxta erat positum vino repletum, dum minister requisisset, vacuum iuvenit neque ulUim vestigium, ubi in terrani defluxerit, repertum est. FeUx abierat qui cum vonisset ct a fratribus quae praoterita nocte pertulissent phanreddidit.
:

2^

cum sale benedixit et in circuitu et intus aspersit, atque ab iUo die per dei gratiam quieta habitatio permansit. Fuit tempore iUo inter 43 priores Uuius sacri coenobii monacUus quidam nominc Gingurianus, laicus quidein, sed Uic cum aUquamdiu innocentem et simspiritu sancto omnibusque virtutibus plenus.
tasmata audisset, acceptam aquam

pUcem vitam agens
3u

in

monasterio

corporis comprobare aliisquc in

deo deservisset et eius patientiam por raolestiam exemplum ostendere dominus decrevissct, per spiritum
finem vitae suae.
,

sanctum

ei

revelare

dignatus

est

venit itaque

quadam
ct

die

antc

abbatem FeUcem atque omnem congregationem UumiUter dum igitur in circuitu tamquam innocenti omnibus sibi veniam dari. respondissent: dimittat tibi dominus ignorantias tuas atque ab omnibus
absolvat, scUote ergo, inquit iUc
35
,

satisfaciens >ct

petens ab

simplici viro

peccatis tuis te

carissimi fratres, quia ab Uodierna die

neque ambu-

40

rogo caritatem vestram, ut vestris orationibus hire inter vos nequc mancre potoro. mirantiu' omncs, quod, quem sanuiii ungatis. me commendctis deo ct olco sancto loqui poterat ille autem rogabat, instabat, ut quamdiu videbant, ungi se rogaret. atque ferramcnta sua et posuit post capitulum autem dctulit omnia utensiUa ungeretur. praeccpisti: ante pedes abbatis dicens: domino, ecce obedientiam, quam mihi servare custos alvearii ab commenda eam aUcui cx fratribus. fuerat enim ipse bcatus vir
initio

Uabens sub cura sua plui-ima apum vasa. doiiidc cuni niissa dc manu cclolnarotur, post pacem ad sanctum accedens aUarc communioncm sanctiun gradum aUaris se sacordotis accepit ac post, ainljas manus ad pectus adduccns, iuxta manus eductus est in domuin infirmorum. ubi statim, extendens recubuit atquc inter
conversionis suae,
sicut postuhaverat a fratribus, oleo

45

sancto unctus est atque ab
in

illo dic,

sicut praedixerat,

per totum annum paralysi solutus neque nianum ad os ducerc potuit.

lecto

iacens noque

in
oi

latere

altcro se verterc
11

50

dommus pcr Per annum vero (|ui nianc Riaulum monaciium angcUim suuin dignatus cst obitus sui diom dcnuntiart^: nostrac. ut gratias doo ad sc vocavit ciquc dixit: dic, rogo, frater, omni congrcgati.)iii quoniam ad nocccrto semper agant et in domino iugiter gaudcant ct noverint pro
unum
manifestc
,

CHRONICA

14
III.

106
turnas vigilias sanctum

AVCTARIVM

III.

VITAE GILDAE.

Michaelem archangelum secuni hac nocte habuerint, qui antesonarentur,
in

quam omnino
cum

vigiliae

specie
;

pulcherrimi infantis

mihi

cum maximo
te,

luniine appai-uit et quis esset, dixit.

et adiecit

ne timeas,

inquit, sed

praepara

quia

luce huius diei de corpore tuo exibis ad meliorem vitam.

ac deinde per fenestram
5

orientalom

cum

suo lumine ecclesiam intravit et quaradiu vigiliae celebrabantur, prae-

lumen ab ecclesia non recessit. nunc ei'go, carissime frater, nuntia fratribus nostris quac tibi dixi et quod gratias caritati eorum refero quia obsequium mihi per totum istum annum exhibuerunt. obsecro autem, ut communionem sanctam mihi igitur post vesperas vocavit deferas atque ab hora vespertina obitum meum observes. servitorem suum eique dixit: voca fratres meos ad me, quia iam de hac vita exeo. omni itaque congregatione ad eum coadunata de hac vita eadem, qua praedixerat, 45 hora migravit ad dominum quarto kalend. Octobris. Yir quoque vitae venerabilis et memoria dignus eisdem teraporibus in hoc sacro coenobio refulsit Gulstanus. hic etiam laicus erat, sed psalmos et orationes, quas memoriter didicerat, nocte dieque ante deuni decantare non cessabat, pernox in vigihis, ita ut etiam decrepita aetate vix eum
clarum
illud
,

,

10

is

vidisses

tribus

horis

aestate

aut hierae

in

lecto iacere.

hic vero in adolescentia sua

a piraticis praedonibus est separatus per Pelicem, qui eo tempore in Ossa insula here-

miticam necdum monachus
didicerat,
in

ducebat vitam.

ipsam quoque, quam eo tempore ab

eo

semper
est

dilexit

usque ad finem vitae suae ducere vitam, parcus

in cibis et
20

potu, in vigiHis et oratione assiduus.
huius regionis

huius itaque viri merita dorainus declarare

dignatus

etiam in vita sua: nara longe lateque laudes et praeconia ipsius in ore
resonabant.

omnium navigatorum
dignabatiir
posset.

plurimas

namque per eum dominus

dinumerare ea vix ahquis Decembris apud Belluravidere castrum, ubi pro utihtatc monasterii sui venerat, in domo monachorum sancti Petri Mahacensium. sed ubi voce praeconis fuit auditum, quod beatus Gulstanus de hac vita raigrasset (raedia enim nocte transierat), continuo de lectulis dissihentes viri nobiles simul cum
operari virtutes
ot miracula, ita ut enarrare vcl

defunctus

autem

est

quinto

kalend.

25

raatronis

et

cunctis

qui

audiebant certatim festinabant ire
ita

ut

obsequium ferrent viro dei,

ut vix posset ipsa

cum cereis et lampadibus, domus continere multitudinem.
30

videntes itaquc raonachi sancti Philiberti multa ornamenta, pecuniam quoque copiosam
et cereorura

diversam multitudinem circa corpus

viri

dei aggregari, persuaserunt omni-

bus qui convenerant, ut ad ecclesiam suam sanctum corpus deferrent.

sed resistentibus
,

monachis,
illa

in

quorum

hospitio defunctus fuerat,

famuhs

etiara

contradicentibus

ne ab

suum reducere monasterium, illi c contrario concitata raultitudinc rapientes illum de domo illa cum omni apparatu suo et luminibus ad ccclesiam suam deportavorunt et immcnsam quae offerebatur per triduum pecuniam colHgcntes post tertium diem sepeUerunt cum. igitur cum ad monasterium
raoveretur, donec illud possent ad
eius

domo

35

haec nuntiata fuissent, Vitalis abbas
liumiUter
rogavit.

ilhic

perrexit
sancti
viri

et

ut corpus

monachi

sui sibi

reddcretur,

sed

iUi

non

dilectione,

sed potius araore
40

responsum.
iniuria
ipsi

pecuniarum, quac quotidie ad cius undique deferebantur sepulcrum, nuUum reddiderunt illo ad episcopum Pictavcnseni Isembardum abiit, clamorem ferens de
corporis monachi sui. episcopus quia inobedientes praeceptis suis monachi fuerant, praecepit eos cum suo abbate ad synodum suam venire, abbatem ctiam Vitalera praecepit adesse. cura ergo venissent et in synodo utrique eorum
ablati
sibi

causani dixissent, episcopus praecepit abbatibus atque canonicis nobilibus qui aderant,
ut
36 8uam om.

45

M

ly.

VITA GILDAE.

AVCTORE CARADOCO LANCARBANENSI.
Nau
fuit

rex

victores bellicosos,

Scotiae nobilissiraus regum aquilonalium qui XXIIII filios habuit quorum unus nominabatur Gildas, quera parentes sui commiserunt
,

1

studio litterarum.

puer bonae indolis et studiosus

floruit

ingenio,

quicquid

audicbat a

magistro,
5

commemorabat

diligentissime, nec laedebat oblivio.

studuit studiosus assidue
cito

inter suates in artibus septem,

donec pervenit ad iuventutem, dum iuvenis factus

deseruit regionem.

Transfretavit

mare Gallicum,

in civitatibus Galliae remansit studens 2

10

optime spatio VII annorum et in termino septimi anni cum magna mole diversorum voluminum remeavit ad maiorem Brittanniam. audita fama famosissimi advenae confluxerunt ad eum scolares plurimi undique, audierunt ab co VII disciplinarum scientiam Religio subtilissime, unde ex discipulis magistri effecti sunt sub magistrali lionore.
sapientissimi doctoris magnificabatur et conlaudabatur in tantum a Britannigenis omni-

3

bus,
batur
15

quod nec par
ei,

ei

inveniebatur nec poterat inveniri

pro suis meritis excellentibus.
cilicio

ieiunabat ut heremita Antonius; orabat vir religiosissimus

indutus:

quicquid da-

continuo impendebat paupcribus.

abstinebat se a lactea dulcedine et a melle,

mixtum

fontanae herbae potius in amore, panera ordciceum comedebat comfontanam aquam bibebat cotidie. balnea non intrabat, quod diligebatur macies apparebat in facie, quasi quidam febricilans videbatur a sua gente maxime. fluvialem aquam intrare solebat media nocte, ubi manebat stabilitus, donec gravissime.
caro
fuit in odio,

cinere,

diceretur
20

ab

ipso

ter

oratio

dominica.

his peractis

repetebat

suum oratorium,

ibi

exorabat genu flectendo divinam maiestatem usque diem clarum. dormiebat modice, raanducabat sine saturitate satiatus iacebat supra petram vestitus solummodo una veste. tantum metando praemium caelcste, caelestia praemia erant ei in desiderio. Praecipiebat
spernere,

4

ammouebat
tria

despicere quae transeunt in
;

momento

;

pracdicator erat clarissi-

mus per
25

regna Britanniae

tabili

sua praedicatione.
in

reges timebant timendum, cui obediebant audita acceppraedicabat orani dominica apud raaritimam ecclesiara, quae
in

stat

Pepidiauc regione,

temporc

Trifini

regis,

innumerabili multitudine plebis
est

illum audiente, et

dum

incipcret praedicare, retenta

vox praedicationis
scire,

in praedi-

cante, unde plebs ammirata est valde pro

admirabili

retentione.

sanctus Gildas ilhul

comperiens
30

praecepit

omnibus astantibus exire, ut posset
si

illorum fiebat impediraentum praedicationis divinae, nec etiara
potuit praedicare.

utrum per ahquem post recessionem eorum
ia ecclesia

interrogavit postea,

aliquis vel

ahqua esset

latenter.

B(urneianus) C(antahrigiensis)

:

vide supra p. 4.

2 parente
retur

B
26

5

suates] sic

BC,

uates cod. regius 13. B.

B
B

suum om. C»
trifani

22 tautum] tum

B
27

24 obediant
illo

VII coniectura 25 C»

7

terniiiiio
d.

B
die

19 disce-

dominica]

C

mariti-

maniam

C

plebis om.

BC

29 operiens

BC

31 uel] aut

C

14*

108

AVCTARIVM

IV.

cui respondit Nonnita pracgnans Devvi sanctissiiiii [)ucri inater futura: ego Nonnita liic miineo intcr parietcm et ianuam nolens intrare turbani. liis auditis praecepit illi exirc et postquam exivcrat, vocavit plebem, quae vocata venit, ut audiret euangelicam prae-

post finitum sermonem interrogavit angelum dei praedictam r-em, scilicet causa inceperat praedicare et non poterat ducere ad finem. at ille revelavit qua de Nonnita mulier sancta manet in ecclesia, quae nunc praegnans puerum ei talia dicens

dicationem.

:,

:

paritura est

monem
partibus.

inraensa gratia, pro quo non potuisti praedicare divina potestate sermaioris gratiae erit puer venturus; nullus ei aequiparabit in vestris retinente.

cum

ego rclinquam

illi

istam regionem

,

ipse cito crescet et florebit de actate in
lo

5 aetatem.
contigit,

angelus enim dei nuncius mihi declaravit istam veram destinationem. Unde quod sanctissimus praedicator Gildas transivit ad Hiberniam, ubi innumerabiles contemporaneus Gildas vir sanctissimus fuit Arturi regis convertit ad fidem catliolicam. totius maioris Brictanniae, quem diligendum diligebat, cui semper cupiebat obedire. confrati-es tamen XXIII resistebant regi rebelli praedicto, nolentes pati dominum, sed Hueil maior natu belliger assiduus crebro fugabant et expellebant a saltu et bello. affligebat eundem, comnulli regi obedivit, nec etiam Arthuro. et miles famosissimus

15

movebat
ponebat,
audiens

inter

utrumque maximum furorem.

a Scotia veniebat
laude.

saepissime, incendia
universalis Britanniae
est victorioin
-.'0

praedas ducebat cum victoria ac magnanimum iuvenem talia fecisse et
,

unde rex

aequalia facere persecutus

sissimum iuvcnem et optimum

ut aiebant et sperabant indigenae, futurum regem.

persecutionc autem hostili et in

conventu bellico in insula Minau interfecit iuvenem

Arthurus victor remeavit, gaudens maximo Gildas Britonum historiographus tunc quod superavorat suum fortissimum hostem. remanens in Hibernia studium regens et praedicans in civitate Ardmaca audivit fratrem doluit ab auditu, flevit cum gemitu, ut suum ab Artlmro rege interfectum fuisse. praedatorem.
post
illam

interfectionem

2.1

frater carissinms pro carissimo fratrc; oravit pro spiritu fraterno cotidie, orabat insuper

pro Arthuro fratris sui
/mc.c,27.

persecutore

et

interfectore

complcns apostolicum preceptum,
Interea

G quod dicit: 'orate pro persequentibus vos et bene facite his qui oderunt vos'.
sanctissimus

Gildas
et

venerabilis

historiographus

venit

ad

Britanuiam
off^erre

portans

pulcherrimam
in Carbana tam emere

dulcissimam

campanam, quam voverat
illi

apostolico

uuam Romanae

ra

ecclesiae in praescntationem.

pernoctavit honorifico receptus a Cadoco venerabili abl)ate

vallc, qui monstravit

voluit

magno

pretio,

quam

laudabilem campanam, monstratam accepit, accopaudito adventu possessor vendere nolebat.
episcopis
et

Gildae Sapientis ab Arthuro rege et primatibus totius Britanniae

abbatisr,

bus convenerunt innumerabiles ex clero
dicto homicidio.
at
illo,

et populo, ut Arthurum pacificarent ex supra

sicut primitus fecerat, cognito

inimico,

veniam postulanti osculum
rex Arthurus dolens
et

dedit

et

benignissimo

rumore de animo benedixit

obitu fratris indulsit
osculanti.

hoc peracto
7 tentiam et

lacrimans accepit ab episcopis adstantibus paenipotuit,

emcndavit

in

quantum

donec consummavit vitam.
et apostolico

Inde egregius
ecclesiae tribuit

Gildas vir pacificus et catholicus adivit

Romam

Romanae

w

praedictam campanam

unde hoc
tibi

ille

quae commota a manibus apostolici nullum sonitum emittebat. videns talia dicebat: o vir dilecte a deo et ab homine, revela mihi quod
,

Cadocum quam voverat sancto Petro Nancarbanensis ecclesiae abbatem eam voluisse emere, sed apostolo offerre, nolebat vendere. apostolicus his auditis dixit: noseo Cadocum veneracontigit in itinere

de hac praesentatione.

at ille revelavit sanctissimum

4;,

1

deibi

21 prosecutione

B B

7 potui

C

8 nostris

C C C

12

aitni-ii

C C

IG faraosississimus
brictannia bibernia
ab. et ep.

mynau C
27 artlmrio

iuuenem) inimicum 31 pernocterauit

24
34

liibernia]

B B

aitui-io

C

ardinaca

B
C

25

artliurio

38 arthurius

C C

C
JJ

artlnirio

C

35 arthurium

40 adnlt

42

ille

boc

C

44 narcarbanonsis

B

VITA GILDAK.

109

l)il('in abbatcm, qiii soptics adivit civitatcm istam ot ter lerosolimam post inmensa. pericula ot assiduum laborem: remcato et cupienti habcre ut des concedo. destinatum est enim illi, ut habeat, ex hoc praesenti miraculo. Gildas itaquc benedictam cam-

panam
^

recepit et reversus est et reportatam sancto

Cadoco

gratis

impendit.

recepta

a manibus abbatis intonuit iUico pulsata ammirantibus cunctis.

unde remansit omnibus
illicito

portantibus per totam
privaretur linguae

Guaham

pro refugio et quicumque per illam
fateretur

iurarct, aut

Oadocus 8 abbas Nancarbanensis ecclesiae rogavit Gildam doctorem, ut regeret studium scolarum per anni spatium, et rogatus rcxit utillimum, nuUa mercedo reccpta a scolaribus praotcr
continuo.

officio

aut malefactor

suam iniuriam

111

orationes cleri

et

scolariuni.

ubi ipsomet scripsit opus

quatuor euangelistaruni, quod

adhuc remanet

in ecclesia sancti

dei et scriptoris sanctissimi et

Cadoci auro ouangeliorum.

et

argento undique coopertum ad iionorem tenent Walenses indigonao ilhid volunieu
iu primis

pretiosissinium in coniurationibus suis nec

audent aperiro ad videndum nec coutirmant
appositum.
Finito anni 9

paceni et amicitiam inter inimicos,
15

nisi illud affuerit

spatio et scohxribus recedentibus a studio sanctus abbas

Cadocus

et Gildas doctor

optimus

20

communi consiho adierunt duas insulas, scilicet Ronech et Echin. Cadocus intravit proximiorem WaUiae, Gildas adiacentem Angliae. nolebant impediri in ecclesiastico officio a confluentia hominum propterea nesciebant mehus consihum quam rehnquere Carbanam Vallem et adire insulare secretum. Gikhxs fundavit in lionore sanctae et individuae trinitatis oratorium et iuxta illud suum cubiculum non in illo tamen liabebat suum lectum, sed sub alta rupe positum, ubi iacebat usque raediam noctem vigilans et
,
:

orans supra petram omnipotcntcm deum.
frigus

deinde
deura.

adibat

ecclesiam

frigescens nimium,

erat

ei

dulce

et

tolerabih;!

propter

pisciculos traiiebat a rcti et ova a

nidis volucrum,
2r,

unde vivebat, quod
durabili

sibi sufficiebat

ad alimentum.

visitabat unus alte-

rura:

remanentia tahs duravit spatio "\^I annorum.

Summus

creator videns

suum Gildam

10

dilectuni

saxa et
effluil:

aquao praeter guttas pluviales, quao cadeliant supor quae retinebantur cadentia, fecit rivum effluere de rupe alta, qui effluxit et

famukim carero

et

manebit sine defectione ahqua.

dum

sic

perseveraret sanctus Gikhis intentus

30

venerunt piratae do insuhs Orcadibus, qui afflixerunt illum raptis ab eo suis famuhs servientibus et ductis in exihum cum spohis et omnibus suae habitationis supellectihbus. luide afflictus nimium non potuit ibi amplius habitare, rehquit
ieiuniis

et orationibus,

insuham, ascendit naviculara et ingressus est Glastoniani

cum magno

dolore. Melvas

rege regnante
docuit
3,=,

in

aestiva regioue.
et

confratres

diversas

susceptus vir plebes seminans semen seminandura caelestis doctiinac.
Ghastonia, id est
iu

suscipiendus a

Glastoniense abbate

ibi scripsit historias

de regibus Britanniae.
primitus

Urbs Yitrea, quae uomen

sumsit a vitro, est urbs nomino

obsessa est itaque ab Artiu-o tyranno cum innumerabih multitudine propter Guennuvar uxorem suam violatara et raptam a pracdicto iniquo rege et ibi ductam propter refugium inviolati loci propter munitiones arundineti et fluminis ac pahidis causa tutelae. quaosivcrat rex
Britannico serraouc.

40

rebehis

reginam per unius anni circulura, audivit tandem illam remanentem. illico commovit exercitus totius Cornubiae et Dibneniae: paratum est bolhim inter inimicos.

Hoc

4s

Gilda Sapiente iutravit raedias acics, reddita ergo fuit, quae redconsuluit Melvas regi suo pacifice, ut redderet raptam. denda fuerat, per pacem et benivolentiam. his peractis duo reges largiti sunt abbati multa territoria, qui venerunt ad templum sanctae Mariao visitandum et oraudum conviso

abbas Glastoniae comitante clero

et

1

1

ist.

ciu.

C

6 galliam li

quicumque] quid

B
B
36

8 naucarboneiisis
I.t

C,

naucarbonensis
1!»

B
B
C

11 compertum

B
C

12 uualensens

B

13 ui conlirmatur

et]

iU cst

B
C

uallain
ibi

20

iusta

B
C

33 glestoniense

27 saxa] tccta saxa C» 26 propteriJ 35 ibi om. C» forlasse su.^picieudus
41 e.vercituin

cadentia]
est]

BC et BC

31 amplius
urbis

C(f)

37 arthurio

gnenuimar

C

dibueuiae

B

110

AVCTARIVM

IV.

VITA GILDAE.

firmante abbate fraternitatem dilectam pro pace habita et pro beneficiis quae fecerant
et

amplius quae facturi erant.

inde redierunt reges pacificati promittentes veneranter

obedire reverentissimo abbati Glastoniensi et
12 etiam subiacentia loco principali.

numquam

violare sanctissimum

locum nec
&

Habita licentia abbatis Glastoniensis cleri et populi cupivit religiosissimus Gildas heremitariam iterum vitam colere supra ripam fluminis
et

proximi Glastoniae

voluntatem complevit in opere.
in

ubi aedificavit ecclesiam in

nomine sanctae

qua ieiunabat et orabat assidue et cilicio visiindutus, exemphim donans omnibus irreprehensibile bene vivendi cum rehgione. tabant sancti viri illum visitandum de longinquis partibus Britanniae, ammoniti redibant
et

individuae trinitatis,

13 et

audita

liortamenta

et consilia

retinebant

cuni

exultatione.

Aegrotavit tandem et

lo

dum
quam

aggravaretur aegritudine, convocavit abbatem Glastoniae, qui rogavit
finito

eum cum
Glastoniae,

niagna pietate, ut
diligebat

cursu vitae faceret deferri corpus

suum ad abbatiam

maxime. abbate promittente dignos rogatus explere et propter auditos nimium lacrimante exspiravit sanctissimus Gildas aegrotans valde multis videntibus splendorem augehcum circa corpus odoriferum et angehs consociantibus anidolente et

15

mae. levissimum ad abbatiam
post
caelesti requie.

conniendationem
et

lacrimabilem

expletam
et

defertur

a

confratribus
in

corpus

cum planctu maximo

honore dignissimo sepeUtur

medio

pavimento ecclesiae sanctae Mariae, cuius anima requievit
14

et requiescit ac requiescet in

amen. Ynisgutrin nominata
et

genis; ynis in Britannico

Anghgenarum

fuit antiquitus Glastonia et adhuc nominatur a Britannis indisermone insula Latine gutrin vero vitrea. sed post adventum expulsis Britannis, scihcet Walensibus, revocata est Glastigberi ex
;

20

ordine primi vocabuh, scihcet glas
beria id est Vitrea Civitas.

Anghce vitrum Latine,

beria civitas, inde Glasti-

Nancarbanensis dictamina sunt Caratoci:
qui legat,

25

emendet: placet
glast. abb.

ilh

compositori.

3 abbati glostoniensi S,
audentibus C, audientibus

C

8 irreprehensibibile
16 conpletam

B

10 tandem om.

B

15 nidentibus]

B

angeli

B

C

20 unisgutriu

B

20/21 iudigenis om.

B

21 gutren

B

22 glastigbri C», glastigberie C^

23/24 glaatigberia

C

26 emendat

C

HISTORIA BRITTONVM
CVM ADDITAMENTIS NENNII.

LIBRI ADHIBITI:
— Cantabrigieusis coU. Corp. Chr. 139 saec. XIII. = Durhamensis saec. XII. G = Londiniensis Burneiauus 310 1381. H = Londiniensis Harleiauus 3859 saec. XI. K = Londiuiensis Cottouiauus Vespas. D XXI saec. XII. L = Cautabrigieusis publ. 27 Nenuiauum). M = Vaticanus reginae 1964 saec. XI. N = Parisinus 11108 XII. P = Londinieusis Cottouiauus Calig. A VIII saec. XII. Q = Loudiuieusis Cottouiauus Nero D VIII saec. XIII.
C

D

u.

a.

n.

bibl.

Ff.

I.

(e.xeiuplar

saee.

Z=
collati

Chartres u. 98 saec. IX, X.
c.

ad

7

— 10:
A
V.
(ad
XIII.
7 Cantabrigieusis bibl. puld.
C4ildauuHi).
Fl'. I.

1 Londiniensis Cottouiauus Vitell.

27 (e.Kcmplar

2 Londiniensis Cottonianus Vesp. 3 Loudiniensis Cottoniauus 4 Cantabrigiensis
lul.

B XXV.

D

8 Parisiuus 6274. 9 Parisiuus 15009. 10 Londiniensis
Coll.

bibl. publ.

Mm. V 29

sola capita 7. 8J.

of arms.
u.

5 Cantabrigiensis
sola capita
(i

bibl. publ.
7.

li.

VI. 11 (ad

11 Oxouieusis Bodleiauus capita 1

163 (ad sola

8).

7).

Loudinieusis reg. 13

D

V.

1

Ex

udditamenlis codicum

CL

aetaiis recentioris, id

est

Nennio posleriorihns, quae recepta

sunt,

iis

locum

dedimus extra apparatum inter adnotationes.

In mterpretatione Hibernica quae

cursivis expressa sunt, addidil aul

Nennius aut

inferjjres Gilla.

ad nos pervenit liuius chronicoruin syllogae cum quod a Gilda comite consuoto non sinc incommodo separatur neque momimentis Germanicis alio loco reperitur inserta, tum quod nucleus quidam adscendere videtur ad aetatem Gildana non longe posteriorem et anteriorem, ni fallor. clironicis Bedanis. sed qui sub eo vocabulo circumfertur non tam
Ilistoria
etsi ita certo

Brittonum

ut

fiues egreditur, niliilominus

rccepta a nobis est

cst quam corpus quoddam libellorum argumeuti plus rainus historici spectantium ad Britanniam, propric, ut a recognitore eius posteriore appellatur, 'volumen Britanniac'. nos in ea re priores cditores sccuti hoc capite damus quae comprehenduntur codicc longc optimo Londinieusi Ilarleiano 3859 demptis tamen annalibus Cambriae stem-

libcr

,

matibusque Britannicis, quae quaniquam
reliquae
nostris

eodem iure locum obtinent atque quod a meis studiis et omnino a chronicis nimium recodunt. recepta a nobis quod proponuntur divisa in partes septem: I. de sex aetatibus mundi c. 1 — 6^). II. historia Brittonum c. 7—49.
in corpore illo

eius partes, propterea omissa sunt,

in. vita Patricii
IV. Arthuriana

c. c.

50

— 55.
cum computo
c.
c.

56.

V. regum genealogiae
VI. civitates Britanniae

57

— 66.

^e".
c.

VII. de mirabilibus Britanniae

67

— 76.
a nobis adhibitorum
(nullas

factum est propter
ut dixi, inter capita

commodum

libellum tractantium; sylloge omnia continuat, praeterea,

V

et

VI

interponit annales et stemmata.

Praescriptiones et subscriptiones librorum
sint,

cum

iufra relatae

ubi codices enarrantur, praecipuas

earum
{vel

quae quidem ad volumen totum

pertineant habent

HKN)

hoc loco composuimus.

Z praescr.:

incipiunt

Exberta fu

fii)

Urbacen de

libro sancti

Germani

in-

M
(^

venta et origine et genelogia Britonum.
praescr.: incipit istoria Brittonum edita ab anachoreta

Marco eiusdera

gentis

sancto episcopo.

D^P pracscr.:

incipit

res (om.

D^) gesta Britonum

a

(om. P)

Gylda (gildai)')
composuit de

Sapiente composita.
praescr.: incipiunt cxceptiones de
libro Gilde Sapientis, quera

primis habitatoribus Britannie, que nunc Anglia dicitur ct de excidio primis habitatoribus eius: suhsrr.: finit liber sancti Gilde Sapientis de

Britannie et de excidio eius.
(77)2

an(e pracfatiow»!:

incipit

oulogium brevissimum Brittanniae
ipsi

iiisulac,

quod

Nennius Elvodugi discipulus congregavit; Utuhis
')

Ubello

pracpositns,

(c.

3)

praefatio..ibus cum hm.c tractatum numeia.it pro c. 4. 5. 6 admissis magis visum est ab ipso corpore separare. tum pseudo-Nenniaua (c. 1. 2), «luas
Editioi.es priores

Neu.iii ipsius

CHRONICA

111.

114

HISTORIA BRITTONVM
qui est: ineipit res gesta a Nennio Sapiente composita formatus
est

ad

Gildamim (D^).
Interpres praescr.:

volunien Britanniae auctoris nomitte,

qtcod

est

Nennius Elvodugi

discipulus, cnunfiato in praefatione.

Auctorem vix opus est addere nationo fuisse Brittonem, adversarium propterea tam Scotoi'um Pictorumquc quam Saxonum sive Anglorum (p. 186,3), quorum etiam
linguae nostram opponit
(p.

179,2. 187, 15

cf.

186,4. 187,

8).

ipse ignotus

est.

libro

omnium

antiquissimo, sed mutilo quod praescribitur

Urhacen indigenae cuiusdam est, cuius Exherta non ex excerptis deformatum esse crediderim, sed esse ipsius scriptoris, praeterea mihi certe ignotum et fortasse corruptum. ex reliquis librorum ordinibus omnium
optimus

nomen Exhcrta fdius (fii vel fu codex) paternum nomen cum redeat p. 206, 11. 37 et alibi,

cum nullum

nominet, deteriores quac liabent

tria,

Marci anachoretae, Gildae, Nennii,

ea omnia constat perperam ad auctorera relata esse.
narratio infra relata ostendat

Marcum anachoretam cum

Heirici

commentarium legisse, non scripsisse, codex unicus eum pro auctore nominans eo minorem fidem meretur, quod totidem fere verbis quae in titulo illo leguntur redeunt in narratione Heiriciana et quod in eodem volumine carmina quoque quaedam reperiuntur exeerpta ex Heirici vita sancti Germani; omnino scripsit eum librarius Heiricianae narrationis memor et ex ipsa ca nomen illud adscivit. Gildac librum csse non posse non est necessc pluribus explicare. Nennium infra videbimus operis non auctorem esse, sed recognitorem. ceterum de auctore poterunt conquao de historia Brittouum scripscrunt lacobus Usserius (Britanniae ecclesiae antiquitates sive primordia. Dublini 1639 et denuo Londini 1687) et Car. Gul. Schoell (de
ferri

M

Britonum Scotorumque histoiiae fontibus. Berolini et Londini 1851) et Borderie [Vliistoria Britonum attrihuee a Nennius et Vhistoria Britannia avant Geoffroi de Monmouth. Parisiis ct Londini 1883), praosertim autem qui nuper totani de historia Brittonum quaestionem a me rogatus ct ex parte huius editionis causa
ecclesiasticae

Arthur dc

la

retractavit

Henricus Zimmer (Nennius vindicatus.
Berolini 1893),
vir

Uher
et

Entstehung, Geschichte und
linguae rerumque Celticarum

Quellen der historia Brittonum.

unice doctus et

summo adcoque interdum
scriptore

nimio acumine instructus.
adhibitorum sufficiet brevis enumeratio,

Auctorum a
1.

scriptoribusve
in

cum

ad singulos locos cos apposucrimus
habet
149, 4 seq. Vergiliana

marginc.
4.

Yergilius nomino citatur p. 164,

ea quoquc quae de Lavinia et de rcgc Turno
et fabulis Hibernicis permixta.
ipsi

p.
2.

sunt

cum Hieronymianis
p.

Caesaris de bello Gallico commentarii

eorumve

aliquis compilator (v. p. 162).

3.

Hieronymi quaestiones

in

Geuesim uno loco

161, 17

eoque ut videtur postea
(p. 149, 4)

adiecto.
1.

Eiusd('m chronica passim.

ea potissimum videntur intellegi, ubi citantur
vere
scriptor

unnales Itomanorum,

quamquam

non tam certuni auctorem

ibi

significat

quam comprehendit quae

parata habuit

testimonia scripta.

veteri traditioni

seniorum

nostrorum de septem imperatoribus

Romanorum Britannicis p. 167, 7 (vere sex tantum enumerantur, bis enim adest Maximus Gratiiini adversarius) cum opponuntur noveiit quos liomani dicunt, ut distinguuntur quac primarius auctor posuit ab additamento continuatoris
,

ita

factum

est, ut
').

utrumque adhibuisse probabile est eadem chronica aetatis Romanae unde duo illi octavus et nonus qui dicuntur item adsint inter septem antea
:

recensitos

')

Victoris

quam

dicunt epitomen

iib

auctore adliiljitam esse statuit Zinnner

p. 19(i.

267

proptei- p. 167, 10:

octavus fuil

aliiis Severiis,

qui altijtiando iu BriUunnia manebal, n/iijuaiulu

nd Itomam

ihut el ibi defunctus est,
at
iu-

traliens liaec :u\ Severuni

cnllcgam
niliil

(ialerii

ilefunctum, ut epitunio

illa

rocfc relert, in suburliano Roniami.

eum Severns
tellegi

ille

eummune

liabeat

cum

rebus liritannicis, mihi dubium noii est Septimium yeverum

male gemiuatum.

CVM ADDITAMENTIS

NENNir.
p.

j,5
KiC,
\->

5. Prosperi auctariuni ad chronica Ilieronyniiana. quod scribit auctor tempore Ma.ximi tyraniii consules cocpisse inde explicandum est
,

a

quod

in

chrmdcis

ah eo adhihitis Ilieronyniiana consuies non hahehant, liahehant 1'rospcriana. 6. Victorii Aquitaui laterculum scriptor sequitur p. 209 in computo stemmatihus regiis suhiuucto; in ipsa historia p. 172,3 quod numcrat annos a passione ratione Victoriana, potest iteni ex Prospero adsumpsisse Victorii expilatore.
7. 8.

Isidori clironica (v. p. 168 not.

1

4).

(p. 157), uhi secundum Scottorum peritisside itinere Atricano, a scriptore usurpatam esse coniecit Kiepertus prohahiHter. in tahula illa leguutur are FhUenomm sulinc immmsc qiic vtim luna creseunt llusicade colonia; Malba flumen cum sit apud Ravennatem et decrescunt p. 158, fuit siue duhio in tahulae parte deperdita potueruntque ihidem nominari montes Asariae
il)i

Tahulam Peutingeranae similem

mos

refert

aUbi non redeuntes.
9. 10.

Gildas.

Laterculus gentium Germanicarum formatus secundum Muellenlioffium ineunte (^cf. Zimmer p. 230) ah hoc auctorc p. 59 adhihitus est forma ea, qua inter miscellanea praesertim chronographica magna ex parte Isidoriana legitur
saec.

VI apud Fraucos

1

in

codice Reichenaviensi, iam

Carolorahensi

OCXXIX

scripto

saec.

IX

ineunte,

ipsa

fortasse eo libro

non multum autiquiore.
veterum nostrorum

inde quae scriptor deprompsit, ait hahere se

ex veteribm
11.

libris

(p. 159, 14) vel

ex traditione veterum (p. 161,8).

Sancti

auctor p. 191, 19
diticia,

Germani episcopi Autissiodorensis ah a. 418 ad a. 448 vita, quain ait se usurpavisse, non ea est quae fertur suh nomine Constantii suhhabuerit, pendet a narratione de priino regc

sed diversa deperdita adhihita item a Beda.

12.

Librum pontificalem num auctor

ficticiam esse enatamque ex partis Britannorum catholicae studio erga pontifices Romanos, ambigitur, utruni ex urbe Roma in Britanniam venerit, quae communis opinio est, an ex Britannia Romam, id quod nuper Zimmer p. 140 seq. defendit, monens vestigia eius alia apud scriptores Britannos ad saeculum septimum extremuin non i-eperiri et eo demum tempore fictam esse videri.

Britanniae Christiano Lucio,

quam non ambigitur

sane res digna est, quae expendatur, comparatis trihus formis antiquissimis
posteriores pendent.
libcr ^mitif.

,

a quihus

I

j).

136 Ducli.

:

Eleuther

.

.

.

sedit

ann.

XV
a.

....

fuit

autem temet

porihus
ant(s

Antonini et

Commodi

(exciderunt consules
a.

171 Severus
Paterno

Hercnni-

cum qui

praecedit episcoims finiat in

170) usque

et

Bradua

(p. Chr. 185).

hic accepit epistulam a Lucio Brittanio rege, ut Christianus effice-

retur per eius
variant.
hist.

mandatum.
22: post

libri,

qui adscendunt ad saec. VII e.rircmum, non

Britfonum

c.

CLXVII

annos post adventum Lucius Brittannicus rex

cum omnihus

regulis totius Brittannicae gentis haptisiuum suscepit missa lega-

in nomine tione ab imperatore Romanorum et a papa Romano Eucaristo. pajwe difterunt libri. antiquissima historiac Britannicnc forma, quum cxhibct codex Carnutinus, hanc narrationem non habet. e.r libris qni habent eam optimus pajnim appellat Eucaristum, cimis nominis jmpa nullus ftiit, ex reliquis qui scdisse fertur sidi Ttomifinno et Ncrtn ct Traiano meliores Euaristuni a. 06 108, pauci sine dubio correcti ad librum ponfificalem Eleutherium. Beda hist. eccl. 5, 24 (cf. 1, l'>): anno incarnationis dominicae CLXVII Eleutiier

,

Romae

praesul

fiictus

quindecim annos occlesiam gloriosissime
niittens,

rexit, cui litteras

rex Brittaniae Lucius

ut Ciiristianus efficcretur petiit et impetravit.

Narrationum duarum priinae et secundae, quaruin utra alteram pepererit quaeritur. si testimoniorum aetatem respicimus, urhanam praeferemus: ii;iin Uiitannicum volumen
Ifi*

116

HISTOKIA BRITTONVM

quamquain probabile est extitisse saeculo septimo exeunte, lianc partem diximus abdeinde scriptor Romanus si Britannum secutus est, esse a forma eius vetustissima. rationem habet, quod papac nomen mutavit, sive Eucharistum traditum accepit, qui nullus fuit, sive Euaristum, quem tempora excludunt; at cur Eleutherium potissimum substituerit, causa nulla apparet, cum annus 167 ad Soterem duceret episcopum Romae

secundum receptam chronologiam

a.

162

— 170.

e contrario auctor Britannus

si

Roma-

num

secutus

est,

hic locus

pars

est

narrationis
in

in ]iritanniam

profectis,

liabemusque

de septem vel novem imperatoribus ea item Carausium factum Carutium et Maxi-

nmni Gratiani adversarium Maximianum similiaque plura, ut subsit rerum Romanarum notitia ahqua, sed memoriter retenta et perturbata tota. eiusmodi auctori recte convenit, quod Eleutherium in Eucharistum Euaristumve mutavit et pro annis Eleuthcrii quapropter reiecta Zimmeri sententia ut origo narratio171 185 substituit aunum 167. nis omnino referenda est ad Britannorum sectam catholicam, ita in librum quem tractamus propagata videtur esse ex volumine pontificaH memoriter adliibito. Ad Bedam

quod attinet, utramque narrationem novit, secutus est potissimum

Hbrum

pontificalem,

quem passim

adliibuit, sed in tabula chronologica retinuit
ei

annum

relationis Britannicae

non animadvertens refragari
provocans

Patrios scriptores adhibuisse se

anno Eleutherii mentionem. auctor neque ait neque negat

nusquam

diserte

quae narrantur c. 13 15 de migrationibus in Hiberniam Partholomi, Nimethi Agnominis fihi, filiorum militis Hispani, Damhoctoris, denique de Scottorum origine Scythica, ea docte et acute Zimmerus p. 215 seq. demonstravit proficisci ex vetustis fabuhs et redire fere in tractatu, quem habemus, Lehor Gabala sive libro occupationis sed ostendit simul in eo
scripta
sive

ad

Latina sive Celtica originis Britannicae.

;

scripto aetate

multum
225

posteriore
seq.

legi

immutata
sex

et

fonna recentiore.

quod contendit p. fere quae historiae aetatis, de eo non magnopere vereor, nequaquam forma
saec.

locum

de

aetatibus et gentium

idem Zimmerus stemmata et reliqua

parte priore continentur redire in tractatu altero Hibernico eiusdem

solum id ipsum
ne qui

valet,

quod de
ea,

libro occupationis observavimus, sed

eum
,

tractatum confecerunt, ipsa hac historia usi sint eaque sed
fortasse

primitiva

quam a Nennio demum
p.

recognitore

Vni

exeuntis accepit, sive Latina sive Hibernice versa.
filius

certe suspicionem movet,
160,
(i

quod quartus Neguie

Turingus ut

in

huiusce commentarii hbris

ita

etiam

in tractatu illo desideratur,

cum

adsint qui ab eo descendunt Turingi, item quod Zorastres,

quem

p. 151,

20 a Nennio ad antiquum stemma adiectum esse constat, adest in eodem
relationes et patrias

tractatu corruptus in trcs vocabulum.

Rerum Romanarum
miscueritque
,

narrationes

quomodo auctor composuerit

iam post inventum codicem Carnutinum, de quo infra dicetur, non ex sola coniectura, sed ex ipsius libelli formis diversis efticietur. auctor primarius Brittonum originem applicat ad laterculum illum Prancicum, principem eorum statuens
Brittonem filium Hissitionis, fratrem Franci Romani Alamanni.
Bruto consule
constat,
id

originem alteram de
satis

Romano deductam eumque applicantem ad stemma Aeneae iam

quod proba coniectura antea adsecutus est Georgius Haeger (Uber die Trqjanersuge der Britten. Monachi 1886), a primitiva huiusce libelli recensione afuisse
et postea

demum a recognitore, sed antiquissimo et ipso, adiectam esse. Quaestiones chronologicas, quas volumen Britanniae suscitat multas et varias, nos iis rclinquemus, ad quos iure pertinent. ut Britannica haec nostrae syllogae, sicut supra dixi, terminos egredientia extra ordinem rccepta sunt, ita temporum disquisitio vel
maxime
volumine
diversas;

a medii aevi peritis tractanda

est,

scilicet

quatenus spectat ad singulos qui

lioc

contincntur

libellos

vel

,

ut

verius

dicam,

ad

eorum

libellorum

partes

omnes enim
(h;

et

maxime ipsam Brittonum

historiam patet per gradus crevisse.

attaiucn

vnkiininis iiitcgii actate nobis (juoque

quaedam exponenda

siint.

CVM ADDITAMENTLS
Nomina
ticiaM,
unuiii

NENNII.

1^7

auctoruin libris inscripta roliqua

Nenniuni

viri

docti

cum aut dudum ohservaverunt

nulla sint aut (il)scura aut ficvixissc saeculo octavo

extremo

et incipicnte uono;

nam

ipsius licet alibi

Elboldus,

quem

ait

se novisse,

defunctus est

a. S(M(

(Zimmer

p.

mcmoria non extet (cf. p. 137) Elvoduf^nis sive episcopus Guenedotae (Bangor) in Waliisia scptiMitrionali 51 accedit, .sicut Zimmer (Neucs Archiv vol. M» p. 007)
).

monuit, quod

quem magistrum

appellat Nennius Beulan

idem

sine

dubio

est,

a quo
scq.)

parochia Llan Beulan
exposuit,

in.sulae iilius

quod antiquarius Brittonum sub nomine Nennii adlegavit. at recensio Nenniana ea, cuius reliquias liabemus, scripta est anno demum XXX Anaurauiit regis insulao Mon sivo .Vnglcsey U)), (p. id est anno mundi 61 08 sive p. Chr. 910 (Zimmer p. 44); cuius obstaciili reiecta exphI

nomen duxit, item, id quod idem (1. c. p. KiG Ilibernicus Cormac mac Cuilennain (83 1—903) iiistoriam

catione artificiosa a
cisci,

Zimmero
saoculo

proposita nos statuemus
fcre

annos

illos

scd

a

librario

posteriore.
a.

non a Nennio
libri

profi-

Primi tcrtiiquc ordinis
id

cum
is

a

computatioue incipiant perducta ad

83

1

(p.

I4fi),

ipsum quod de Nenniana recencuin pracposuit librarius
p.

sione dixiiuus ad eos quo(iuo pcrvenit, scilicet

computum

quem tam

anonynii codices redeunt

quam

Gildani.

ad

Similiter in corpore libri

158:
sunt.

a nativitate domini usque ad

adventum

Patricii

ab incarnatione domini usque ad adventum
a

Patricii in

ad Scottos CCCCY anni Hiberniam
. . .

CCCCXXXVIII

in hunc annum, in quo sumus anno p. Clir. 438 -)- 421 859, ea statuemus ex margine archetypi in textum intrusa esse. itaque primae tertiaeque classis archetypo communi fornia data est a. 83 additamentum ad id archctypum adiectum a. 859. Secunda denique classis quamquam habet sex aetates, Carnutinus liber epochas
.
.
.

ab adventu Patricii

CCCCXXI

cum commata duo

extrenui appareat scripta esse

=

1

,

praeter antiquissimas sacrae scripturae nullas enuntiat, sine dubio hoc quoque nomine compilationis formam vetustam servans deteriores cum annum praesentem 945 nume;

rent

^),

ostendunt recensionem

quam
si

expresserunt eo anno non esse antiquiorem.
a.

Hinc

cum
sit,

colligatur corpus de
libri

quo agimus compilatum esse ante
recte

800, quando compilatum

non produnt.

quod

posuimus

(p.

115.

132)

hoc commentario usum

esse

Bedam

cum neque

(f 735), scriptus est aut saeculo incipiente octavo aut septimo, vix antea, codices ultra saec. IX adscendant neque apud scriptores anteriores eius

indicium uilum reperiatur.

sane hinc non sequitur quidquid continetur corpore eo quod

adscendere, cum praesertim ipsum Bedam viderimus adformam historiae Brittonum a Carnutina diversam. inter alia Fernmail regis genealogia, quam historiae caput extremum (p. 192, 25) continet, post tempus adiecta videtur esse, cum praesertim eum Ziminer p. 66 demonstraverit vixisse saeculo VII exeunte. ita id ipsum quod de regum genealogiis p. 75 seq. egregio acumine exposuit

tractamus ad
hibuisse

eam aetatem

rerum Hibernicarum illustrator eximius eas scriptas esse circa a. 679, deindc per sacculum VIII subinde auctas, ad historiam quoque Brittonum transferetur. Epochae per compilationem dispersae hae fere sunt, profectae sane ab auctoribus
diversis.

')

Ignotus

iten) est

Libine ahus

iiie

(sci-.

in vel de;

<le

I;i

sive Inn,a insiila iinn videtur posse cogitari)
in

Inrijmm
et

ciritate, cuius

meininit coilex C.iiniitiiius p. 172

iiot. 1

loco
(jui

evidentei- ailiecto,

.abbates .abbatiae Inrliypum sive Kipoii liodie notos; at

ignorantur

euni

locuni

tenuerint per

non repcrtus a. 709

inter
7.')()

1'iMications of 787—948 (cl'. Fnwler memorials of Uipon 1882— 188G). sed haec reliiKiueiida siint eruditis Hritannis.

=

the Stirtees sociely vol. 74. 78. 81.
•)

Dnrhaini
regis

Scilicet
94(">,

is

verus ost aniius

(luiiitiis

Eadmundi
alibi (p.

errore in sex aetatibus (p. 146) aequiparatus aniio passionis
iiot. 1
;

incarnati.inis 976.
ciiiii

diverso crrorc

172

p.

201 ad

v. 2)

iinmerantur a passioiie ad adventuni .Saxonum
uiide duciniur ad a. p. Clir. 1021.
cf.

rcliquis libris aiini

Ml,

inde ad quintum

Eadmundi

.-inni (547,

Zimmer

p.

167 seq.

118
diluvium

HISTORIA BKITTONVM
anno mundi 2242 a dihivio a. 942
ab Abraham
a Moyse
a
a. a.

Abrahani

Moyses David Salomo Nabuchodouosor reditus ludaeorum
Scottorum advcntus
in

«00 vel 040

500

VI

aet.

Iliberniam

Moyse a. 488 a David a. 569 anno mundi 4879 a Salomone 512 la Moyse a. 1002
(primis consulibus

(p.

145)')

p. 157, 17

Romanorum
a.

Caesar imperio potitur
imperio Britanniae potitur
Christus natus Christus pi-aedicat Christus passus

post consules primos

447

p. 158,

4

ianno mundi 5215
p. 163,

6

|ante Chr. 47

a reditu ludaeorum
a Dario
a.

a.

566

VI

aet.
(p.

548

145)

)

Pictorum adventus
Britannia facta

in

Britanniam
sub Claudio

anno mundi 5228 post Heli a. SOO
post
Clir.

p.

154, 2

Romana

4S

p. 104,

9

Britannia facta Christiana Britannia sub metu

post Clir. 107

p. 104, 2!

Saxonum

per annos 40
a.

p.
p.

171,2
167, 17

Britannia a Romanis derelicta

409 2) post Britanniam factam Romanani a. 348
374
|

p.

1

70, 8
I

adventus Saxonum

in

Britanniam

^cos. a.

jpost passionem
(cos. a.

a.

347

p. 172,

\

428

)

^post Chr. 400

p.
\

209, 16
209, 23

Decius et Valerianus
[Maxiraus a Theodosio interfectus

post adventum

Saxonum

a. ()9

p.

anno mundi 5090
a passione
a.

p.

109 not.
interpol.]

1

StiUcho consul
Patricii

373

p.

209, 4 18 5

adventus ad Scottos
in

post Chr. 405 post Chr. 438

p. 158, p. 159,
|

Hiberniam

Hiberni Christiani

facti

lanno mundi 5330

Guorthigirnus rex factus
Valentinianus III imperator factus
Constantinus et Rufus cos.
(p. Chr. 457)

annus Mermini
chronica,

regis quartus

[secundum
est

iLoygare regis amio quarto cos. a. 425 post Stilichonem a. 28 anno nmndi 5658 ab adventu Saxonuni a. 429

p. 196, .4
\

p.
p. p.

209, 15
209, 9

209, 2 18

p. 158,

de

quibus

videndus

Ziiiimer p. ni4,
id est

Merminus rex Moniae,

Anglesey, successit regi Cinano

a. sit;|

')

Scx

actatiiiiu

niiincros

fere

pariles

reperiri

in

carmine vetusto Irico

Salttis

na Haiin
^)

post

alio.s

observ.ivit Zinnner p. 184.

nter auctor tempore
Brit. p. 45)

praeceilat,

nieum non

est diiudicare.

Quod

coniecit

A. de

la

Borderie
iu

(liul.

nnmeratos esse annos
in

CCCCIX
annuin

a

Clu-isto
et

nato

et

significari

cladem
vol. 1

Romanorum
p. Gr)4 e. 02),
re))pritiir.

Britannia

indicatam
[irobabile

chronicis

Gallicis ad

.\rc.adii

Honorii

XVI

(supra

eo

miuu»

est,

qnod eoruin

clirouicoriiiu nulliun veBtigiiuii

prueterea in liistoria hac

CVM ADDITAMENTIS NENNII.
annus praescns

119
i

mundi 6108
post Christum natum post

831—912-976 Christum passum 796—879—916
a.

'

^^

^^^'"**')

i

(P- '"l^p. 159,

ab adventu Patricii

421

8

Codicum
eunte
(iudice

qui extant prinuis ordo est
n. liS59,

anonymorum.

Londiniensis Harleianus

aliquando conventus Montalbcnsis. saec.
p.

XT

ex-

^'

Henrieo

Thompsono)
in

scriptus est

Bradshaw in WalHsia

colhxted jHqjeis

466)

vel

Xll

incipientc

(iudice

ut videtur inferiore,

quoniam

episcopii S. Davidis ratio

eo praecipua habetnr (mon.

hist.

Britanniae praef. p. 92).

praeter auctores Latinos

complures Vegetium Macrobium Solinum Ethicum Vitruvium (dixcrunt de hoc Kose ct Mueller-Strueberg praef p. X) corpus hoc de quo agimus continet, sicut infra p. 134 litterae initiales miniandae non sunt expletae, tituH quoque et rubricae ob explicatur.

eandem causam passim

deficiunt.

ad formam dimicentiir
saec.

1

79, 4 sensu activo librarius ad-

notavit: antiqim (/mmmatica.

Londiniensis Vesp.
nostro

B XXV

XK

(Hardy
sacc.

n.

782) videtur descriptus esse exSpec.
libri (ipsi

-j.

H

(cf. p.

148, 3 umhiculo).

variam lectionem potiorem

Z)

dedit Potric.
A'

Londiniensis Cottonianus Vesp.

U XXI

XH

(Hardy

n. 7S(t)

proxinie acccdit

ad Harleianum neque tamen ex eo descriptus
Londiniensis

est,

ut infra p. 135 videbimus.

Cottonianus

A'itell.

A XHI

saec.

XII (Hardy

n.

7SI)

cum

nostro A^spec.

i.

ad amussim convenit. sed ita, ut appareat hunc ex illo descriptum esse; ita htterae variam lectionem libri in omissae utpote miniandae in hoc deficiunt sine causa.

K

potiorem sub nota

AA

edidit Petrie; nos in specimine substitimus.

Sccundae famihac, quae
fu

est Cxalhca,

auctorem nominans modo nescio quem Exberta
extant haec.
dcs mss. dcs
in
hibl.

Urbacen,

modo Marcum anachoretam, exemplaria
n.
1

Chartres
p. 51).

98 [77 foll. continentur codice commentarii Rabani Mauri
168 saec.

IX/X

(cf. cat.

dcs dcp. vol.
(f.

1

1

z

Matthaei cvangeliura

6—165)

sermo quidam Augustini (f. 165'. Exberta fu Urhucen (sic catalogus
ct

166); historia Brittonum, cui praescribitur: imi^jiutd
et

Girardus,

fii

urbaoen Duchcsne) de
2' ct

lihro sancti

Germani
qtii

invcnta

ct

originc et genclogia Britonum, occupat foha

3 (hoc

finit p.

162, 16:

erat proconstd regi Britannico: sequuntur excerpta
f.

tinuanda
lis

5' (incipit (?t« et

ipse Bellimis, finit p. 172,

quaedam Isidoriana) et his con12 primum miractdum de miracu:

167 (incipit erat quidea rex iniquus) et 168 finiens p. 178, 6 in verbis a me quod postidas mutihs ita ut ipse codex integer sit nam delineationes ecclesiarum quaedam ut adsunt in principio (f. 2) ita etiam librum claudunt pagina extreraa non
cius) et

denuo

f.

,

perscripta, descriptus igitur est ex archetypo imperfecto.

Egi de codice a prioribus

editoribus

non adhibito, quera mea
p.

causa diligenter contuht Girard, in cphemeride nostra
293; edidit deinde quae ex historia Brittonum codex
vol. 15

neues Archiv vol. 19 (1894)

283-

habet

in

ephemeride Remie

celtiquc

(1894)

p.

174—197 Ludovicus Duchcsne
partes

meis de eo libro

iudiciis fere adscnsus.

Quas

historiae

quove ordine codex
-M

exhibeat, infra p. 134 dcclaratur.

1964 (ohm coniuncti, iam separati) saec. XL Magloricnsis (lcgitur f. 93 manu saec. XV: /;y;v; Picrre k liirhc, aliquando Parisinus ad a. 843 Suint Maghirc\ doinde Pctavianus, praetcr Nithardi chronica, quac pervcniunt finiunt a. 966 (SS. 3, 363; ncucs Archio (>, 482) ot Flodoardi annalcs, qui (SS.
Parisinus 9768 et Vaticanus reginae
2,

649),

et

stemma Caroh magni doductnm ab Anchise (Anseiger
1

fiir

deutsches Alterthum vol. 18

lladriammi sivc ab a. 752 ad 795 a. 1892 p. 298) et vitas poutificum a Stcphano II ad vita sancti Germani prae(Duchesne lib. pontif. p. CC) et ex Heirici Autissiodorensis

120
fationes duas libri
priiiii,

HISTORIA BRITTONVM

quarum

altera incipit

aetermm specimen

(poet. Lat. medii aevi

perUquido (1. c. p. 436), et tertiam libri sexti expensas operis minora (cf. nrurs Archiv 4, 530) continet in parte hodie Vaticana (1. c. p. 499) aliaquo 58 historiam Brittouum (Hardy n. 8 5) sub indice incipit istoria Brittonum edita f. 47
vol. 3 p. 432), altera si te

1

:

ah anachorefa Marco eiusdem gentis scto cpo.
a.

praecedunt
cui

976

sive

V
c.

Eadmundi cum sex
20

aetatibus,

adhaerent

eam computus deductus ad nomina regum novem
tertius Severus.

excerpta ex
Carinus.

— 27

sic

:

primiis Iidius.

secundus Claudius.

quartus
sunt,

quintus Constantius.

sextus Maximus.

septimus Maximianus.

octavus alius

Sevcrus Acquaiitius.

nonus Consfantius.

historiae civitates (c. 66")

insertae

ad-

haerct

vita

Patricii.
to

hbrum
Eome,

expressit

non optime
tenth

W. Gunn

{the historia

Brittonum
lihrary of
tvith

commonly

attrihutecl

Nennius, from a manuscript
edited in
tlie

lately discovered in

the

the Vatican paluce of

thc

century hy

Marh

the

Hermit,

an
8.

EngUsh
pp.

vcrsion,

farsimHe
alterius

of

originul,

notes
lectio

and

iUustrations.
est

Londini 1819.

XLVI.

187).

apographi varia
pro

edita

praef. p. 68.

mea causa codicem

recognovit nou sine
varia

apud Heuricum Petrie quac fructu Chr. Huelsen.
adscripta praemissa nota

in in
7,

codice emcndata sunt vel supra versum

lectione

veniunt a

manu prima

manu

postcriore.

vel certe aequali exceptis

duobus
')

locis p. 150, 17.
a.

152,3 correctis
circa

Heiricus

Autissiodorensis
est.

natus

841

defunctus

fincm

saccuU noni cum hoc libro arte couiunctus
soluta oratione
inter a.
cf.

scilicet ci

versanti in celebrando

tam

quam carmine

sancto

Germano

in itinerc

ad gesta eius exploranda suscepto

859 et 876 narravit, ut refert in miraculis (acta sanct. lul. vol. 7 p. 272. 273 Traube poet. Lat. 3, 422), Marcus quidam nomine, natione Britto, sed educatus iu Hibernia ot tuui senex degens in heremo apud Suessionenses miraculum quoddam a sancto eo in Britannia editum, addens id contineri 'apud Britanniam catholicis litteris'. quae narratio cum non multum diversa in nostro libello p. 172, 13 176, 16 inveniatur

(ubi

eam

in adnotatione apposuimus),
lecto,

Marcum iUum apparet eam memoriter

rettulisse

ex

libro in patria sibi

ipsum librum Heiricus vix videatur
Heiricus 840,
ei

cum praesertim versio Ileiriciana a nostra vidisse. Marcum hominem praeterea

ita recedat, ut

ignotura

^)

cum

scribat

ad Suessionenses venisse imperante Carolo Calvo, id est post annum

adulesceuti credibile est exemplar Carnutini nostri simile in
(suppl.

manus

incidisse.

N
a.

Parisinus Lat. 11108

Lat. 165,16;

Hardy

n.

787) saec.

XH,

'ex

bibho1773 et

theca C. R. Jardel Bran. Suess'.
1722, defunctus
a.

Claudius Robertus Jardel, natus in vico Braine (Aisne)
catalogi

1788, cuius bibliothecae
plures

extant pubhce editi

a.

1799,

codices

possedit

ex

vicino

monastorio

Praemonstratensium
praecedit
cui

Saint-Yves

de Braine adquisitos videturque
ecclesiasticae
'fuit',

hic ex eo

uumero

osse.
,

epitome historiae

Bedao, incipiens
'et

:

'Brittannia occeani insula
in
libris

quondam Albion nomen

finiens:

iianc

ystoriam

V

in

'fructum pie

intercessionis

inveniat.

amen'.

qua perorat, ut omnes apud legerites computus cum sex aetatibus abest, item

quae indice caret, excipiunt mirabilia Hibernica carmine reddita cum exordio de mirabiUbus in universum, quae expressimus p. 219 222. codex praecedenti simillimus plcrumque in deterius ab eo recedit, sed ex eo non est descriptus, nam vetustam litterae Anglosaxonicae ^ in stemmate p. 171, 10 formam servavit
vita Patricii: historiam,

{Anzeigcr

fiir

deufsches Alfrrthum vol. 18
6. 19.

a.

1892

p.^

299)

et

habet hic

illic

bona

sibi

propria (p. 170,

171,4.

176,17).
iioetarum
'-)

')

Vitam eius enarravit
de eo per
voI.

iii

editioue

aevi

('.•inilingioi

vol. 111

p.

421

seq.

Liulovicus Traulie,

quem
sed

praeterea

littcras eonsului.

Ijciieilictiiii

(acta saiict. ordinis

sanoti Henedicti saec.

IV

vol. 1 p. ;!8d.

2

]i.

401) euudem credideruut
et

Mareum quendam

Seottigeiiam episcopum aequalem hoiniiiem,
;

iiatione

Hibernum
vol.

degeutem defunctumque ad
p. 34.5.

sanctum Gallum

quapropter diversum

eum

iudicat

Dueminler [Milth. der

untiijuai:

Gcsellschafl in Ziirich XII 260) adsentiente Ludovico Traulie

(iii

aclis acad.

Munac. maioribus

XIX, 2

353).

CVM ADDITAMENTIS NENNII.

121

Accedunt ad codiccs huius fiimiliae puros quidam vere pcrtinentes ad ordinem tertium Gildanum, sed sccundac classis oxemplari adsumpto aliquatonus contaminati. Ad eodiccm Cotton. Oalig. A YIIT, nostrum I' (infra liac p.), quao ads('ripsit nianus reccns, profecta sunt cx libro ordinis secundi. Ad codicem Cantabrigiensem bibl. publ. Ff. I. 27 f. 41 72 (infra hac p.) simiiiter manus secunda adscripsit excerpta eiusdom naturae.

Londiniensis

Collqic

of ar)ns

n.

30 saec.

XIV

(infra

hac

p.)

item Gildanus

manu

eadem, sed atramento diverso ad marginem proponit variam lectionem praoscribens lemma aliiid cxfiiiplnr vel alia Jittrra, quae varia lectio ad verbum fere convenit cum MN. differunt paucissima, ut p. IS8, G ibi non est dixit ad familiam suant, sed precepit ad vitam Patricii varia iectio cum non perveniat, codex ad haec adhibitus familiae suae.
nostro

N simihs

videtur fuisse.
n.

Parisinus Lat. 6274 saec. XIII (Hardy

786
:

cf.

n.
;

397)

'incipit res

gesta Brito-

i^poc.

computus historia civitates miracula. quamquam Gildae non solum habet additamenta librorum PQ (ut p. I.")0 adn. 3), sed itom interpohitus est ex recensione aUera, ut monstrant et aha et quod dicti regis est annus inserta sunt verba a tempore quo advenerunt p. 172 adn.
'num a Gilda sapiente
edita'.
;

nomen praescriptum
1

est,

liber

.

.

.

paucis mutatis.

variam lectionem

libri

(ipsi

N)

dedit Petrie.

Inm recensebuntur libri qui libellum et ad auctorem Gildam referunt et eo nominc inter se consentiunt, quod ex serie opusculorum in priniam classem receptorum enumeratorum infra p. 133 praetermissis iis quae ibi notantur 5. 6. 7 exhibent computum cum sex aetatibus, historiam Brittonum, vitam Patricii, Arthuriana, civitates XXVIII, mirabiha. sunt autem hi. Londiniensis Cottonianus Cahg. A VIII saec. XII (Hardy n. 779), scriptus ut vide- P inscriptionem dedimus tur Durhami sub episcopo Guillebno de S. Barbaro (f 1153).
p.

113.

foho abscisso deficit p. 216, 25

scriptae sunt variae lectiones

manu
p. 113.

rocenti, veniunt

Londiniensis Cottonianus Nero
et subscriptionem

D

in margine quae adper menscm. ex codice famihae secundae(vide supi-a). VIII saec. XIII (Hardy n. 790). inscriptionem Q

in verbis

dedimus

Durhamensis

B

II 35,
bibl.

Cantabrigiensis

^' quatenus est a prima manu, ut infra dicetur ad Nennianos. Mncipit gestaspec.4. pubL Mm. V. 29 saec. XII (Hardy n. 785)
composita'.

'Britonum a Gilda Sapiente
ostendit
1

specimen,

quod sumpsi ad

sola capita

7.

8,

addo adn. pauca enotata a Jenkinsonio. numeri p. 145, 10. 14. 18. 146, 3 iidem sunt atque in P, 177,4 inde 150, 17 fatus mortis ut P nisi quod tertius est verus VCCXXVIII 3 ad qiias venerant, quae est lectio vera, 180, ut P 177, 16 protimis ilico ut P 82, 22 ekti sed in Gildanorum librorum mihi visorum alio nullo reperta praeter D exercitus trahitnr unda ut P. 214, 26 (ut est in C^) superscr. vel fleti (ut est in 7>)

hbrum non superare Giklanos mehores, sed habet additamenta duo et p. 176, 5, quorum iUud ahbi non repperi, hoc redit in hbris Nennianis.

p.

146

1

aequiparandus igitur
Londiniensis

libris

PD.
of Arins n. 30 saec.

CoUcgc

'Britonum a Gilda Sapiente coUecta'. famihae secundae (vide supra).
Cantabrigionsis


f.

(Hardy n. 798); 'incipiunt gestaspec. Secunda manus variam lectionem addidit codicis
saec.

XIV

lo

pubh

Ff.

I.

27

21—36

XIV

(voluminis,

ut

supra

p.

17spoc.7.

monuit Jenkinson proficisci videri dixi, Edmunds) 'incipiunt gesta Brittonum a Gilda Sapiente iudice Bradshawio ex Bury S. 'composita'. manus secunda ad hunc quoque adscripsit variam lectionem famihae

ex diversis codicibus compacti

partem

hanc

secundae.

eodem volumine
III.

infra

dicemus contineri aherum eiusdem Hbelli exemplum
IG

sub nomine Nennii.
CHRONICA

122
Canhibrigiensis
'Gildas
vir

ill.STORIA
colicgii

HUITTONVM
n.

corporis

Ciiristi

363

sacc.

XIV

post;

Gildac

clogium

grandis auctoritatis' .... 'superius memoratur' historiam Brittonum

habet

inscriptani 'hic incipit liber Gilde Sapicntis de gestis Britauuorum'.
spcc.
6.

Londiniensis regius 13
'a

DV

saec.

XIII (Hardy

n.

701).

'incipiunt gesta

Gilda Sapiente composita'.

'de nominibus civitatum Britannie': 'de

Britonum quibusdam miraest

'bihbus Britaunie'.

Londiniensis regius 13
13

B XV

saec.

XVI (Hardy
edidit Petrie.

n.

S02)

descriptus

cx regio

D

V. variam lectionem

libri

(ipsi

U)

Londinicnsis C'ottonianus Vitell.

E

I saec.

XIII (Hardy

p.

328) ambustus et maiore
.

ex parte deletus
Sp6c. 3.

similis fuit regio
lul.

13

Londiniensis Cottonianus

D V. 'incipit D V saec. XIV
li.

gesta Brit

.

.

.'

(Hardy

n.

797).

'incipit

res

gesta

'Brittonum a Gilda Sapiente composita'.
spec.5.

Cantabrigiensis bibhothecae publicae

VI.

II

(Hardy

n.

793) saec. XIII.
titulo:

com-

putus ab
'historia

inifio

mundi ....

d

seculum per ignem; historia sub

'incipit

quedam

a Gilda Sapiente composita, quahter Angli inhabitareut', finiens in vita Patricii
cxorsus est prcdicare fidem
dei.

verbis p. 196, 7

subscriptum: 'expliciunt gesta Brito(praef. p. 67) historiae inserti sunt loci

'num a Gilda Sapiente composita'. teste Petrie quidam sumpti ex Henrico Huntingdonensi.
Spoc.
11.

Oxoniensis Bodleianus

n.

163

(=

NE
n.

B.

4.

10,

cat.

ant.

vol.

1

p. 105

n.

2016;

Hardy
accedit

n.

XII ad nostros PQ.
7S3) saec.
n.

'incipiunt gesta

Brittonum a Gilda Sapiente composita'.
794
n.

prope
esse
1

Parisinus

5232 saec. XII (Hardy

cf.

396) videtur descriptus

ex
(d)

codice nostro

1*;

foho exciso deficiunt computi pars postrema inde a verbis

p. 146,

incarnationc autem et principium historiae usque ad verba p. 159, 8 in iam dictam in-

sulam.

adhaerent

civitates et miracula,

quae

finiunt p. 214, 27 iu verbis

integrum fmiuit

vitam subiectis his petitis ex p. 218, 24 29: 'primum miraculum est litus sine marc. 'secundum .... anno. tercium est vadum ibi quando inundatur mare et inundat et c
'contra'.

sequitur index

regum

incipiens ita:

'Ine

regnavit

XXXVII

annis.

post

eum

'regnavit Adelard XIIII annis'.
spec.
9.

Parisinus Lat. 15009 saec. XII (antea S. Vietoris n. 567; Hardy n. 788) sub titulo Anglia secundum Sapientem Gildam' epitomam historiae proponit perturbatam et pessimam. ad computum adiecta sunt haec teste Ilardyo: 'ab Adam vero usque ad 'passionem domini nostri lesu Christi VCCXCVII, a Christo usque ad secundum annum
'de
'regis Henrici secundi

Anglorum anni

peracti sunt

MCLVI'.

Sequuntur
i?'

libri

libellum Nennio adscribentes vel certe

cum Nennio

coniuncti.

Durhamensis
ait
a.

capituli

codex

B

II

35 saec. XII medii 1828

(sic

Jenkinson, non XIII, ut

Stevenson), scriptus fortasse Durhami, certe relatus

in eius bibliotliecae

catalogum

1395 (editum Surtees society
dedit Petrie, non

vol. 7 a.

p. 56), cuius libri (ipsi

C) integram lectio-

nem
tam

plenam (sub

littera

N)

Stevenson, pleuam et diligentissime fac-

ego

beneficio
sic ut

Francisci

rcferam
1.

de eo ad

me

Jenkinson bibliothecarii Cantabrigiensis, quid contineat, rettulit idem optimus meorum studiorum adiutor.
a.

historia
intcr

Anghae perveniens ad

1347, incipiens Britannia
est.

instdarum ojitima
sequentis (quod

Galliam saec.
foliis

XIV

a bibliopega adiuncta
adiectis

2.

in

duobus

volumini

antiquo tempore et in

folii

est
et

primum quaternionis primi) pagina priore post titulum hystoria Anglonmi formam mundi talem fere, qualis expressa est ex volumine alio in catalogo
legitur

codd. Cantabrigiensium vol. 2 p. 325,
statu ecclesiae scriptus a. 1120.

Gillebcrti

Limricensis libellus de

CVM ADDITAMENTIS
3.

NENNII.

123

quat. I (excepta partc paginae priinae) ot sequcntes ad ([uat.
rati

IX

fol.

(i,

nuine-

omnes, continent Bedae historiam ecclesiasticam.

4.

quat.
caret)

IX
f.

f.

7


5

quat.

X

(qui

est

foliorum

tantummodo quattuor

ct

numcro

I.
f.

2 vita Bedae. 3

5.

quat.

X
XI

— XI
f.

(qui ut

sequentes quoquc
. .

numerum habet manu
et

posteriore
scriptae

adscriptiim)

Vife

ahhdum

.

Wiimmdlm
vacua

(hjmiim Bedanae

,

a

manu
(i.

alia,
f.

sed aequah.
5 in pagina recta antea
relicta scripta est

quat.

manu non multum

posteriore praefatio Nenniana inscripta: incipit cHloyium hrevissimum Brittanniac

quod Ncnnins Elvodwji discipuJus congrcgaoit incipiens cjo Ncnnins, in eiusdcm foUi vcrsa incipit finiens quam ego, et subscripta explicit eulogium. incipit gcsta Britonum a (lilda Sapicnfc comjiohistoria Brittonum titulata sic Ncnniana propter cam ad antiquum tituUim sifa, sed addita pracfatione
insuluc,
,
: ;

adiectus est aUer: incipit res gesta a Nennio Sapiente composita.
est in quat.

historia scripta

XI

f.

5'.

6

(finit

verbis p. 162,

1

egrcssus
finit p.

sum;

f.

7

excisum

est textu

integro).
f.

8 (incipit p. 162, 3

Romani aufem,
adiecta

170, 15 magno).

quat.

XII

tamen neque in principio Additamenta in marsubscriptio brcvis erasa est. in finc interrupto). neque scripta sunt Jenkinsonio iudice a manibus pluribus, scd codem tempore gine
1.

2 (quae

duo

foUa

postea

sunt textu

omuia pertinere ad recognitionem eandeni quam ob rem nihil attinuit ad diversitatem eam attendere. ad finem haec leguntur adscripta manu posteriorc: 'Anno MCLXYI gratie fuit annus a mundi initio
omnia
ct ut

dubium non

sit

,

'YCCCXL
•rum
in

octavus, ab adventu

Normannorum C

[lituraj, ab advcntu Brittanno-

Angliam duo niilia CCC et triginta unus. igitur tcrcio millcsimo et •CC et XIII anno ab initio mundi primum Brittones ad possidendani venerunt ex quo Brittones primum fidem Christi tradente papa Euaristo 'Ano-liam. rege Lucio susceperunt, Uoc anno gracie MCLXYI miUe et duo 'reonante
'anni

transacti

sunt.

advcntus Augustini DCLXYIIII:
Christianitatem
inter

intcrerant

igitur

inter

'adventum

Augustini et (addidi)

regis Britannie Lucii (lifuraj
et

'CCCC
'anni

ct

LXYII

anni.

adventum Brittonum
et

Anglorum

MDC

et

XXIX
sct
in

transierunt.

unde Uquet Brittoues
annos

tot annis

AngUam
erat,

tenuisse,

'paganismo per
'ista tribus

M

CCCC
ct

septuaginta

septem

obcrrabant.

insula in

annorum miUbus

tredecim inUabitata

'Britto adierat et

'vero
7.
'

quat.
ei,

cum prole sua per M et DC et viginti Anglorum gens supervenerat.' ') XII f. 3'. 4r. Index regum Britannorum ab Aenea ad Cadwaladrum
1.

quam primus Uominum novem tenuerat. tunc
similis

qui est in codice Cantabrigiensi Ff.
numcris

27 loco

XYH

(v.

catalogum editum 2

')

Schema quod ex

his

etficitur:
\

auno mundi 3013
ante aniunn praesentem
post
^^^^^

vel
a.

3213

adventus Brittonum

in Britaniiiain

,

„.,.,,

/

2d6l

Brittones Christian, fact.

\

adventum eoruni
,^^^_^^^_^^

a.

477
a.

j

praesentem

1002 1629
a.

advontus Anglorum
Augustini

in

Britanniam
)

post

adventum Brittonum

a.

post Brittones iiictos Christianos

407

.•ulvcntus

|

^^^^

^^^^^^^_^_

praesentem

a.

669
100
(?)

adventus Noniiannonnii

in

liritainiiam antc
\

annnm praesentem
r)348
jl^,;
nisi

a.

mundi
p^^^

annus pracsens
|

^,,,^

coUigitur numeros proponit parum constantes ncque quicquam indc saeculo XII. agitur vere scriptum esse medio

quod con.irmatur codicen, de quo

124
p. 326),
tribuit,
8.

HISTORIA BRITTONVM
sed
diversiis.

coinina hnnr luor sua Guendolana

Durhamensis Bruto

Cantabrigieusis Lonino.
f. f.
-l'.

quat.

9. quat.

XII Xll

5r. Yita Gildae (^vide supra p. 4).

5'.

6

Rngnum

Israel

Regnum Persarum.

10.

11.

genealogiae: Aclam genuit Seth cet. ad Woden; sequuntur stemmata reguin Merciorum, West-Saxonicorum, aliorum (deficit in fine folium unum). epitome quaedara nostrae liistoriae Britanniae (eadem invenitur in nostro 7^

itemque

in codice Cant.

CoU. Corp.
I5(»,

Ciir.

n.

66, ubi

finit

in

a.

IISI) incipiens

Brittannia

a qnodam

conside

Eomano Brnto dictum
17),
inutilis.

est,

secundum ea quae

inde enotata liabui
12.
13. 14.

(vide ad p.

genealogia regum Cantuariorum

cum

chronicis.

nomina archiepiscoporum Dorobernensis ecclesiae. chronica Northumbriae finientia in a. 1154. 15. tabula ad Bedam scripta saec. XV. 16. chronica Martini saec. XIV. 17. inventarium quoddam Durhamense a. 1371. Stevenson praef p. XVI), quein Londiniensis Burneyanus n. 310 (Hardy n. 796 collatum habui ab Herberto Londiniensi, recognitum ubi opus fuit a Kenyono, scriptus a. 13SI in prioratu Finchale prope Durham ad usum prioris eius monasterii coenobitae Durhamensis, relatus (ut observavit Jenkinson) in indicem bibliothecae Durhamensis a. 1395 (Surtees society vol. 7 a. 1S28 p. 65) ex Durhamensi Ubro descriptus est accu;

rate.

praescribitur ut
:

in

archetypo

incipit

ctdogium .... congregavit.

ipsi

historiae

Brittonum a Gildn Sapiente aut Nennio composita, id quod subscribitur cxplicit gesta Briftonum a auctori libri Durhamensis respondet duplici sequitur ut in archetypo vita Gilda Sapientc composita (« g. s. comp. inductum est).
praescribitur
incipit gcsta
;
:

Gildae.

argumenta

originis

ita

abundant, ut ea explicare supervacaneum
pro abbmit, factum est ahbermit.
;

sit;

redeimt

errores etiam minuti, ut 175, 24 ars pro arx; IS6, 18 ex vocabulo affuit scripto in
distincte, ut faeile accipi possit

D parum

hbrarius sequitur fere

scripturam archetypi posteriorem, sed novit etiam priorem
.i.

ita

147,3

cum

sit in

Durhamensi

hiemali sive boreali ortu

ab Affrica brumali

Burneyanus

scripsit

ab Aufrica brumaU id est liiemali sive boreali ortu.
Londiniensis regius 13

B VII
et

saec.

XVI

(Hardy
'de

n.

801) simiUimus

est

Burneiano
c.

310 neque tamen inde descriptus,
'de

nam
c.

in mirabilibus adsunt inscriptiones ante

75:

mirabilibus Monis insule'

ante

76. 74

mirabilibus

Hibernie'',

item vitae

Gildae hic subscriptum est epigramma Caradocum nominans.
Londiniensis
igiie

Cottonianus Vit.
similis fuit
n.

F IX

saec.

XVI (Hardy

n.

803)

maiore ex parte

consumptus

Burneiano 310.

Londiniensis Sloano
13

4787 (Hardy
bibliotheca

n.

804) historiam Iiabet descriptam ex regio

B

Vn

sub praoscripto

'es

regia

ad

S.

lacobi',

deinde

manu
passus

diversa
est.

cxemplar codicis eius qui praecedit Cott.
Cantabrigiensis
collegii corporis

Vit.

P IX antequam damnum
(catal.

Christi n. 139

eius

bibl.

Nashmythianus;

Hardy n. 789), quatenus huc pertinet, scriptus est saec. XIII non tam Durhami (quamquam eo ducere quae in catalogo laudato de huius codicis capitibus 3. 5. 6. 7. 8 adlegentur observat Stevenson p. XVI) quam pariter atque Gildanus supra p. 17 memoratus in abbatia Sawley, coliatus propter hanc editioiiem una cum Durhamensi a Jenkinsonio. pars nostra foliorum est septendecim, quaternionum autem duorum, quorum prior
signatus

XXI
est

(qui

praecedit

notatus
in

XX

scriptus
folio

est

a

manu

diversa

saec.

XII)
sig-

foliorum

octo

adiuncto

postea

principio

uno

solitario, posterior

non

CVM ADDITAMENTIS
natus foliomm item oeto.
et subscriptione et

NENNII.

125

continet liistoriam Britannicani

ab eadem
107),

manu
afqnc

fortasse, certe

(f. 2r.- 11') sino inscriptione ab aequali vitam Gildae (f. 11'— 14r.)

inscriptam;

uita

sancfissimi
p. 4.

doctissimi
explicit.

uiri in

Gildc
folio

incipit

cum

subscripto

epi-

quod postea adiectum esse diximus, sic praescribitur: incipit cidogium hrevissimum Brittanniae insuhe quod Ninnius Elvodiigi discijmlus congrrt/avit, item in margine manu alia et posteriore iHcijiit ajwhgia Nennii Briionum historiografi. incipit Itistoria ortograftca. sequitur praefatio Nenniana: cgo Ninnius quam ego cum subscriptionc explicit eulogium. itcm
solitario
.

grammate (supra

deinde

primo,

.

.

:

eiusdcm qtiod
genfiiwi
et

seribi

debet

in

fine

libri ,

scilicet

laterculi
p.

dc

malts

et pervcrsis

naturis

dc bonis naturis gentium (editi sunt vol. 2

389).

hos

excipiunt siue in144).

scriptione

carmina Nenniana duo adiutor benigmis
quaternionis

cet.

et fornifer cet. (infra p.
:

deinde
grti.

in principio
ri's

XXI

item a

manu

posteriore sic est

.sc/

spc assif ntibis
foliis

incipit

gisfa a Ncnnio Sapientc comjtosita.

post Gildae vitam in quattuor

sccundi quaternionis extreniis

sequuntur varia scripta saec.
sancto

XIV

et

XV,

in

his

epi-

gramma cum in

fornifer

repetitum, locus de
finiens

Benedicto incipiens

circa

haee

tempora

duo Additamenta scripta sunt manibus compluribus neque eadem gentium iteni repetiti. aetate omnia; sed certa ratione distinguuntur non tam per litterarum formam quani huiusce similHmo duo eorum genera, alterum profectorum ex recogniadliibito libro

castro Cassino,

die exaltationis eius osculatur ct adoratur, latercuH

D

tione

codicis

posteriore et
in

'deperditi ad utrumque librum adhibiti, alterum adiectorum tempore omnino inutihum. illis locum dedi in textu inter Nenniana, horum potiora

adnotatione (ut p. 148 adn. 4 et p. 165 adn. 2) collocavi. Cantabrigiensis coUegii corporis Christi n. 101 saec. XVII (Hardy
codicis

n.

805) est apo-

graphum
praeter

eiusdem

collegii n. 139.

Cantabrigiensis bibl. publ. Ff I 27 saec. XIII, collatus mihi et ipse a Jenkinsonio,

exemplum

classis tertiae,
p. 17)
f.

de quo niodo egi
7

(p. 121),

post Gildam genuinum, sed
incipit

breviatum (vide
praefatione

supra

— 20

alterum habet sub Nennii nomine.
in

a

(p. 12(>): 'incipit profatio

Nennii Britonum historiographi
explicit
prefacio'.

historia

Britonum.
altera:
finiens:

'Humihs seruorum',
'incipit

finiens

"supplebit.

sequitur

praefatio

apologia Nennii Britonum historiographi gentis Britonum.

Ego Nennius'

'quam ego. explicit apologia gentis Britonum'. sub titulo: 'incipiunt capjtula', sequitur index eorum LXXXVI nuniero: deinde laterculi duo inscripti 'de maUs et perversis post eos carmina •naturis hominum' et 'de bonis naturis gentium' editi vol. 2 p. 389 a. 919 editus in mon. hist. Nennio attributa (p. 144); deinde computus perveniens ad
:

Brit.

1

p.

82 et infra

p. 131.

his praemissis inde a

f.

II,

a quo incipit quaternio, pro-

ponitur liber ipse, incipiens a tractatu de sex aetatibus inscripto 'incipit historica orto'graphia
'historia

de sex aetatibus mundi'.
Nennii, qui
et

post

tractatum
sit

eum

sic

est colore rubro:

'incipit

a

quibus inhabitata

Britannia,

de civitatibus, de
,

castellis

'ex lapidibus et lateribus fabricatis, de gentibus in ea habitantibus
'bellis,

de mirabihbus, de
sequitur historia,

de

insulis

ad eani pertinentibus
et
civitates.

et

de divisione

totius orbis".

cui

adhaerent miracula

subscriptum:

'explicit

hystoria Nennii

Britonum
(ipsi ^l)

•liystoriographi de prima inhabitatione Britonum Britannice insule'.

— Hunc librum

Petrie in textu constituendo expressit tenuitque omnino adhuc in historia hac recensenda primas fere partes, vere, ut Zimmer (p. 38) probe intellexit, ad locum rcdigendus omnium postremum et inutihs totus utpote descriptus ex codice Cantabrigiensi altero nobis C. manu adeo eadem tam C quam L scriptos esse peritus iudex Henricus Bradshaw
censuit,

ut e
in in

L
L

tantum abest, ut ea, quae de utroque ego observavi, ei opinioni obstent, contrario editio nostra sescentis locis ostendat ea quae in C mutata additave sunt, etiam mendae pusillae et meri calami errores ex C legi perscripta manu prima.
et

transierunt,

ut

p.

194, 15

qnasdas

pro

quasdam; simiUter 192,

11

cum

in

C

sit

126

HISTORIA BRITTONVM
in
t,

catmjim, correcto n
in

/retart^t lioc

in mare

L

puncto
tiKtfjniifn

neglecto
ubi

est

cantegirnus,

item

p.

196,

I

cum
lioc

C

sit

ctim transmarinis mirabilihus,

scriptor

dare voluit ctim transfrctarct

mare niagnum cum transmarinis
hilihiis.

mirahilihns, sed verba

cum

transniarinis partim addere

oblitus est, partim errore induxit, inde

a propria interpolatione
et

L effecit cum transfrctaret mare magnum miracodicis L librarius in universum abstinet, sed propria
eam
adnotabis ex praefatione
id
est

habet
loco

praefationem priorcm et indicem capitulorum et computum illum, quae hoc

placuit exhibere.
(p.

Ad

praefationem
post

altera vere

Ncnniana
ornaretur.

143) verba quae

sanctorum patrum sequuntur:
omissa esse,
scilicet

Eusehii Isidori Prosperi in codice

L

ut

iis

Uieronymi additamentum illud

iidem adsunt,

Index capitulorum etsi in C non rcperitur, nunieri per librum eum nisi quod capita numerat non LXXXVI, sed LXXXV extremo recte omisso; nam laterculi illi etsi et ipsi sunt in (7, non ad lioc corpus ibi referuntur.
corpore numeros adscribens pervenit ad
a.

Ij in

LXXXVII
-j-

capitibus duobus bipertitis.

Computum deductum ad
librario
obiit a. 1155.

p. Chr. 919

(5189
in

919

=

6108) auctum esse ab ipso

eo magis probabile

est,

quod qui

eo adlegatur Henricus Huntingdonensis

1.

PREPATIO NENNII BRITONVM HISTORIOGRAPHI IN HISTORIA BRITONVM.

Humilis servorum Christi minister et servus Nennius dei gratia sancti Elboti discipulus cunctis veritatis obauditoribus salutera.

Vestrae

quod cuni rudis eram ingenio et idiota sermone, haec nitcns scientiae, quae vel nulla vel admodum rara et exilis est, Latinorum auribus idiomatizando tradere praesumpsi, sed partim maiorum traditionibus, partim scriptis, partim etiam moninientis veterum Britansit

notum

caritati,

pro modulo nieo, non propriae

Romanorum, insuper et de cronicis sanctorum patrum, Isydori scilicet, leronymi, Prosperi, Eusebii nec non et de historiis Scottorum Saxonumque licet inimicorum non ut volui, sed ut potui, meorum obtemperans iussionibus seniorum, unam hanc historiunculam undecumque collectam balbutiendo coacervavi, et remanentes spicas actuum praeteritoi-um, ne penitus calcatae deperirent, quarum ampla seges quondam extranearum gentium infestis mcssoribus sparsim praerepta est, posterorum memoriae pudibundus mandare
niae incolarum, partim et de annalibus
curavi.

quippe multis obnoxiis, qui vix aliorum dictamina superficie tenus, prout

utile esset, intelligere

vehit barbarus aliorum

hucusque quiveram, nedum propria incudere Unguam infringens teraere commendavi.
volvens aegre ferebam,
oblivione
si

sufficiens,

sed

Attamen internum vulnus circuni praecordia nomen, quondam famosum et insigne, sed quoniam utcumque historigraphum nem, quamvis adeo plures inveniantur,
explere
poterant,
cinnitate

propriae gentis

corosum fumatim evanesceret. Britannorum me malo esse quam nemiqui hunc laborem mihi iniunctum satius

relegentes humili prece posco, quorumcunque aures inconverborum oifendero, quo veniam maiorum voto parenti facili exauditione ex debito se noverint praebituros. errat namque multotiens impotentis effectus, quem errare, si posset, non sineret fervens affectus. serviat itaque sufficiens caritas, quibus sufficere non potuerit verborum meorum inconcinna simplieitas,

nec vilescat in auribus audientium historiae veritas, quam imperito linguae
est

vomerc exarare sic ausa est mea rusticitas. siquidem tutius menti haustum quolibet viU vasculo ebibere quam mixtum quentiae venenum mendacii aureo poculo praegustare.

salubrem docudulcis
elo-

melle

Nec ergo

te pigeat, diligens lector, excussis
,

verborum

paleis

istoriae

grana horreo

memoriae condei-e

quoniam non

quis dicat aut qualiter dicatur, sed quid dictum

CVM ADUITAMENTIS
sit,

NENNII.
proljiitiir.

127
nain nicdiciiio
liid.-

veritatis testimoiiio

magis iittcndendum csse

schinid) contoni|)til)iiciii acstimat gcnimani, postquani dc cacno, in (juo iacucrat, cxtersit, quod suo tlicsauro digiiatus est postmodum adieerc (adieccre t;od.).

namque maioribus et eloquentioribus, quicunquc bcnigno ardore acccnsi cx aratura (oxaratuin (Tufsrhmid) barbarizantis lingua matcriani llomanae verricredo
culo

cloqucntiac

planarc

studucriiit

(studicrint cud.),

historiae

colunipnellam,

quam

statui

pcrmanere.
iiividendo,

si concussam reliquerint cgimus itaque haec nostris

infirmioribus subvcnicndo, iion maioribus

dominicae incarnationis

,

XX

vero

(juarto Morviiii rcgis

pretium maiorum precibus rccompcnsari postulo. sufficiant; cetera supplex obedientia pro viribus supplebit.
2.
I.

LVIII anno Britonum, cuius laboris sed haec actcnus praclibata
octiiigcntesirao

CAPITVLA.
quo
sit

De

sex aetatibus mundi, et quot annos unaquaeque tenet.
dicta
ct
sit

II.

Unde

Britannia,

et a

sic

nominata, qualiterque
quotque
civitates
in

sita,

et

quot

in

longum

transvcrsum

miliaria

liabet,

se

continet,

quot

genera hominum intra se sustinet,
praestantioribus

fiuminibus

interhiitur,

quotque adiacentes insulas possidet, quibus pcr quae divitias et dclicias exterorum

(ex ceterorum rod. mite corr.) rcguorum deferuntur.
Tll.

Quod dum
quod

Britonos impleverimt

eam

a mari usque ad mare, et a quo tcmpore secunccpit,

annales
in

Konianorum

inhabitari

qualitcrque

Romanorum
ct

sugillatio,

nos iniuste extorquent,

refelli potest,

de ortu etiani Bruti
ct

proavorum

eius, et

quid magus de eo necdum nato praedixerit.
Silvii,

IV.

De Do
et

regno Enee, Ascanii,
adventu Pictorum
in

Bruti

et

Posthunii,

quod Bruto Britanniam
insulas occupaverint

vcnerit temporc sacerdotis Heli.

V.
VI.

Britanniam,

ct

quomodo Orcadcs

hactenus obtinuerint.
Scotti dc Hispania venerint, et quo

Quod

tempore Hiberniam inhabitare coepepestilentia

rint, et qualiter

Bartholomeum de Hibernia
illo

quodam
VII.

Nimec, qui postea
filiis

venit, sed et postea

De

tribus

cuiusdam
cura

militis

Hispaniae, qui
et illud

cum suis eraserit, et de cum suis rediit. Hiberniam applicuerunt, quomodo
sed tamen

castellum vitreum in mare videruut
residui
siderunt.

oppugnantes perierunt.

eorum

supervenientibus

Hispanis paulatim totam Hiberniam pos-

VHI. Quod nulla certa historia originis Scottorum continetur. IX. Quamdiu Hibernia inhabitabilis fuit, et de quodam nobili Scitha genero Pharaonis, quem rege submerso cum suis Aegyptii expulerunt, quoraodo peregrinando
quando Hiberniam appulerit: et quot annos tribuni (tribunos wrf. anfe corr.) dictatores ac consules rem publicam optinuerunt. X. Qua aetate Britones venerunt ad Britanniara, et qua Scithae, id est Scotti qui nunc dicuntur Hibernenses, ad Hiberniara, et quoraodo Britoncs a Pictis ct Scottis impugnati sint, quo etiara toraporc Roraani monarchiara niundi adcpti fuerint
vagatus
sit,

et

XI.

De
et

secundum Scottorura peritiam. supputationc annorum incarnationis domini

Patricii.

Brigidae,

Columkillae

quo anno Saxones Britamiiam venerint. XII. Aliud experimentum de ortu Britonum indigenarum traditionibus senioram, et ex veteribus libris veterum Britonum inventum, quoniodi) trcs filii Noe diviserunt

orbem

terraruni in tres partes post diluvium.

XIH. De

quod illi de genere laphet desccndcrint a quodam Alanio, cuius genealogiam usquc ad Adara protoplastum ducit.
nobilitate Britonum, et

128

HISTORIA BRITTONVM
Tuliiis

XIV. Quomodo

Caesar bis a Britonibus repulsus
rediit.

sit,

ct

quomodo

bis

victus dc

Britannia sinc paco et consu in fugam

XV.

CJualitcr tcrtio supcratis Britonibus
et ilios

insulam occupavit Britonesque

sibi

subiugavit

tributarios fecit censuraque reddere coegit.
lulii

XY\. Quod in lionorem victoriae XVII. Quod Ciaudius imperator

mensis lulius, qui
labore

et

Quintilis, dedicatus

sit.

cum magno

et

detrimento

secundo

luliura

Britones vicit et usque Orcades totam insulam obsedit, et ubi obierit.

XVIII. Quanto tcmpore ab incarnatione domini Britones fidom Christi susccperunt. XIX. Qualiter Severus imperator tertius murum trans insulani ob incursione Pictorum
Scottoruraque facere
praecepit et
illos

a Britonibus

divisit,

et ubi postea per-

emptus sit. Quoraodo Carucius imperator vindicavit Severum saciatus sanguine Britonum, et XX. ubi fornicem triumphalem in memoriam suae victoriae construxit. XXI. De Constantio Constantini Magni filio, ubi obierit et sepultus sit, et quae semina in pavimento urbis seruerit (vel seminaverit supra v. cod.). XXII. De Maximo imperatore, cuius temporibus sanctus Martinus virtutibus claruit, et quando imperatores Caesares norainari desierunt. XXIII. De Maximiano tyranno, qui fretus milite Britonum Gratianum iraperatorem occiac Britanniam minorem eis ad incolatum quod nunquam postea revestiri meruit. XXIV. De secundo etiam Severo, qui solita structura murum alterura ad arcendos Pictos et Scottos fieri a Tinemuthe usque Boggenes praecepit.
dit et

Britanuiam iuvenili

flore

spoliavit
et

dedit sicque eos transraigrare

fecit,

XXV. De
diu

Constantio, qui Britonibus in Britannia iraperator ultimus praefuit, et quarain

regnum Romanorum

Britones perduravit,

et

quando
et

illi

Roraanos ulterius
sinofilio

reciperc noluerunt.

XXVI. Quo tempore

Britones iugum Roraanorum abieccrunt,

quando Nicena
fuerunt.
et

dus, Ambrosius, Martinus,

leronymus fioruerunt,
qualiter ct

et

de Maximiano tyranno et
interfecti

eius Victore (uictorie cod. ante corr.),

ubi

quot

anni

XXVn.

ab initio mundi et ab incaruatione Christi usque ad illud tempus transierunt. Quot vicibus Britones Roraanorura duces occiderunt, et qua calliditate eos tamen scmpcr ad auxilia sibi ferenda provocaverunt, et quot anni Britones sub dorainio llomanorum fuerunt.

XXVIII. Quod ab expulsione Roraanorum usque ad adventura Saxonura, per annos videlicet XL, tota Britannia sub maximo raetu fuit, et quando Gortigernus rex
impius regnavit, quot tiraoribus quantisque anxietatibus
oppressus exstitit,

quoto

anno a passione doraini Saxones suscepit

Tanet ad inhabitandum tradidit, et do prosapia etiam Hengisti, et quomodo Britanniara venit, et quod imperiura Romanorum super Britones tunc omnino esse desiit.
et insulara

XXIX. Quando sanctus Germanus fidera praedicatm-us Britanniam nam haeresim extirpavit, dampnavit et omnino destruxit. XXX. De Benli regc infideli et tiranno, qui sanctum Germanum
aditura

venerit, et Pelagia-

recipere

noluit, sed

domus suae

prohibuerit.

XXXI. De

servo, qui eura ad hospicium invitavit, et de vitulo nocte occiso, cocto et

coraraesto, et raane corara mati-e vivo, sano et integro invento.

XXXII. De quodam
XXXIII.

viro ab eo baptizato ab angelo dei suscepto.

et

iuxta eius

vaticinium

raox defuncto

et

Qualiter hospitis sui filios de opido educi praecepit et nocte ipsa arcem cura rege ignis de coelo funditus consumpsit.
vir illo, qui

XXXIV. Quomodo
verbum
eius

sanctum hospicio recepit, credidit et baptizatus
filios

fuit, et

iuxta

de servo rex factus est de regno Powisorura, et omnes

eius post eura.

CVM ADDITAMENTIS NENNII.

129
,

XXXV.
XXXVI.
et

Qualitor Hritoiios aimonas Saxonilnis proniiserunt

ut

pro

ois

advorsus

liostcs,

scilicet Pictos et Scottos dimicarcnt,

sed postea facere nolueruut.
filiani

Qualiter rex Gortigornns Itoniwonnani
sibi in

ITengisti adamaverit et duxerit,

Canciam

dotoni {lodorit.
tilinin

XXXVII.

Qualitor Ilengistus Ottam

snuin
ot

ot

Ebissam

tilinin

Ilors

tratris

sui

ad aquilonalos partes Britanniao

invitavit,

quam

sediciose gens Saxonnin por

Hengistum postea clam

ot

parumpor

venerit.

XXXVIII. Quomodo
in

rcx Gortigernus filiam suam propriam violaverit et

dc ea filium
a

genuerit et crimen in opiscopum rotorqucro vokierit, et sancto
conoilio
et

Gcrmano imperante
sit

Germauo

coram omnibus ab infante proditum scelus omni conventu dampnatus sit.

illius

et

sic

beato

XXXIX.

XL. Quomodo cum magis
XLI.
se

Quale consilium Britones regi Gortigerno dederuut. suis locum castelli quaerens Snanduno,
Gortigernus

id est

Mons
absorta

Nivis,
sit.

repererit, sed omnis collecta materies tertio

subito terra dchisccuto qui
ei

Quomodo rex

magos suos

consuluit,

responderunt dicentes
qui

non posso arcem

aodificaro. nisi prius aspergeretur sanguino aliouius pueri,

sine patre conciperotur.

XLII.
XLIII.

De

puero sine patre quaesito et invento, quid de stagno sub terra posito, vase,

tontorio et draconibus ot

oorum ducllo pracdixerit
qualiter

ct qualitor liaoc oinnia exposnorit.

Qualiter rex Gortigernus Ambrosio arcem dedit,
filio

quam

aedificare

non

potuit.

XLIV. De Gortemir
interfecto

Gortigerni regis,

Saxones cum principibus eorum
contra

Hors

viriliter pepulit et

per quinquennium abegit.

XLV. De
XLVI.

tribus

bellis

principalibus,

quae

Goi-temir

Saxones

gessit

et

quid

moriens de se sepeliondo praeceperit.

obitum Gorthemir Gortigernus itcrum Saxones roccpit, et de sinmlata pacis concordia per Saxones erga Britones. XLVII. Quomodo ipso Gortigornus dolo a Saxonibus captus fuerit, et suggestionc Hengisti Gortigernum redimere se solum coegerint, et quas terras pro redempcione
Qualitcr

post

sua acceperint, et qna fraudulencia Saxones

cultellis

Britones trcscentos viros opti-

mos occiderint. XLVIII. De secundo advontu
Gortigornum, ut
ci

sancti

Germani

in

Britanniam, et qualiter fugientcm

fidom

pracdicaret, sauctus

Gormanus

sidlicitc

subsecutus

sit

et uocte igne de coclo cadcutc rex in arce

cum

suis oxustus fuit.

XLIX. Quod quaedam
L.

assertio
astruit,

sit,

Item aliorum
suis

opinio

quod cor eius ex dolore crepuerit. quod terra eum deglutiverit, cum iiiohil dc eo vel

residuum invcniri
filios

in torra potuerit.
,

LI.

Quod quatuor
genuerit.

Gortigcrnus habucrit, et de sancto Fausto
rotrograda proavorum, tritavoruin
sancti
Patricii,

qucm dc
i-t

filia

sua

LII.

De Gortigcrni progenic ct dcm serie. LIII. De reditu sancti Germani
Quod angoh» moncntc ad
ot

attavorum eius-

et

captivitate

ot

quomodo

Romain

ierit ct phira didicorit et Paladius Scottis praodicaturus

apud Pictos

obiorit.

LIV.

LV. Ubi

a quibus

sanctus

Scottos convortendos sanctus Patricius missus sit. Patricius cpiscopus ordinatus sit ibi(|Uo nomoii suuni

immutavcrit.

LVI. Quod prius Britonibus praodioaverit et dcinde in Hiberniam migraverit. LVII. Quo anno iucarnacionis dominicae inceperit ibi praedicare vel cuius regis tcmporc, et quot annos praedicaverit vel quanta miracula porpetraverit.
LVIII.

Quae

scripserit,

reges et
CHRONICA

hominum
111.

quot episcopos, ecclesias vel presbyteros consecraverit quot milia baptizavcrit, et ubi per dies XL ieiunaverit et oraverit.
,

130
IjIX.

HISTORIA BRITTONVM
Qiiod
aniiiias

frcs

pctilioiics

iii

iiccrvo
acl

Ely

ii

(lomiiio

iiiipctiaverit

ct

in

spccic

iivium

Ilibernensium fidclium
ct

so convcnissc vidcrit.

LX. Quod quatuor
acquiparctiir.

quibus

iiiodis

sanctus Patricius Moysi lcgislatori comparctur et

LXI. De morte Hcngisti
Cantuaricnsium.

ct

quod

post

eius

obitum Otta

filius

cius

tenuit

regnum

LXII.
et

Do

Arturo rege bclligero ct dc duodccim
in
<)2

dc imagine sanctae Mariae,
(c. (11.

bellis, quae advcrsus Saxoncs habuit, qua triumphavcrit, et quot adversarioruni uno

iinpctu prostravcrit

in fiuc indicis, scd m. ] anppJcvit cod.).

LXIIl.

Quod Saxones

sempcr

et

sine

intermissionc

dc

Gcrmania contra Britones

auxilium petcbant et multipliciter augebantur ct socum reges, ut regnarent super
eos, deducebant,
V.

usque ad Ida,

(jui

priraus regnavit in Bernica (uel bernicia supra

cod.).

LXIV. De Ida primo Northimbrorum rege
episcopi baptismate.

et eius

genere et de sancti Paulini archi-

LXV. Quae

sint

nomina XXVIII civitatum praecipuarum Britanniae.

Do
ct

roirabilibus Britannice insule.

LXVI. De magno
dc

lacu

Lummonu

.

qui Anglice vocatur Lochlcuen in regione Pictorum

CCCXL

insulis in co positis, in

quibus homincs habitant et totidcm rupibus,
in
fluit

quibus ambitur et de
iii

CCCXL

nidis

aquilaruni

cis locatis

tantisque

fluminibus

lacu

currcntibus et quod nisi

unum flumen

ad mare, quod vocatur Lcuon.

(De mirabilibus Monae insulac
TjXVIT.
TjXVITI.

ruhricct ins., scd

mox

dclcvit cod.)

Do flumine quod instar alti Do stagno calido in quo
,

montis oxcrescit.

balnoa sunt Badonis sccundum uniuscuiusquc voti

dosiderium.

LXVIIII. De

salsis fontibus,

de quibus aqua ebullita in
litore

sal convertitur.
sibi

LXX. Quomodo spumarum

cumuli in

Sabrine recedunt, prodeunt et
et

repugnant.

LXXI. Quomodo stagnum Livane
LXXTI. De
LXXIII. De

devorat

eructat,

crescit

ct

absumit et invitos

equestres conversos ad se protrahit.
fonte Guorelic, in quo quattuor genera piscium inveniuntur.
fraxino, de

quo poma gignuntur iuxta flumen Guoy.

LXXIIII. De vento,

qui de fovea

quadam do regione Guent
in nichilo
fulcitur,
,

nascitur et egreditur.
,

LXXV. De

altare dc Longarith
sancti
viri.

quod

sed nutu dei appenso

ot

de

corpore cuiusdam
experti sunt duo

iuxta

altaro sepulto

et

de vindicta celori, quam pro eo
in

LXXVI. Dc

fonto

iuxta vallum putei

Mouric

ct

dc ligno quod

eo invenitur, quo-

modo triduo in mari dcmorat et dic semper quarto ibi itcrum reperiatur. LXXVII. De vestigio CabaT canis Arturi in rogiono Buelt, et de lapide qui supcr
oiiniuluni pctriiruiii

positus ost (juomodo

indc sepius ablatus semper ibi tamcn ost

rcjicricndus.

LXX\III. Dc tumulo Amr.
crit

<jui

scpius mcnsuratus nuiKjUiini

in

codcm

statu

mensure

inveniendus.

De
IjXXIX. De

mirabilibus

Monie

insulc,

que Anglico Engleseie vocatur.

id est insula

Anglorum.
litoro sinc mari.

LXXX. De

monte

ter in

anno girante.

CVM ADDTTAMENTIS

NENNII.

];5I

LXXXT. De vado (jiiod tipo maris crescit LXXXII. Do lapidc iiocturnis temporibus

et decrescit.

ambulante.

De mirabilibus Hibernie. LXXXIII. De stagno, in quo quatuor sunt circuli stngni, plumbi, ferri et oris plurimi. LXXXIY. De stagno in quo ligna imposita in lapidem obdureseunt. LXXXY. De sepulcro in regione Cereciaum quod ad longitudinem omnis metientis
coequatur, et de eo quod quicunque
ibi

ter

genu

flexerit,

nunquani tedio

nificien-

dus

sit.

LXXXVI. De

proprietatibus

hominum,

id est

de bonis et de perversis naturis gencium.

Expliciunt capitula.

3.

COMPVTVS.
regis

Anno dominice
liec historia

incarnationis

DCCCLVin, XX"" vero IIII"' Meruini a Nennio Britonum historiografo est composita.
urbem conditam,
ut ait Orosius
(?),

Britonum

Anno ab orbe

condito usque ad

anni

IIIICCCC'

LXXX*^
Anno
ante

quatuor.
ut ait Henricus Huntedunensis, Britannia

urbem conditam CCC°'° LXIIP,
.">]

a Britonibus est habitata.

Ab Adam iuxta Orosium [I, I, Ab Abraliam usque nativitatem

usque Abraham anni IIICLXXX'^

1111°''.

Christi anni sunt

IIXV.

A

nativitate

menses fuerunt. uatus ergo lohannes Baptista transactis annis ab origine mundi VCXC'' VIII'" et mensibus VI.
Christi sex

autem lohannis ad nativitatem

Itaque ab origine mundi usque ad Cliristum anni fuerunt

VCXC

novem.
fiunt.

Anni

igitur

ab exordio mundi usque in annum presentem VICVIII

Londiniensis

Harleianus

n.

(J24

saec.

XVII (Hardy

n.

S06)

descriptus
n.

est

ex

Cantabrigienai Ff. I 27.

Glasgoviensis

bibhotheca Hunteriaua (Hardy

807) altevum

servat exemplar codicis eiusdem mihi

non visum.

Nennianae recensionis cum

exigua tantummodo fragmenta Latinc supersint,
aliquatenus explet versio
Ilibernica

id

quod

infra

latius

demonstrabitur, defectum

licet

et epitomata et aucta.

Hibernica versio ea,

quam

tractabo

secundum egregium commentarium Heurici
optimo eorum, qui eam
lilter

Zimmer supra
inrii)it

p.

I

14

laudatum

vestigiis eius presse insistens, in
scilicet

integram servarunt, codicuni') inscripta est
fransinlit in Hihcrnicum.

Hibernice: srtjuifnr
(iilla

lirifnnninis.
Cociiigin)

de Britannia, scctmdiDU quaiii Nenius constnuif,

Cocmain
Gilla

(alias

Nenuium

se

sequi in ipso

libello

aliquoties

repetit

(154, 19: ut Ncnnins narrat; 192, 12: Nennius dixitlioc).

intcrpres quo tompore versio-

quod alium librum absolvit a. p. Oiir. 1072. codicum anti106 cum quissimus, sed imperfectus Lcnhhar na H-Uidhri scriptus a librario defuncto a. accedat ad tempora interpretis ipsius, quattuor reliqui exarati saec. XIV ab antiquo, quatenus extat, raro recedant, de textu satis constat. edidit eum sub titulo Leahhar Brcathnach annso sis: the Lish version of the historia Brittonnin of Ncnnins lac.

nem

ediderit, inde efficitur,

1

')

Is

est

liber Hy-M.incnsis
iii

saec.

XIV/XV

hodie

scrv,itus

Dublini

apud acadcmiani nibernicam;

ci

.simillimum servatuni ibidcni

collcgi.i Triuitatis s.icc.

XIV

in editiiinc

sccutus cst T.iddius.

mincircm lidem

Imbent

libri

duo

alii

Balljniotcnus et Lecanonsis.
dicitur

pori Ilibernico
iiissu

quod
a.

Leabhar na U-Uidhri servatum

antiquissimum exemplum, sed imperlectum inscrtum corin bibliotbcci .-icademiae liibernicac cditum cst

cius Dublini

1870.

plene baec exposuit Zinimer p. 12scq.

17*

132
Tixlil

HISTORIA BRITTONVM
Dnlilini
a.

IS-1S,

vcrsii)iii'

addita Anj^lica.

iiitcr[ir('tatio]iem

Latinani

liuic

('ditioni

insortani

dehco ncnrici Zimnicri doctrinac
in

('ius(|Uc

ciga inc studio bcnevolentiaequc.

Adsunt eam ex

vcrsiono priietatio Nenniana, deindc omissis scx actatiijus historia ipsa, post
Patricii

vita

inirabiha.

his adiiacrent in

excerpta pauca: Arthuriana: excerpta quaedam ex genealogiis; libris scriptis commcntarioli duo evidenter, ut dcmonstrat
pertinentes,
chroiiicJrs

Zinimcr, ad intcrprctationem
Latine seriptorum (cd. Skene
p.
1

quorum

alter

contiuet chronicorum Pictorum

Edinad reeensionem finientem in rege Kineth mac Malcolm a. 977—995) epitomen dcductam a primo rcge Cruithne filiisque cius septem ad regem Malcolm mac Donnchad a. (»58— 109:5, cuius partem priorem, nimirum de origine populi excerpta quaedam, ipsi historiae inserta sunt post p. 156, II: alter quae de Hibernia reperiunburgi lS(i7

of thr Picfs

and

Clironicles of the Saxons.

— 10

1

tur

apud Bedam ex
omiserit,

historia

ecclesiastica excerpta.

interpres Hibernicus ex Nennianis

quaenam

item quid de suo mutarit addideritve,

quatenus

fieri

potest, infra

expLanabitur.

Sequuntur Hbri mihi non
diligenter
to

visi

omissis

iis

quos enumerat qui codices huius gencris

composuit Thomas Duffus Hardy (clcscri^dive cataloytie of materials relafing Londini 1862) sub n. 792. 808 (Usheri). the hisfory of Great Britain and Ireland.

809. 810. 811. 812. 813. 814.

Rouen
n.

n.

U

74 (antea

U

123),

indicis

{bibl.

des dep.

1

p.

295:

Hardy

n.

795)

1177 saec.

XIL

'ineipit liber

Gilde Sapientis
eius.'

de primis habitatoribus Britannie que
a computo,
finit

'nunc dicitur Anglia et de excidio

incipit

in miraculis.

addita-

mentum ad
'libro

p. 149, 5
n.

huic libro proprium futile edidit Petrie.

Evreux
Gilde

4

1

saec.

XIII

(bihl.

des dep. vol. 2

a.

1888

p.

424)

:

'exceptiones

de

Sapientis,

quem composuit de
incipit

primis habitatoribus

Britannie,

que nunc

'Anglia dicitur, et de excidio cius'.

ab

historia, finit in miraculis.
n. 799).

Conybere, antea Dering saee.
dedit Petrie.

XIV (Hardy

variain lectionem libri (ipsi

T)

Bedam

Adhibnerunt historiam Brittonum auctores hi. 15 vidimus ex iiistoria (f 735) supra p.
1

liac

annum

adscivisse,

quo Bri-

tannia Christiana facta est.

eodem

ducit consensus perfectus in nominibus Guorthigerni

Horsi Hengisti,

hanc et Bedam, quamquam eum aliter quoque explicari possc non nego videoque Zimmerum p. (Jl aliter iudicare. tempora non obstare supra vidiinus, nec magis obstat Bedac de eiusmodi auctore silentium plequalis obtinet inter historiam

beio et anonymo.

Heiricus Autissiodorensis
(v.

saec.

IX

historiam

lianc

pcr

Marcuni quendam novit

supra

p. 120).

Cormac mac Cuilennain (831 — 903), de quo vide p. 117. Codex Cantabrigiensis coll. corp. Chr. IS3 saec. X exeuntis, quo volumine teste catalogo cdito practerea Cuthberti vita Bedae Cuthbertianaquc alia et indices paparuni

Romanorum
in

(finiunt in Iladriano III

Wulfhelmo)
liistoria liac

et

f 885) et archiepiscoporum Dobernensium (finiunt genealogiae regum Britannorum continentur, liis subnectit sine titulo
p.

ex

verba quae adlegavi ad

172,
rt

I

r/uando .... Ohristi, item haec: IhitJati

fanuia insula hahct in Jomjitn
p.

DCCC
XI

iiiiJia.

iii

CC

miJia (liaec sumpta sunt ex
(cf.

147,4)

ef

in cirr/iitn haJict tria iniJia milinin

rt se.vcenti

Plinius h.

ii.

I,

Ki,

102:

Solinus 22, 10).

liugo Flaviniacenais saec.

exeunte ex historia Brittonum laterculum populorum
8,

Germanicorura excerpait (MG. SS.

314).

CVM ADDITAMENTIS
Chvonicon Vedastinum saec.
]).

NENNII.
i:{.

,33
fiTl) locuni

163, 2 laudat, nt in Eiifropio

XI exeuntis (MG. SS. Avghrum rrprrifur. ad
p.

ox

iiistovia
(^ui

li;ic

i-ecensioneni Marci

dicitur.

l;ami)ertus in florido
cnf.
clcs

(c.

l|-2(t)

bihl.

di'p.

vol.

fi

a.

187S

488

excerpta liabet ex mirabilibus (cod. ])uac. n. 790 n. 28): 'miranda Brittanniae. est in Britannia

'insula stagnum'.

Galfredum Monunictensem (li;»»— INO) supra (p. 23) diximus praeter Gildam genuinum etiam Brittonum historiam .sul) oodem nomine afferre, nimirum fi, 13, ubi ait per Germanum Altisiodorensem ot Lupum Trecensem multa miracula deum ostendisse, 'quae Gildas in tractatu suo luculento sermone paravit', respiciens scilicct narrationem de

Germano
IS.
3, 12.

c.

32 seq.

,

cui

Lupum

addidit

errore.

praeterea passim

(!.:{.

II.

G, 10

12.
fi.

Ifi.

19.

7,3) historiam compilavit,

miracula quoque
sine

adhibuit (0,

7).

omnia quae adlegat

afferre nolui,

cum praosertim non

ingenio

ot ali(|ua quo^iue

doctrina (ut p. 157, 9 aris Philistinorum intellexit significari aras Pliilonorum) oxcerpta codicem eum adhibuisse ex generc nostrorum l'Q cum inde inde licentor mutaverit.
perspicitur,

quod librum
p.

citat

sub nomine Gildae, tum ex lectionibus, quarum specimen
1S7, 13.

attulimus ad

157, 10.

17S, 3.

ISS, 3.
(cf.

Recentiores, ut Henricum Iluntingdonensem

Zinimer

p.

279) aliosque omisi.

Historiam Brittonum passim
clesiae Britannicae
edidit

adhibitam
historiae

ab lacobo Usserio in antiquitatibus ecp. 402, ed.

(computum
Galc

p.

20S edidit ed. 1639
91seq.

16S7

p.

217) integram

primus

Thomas

inter
p.

Britannicae

Saxonicae

Anglo-Danicae
(testc
variis',

scriptores

XV

(Oxoniae 1691)

ad suum

exemplum servatum hodie
X. 18) ductum 'ex

Hardyo
scilicet

n.

776) Cantabrigiae in collegio
corruptis exemplaribus',

S. Trinitatis (0.

ut

ait, 'varie

ad formam Nennianam et post hos librum edidit a. 1S19 Gunnius usus codice Vaticano (vide supra p. 120). libellum recensuit losephus Stevenson (Nennii historia Britonum ad fidem codd.
mss.

potissimum autem ex codice Cantabrigiensi Pf I. 27. sub nomine Nennii. ad recensionem secundam eundom

Londini 1S38.

S.)

adhibitis

libris

multis,

sed ut potiora sola inde enotarentur,

eo

nomine
1S4S
p.

laudandus,

quod

in

textu

constituendo
insorta

e contrario Henricus Potrie in editiouc
a.

optimum Harleianuni expressit. monumentis historiao Britanniae (vol.
I

47 seq.) expressit codicem Nennianae reccnsionis eundem
adiecit minoribus omissis, sed

qucm
iis

secutus est

Galius,
libris

apparatum criticum
(scilicet

diligenter collectum excussis

non paucis
codicum

ex nostris H,
inspectis
et

ipsi

X,

et

K,

ipsi

Y. item

quos supra
si

in

recensu

indicavi),

examinatis fere

omnibus; itaque

cui cordi

ad historiam adiectas cognoscere, textum ct appaGutschmidius denique quae adnotavit ratum Petrianum non sine fructu adhibebit. ad Nonnii et Gildae textum Sanmartianum (I?erohni 1S44) exprossum ex editionc Stovensoniana Ludovicus Traube exemplar eius nactus benigne mecum communicavit, nec sine
est intorpolationes aetate posteriore

fructu

praestantissimi vivi observationibus usus sum.

Historia Brittonum quae

fertur, vcro,

ut in ipso principio dixi,

series q*uaedam

cst opusculovum scriptorum nequo uno tcnore no^iuo oodom tem])oro, at dolata ad nos integra certe ex eodem archetypo non admodum antiquo et habens inde in exemplaribus quotquot extant mendas communes: ita comma p. 189, 22 ct ab illicita coniunctionc

scparartt

libri

omnes

HKPQDGC^L

praeter

C^ aperte emendantom

conieetura et fortasse

3IN
libri

item a coniecturae suspicione non alienos exhibent loco motum. sed in ipsa serie diffevunt: scilicet ad omnium antiquissimum et plenissimum // uhi reliquos exigimus,

hic est

eovum conspectus, ad quem nos editionem adovnavimus.

134

HISTORTA BRITTONVM

o

CVM ADDITAMENTIS
4.

NENNII.
Britonuni.
p.
I

I35
dv.
li),

de

g'ciU'logiii

liritoinini.
]>.

i\v,

originc

IJoiniiiiis

.

.

.

sur-

roxerunt: tla/nr
5.

II'.)

ddn.

I;

respondit locns

5

.

.

.

loO, 22.
p.
1

Ciisabcllaunus .... pro Valcntiniano Gratiuni
respondet locus p.
IGi»,

fratrc dntnr

(j'.i

udn.

1

10

16(5, 20.

6. 7.

Britones a Rruto
et
in

(p.

161, II)

....

filius

dci vivi altissimi (p. 161, 21).
p.

tempore Guorthigirni .... ad ixnnum supra dictuni (datur
rcspondet locus p. 172,
1

udii. 1,
s.

172

'.)).

9. 10.
I

Quando rcgniibat Bruto (p. 153, 9) .... apud Latinos Noc p. 59, 15) .... filii dci (p. 101, 8). Romani iiutcm (p. 162, ;i) .... VOCXV (p. 163, 9).
tres
filii
1
(

(p.

I.''i:>.

i;;

).

I.

Tribus vicibus

(p.

169, 6)
.

.... a Brittannis
. .

p.

169, 7).

12.

Factum

cst (p. 170, 27)

.

a

mc quod

postulas (p. 178, 6).

Quod si locos 4 — S in recensionc vulgari aut mutatos totos aut transpositos eicimus, primum iuuguntur recte, quae iungenda esse viderunt G. Haeger (iiher die TroianersiKje dcr Brittcn Monaclii 1886) et Zimmer (p. 55), verba p. 151, in Ciirnutino libro
I

omissa, in recensione altcra sic formata

:

si

quis scire voluerit, quo temporc post dduvium

hahitnta est haec insula, hoc experimentum hifarie inveni verbis p. 159, 15 tres fdii Noe,

quibus quae recensio
inveni de isto
tina.

vulgaris propter loca interposita praemittit: alind experimentum
veterihiis lihris

Bruto ex
loci
illi

veterum nostrorum, recte absunt a recensione Carnu-

scilicet

4

—8

cuni ad

marginem communis archetypi
9,

perscripti

essent,

in

reccnsionc Carnutina coniuncti omnes inserti sunt inter 3 et
ita

contra a diasceuasta
p.

suis locis dispositi et mutati auctique.
lu-iginis

evanescunt
applicatio
librarius

fere, ut

supra

116 dixi, vestigia

Brittonum

Romanae

et

restat

una
illis

nihilominus

cum

receptis

additamentis

dubio pertinentia omiserit et omnino sine ordine iusto

eorum ad latcrculum Friincicum. alia ad formam primitivam sine sua proposuerit, in liistoria edenda
textum
reliquorum

non librum Carnutinum expressi, sed quae
melius dispositum accoramodavi.

in

eo

inveniuntur ad

Ad lectionem primnm locum tenent libri auctoris nominc carentes Harleianus 3859, nobis H, Britannicorum tmtiquissimus, scilicet scriptus sacc. XI, ct Cottouiiinus Vcsp. D. XXI saec.*XII, nobis Ti', Harleiano simillimus et plerumquc eo inferior, ut
n.

neque tamen ex co dcscriptus, nam et alia liabet praeferenda (ut p. 147, 3 ah afriro pro ad affricam) et hiatum cius explct p. Kil, 18. Carnuhi cuni ceteris longe praestent, non dico nullo loco eos ex reliquis emondiiri. oninium, solus tinus praesertim classis secundac; mcndosissimus sane, sed antiquissimus
colHgitur vel ex laterculo

modo

relato,

veruni servavit ct

160, 12

Turingi legens pro Tariniji et 161, 19

ct 21, ubi in Ilicro-

nymianis vcras vcl fcre veras lectionos Miidai et Hiherci luxbet corruptas in rcliquis omnibus in Madiun (vcl Mudianus) ct Hehraei, ot p. 172, 1 secundo cum 1'j/uitio
snbstituens
Britannicis

pro scrundo
libris

Equantio.
,

verba quoque
omissa
in

p. 176,

6 ipsr

est

Catrll

Ihirnluc

in

omnibus inventa

ZN

et in

M
I

inlata sine

dubio ex con-

postea demum adiecta esse. taminatione, verisimile est collata expositione Zimmeri p. 7 Ethach et Erthct cum habcant libri reliqui ctiam in genealogia 161, 1. 2 gradus duo dcficiunt, neque uno loco nomina propria potissimuin omnes fere, etiam Gildani, in

HK

in

reliquis

ordinibus melius tradita invenies.

Guotolinum,
principes

polatione descendere

quem habent HK Zimmer p.
iit

deniquo p. 193. 7 quartum GIovi fihum nequc tamen reliqui ne GiUIannniin quidcm ullus. ex iiitcr71 demonstravit. hinc coUigcmus reliquiirum fiuniiiiirum classis archetypum, sed ex hoc ipso

proxime quidem accessisse ad primae

nequaquam descendere.

paucis locis cxin summa re qui librum adhibet, poterit universa subsistere in textu classis primac. ccptis spreta varia lcctionc (|ui Sccunda familiii ipsa bipertita est, repraesentiita scilicet cum codice omnium

supersunt historiae Brittonum

antiquissimo

Carnutino

Z

saec.

IX/X tum duobus

iibris

136
Vaticano
scriptus

HISTORIA BRITTONVM
rcginae
n.

1964

sacc.

XI,

nobis

Jf

.

et

Parisino

IIIOS

.saec.XII,

nobis

3.^.

ea quamquani huius ordinis princeps propter computum deductum ad regem
sit

neccsse cst
nihil

in

imperio regis Britannici, rccte appellari poteiit Gallica
sit;

Eadmundum nam
:

Carnutinus liber
est Parisinus,

obstat certe, quoniinus origine Gallicus

nunc Vaticanus origine
accedit,
,

adservatus hodie Parisiis origine Suessionensis.

Vedastinus saec.
adlegavit.
(flt

XI
tjeni

(supra p. 133)
tres

usus

hac

recensione FAifrophiw

pendere

libros

ab

archetypo

eodem

praeter alia

quod scriptor Anglorum minora non pauca
ut ait,

153, 12

ex

aligenis

Z

explicatur aligenigenis
p.

M,
1

item consentiunt 162, 28 in consul pro
his tribus libris

proconsuF) ostendit

stemma Romanum
Carnutinus ut

149 adn.

proprium.

attamen

difFenmt

magnopere.

admodum

corruptus est etiam meris

librariorum

(ut 175, 3 in eo est nociierat pro mos craf) itemque mutilus, antiquam dictionem quoque saepe temere immutat, ut eo nomine non raro a sociis 3IN superetur, ita immunis est tam ab interpohitione in libris 3IN late grassata quam a contaminatione, quam hi subierunt cum familia Gildana. et interpolationis quidem libri 3IN manifesta indieia prae se ferunt, nescio quomodo ab Haegero aut neglecta aut parum recte excusata, miraculum sancti Germani p. 191, 4 adiectum ex chronicis Bedae (a. m. 4410);

mendis

civitatium
his ita

numerum

duodeti'iginta

1

47, 6 in reliquis libris

cum Gilda

consentientem, in

auctum, ut fiant triginta ti-es; nostrain linguam factam Britannicam, Saxonum Anglicam (p. 178, 12. 13, similiter 1S7, 8); temere mutata obscura, ut montes Asariae
p. 157, 11

hic

desunt,

adiecta
et

inania

(e. c.

171, 13);

narrationem

per totum librum
at

verbosani magis factam

a pristina barbarie aliquatenus

emundatam.

non solum

interpolatione sibi propria libri
tione

MN laborant,
eius,

sed praeterea
a

cum

liber

Z

a contamina-

immunis
sed

sit,

librarius

archetypi

quo

MN

descendunt,
liabent

praeter codicem

Carnutini
frequenter,
160, 3. 7

similem

adhibuit

alterum

familiae

Gildanae;
cuni

enim
libris

non

admodum
ut

tamen

aliquoties

interpolationes

Gildanis

communes,

Alamannum

pro Albano substituunt,

177, 15

Ti/fJricam vallcm,

corrupit in thicam,

lib ri il/iV

cum

Gildanis in Scithicam commutant,

quod Carnutinus habet 176, 15

M

duplicem lectionem pausorum cum Carnutino, povoisorum cum Gildanis. inde item explicabimus, quod forma libelli in Z a vulgari admodum diversa in ab hac in summa

MN

re

omnino librorum plena notitia destitutus quae de communi archetypo librorum nostrorum Zimnier p. 154 seq. disputavit per se concidunt possuntque quae praeterea eis coniecturis obstant, in liis
differt.

non magnopere

hac contaminationc non animadversa et

quaterniones incredibiles foliorum denorum senorum. a nobis practermitti. Nihilominus fiiniiliara Gallicam cave spernas. codices eorum manserunt ininumes ab interpolationibus familiae tertiae Gildanae communibus min paucis, ut sunt ex infra indicatis p. 147, 3

ah Afriea hnimali

p.

147,9

priiis

habentque

p.

177,

16

numcrum
id

XVI

160,7 Targiis 158,8 Scithae cuni antiquis, non XVII intcrpolatorum. denique
potcrit.

habifabant

ne transpositio quidem ca, dc
vidctur adfuissc.
similliini

(jua

supra p. 133 diximus, p. 189, 22 in eorum archetypo

quamquam
in

ctiam ad coniecturam referri

Ipsi libri

MN
illo

sunt

et

descriptus est,

universum 31 praeferendus, sed non semper, neque ut antea (p. 120) vidimus.

hic

ex

Tcrtium ordinem libri constituunt numero nmlti corpus dc quo agitur proponcntcs sub nominc Gildac, ex quibus nos in a.pparatum rettulinnis tres Cottonianum Calig. A VIIl nobis saec. XII, Cottonianum Ner. U VIII nobis C^ saec. XIII, Durhamensem

P

sacc.

XII nobis D' (de sccunda eius nuxnu itemque de libris CGL infra dicemus). huius ordinis non pigebit propria quacdam tamquain notas eius componere, quorum pleraque
macuhic sunt non tam ex neglcgentia quam
ex mala fraude enatae.
147, 3 ab africo boreali|

pariter atque auctoris vocabuluin ficticium

ab Africa bnnnali

FQD

9 habitantj prius habitabant i'yX>

CVM ADDITAMENTIS
158,8
ScottiJ scithae

NENNII.

i;57

PQD^

158, 19 ad Scottos] ad 159, 9 in

Hyberniam sumus om. PQD quo
8 Albanus]

PQD

159

ad7i. 3
cf.

provinciarwn laferculus aperta interpolationc adiectus in

PQD

160, 3
7

Alamannus

PQD3IN

targus (intrrpolationc clfrctum cx Tarinqorum vocahulo pro l\iringis suhstitufo)

PQD
161, 11 Brittones .... 24

Lamech

omissa sunt

inPQD, cum quae j)raecedunt

sequun-

tiirqne osfcndant ca proficisci
163, 9 constant anni

ah auctorc
Equitio] Z,

addunt

PQD
cum
r.

172,

1

regnante Gratiano secundo

gr.

secundo equantio
h. cccl.
1,

HKMN,

regnante Martiano quando
177, 15

PQD

adhihifo loco

Bcdac

15

Tythicam vallem| Scithi(^c)am vallem PQD 197, 1 et septem reges .... baptizavit addunt PQD 213, 8 Trahannoni D (quam formam veram esse nionuit Zimtncr
P, sti-annoni Q, transhannoni 213, 22 inde diversa cibaria] aqua extracta unde omnia cibaria
inde vel unde in textum admissa.

p. 112),

thrannoni

HK

PQD glossa

vocahuli

Nullum equidem locum offendi, qui solorum horum codicum ope sanetur, et supra discessisse perraro in melius. iam monui Gildanae fiimiliao principem ab

(p. 135)

HK

itaquc

quaerere

nihil attinet,

quis
p.

ex
164,

tribus

ilhs

P^D^

propius absit a vero:

certe

modo
res
est
in

ille

praestat,

ut

26 ex Eucaristo vel Euaristo archetypi
150, 17

modo hic effecit quem Q
filius

requirit

PJIcufhcrium;
177, 13

PD

male dant fatus mortis, ubi rectc

mortis

Q:

DP

dittographiam protimis
13 uilo et tres hi libri

vetustas retinuit

178,4 cordc, 216,
in

ilico habent, ilico Q; D 180,3 verba ad qncm vcncrant scrvavit

solus formas

omissa in PQ.

universum tam

quam

reliqui

similes

a nobis spreti

ita

communis archetypi lectione plane constet. Venimus ad Nennium. de eo quae rescivimus, continentur apparatu eo quem editio repraesentat, sctlicet versione Gillae Coemgin, qualis infra legitur rursus in Latinum sermonem restituta: exccrptis Latinis servatis in marginibus librorum DC non
consentiunt, ut de
ita multis,

ab adnotationibus posterioribus, quac excerpta lectionibus dcnique Nennianis in appacditio nostra proponit iuxta versionem collocata ratu meo signatis D'^^-, sed ut inter has item rcperiantur redcuntcs ad familiam tertiam neque ulla ad Nennium referri debeat nisi de singulis locis examine instituto. Nennius '),
sed
certa ratione
discretis
:

Elvodtigi

disciimhis. ut ipse ait in praefatione quae Latine superest, item citans ad genealogias p. 207,9 Elhohdum cpiscoporum sancfissimmn, dc quo supra p. 117 diximus, simul alterum cpiscopum Renchidum propter res Britannicas ab co sibi narratas

memorans, volumen Britanniae
raagistri
sui,

ut ait,

cam quam modo exposuimus formam redegit iussu Beulani presbyteri in usum filii eius Samuelis, quem in libello
in

aliquoties adloquitur (ad historiam p. 153 et

ad genealogias

p. 207).

ita
alii

Nenniana sunt

atque auctori tam haec quam carmina duo p. 144, neque glossae iis vel maxime mipsi tribuendae sunt non ignaro versus se composuisse interprotatione Elbodum certae aescripsisse eum anno fere 800 constat propter aequalem digentes. supra scriptae
tatis.

voluminis iam videamus, Nenniana quaenam habeamus, item Nennius qualc Britanniae exemplar adhibucrit et id quomodo tractarit. nos adhibuimus Libros Latinos ad Nennianam roccnsionem plus minus pertinentcs Londiniensem Burneyanum n. 310 scriptum a. 1381, (luattuor Durhamensem, nobis />,

Oxoniensis Bodl. auct. Alphabetura nescio qiu.d pseudosaxonicum, quod codex veuire ab eodem. cuidam acceptum lert editum a Zimmero p. 131, potest Nemnivo '
')

F 4-32
18

saec. VIII,

L\

CHRONICA

III.

138

HISTORIA BRITTONVM
eollegii

nobis G, Cantabrigiensem
bibiiothccao publicao Ff.
I.

corporis

Christi

n.

139,

nobis C,

Cantabrigionsem
sit

27 sacc. XIII, uobis L.

horum librorum quaenam

origo

quacquc inter eos intcrcedat cognatio, cx partc supra iani cxposuimus. sciHcet Durhamensis liber ipse mere Gildanus est neque ad hanc quam tractamus quaestionem Burneianum supra ostendimus descriptum pcrtinent quae scripsit manus prinia. esse ex Durhamensi, item Cantabrigiensem L ex Cantabrigiensi altero C; hos duos omittcmus. itaque quaestio reducitur ad solos libros D^^C, id est ad igitiu- item manum posteriorem (vel posteriores) codicis I) codicemque C. hi duo testes, modo vere duo sint, quomodo textum tractarint ut intellegas, potiora eo pertinentia hoc loco
composuimus.
titulus ajyeris et praefatio

repertum in C^

solo

Nenniana sunt in D^C^ et per hos in GL: titulum alterum supra p. 113 monui ab eius librario formatum esse ad Gil-

clanum iuxta positum.

carmina duo Nenniana sunt in C^ indeque in L (non sunt in DG). ex genealogiis quas ex nostris lihris non hahent nisi anonymi HK, soli loci duo p. 205 Ida filius ef p. 206 Elfled filia Edwini et adsunt apud interpretem et ufferuntur in D"'C'", testaturque qui scribit hortante magistro Betdano 'genealogias
,

Saxonum

ct alias genealogias' (scilicet

p. 134) utpote inutiles se omisisse.
egregie demonstravit
in

quae in codice
testibus

H sunt
cum

loco septimo,

v.

su[)ra

Fraeterea locum p. 178, 1
libris

Zimmer

p. 24. 39

recensione

Nemiiana

Latinis D^^C fum

interpretc inferpolatum esse adhihito loeo genealogiariim p. 206, 28.

ex additamentis quae habet interpres complura redire in marginihus librorum
ostendit,

DC

editio

uhi Hibernicis Latina
et

illa e

regione adiecta sunt.

sunt

in his ea quae

agunt de Beidane

Samuele personis Nennianis.

confra ex additamentis solius

C^

ctim nullum redcaf

upud
^).

inferpretem, ea Nennio abiudicunda sunt, id quod

eorum

argumentum confirmat

Ex

vaiia lectione afFeremus haec:
p. 146, 9 in quo] p. 150, 17

C- cum
mortis

fiUus

erit

HM, quando Gildani et in his D. HKQ, fatus mortis erit D',* fatus
fortis

mortis eius (eius

mortis C^) esset PD^^C^ fatus eius erit C^ (cum L): hinc coUigemus diasceuasten corrtiptam lectionem Gildanorum non omnium, sed plerortimqu£
fatus
rep)perisse

faceret,
erit,

Gildano Q, adsumpto fextu Nenniano, quem
loctim

Gildano ntroqtie, deindc in altero mortis erit cum in altero mortis eius esset ctim Gildano P: neutra cum satisin
textti

interpres expressit verbis

vir

fortis

ad eum

aptavit.

154, 2

annorum numerum
interprefe.

DCCC

meliores

HK3IN, DCCCC

Gildani,

in his

DC,

cum

155, 19 dcsccnderent D'^C^

cum P, descenderant D^C^

cuni Q.

158, 8 Scotti Z>2 cttm
scotti

HKMN,
C cum

Scite Gildani omnes, ctiam

DS

scite

autem

id

est

C

in textu conitmctis lectionihus Gildana et Nenniana.
melioribus
et

164, 17

mensibus VIII
sic

cum

interprefe,

mensibus VII Gildani,

etiam D.

annos faciebant me^iores i?Z, CCCCXLVIII D^^C ctim inferprete, id est Nennius, interpolans hunc numerum iunetis numeris duobus CCCCIX (167, 17) et XL (171, 2). 173, 12 dies] C^ cum melioribus, sol Gildani, in his D.
I7(t. 7

altcrnatim per
Gildani,

CCCXLVIII

MN

ef

CCCCXLIX

174, 13 et vivus

ins. D''C'^

cum

melioribus, omittunt Gildani, in his

D^CK
iani

')

Duos onliues
p.

iidiKitatiiniuni,

quae

in

Btlitionibus

circumleruntui'

,

iu

universum recte

Zimmer

separavit

\h

scq., tiuamfiuaiu

aliqunties deceptu.s testimoniorum incoiistantia et fallacia.

CVM ADDITAMKNTIS
177,
1

NENNIl.

^3t,

quia]

C^ cum

meliorihns, inde Gildani, in his

D^C\

om.

1)"^.

178, 13 cantsuiiraland
rcliqui.
I7'.l,

C^

cuui intcrprefe, eontguaralan(d) 7)C"

d

sic fcrc

Gildnni

canturguoralen
insulas

HK.

14

ut

nwHorihus,

scd

ad quas uenerant absquo habitatore rclinquerent] 7)i cuni Gildano alio mdlo, ut insulas de (juibus uenenint absque

pleriqiie,

liabitatore relinquerent C^T)^, ut insulas quas liubitai'oiit reliiuiuercnt Gildani inJiis 6''.- hctioncs duas quas dinsirnasta nppirit D^ Gildanac

d

C

sunt amhae,
horiim

quam

reposuif

C^D^

venit cx conicctnra, sed

Nennii magis quam
quesiturus
(quesi-

lihrarii.

interpjrefatio deficit.

181,3

adipisci venit] pleriqiie, in his D'^

(C^

deficit

in litura),
cst.

tus

P)

perrexit

PD^C-.
ins.

lectio

lUraquc Gildana

182, 11 posf
182, 19 et

matrem

sciscitabantur 7) solns.
lihri rrliqui,

eum

insinuaverunt regij

quem

iusinuauerunt regi

eum

|)uerum

sic inueniri

D^C^

ex Nennio puto.
in his

187, 15

manebunt]

meliores,

D-C', metabunt D'

cuni

Gildano Q, mutabunt
regiones britannicae

C^ cuni Gildano P.
191, 15 reges britannicae gentis] nieliores, in his Crildani

QD,

gentis P, regiones britanniae C.
193, 2 seg. pro
locis
filius,

q^iod hahent

HK, map 7)'C cum

Gildano P, inde 7)^ duohus
in

195, 11

cum Gildano Q. Amatheam regem

in

propinquo habitantem] Amatheo rege

propinquo

habitantem

D^

cuni

Gildano Q,
hic

ad Amatheum regem
emendatius leguntur

in

propinquo habistint in

tantem
p.

7>^C'.

210

seq. civitates

XXVIII in D

illic

quam

Gildanis

PQ, ut quarfa antiquiorihus Ligualid hic est Lualid, sed defieiunt n. 14. 16 et quaedam transpositae sunt ; contra in C 2»'oxime accedunf ad P, uf quarta
ihi est

Luadiit ut in

P

ct ex])letae

sunt ordinataeque

sic

ut in P.

Primum apparet utrumque iibrum 7>'^ et C in plerisque ita duos testes habeamus quam idem testimonium bis relatum scilicet
;

consentipe, ut
librarius qui

non tam

codieem

D

emendavit item videtur scripsisse alterum C. carere autem possumus neutro; nam 7)'^ eo nomine praestat, quod a textu mere Gildano, qui est 7)\ additamenta, quae sola utilitatem habent, faciUus et eertius separantur: C ut textum habet contaminatum, ita plura servavit in />'* praeterita, ut carmina duo Nenniana, 150, 17 emendationem

ex Nennio sumptam, alia. Codices diasceuasta adhibuit tres, Gildanos duos et Nennianum. ex Gildanis alter est ipse D^ prope accedens ad P, alter similis fuit nostri Q: multae enim lectiones inveniuntur tam iu 7)'- quam iu et C^ sine dubio Gildanae et a 7)' diversae. at his reiectis complura restant sine dubio ad Nennium revocanda cum collato interprete tum libris melioribus HKMN. trium testimoniorum luculentum exemplum proponit locus 150, 17. et ne credas Nennium post tempus a diasceuasta adsumptum esse, 158, 8 codex C lectiones proponit Gildanam et Nennianam

C

in

ipso

textu

iuxta

positas.

probabiUter

igitur

habent 7)^C a famiha Gildana alienum:
interprete sentiunt et

ita et

ad Nennium rcvocabimus quidquid genealogiarum locos duos norunt teste
interpolato
170, 7

a Nennio

excerptos et

in

numero

cum

interprete

con-

omnino passim ad eam recensionem se applicant. adiiibuisse scriptorem D''C eum librum non Hibernica, sed Latina hngua scriptum et versione Hibernica pleniorem
propatulo
est.

in

at

quid habuerit Nennius
ordinatio
libclli

si

quaeris,

cavc fidas silentio

librorum

illorum,

cum praesertim

diversa verbaque passim mutata iustam com-

parationem vix adiniscrint. Ex Nennio Latino quae servarunt Hbri D-C cum non sint niulta, praetcrea reieimur ad interpretationem Hibernicam. sed eius testimonium eo implicatur, qUod siculii iiitcr16»

140

HISTORTA liRTTTONVM

ii textu Latino vetustiore recedit mutando omittendo addendo, quaeritur, utrum Nennio nobis ros sit an cum Gilla Ooomgin. ct ab hoc non pauca praeterita esse cum apud Nennium invonta, corto documento ostendit praefatio breviata, itaque quae aliis mutata autem locis apud interpretem deficiunt, nequaquam Nennio abiudicanda erunt. et addita cum saepc certa ratione definiri nequoat utrum ad Nennium redeant an ad Gillam, nos rem ita tractabimus, ut Nennii rcconsionem potissinuun persequamur non

pres

obliti

partes quoque iu ea re esse posse Codicem a Nonnio adiiibitum esse
in

Gillae.

ordinis

primi
134

vel
c.

inde
5.

colligitur,

quod

ex

genoalogiis

eo

ordino

solo

servatis
alios

(supra p.

7),
ait

ut

modo
spretis

vidimus,

unum locum
exignam
opuscula,
in

interpolavit,

duos

excerpsit,
(c.

reliquis,

ut

ipse,

propter
reliqua

utilitatem.

annales Cambriae
p. 134

6)

num

in

eo

fuerint,

nescimus;

eo et
a

enumeravimus (1. 2. 3. 4. 8. 9), Nennius et invenit eodem ordine retinuit; exordium quoque de sex aetatibus, quod est m H,
quae
supra
Gilla

abest

K, quamquam
in
ait

omisit,

Nennium
et

liabuisse

ostendunt leetiones adnotatiose
scripsisse

nesque servatae

libris CT).

civitates

mirabilia

extremo loco
illae

ipse

Nennius

(ad genealogias p. 207) itaque
a Gilla.

quod

in versione

reperiuntur insertae

historiae,

venit

exemplum adhibitum a Nennio,
prirai

quam

aetate

aliquantum praecedit
duos,
qui

ordinis

libros

qui scripsit c. a. 800, quamhodie superstites, tamen quae

in reliquiis nostris

Nennianis supersunt, utilitatem propriam nullam liabent; equidem certe
etiam coniectura sanari potuerunt,
148, 3
inis

praeter locos

Guetth

cor-

rectum

in

insxJn Giicitli

cum Carnutino

et

comma

p. 190, 16 suo

loco restitutum

cum

Marco, nullum inveni, cui Nennius iustam medelam
habuit propius
p. 186,

afferat.

quid quod

quam ad optimum ex

nostris // aecessisse videtur

exemplum quod ad nostrum K, nam
con-

8 pro

nrcijiii

tntani legit arccin tiiam errore huic libro

ex nostris proprio.

sentaneum

est Gildanos

passim a Nenniana lectione superari ad meliores se applicante cum

in veris (ut p. 164,

17) tum in erroribus minutis, ut p. 160, 5 Bunjandus est apud interpretem ut in HK: neque tamen desunt errores ei cum Gildanis communes. ita p. 168, 10 numerus episcoporum concilii Constantinopolitani, qui in est CCCXVIII errore orto ex numero celebratissimo episcoporum Nicaenorum, cum verus sit CL, tam apud interpretem quam in Gildanis est CCCL ortus scilicet ex emendatione recte facta, male intellecta.

HK
,

179, 23, ubi pro eo,

quod

in

HK

est

mare Frcncssicum
itaque

tam

in

Gildanis

quam apud

intcrpretem substituitur mnre Kresicutn deficientibus Marcianis, magis id crediderim proficisci

ex interpolationc quam ex archetypo.

textus

tenet inter

Anonymum

et

Gildam Marciano
libri

fere aequiparandus.

Nennianus medium locum Eo quoque nomine

recte coraponentur
narrationis

Nenniani

et Marciani,

quod utriusque

ordinis librarii principes

inconcinnitate

ct infantia

sermonis iure offensi libellum non tam descripseliliolluni

runt quara instauraverunt, quo in negotio Nonnius ita versatus est, ut })er totum
narratio

emendata recte decurrat. ita cuni libellus duos gentis Brittonum principes memoret, alterum Brutum consulem E.omanum in ipso principio, alterum deductum ex laterculo Germanico Brittonem Hossitionis filium Alani nepotem ex posteris Noae c. 17, Nennius utriquo locum dedit, ut dari debuit, in ipso principio deinde post descriptam insulam stemraata duo posuit, primum Noachicum, deindo llomanum. itcm cum ad vividam de caede Brittonum per Horsam et Hengistum narrationem (p. 189) explicandam uon satis quadrct quera antiquus posuit rcgis Brittonum intcrprcs nude, Nennius nmi crat, incjuit, Suxonica linijun apud ullum c Ilrifonihus nisi apud ilhim tmum virum. itom vetustus compilator ad vcrba p. 158, 13 Romani monarchiam totius mtmili ohtiniurunt cwm aXiQmi^ non paucis intorpositis redeat denmm p. 162, sic: ct rrdcnni nunc nd id dc ijuii dii/iTssus sum: Jiomani autcm, dum accijirrcnt dnminium fotius mundi cet., rccognitor mediis aut transpositis aut sublatis naiTationem uno tenore continuavif. similii(M' malo divisnm iiariMtionem de Maxirao p. KWi. 17. 16S, 3 recte
sino aliqua artc expleta et
,
:

non

1

,

CVM ADDITAMENTIS
coniunxit emendavitque tradita
stravit
p. ir)7, 12 ct

NENNIT.

14]

rem

roctc

Zimmer
fit,

priorem.

attamen ut
intcrposito.

onminn in (jnavis fere pagina libolli. di'nionnon rccto indc collegit ordinem moliorom tompore esse ut corrigendo pleraquo emendata sunt, ita quaodam corrupta.
p. ;<3,

fabula do Bruto

\:>'2 male intorrumpitur in toxtu Nenniano narratio do valio Scvcri p. 1G5 Nonnius barbaro scriptore parum intellocto ita cxplovit, ut Sevorum scribat valla fecissc duo, altorum contra Pictos, altorum

patris interfectore p. 150.

stommato

contra Scottos et Pictos.

vere in secundo de vallo Pii

eum

cogitavisse ostendit appellatio
hiatus

quam

ei

tribuit

ducta a vico prope Falkirk.
illic

traditae narrationis

corruptelasque

diasceuasta hic

evitavit et celavit sollerter

Gormanico
plerosquo

(p.

159)

principis Turingorum, sod adsunt hi apud apud interpretem tani Turingos quam Taringos frustra quaores. Ambrosius Gildanus quem locum tenuerit, barbarus auctor non prodit; Neimium ubi evolvimus p. 171, 4, fuit rex Francorum ct Britonum Aremoricarum certe explicite. Guorthemir secunduni narrationem p. 187 quattuor bella gessit, sed non enumorantur nisi primum secuudum tertium interpres quartum ita explevit, ut locuni belli secundi ad Episford inde ablatum seorsum numeret. eiusdem generis sunt anni regni passim temere adiecti, ut p. 153, S Fauno et Latino, p. 153, 23 Bruto. narratio p. 149. 150 de Aenea
facti

quattuor, apparet excidisse

cum Neguo Alani filius nomcn quarti filii
:

magis quam honesto. in vetusto laterculo filios habeat tros, ab his descendant populi

Taringi

,

;

et nepoto Bruto apud auctorom antiquum pertiu-bata quod conditorem Albae fecit pro Ascanio ipsum Aenoam (id quod ad Hierouymum onmino emendarunt tam interpres quam Gildani et Marciani), quam quod Brutum tam Ascanii quam Silvii filium facit, neque iusta modela ei apphcabitur nisi altero utro horuni expulso. id quomodo Nennius tomptavorit nequo tamon perfecerit, cum Albae conditoro narrationem fraudare nollot, ex ipso perspicies. abundant denique
fihis

eiusquo

Ascanio et Silvio
eo,

est tota

non tam

interpolationes exornantes magis

quam

narrantes, ut 148, 5 lacus additi Britanniae laudivir
fortis-.

bus;

150,

17

fdiiis
viri;

luorfis

mutatus

in

152,29 sagitta

feriens

non virum,

sed tempora

175, II
JSO,

aurea

ot

argentea;

Haec
expressa
Gilla

ut sine libro

numerus combustorum hominum adiectus: 178, 2 addita vasa 19 numerus magorum. emendari addive potuerunt, ita alia sumpta ex auctoribus ad,

sunt in interpretatione Hibernica,
litteris

cum

deficiant in recensione vetusta, in

cursivis.

de his maxime

quaeritur

,

hac editione utrum Nennius ea inseruerit an
atque visura est Zimmero
si

eius

interpres.

res ut incerta est, ita mihi

aliter

non omnia
esse.
p. 151

mutata additavo videntur ad Nennium revocanda sumptum ex Vergilianis adsumptis recognitionibus Clemontiuis stemma Aeueadum
eerte pleraque

ad

libros

cum habeamus etiam
ait

Latino'),

adiectum

est

sine

dubio

ante

Gillam.
,

et

additum esse

Nennius ipse negans id in aliquo volnminc Brittanniae reperiri sed fuisse in scriptionc mentis scrijitoris, negans item illos auctoros, scilicet scholia recognitionesque, a se ipso inspectos esse. cum adscribat sive Nennius sive Gilla (haec enim ex Latinis non afferuntur): hoc modo scnior noster nobifis. id est Guanuch, gcncalogiam Brito-

num

c.t; chronicis Romanorum collcgit, adnotarunt periti (Zimmer p. 250) intellegi librum Cuanach, id est annales deductos ad a. certe 628 a Cuano quodani Hibernico erudito lii apud vetustioros eius regionis auctores aliquoties adlegatos, hodic deperditos. roliquis locis cum reliquiac Latinae deficiant, ahquod adiumentum affert, quod in prae-

fationo Latine servata

Ncnnius
.

scribit libollum
.

se

coacervavisse tam de amiaJihus Tloet

nianorum quam dc cronicis
Scottorum Saxonumque
')

.

Hieronymi Euschii, Isidori, Prospcri

de anmihlins

et

ex traditione veterum nostrorum.
deficiunt genenitiuucs
(Inabiis
iian-ationiljiis

ea verba cum ad universam
lovom
ad
ct Cliani

In Latinis
ipsa

quamquam
cx
snnipsit

iiitcrpusltae

inter
iicc

niinus et

ettecta sunt
lortiissc

coMinnctis.

niagis

rcin

liicit

Noae filiuni iiiliilo quod imrrationem
,

altor.im Neniiius

cx

Kiiliiio
p.

per comineutariuin Hiberiiicum de

sex iietatibns eo

qiii

c.xtat

vetustiorem, quac csl opinio Zinimeri

20.

^42

HISTORIA BRITTONVM CVM ADDITAMENTIS NENNII.
quae
ct
in

liistoriam pertinere videantur,

ea Nennius repperit ut annales
(v. p.
1

Bomanorum

et

traditmifs rrfirum
est

ei

suppeditare pntuorunt
Isidoro,
id

Ki),

ita

quamquam

compilator usus

llieronymo et Prospero

ipsuni
liaec

verisimile est; quapropter probabilius

nomina

agnitum esse a diasceuasta parum trahemus ad Nennii additamenta, et
153, 15.
p. 157),

vere aliquatenus

iis

respondent.

ex

Hieronymo Eusebio sumpti sunt Italiae reges 153,4 regesque Albani codicem Nennius adhibuit habentem adnotationem dePharaone Cenchre (v.

eam enim
ad Prosperum
p. 172,
1

vix sumpsit ex Gregorio Turonensi.
referas

quem annum

post passionem

un^m solum locum apud Nennium inveni, uimirum quod CCCXLVII, quem verisimile est in codice suo
(vol.
et
1

Nennium
hibito

invenisse sic ut legitur in IIK: reynante Grafiano sccundn Equuntio, adc.

Prospero
sic
:

1150

p.

459):

CCCXLVII
(p. 135).

Gratiano III
cet.

ct

Equitio

emendavit

Grafianus

Aequitius in regno

Bmnanorum

veram lectionera

cum
ex

Equitio servavit unus codex Carnutinus

Isidori originibus

loeum

1

68, 6

Nennius emendavit formatum

in recensione antiqua

ad eiusdem auctoris chronica. annales Scottorum Saxonumque intelleguntur sine dubio chronica Pictorum, quae supra p. 132 vidimus reperiri inter Nenniana partim historiae Britannorum inserta, ea cum finiant in rege eo, sub quo scripsit Gilla, pars partim ei subiuncta. neque tamen quicquam impedit, quominus anteriora Nennius extrema huius est:
historiae inseruerit.

rum,,
loci

Haec cum satis certa sint, de aliis utrius sint dubito. ad traditionem veterum nostromodo haec scribens de suis quoque additamentis Nennius eogitarit, trahi poterunt
148, 10.
154, 29seq.

quis scripsit
diiudicare.

utrum a
aetate

libris scriptis
si

quis156,1.8. 158,1. 165,7. 169,23. 177,7. 178,17. pendeat an ex popularibus fabellis, non meum est

narrationes

sunt
et

Nennianae
ipsae

,

quamquam

similibus

vetustiore

recensione

comprehensis

cedunt,

nequaquam
litteris

spernendae

erunt

utpote sive

ex

libris deperditis sive

ex ore hominum
hi:

consignatae saeculo octavo extremo.
ipsi historiae

Restant ex Bedae historia ecclesiastica gentis Anglorum excerpta alia
inserta,

sciHcet loci

Albion 147, 14

Cassivellaunus p. 164, 8

p. 164, 13

in

narratione
Karitius

de

rege Lucio

imperator

mutatus
:

papa Eu(c)aristus in Carausium

mutatus
p.

in

Eleutherium
Allectus

165, 16

additus

p. 165, 12

166, 2

Helena mater Constantini alia, ut supra (p. 1 32) monuimus, quamquam per se tam Nennius addere potuit quam Gilla, praefatio Nenniana Bedam non nominat.

historiae subiuncta.
illi

opinioni obstat,

haec quod

Orthographicorum
vitia in

in liistoria

hac vix operae pretium
e

est

meminisse.
ita

codex optimus
c

Harleianus ut antiqua quaedam retinet (quattuor

— miUa),

pleraque eius aetatis

hoc quoque libro inveniuntur

:

pro ac passim, raro ae pro

ch pro

h in michi, nichil
varunt aut

ci

pro

fi

/'

pro y


N

p male inserta

in

dampnare.

Saxonicum ^ pro un uno loco

171, 12 in \ ocahulo Folcuiuild libri meliores aut scr-

cum p permutarunt.

de codice

vide supra p. 120.

NENNIVS
Eulogium brevissimuni Brittanniae insulae, quod Ncnnius Elvodugi diss

NENNIVS
INTEKFEETATVS.

cipulus congregavit.

LIBER BRITANNIAE
Ego Nennius
vodugi
bere

'

).

Ego Nennius
Yodugi
bere
10

El-

EI-

discipulus

discipulus

aliqua excei-pta scricuravi,

aliqua excerpta scricuravi.

quae

quia

hebitudo gontis Britanniae deiecerat,
quia
nullani
peri-

hobetudo gontis Britanniae antiquitates
et

origines

primo-

tiam

habuerunt

rum hominum oblivioni
in

15

neque ullani commemorationem in
libris

dedit neque
librisquc

scriptis

posuerunt docillius

tores

insulae

sunt.

commemoratae ego autem
antiquiin

Britanniae.

ego

coacervavi
tates,

2u

autem coacervavi omne quod inveni tam de annalibus

quas inveni

annalibus

Romanochronicis

rum

,

de

Romanorum
•de
cronicis

quam
sancto-

sanctorum

patrum,
Hieroin

id est Isidori,

runi patrum, id est
25

nymi Eusebii,
nalibus

an-

Hieronymi Eusebii,
Isidori,

Saxonum

Prosperi et

30

de annalibus Scottorum Saxonumque et ex traditione veterum nostrorum. quod multi doctores
atque
nescio
librarii
scri-

Scottorumque et quas inveni ex traditione veterum
nosti'orum.

bere temptaverunt,

quo
an

pacto

35

difficilius

reUquepropter
e.

runt,

DEXTR.
C*D-(;,
incipit

:

imcr.

iiicipit

eulogium

1).

Ii.

i.

q-

iieimius

(niunius t")
historia

discipulus (om.
in

apologia neinnii

britonum

liistori..giafi

incipit

(mut.

historica) ortografm

6) congregavit mundi
l)rit..num
scriptis

manu

ponteriore in marrfine

C"

similiterqiw

incipit
.

apologia ueuiiii

l.ritonum
(cf.

historiografi gentis

6/7 eluodugi] saiicti elbodi

L

24

id est

.

.

26 prosperi om.

L

p. 125)

27 annalibus]

L L

28 saxonumque] auglorumque L
')

'Poteat item verti liber Britannicus'.

Zimmer.

144

HISTORIA BRITTONVM

NENNIVS (CW^GL).
mortalitates
fre-

quentissimas
clades

vel

creberrimas
rogo, ut
,

bellorum.
5

omnis
legerit

leetor

qui

Imnc librum,

det veniam mihi, qui

ausus sum post tantos
10

haec tanta

scri-

bere

quasi garrula
quiar-

avis vel quasi

dam
biter.

invalidus

cedo
satis

illi,

qui

plus noverit in ista
16

peritia

quam
15
satis]
libri,

mamis secunda

3 crebeirimas] frequentissimas (t cod. Lond. reij. 13 B VII

7,8 qui ausus] edd., quia cuius libri
et

delent

edd.

mbscr. explicit eulugium

C-VG,
(C-'L).

exiilicit

apologia

geutis britonum

L

NENNIVS
Effabihs Fonis
yit
.i.

Adiutor Benignus Caris Doctor
SLimuoli

Gaudium Honoris Isti Katholica Lege Magni Nos Omnes Precamur: Qui Ros Sit Tutus Vtatur
.1.

Beulan

Xfe

tribuisti patri

Samuelem
.i.

laeta matre
-i.

mator

Satiiuel

Ymnizat haec sempcr

tibi

longaevus Bcn servus

tui

Zona indue

salutis istum

phiribus annis
carmini praescribit : versus Neunii
(uennini L*) ad

Samuelem
religiosi,

filium magistri sui Beulani presbitori viri

aJ

quem
littera

historiam
claris

illam

scripserat

L
or-

17 caris]

C^L, carus C",
lef/i

Outschmid

19 ante
jrrojyter

sit videtiir

dinem alphabeticum.
"ib

g addita fortasse 23 beulan C,
27 post salutis

beulani
tis

L

hymnizat

CL

ins.

CL^,

delevit

L^

Pornifer qui digitis scripsit ex

ordine

trinis

Incolumis obtahnis sitque

omnibus membris
carmini praescribit versus einstlem Nennii
nifer

L

29

for-

CL,

fonifer (cf. fonis i\ 1) (rutschmid.

Eu

vocatur

Bcu

notis htteris

nominis quini.
33 en
34
q\iinis

jiriores contra libros, sed fortasse revte.

Qutschmid.

I.

DE SEX AETATIBVS MVNDI.
usque ad
diluvium

1

A

principio

mundi

Ab Adam
nxLii.

usquc;

ad

diluvium

anni

.

anni

nCCXLII.
Abraham
anni

a diluvio usque ad

a diluvio usque ad

Habraham

anni

DCCCCXLII.
ab
a

DCCCCXLII.
ab

Abraham usque ad Moysen anni DCXL. Moyse usquc ad David anni D.

Habraham usque ad Moyscn

auni

DC.

a Moyse usque ad Salomonem et priniam
aedificationem templi anni

CCCCLXXXVIII.
2 a

David usque Nabuchodonosor anni sunt

DLXVIIII.
ab

Adam
loniae

usque transmigrationcm Babyanni
suut

a

Salomone

usque

transmigrationem

imDCCCLXXVIIIL
Babyloniae usque

templi, quac sub Dario rege
facta est, anni

Persarum

DXII

computantur.

3 a

transmigratione

ad

porro

a

Dario usque

Christum

DLXVI.

domini nostri lesu Christi

ad praedicationem et usque ad
Tiberii explen-

XV
tur

annum imperatoris anni DXLVIII.

ab

Adam

vcro usque ad passioncm Christi

Ita simul fiunt ab

Adam
et

usquc ad predi-

anni sunt

VCCXXVIII.

cationem Christi

XV

annum

epi-

romani
4 a

imperii

imperatoris

Tiberii

VCCXXVIII.
is

passione
Christi

autem
peracti

a

passione
Christi

autem
peracti
20

a

passione

Christi

peracti

sunt

anni

DCCCCXLVI.

sunt

anni

sunt anni

(sic

DCCLXXXXVI CWHPQ).
CDQHLPQ
et

DCCCLXXIX
(sicD^^G,

DCC.CVIC2, DCCCi).

ad

v.

S

Z
SIN.
:

M
jiraescr. incipit

praescripta vide p. 113.
c.ipitulum
i

ccmputus

H
Z

sex om.

CDGZ
4

1 post niundi ins.
dccc.xlii

G
sunt

2 anni] auni sunt

CD-GL

3 anni) auni sunt

CD^^GL
anni dj d anni

Q

5 anni]

annis Z,
7 a]

a.

CGL,

suut

a.

D"-

dcxl] dcxlii

HZ,

et a

CDGLPQ
sunt om.
aliter

usque] usque ad

Z GPQZ
dlxuiiii]

6 moysen

CLP, d

Z, anni sunt d

G

anni om.
coniputacio
lonis

Z
CD,

CWPQZ
9 adam]
a.

8

nabugodouor DG, nabugonosor Q, uabochodonosor Z post 8 »1«. alia inc. D' dcxluiiii Z, dlxxix D^G
,

L

igitur Q, a. itaque

DG

usque] usque ad

C^

10 sunt] computantur
Ixxxix C- (x add.
et

CD^GLPQ
D-G:
a. J,

dccc]

quingenti trecenti

H,

dcc

CDGLPQ CV6LPQ
CLP
...

9;10 babyIxxuiiii]

C^D^HLPQ,
.56.'(,

rursus erasa)

qui a traimniffratione Bahijloniae sire Darii

«»mer»s IIUDCLXX sectmdnm Hieromjmum, Abrahae 1476 ad passionem a. Abr. 2044 aniws numeral
requiritur

ab

Adam ad

passionem

sic

ut

/lic

a. 52-28

U
13
iiii

a]

et

a

CGLPQ
s.

babilonis

12 dlxui]
_
,

dlxiii

CLP, anni

dlxiii

Q, dlxiii colliguntur
a.
s.

DG
s.

christi]
a.

domini nostri iesu
(a. s.

cbristi

CDG/J', domini Q

14 anni suut uccxxuiii]

uccuiii

PQ,

a.

uccxx D'G,

inc.D^
798,

nam

71)8

18 dcclxxxx (nonagenti corr. in nonaginta //) 33 831; etiam alteri computationi ex

ui] pleriqtte,

dcc.uui C, a. s. ucc L, ctiam t" cl D': pru 796 expectes
add.
ita

C)

(831 -f 81

=

+
:

=

hac fortasse
-f-

effecta,

ut

adderentur anni 81

numerics (798 -f 33 912J, subesse videtufr idem
inscriptio nulln in

67

=

912)
i»-o

DEXTR.
17
cf.

M

5 rcquiritur

M pro

\)C

8 requiritur LXXXIIII

LXXXVIII

p.

14!)

adn.: Brutus consul luit in
ni.

Koma epiromanus.
19

CHBONICA

146

HISTORIA BEITTONVM
ab incarnatione
auni

ab incarnatione

ab
anni
et

incarnatione

autem

eius

sunt

anni

autem

eius

autem
sunt
[sic

eius

DCCCCLXXVI.

suntDCCCXXXr.

DCCCCXII
D^^G), usque

V

annus Eadmundi regis Anglorum.

ad XXX annum Anaaurauht (anarauht CCr^,
rauth L^,

ana-

anauenaregis

rauht

(t^,

rauth L^)

Moniae (mone L),
id
est

regit

Mon, qui modo regCL)
est

num Wenedotiae
(uuenedocie
regionis
,

id

Guernet (suernet

DG

;

corr.

Guened
p. 43):

Zimmer
fiunt

igitur

anni

ab exordio mundi usque
in

annum

praeseuteui

VICVIII 1).
CD^LEPQ
')

D^O
si

ei
est

inde ab usque
passionis
1,

C^D^^G^^L

M
mundi
5196, incarnationis 912

Annus mundi 5228
igitur aetas

iucarnationis 1 esl

mundi

6107.

5
5

Prima

mimdi ab

Adam

usque ad Noe.

secimda a Noe usque ad Abrahara. tertia ab Abraham usque ad David.
quarta a David usque ad Danihelem.
quinta a Daniele usque ad

G

lohannem Baptistam.
iudi-

10

sexta a lohanne usque ad iudicium, in quo dominus noster lesus Christus veniet care vivos ac mortuos et seculum per ignem.

CDaELMPQZ
SIN.
etas
:

3 sunt om.
ig.

D^Q

dcccxxxi] sic plerique, etiam
a.

CD\

dcccxxxii 7/

um.

CD6 Z
Q

aet. m.] a.

m. Z, m.

CDGLPQ
q.

5 usque om.
autera aetas

Z
Z

liabraliam

anteipraem. item muudi 6 ab abraham

M
q.

7 quarta]

MQZ,
i.

quarta aetas CIILP,

DG

8 quiuta]

aetas

liele]

a danielem Z, ad dauielem U^, om.
iohaune]
baptista

M
in

H

a dani9 sexta]
s.

usque om.

Z
.
.

iohanue
.

baptistam om.

Z
L

quoque

DOPQ

quo (qua Z)
(d. n.
i.

9/10 iudicare

C'

(super quando scr. uel in quo)
i.

IIMZ, quando veniet iudicare doniinus noster

Q)

C^DOPQ, quando

u. d.

chr. iud.

10 ao]

et

DGLPQ

et]

ac
:

CDG
i)/»

DEXTR.

3 angelorum

11.

HISTORIA BRITTONVM.
NENNIVS

NENNIVS
INTEBPRETATVS.

niSTOBIA BlilTTONVM.
Brittannia insula
Brittannie insule
(igitur Ij)

experi-

mentum
5

iuxta tra-

ditionem veterum
explicare

curabo.

Brittannia iusula a

Britannia insula
a Britone
filio

Brittone

(britone
Isioconis,

Isoco-

CL)
10

filio

nis dicta cst vel ut
alii

qui fuit

filius

Alani

dicunt

de genere laphedi
(iaphed L) dicta est
vel ut
alii

dicunt

a

quodam

Bruto

consule

Romano
15

a

quodam Bruto primo

consule Roraano.

dicta').

haec consurgit ab Africo boreali

ad occidentem versus:
5

DCCC

iu longitu-

Alhion autem fuit prinium nomen insulae Biitanniae^). octingentorum miHum pas-

dine

milium,

CC

in

latitudine

spatium

habet^).
et

in ea sunt viginti octo civitates

suum in longitudine, ducentorum milium passuum in latitudine spatium habet.
in

innumerabilia
castellis-')

promontoria

cum

in-

ea

sunt

XXVIII

praecipuae
sunt:

civi-

numeris

ex hipidibus

et Latere
20

tates

quarum nomina haec
c.

[vide

fabricatis et in ea habitant quattuor gentes
10

infra

66^].
lias,

sunt niultae in ea civitates
insula Britannia habitant
et

Scotti Picti

Saxones atque Brittones.

praeter

innumerabiles arces et castella
in

aedificata.

quattuor gentes, Scotti

Picti et Bri-

CDGHKLMNPQZ et
]>assim
(licta

tones et Saxones.
codices

1—11
a britania insule Z; propter CD^^GL vide praef.
1 brittannia

SIN.: praescr. de

quadam

peritia

(constanter)
,

K (fere
.i.

conslanter)

D

(constanter)

M^

(hoc loco), brittania M^, bryttannia rel bryttania deinceps
7.

S M
2,

britaiiia vel britaunia

Z
-i

insula] igitur insula C.

8. 10,

ergo insula 5

3

dicta]

UKZ

1.

est

C-l/iV, uocatur plerique
britaunia surgit
boreali]

consurgit]

HKMKZ
lioreali Z,

1.

2,

auteni surgit plerique, autem insula surgit
.?,

DG,

autem insula

ab

africo] 7iJ/iV 1. 2,

ab infranco
uersa

ad aflVicnni

-//,

ab

af(f)rica plerirpie,

ab aufrica
ortu

G

KMN
G,
in

1.

3, boriali

H,

brumali plerique, brumali
1.

id cst bieniali siue boreali

DG
Z
in

4 ad om. 5
rail.

Z

ab occidente 9
lat. o»i.

uersus]

HKZ

2,

MN,
1.
7.

uergeus plerique
2,

dccc] dcccc

Z

longo

cc in

N
MX

in lat. sp. liabet]

HKMNZ
5.

(et ins.

om. D',

longitudine

ins.

P) porrigit (porrigens

DGP^
cum

6.

S.

10,

Q) in latitudine (in lat porrig seq. spatio vacno 11)

spatium plerique

G

in]

ct in

3IN
c. 6(><^)

xxuiii ciu.] plerique

Gilda, ciu. xxuiii

Q

4,

xxxiil ciuitates (quae

deinde enumerantur, ride infra

7/8

cum innumeris

(innumerabilibus

MN 8)
'.»

... 9 fabricatis

om. 9
1. 2,

8

lap. et latere]

HKZ

1. 2,

lap. et lateribus plerique,

latere et lap.
1.

MN
5.

fabricatis etj

HKMN
quattuor]
br.

fabricati sunt Z, fabricatis plerique

babitant]

HKMNZ

2, prius

habitabant plerique
6. 8. 9. 11,

tres
4.
7.

N
10,
')

10 saxones atque (om. Z) brittones] atque saxones
saxones et antiqui brittones

et br.

DGPQ 3.

saxones et

MN
Romae
post

Hieronymus

a.

Abr. 1507:

cxactos reges

primum consules a Bruto

esse coeperunt.

Scripserunt auctores fscr. enim loco II) a Dardauo emanasse principinm (dardauuni principi.) emanasse loco I) Britonum: pater fuit Troii Troius pater Priami et Anchise: Ancbises pater Euee: Encas pater Ascanii ins. ') Gildas c. .3: Brittannia V29 (nobis 4). hoc loco et denuo p. 149, .5 (cf. ibi adn. 1) cod. Canlabriij.
:

Mm

insula
')

.

.

.

ab Africo
l.

boriali

propensius tensa axi,

DCCC

in longo milium,
castellis.

CC

in lato
*)

spatium

.

.

.

tenens.
1,

Gildas

c:

bis dcnis bisque quaternis

civitatibus

ac uonuullis

Deda

h. eccl.

1

(ex

Plinii n. h. 4, 16, 102): Brittania oceani insula, cui

quondam Albiou nomcu

fuit.

19*

148

HISTORIA BRITTONVM

HISTOBIA BBITTONVM.
8

NENNIVS INTERPRETATVS.
Insula Gueith a meridio contra Bri-

Tres magnas insulas habet,

quarum
umbiHco

una

vero'it

contra Armoricas
:

')

et vocatur

tanniam

(sita est),

Eubonia

id est

Manau

insula Gueitli

secunda
eius

sita ost in

maris inter Hiberniam et Brittanniam et
i

ab occidente inter eam et Hiberniam, insulae Orcades a septentrione contra eam.

vocatur

nomen

Manau^):
Orc.
sic

alia sita est

Eubonia, id est in extremo limite
Pictos et vocatur

orbis Brittanniae ultra
in

proverbio
iudicibus

antiquo

dicitur,

quando
10
fit:

de

vel

regibus sermo

'iudicavit Brittanniam

cum

tribus in-

'sulis'.
;)

Sunt in ea multa flumina, quae confluunt ad omnes partes, id est ad orientem, ad occidentem, ad meridiem, ad sed tamen duo flumina septentrionem praeclariora ceteris fluminibus Tamesis ac
,

:

flumina praecipua in ea,

Sunt in ea hinumcrabiks lacm. duo Tamesis et Sa-

brina, super quae naves et rates insulae

li

Britanniae
himtur.

cum

divitiis

totius insulae ve-

Britones olim totam insulam imIcht

Sabrinae quasi duo brachia Britanniae, per quae olim rates vehebantur ad portandas
divitias
2u

w pleverunt a mari
Orcadum.

usque

ad mare

olim implentes

pro causa negotiationis. Brittones eam a^) mari usque ad
iudicaverunt.
et

mare

*)

CDGEKLMNPQZ
(«c solet notari id
i.

codices

1.

2. 3.

4 (ad

c. 8).

5 (ad

c.

S).

6-10.

SIN.: 1 tresl et tres

N
et

magnas om.
uocatur

Z

liabent

N
D^G,
witli

2 una] una australis
gentes armonicas C*.

MN
7,
,

contra] 0-C

ultramarinos

Z britones L
est)

armonicas 6"-H, gentes armoricas

gentes armoricas
inis

om.
3.

K

1.

2
9,

3 insula]

MNZ
wyth

gueitli] CDGL sita Z umbiculo i/*.

om.

guerth M, wiht
2

CP

4. 5.

8.

DGLQ
nomen

6,

7,

cum interprete wych 10
1. 2,

ITKPQ,
con(n.
e.
e.

sita est]

4 intra 9

4/5 et uocatur

eius]

HKZ

uocatui-que n.

5 euonia ^, fubonia G 5. 6, feubonia S: corruptum sine duhio ex forma om. 4) plerique, et nominatur Latina Jlonapia, fortasse per Orosianam librorum deteriorum Euania {suprascr. in cod. Rehdigerano uel euonia) 6 manau] maunu Z, manay CDGLP 3. 5. 6. 7. 8. 10, 1. 2, lis N, uel M, om. reliqui id est] extremo] extrerao (-ma M^) alia sita] tertia sita CD^GLPZ 3. 4, tertia manai Q, menay 4, man 9

MN

HKZ

MN

boreali

MN
C

limite]

Umide G, om.
ost
.
.

Q
est

7 orbris

Q

pictus

Z

8 orc]

SK 2,
10,

orch 31

N

1,

orca Z,

orcania

[suprascr.

orc id

orcades insula id est sub arco posita)
.

D
10

(suprascr.
7.

orcades insule)
5,

GP
Q
1.

3,
9,

orcauia insula {in mary. orcade

id
ins.
.
.

sub
om.

a.

.

.

.)

L, orkaneia 8, orkanie 6.

orkaniae

orcanie

orcanei 4
(d. a.

sic (ut ins. Z,

enim

DG
.

5. 6.

7.

8.

10) in prouerbio antiquo (prouerbiis antiquorum
uel] et

Z)

dic.

MN 10) om. 9
BKMN
MN,
ad
or.
1. 2,

9 quando

ftt

Z

MN

10

fit]

plerique, sit G, fuit
5. 6. 7'.
6'.

HK

2

iudicauit]
fl.]
fl.

iadicaliit plerigue, regnauit

Z
(et

britania

^

cum om. D'

10

12 multa
partes] partes

raulta

flumina {om. multa)

K

2.

3

quae ... 15 sed om. 9
10)

13 ad] per

Z

oius
or.
t.

MN
occ.

ad occ. ad mer. (et

ins.

P

ad

CL,

et ad 10) septentrionem (septeutrionalem 7)]

ad
(d.

ad
9)

ad aquilouem ad meridiem Z, ad
9j]

or. et occ. (et occ.
9.
.2?

om.

N)
duo

ad mer.
sunt
7.

et sept.

MN
suut
t.

15 sed
d.
fl.

t.

d.

flumina {om.

CHKLPQ
S)]
S. 9
7.

1.

2. 6.
fl.

8.

10,

sed

tanien

fluminia Z,

DGMN

16 ceteris fluminibus {om.
ac]
et

cetis

aliis

ta.meiisis

D^GMNZ
1.

DGMNqZ
quem

6.

17 sabrinae] sabrina il/y,
naui 9 brachia]

10, thamensis 6, taniisia CX^^Z/P 3 sabernia ^V, sauerna C7;>P 3. S, seuernia i
2. 4. 5,

quasi duo ... 149,3

inuenij
rate

HKMNZ

brachiatoria

reliqui,

brachitoria Z/

18 quaui H,
3.

Z

M
10
7.

6.

8
olisti

19 pro om.

CIKILPQZ
7.

ad portaudas] apportandas Q, ad deportandas negotiatinis P, negociorum Z 3. 6. 7. 8. 10
a mari (mare

(-tantes

C»)

CDGLMNP

20 olim implentes

eam]
ruut
(,ad

impleuerunt britaniam Z,
S.
3.

eam
maro
')

DGPQ 3. G. om. Cj DULPQ
et

autem (om. N) olim impleueruut eam et 3IN, eiiim iam olim impleue2^') u. ad m. iud. {om. Z)] iud. a uiari usque ad mare C
10

6.

8.

id ost ultramarinos Britones ins.

C'"L.

")

quam

Britones insulam Gueid vel Ciuith (uocant ins.
^)

.Slevenson cuntra lihros),

quod Latine divorcium

dici potest ins.

C^^L.

Gildas

c.

3: IJrittanuia insula

.

.

.

.

duorum ostiis nobilium fluminum Thamesis ac Sabrinae veluti brachiis, per quae eidem olim transmarinae de*) id est a Totenes usque ad Catenes add. C"» liciae ratibus vehebantur, aliorumque miuorum meliorata.

manu

recenti.

CVM ADDITAMENTIS

NENNII.

1451

HI8T0BIA BEITTONVM.
10
Si

NENNIVS INTERPItETATVS.
insula,

quis

scirc

voluerit,
est

quo
liaec

tomporo

post diluviuni

liabitata

hoc experimcntum bifaiie inveni.
Post diluvium orbis a
partes
divisua
est,
filiis

id

cst

Noe in tres^/pmw. Europam et

Africam ct Asiam:
in
5

Sem
in

in Asia,

Cham
primus
lapiict

Africa,

laphet
tribus
et

Europa.

liomo venit ad

Europam de genere
filiis

Alanus cum
con,

suis, id est Isa-

Armenon

Negua.

Isacon habuit

fihos quattuor: Francum,

Romanum,

Bri-

10

tum, Albanum. Armenon autem habuit quinque filios: Gotum, Uilegotum, Cebotum, Burgandum, Longobardum. tres fuerunt filii Neguae: Uandalus, Saxo, BoaSaxone filio Neguae orti sunt rus.
Saxones.
Britus

autem
fihi

,

a quo Britones,
filii

c/. p. i«o,

h.

is

ipse fihus Isiconis,
fihi

Alani,
filu

Fethuir,
fihi

Ogaman,
fihi

fihi

Tai,
fihi

Boidb,
filh
fihi

Semoib,
fihi fihi
20

Athacht,
Asra,

Aoth,

Abair,
loran,

Roa,

fihi

fihi

lobath,

laphet,

fihi

Noe.

hoc modo traditur

in veteribus historiis Britonum.

In
5

annalibus
est').

scriptum

autem Romanorum sic Aeneas post Troianum belfilio

In annalibus autem Romanoruni narratur:

lum cum Ascauio

suo venit ad Italiam
codices

Aeneas filius Anchisae post captam Troiam ad Itaham venit et accepit

CDGHKLMNPQ
SIN.: 2 haec

et

1—3. 6—10 (non habet Z)

insiila]

ante hab. est G, om.
sic

C^D'PQ
7.

3.

6.

8.

10
a.

.*?

bifariara 6.

7.

W,
ad

bifaria />'

4 autem ronianorum] hebreorum 9 6 ascanio (ascauo
uenit in
')
it.

om.
iulo

MN
(iulio

5 aeneas]
10)
6.
7.

igitur
f.

MN
s.

scriptus 1

traianum
it.

M
1,

MN)

i.

suo]

a.

id est

10, a.

id est iulo

S

uenit

9

inierponunt

hoc

loco

quae sequuntur
et

MNZ
filius

(et

8):

(de

genelogia britonum
,

de origine britonum
/f

praem.Z): De Romanis vero (om. Z)
semper)
tilia

Graeeis trahunt ethimologi.im

id

est

de

matre Lavina (labina
,

Latini regis Italiae

et

patrc (progenie

MN)
ille

Silvi

Aeneae

(siluianiae

Z

siluani

MN)

filii

Inahi

(enachi Z)

filii

Dardani.
et

idem

(f!

Z) Dardanus
(tr.
f.

Saturni regis (rex Z)

ad partem Asiae

Trous

filius

Dardani

d. Z,

M,

illic

N)

aedificavit

Grecorum (gothorum Z) perrexit urbem Troie (troic N). (DarEneae (anenee Z),
filiae

danus pater Troi
Italiae. et

ins.

MN).
Z)
(stripe
et
.2,

Trous (troius

MN)
Z,

pater Priami et Ancliisae, Ancliises pater
Silvius filius

Eneas pater Ascani

(astani

et Silvii (silluii Z).

Aeneae

et

Lavinae
et

Latini (om.

MN)
orti

regis

de stirpe

Z)

Siluii
(et

(silluii

om.

MN)

filii

Aeneae
jfilii

Lavinae

(ex labina

Z)

sunt

Remus
fuit in

et

Romulus

Brutus

br.

om.
id

MN),
est

tres

(duo
ilie

MN)

reginae

sanctimonialis Keae

(sancti-

monialis pro/;'mi reae

reae suprascr.
(sic

iliae J/,

reaeiV), qui feceruut Komam.

Brutus consul

Roma epiromanus

MNZ;
[c/.

{om.

Z)

m

servitutem R(mie
subigit.]

usque ad oceanum
(britones Z),
dicitur

et

quando expugnavit Ilispaniam ac detraxit cam Sieronymus Ahr. 1875 mb ruhrica Romanorum consulum Brutus Hiberiam quam habitabant (habitant Z) Bryttones postea tenuit Hryttauiam insulam
cf.

p. 14.5 col.

2

v. 17118),

:

,

Komanorum

(om.

Z)

filii

Posthumus, quia (qui
(«c

i^)

post

ideo (ido J/») (filius illi Z) olim (olli Z) Silvio l'osthumo orti (om. Z). mortem Aeueae patris eius natus est. et fuit niatcr eius Lavina super

claudestina quaudo preguans erat (quando fuit pr. et Z).

ideo Silvius dictus

est,

quia in silva natus est (et
,

im. Z), ideo
(quia

Silvei

Z, siluatici

M,

saluatici A')

dicti

suut Romani reges (reg. rom. Z)

et Bryttoncs, qui

Z) de eo nati sunt. sed a Bruto Bryttones (britones Z) et de Bruti stirpe (stripe bruti Z) surrexorunt. Additamenta diversa inserunt codices quidam deteriores, ut Cantabrlgiensis Mm. 5. 29 id ipnim quod supra ad p. 147 nol. 1 praemittens scriptum cst ab auctoribus; ilem aliud Ilotomagensis incipiem: sic in adn. ordinatur genealogia Eueae et Priami qui expuguatur in Troia, Jinieiis filii Satunii filii Coclii, qiwd
rettulimus
,

ad

h.

t.

edidit Petrie.

150

HISTORIA BRITTONVM

HISTORIA BBITTONVM.
et supcrato

NENNIVS INTEEPBETATVS.
filiani

Turno accepit Laviniam
Fauni,
et
filii

Laviniam,
Pici,
filii

filiam

Latini.

filii

Fauni,

filii

Latini

filii

Pici,

filii

Saturni in

Saturni in coniugium.

superato

coniugium

post

mortem

Latini reg-

num
5

obtinuit

Komanorum

vel Latinorum.
5

Aeneas autem Albara condidit et postea uxorem duxit et peperit ei filium nomine Silvium '). Silvius autem duxit uxorem et gravida fuit et nuntiatum est Aeneae,
quod nurus sua gravida esset et misit ad Ascanium filium suum, ut mitteret maguni suum ad considerandam uxorem, ut exploraret quid haberet in utero, si masculum vel feminam. et magus consideravit uxorem et reversus est. propter hanc vaticinationem niagus occisus est ab Ascanio, quia dixit Ascanio, quod masculum
haberet
erit,

Tunio Aeneas post mortem Latini regis obtinuit regnum Latinorum et condita est ab Ascanio filio Aeneae urbs Alba longa et uxorem duxit et peperit ei filium no-

mine Silvium.

Silvius deinde duxit

uxorem

et gravida fuit et

nuntiatum est Ascanio

10

lu

quod uxor filii sui gravida esset et misit nuntios ad filium suum, ut mitteret magum suum ad considerandam uxorem, ut exploraret utrum filium an filiam haberet. magus ivit et reversus dixit ad Ascanium,
quod
filium
vir
et:

haberet
erit

in

utero mulier
occidet
et
erit

et

15

15

dixit:'

forfis

et

patrem
exosus

suum

matrem suam

in

utero

nuilier

et

filius

mortis

quia occidet patrem
et erit
:

suum

et

matrem
morvocatum

omnibus hominibus. in nativitate eius nominatus est Britus luater mortua est.
et postea uutritus est.

suam
20

exosus omnibus hominibus.
est filius et

sic

evenit

in nativitate illius mulier

tua est et nutritus
est

nomen

eius Bruto.
et

CDQEKLMNPQ
SIN.
regis
:

codices

1—3. 6—10 {non hahet Z)
lauiuam

1 accepit

om.

MN
MN 8

NQ
filii

8.

9,

labiuam
.
. .

M

2

latiui]

S,

latiui su^irascr. regis

D,

latini

O^D-OL

S, latiui regis italiae

3IN

fauni

in

couiugium om. 9

pici]

piri 8,

pisci

CL^

in

coniugium post regis
latiuorum]

italiae

3/4 regnum] aeneas

regnum

MN 8
cum

4 romanorum] itaUe 9
7 siluium]

uel

HK
6.

1.

2,

om. rcliqui

5 aeueas]
a.

HK
filius

1.

2,

ascanius reliqui
et postea ...

interprete: de perturbata nar-

ratione diximus

p.

140
et]

autem]

aeueae
ei]

9

quae nunc est roma 9
7 saluium

6 dux. ux.
ascanius

7.

10

quae

P

labiua (lauiuia

N

8)

aeneae

MN 8
9

N

siluius]

MN

718 et grauida fuit] quae concipieus (accipiens
et sic

N)

grauida facta est

MN 8
s.

8 nunciatia-

tum

P

aeneae] ascauio 3-

interpres

9 uurus sua
ut mitteret om.

gr. esset] gr. ess. n.

Q, uurus sua gr. erat

(et ins.

N) pregnans

MN S
2.

9/10 ad ascanium ... 11 suum] et misit
filium om. 3
1,

magum

ad om.

siluium 3^, delevit interpres
exploraret]

N
M)

11 uxorem] u.
iu ut.]

suam

MN 8

Q

10 ascanium]
11/12 ut
si

HKMN
cons.
o.

8,

u expl.

et expl. reliqtd
1.

12 hab.
et {ovi.

EKMN
7.

1.

2, in ut.

hab. reliqui

MN8 ux. cons. N 8,
om.
h. u.

13 ct magus]

EK

2,

et uenit
3. 6. 7. 9.

magus
10

reliqui

13/14 considerauit uxorem]
3. 9)

mulierem

CDOLPQ
asc.

14 et reuersus est {om.

om.

magus

est {om. 2)
a.

ab

quia dixit] dixitque

CDOLPQ
siluio
3. 6.
7.

3'. 6.

10,

et dixit
3-,

MN MN

14/16 propter
8,

dixit

3'-.

9

15/16 ascanio]

aeneae

filio

CDGL31NPQ
(?)

3K

6.

7.

8,

ascanii (?)

filio

om. 9

17 in utero
et filius mortis
7.

mulier] uxor eius (eius
crit]

filii

O, om.

iu utero
7.

CDQLPQ
3,

10, in utero [om. mul.) 9

EKNQ
fortis

1.

2,

et fatus

(facuudus

10, factus 8) mortis (eius ins. 7) erit (erat 9) Z>' 4. 5. 6.

8.

9. 10,

et fatus mortis eius (eius mortis

C") esset

C^D-QP

vir fortis erit interpres
illiu.s

,

et fatus (factus /,', faetus

£^)

eius crit fortis

C-L,

et fatus (sic

D, fatuus suprascr. uel fatus P) inquit
fsuj>ra p. 123 sub 11),
dejicit

erit fortis {sic

D,

forte suprascr.
lei/itur

vel

P)

epitome codd.

DP
C.

M,

uhi

iam

inter

mulicr

ct

propter

in

litura scriptum

manu

posteriore

:

et
7.

filius esset

omnium hytalorum
sic

fortissimus

amabilis (vide supra p. 137)

18 quia occidet (occideret /i»
7.

10, occidit D', occidet inquit
et
erit

CD^OL 3) N)
>!.

patrem suum (om.

CD0LPQ3.

6.

9.

10) et

matrem suam {om.

8)

exosus]

lihri,

etiamN,
3.
7.

fuitque sine duhio in

M

(vide supra)

19 honiinibus] geutibus
est m.agus
vid.) 8, ut
eBt)

y
10,
9.

20

2'ost sic ins.

propter hauc {om.

uaticinationem (uaticionem K) occisus
8.
9.

ab

eis (ascanio

MN 8)
uam
10,

et {om.

MN 8) CDGLMNFQ
21
et

10

in]

ut iu

CDOLQ
7.

3

(ut

quia

in 0.
3.
6.

7.

iu P, quod in 9
esset

illius] ipsius Q, inc.

est ni.
britto
')

DP

7.

m.

Q
. . .

mulier] mateV M'' P' uocatum] uocatumque CDGLMNPQ

20/21 mortua
3. 6. 8.
9.

10

22

CLEM'^

3,

brito (suprascr. uel brutus)

DO,

brutus

Q
anuum
captivitatis Troiae
.
. . . .
.

Eieront/mus Abr. 838 seq.: Latinis

post tertium

reguavit Aeueas
filius
.
. .

Acneam lauus Saturnus Picus Faunus Latinus urbem condidit Ascanius Silvium rostumum
. . .

antc

in Italia

regnaverunt

Ascauius Aeneae
filiuni

Albam

.

.

.

.

.

.

fratrem

suum Aeneae ex Lavinia

educavit.

CVM ADDITAMENTIS

NENNII.

151

NENNIVS
(C^TfH?"
ct

om.

NENNIVS
INTKnVRETATVS.

prim is posfrcmisqtic L).
Ilacc est genealogia
(bruti
istius

Briti

G) exosi nunquam ad senos [sic]
id est Britones ducti

Scotti (scocti

quandoque volebant C) nescientes
originis

(origenes C) sui ad
istiim

domari

(Jiinc

incipit L).

Britus
brito

Britus vero
Silvii,
filii

filius

(brutus G,

L)

fihi

Ascanii,
fihi

vero
f.

fuit filius Silvii
f.

Aeneae,
filii

Anfihi

Aschanii
(f.

Enee
asa-

chisae,
fihi

Capen,

ebnee
f.

f.

Assaraci,
fihi fihi

chanii Cf)
f.

Anchise

Tros,
tonii,
fihi

ErechDardani,
filii

(asarici

Capen f. Asaraci G) f. Tros f.
(erictonii
filii
f.

lovis,

Sa-

Erectonii

turni, fihi Celi, fihi

CL)

Dardani

Tchuris'),
rastres
,

fihi

Zo-

lupiter (iouis

C^L)
(g.

filu
filii

de genere
cain

Cam
cain

ram ^),
fihi
tis

MesCham,

DGL,
fiUi

g.

maledicti riden-

C)
tis

maledicti
et

videntis

riden-

Noc.
buit

patrem '), filii Tros fihus
>

patrem
filios

Noe.
habuit

Erechtonii duos hafilios

Tros (quos G) vero
duos

Ihum

et

Assaracum.

Ilius

Hihum
30

Asaracumcivita-

condidit Ilium, id cst

que.
dit

Hilius coudi-

Troiam
eius

,

fuit

filius

Hihum
,

Lamidon pater
Assaracus

tem, id est Troiam

Priami.

primo

genuitque

(que om. G)

Lame-

autem patcr Capen fuit, Capen pater
Anchisac, Anchiscs
pater Aencac, Ae-

don (sic Z)', lamidon CD'^L, laimeipsc est don G). Priami. Asapater racus autem genuit
Capen.
chises
ipse
est

neas pater Ascanii,
qui ipsc avus Britonis

cxosi.

pater Ancliise.

Angenuit Eneipse

am.
')

Eneas
ficticii

'Saec
27:

effeci
.

ex Hibernico mic Polloir' Zimmer.
.

-)

Clemeniis

recognitiones

a

Btifino Latine

versac
et

4,

Cham

cuidara ex
. .

filiis

suis, qui
artis

Persarum ducitur genus,
')
'filii

.

magicae

Mosraim appellabatur, a quo Aegyptiorum et IJahyloniorum tradidit disciplinam: liuuc gentes quae tunc crant Zoroastrem

iippellaverunt.

maledicti ridentis patrera codices

duo habent Latine\

Zimmer.

152

HISTORIA BRITTONVM

HISTOBIA BEITT0NV3I.

NENNirS
(CBKiL).
pater Aschanii (ascanii

NENNIVS INTERFRETATVS.

CGL:

desmit

L)

').

sic inveni, ut

tibi,
5

Samuel, id est
Beulani pres-

infans magistri mei,
id est

byteri, in ista
scripsi.

pagina

set

haec

hoc
est

modo

senior
id

genealogia
10

non
aliquo

noster nobiUs,

scripta

in
(?)

(aUqua

volumine
,

Guanach, genealogiam Britonum ex
chronicis

Britanniae
scriptione

set

in

Romano-

mentis

rum

coUegit.

scriptoris (scriptorit
15

G)

fuit.

Post multum intervallum iuxta vaticinationem magi,
aliis,

Post multos annos postea iuxta vaticinationem magi accidit, ut Britus coram

dum

ipse ludebat

ictu

sagittae

occidit

cum patrem suum
et expulsus

rege patre sagittaret et sagitta eius cavitatem temporis
20

non de industria, sed casu.
5

regis

percussit et occidit
et ex-

est ab Italia et arminilis fuit et venit

ad

statim regem, id est patrem suum.

insulas

maris Tyrreni

et

expulsus

est a

pulsus
niaris

est

deinde
et

ab

Italia

ad insulas

Graecis causa occisionis Turni,

quem Aead
Gallos

Tyrreni

Graeci expeUunt
occisionis

neas

occiderat,

et

pervenit

ab insuUs

causa

Turni,

eum quem
est.
et

usque
10

et ibi condidit civitatem Turonorum, quae vocatur Turnis. et postea ad istam pervenit insulam, quae a nomine suo accepit nomen, id est Brittanniam et implevit eam cum suo genere et habitavit

Aeneas
55

occiderat.

deinde venit ad Fran-

cos

et civitas Torinis

ab
et

eo condita

et postea venit

ad insulam Britanniam
eitis

occupavit

regnum
est
et

insula

ex eo
suo

nominata

implevit

eam cum

0D6LBKMNPQ
SIN.
:

et codices

1—3. 6—10 (non habet Z)
m. uero
9.

1

iniiltum] ni.

enim

CVGLFQ,
6.
7.

3IN
3
etiam

6".

7.

S.

10

interuallum]

i.

temporia

C-DOL
.
.

2 ludebat] luderet 4 non de (om. Q)
in litura

CDOLMNPQ

3.

8.

10

aliis]

iiueris

3IN

ictu (inopino ictu

C^L)

.

ind. sed (de Ins. 6) casu] sic libri,

N

et

olim stne dubio
dorainus

M,

ubi

iam leyuntur
4
et]

scripta

vianu posteriore haec:
7.

oranes 10,
et
1,

superabat
per

ut

omnium
idcirco

uideretur
Jf^,
inc.

propter

hanc

causara

CDOLPQ 3. 6. CD^LHP 3. 9, arminiis Z)',
10,

8.

9.

lioo iV,

autem inuidia

M^
2,

5 arminilis]
ariminis
6. 7. 8.

annilis

KM

armimilis (vel arimiuilis) 6, armimillis Q, arraillis

armigcrjV: ab

italia et arminilis fuit

corruptmn

esse

e.c

ab

Italiae terrainis coniecit

Gutschmid, a Ronianis
tirreni

fugit Hireclijeld

uenit] peruenit

MN

5/6 ad insulas] in insulis

Q^

G terreni H3I,
occasionis

6/7 a graecis] inde

MN
7.

7 causa] pro causa
3. 6.
7.

CDGLPQ

3.

6.

7.

8.

9.

10

H^

8 occidit

N MN
1,

9 usque ad

g.

CLMNP
3. 6.

10

9/10 turonorura (turonum Q, torronorum J/A^ ) quae (quo 10) uocatur]
militis sui qui

turonoruin et voojiuit
turnip

eam a nomine cuiusdam
8. 9.
3.

(quae O') uocatur
i.

CL

10

turnis] turnus
p.
6.

C^X,
9.

C^DOPQ
uenit ins.

10
7.

postea] poste 9
8. 9.

11 ad
ins.

p.

insulam (insulum

il/a)]
3.

ad
7.

i.

ins.

ad

ist.

CDOLP

6.

10, uenit ad ist.

noni. acc.
3.
6.
7.

MN

Q
i.

12 suo nom.
eain

CDOLPQ
7.

8.

10

brittannia

CLMNPQ
3. 6.
7.

9

12 13 et

imiil.

cum

suo genere (sua gente
6.

8.

9.

10) ct liabitauit (hahitabant 8) ibi (in ea

M)

ab

autem (quidem
i») om.

10, si

quidem

CDOLPQ CDOLPQ
Serviana
Troius,

3. 8.

9)

die (tempore

CDOLMPQ
et

8.

9.

10)

li.

est {om.

N
ad
qiio
.

')

Deprompta sunt haec potissimum ex
8,

scholiis Veryiliains Philargyrii
filia

(leortj. 3,

35

(similiter
,

ad Aen.
llum,

130): ex love

Electra Atlantis
et

nascitur

Dardanus, ex
Priamus
2,
.
.

Erichthonius

ciiius

cuius Assaracus, cuius
Ilii

Laomedon

Capyis et Laoinedontis
1,

Oapyis Ancliises,

cuius
fidsse
bell.
,

Aeneas.
id

coiiditorem

eadem sclwlia memorant ad Aen.
est

267.

166; Assaraci fratrem
6, 1150

eum

quod

Oraeci auctoieajx^riter tradiuU, aut ejjectum

ex loco Vergiliano

aut adhibitus Dictys

Troi. 4, 22-

CVM ADDITAMENTIS NENNII.

153

HISTORIA imiTTONVM.
ibi.

NENNIVS INTIJRPHETATVS.
gcncre.
eius

ab

illo

auteiu
iii

di.-

babitata cst Britdicui.

hoc

cst

initiuin

inhabitationis

tannia usquo

lii.dioiiuini

secundum Romanos.
T>c rcgilms

Romanorum.
est

lanus rex Hesperiorum
5

primus rex

qui apud

Romanos

rcgnavit: ex co mcnsis

lanuaritts nommatur.

deinde regnavit Sa-

turnus, deinde hqypiter, deinde

fdius lovis, Picus fiUus lovis, dcimle

Dardanus Faufilius

nus annis
10

XX,

Latinus eius

an-

nis

L 5).
tribus annis, Ascanius

11

Aoneas auteiii regnavit tribus annis apud Latinos '). Ascanius regnavit annis

Aeneas
occidit.

Silvius annis XII, donec filius Britiis

s

XXXVIP).
filius

post

quem

Silvius

Aeneae

Silvius

XXXIIII, cum nomen oraniuni rcgum

regnavit annis XII, Postumus annis

ex eo
usque ad Romtdum, qui filius Reae Silviae, Numitoris, filii Proci Silvii, filii
Silvii,
filii filii

triginta

novem, a quo Albanorum reges
suut
'),
16

Silvii appellati

filiae

Aventini

Arcmidi
Tiberii

Silvii,

filii

Agri])pac Silvii,

Silvii,
Silvii,

filii filii

Alhani
20

Silvli,

filii

Ascani

Postumii Silvii^):
hic et Britus
filii

cuius
10

frater

erat Britto.
in

quando regnasacerdos

fratres

fuerunt,

ambo
Britus

bat Britto

Brittannia, Heli

Ascanii,

filii

Aeneac.

Postumius rcgannis, Postu-

iudicabat in Israhcl et tunc arca testamenti

navit

apud Romanos

XXXIX annis.

ab

alienigenis

possidobatur'').

Postumus
25

rcgnavit in Britannia

XXX

frater eius

apud Latinos regnabat.

mius frater eius regnavit aipud Romanos
ut diximus, Heli sacerdos iudicabat apud

CDGHKL31NPQ
SIN.:
'2

et

9 qiiando ... 13 regnavit apnd Latinos loco diverso
(et ins.

(cf. ji.

134)

Z
C)
10
fil.

fost dieni

rubricam de regno Enee
tr.

C) Asclianii

(et ins.

C)

Silvii (et ins.
3.
(i.

Hriti et

Postumi
om.
aen.
(J

ins.

C^DG

3

ann. regn.

N

4 regnauit] autem N, om.

CDGLVQ
(en.
fil.

7.

S.

'J.

annis
eius Q,

6
om.

5 xxxuii] xxxiii

MK
xii]

post
et

quem (quam

li) silu. aen.

fil.

silu.
:i:

7.

10, silu.

fil.

MN)

regnauit annis

postumium fratrem suum
annis

reliquid Iieredem

comma

regnauit annis

XII
ante

insertiim est, ut aliquatenns narratio constaret, stemmate scilicet supposito Jioc:

Aeneas
Asoauius
,,

G post(Ii)umus

(postuniius //,

postumius regnauit 3)
6-')
'

(autem

DG)
9,

xxxuiiii

Silvius
"'

cuiusP
britto]

8 apn. (apnallati

nepos 3
(uero ins.
br.

CHQ 3,

"

''

sunt] sunt '

appellati

"

CLPQ
. .

'J

9 frater
10 quando

briti>

D

rostumus
6. 7. 8.
'J.

K' .,.~ liritto

(siqterscr. Inutus)

GL, bruto

reliqui

MX)

regnabat britto (brifo Z, bruto
Iieli]

KMN)]
S'. 10,
'J.

q. brito regu.

L, om.
6. 8-,

CDGPQ 3.
tunc
h.

10

10 iu

om.

G

qua tempestate

h.

DG

7.

quo tempore

Ii.

C-L

11 in israhel]
3. 6. 7. 8. 9.

KMNZ,
12
poss.

israhel J3, israhelem
geni

CDQLPt}

3. 6.

7.

10, ierlm

S

testamenti] doinini

CDGLPQ

10

ab aligenis
3,

/?,

ab aligenigenis

poss.

J/

postumus ... 13 regn.abat om.8
13 frater eius] autem
regn. ap.
ins.
.
.
.

postunius] postumius
3.

J/P, postunius
7. 9.

superscr. uel siluius J/A'

fr.

eius J/A",

nt di.ximus C'/J'/\'

6.

10,

uero frater eius ut diximus

C-D^GL

lat.

Z

(losl

regnabat rubricam de

peritia scot-

torum, id est quo tempore tenuerunt hyberiu'am
')

C^D-G
regnavit
Aene.-is

Hieronymus
a.

cltr.

a.

Abr. 838: Latinis
')

annis

tribus.
filius

'-)

J/ieronymus

l.

c.

842: Ascanius
inus
. . .

XX.\\'I1I.

J/ieroni/mus
Silvi

l. c.

880: Silvius Aenoae

a.

XXVIIII.

Silvius 1'ostu-

a quo omnes .\lbauoruni reges
*)

vocati

sunt (verba regnavit annis XII temerc interiecta sunt:

vide supra).

Eieromjmua
^)

l.

c.

'JOl (Silvii

alienigenis possidetur.

Jlaec potissimum ex
(cf.

Jove
1, 13,

et

Dardano
Alhano

et

annis rcjnorum

3 aut ex coniectura: Picus Verjilio
reije

XXII): mortuo Heli s.icerdotc arca tcstamenti ab Hieronymo ad a. 839 ducta sunt, sed temere aucla adiectis vol. 1 p. 143); lanuarium a lano nuncupari vaiit aut ex Macrohio ') Omnino ex Hieronymo, sed pro Aen. 7, 48 jilius est Satunii.
l'oslumi
liic

tertio

Hilcio, ijuarto

Aenea, quinto Latino

intruditur unus Ascanius et omittuntur deinde plures.

CHRONICA

111.

20

154

HISTORIA BRITTONVM

IIISTORIA BEITTONVM.

NENNIVS INTERPRETATVS.
fibos Israel et invitis ilHs arca in captivi-

tatem abducta
12

est.

Post intervallum

inultorum

annorum
ad

Ex

oceupatione a Brito facta usque

non minus DCCC Picti venerunt et occupaverimt insulas, quae vocantur Orcades,
et postea
s

occupationem

insularum

Orcadum a
insulae
ibi

Pictis factam

DCCCC

anni sunt, et Picti

cx

insulis

vastaverunt regiones
in
ibi
sinistrali

tertiam

partem
in

septentrionalem

multas et occupaverunt eas

Britanniae vi occupaverunt et manent

plaga Brittanniae

,

et

manent

tertiam
in

usque

hodiernum

dieni.

13

partem Brittanniae tenentes usque hodiernum diem. Novissimc autem Scotti venerunt

Scoti
10

deinde

eandeni

plagam

occuPictis

paverunt

quam

Plcti, et

fuedus

cum

confra Britones fecerunt.

Saxones postea occupaverunt insnlam Britanniam femjjore Marciani regis. Guorfhigernus tunc rex Briffonum erat.
15

duci-

duohus fratrihus Horsa et Hengist Saxones tribus longis navihus a Germania
htis

advecfi

sunt

ct

Brittones

in

marginem

insulae truserimt^).

De
20

occupafione Hiherniae ut Nennius
narrat.

Primus Partholon occupavit Hibcrniam
10

a partibus Hispaniae ad Hiberniam. primus

cum

mille

hominibus

tam

de

viris

et

autem venit Partholomus cum
minibus de
viris

mille ho-

mulieribus et creverunt in Hibernia usque

et

mulieribus et creve-

runt usquc ad quattuor miHa

hominum

et

25

venit mortahtas super eos et in ima septi15

perierunt ct non remansit ex illis etiam unus. secundus venit ad Hiberniam Nimoth filius quidam Agnominis, qui fertur navigasse super mare

mana omnes

ad multa miha hominum, donec mortalionmes in una septiniana occidit. deinde occupavit Nemeth Hiberniam, filius quidam Agnominis: semen eius mansit ibidem per multos annos, donec in Hispaniam
tas

migraverunt: fugientes (^rraedones) mariti30

mos, id cst Fomorachos.

'')

deinde (occu(viri

annum

et

dimidium

et postca tonuit por(non habet Z)
uero

paverunt Hihcrniam) Firholg

bulga-

CDGHKLMNPQ
SIN.:
1
iiit.]
iiit.

MN
et

ann. niult.

fOGLP,

auteni .^nu. nuilt.

Q

2

tlccc]

dccc octigentorum

MN,

dcccc

CDGLPQ

cum

interprete

2/3 et occupauerunt] in

Q

3 uocantur (uocatur M) orcades
finitimis (affiuitimis

(ordaces H')] orc. uoc.
uast. iiou
tj

CDOLPQ
W)
Uis.

4 ex insulis uast. reg. uniltas] ex insulis
multas reg.
ibi
t.

CDGLF)

modicas (modice

CDGLVQ
N)
t.

.'i

et

occupauerunt] occupauoruutque

CDULPQ

plagal parte
[um.

MN
diem

et

manent

p. br. (br. p.

u. in b.

diem]

MN,

et

manent

ilii

(um.

CIHILQ) usque

in

K')

liod.

(ibi

CDGLPQ)
'J

tertiara p. br.

tenuerunt et tenoiit usqne in bodiernuni diem (usqne

nutic
8.

CVGLPQ) CDGJfKLPQ

nen.

sc.

homo CDGL, om. Q
mn\.

ueuit uni.

N

1 1 autem] nero il/xV, 10 bispinie L» hiberna//' partbolomus] //-/u1/A', partholom*s // ', ljartbolom(a)eus C/Xr/PQ,

CDGLPQ
12

partbolon interpree: Partholoius Galfredus
uiris scilicet et

3,

12 de uiris et mul.]

SK, tam
K)

uiris

quam

mul.

CDGLPQ,
uuus] ita

MN
Q

13 usque om.

NQ
CDGLPQ
1, 14.

13/14 et ueuit] uenitque J/A''
illis

14 super eos mort.

CDGLJ'Q

14/1.')

septiman* //'
illis

15 et non remansit ex

(eis

etiam (nec

CDGLPQ)

ut ne nnus iinidem remanoret ex

MN
mnA.
(\\.

16 secundus]

s.

autem

MN
'^)

16/17 ad bib. uen.
iV,

CDGKMNQ

17 nimethl nimecb P, miueth

17/18 .ignominis] agnoiiis

agenoris (mperscr.

m.

rec.)

F*
'Sumpta mnt haec ex Beda Zimmer.
h.

')

eccl.

15'

Zimmcr.

'Deinceps plura adiecta sunt ex tra-

ditione Hibernica'.

CVM ADDITAMENTIS NENNII.

155

HISTOniA BRTTTONVM.
tum
in

NENNIVS INTERFIiETATVS.
et Fir Galcoin et Fir Domnann, qui seminc Nemeth erant. deindc occupaverunt Hihcrniam Tuatka dc Danann, inter quos illi praeclari mri: Luchienus artiile 5

Hibernia

fractis

navibus eius ct

rum)

niansit ibideni per niultos

annos

et iteruni

navigavit

eum
et

sui8

et

ad Hispaniam refilii

versus
5

est.

postea venerunt tres
ciulis
in

militis
illos

Hispaniae cuni triginta

apud
una-

fex,

Credenus
filia eius

figulns,

Dianus

mcdictis,

et

cum
ciula

triginta
et

coniugibus
ibi

Eadan
faher,

nutrix poetarum, Goihnen

quaque

manserunt
et

per spa-

Lug
Oyma

filius

Eithne qui sciebaf omnes

tium unius

anni.

postea conspiciunt

arfcs, Daf/da fdius

Eladan
viri

fdii

Dclhaith

turrim vitream in medio mari et homines
10

rcx,
10

fratcr

regis qui. litteras Scot-

conspiciebant super turrim et quaerebant
loqui ad illos et
et ipsi

torum invenit: hi

proelium
id

magnum
est

numquam respondebant

cnm pracdonihus

mnritimis,

cum

uno anno ad oppugnationem turris properaverimt cum omnibus ciulis suis et cum omnibus niulieribus excepta una
li

Fomorachis, commiscrunt, qui fuga in turrira suam id est in arcem firmissimam in mari sitam se reciperent. et Hibernenses
1-.

quae confracta est naufragio, in ciula, qua erant viri triginta totidemque mulieres. et aliae naves navigaverunt ad expug-

venr.runt post

cos

adversus
praeter

illos,

ad mare ct pugnabant donec marc operuit omnes
unius
ciulae
et

familiam

occu-

nandam
2u

turrim, et

dum omnes

descende-

paverunt deinde insulam.

rant in litore,
ruit
illos

quod erat circa turrim, opemare et demersi sunt et non
illis.

evasit
ciulae,

unus ex

et

de familia

illius

quae

relicta est propter fractionem,

tota Hibernia inipleta est usque in bodier-

num

diem.

NENNIVS
(C^D^^GLJ.
Nulla (tamen
20

ins.

CL)

certa historia

originis

Scottorum
(reperi-

continetur
tur

CL^).

CDGHKLMNPQ
SIN.
:

(non hnbet Z)

1

liibemiam

BG

eius] suis

KMN
cum
Jf*
suis
.0
.'')/G

1/2 et niaiisit] mansit

MN
est

3 n.inigauit
li.

cnm

suis et] nauigio

MN
militis]

(J,

mansitque C'/>(?XP
li.

2

ilii

3/4 reuersiisque est ad
nniltis

CDGLPQ,

reuersus
cliiulis 7'

ad

3fN

4

et poste.a] deinde

MN
in

N, cuiusdam

militis

CDGLPQ
DGPQ)

i^sic tiel

cliyul-

semper) CL, ceolis

M^N,

coeolis

apud
ciula

illos oni.

MN
in
et]

7 ot {om.

cura {om. 7i

XXX coniugibus (mulieribus
coniuges
illis

CDOLPQ)
Q

unaquaque

(chiula P)]

unaquaque ceola babentes xxx

MN
MN,

1 ibidem

uitrea turris

MN
turrim

9 mari]

CL mare DGII, maris MN,
8 auni unius
qnaerentes
Z>'C',

conspiciunt tnrrim (turrem

PQ) uitream] apparuit
10 conspioiebanf]
qui ucqna-

om. A'»
11 et

et quasi

MN
cum omn.

consp. esse

intuebantur

CDGLPQ

MN
10

nnmquam] nnmquani IJMN,
idco

quain

DG
CL
cum

12 uno anno] uno animo

unanimo uno consensu P,

uno consensn
excepto
.Sr,

/J-t/,

nnanimo
P)
15 ciula

consensu
suisj

Q

13 praeparauerunt

KM,

praeparauerunt so

N
N
esset

ciulis (cbiulis

suis ceolis (coeolis J/")

onmibus
.iliae]

MN
c.

cum
c.

onniis

M,
c.

ovi.

C
(qnassa

(cbiula P)] naue J/iV

conlracta est]
uiri

/T'',

cs. //»,

erat
aliae

MN,
antem

quassato

(?)

erat

CDGLPQ
20
illos]

16

tr.

Q

17 et

aliae

CDGLPQ,

MN
scd do

18 omnis //
onniibus

18/19 dcscenturrim om.
(o.
i.

derant] //'A', dcscendereut

CW^GS-L^MNP,

descenderunt

CD^L^Q
illis]

19 circa] iuxta /"
nec unus ex
illis

P

euasit

Q CDGLPQ,
eos

dimersi

CDOLNQ

et

nou euasit unns ex
faui.]

CDGL)
ut
re-

om.

MN

21 et de

de fam. nero

CDGLPQ,
propler

fain.

J/.V

22 cbiule P,
cst (fucral P),

cocolae

M,

ceolae N, in mary. add. confracte
6")

CL

relicta est

fr.-ictifinem]

relicta

diximus (dicimus
pleta

prnptcr (post P) confractionem (^/>(V/.P(?, naufragio cunfr.icta remanserat

J/V

23

CDGLP
20*

156

HISTORIA BRITTONVM

HISTORIA BRITTONVM.
et

NENNIVS INTERPRETATVS.

postca

vcncrunt jwulntim

a

partibus

Ilispaniae et tcnucrunt rcgiones plurimas.

Dicimt
jjwjnavisse.
14

alii

progeniem
filio

Fercjus LetJulerg

Ncmeth duce Nrmeth tnrrihi exocfo naviet occu-

tavit
i

Novissime venit Damhoctor et ibi liabicum omni genere suo usque hodie
Brittanuia.

Deinde venit Damoctor cian
hus et iiabitaverunt
pavit
in Ilibernia

in

Istoreth
;

Istorini

filius

magnam partem

eius.

Firbolg auteni
alias

tenuit Dalrieta
suis tenuit
citer;
filii

cum suis Builc autem cum Euboniam insulam et alias cirautem Liethan obtinuerunt
')
,

occupaverunt Euboniam
praeterea: Ara, Ili
et

et

insulas

Rechra.
Herculis
est,

progenies
occiipavit
filius

in

autem
insulas
Istorini
Filii

Galeoin

ftlii

regione
10

Demetorum
et

et in aliis regionibus,

Orcadas,
filii

id

Istoretli
-)

id est Guir Cetgueli

donec expulsi sunt
eius

Aiginc
filii

filii

Agathirsi

....

a

Cuneda

a

filiis

ab omnibus

Liethan

Ilerculis

obtinuerunt

Brittannicis regionibus.

regionem Demetorum et Guir et Cetgueli, douec Cuneda cum filiis suis eos expulit
a Britanniis.

De
15

migratimiihus Scottorum.
peritissimi

Si

quis

autem

scire vohierit,

quando

IIoc

modo autem
erat

Scottorum
expulsus

vel quo
15

tempore

fuit

inhabitabihs et de-

migrationes veterum
tiant.
20

ducum suorum uunvir

serta Hibernia, sic mihi peritissimi Scot-

quidam

nobilis

torum nuntiaverunt.

mare rubrum
runt
et

fihi

quando venerunt per Israhel, Aegyptii vene-

a regno Scythia in exilio apud Aegyptios,

secuti

sunt et demersi sunt, ut
erat vir nobiUs de Scythia
et
25

tum quando filii Israel venerunt per niare rubrum et Pharao cum exercitu suo demersus
est. pars exercitus, quae e demcrsione evasit, illum oxulem ex Aegypto

in lege legitiir.
20

cum magna famiha apud Aegyptios
expulsus
cst

a

regno

suo

ct

ibi

erat.

expuht.

CDGHKLMNrQ
SIN.
:

(non hohet Z)
JfA''

1

ct teu.J

teuueruntque
om.

2 posl plurimas
ante usque Ins.

iiis.

iii

Ijryttauia i/A^

3 clauilwctor 5 iu N,

(JDOLVQ,
in

(leainoctor iV
Ijrittauia

4 goute sua

CDGLPQ

quod superest
Q,
dalmeta

MN
3jfiV

brittanui.-un IIK,
istjri //, isto?^

quoquc

CDdLPQ,
(j

MN

istoret

N,

liistoretli

L
suis

istorini] liistoriui Q, istoriuis

=

istorum
post

K
L

tenuitque

DGQ

dalrietara

CLP,

claricta

cum

suis ante

teuuit

MN,

iusulani

builc] firbolg interpres

7 teu.

cum

MNQ
MN,

euboniam]

id est ni.an sujyerscr.

CDL,

in textu

G

alias circiter] in alia circiter

SK,

alia circiter loca

alias regiones circiter

C

8

lietliii //,

litban Q, lictham

N

8/9

in

regione]
et in

thorum G, diinectorum
bus
Ins.

CLP

sc

dilataueruut

CDGLPQ

M, dimetorum D, dime(om. KQ) aliis regionibus id est] et alias prouintias MN, post regioni10 guir (gubli' CKL, gubyr P, guliil DG) cetfcer (^l)gueli (guely P)
regionem
9 demaetorum

CDOLMNPQ

CD(ILJIKP(J, guobiM' ct cetgueli JIN: potest item scribi (Uiirc et Gueli 12 reg. br. CDGLMNPl} 13 qui autcm om. IjP nolueruut quando uel quo tempore] quo t. u. quando K, quanto temporo CDGLMNPiJ 14 luitj rerjuiritur babitata luit vel simile quiddam Ib periti 10/17 per mare rubruni filii israhel] II, f. israhel (eius N) p. m. r. KMN, f. isr. transeuudo m. r. (r. m. CGLQ) CDGLPtJ

N

N

MN

17 aeg. nen. (u. a.
s.

CDGLPQ)
domer.sique

et secuti

sunt (eos

ins. /i)J

illos

per.secuti

suut egyptii

MN N
M)

18

et

deincrsi
e.

ut in

1.

IcgiturJ
illis

(dimersique
erat

CDQL)

in

in

(om.

/y'J

diebus

CDGLPQ,

autem

MN

mare ut scriptura refert CDOLPQ scitbiam N 20 apudj et apud
21 a] de (suj)erscr. a

19 eratj

20/21 et

cxpulsus

est|

cxpulsus (ejjulsus

/.")

CDOLPQ,

ante eiectus J\IN

MN

') Ubi civitas est quae vocatur Mineu ins. C (in textuj (in lejctu) GL. pretem oriqo Pictorum excerpta fere ex ehronicis Picticis Latinis (Skene chronicles of of the Scots. Kdinburi/ I80T p. 1 10) a nohis omissa'. Zimmer.

D

^)

'Hequitur

the Picts

apud inlerand chronicles

CVM ADDITAMENTIS NENNII.

lo7

mSTOBJA liBTTTONVM.
(juando Apgyptii morsi
rcxit ad poiscquciidum
siint,

NENNIVH
pei-ilii

NENNIVS
INTERPRETATVS.
t/nid
iiuis

ot

non
dei.

isto

geucr

IMiara-

gmcr

Vlinni-

populum
,

onis erat, id est

mas

dcmcrsi cnit, id
Pharaonifi

autcm,
silium,
r.

qui

suporfuerant

inierunt

con-

Scozze (scottc
filic^-).

CGL)

rsi

Cm-

ut cxpcllcrcnt illum,

nc rcgnum
niare,
'.

cris^).

illorum obsideret et occuparot, quia fortes illorum

demersi erant

in

rubrum

ot expulsus est.
et

at ille

per quadraginta

viri

Scytiiici

deinde

cum

familia sua

per
aras

duos annos ambulavit per Africam, ot venerunt ad aras Filistinorum ') per lacum
10

Affricam

ambulaverunt
et

usque

ad

Pliilistinorum ad lacus

Salinarum
et

et

venerunt iuter Rusicadam
et

Rusicadam
ui

Salmarum montem lasdaire
et

et inter
ot trans

montes Azariae

venerunt per tiunien

Malvam

et transiorunt per et

columnas Herculis

Maritaniam ad navigaverunt Tyrper multos annos
est

per viam maritiniam ad columnas Herculis frans (liidifiiimin
frctuin

flumen Malvam

usque ad Hispaniam et
filii

ibi

iiabi-

renum mare
15

et

pervenerunt ad Hispaniam

tavorunt doinde, donoc
niae

militis

Hispatriginta

usque
gens
et

et ibi liabitaverunt

cum

triginta

ciulis

et

cum

et creverunt et multiplicati sunt nimis et

coniugibus in unaquaque ciula ad Hiber15

illorum multiplicata

nimis.

et

niam veneruut, millc

et

duos annos post-

postea venerunt ad Hiborniam post millo

quam

niorsus ost Piiarao.

duos

annos

,

postquam

mersi

suut

20

Aegyptii in rubrura mare, et ad regiones
Darieta, in tempore, quo regnabat Brutus

CDOHKLMNPQ
SIN.
:

(non

liahel

Z)

1 demersi J/iY

1/2 et noii pcrrcxit] ipse

non

init

CDGLPQ,
regionem

et

non

cxluit

CDOKLMNLQ,
et (ut

sequenduni
facto

H
inaiores

MX
ab
cife

2

])er.<;equenilnin

3 superluerunt y^, snperfuer.int acgyptii
euni

MN
ill.

iuierunt ... 5 obsidoret
A^)

Q) occuparet]
fratres

consilio

ne

obsideret

illoruin

(reg.

expulerunt
erant iu

5

fortes]

CDGLPQ,
in

MN

MN

6 illorum] eorum

MNQ
\>ex

demers! (dimersi

H)

rubrum

mare] submersi erant
erant J/iV
(xl A')

rubro mari

CLPQ,

submersi fuerant in raari rubro
ille]

7 et (sicque

CDGLPQ)
cum

expulsus cst at

at

ille (ita ins.

MN

8 ambulauit per] perambulauit Py, circuiens

DG, in rnbro niari demersi (dimersi N) N) expnlsns MN 7 8 per annos xlii MN, ambulauit C" aftrica K Sfi) et
aras filistinorum] siynificari aras

nenerunt] et uenit

DG,

perueuit

familia

MN

9 ad] om. C, per X'

P/iilenorum aynovii Galfredus V, 11

per] et per
l.

MNPQ

10 salinarura (-narium C)]
et

CDGLMNPQ

cum
inter

Peutinyerana (supra p. 114) et Galfredo uenit 11 montes azariae (azare

DG

palmarum HK, salmaruni interpres CDGLPQ)] montana syriae MN, montem
c,
c.

om.

MN

uenerunt]

iasdaire

interpres:

Ruscicadam
maluae P,
et {um.

et

montes Aaarae Galfredus

l.

ueneruut] uenit

DG

per] supra

P

12 malua

CDGLMN,

\\\

alua

Q

et transierunt]

transieruntquc

MNPQ,

transiitque

DG

niaritaniam

M, nianritaniam
7/,
t.

N

cum Galfredo, maritana HK,

niaritiniam

CJ>GLP(J: per uiam maritimam

inleipres

17 orcolis

berculi

M

M)

nau. tyrrenum {iexrewam HM^, terrenam M'^) niare] nauigantcs (nauig.-uis
(u.

DG)
m.
est

per m.

CDGLPQ
15 et

14 peruenerunt ad bisp. usqiie
ibi

ad

h.

MN)\

applicueruut (applicuit

DG)
per

ad hispaniam

CDOLPQ
a.

p.

a.

liab.

multos

MN,

habitaueruntque (habitauitque

DG)
ill.

ibi

m.

a.

(per

ibi

Q)
(et

CDOLPQ
N)
(,',

IC creuit
sunt

DG
om.

nimisque mult. sunt CIjPQ, nimisque multiplicatus (que add. D^)
1(3/17 et

DG, ac

mult.
nimis]

MN
MN,

gens illorura (eorum P, eius DO)] ac
ct

gens

MN
19
s.

17 nuiltii>licata est
et
iii

MN
(dalrieta

ualde
j.\\\i\A

CDGLPIJ
mari rubro

om.

MN
20

18 uenenuit] uenit

DG

dnos annnsj duos auuos
mari rubio

duubus

CDGLP
in

postquam ... 20

inare] p. demersi (dimersi ^V)
etj

a.

MN,

post

mersioncm

cgyptiornm

CL)0LPQ
P) om.

et

uenerunt

CDQLPQ

ct

ad regiones daricta

CDL,

dalriata G, dalricta Q, dalricte
')

MN
')

pbaraoiiis,
qiiae eo

Binc videtur adldbita esse tahula similis Peutingeranae (vide supra p. 114). a quo ut fcrtur .Scocia appcllata (wit L fuitejue fortasse, sed manu recenti, loco post tempus adscripta fuerimt. Cf. de fiac fabula Ximmer p. 216.

post fdie add.

in C, ubi eranuerunl
')

Orei/orius

Turo-

nensis

17 (aul adnotatio inde profecta ad Hieronymi chron. a. Abr. 490 qtiae reperilur el In et in edd. Pontaciana aliisque anliquis): tempore Moysi cod. Berolinensi Phillippsiano 1872 126 saec. regnaljat apud Aegyptios Cencris duodecimns, qui et iii mare obrutus est rubro.
liist.

Frane.

],

=

X

.

.

.

.

.

.

158

HISTORIA BRITTONVM

HISTORIA BRITTONVM.
i\\)uA

NENNirS INTERPRETATVS.

llomanos, a quo consules osse coepeplebis ac dictatores.

runt, deindo tribuni
et consules

rursum rem publicam obtinuerunt per annos CCCCXLVII '), quae prius regia dignitate damnata fuorat.

Rrx
esf

auteni eoriim, kl est Donn, mersus
tres deae
illo

apud Tech Donn;
et

tem-

pore

m Hibcrnia regnabant: Folla, Banha,
in
trihus proellis
et filii niilitis

Eirc
•'

a

filiis

militis

fugatae

siint,

postea regnum
inter filios

occtipavcrimt.

contentio

magna

militis de regno fncta est, doncc

eorum iudex
1"

Amargin est pax Hihernia in duas partes divisa est et Eber occiipavit australem plagam et Eremon
illos

pacavit.

haec

septentrionalem et posteri eorum hahitant
in insida usqtie hodicrnum diem.

Brittones venerunt in tertia aetate

mundi
'5

Britones igitur occupaverunt hanc in-

ad Brittanniam

;

Scotti

autem
Scotti

in

quarta ob-

sulam
in

in tertia aetate

mundi

;

Scotti

autem

tinuerunt Hiberniam.

autem, qui sunt in occidente, et Picti de aquilone pugnabant unanimitor et uno impetu contra
Brittones
indesinenter,

quarta aetate mundi oecupaverunt Hiscpdentrioncdem ^^artem instdae Briscxta autem
aetate venerunt

berniam; in cadcm aetatc Picti occtqxivcriint

quia

sine

armis
20

tanniac; in

multum intervallum temporis Romani mouarchiam totius mundi obtiuuerunt.
utebantur Brittones.
et post

Dalriatae

et

occupavcrunt partem Picto-

rum

nes partem

eadem aetate occupavcrunt Saxosuam a Britannis. post niultum intervalhim temporis Romani monarchiani mundi obtiuuerunt.
et in

16
in

A

Brittanniam

primo anno, quo Saxones venerunt usque ad annum quai'-

tum Mermini regis supputantur anni CCCCXXVIIII2). a nativitate domini
usque
20

ad advcntum
anni sunt.

Patricii

ad Scottos

CCCCV

a morte Patricii usque
(non hahet Z)
c.

CDQHKLMNPQ
SIN.
:

1 cousules] postea

CDGi
t?

3 rursum
iliguitate]

o?«.

CCJ/iVPQ

rem plubicam 77

tcnucrunt

P

4 quae] (jueque A^
(lampuati H'^
scitliae auteni

5 regia] gregia

potestate uel ilignitate

y

(lamnata] dampua** //',
7 sootti]

tuerat]

(auautem Q)

H\
dos.

quarta etate

CDGLMNP, fuerant IIKQ G ueuerunt post Ijritauuiam MN m. aet. Q PQ el {suprascr. uel scotti) D, scite autem id est scotti (scoti G) CGL iiiundi CD^G 6 scotti] scitlio CDQLPQ 8/9 qui sunt in] de MN
br.

quarto

10 pugn.
iu-

Huanimiter et u. impetu contra

indesiueuter (iudesinter K)] unanimiter pugn.
sp. vac.

contra br. et uun actu

MN
MN,

12 utebautur [om. in

P)

brittones]

bryttoues commorabantur
pr.

MN
N

12,

13 inter-

uallnnil spatium

MN
/

15 primu anuo quo] teniporo quo 17 computantnr

MN
MN

16/17 quartuni] torcinm

17 mer-

moni

nieruini

MN
D
dux

18 xx om. II^
{iioiiCGL), om. Il^

domiui] autem
patricii]

d.

c\\ns\'i

liyljerniani
')

CDGLPQ 19 CDGLPQ
. .

usque ad] usque

J/, aii

saucti

MN, domini nostri iesu {i.CDGLPQ scottos]

20 sunt] nunierantur
. . .

CDGLPQ,
itineris

fucrunt

morte] m. uero

MN,

morte sancti

DG

Ilieronymus Alr. 506: Moyses
.

ox Aegypto Hebraoorum gentia

efficitur.

AOr. 1507:

Koniao

coiisulcs a IJruto esse cociieruiit, deiiide tribuiii plebis ac dictatores et

cani obtiiiuerunt

pcr

annos ferme CCCCLXIIII (1507—505

=

100-J).

^)

Cf.

rnrsum consules rem publiannales Cambriae ad a. 400

(—

p. Clir. )i44):

Mcrmiii moritur.

CVM ADDITAMENTIS
HISTOTtlA BRITTONVM.
ad
anni

NENNII.

J59

obitum
').

sanctae

Brigidae

sexaginta

a

nativitate

Columbae
anni

usque
sunf-).

morteni

Brigidae
:

quattuor

initium compoti
.'.

viginti tres cycli

decem-

novennales ab incaniation(> domini usque ad adventum Patricii in Hiberniani et ipsi

annos
et

officiunt

numero CCCCXXXVIII,
,

ab adventu Patricii usque ad cycbim

decemnovennalcm
10

in quo sunius, viginti duo cycb sunt, id est, CCCCXXI sunt, duo anni in ogdoade usque in hunc an-

num,
17

in

quo sumus.

Aliud
rum.

Bruto ex veteribus
ir.

experimentum inveni de isto libris veterum nostrotres filii Noe diviserunt orbem in

vide

2^.

uo^iseq.

tres partes post diluvium.

Sem

in Asia,
dila-

Chani

in

Afiica,

lafeth in

Europa
primus

taverunt
vcnit ad
20

tcrminos suos').

homo

nus

*)

Europam de genere lafetli Alacum tribus filiis suis, quorum nomina
duo om. 4 iuitium ... 12
iu

CDOHKLMN [hi
PQ
et

quo sumus

vel jtotius trausferunt

mutata ad

2>.

IT2, 3)

inde a 15 tres

filii

Z

(de loco

cf.

p. 134)

SIN.:
(culumkillae

ohitum
(addidit

sexaginta (xl JAV) aniii (ins. sunt CDGLP, computantur Q, et 3IN) a n. culnmbae 1 ad om. K CDLPQ, sancti columkille G, culumcille MN) u. (ad ins. CDGLMNPQ) mortem (m. sanctae A', sanctae CDGLP, natiuitatera N) brigidae om. K, a natiuitate c. u. ad u. s. br. q. s. anui om. 7>* 3 sunt anni CDGLPQ, anni tuerunt MN 4 xsxiii Q manus primaj cyclij clici II, om. Q
(corr.

4

.5

decemnouenales P, decennouenalis

ex -uoualis)

//,

decennouennalis [corr. ex -uannVIis) K, decenno-

uenalis
7 anni

Q

5 ab incarnatione] a
numero]
patricii]

8

CDGLPQ CDGLPQ CDGLP cliclum
et

6 ad ovi. H^ patricii] sancti p. C-DGL in] ad Q y numerum CDGLP, numerum eorum Q ^;oai ccccxxxuiii iJiS. aiuiorum C^L
iiatiuitate

om.

jiatricii

(sancti patricii
A',

DG)

in

[om. Q) iam dictam insulam
i'(J',

CDGLPQ
//^,

ad
11

o»(.

II

decenuouennalem
10 sunt cycli

decemnouenalem
xxi] xi />a
oni.

decenuuuenalem
13 inueni] didici

decennoualem
duo] 14 brut*)]

//',

decemnoualem Q-

CDGLPt}

suut] et sunt

CDGLPt)
:1/A'

odoade Q, ogduada HD-tiKPt), brutto //, brutone MN,
uero

G

12 in quo sumus
britto CD^Ci), brito
o.

CDGLPQ
MN.Z

L

ueteribus] antiquis

MN
et

nostr.] n. u.

MN

15 orbem]

tei-rarum

(^,

o.

terrae

16 post] primo post

ueterum (ueteribus Q) semj C'D'GL
dil.

sen

iV,

(oni.

europa {ins. sic 17 cam M, clian A'' sem regnanit 6''/> CMlPli) uenit ad om. K, dilatauerunt ... 18 bonio uenit om.

CDGLPQ,

MN)

... 18

pr.

bomo
iaphet

Z

19 de genere (generere
C'/.)

Q'/j)

ante uenit
')

CLlGLPQ, om.

MN
a.

19/20 alanus] alanius (alamus G, alanus
13

nomine

CDGfyPQ
migr.-itur;

Ct'.

annales Camhriae ad

(=

p. Chr. 457): sanctus 1'atricius ad
") ')

duminum
77

ad

a.

77

(=
iii

p. Chr..y21): quies sanctae

Brigidae.

Cf- annales
ins.

Cambriae ad
haec:
in

a.

(=

p. Chr. 521):

sanctus

folumcille nascitur.
.\sia

quiae sanctae Brigidae.

CDGLPtj
/'»),

tres partes,

quia tot erant fratres.

sunt provincie

XV:

India,

Acbaia (achaica A),
(J),

1'arthia, Syria, Tersia,

Media, iMesupotamia, Cappaducia,
in Affrica

I'alestiua,

Armenia,

Cilicia (scilicia

Caldea, Suria (syuria

Egyptus,

l.iliia.

sunl pruvinclo .\II:

Liddia, Cyrini (cirene Q), Pentapulis, Ethiopia, Tripolilana (-nia /M.'), Bizantia (bixantia /), Getulia, Nalabria, Numedia (nnmidia P), 8amaria, Sirtes maiores et minores. in Europa sunt proviucie XIUI: Koma (italia

C^D^L", roma

id cst ytalia G),

Cal.Hbria, llispania,
/^,

Alamannia (alemannia
tres
filii

G(j), Macedonia, Tracia, Dalmatia,

Pannonia, Colonia, Gallia, Aquitania (aequitania

num
inter

(id

est australia

supra

r.

CDL,

in tcctn in

nonCGL), G) — Quomodo
partibus
et

Britannia, llibernia, Aquilonarii infra Occea-

se

totnm

mundum

post diluvinm

Irihus

quot provintic sint

Noe Sem, Cham el laphet divisemnt in unaquaque parle sicut

spera subscripta et depicta apertc demonstrat addit L; s^^haerae t/uae sequilur imayo, quam repraesenlavU aliquatenus Petrie mon. hist. Brit. 1 p. 58, adscripta habet tam su^ira relata juam quae infra lcjuntur c. 18.
•)

Laterculus

(post

alios

editus

a Carolo MuMenhoff in
c.

additamentis
dictus

ad

ad codicem Juyiensem CCI.\' scriptum

a.

800: 'Alaneus

est

Tacili Germaniam ed. 2 p. 163) homo qui genuit tres filios, id

160

HISTORIA BRITTONVM

HISTORIA BIUTTONVM.
Armcnon, Ncgue. Hessitio autcm liabuit filios quattuor: lii suntFrancus, Romanus, Britto, Albanus. Armenon autem habuit quinque filios Gothus, Valasunt Hcssitio,
:

vide p. 149, 6 seq.

5

gothus, Gebidus, Burgundus, Longobardus.

Ncgue autcm habuit

trcs filios:

Vandalus,

Saxo, Boguarus. ab Hisitione autem ortae sunt quattuor gentes Franci, Latini, Albani

10

ab Armenone autem quinque Gothi,Valagothi, Gebidi, Burgundi, Longobardi. a Neguio vero quattuor Boguarii,
et Britti.

Vandali, Saxones et Turingi.

istae

autcm
vUle jk 14U, 14. iri, 13.

gcntes subdivisae sunt per totam Europam.

Alanus autem, ut
15
filii

aiunt, filius fuit Fctebir,

Ougomuu,

filii

Thoi,

filii

Boib,

filii

ODaHKLMNPQZ
SIN.:
ysitiou
1 sunt]

hec

/',

suiit

haec CL(J, haec sunt
hisicion

DGN,
N,

uiii.

M
2

hessitio] 7/,

hessicio A',

ysicio Q,

CLP,

ysicion

DG,

hission Z,
/)
/>,

M,

hisition

isacou interpres

armenon]
om.

CGLMNPQZ,
hessicio

armeno 5; armenio
hissitio ff, ysition

/f,

armenion
ysicion

negue] //A',
isition

negao CDGI^PQ,

neugo Z, neugio jUIV
a,\xtem

^,
fil.

VLPQ,
(li

G, hission Z, bisicion i)/A'
(liec ins.

C^DGPQZ

qu.

CDGLPQZ
ronianum
et

lii

A',

hii

Q) sunt] qunram nomina
,

G) sunt G-T^^^GL, om.
brito

D'3INZ

2/3 francum

MN
D-G

3 brltto albanus] ///i
bryto P)

ahnaunus (almauns Z^)

Z, alamannus (alenianus

CDL, non G)

brito (britto G,

habitata est

armeiiTi

quorum nomitia hec sunt N, uualagothus C6LP, uualagotns Q
cehustus

CDGLPQ, alamannum et brittouera MN: post hritto ins. a quo pi-imo britannia sunt ante gothus ins. CDLPQ, Z 4 hab. hab. Z qu. LMNP, u G gotus Q, gothum MN 4/5 ualagotlius] DHKZ, ualagothum M, uualagothum
fil.

fil.

lii

dus

G

scripsi,

b geliidus] HK, cel)ldus CDGLP, gepidus Q, cibidum M, giliidum N CDLPQZ, burgunduni .VA', hurganius H' K cum inter^Jrete, hurgondus H^, buigunlongubardus] H'KPZ, longobarduni M, langobardum N, langobardus CDGIjH-Q 6 negue, neguo CDGLPQ, neugo HKZ, neugio 31N autem hab.] autem Iiab. autem H, uero hab. 3IN,

^

burgundus]

habetit
s.

Z
n. s.

filios

om.

MN

tres

fil.]

iiii fil.

CLPQ,

fil.

iiii

DG
HK,

quorum haec sunt nomina

(n.

s.

h.

Q,

n.

h.

DO,

C")

ins.

ante uandalus
7 saxonera

CDGLPQ
saxon

uandalus] H', uuandalus boguarus]

CDGH^LPQ,

uandalis Z, uuandalura

MN,

uadalus

K
iiii

MN,

DG
8 ad

bogarus CDGLPCJ, boganura M, rogarem N,
hisitione (-cione

logarus

Z
N)

targns (iardus G) ins. j)ost boguarus
(alaiiii

CDGLPQ,
I.atini

om.

IIKMNZ
(?)

KMN,

hisscioiie

Z)
s.

antem HK3IN, ysitionc priinugenito alani
iiii

P, alannii Q, alaini

CDGLPQ
bruti P,

7/8 ortae (orti

M^)

iom.

g.]

g. o.

s.

Z, g.

o. s. iiii

L

add.

id est

romani CD^^L

(hi tres siqrra v.)

G

albani]
JJiA',

alemanni
secuudo

C'A/'(^',

alamauni

/JCJW,
v.

alraanni .Z

9 et om.

Z

hriti

GQ,

britones

.^,

bryttones

id est britones
filio

add. supra

alani (alanii

CL armenione M, armonone G, armene Z CDGL) CDOLPQ qninque] i/^A', quinta //',
P,
gepidi Q,
cibidi j1/,

autem] autem (aut P, om. Q) orti sunt CDGLP, quinque orti

suntQ, om.

MNZ
H'K,

10 ualagotlii] 5^'A'.^,
caebidi

uualagotbi C/>//*//JI/A'; uualagoti P<), uualgotbi
bibidi iV

O

gebidi]

HK, (xhuWCDGLZ,
10/11 longobardil

burgundi]

burgaudi //',

burgondi //^

et loiigoliardi

neugioJ/A', negeZ', nego
tuor om.

Z^
et

uero]

PZ, et laiigidjardi C7^(T'//''Ay)/A'Q imtem MNZ, autem tercio filio

11 neguio]
(orti

sunt add. G)

HK, uegnn CDGLPQ, quatCDGLPfJ
tarincgi

MNZ

boguarii]

HK,

bogari

CDGLMPZ,
turingi]

bogori y, rogarl A'
tariuci

12 uandali] IIKZ, uuaudali

CDGLMNP,
autem om.

uuandoli

Q

om.

MN
G
feceuir

Z, taringi IIKNP,

CDLQ,
fil.

M,

tariuici

G

MN

13 sunt subd. P, diuisae suut N, subdinisi sunt

OG,

suut {om.
luit

14 alanius CDPZ, alannius Q, alanius
fetlicbir A', setheuir C'/)/,P, sethuirC?,
filius

;mtem om.
(^,

MN
.1/

ut aiunt om.
c»»» interprete,

Z

C), subdiuisae CL tetebir] /7, CDGLPtJ
ethebir .Z

fethuir

phetuir

A',

15

filii]

hic et deinceps Z, filins oel filius fuit
//,

muu]

nomine quod sequitur ijeminato hic et in sequentihus ougomn K, (igomun CLP, agmiun Q, ogonnun DGMN, egomuin Z, oganian inleriires

MN
filii

ougothoi
filii

boib om.

Z
et

tlioy

P,

tholii ^V, tai

iiUcrpres

lioibj

boibus M, boidb vel

boili

iiitcriires

est Hisisione

Ermenoue
Hrittoiics.

et

Nigueo.
de

de llisisione nate sunt generatioues quatuor,
nato

id est

Koiiiaiios

Francos

Alamannos
istas

lirmenone
siint

sunt generationes V:
id

Gothi Walagotbi CVbedi Uurgundio et

Laiigob.-irdos.

de Nigueo nate

gcnerationes quattuor,
s(|iaiaiitiir.

est VVandalos

Saxones Baioarios

et

Toringus.

XIU

genorationes omninu imhi

CVM ADDITAMENTIS NENNII. HISTOllIA BlilTTONVM.
Simoon,
Aurthach,
fihi
filii

Ki

I

Mair,
Ecthet,
filii

filii
filii

Ethach,
Otli,
fiiii

filii

vide p. ij<),i7,eq.

irt,

Wseq.

fihi

Abir,

Ra,

filii

Ezra,
fihi

Izrau,
fihi

filii

Baatli,
filii

fiHi
s

lobaath'),

lovan,

lafcth,

18
10

Noe, fihi Lanicch, filii Matusahic, filii Enoch, filii larcth, fiiii Malalchcl, filii Cainan, fihi Enos, fihi Seth, filii Adam, fihi dei vivi. hanc pcritiam invcni cx traditionc vetcrum. Qui incohxc in primo
fucrmit
Brittanniae
filius filius

Brittones

a

Bruto.
Alanci,

Brutus

Hisitionis,

Ilisition

Ahmcus Numae
filius
15

Reae
fihi

Silviae.
fihi

Rea

Silvia fiha

Panipilii,

Ascanii;
filii filii

Ascanius
Troi,
fihi

Acneac,
filii

Ancliisac,
filii

Dardani,

Flisc,

luvani,

lafcth'-).

lafeth vero habuit scptcm fihos.

primus

Gomer, a quo

Galli;

sccundus Magog.

a quo Scythas ct Gothos; tcrtius Madai, a quo Mcdos; quartus luvan, a quo Graeci:
20

quintus Tubal, a quo Ilibcrei et Ilispani
et

Itah; sextus Mosoch,

a quo Cappahi

doces; scptimus Tiras, a quo Traces.
sunt
filii

lafeth'') fihi
(hic

Noe

filii

Laraech.
et locis

BKMNZ
10
hrittoiies

om. 8 hanc .... 10 brittauuiae

mutatis,

v.

p. 134)

et iisque
fv.

ad

>\

10

CDGLPQ;

... 23 lamecli om.

CDGL

(post

c.

12 in

L

quae pimjitur sphaera

ndn.j In anr/ulis haec ipsa

hnbel)

PQ
SIN.
:

1

simeoii]
etliac

etliacli)

GP,

filii

CDL,
t'.

filii D'(f)GH, symeon K, semeon CD^^LPQ, semoiu Z, semion 31N, semoib inlerpres filii athacht {. etliacth Q, filius ethath Z, ecthactus (eothactus N) ecthactus JJN,

interpres,
ectliet]P,

om. III{
f.

2 aurtach
ethect />',

(;
1'.

,

atirthac

Ci, aurtharch
f.

(^,
f.

aurthact J/iV,

om.

Z

el interpres
,1/,

filii

etlhety,

vthelt

D'G,
iiel

ecchet C7y,

ethieth Z,

ethec ethecli
aliirh

echeh echeh
ahirtli

.V,

om.

HK
Z

el

interpres

oth]

HKN,
3

ootli

J[Z, oothz

CDLPQ,

oozhz G,

aotli interprcs

DGPQ,
il/.V,

CL.

tihir Z,

ahair interpres
filii

ra] rea //*, roa

raa interpres

ezra]

esra

CDGLPQ,

esraa

isra Z, asra
.1/,

interpres

izrau

filii

baath om. interpres

izrau] ysrau P, israa

CDGLQ-,
iouan]
Z>',

eisrau

Q\

hisrau

isra -V,
filius

tau

baath] barth

FQ, bath
iobatli

DGMN,

hrath

Z

4

filii
filii

iobaath

filii

filius iobatli

fili

rahuaii Z,
ioliath

iohath iohat (iobath

J^' )

iuhaii iohaii (ioaan i/») J/jV,
(oel iohaii)
filii

iohan (ioan

iomi

CLPG/.P)

filii

(iahath
//,
filii

CDGLP) CDGLPQ,
matusalam A'P,
enoch
.
.

filii

ionan

{vel iouan)
.^,

interpres

matussalam

(r'y,

iiiathusahun CZ/,

mathusalem
eiiohe
H'-,

matusalem

/Al/,

5 lametli Z matusalo
maleliel

matusalae

^
Z
iiic.
f.

.'J/6

.

8 dei uiui om.

D'PQ
MN,

G

eiiuc

NZ,

eiiohc

C

iareil

MN

8

filii

dei

uiui] filius et plasmatio dei uiui

fili

dci

Z
br.]

peritiain] genealogiain
iii

CDGLPQ,

experitiain A"

iiiueni]
iii

didicimus

MN
Z
silue

9 incolae in primo fueruiit

primordio accolae fuerunt
dicti it/A"

br.

MN,

priinis
fuit

britaiiniae (teinporibus ins.

C'L) CDGLPQ
filliis

10 bruto] hruto
alaiii .1/iV

11 hisicionis hisicioii

KMN,

hisscionis hisciou
(silueae
filia

alaiiei] alaiiiae Z,
tlliiis

12 alaneus]

HK,
IIK
sre

alanus

MNZ
MZ,
filii

filius
r.

reae siluiae

M,

NZ)] MNZ.
filii

reae filiae siluiae (silueae A')

HK
1-')

rca siluia (siluea

s.

posl niinia .V)
iiuina
-V,

iiumae (numeieZ) f nminUi]

MNZ,

filia

reae filiae iiuinac parapilii
filii

13

ascaiiiil

filius

ascaiii

MN, numera
otn.

ascanii

Z

ascaiius
sept.
f.

euee

Z
f.

flise]

Z

iuuaiii|

iuuaii

riiiani
g.illi
.

Z
.

16 hab. septem (semptem f/)
18 madai a quo

filios]

h.

KMN,

sept.

genuit

/

17 gomer| gemer//'A'

H
iaretli

18

scitlii et

gothi

MNZ
fi

mnda,i] Z, madiaii

MN,
iaieth

madiaiius

K
(ii

19 mcdi

MNZ
enns

20

hiberei] Z. bebraei

HK3/N
filius

et hisp.] hisp. .1/iV
ii..c
fi^

22 septimus] septe //"
fi'

22/23
l\

hi

K)
fi'

sunt filiMafeth
cayiian
fi

(afeth
fi

K)
fi

f.

ii.

f. fi

I.)

l.iuieth

iiialhusalciii

eu..c]i

fi

iiialalehol

seth

adam

dei iiiui altissimi

Z
. . . .

slemmala pertinere Auctorem genealogiae Olh Abir Ra Ezra Izrau Baath lobaath, quam ad Ju.laeonim lavaii ') Genesis 10: tilii lapheth reperire potuerunl. probabile esl, earum rerum periti nullum Vall.: laleth filio Noe uati ») Hieronymua quaest. in gen. 10,2 vol. 3 p. 317 filii autem lavan Klisa.
')
. .
. .
.

CHRONICA m.

162

HISTORIA BRITTONVM

IIISTORIA BltlTTONVM.
Et rcdcain nunc ad
sus suni.
li)

NENNIVS INTERPRETATVS.

id,

de quo digrcs-

Romani autcm, dum accipercnt dominium totius mundi, ad Brittannos miserunt
lcgatos,
ut

Et miscrunt lcgatos ad insulam Britannorum, ut obsides accipercnt, sicut accipicbant ab universis regionibus.
simt
5

;,

obsides et censum
sicut accipiebant

ac-

reversi

cipcrent ab
versis

illis,

ab uni-

regionibus

et

insulis.

Brittanni

bus.
est

autem legati contempti sinc obsidirex autem lulius Caesar valde iratus
contra

autcm, cum essent tyranni et tumidi, lega-

Britannos

et

vcnit

cum

LX

tioncm Iiomanorum contempserunt.
10

tunc

lulius

Caesar,

cum
venit

accepisset

singulare
'),

ad ostium fluminis Tamesis. Bellinus autem erat rex Britonum illo tempore.
ciulis

imperium primus
est

et obtinuisset

iratus
10

Dolobellus autem proconsul regis Brito-

valde

et

ad Brittanniam cum
ostium Tamesis,

num
sunt

Caesari
milites

obviam
regis

processit

et

caesi

sexaginta
in
15

ciulis et tenuit in

(Romanorum) eodem
eius fregit,
est

quo naufragium perpessae sunt naves illius, dum ipse pugnabat apud Doloqui erat proconsul
et

tempore quo tempestas naves
et

rex

reversus

sine

victoria

do-

bellum,
nico,
filius

regi Brittan-

mum.

qui
erat

ipse Bellinus vocabatur, et

Minocanni^),
Tyrreni

qui

occupavit
et

omnes
20

insulas

maris

lulius

reversus est sine victoria caesis militibus
et fractis navibus.

20

Et iterum post spatium trium annorum
venit
ciulis

15

cum magno
ct

exercitu trecentisque

pervenit usquc ad

ostium
et

flu-

Et iterum post spatium trium annorum cum trecentis navibus ad idem ostium sed Dolobollus sudcs ferreas in vada fluvenit

25

minis,
inierunt

quod

vocatur
et

Tamesis.

ibi

bellum

multi

ceciderunt

de
20

anto pugnam posuit, ut milites Romanorum per artem invisibilem, id est
minis

equis militibusque suis, quia supra dictus

per semina
collecti

belli

,

caderent.
et

nihilominus

proconsul

posuerat

sudes

ferreos

et

sunt

a lulio

pugna comraissa

CDGHKLMN (hi
SIN: 1
et (sed

duo ut

el

Z
u.

om. 1 et

.

.

.

2 sum) F(j

et

ordine diverso

(v.

p. 1.34)

Z
CDGLQ)
t.

CDGLPQ)
mis.

r.

ad

id

de

tiuo] (uiide
d.
t.

sum om.
4
insulis

MNZ lirittones N
CDGLPQ,

3 dum] cum
5
leg.

Z

acceperunt
(j

m.

CDGLPQ) digressus (digressi CDGLP, d. t. m. acceperunt Q,
accipiebant] acciperent

P', egre.ssus

accepissent d.

ra.

Z

CPL
insulis

ab

illis

oni.

Z Z

Z

7 insulis] ab uniuersis
et obtinuisset
et]

ab omnibus

MN

britones

10 sing. imp. primtis

(regiium ins.

MN 11/12 iratus est ualde ualde iratus MN 12 uenit] peruenit post ceolis MN 13 Ix] xl A^ ceolis MN et tenuit (ueuit CDGL) in ostium (occium Z) tainosis (tameusis CDGLZ)] in ostio fluminis tamensis MN 14 perpessa Z nares ante perpessae 31, om. N 15 ipse] M puguaret MN apudj coutra C-L 15/16 dorobellum Q 16/17 regi britaunico] bryttaniiici regis MN bellimus Z, belinus GM^NQ 17 ipse] ipso rex CDGLMNPQ uocabat Z
CDGLPQ)]
totius orbis sing. imp. et

primus obtineret

illius

illc

18

fil.

erat minocauni

{m\noca.m

C^DGLP(J,
i.

mittocani C")]

e.

ni.

1'.

MN,

cuius

filius

erat

minoamus
21

2^

19

terrini

H,

terreni

MZ
fl.

iulius]

caesar

CDGLKPQ
Z
de

20

militibus] multibus

Z

et Iractis]

iTa.c\\&C^DGQ, irActKqne
ccc] trecentis
fl.

C^LMNPZ
j)/i\^

.^,

trecentisque

oeolis

ilifiV

22 trium om. Q 23 uenit] peruenit pos< oeolis JfiV^ 23/24 et 24 ostium] ocidium .2^ 24/25 fl. q. uoc. tamesis] tamensis
taraensis

CDGLPQ,

predicti

tamcnsis {om.
ibi

N) MN,

26

et multi (multi post suis

MN)

ceciderunt

de equis niilitibiisque suis] et

ceciderunt milites multi

equis suis

Z

27 supra dictus] iam dictus
et seinen]

CDGLPCi,
sunt septem
.
.

praedictus
filii

N

28 proconsul] consul
sunt autein (iomcr (falatae;

MNZ
Magog
. . .

ferreos lihri

semonque

MN
et

Scytliao;

Madai Medi; lavan lones qui
Iiistoriam rettulisse.
-)

Graeci
.
.

.;

Tbubal

Iberi qui et Hispani, a
.

quibus

t'eltiberi, Ilcet

quidam
ad

Italos suspicentur;
. . .

Mosocb Cappadoces

.

Thinis 'Pbraces
')

.

.

scio

quendam

Gog
regis

et

M.agog

fJotliorum

Hier. Ahr. V.KiH: Gaiiis lulius Caesar primus

Komanus
Gai. 44

singulare obtinuit imperium.
et

Cf.
7,

Ad5,

miuius

Cynobellini
p. 272).

Uritaiinorum

filius

Suetonii

inde enatus Minocybeliuus Orosii

5

(Zimmer

CVM ADDITAMENTIS

NENNII.

,g3

msToniA nmTTONVM.
semen
militibus
ct

nennivs inteuphetatvs.
in
fiiit

bollicosum,

id

est

Cetilou.

cst in

n-ione quae
c.xtitit

di.^itur

vada fluminis').
discesserunt
cst

discrimcn

magnum
in
illa

ct victoi-

ct acccj^it

Trinovantum impcrium inCiu-isti.

Romunorum hacc
sine

ars invisiliilis,
vice.

sulac

XLYIJ

anuis anto nativitatcm

pace
et

ab

initio

mundi

VXXXY.

gcstum
dicitur

bellum

tcrtio iuxta

locum, qui
lulius

Trinovantum.
Brittannicae

acccpit

imperium
annis ante

gentis^)

nativitatem Christi,

XLY"II ab initio
lulius igitur

autem mundi
*)

VCCXV).
primus
et
in

lulius

igitur

Brittanniam
tenuit, ct

/.

primus rex Romanorum,

pcrvenit et
in

regnum

gentem

honorem

iUius Quintilcm

mensem

lulium
et

qui insulam Britanniam occupavit, in sua curia occisus est ct in lionorcm illius Ro-

debere Romani decreverunt

vocari.

mani mcnsem lulium nomiuavcrunt.

CDGHKLMNPQZ,
.SI\.:
1

hic inde

a

%\

10 fonna dicersa

(v.

adn.)
Ijellicurum uel bellicnsum

bellicoiuin i)6'/-PQ

(liic

suprascr. uel

Ijellico.snni),

C

iil

est

om.

Z

cetilou]

H,

cctliilou

l>ilXZ

,

cetliilon

G, cechilou K,

cethilo

PQ, quae
f.]

cacitr.inieuta uocanfur id est catheid
d.

leu britanuice

iuterpretatus est C,
id

quae cacitrameuta uocantur (suprascr.
2 flimiuum

est
f.

catheleu

britannice
d.

iuterf.

pretatus est)

est

cetliilocium
d.
f.

L

Z

discr.

m.

HKZ,

m.

C^L^-P,

magnumque

^',

quod
(quia
et

d.

f.

m. M2\\ quod m.

DG, m.

discidium fuit

CL''
illis

3 mil.

roni.

haec ars
ars

inuisibilis] Z,

uiil.

rom.

ins.

CD-LP, que
mil.

ins.

G) haec

ars iuuisibilis erat (fuit IS)

CDGJjPQ,

enim erat lateuter constructa

ad eandem formam citat chronicon Vedastinum (MG. SS 13, 678): ars enim latenter eoustructa invisibilis militibus Romanis fuit. 4 et disc. sine pace {om. Z) in illa (ista Z) uice] et disc. tuuc temporis siue pace CDGLPQ, et hac uice sicut prius imperator com suis reuersus est sine uictoria uel pace 5 gest. est bell. tertio (tertio bell. CLPQ, bell. tercium ii)] g. e. iterum tercio bellum DG,
iuuisibilis

rom.

MN:

MN

terfio
ti

igitur

cunimissum (-sus J/*)
A',

est

bellum a romanis
iul.

contra bryttones
iul.

MN
britanie

qui

def.

in

littira

M

trinouatum

rinouantum

Z

accepit

imp. br. gentis] acc.

imp.

Z,

iulius
>

uictur

imp.

bryttanicae
niilia

ibritanuiae

N)

gent.

obtiuuit

MN

8 ante] a

Z

9 autem om.

CLPZ

post uccxu (duo

ccxu G, uccxii
A',

MN,

uxxxu

inlerpres) ins. constaut auni

CDGLPQ,

transactis aunis

MN
regnuui]

10

igitur]

caesar
finuit
%\

ergo Q, om.

MN
iul.

britannia

N MN
')

tenuit] obsedit
iul.

MN
CDGL,
5,

Q

11 perueuit] p. rumauorum rex J/A'

regnum

ub-

12 honorem] hereditatem C^D'P(J

quintum N, uel aquatUem

sttpra

CL

mens.
et]

M,

(om. mensera)

uocari

et postea

siquidem

N MN
.

13 debere uoc. decr. roni.

CDGLPQ,

romaui

statuei-uut

Aut Caesar

h.

G.

IS: Caesar

.

.

ad flumen Tamesim

iu fines Cassivellauui

exercit\un duxit

.

.

.

ripa auteni eraf acutis sudibus praefbcis muuita eiusdemque generis sub

aqua defixae sudes flumiua tegebantur
.

aut Orosius 6,9,6.
('assivellauuus
. .
.

')

Aut Caesar
.
.

b.

G. 5, 20

— 22:

Triuubantes

.

.

pollicentur sese
.

ei

dedituros

.

.

.

legatos

.

de deditione ad Caesarem

mittit.

Caesar

.

.

quid in auuos singulos vectigalis

') Annus a. Chr. 47 secundum Hiepupulo Komano Britanuia penderet coustituit aut Orosius 6, 9, 8. 9. ronymum est Abrahae 1968 et cum tjui sequitur Caesaris primus sit, de hoe auctor videtur cogitavisse. annus Abrahae l'J6S secundum Hieronymum (additis annis a mundo creato ad Abraham 31S4) cum sit mundi 5152, fortasse eum numerum ab auclore posilum curruperunt librarii mutantes notas VCLH in VCCXII et *) Abhinc qiuie sequuntur ud p. 166, 20 Z sic immutavit: Casabellaunus rex Britaunicus et ipse VCCXV.

fuit

iu

obviam Gaii
fregit

lulii Cesaris

regis Kouie, qui missus ab imperatore

Latiuu

ad e.xpugiiandam ISritaimiae
ct

insulam et
bello

bellautem (bellum aute Z) Cas.sabellaunum duobus vicibus super Gaium Cesarem
misso ab iraperatore.

in

tercio

haec sunt nomina imperatorum qui in Britania voneruiit. primus lulius imperator prinius in Britaniam venit per Renum et Germaniam usque Tammensis bellum. tertius /f) iinperatur, qui usque .ad Orcaui et Euvoniam et inde Koniam exiit. pustea Claudius (claudi.as imperatur Severus (reuersus i^), cum quo validus murus factus est. quartus Curacius tyraniius (tireuus Z).
occisus est a Cesare

quiutus Constantinus ConsUintiui magni pater,
luorte
obiit.

id

est

vir trauquillissimus.

ille

Constjiutiiius

iu

Britanuia

qui Consfautiiium

filiuui

ex coiicubiiia Ilclena

crcatum iinperatorem Galliarum
Britania

(gillianiiu

Z)

rcliquit, qui in Britaunia obiif.

sextus

Maximus imperator

in

ordinatur invitus,

cuiii

quu Marfinus

scpe locutus
occisus est.

Eugenium

septimus Gracianus Valentiui!»ni filius, qui iii Romam a Bretauuia exiit et ibi a Maximo cuius sauguiiiein viudicavit Euugenius (lectio incerta: requirilur Tlieodosins) de Maxiiuo ct postea occidit pru \'aleutiniauu (_!iafiaiii fratre (graciano frat Z).
est.

21*

164

IIISTORTA

BHITTONVM

HISTORIA BEITTONVM.
iililius

NENNIVS INTERPRETATrS.

Martiis Oalus lulius Caesar in curia

occiditur*),

tenonte

Uctaviano

monarchiani totius

mundi, et

Augusto censum a

Brittannia ipse solus accepit, ut Virgilius
ait:
Oeorg.
3, 25.

21

Purpurea intexti tollant aulaea Britanni. Secundus post hunc Claudius imperator venit et in Brittannia imperavit annis

Ciaudius
quattuor

fuit

rex secundus, qui insulam
,

Britanniam occupavit
post

annis quadraginta
Christi
et

quadraginta octo post adventum
10

Christi'^)

nativitateni
fecit

et

stragem
in

et

bellum

fecit

magnum non
.",

stragem
rexit

magnam

Britonibus et per-

absque detrimento militum, tamen victor
fuit

ad Orcades insulas non absque strage

Brittannia.

et postea

cum
et in

ciulis

militum illorum neque absque

magno

detri-

perrexit ad Orcades
sibi et fecit
15

insulas
').

subiecit

mento militum suorum
nominahatur
in

inflicto

a duce qui
regnavit

illius

tempore quievit dare censum Romanis a Briteas tributarias
10

CassivcUaunus'^).

annis XIII mensibus VIII et mortuus est

tannia, sed Brittannicis impei-atoribus red-

Magnantia apud Longobardos, dum ad
insula ibat.

XIII mensibusYIII*). cuius monumentum inMogantia apud Longobardos ostenditur ^) dum ad
ditum
est.

regnavit

annis

Romani ab

:

20

Romam
Post
Christi

ibat, ibi

defunctus

est.

22

CLXVII
Lucius
'')

annos post
Brittannicus

adventum
rex

Post

CLXVn

annos post nativitatem
et

cum
is

Christi rex

(Romanorum)

25

omnibus regulis totius Brittannicae gentis baptismum suscepit missa legatione ab imperatore Ilomanorum et a papa Ro-

therius miserunt clericos

cum

papa Eleuepistolis ad

runt

Lucium regem Britanniae et baptizaveregem cum ceteris regibus Britanniae.

mano Eucharisto '').

CDOHKLMNPQ
SIN.:
1

et

forma

dlversa (v. p. 163 adn. 4)

Z
,0

curi..

A'

2 agusto 77
Ijiitannia

3

et]

iiam et J/A'
7 secundus]
s.

ait

om.

CDGLPQ
8 uenit
xluii
et

6 intexi
in

N

toUnnt

CDGLMPQ
CDOL,
fecit
.3/1)

biitannum P,

N

autem

M

biittanniam imp.

uenit in britanniam et imp.

P

9 qu.

et octo

annos PQ, per

annos

MN
insulasj

10 et bellum

magnum] bellumque agens multum

MN

11 asque 77"

militum] m. iunenuniqne suorum (snarum
et postea
. . .

MN
09)1.

tanien om.

MN MN
dari
r.

12 in brittannia] bryttaniae

MN

i:!

postea nauigio

ad oreailes perucnit insulas
censuni

14
7")

sibi ct 1'ecit eas]

eas iecitquo

MN
1'uit

1.')

quieuit dare censnni (dari

CDGKLQ,

censum
regnauit]

romanis] nullum ronianis censuin

tradituin

MN

16

inip.

br.

MN

17 est

P
MN,

auteni

MN
CDGLQ,
ibi

17/18 et mens.

octo

MN,

ooto niens.

K, mens.

uii

L)GPQ
duni ad

18 niogontia
{pm. Q)
a.
p.
V.

magontia P, magantia

magnantia
ubi

interjires

19 langobardos CDLj

ibat (iret

MNQ)

ibi]

dum

iuit r.

DG,

dum

ad

r.

ibat Lj

21 post
uniucrsi.s

clxuii (clxiiii

CDQLjPQ)
om.

a. cliristi]

.anno dominice inc.arnationis clxiiii C^Lj

23 omnibus]

CDGLjPQ
C'7>

totius
2.5

Q

br. gentis]

liritanniae

('DGIiNPQ
CGL^Q

24 suscepit] susccperunt
,a

D

{suprascr. uel suscepit)

impera-

tore] L\, iinperatoribus

('DGLJLMNPQ

om.

MN
:

pape A'

romano] romanorum
qui.a priinus
tuit

Q
doinini

2()

euch;uisto| 77,
luit

euaristo

DKMNP,
et

eleutlierio

citm interprete

adnotunt inentitur,

annus Euaristi

annus
(inanu

domini

LXXIX, primus

vero annus Elcutberii,

quem

debuit nominasse,

.uinus

CLXI L-

aequali)
')

Ljontliniensis coll.

of arms 30 leyentes Eiutristnm
dicl, qui;i
iii

LTieronymns Ahr. 1973: Antonius decernit Quiutilem nionsein Inliuin dubere
. . .

eo

lui.sset

natus

luliiis

idibus Martiis C. lulius Caesar in curia occiditiir.
a.

'-)

JJieronymns triitmplium Clandii de

Britannis adscrihit nd

Ahr.

•JOtiO vel

2061, p. Chr. 49 vel 60.

')

Jlieronymus
*)

n.

Abr. 2061: Claudius
a.

de Brittania trinmpliavit ot Orchadas insulas Roinano adiecit imporio.
dius regnavit
a.

Uieronymus
Louer Mjiur,

Abr. 2057: ClauClaudius p.atruus
est

XIII mnns. VIII dicb, XXVIIII.
liabet.

")

JJieronymns
")

a..

Abr. 2059:

iste est

Drusi qni ;ipnd Mogiinti:icum inonuinentuni
doris propter lidein,

Luciiis agnoniine
C'"Lj.
'')

id

magni splen*)

quo
eccl.

in eius
1,

tempore venit

Itoc loco

addnnt

Vlde siqwa p. 115.

'LLaec

veninul
codicis

e.c

Jieda h.

2 errore pro Caesare

substitnto

Claudio.'

Zimmer.

at similiter erravit recensio

Z

(ride p. 163 adn. 4).

CVM AHUITAMENTIS

NENNII.

m
fuit

mSTORIA BlilTTONVM.
23

NENNIVS INTEIiPRETATVS.
Tertins
tannos.
tus
est
alj

Tcrtius

fuit

Severus, qui transfretavit ad
al)

Severus

(|ui

vcnit ad Bri-

Brittannos; ubi, ut reecptas provinciaH

eo

agger

Sti.ionicus extrucid

incursione harbariea faceret tiitiorcs, niu-

contra

barbaros,

est

Pictos,

rum
s

et aggereni a

mari usque ad mare per

per centum triginta duo milia passuum et
is

latitudineni Brittanniae, id est per

CXXXII
Britiussit

agger noniinatnr

a

Britannis

Ouaul.

passuum deduxit'), et vocatur tannico sermone Guaul '^). propterea
milia
tieri

et iussit

aggerem

aliuni tieri contra Scot-

tos et Pictos,

aggerem suis^),

inter Brittones et Pictos

et Scottos,

quia Scotti ab occidente et Picti ab aqui10

lone
tones,

unanimiter pugnabant contra Brit-

NENNIVS
(C^DHiL).
intra Britannii

nam

et ipsi

pacem

inter se

babe-

bant; et non multo post intra Brittanniam

Severus moritiu-

').

24
15

Quartus
tyrannide.

fuit

Karitius

imperator

et

tyrannus, qui et ipse in Brittanniam venit
qui propterea tyrannus fuit pro

occisione Severi et

cum omnibus ducibus
qui

Romanicae
20

gentis,

erant

cuni eo in

Brittannia, transverberavit

Brittannorum et vindicavit ab
illis *).

omnes regulos valde Severum

et

purpuram Brittanniae occu-

pavit

166

HISTORIA BRITTONVM

IIISTORIA BRITTONVM.
2:")

NENNIVS INTERPRETATVS.
Quintus Constantinus
filius

Quintus Coiistrmtiiuis
filius

Ooiistniitini magiii
')

Constantiiii

fuit

et

ibi

inoiitur

et

sepulcrum

magni
in
i

ftlii

IMcnae

'')

occupavit

insulam

illius

monstratur iuxta urbem, quae voca,

Britanniam et mortuus est et sepultus est
urbe Cair Segint, quae
alio

tur Cair Segeint
'>

ut litterae

,

quae sunt
ai'genti,

nomine Mireliquit
tria
civi-

in lapide tumuli, ostendunt.

et ipse semi-

nantia vocatur, et litterae in lapide tumuli

navit

tria

semiiia,

id

est

auri

ostendunt

nomen

eius.

et

aerisque, in
tatis,

pavimento
pauper
vocatur

supradietae civiin

semina
tatem
civitate.

in

pavimento supra dictain

ut

nullus
et

ea habitaret

*),

ut nullus

pauper

liabitaret in illa

umquam,
10

alio

nomine Minin
10

manton.
Sextus Maximus imperator regnavit
Brittannia^). a tempore
illius

26

Sextus imperator Maximus occupavit
Britanniam.
consulatus
in
illius

consules esse
appellati
in

tempore
et

initium

coeperunt et Caesares
sunt
if.

numquam

apud

Eomanos

Caesares
in

postea').

et

sanctus

Martinus

numquam
15

appellati sunt reges postea.

tempore
nis*) et

illius claruit in

virtutibus et sig-

tempore Maximini apostolus
rabilis sanctus

uobilis vene-

cum eo

locutus est^).
in Brit-

Martinus
et

claruit.

27

Septimus imperator regnavit
tanuia Maximianus.
ipse

Septimus Maximianus occupavit reg-

perrexit

cum

num Britannorum
tanniae
contra

duxit milites Briut

oinnibus militibus Brittonum a Brittannia
20

Romanos,
et

imperatov

et occidit et

Gratianum regem Romanorum imperium tenuit totius Europae et
dimittere
milites, qui perrexerunt

Gratianus ab eo occideretur, et ipse tenuit
20

imperium Europae
ad
filios

non dimisit

inilites,

noluit

quos secum duxerat, ad uxores suas et
suos et ad possessiones suas, sed
dedit

cum
et
25

eo,

ad

filios

ad Brittanniam ad uxores suas suos et ad possessiones suas,
illis

illis

multas regiones a stagno quod

sed dedit

multas regiones a stagno

est super verticem montis lovis
25

usque ad
in

quod

est

super

verticem

Montis
vocatur

lovis

Cantguic « mericlie et occidentem versus

usque ad

civitateni,

quae

Cant

usque

ad tumulum Ochidient, locum
crux conspicua.

Guic*), et usque

ad cumulum occiden-

quo

est

hi sunt Britones

CDQHKLMNPQ
SIN.
ibi
:

el

forma

dlversa

(v.

p.

m

adn. 4)

Z
2
fuit 2>ost

1 coiistantinus]

HK,

coustantius

CDOLMNPQ
supra
v.

quintus

31N

filius]

pater

moritur] defunctus est in brittannia
/'')|
(5

MN
GD^L

3 monstratur] esse uidetur

MN

Q

4 cair (cayr Q, kair P)

segeint (segenit
t.

add.: uel cair costain
id est a. a.

omnes, cair costain uel cair segeint

G

5 tumuli]
semi-

eius

C^L

aerisque] auri argenti aeris

MN,

om.

CDGLPQ
U

7 in pau.

s. d. c. i>ost

nauit

MN

8

liabitaret]

raaneret

CDGMNPQ,

remaneret

L

umquam

posl nullus

MN, numquam Q

mirmantum CPQ, mirmantun D, mirmanton L, mirmirmantiui G, minantia interpres: id est urbs eboraca adscr.CL 11 imp. regn. om. 13 numq. post. app. SMutCDGLPQ, post. numq. app. snut 14 et s. m. in femp. illius (illo CDLPQ, om. G)] in t. autem illius s. m. 15 claruit in (et P) uirt.
9/10

MN

MN

MN

et signis] uirt. et iu

miraculis

claruit

MN
perr.

16 locutusque est

cum

eo

CDGLPQ,

om.

N

17 imperator]

tempore

Q

18 maximianus] dictus m. CD'-G>^^LP, dictus maximus D'G*-Q, posl septimus
19 a] in

MN
N

ipse]

et ipse

DG
CDOLQ)

Q

20
(cum eo

reg. rora. grat.

MN
31N, om.

21 obtiuuit

MN
CDOLPQ
(est

22 noluitque

CDGLMNPQ
24
et

milites qui perr. cuni eo

CDQLPQ)
et filios

ad brittanniam (a brittannia

CDQKLP,

de brittaiiia Q)]

belligeros suos

coraites brittones

MN
CDOL)]
dedit

23 ad uxores] neque ad ux.

suas om.

(neque
poss.

ad

fil.

suos (pm.

P

ct
illis

ad (ap M^, om.
largitus

eorum

27/28 cantguit
')

CDOLPQ PQ 28
u.

25

illis

multas]

multas

N) poss. suas] neque ad stanno P ins. N) MN

ad] a //'

tumulum

M
imperii

Hleronymus

Abr. J322: Constantius
2).
')

XVI

anno diom

ubit in Brittania Eboraoi.

-)

Prosper

c.

1183 (vide p. 167 adn.

hahent,

cum

auctario Prospieriano
7). ')

Nimirum cum auctor ud/iiherel chronica Hieronijmiand, qnae consules non *) Prusper c. 1175 digesto ad consnles, eos hinc incipere sihi persuaslt.
c.

(vlde p. 16H adn.

Cf. Bulpic. Severus vita Martini
h. eccl. 1, 8.
")

20.

")

Ipsi sunt qui

Armorici dicnntnr

addunt C"'L.

')

Peda

'Sic interprcs errans'.

Zimmer.

CVM ADDITAMENTIS NENNII.
IIISTORIA BRITTONVM.
talcin,

167

NENNIVS INTERPRETATVS.
Armorici
et
et

Cruc Ochidient '). hi suiit Brittones Armorici ct nuniquam reversi sunt huc usque in hodicrnum diem. propter hoc Brittannia occupata est ab extraneis
id
est,

propter

manserunf in meridie semper hoc occupaverunt extrancae

gentes

regiones

Britonum

ct

BriUones

interfecti

sunt in marginibus suac terrae.

.i

gentibiis et cives expulsi sunt, usque

dum
vide p.
16'J, 7.

deus auxihum dederit

illis^).

In veteri traditione seniorum nostro-

rum septem
10

iniperatores
;

fuerunt a

Ro-

manis in Brittannia Romani autem dicunt novem. octavus fuit ahus Sevcrus, qui

ahquando

in Brittannia

niancbat, aliquando

ad Roinam ibat et ibi defiinctus est '). nonus fuit Constantius. ipse regnavit
is

sexdecim annis in Brittannia et dccimo anno imperii sui obiit
taniiia*).

in

sextoBrit-

in

28

Hucusque regnaverunt Roinani apud
Brittones

vide p.

16'J, 15.

20

autem nequc censum dederunt
neque Romani ausi

Brittones CCCCVITII annis. deiecerunt regnum Romanorum
illis

neque reges

illorum acceperunt, ut regnarent super eos,
sunt, ut venirent Brit-

CDGHKLMNPQ
luic]

(nou hahet Z)

SIN.: 1 cruth P, ciut Z>-(t
n.
r. s.

oQhxiemtCDGPQ,

occideut

il/-tV

hii

IIK

ad

(in

L) prciprium scilum

CDGLPQ,

illic

permanserunt (permanent
extraneis] alienigeuis

2 immquam reuersi suut X) 3IN armciuici CLQ 5
ciiies

4 hoc] illorum ahsentiani
c.

MN

occnpata] superata

MN
C)

MN

expulsi sunt]

eius exp. sunt

CDGLPQ,
iWA''

heredes eiecti

MN
K)

usque
imp.

dum

{om.

P)

d.

deo auxilium largiatur
ins.

7 in ueteri (uetera
septera

traditione]

tr.

nero

MN

a. dederit illis (eis Q)\

usque quo a
(s.

seniorum nostr.
10

n.

om. P,
uii

uti

legimus

C^D-GL)

(semptem

fuerunt a

rcim.]

seniorum didicimus fuisse a rom.
fiiit

imp.
a.
s.

MN
M)

9/10 dicunt uouem]

HK, d.
(cf.

n. fuisse

aequantius J/ in epilome

p. 120)
et ihi]

CDGLPQ, nouem affirmant MN qui] hic J/.V, om.CDGLPQ
A^)

om.

Q

alius severus]

11 manehat] comniorahatur (et
l.S

ins.

MN
K

12 ad romam ibat

romae manehat ihique (ubi

MN

constantinus

C-D-GLN
N)

14 annis om.
in hr.

14/15 in xui] in xuii

eboraci dicunt Q, oh. in hritannia

D-GM, xuii CLP (-niam DG) eboraci
amnt

15 imp. sui anno j\lN
ut ipsi {om. D') dicuut

obiit in britannia] oh. obiit quasi {om.
ita

CDGLP,

dolo uoraciter (ueraciter

N)

occisus in hryttannia ut

MN

17 hucusque ... 18 aunis]

ut legimus

ccccuiiii annos MN: interpres quod ait Britanniam CCCCXLVIIII CCCXLVIIII) annos sub Romanis fnisse, effecil ex hoc loco adsumpto altero />. 171,2 dc 18 hrittones autem deiecerunt r. rom.] his ita transactis hryttones imperium metus Saxonum annis XL 20 iiec censum ded. illis (ill. ded. CDGLPQ)] uec ceusum dedere (-runt N) .MN r. contempserunt

apud bryttones regnaueruut romani per
(sic

duo

libri,

tertius

MN

reges illorum (eorum

CLPQ)]

ill.

reg.

MN
(in ins.

21 suscepenint

MN

ut regnarent super eos

(illos A')

om.

MN
')

22 ausi sunt ut uenireut

CDGI^PQ)

br.

ad regnandum (regendum //') aniplius (ampl.

ad regn.

CDGLPQ)]

amplius sunt ausi (ausi sunt

N)

ut ad regnandum bryttanniam adirent

MN

Britones nauique Armorici, qui nltra mare sunt,
redire

cum Maximo tyranno

hinc in expcditioneni oxiuntes

quoniam

nequiverant, occidentales partes (?alliae solo tenus vastaverunt nec mingeutes ad parielem vivere reliquerunt, acceptisque eorum uxorihus et filiahus in coniugium omnes earum linguas amputaverunt, no eorum succcssio maternam liuguam disceret (discresceret C). undc et nos illos vocainus in nostra lingua

Letewicion (leteiuiition

C' rt//e»-c3
. .
.

exemplo).

id est
.

semitacentes,

quoniani

confusc loquuntur
. .

nddnnl
ritu

C"
.

bis L.
.

) Gildas

c. 13.

14: insnhi
qui
. .

ad (iallias

.

.

imperatoris insignihus, qnae

.

gessit
. .

.

.

.

tyrannico
.
.

.

.

Maximum

roittit.
,

.

.

duabus ultra rediit quae adhibitus est praeterea Prosper Pictorum ab aquilone calcahilis *) Vide supra p. 166 adn. 1. p. 114 adn. 1.
tute spoliatae
.

.

unam alarum ad domum nusquam
. .
.

llispaniani, altoram
. . .

ad Italiam extendens
.

.

Hritannia

iuven-

.

.

gentihus

.

.

.

Scotorum a
')

circione,

:

c.

1183 (p. 166 adn. 2).

Vtde supra

168

HTSTORTA RRITTONVM

IIISTOIUA BHITTONVM.
taiiiiiain

NENNIVS INTEKPEETATVS.
quia

ad

rcgnanduni

aiiipliiis,

duccs illorum Brittones occiderant.
2:1

Itcrum rcpctcndus est sermo dc Maxi-

Gratianus autein

cum

fratrc suo
in illo

miano
5

tyranno.

Gratianus

cum
^)

fratre
et

tiniano regnavit sex annis.

Valentemporc

Valcntiano regnavit
brosiiis

Yl

annis

Am-

Mcdiolancnsis
in catliolicorum

episcopus

clarus

pracceptor catholici dogmatis
tinianus
octo.

Ambrosius Mediolancnsis episcopus clarus erat. Valcn-

habetur
tianus

dogmate^). Valen^).

cum Thcodosio

regnavit

annis

cum Thcodosio
patribus,

rcgnavit annisVIII
coUigitur

synodus
10

ConstantinopoHin
in

a

CCCXVIII

qua omnes hac^).

in illius tempore synodus trecentorum quhiquaginta patrum Constantinopolim collecta est ad expellendam hae-

rcses damnantur*).

Ilieronymus tum prcs-

rcsim 3Iacedonu, id
tus sancti^).
ct tuin

est

ncgationem spirinobilis

bytcr Bethlccm toto inundo claruit

dum

Hieronymus
ct

Gratianus impcrium regebat in toto mundo,
in Brittannia
i.^i

saccrdos Bcthlehcm interpretator cathohcus vivebat. Gratianus, nt diximus,
tinianiis

per scditioncm militum Maxiqui

Valcn-

mus

imperator factus cst.

mox dum

regnabant,

donec
insula
in

Maximianus
Francos, et

in Gallias transfrctarct, Gratianus Parassis

a mihtibus suis in

Britannia rex

Mcrobliudis magistri militum proditione
superatus cst ct
fugiens Lugduni captus

factus est ct transfretavit

bbcratus [sic] cst rox Gratianus proditione
magistri militum
bladis, et cflPugit
,

atquc
20

occisus

cst.

Maximus Victorem
fecit").

id

est

Parassis

Meroct
ibi

filium

suum consortcm
in

Martinus

rex

Lugdunum
est.

Turonensis cpiscopus
cKaruif).
poris

magnis virtutibus
intervallum tem-

captus

atquc

occisus

Maximianus
Martinus

post multuni
et

cum

Victorc

filio
iii

suo regnabat.

a Valcntiniano

Theodosio con-

Turoncnsis

illo

temporc.

Maximianus

CDGHKLMNPQ
SIN.:

(non hahet Z)

2 illoium] euiuin

VLMNQ,

inc.

P'

giittones

i/^

3 iterim

(?

3/4

maximo C'Q
sex annis

4
et]

fratie

om.

Q

5 ualeutiano] H^K,

\x&\e\\\\ma,rio

CDGH^LPQ
a.

cum
tunc

interprete, ualentino jl/iV

auuis

tiiljus

CDGLPQ,

auuis septem

MN

5/6 ambrosius]
7/8 ualeuiianus]

3IN

7 luibetur]

CLMNP(J
patr.]

catbollco iV

dugma.

DG

H'K,

ualentiuiauus

DGMK, CDGH-LPQ

habebatur
et sic

fere

inlerpres, ualciitinus
cccl

MN
N

8 anuis

uiii (uii

Q)\ ucto a.

MN

!)

synodusl teinpure
culligitur

illo s.

MN

coll.

a cccxuiii

eundem numerum habet
mitis

patrum celebratur (cebratur Q) CDGLPQ, interpreis 10 quu CLMN
tuto]
toti
t.

constantiuoi)oliui

cccl

uiclelicet

patrum

MN:

11 tum]
catliulicus

etiiini

MN,

om.

CDGLPQ
D^G

12 betbleae-

M,

becleeinitis

DG
m.

interpres

post claruit add.

dum] tum

DG

13 imperator
14/l.T

MN
MQ
,

regnarel in

MN,

in

{om. P)

toto

m. regebat

CDGLPQ
iu

14 seditione

N

niaximianus
luox
iii

CD-L, maximiamiauus G, niaxmiauus P

15 quo mox G, parapis iV

g. transfretaute

CDGLPQ,

qucm

g. translVetasse perliilient

MN
K

16 gratiauus] et gralianiim regem
parisiis

MN
uero

parassis]

HK
u.

cum
f.

interiirete,

\n\rns\s

parasius
(,>,

/',

parisius CLjP,

17 meroblaudis]
18 superauit

CDKLMNP,
et (qui

merublaiulus H,

nieruplaudis
c.

merubladis interprcs,
ISI

merubaudis

G

MN
ins.

N)
s.

lugduui (lugdoni 7/')
(rcgni ins.

a.

occisus est om.

maximus

(inaxiiniauus
e.

C-W-GL,

N)

f

c.

C-D-GLMN)

fecit

om.

C'D'PQ

21 episcopus]

tunc temporis J/A''

22 multuni] m. ueru

MN
')

interuallum] spatium

MN

23 ualentino 3IN

Isidorns chron.

c. 3.5:?:

Gratianus

cum

fratre Valeutiuiauo

,

.

.

regnavit annos sex.
')
c.

-)

Isidorus

chron.

c.

S53: Ainbrosius Mediulaiiensis episcopus iu catbolicuruin dugraate claruit.
.
.

Isidorus rhron.

c.Sofi: Valeutiniaiius

.

cuin Theudosio regnavit

anii. Vllll.

*)

Isidorus cliron.

357: synodus Con-

staiitiuopoli t'L patruiu colligitiir
esl

a Theodosio,
13'J).
c.

in
'')

quo

oiniies

baereses cundcmuantur.
c.

mimerus CCCXVIII
in

patriim concilii Nicticni

(cf.

supra p.
")

Iiidorus chron.

S.W

:

Hierouymus presbyter

Bethlem

toto muiiflo clarus babitabat.
est factiis.
qiio niux

Prosper

1183: iu Krittania per seditioiiem militum
1'arisiis

Maximus

iinperator

ad Gallias transfretante Gratiauus
est.

Merobaudis

inagistri railitum proditione supe-

ratus et fugiens
')

Lugduui captus atque occisus
')

Maximus Victurem
syiiudus
(.'L

filium

suuin consortem

regni

facit.

Prosper

c.

ll7o: Martiiius cpiscupus Turiuoruin (ialliae civitatis multis [iniraculorum siguis] clarns habetur.
Isidorus
.

c/.

p. IGH adn. 4.

oriij.

6, 16, 7:

.secunda

iiatrum

sub

'1'heudusiu

seuiure Constaii(cf. siipra,

tiiiupuli

cuiigregata est ..

Maceduiiiuoi spirituiu saiictuiu deuin csse uegaiitein vuwdmwuiws

p. 141).

CVM ADDITAMENTIS

NENNII.

169

HISTORIA BRITTONVM.
sulibus in tertio ab Avvileua lapide spoliatus

NENNIVS INTERPRETATVS.
autem a Valentiniano
ct

Theodosio con-

indumentis

regiis
filius

sistitur

et

ciipite

sulibus indumcntis regiis spnliatui' in tertio

daninatur.

cuius

Victor

eodem anno
est
in
5

ab urbe Eigilia lapide et cupite damnatur in
illo

ab

Argabaste coniite interfectus
').

loco.

Victor autem

filius

eius

Gallia

interfectus est ab

Arguba

coniite in Francis,

ab

initio

mundi

VDCXC.
^.
;,.

Hoc modo
Britanniam.
10

seniores Britonum narrant
fuisse a

;.;?, 7.

septem imperatores

Romanis super Romani autem dicunt novem
octavus alius Seve-

fuisse super Britannos.

rus mortuus est in itinere ab insula Bri-

tannia ad

Romam.

Constantinus regnavit

XVI
tuus
15

annis in insula Britannia, donec morest.

Quadringentis et novem
Brittones sub censu

annis igitur
fuerunt.

r.

,,.

;«?,

n.

Romanorum

Britones autem deiecerunt postea regnum

Romanorum neque
et occiderunt
20

censuni dederunt

illis

omnes duces Romanos,

qui

erant in insula Britannia.

30

Tribus vicibus occisi sunt duces Ronianoruni a Brittannis-).
Brittones autem

Invaluerunt autem statim Picti et Sootti
trans finesBritanniae et expuleruntBritoues
iisqiie

dum
id
10

anxiebantur a barbarorum gentibus,

est

Scottorum

et

Pictorum,
et

flagita-

runt
25

legati
et

ad fluvium nomine Tin. deinde iveBritonum ad Romanos cum

bant auxilium Romanorum,
mittebantur
sablonibus
et

dum
et

legati

tristitia

cum magno
capita

luctu,
et

cum magno
super
capita

luctu

cum

nibus

super

sua

cum cum

sablo-

multis

sua intrabant')

muneribus pro admisso

scel^ere occisionis

is

magna munera secum consulibus Romanorum *) pro admisso seelere occisionis ducum et suscipiebant consules grata dona ab illis, et promittebant cum
portabant

ducum.
consules
ao

duxerunt secum deinde duces et

iugum
deinde

Romanos et promiserunt acciperc Romanicum, licet durum esset.
venerunt
miiites

Romanorum

et

CDGEKLMNFQ
SIN.:
G,
eigilia

et

6 tribus

brittaiinis

Z
uirileua Q, uuileua /)',
uuirileisa

1 in tertio (terci
id

K)

ab auuileua
post spol.

(sic

HK,
2

CD-L,

uuih-ileisa

inlerpres:

est

aquileia

add. CL) lapide om.

MNP
H^MN,
eod.

1/2 ins.
regis

ma.\imus
regalibus

(maximianus P)

poat coiisulibus P, ante spol.
iu

MX,

Q

regiis]

H'K,

CDGLPQ

et]

C 'D^F, et in MN buste M, argeste HK,

capite] capite lapide

MN
qui br. N'

3 anuo

K

i argabaste]
7

arguba interpres

4/5 intra galliam

CDGLFQ

CDGLNFQ, argubrit(t)ouibus CDGLFQ,
9
et ovi.
1.3

bryttouibus

MN

brittoues autem] et br.
flag.

M,

8 anxiareutur

CDGLMNPQ

M

10 auxilium (auxiliorum C)
bant] por

rom.

if

13/14 secum cons.

dum] cuni N, tum M CDGLPQ, aux. rom. flag. MN rom. om. MN, cons. rom. om. CD^PQ, rom. om. CHPGL
ducum]
pro
admis.sa

porta-

14 pro

admisso (amisso

£Q)

scelere occisiuuis {um. Q)

(amissa A') occisionis culpa

ducum J/iV
16 et pro-

15

ct suscipiel)ant consules grata
pr.

dona (munera PQ)]

et accipientes grata

dona consules

MN
sacramento

raittebant]

.MN,
c.

pr.

ergo britones

CDG LFQ

cum

iuramentoj iurando

MN, cum

CDGLFQ

')

Frosper

1191: Waxinius tyrannus Valentiniano et Theodosio cnius
tilius

impp. in lertio ab Aquileia spoliatus
coniite est iiiter-

indumentis regiis sistitur et capite danniatur.
fectus iu Gallia.

Victor

eodcm anno ab .Vrbogaste
i».


.

Ins.

hoc loco: peractis a mundi

initio

(ab

m.

M, ab

in.

.V)

aiinis (ante

numeros
c. c.

MN) VDCXC
.

(ab incarnatione domini cccxci add.
.
.
.

C-L)

CDGLMNFQ
. . .

et

interprcs.

a Q, post ') Gildus

') Gitdas leacna trucidavit dolosa. rectores sibi relictos repedantibus mittuntur queruli legati scissis ut dicitur vestibus opertisque sablone capitibus iiipctrantes *) GHdas c. 20: Agitio tcr consuli gemitus Britannoruin. a Komanis auxilia.

6: quibus

.

.

Komam

.

.

.

17: ite[rn]m

.

.

CHRONICA

111.

"

170

HISTORIA BRITTONVM

IIISTORIA BRITTONVM.
iiiramonto acciperc
licct

NENNIVS INTERPRETATVS.
duccs
runt.
et
5

iugum

I\()iiuniici iuris,

regcsque

ordinati

sunt

in

insula

(lurum fuisset^).

Britannia et militcs postea

domum
et

redie-

Britones propter gravitatem census

iugi

Romanorum irarum
insula

tristitiae

plcni occidcrunt rursus duces

Romanorum,
et

qui in

Britaunia erant.

inva-

luerunt iterum Picti et Scotti supcr Britones, ut

potestas

illorum

gravior

iugo

Romauo
10

esset, quia Picti et Scotti stude-

bant eos expellere e terra.
runt Britanni

deinde vene-

cum

luctu et

cum

lacrimis

ad senatum Romanoruni uitrantes, ut nohis nuntiatum est, cuni tergis ob jmdorem ad-

Et
5

Romani
in

venerunt
Brittannia

cum
ct et

maximo
posueruut
15

versis.

et

venerunt

exercitii

ad auxilium eorum

exercitus innumerabilis
illis

magna auxilia, id est Romanorum cum

imperatores

composito
alter-

et

positi

sunt reges et duces super

imperatore
exercitus ad

cum ducibus

revertebantur
sic

eos postea.

sed Britanuis census

Romadeinde

Romam

usque, et

norum postea
reges
20

gravis erat et interfecerunt

natim per

CCCXLVIII

annos faciebant.
et auxilium

et

duces

eorum

tertium.

Brittones autem propter gravitatem imperii
10

venerunt

Romanorum

duces

trans

mare

occidebant duces

Romanorum
et

et inflixerunt Britannis

stragem magnam,
illis

postea petebant.

Romani autem ad imad vindicandum
auro argen25

ut dignitatem
tur,
et

suorum ab

ulcisceren-

perium auxiliumque
veniebant
toque
15

spoliaverunt insulam Britanniam

et spoliata Brittannia

auro argentoquo ot abduxerunt serica et
vasa aurea argcntcaque
insulae
et

cum aere ct omni pretiosa veste et melle cum magno triumpho revertebantur.

cum

magno triumpho

reversi sunt.

Dc
31
^) Factum est autem post supra dictum bellum, quod fuit inter Brittones et Romanos, quando duces illorum occisi sunt, occisionem Maximi tyranni et

occupationc Saxonum.
est

Factum
bellum
30

autem post supra dictum

et post internicionem

Romanorum
annos
sub

ducum

tribus vicibus

factam a Britannis,

postquam

CCCCXLVIIIP)

CDGHKLMNFQ
SIN.
esset
:

el

inde a

r.

16

Z

MN

(illorum
ratores]

N iiigum] iugum romauorura etC-L iuris] imperii MN 2 fuisset] cum maximo exercitu (ex. max. CDGLPQ) ad aux. (auxili * in-o ad aux. />') eorum DOPQ)] cura magno ex. ad aux. uenerunt (ueniebaut N) bryttonum i et posuerunt irapeet p. duces et imperatores CDGLPQ, constitueruutque (-bantque N) duces et imperatorem (-res N)
1

iiccipere

om.

3

ueiieruiit

MN

MN

5 composito] imposito Gutschmid 6 reueitebautur] EKN'^, reuertebatur CDGLMN^PQ 7 usque 8 ccv.cx\um D^3INI'Q, ccccxlix CD^GL cum interprele 11 peteannos agebant J/A'' baiit] p. al) eis autem] etiam N0) 13 uen. et ad uiiidicandum Q, et iul uiiidictam ueii. DG, et ad uiudictiiin pi-uximorum ueii. brittannica // 14 cum acre et omiii] atque aere omnique

om.D'MN

MN

14/15 et melle] melle et muiioribus

MN MN
et]

15 triumpbo] gaudio

P

17 jtost bellum

ins.

id est

MN HK

18 illorum] eorum
tyraniii] uictoriam

MNZ

19

post Q, et post

CD^GLZ
3IN
Komauo

occisioiiem

maximi (maximiani C^D^GL)

maximi (maximiani
15: IJi-itanuia
. .

M)

qui gratianum occidit

')

Gildas

c.

.

subiec^tiouem sui

impcjrio coutiiiuo

tota animi virtute,

si

hostis

longius arceretur, vovens.

'^)

Nuuc

(uero

ins.

O) ad geiitem (gente O) Saxunum nectendus

est articulus

me.

CDGL.

')

'CCCC.KLVIill codices duo

Trinitatis et Lecanensis,

CCCXLVIIII unus

Ballijmotensis'.

Zimmer.

CVM ADDITAMENTIS

NENNII.

171

HISTORIA BRITTONVM.
transactoque Romanoiuiii impciio
in ]}iit-

NENNIVS INTERFRETATVS
censu Romanico degerunt, Guorthigernus
jiHns
et

tannia per quadraginta annos fuorunt suh

motu.

Guorthigirnus

regnavit

in

Brit-

tannia et
s

dum

ipse regnabat, urgcbatur a
et a

motu Pictorum Scottorumque nico impetu nec non et a
brosii^).

Roma-

5

tiraore

Ama

GniUd tenebat imperium Uritonum metu Pictorum Scottorumque et ab impetu Ambrosii rajis Francorum d Britomim Arcmoricorum. venerunt tres ciulae a Germania expulsae in
urgcbatur a
exilio,
in

interea venerunt

tres

ciulae
in

quibus erant duo fratrcs Ilors et

Germania expulsae in exiho, erant Hors et Hengist, qui et
10

quibus

ipsi fratres
filii

IIeugist,aquibusSaxonessunt. haecautem cst eorum gcncah)gia: Hors ct Ilengist
10

erant,
tlia,

fiiii

Guictglis,

filii

Guigta,
Frealaf,
.

GuecFreGeta,
est

duo
filii

filii

Guictgils

filii

Guigta,

filii

Gucctha,

filiiVVoden,
filii

filii

filii filii

dulf,

Finn,

fihi

Fodepald

Voden filii Frealaf, filii Fredolf, fihi Fhm. filii Frcnn, filii Folcvald, fihi Gaeta,
Vanli,
fihi

qui

fuit,

ut aiunt, fihus dei.

non ipse

fihi

Saxi

^),

fihi

Negua.

Britus

r.

;,.

too, 14.

deus deorum, amen, deus exercituum, sed
1-'

filius
15

Alani, a
filh

quo sunt
fihi

Britones Arefilii

unus est ab idohs eoruni, quod
bant.

ipsi cole-

morici,
fihi

Fethuir,
fihi

Ogaman,
fihi
filii

Tai,
fihi fihi

Bodb,
fihi
fihi

Semoib,
filii

Athacht,
Esra,
filii

Aoth,

Abair,

Raa,

loban,
2)

lonan,

filii

lafeth,

Noc.
in

Guorthigirnus suscepit eos benignc
eis

Guorthigirnus
20

autem suscepit eos

et tradidit

insulam

,

quae

iu

lingua

pace propter

metum impetus Pictorum

et

eorum vocatur Tanet, Brittannico sermone

tradidit eis insulam,

quae vocatur Tanet,

CDGHKLMNPQZ
SIN.: 1 transactoque (trausacto A') roiu. imp. iu br. (iu
post
br. iuip.

CDGLP,
hic

imp. a br.
sic
et
,

MN)
(liic.

om.

Z

2

per]

Z

xl] xi

iV

2/3 sub

metu

fuer.

CDGLPQ
rel

3 guorthigirnus]
guortigiruus

HKZ
4

postea guorthiguortigiruus D,
et

gernus vel guorthigeruius) gorthiginms vel gortigiruus
gortigiruus vel guortigiruus G,
gortliigiruus
t',

ileinceps

P,

gortliigiruus vel gortigiruus

i

uortegiruus

hic
et

deinceps Q,
et

gurthegiruus hic

et

deinceps,

ubi

tacemus,MN
sed iu tempore

reguauit]
illius

autem reguabat J/A^

dum (dum
IIK,

Q)

ipse regnabat (puguabat

C^D^PQ)]

tones

MN

arguebatur P, arguebantur M,

mauico] romanorum
niania (gasauauia Z)

N

C nec non] nec
in
exilio
(sic) in
coi'a .^

M

MN urgebantur N
exilio

ante urgebatur ins. iu brittaunia

bryt-

5 scottorum pictorumque

MN
iu

5,6 a ro-

7 interea post uenerunt

Z

ueneruut tres ciuhie a gerexpulse Q,
exilio

expulsae

(iu

expulsae

D^Z,

in

exilium

pulse

CD^^GLP)]

tres ceolae

a gemauia
horsus Q,
deinceps

exilium expulsae hryttanniam adueuerunt (adueniunt
liengist //'

N)

MN

9 erant]
(hoc

dominabantur il/X
loco hengistes 6")

semper,

K
D

semper,

D
L

hoc loco solo,

C pleruvique

P
ad

et

M semper, N fere
10 post erant
ins.

Q

deinceps {hoc loco uterque hengistus),

plerumqu^, liencgest- //' semper,

p. 186, 22,

D

uno

loco 177, 22, hciicgist-

iilerumque,

G

pleruiiujue (heuegist 186, 22,

liangist hic et 177, 7 liangistus),

N fere
C^L

inde a p. 186, 22, haecgeus hoc loco, deinde haencgist vel hengistus
guictglis]
II,

Z
N,

hors et hengesth
gn\g\a.]

IIKM,

guitgils

CDGLPQ,

guictils Z,

f iegils
10; 11

Jietgils

guictgils interpres

K et interpres, gaiita.
freallas V,

g\it^ta.CDGLPQ, giwt&MZ, picta jV

guectha]

HK
pald]

et inter^ires,

guecta

CDGLP,
C7J',
fuin

guetta Q, gueta Z, guechta
fre.alof J/,

M, pecta
iV',

N

11 uuoden] {joden N, uuoedeu
11 12 fredul A',
filii

G

frealafj />G//A',

fre.-ilf

frialof

frclab ^T
filii

frcudulf

(-iluls

Diich.)

Z
non

12

fin A'A';

CD^^GLQ, suin D',
guta Z^, geuta /Tipse
est

fran

Z

post

finn ins.

freuu interpres

fode-

HK,

folcpald Z, folcuald interpres, folo{)ald

CLN,

folepald

PQ,

foleuuald

DG,

folcguald (folegaald J/»)

M

geta] geata
dei

CDGLPQ, ieta A', (uumquid CDGLPQ)
dei

13 qui ut aiunt
nec omnipotentis dei

filius

fuit J/A', qui sunt ut aiunt /f

deus

deorum
ueri

amen deus exercituum
et

(deus

ex^_uel

deus

deor.

non dcus exercituum Z, tempora seculorum permancus patri et
fine seculoruni (et ins.

CDGLPQ)]

dei

non

spiritui

sancto coaeternus et

domiui nostri ihu XQ^ q"" »°te consubstantialis (sub supra v. M) in

N)

mortalitjitis uostre

formam non dedignatus

cst iuduere seruilem

MN
ipsi
s.

14/15 sed

unua

e.st

(om. P) ah ididis] sed unus (alicuius
gentili

MN)

ex

idolis

MNZ

15 quod

ipsij

quae

DGQZ, quem

ab ipso demoue caecati more 18 in (om.
tanech CL,
'j

pro deo

MN
I.

17 gurthegirus

M

suscepit]

autem

CDGLMNPQ
tcnet J/,

CDGLMNPQ) ling. e. u.] n. in c. Z britt.annico sermiiMe) brittannice canet Z
c.

19 tanet]

HKN,

taneth

DGP,

tlianet Q,

MN
Hec
est genealogia istoruni

Ambrosius Aurelianus Gildae
ins.

2j.
')

')

niarum, de quibus (primo
filii

ina.
et

CL) creverunt Saxones

CDL.

Immo supra

p. 149, 12

Neguae adacribuntur

duo Vaudalus

Saxo.

22*

172

HISTORTA BRITTONVM

HISTORIA BBITTONVM.
Ruoihm.
regnante Gratiano secundo

NENNIVS INTEBPBETATVS.
cum
Roinn autem nomen Britannicum.
nus et Aequitius in regno
illo

Gratiain

Equitio Saxones a Guorthigirno suscepti sunt anno CCCXLYII post passionem
Christii).

Romanorum

tempore,

a nativitate Christi autem

CCCXLVII
5

annos.

32

In

manus''')

tempore illius venit sanctus Gerad praedicandum in Brittannia

tempore illius regis venit sanctus Germanus ad praedicandum in insula BriEt
in

et claruit

apud

illos

in multis virtutibus
facti

tannia et fecit deus virtutes et mirabilia

et multi

per euni salvi

sunt et plurimi

multa per clericum illum

in

insula Bri-

perierunt.
10

tannia et salvos fecit multos et duxit eos

ad baptismum

et

ad fidem.

10

AHquanta

miracula,

quae per illum
miraculis eius'').

De

mirabilibus Germani.

fecit deus, scribenda

decrevi.

Primum miraculum do
erat

Postquam Germanus
tanniam venit,
ivit

in

insuhim Briviri

quidam rex iniquus atque tyrannus

ad arcem

iniqui,

CDQHKLMNPQZ
SIN.:
1

ruoihm] /TA',

rnichnn P, ruoichim Q, ruoichin CX>G/>

,

roihin JfiV,

ruimh
15

.^,

ro\\m inter^orea

regnauue //
Z, secundo

gratiauo] grauo Z, martiano

CDQIIKLPQ,

om.

MN

2

CDQLPQ equicio Z

correcto loco

ad Beclam
et

h. eccl. 1,

secundo cura]
corp. Chr.

cum

interprete

cuvi

excerptis

cod. coll.

Cantahr. 183 naec.

X

(rlile

p. 132):

sulibus Saxones a {)yrtgeorno iu
2n-es (oide p. 141)

quaudo Gratianus cousul fuit sccuudo et Equitius quarta, tunc his couBrittaunia suscepti suut anuo CCCXLVIIII a passioue Christi, sed tam inter-

quam

excerpta illa videniur locum emendasse ex Victorio Prosperore, equantio

HK,
cum

equantio
interprete,

romae
».

MN
cl.

,

quando
ap.

CDGLPQ
Q
Z,
uirt.

saxones]

s.

uero 31,

s.

autem
uirt.

N
MN
al.
ra.

3 cccxluii]

HKMNZ

ccccxluii

CDQLP,
ill.

ccccxluiiii

5 apud
om.

ilUus] illo
illos

MNZ
DQ,
fecit

6 brittauniam

NQ

7 apud] uel iuter super

C

multis

multis c